Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 746 3836776 3824118 2026-04-23T13:06:02Z Bosancica by MK 173186 Dopisan dio Historija (većim dijelom preveden sa wikipedia en) 3836776 wikitext text/x-wiki '''Psihologija''' je nauka koja se bavi proučavanjem psihičkih procesa i ponašanja.<ref name="OED">{{cite web |url=https://www.oed.com |title=psychology |publisher=Oxford English Dictionary. Oxford University Press |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="Fernald">{{cite book |last=Fernald |first=Dodge |title=Psychology: Six Perspectives |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=engleski}}</ref> Njen predmet istraživanja obuhvata ponašanje ljudi i životinja, svjesne i nesvjesne fenomene, te mentalne procese kao što su misli, osjećanja i motivi. Psihologija je nauka širokog opsega koja objedinjuje principe prirodnih i društvenih nauka. Kao [[Prirodne nauke|prirodna nauka]], ona se manifestuje kroz oblasti poput biološke psihologije, gdje istraživači teže razumijevanju emergentnih svojstava mozga povezujući disciplinu sa neuronaukom. S druge strane, psihologija djeluje kao [[Društvene nauke|društvena nauka]] kada se fokusira na analizu i razumijevanje složenih obrazaca ponašanja pojedinaca i društvenih grupa.<ref name="Hockenbury">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=D. |last2=Hockenbury |first2=S. |title=Psychology |publisher=Worth Publishers |year=2010 |language=engleski}}</ref><ref name="APA">{{cite web |url=https://www.apa.org |title=Frequently asked questions about APA |publisher=American Psychological Association |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> == Etimologija i definicije == Riječ ''psihologija'' potječe od grčke riječi ''psyche'' (grč. ψυχή), što znači duh ili duša. Drugi dio riječi, ''-logija'', potječe od sufiksa ''-λογία'' (-logia), što označava nauku, izučavanje ili istraživanje.<ref name="Etymonline">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |title=Psychology |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=15. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Riječ psihologija prvi put se pojavljuje u doba renesanse.<ref name="dIsa">{{cite journal |last1=d’Isa |first1=R. |last2=Abramson |first2=C. I. |year=2023 |title=The origin of the phrase comparative psychology: An historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |pages=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |language=engleski}}</ref> U svom latinskom obliku, ''psychiologia'', prvi ju je upotrijebio hrvatski humanista i latinista Marko Marulić u svojoj knjizi ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (Psihologija, o prirodi ljudske duše) u periodu između 1510. i 1520.<ref name="dIsa" /><ref name="Krstic1964">{{cite journal |last=Krstić |first=K. |year=1964 |title=Marko Marulic – The author of the term "psychology" |journal=Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis |volume=36 |pages=7–13 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |language=engleski}}</ref> Najraniji poznati spomen riječi ''psychology'' u engleskom jeziku potječe iz 1694., kada ju je Steven Blankaart naveo u djelu ''The Physical Dictionary''. U tom rječniku se navodi da se "anatomija bavi tijelom, a psihologija dušom."<ref name="Colman2009">{{cite book |last=Colman |first=A. M. |year=2009 |title=A dictionary of psychology |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953406-7 |language=engleski}}</ref> Slovo Ψ (psi), prvo slovo grčke riječi ''psyche'' iz koje je izveden termin psihologija, općenito se povezuje sa psihologijom kao naukom i koristi se kao njen simbol. Godine 1890, William James definisao je psihologiju kao "nauku o mentalnom životu, kako u pogledu njegovih pojava, tako i u pogledu njihovih uslova."<ref name="James1983">{{cite book |last=James |first=W. |year=1983 |title=The principles of psychology |publisher=Harvard University Press |language=engleski}}</ref> Ova definicija bila je široko prihvaćena tokom više decenija. Međutim, njeno značenje je osporavano, naročito od strane Johna B. Watsona, koji je 1913. iznio stavove metodološkog biheviorizma, posmatrajući psihologiju kao isključivo objektivnu eksperimentalnu granu prirodne nauke, čiji je teorijski cilj "predviđanje i kontrola ponašanja."<ref name="Watson1913">{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1913-03_20_2/page/158 |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428 |language=engleski}}</ref> Od trenutka kada je James definisao pojam "psihologija", ovaj termin se sve snažnije povezuje s naučnim eksperimentisanjem.<ref name="Watson1913" /><ref name="Davis2004">{{cite book |last=Davis |first=D. R. |year=2004 |chapter=Psychology |editor-last=Gregory |editor-first=R. L. |title=The Oxford companion to the mind |edition=2. |pages=763–764 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866224-2 |language=engleski}}</ref> Pod pojmom narodna psihologija (eng. ''folk psychology'') podrazumijeva se razumijevanje mentalnih stanja i ponašanja ljudi kakvo imaju obični ljudi, za razliku od stručnog razumijevanja kojeg imaju profesionalni psiholozi.<ref name="Hutto2007">{{cite book |editor1-last=Hutto |editor1-first=D. D. |editor2-last=Ratcliffe |editor2-first=M. |year=2007 |title=Folk psychology re-assessed |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5557-7 |language=engleski}}</ref> == Historija == Razvoj psihološke misli može se pratiti još od najstarijih civilizacija, u kojima su pitanja o prirodi ljudskog uma i ponašanja bila predmet filozofskih i medicinskih razmatranja. Drevne civilizacije [[Egipat|Egipta]], [[Grčka|Grčke]], [[Kina|Kine]], [[Indija|Indije]] i [[Perzija|Perzije]] razvijale su rane koncepte o psihološkim fenomenima i odnosu između tijela i uma. U starom Egiptu, medicinski tekstovi poput [[Ebersov papirus|Ebersovog papirusa]] svjedoče o prepoznavanju stanja koja se danas povezuju s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]] i poremećajima mišljenja.<ref name="Okasha_Egypt_2005">{{cite journal |last=Okasha |first=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–125 |pmid=16342608 |url=https://www.researchgate.net/publication/7426670_Mental_health_in_Egypt |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ovi zapisi predstavljaju jedan od najranijih pokušaja da se [[Mentalni poremećaj|mentalni poremećaji]] objasne u okviru medicinskog pristupa. Značajniji teorijski razvoj bilježi se u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], gdje su filozofi poput [[Tales|Talesa iz Mileta]], [[Platon|Platona]] i [[Aristotel|Aristotela]] (posebno u djelu ''De Anima'') razmatrali funkcionisanje ljudskog uma.<ref name="Green_Groff_2003">{{cite book |last1=Green |first1=Christopher D. |last2=Groff |first2=Philip R. |date=2003 |title=Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul |url=https://archive.org/details/earlypsychologic0000gree |location=Westport, Connecticut |publisher=Praeger |isbn=978-0275979201 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Važan pomak u razumijevanju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] načinio je grčki ljekar [[Hipokrat]], koji je u 4. vijeku p.n.e. zastupao stav da mentalni poremećaji imaju fizičke uzroke, čime se udaljio od dotadašnjih nadnaravnih objašnjenja.<ref name="Brink_Psychology_2008">{{cite book |last=Brink |first=T. L. |date=2008 |title=Psychology: A Student Friendly Approach |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |pages=9 |publisher=Saylor Academy |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |archive-date=24. juli 2012 |url-status=live |language=en}}</ref> U pogledu lokalizacije mentalnih funkcija, među antičkim misliocima nisu postojali jedinstveni stavovi. Oko 387. p.n.e., Platon je iznio mišljenje da se mentalni procesi odvijaju u [[mozak|mozgu]], dok je Aristotel oko 335. p.n.e. zastupao mišljenje da je [[srce]] središte mentalnih funkcija.<ref name="MNT_Psychology_2018">{{cite web |last=Brazier |first=Yvette |date=2018 |title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |website=Medical News Today |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |archive-date=20. mart 2021 |url-status=live |language=en}}</ref> U Kini su temelji psihološke misli razvijeni u okviru filozofskih učenja drevnih mislioca poput [[Laozi|Laozija]] i [[Konfucije|Konfucija]], kao i pod utjecajem [[Budizam|budizma]].<ref name="FinancialExpress_Taoism_2018">{{cite web |last=Redakcija |date=15. januar 2018 |title=Natural harmony in Taoism — a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |website=The Financial Express |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ova tradicija oslanjala se na [[Introspekcija|introspekciju]], [[Opažanje|opažanje]] i različite tehnike usmjeravanja [[mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]], pri čemu se svijet posmatrao kao jedinstvo fizičkog i mentalnog aspekta i njihove međusobne povezanosti.<ref name="Shi_China_Psychology_2019">{{cite book |last=Shi |first=Y. |editor-last=Bringmann |editor-first=Wolfgang G. |date=2019 |title=The dawn of psychology in China |book-title=A Pictorial History of Psychology |url=https://archive.org/details/pictorialhistory0000unse_y5p4 |pages=22–27 |publisher=Quintessence Publishing Co. Ltd. |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Kineska filozofija posebno je naglašavala potrebu ″pročišćavanja uma″ radi razvoja [[moral|moralnih vrlina]] i unutrašnje snage. Jedan od najznačajnijih medicinsko-filozofskih tekstova, ''[[Huangdi Neijing]]'' (''Klasik interne medicine Žutog cara''), identifikuje mozak kao središte [[Mudrost|mudrosti]] i osjeta, razvija teorije ličnosti zasnovane na ravnoteži principa [[yin i yang]], te mentalne poremećaje objašnjava kroz fiziološke i društvene neravnoteže. Dalji razvoj proučavanja mozga i mentalnih funkcija u kineskoj tradiciji intenziviran je tokom [[Dinastija Qing|dinastije Qing]], posebno kroz radove učenjaka pod utjecajem zapadne nauke, kao što su Fang Yizhi (1611–1671), Liu Zhi (1660–1730) i Wang Qingren (1768–1831). Wang Qingren je naglašavao ulogu mozga kao središta nervnog sistema, povezao mentalne poremećaje s bolestima mozga, istraživao uzroke snova i [[Nesanica|nesanice]], te razvio ranu teoriju funkcionalne lateralizacije [[Moždana hemisfera|moždanih hemisfera]].<ref name="Baker_2012">{{cite book |editor-last=Baker |editor-first=David B. |date=2012 |title=The Oxford Handbook of the History of Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780199710652_A23608123/preview-9780199710652_A23608123.pdf |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0195366556 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Pod utjecajem [[Hinduizam|hinduizma]], [[Indijska filozofija|indijska filozofija]] razvila je složena razmatranja o prirodi i vrstama svijesti. U tekstovima poput ''[[Upanišade|Upanišada]]'' i drugih [[Vedski period|vedskih]] spisa, koji čine osnov hinduističke tradicije, posebno se ističe razlikovanje između prolaznog, svakodnevnog aspekta ličnosti i [[Atman|atmana]] (trajnog, nepromjenjivog sebstva). Različite hinduističke filozofske škole, kao i [[Budizam|budizam]], preispitivale su ovakvo shvatanje sebstva, ali su pritom naglašavale značaj postizanja viših stanja svijesti i samospoznaje. U tom kontekstu, [[Joga|joga]] obuhvata skup praksi i tehnika usmjerenih ka razvoju svijesti, samodiscipline i unutrašnje ravnoteže. Utjecaj ovih ideja proširio se i izvan indijskog kulturnog prostora. Tako je [[Teozofija|teozofija]], religijsko-filozofski pokret koji je utemeljila [[Helena Blavatsky]], bila inspirisana indijskim učenjima tokom njenog boravka u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]].<ref name="Paranjpe_India_2006">{{cite book |last=Paranjpe |first=Anand C. |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |date=2006 |title=From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India |book-title=Internationalizing the History of Psychology |url=https://www.cambridge.org/core/books/internationalizing-the-history-of-psychology/D695536F2C86208B1C8819A293E5D48B |publisher=Cambridge University Press |access-date=23. april 2026 |isbn=978-0521835992 |language=en}}</ref><ref name="Raju_Indian_Thought_1985">{{cite book |last=Raju |first=P. T. |date=1985 |title=Structural Depths of Indian Thought |url=https://archive.org/details/structuraldepths0000raju |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=35–36 |isbn=978-0887061394 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Psihologija je bila predmet interesovanja mislioca [[Prosvjetiteljstvo]] u [[Evropa|Evropi]]. U [[Njemačka|Njemačkoj]] je [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (1646–1716) razvio filozofsko shvatanje prema kojem se mentalni procesi odvijaju kontinuirano, bez naglih prekida između različitih stanja svijesti. Oslanjajući se na svoje radove iz [[Matematika|matematike]], posebno na razvoj diferencijalnog i integralnog računa, Leibniz je smatrao da se promjene u svijesti dešavaju postepeno, u vidu neprekidnog niza manjih promjena. U tom okviru uveo je pojam ″malih percepcija″ ([[Latinski jezik|lat.]] ''petites perceptions''), kojim je označio nesvjesne ili jedva primjetne mentalne procese koji, iako pojedinačno nisu dostupni svijesti, zajedno utječu na svjesno iskustvo. Prema njegovom shvatanju, razlika između svjesnih i nesvjesnih sadržaja nije kvalitativna (nije riječ o potpuno različitim vrstama pojava), već kvantitativna (zasniva se na intenzitetu i jasnoći percepcije).<ref name="Hatfield_1990">{{cite book |last=Hatfield |first=Gary |date=1990 |title=The Natural and the Normative: Theories of Spatial Perception from Kant to Helmholtz |url=https://archive.org/details/naturalnormative0000hatf |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |isbn=978-0262081863 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref><ref name="Leibniz_1989">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |editor-last1=Ariew |editor-first1=Roger |editor-last2=Garber |editor-first2=Daniel |date=1989 |title=Philosophical Essays |url=https://archive.org/details/philosophicaless0000leib |publisher=Hackett Publishing |location=Indianapolis |isbn=978-0872200623 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> [[Christian Wolff]] je psihologiju nastojao utemeljiti kao posebnu nauku. U djelima ''Psychologia Empirica'' (1732) i ''Psychologia Rationalis'' (1734) sistematski je razradio empirijski i racionalni pristup proučavanju psihičkih pojava.<ref name="Hatfield_1990" /> [[Immanuel Kant]] je psihologiju posmatrao u okviru [[antropologija|antropologije]], ali je bio skeptičan prema mogućnosti njenog razvoja kao eksperimentalne nauke. Smatrao je da se unutrašnja iskustva ne mogu proučavati na način analogan prirodnim naukama poput hemije, jer se sadržaji svijesti ne mogu izdvojiti, kontrolisati i ponovo kombinovati po volji istraživača. Također je isticao da sam čin posmatranja mijenja stanje posmatranog mentalnog procesa, čime se otežava njegovo objektivno ispitivanje.<ref name="Hatfield_1990" /> Krajem 18. stoljeća, Ferdinand Ueberwasser (1752–1812) uveo je naziv ''empirijska psihologija'' u akademski kontekst, te je 1783. na Univerzitetu u Münsteru nosio titulu profesora empirijske psihologije i [[Logika|logike]]. Njegova predavanja predstavljaju jedan od ranih pokušaja institucionalizacije psihologije kao nauke. Međutim, dalji razvoj ovih inicijativa bio je prekinut uslijed političkih i društvenih previranja izazvanih [[Napoleonski ratovi|napoleonskim ratovima]].<ref name="Schwarz_Pfister_2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |date=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Nakon tog perioda, vlasti u [[Pruska|Pruskoj]] su reformisale obrazovni sistem, pa je psihologija 1825. uvedena kao obavezan predmet, čemu su podršku dali filozofi [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] i [[Johann Friedrich Herbart]]. Iako je time dobila svoje mjesto u obrazovanju, psihologija se u to vrijeme još uvijek nije razvila kao eksperimentalna nauka.<ref name="Baker_2012" /> U [[Engleska|Engleskoj]] su rana razmišljanja o psihologiji bila povezana s teorijom [[Fenologija|frenologije]], koja je pokušavala objasniti osobine ličnosti na osnovu oblika [[Lobanja|lobanje]]. Istovremeno, interes za psihološka pitanja bio je povezan s društvenim problemima, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]], [[Nasilje|nasilja]] i uslova u ustanovama za osobe s psihičkim poteškoćama.<ref name="Baker_2012" /> == Najvažniji pravci == * [[Biheviorizam]], pravac koji se počeo prepoznavati kao jedinstven početkom 20. stoljeća. Njegovim osnivačem se smatra [[John Watson]], poznati [[Sjedinjene Američke Države|američki]] psiholog. Korijen imena je zapravo u [[engleski jezik|engleskoj]] riječi "''behaviour''", što znači ponašanje, i to je centar zanimanja i proučavanja ovoga pravca. Osnivač biheviorizma je smatrao, kao i njegovi sljedbenici, da bi psihologija trebala proučavati ponašanje kao nuspojavu svih unutrašnjih psihičkih dešavanja. Ovaj pravac karakteriše zanemarivanje svega što je subjektivno tj. svih unutrašnjih procesa i osjećaja i samo se koncentriše na ponašanje, odnosno na ono što je vanjsko i vidljivo. * [[Kognitivna psihologija]] se još naziva i strukturalističkom. Nastala je početkom [[20. vijek|20. stoljeća]]. Predmet njenog zanimanja je sve ono što se dešava od ulaska informacije, odnosno od registrovanja, preko shvatanja i povratka informacije. Značajan predstavnik ovog pravca je Ž. Pijaže. * [[Psihoanaliza]] je jedan od najpoznatijih dinamičkih pravaca u psihologiji. Njegov osnivač i najvažniji predstavnik je [[Sigmund Freud]]. Sljedbenici ovog pravca vjeruju da nama upravljaju podsvjesni nagoni, najčešće [[seks]]ualne prirode. Cilj [[psihoanaliza|psihoanalize]] je da nam pomogne da spoznamo unutrašnje potrebe, podsvjesne osjećaje te da ih se spoznajom oslobodimo u cilju vođenja zdravijeg i kvalitetnijeg života. * [[Geštalt]] je pravac koji je nastao kao odgovor na pretjerano cjepkanje psiholoških pravaca. Geštalt na [[njemački jezik|njemačkom jeziku]] znači ''cjelina'', što je nastalo jer se ovaj pravac zalaže da se sve proučava kao jedna cjelina, dakle i procesi i reakcija, jer tako i doživljavamo sve u našem organizmu, kao cjelinu. * [[Humanistička psihologija]] je pravac u kojem su najpoznatija i najzvučnija imena Abraham Maslow i Rogers, američki psiholozi. == Discipline == Povezane discipline su: * [[eksperimentalna psihologija]] - koja se bavi proučavanjem reakcija čovjeka na namjerno inducirane podražaje, bilo fizičke, bilo socijalne. Najčešće primjenjivana metoda u ovom pravcu je eksperiment. * [[socijalna psihologija]] - koja proučava ljude i njihovo ponašanje u međuzavisnosti s njihovom (ljudskom) okolinom, sve oblike međuljudskih odnosa, te ponašanje grupe kao cjeline. * [[klinička psihologija]] - koja proučava (i traži [[lijek]] za) patološke oblike ponašanja * [[ergonomija]] - koja proučava odnos čovjeka prema radu, te nastoji pronaći načine što boljeg prilagođavanja rada čovjeku. * [[životinjska psihologija|životinjska ili ZOO psihologija]] koja postaje sve popularnija u svijetu, pa i kod nas. Dolazi do zaključaka izvodeći eksperimente na životinjama, a zatim te zaključke primjenjuje na ljude i ljudsko ponašanje. * [[razvojna psihologija]] proučava razne periode u razvoju čovjeka, od rođenja do [[smrt]]i, te uticaje hormona na određeni period npr. uticaj hormona na ponašanje u klimaksu ili u adolescenciji. * [[pedagoška psihologija]] bavi se proučavanjem procesa učenja, te podizanjem motivacije u toku učenja.Također se zanima za saradnju roditelja i škole u cilju postizanja boljih rezultata kod učenika. == Etika i etički principi == Etički principi i pravila u domenu psihologije mijenjali su se tokom vremena. Neka poznata istraživanja iz prošlosti danas se smatraju neetičkim i suprotnim važećim kodeksima (npr. Kanadski kodeks ponašanja za istraživanja koja uključuju ljude i Belmontov izvještaj). Američko psihološko udruženje (APA) razvilo je skup etičkih principa i kodeks ponašanja za ovu profesiju.<ref name="APA2016">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2016 |title=Ethical principles of psychologists and code of conduct |url=https://www.apa.org/ethics/code |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Savremeni standardi uključuju informisani i dobrovoljni pristanak. Nakon Drugog svjetskog rata, uspostavljen je Nürnberški kodeks zbog zloupotreba ispitanika koji učestvuju u eksperimentu od strane nacista. Nakon toga je većina zemalja (i naučnih časopisa) usvojila Helsinšku deklaraciju. U SAD-u su Nacionalni instituti za zdravlje (NIH) 1966. osnovali Institucionalni odbor za reviziju (''Institutional Review Board''), a 1974. je usvojen Nacionalni zakon o istraživanju. Ove mjere su potaknule istraživače da obavezno dobiju informisani pristanak od učesnika. Do uspostavljanja ovih pravila doveo je određeni broj etički upitnih istraživanja, među kojima su radioizotopske studije u školi Fernald (MIT–Harvard), tragedija s talidomidom, istraživanje hepatitisa u Willowbrooku, Milgramova istraživanja o poslušnosti autoritetu i Stanfordski zatvorski eksperiment. === Etika u radu s ljudima === Kodeks etike Američkog psihološkog udruženja nastao je 1951. pod nazivom „Etički standardi psihologa“. Ovaj kodeks je usmjeravao donošenje zakona o licenciranju u većini američkih saveznih država. Tokom decenija više puta je mijenjan i sadrži i opće principe i obavezujuće etičke standarde. Etički principi psihologa i kodeks ponašanja APA sastoje se od pet općih principa, koji imaju zadatak da usmjere psihologe ka višem nivou etičke prakse u situacijama kada se ne primjenjuje određeni standard. Ti principi su: * ''A. Dobrobit i neškodljivost'' – Psiholozi moraju djelovati u korist onih s kojima rade i „ne nanositi štetu“. * ''B. Vjernost i odgovornost'' – Svijest o povjerenju javnosti u profesiju i pridržavanje etičkih standarda. * ''C. Integritet'' – Promovisanje iskrenosti i tačnosti, uz izbjegavanje obmana i prevara. * ''D. Pravednost'' – Razumijevanje da psihologija mora biti na dobrobit svima. * ''E. Poštivanje prava i dostojanstva ljudi'' – Zaštita prava osoba u radu s psiholozima, uključujući povjerljivost, privatnost i autonomiju. APA je 2010. dodatno revidirala kodeks kako bi spriječila njegovu upotrebu za opravdavanje kršenja ljudskih prava, što je bio odgovor na učešće članova APA u ispitivanjima tokom administracije predsjednika SAD-a Georgea W. Busha.<ref name="APA2010">{{cite web |title=American Psychological Association amends ethics code |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |publisher=APA.org |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Kanadsko psihološko udruženje (CPA) i Evropska federacija udruženja psihologa (EFPA) koriste slične modele zasnovane na principima dostojanstva, odgovornosti i integriteta.<ref name="CPA2017">{{cite web |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |year=2017 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="EFPA2015">{{cite web |title=Model Code of Ethics |url=http://www.efpa.eu |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |year=2015 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Među etičkim pitanjima koja se smatraju naročito značajnim su obaveza rada isključivo u okviru vlastite stručnosti, čuvanje povjerljivosti podataka o pacijentima i izbjegavanje seksualnih odnosa s njima. Neke od najčešćih pritužbi protiv kliničkih psihologa odnose se na seksualno neprimjereno ponašanje<ref name="Jones2003">{{cite book |last=Jones |first=S. E. |year=2003 |chapter=Ethical issues in clinical psychology |editor-last=Weiner |editor-first=I. B. |title=Handbook of psychology: Vol. 8. Forensic psychology |pages=145–164 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-33157-5 |language=engleski}}</ref> i povrede povjerljivosti ili privatnosti. === Etika u radu sa životinjama === Istraživanja na životinjama, također, regulišu univerzitetski etički odbori. Etičke smjernice navode da je upotreba životinja u naučne svrhe prihvatljiva samo kada je šteta nanesena životinjama manja od koristi koje proizlaze iz istraživanja.<ref name="Sherwin2003">{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C. M. |last2=Christiansen |first2=S. B. |last3=Duncan |first3=I. J. |last4=Erhard |first4=H. W. |last5=Lay |first5=D. C. |last6=Mench |first6=J. A. |last7=O’Connor |first7=C. E. |last8=Petherick |first8=J. C. |year=2003 |title=Guidelines for the ethical use of animals in applied ethology studies |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=81 |issue=3 |pages=291–305 |doi=10.1016/S0168-1591(02)00288-5 |language=engleski}}</ref> == Također pogledajte == * [[Pažnja i poremećaji pažnje]] * [[Zaboravljanje]] * [[Lucidni snovi]] * [[Psihoterapija UNM metod]] * [[Parafilija]] * [[Hans-Štaufenov sindrom]] == Psiholozi == * [[Robert Sternberg]] * [[Savremeni psiholozi]] == Reference == {{reflist}} == Izvori == {{Refbegin}} * Blum, D. (1994). ''The Monkey Wars''. Oxford University Press. * Blum, D. (2002). ''Love at Goon Park: Harry Harlow and the science of affection''. Perseus Pub. * Canadian Psychological Association. (2017). ''Canadian Code of Ethics for Psychologists''.Preuzeto sa https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf. Pristupljeno 13. februar 2026. * Cina, Carol. (1981). "Social Science for Whom? A Structural History of Social Psychology." Doctoral dissertation, accepted by the State University of New York at Stony Brook. * Cocks, Geoffrey. (1997). ''Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute'', second edition. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. {{ISBN|1-56000-904-7}} * Forgas, Joseph P., Kipling D. Williams, & Simon M. Laham. (2005). ''Social Motivation: Conscious and Unconscious Processes''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-83254-3}} * Guthrie, Robert. (1998). ''Even the Rat was White: A Historical View of Psychology''. Second edition. Boston, Allyn and Bacon (Viacon). {{ISBN|0-205-14993-6}} * Herman, Ellen. (1993). "Psychology as Politics: How Psychological Experts Transformed Public Life in the United States 1940–1970." Doctoral dissertation accepted by Brandeis University. * Morgan, Robert D., Tara L. Kuther, & Corey J. Habben. (2005). ''Life After Graduate School in Psychology: Insider's Advice from New Psychologists''. New York: Psychology Press (Taylor & Francis Group). {{ISBN|1-84169-410-X}} * Severin, Frank T. (ed.). (1965). ''Humanistic Viewpoints in Psychology'': A Book of Readings. New York: McGraw Hill. ISBN * Shah, James Y., and Wendi L. Gardner. (2008). ''Handbook of Motivation Science''. New York: The Guilford Press. {{ISBN|978-1-59385-568-0}} * Wallace, Edwin R., IV, & John Gach (eds.). (2008). ''History of Psychiatry and Medical Psychology''; New York: Springer. {{ISBN|978-0-387-34708-0}} * Weiner, B. (2013). ''Human Motivation''. Hoboken, NJ: Taylor and Francis. {{ISBN|978-0-8058-0711-0}} * Weiner, I. B. (2003). ''Handbook of Psychology''. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. {{ISBN|0-471-17669-9}} ** Volume 1: ''History of Psychology''. Donald K. Freedheim, ed. {{ISBN|0-471-38320-1}} ** Volume 2: ''Research Methods in Psychology''. John A. Schinka & Wayne F. Velicer, eds. {{ISBN|0-471-38513-1}} ** Volume 3: ''Biological Psychology''. Michela Gallagher & Randy J. Nelson, eds. {{ISBN|0-471-38403-8}} ** Volume 4: ''Experimental Psychology''. Alice F. Healy & Robert W. Proctor, eds. {{ISBN|0-471-39262-6}} ** Volume 8: ''Clinical Psychology''. George Stricker, Thomas A. Widiger, eds. {{ISBN|0-471-39263-4}} {{Refend}} === Dalje čitanje === * {{cite book|last1=Badcock|first1=Christopher R.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=340–344|chapter=Nature-Nurture Controversy, History of|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03136-6}} * {{cite book|last1=Cascio|first1=Wayne F.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=879–884|chapter=Industrial–Organizational Psychology: Science and Practice|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.22007-2}} * {{cite book|last1=Chryssochoou|first1=Xenia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=532–537|chapter=Social Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24095-6}} * {{cite book|last1=Deakin|first1=Nicholas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=31–36|chapter=Philosophy, Psychiatry, and Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.27049-9}} * {{cite book|last1=Demetriou|first1=Andreas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=313–322|chapter=Intelligence in Cultural, Social and Educational Context|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92147-0}} * {{cite book|last1=Gelso|first1=Charles J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=69–72|chapter=Counseling Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21073-8}} * {{cite book|last1=Henley|first1=Tracy B.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=406–411|chapter=Psychology, History of (Early Period)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03235-9}} * {{cite book|last1=Knowland|first1=Victoria C.P.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Purser|first2=Harry|last3=Thomas|first3=Michael S.C.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=354–360|chapter=Cross-Sectional Methodologies in Developmental Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.23235-2}} * {{cite book|last1=Louw|first1=Dap|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=351–356|chapter=Forensic Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21074-X}} * {{cite book|last1=McWilliams|first1=Spencer A.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=412–417|chapter=Psychology, History of (Twentieth Century)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03046-4}} * {{cite book|last1=Pe-Pua|first1=Rogelia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=788–794|chapter=Indigenous Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24067-1}} * {{cite book|last1=Peterson|first1=Roger L.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Peterson|first2=Donald R.|last3=Abrams|first3=Jules C.|last4=Stricker|first4=George|last5=Ducheny|first5=Kelly|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=517–523|chapter=Training in Clinical Psychology in the United States: Practitioner Model|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21086-6}} * {{cite book|last1=Poortinga|first1=Ype H.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=311–317|chapter=Cross-Cultural Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24011-7}} * {{cite book|last1=Spinath|first1=Frank M.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Spinath|first2=Birgit|last3=Borkenau|first3=Peter|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=320–325|chapter=Developmental Behavioral Genetics and Education|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92009-9}} * {{cite book|last1=Smith|first1=Edward E.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=103–109|chapter=Cognitive Psychology: History|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03028-2}} * {{cite book|last1=Staerklé|first1=Christian|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=427–433|chapter=Political Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24079-8}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Psychology}} * [http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr International PSY Congresses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051015201117/http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr |date=15. 10. 2005 }} * [http://free-zd.t-com.hr/psih Psihologija, linkovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216170940/http://free-zd.t-com.hr/psih/ |date=16. 12. 2005 }} * [http://www.iltuobenessere.com/ansia/Default.htm Ansia] University of Milan Psychology Research {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija| ]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] p5i0h9jm3mwkqmmgckb4mkd5y4afrou 0 1538 3836896 3831714 2026-04-24T06:38:33Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836896 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} {{Infokutija osoba | name = Emir Kusturica | slika = Kusturica 2024.jpg | veličina_slike = | opis = Kusturica 2024. | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1954|11|24}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | državljanstvo = [[Srbija]]nsko i [[Francuska|francusko]] | zanimanje = [[Režiser]], [[scenarist]], [[muzičar]] | religija = [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavlje]] | druga_imena = Nemanja<ref>http://www.slobodnaevropa.org/content/article/1201921.html</ref> | godine_aktivnosti = 1978–danas | supružnik = Maja Mandić | djeca = Stribor Kusturica, Dunja Kusturica | web-sajt = [http://www.kustu.com kustu.com] }} '''Emir Kusturica''' (rođen 24. novembra 1954) je [[srbija]]nski filmski [[režiser]], [[scenarist]], [[filmski producent]], [[kompozitor]] i [[glumac]] sa francuskim i srbijanskim državljanstvom. Rođen je [[24. novembar|24. novembra]] [[1954]]. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Kao režiser, dobitnik je više velikih nagrada svjetskog značaja. Živi i radi u [[Beograd]]u, [[Pariz]]u i ''[[Drvengrad]]u'', selu izrađenom po njegovom projektu na [[Zlatibor]]u u Mokroj Gori kod [[Užice|Užica]], na granici [[Srbija|Srbije]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Od 2007. godine Kusturica je srbijanski ambasador [[UNICEF]]a. Oženjen je sa Majom Kusturicom, sa kojom ima dvoje djece, sina Stribora i kćerku Dunju. ==Biografija== ===Studij=== Studij filmske [[režija|režije]] Kusturica završava 1978. godine u klasi profesora [[Otakar Vávra|Otakara Vávra]] na [[Akademija filmskih umjetnosti u Pragu|Filmskoj akademiji]] u [[Prag]]u. Njegov studentski film, ''[[Gernika (film)|Gernika]]'' snimljen prema [[novela|noveli]] [[Antonije Isaković|Antonija Isakovića]], pobjedio je na [[Festival studentskog filma u Karlovym varima|festivalu studentskog filma]] u [[Karlovy Vari|Karlovym Varima]]. Tokom studija režirao je i dva kratka filma: ''[[Jedan dio istine]]'' i ''[[Jesen (film)|Jesen]].'' ===1978-92.=== Po završetku studija Kusturica se vraća u Jugoslaviju, gdje započinje profesionalnu karijeru na [[Televizija Sarajevo|Televiziji Sarajevo]]. Njegov prvi igrani film ''[[Nevjeste dolaze]]'',snimljen 1979. godine izazvao je dosta kontroverzi, a potom bio i zabranjen zbog "eksplicitnog bavljenja seksualnim tabuima". Više sreće je imao sa narednim televizijskim filmom ''[[Bife Titanik]]'' zasnovanom na priči nobelovca [[Ivo Andrić|Ive Andrića]], za koji je osvojio nagradu za režiju na [[Televizijski festival u Portorožu|nacionalnom Televizijskom festivalu]] u [[Portorož]]u. Kada je 1981. godine osnovana [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademija scenskih umjetnosti]] u Sarajevu, Emir Kusturica biva angažovan kao jedan od profesora na Odsjeku za glumu, tada jedinom odsjeku na Akademiji. Postaje prvi umjetnički rukovodilac [[Otvorena scena Obala|Otvorene scene "Obala",]] kultnog pozorišta, koje i danas djeluje pri sarajevskoj Akademiji. Takođe, uključuje se i u pripreme za otvaranje Odsjeka za režiju, koji konačno počinje sa radom 1989. godine. U dugometražnoj igranoj produkciji debitovao je filmom ''[[Sjećaš li se Dolly Bell?]]'', nastalom po scenariju [[Abdulah Sidran|Abdulaha Sidrana]], [[1981]]. godine. Za ovaj film Emir Kusturica je nagrađen [[Zlatni lav|Zlatnim lav]]om na [[Venecijanski filmski festival|Filmskom festivalu]] u [[Venecija|Veneciji]] za najbolji debitantski film i nagradama [[FIPRECI]], [[AGIS]] i [[CIDLAC]] na [[Festival igranog filma u Puli|Festivalu jugoslovenskog igranog filma]] u [[Pula|Puli]] [[1981]]. godine. Svoj talenat pokazao je i u sljedećem filmu, drami ''[[Otac na službenom putu]]'' 1985. godine, koji je radio sa istim scenaristom. Ovo ostvarenje Kusturici donosi [[Zlatna palma|Zlatnu palmu]] na [[Kanski filmski festival|Filmskom festivalu u Cannu]] i nominaciju za nagradu [[Akademija filmskih umjetnosti i nauka|američke akademije]] [[Oskar]] u kategoriji za [[Oskar za najbolji strani film|najbolji strani film]]. Za isti film nagrađen je na Festivalu jugoslovenskog igranog filma u [[Pula|Puli]], nagraden je [[Zlatna arena za režiju|Zlatnom arenom]] za režiju i nagradom [[Jelen (filmska nagrada)|Jelen]]. Kusturica je scenarist filma ''[[Strategija švrake]]'' 1987. godine, koji je režirao [[Zlatko Lavanić]]. Dobitnik je [[Nagrada AVNOJ-a|Nagrade AVNOJ-a za 1989. godinu]]. Godine 1989. Emir Kusturica je, ponovo na Filmskom festivalu u [[Cannes]]u, nagrađen za najbolju režiju u filmu ''[[Dom za vešanje]]'' i specijalnom nagradom [[Roberto Rossellini (filmska nagrada)|Roberto Rossellini]]. Iz tog perioda počinje njegova saradnja sa [[Goran Bregović|Goranom Bregovićem]]. ===1992-2009.=== [[Datoteka:John woo emir kusturica salma hayek.jpg|Emir Kusturica, kao predsjednik žirija na filmskom festivalu u Cannesu|mini|220px|desno]] Po odlasku iz Jugoslavije predaje na Univerzitetu "Columbia" u [[New York]]u. Jedan od njegovih američkih studenata, David Atkins, pokazao mu je scenario iz kojeg je nastao Kusturičin prvi film na engleskom jeziku, ''[[Arizona Dream]]'' 1993. godine, sa [[Faye Dunaway]], [[Johnny Depp]]om i [[Jerry Luis]]om u glavnim ulogama. Film je nagrađen [[Srebrni medvjed|Srebrnim medvjedom]] i Posebnom nagradom žirija na [[Berlinale|filmskom festivalu]] u [[Berlin]]u 1993. godine. Naredni film, ''[[Underground]]'' 1995. godine, donio je Emiru Kusturici drugu [[Zlatna palma|Zlatnu palmu]] na Filmskom festivalu u [[Cannes]]u. 1998. godine snima film ''[[Bela mačka, crni mačor]]'' za kojeg dobija [[Srebrni lav|Srebrnog lava]] na festivalu u Veneciji. U filmu ''[[Udovica iz Saint-Pierra]]'' 2000. godine, u režiji [[Patrice Leconte]], Kusturica, se pojavljuje kao glumac. Premda izgovara svega nekoliko rečenica, njegova pojava u filmu je monumentalna i Kusturica je pored [[Juliette Binoche]] jedan od najupečatljivijih karaktera koji vode radnju filma. Svoju prvu filmsku ulogu Kusturica je imao u filmu [[Valter brani Sarajevo (film)|Valter brani Sarajevo]] <ref>[http://www.imdb.de/name/nm0001437/ Emir Kusturica na The internet movie database] {{Simboli jezika|de|njemački}} {{Simboli jezika|en|engleski}} </ref> iz 1972. godine. Za film ''[[Priče super osmice]]'' 2001. godine na [[Festival dokumentarnog filma u Sankt Peterburgu|Međunarodnom festivalu dokumentarnog filma]] u [[Sankt Peterburg]]u, dobio je glavnu nagradu - [[Zlatni kentaur]]. 2002. godine Emir Kusturica se pojavljuje u filmu ''[[Dobri lopov]]'' režisera [[Neil Jordan]]a. Emir glumi gitaristu koji neprestano svira 'rifove' [[Jimi Hendrix|Jimija Hendrixa]]. 2004. godine završava film ''[[Život je čudo]]'', čiji je radni naslov bio "Gladno srce". Ova ratna drama, čiji scenario, osim Kusturice, potpisuje i [[Ranko Božić]], opisuje predvečerje ratnih sukoba u Bosni 1992. godine. Za ovaj je film Kusturica dobio nagradu francuske filmske akademije [[César]] za najbolji film snimljen u [[EU]] 2005. godine. 2005. godine Emir Kusturica snima dugometražni dokumentarni film o nogometašu [[Diego Maradona|Diegu Armandu Maradoni]] [[Maradona by Kusturica]]. Prva klapa ovog filma pala je 18. marta, u [[Buenos Aires]]u, snimanjem scena na porodičnoj proslavi rođendana Maradonine kćerke. Za snimanje filma koristio se i dokumentarni materijal. Osnovna ideja je da se osvjetli neostvarena Maradonina želja o porodičnoj harmoniji. Film se snimao u [[Napulj]]u, [[Barcelona|Barceloni]], na [[Kuba|Kubi]] i drugim lokacijama. U februaru 2006. godine Emir Kusturica snimio je osmi po redu dugometražni igrani filma, čiji je radni naziv [[Zavjet]]. Film je sniman u Srbiji, a scenario, uz Kusturicu je radio i Ranko Božić. 26. juna 2007. godine u pariskoj operi Bastille izvodi se prvi put njegova punk-opera pod nazivom [[Le Temps des Gitans]], po motivima filma ''Dom za vešanje''.<ref>[http://diepresse.com/home/kultur/news/308873/index.do?from=suche.intern.portal Članak u Die Presse o punk-operi Le Temps des Gitans] {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> 2009. godine Kusturica planira snimanje dokumentarnog filma [[Seven Friends of Pancho Villa and the Woman with Six Fingers]], sa [[Johnny Depp]]om u glavnoj ulozi. Film bi trebao biti gotov 2011. godine. Kusturica namjerava 2009. godine izdati autobiografsku knjigu, pod dvosmislenoimn naslovom ''Ja o meni'' ''(Jao meni)''.<ref>[http://www.globus.com.hr/Clanak.aspx?BrojID=307&ClanakID=8519&Stranica=1#8176 Intervju Emira Kusturice hrvatskom tjedniku Globus 12. augusta 2009. godine]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} {{Simboli jezika|hr|hrvatski}}</ref> Kusturičini filmovi se sadržajno razlikuju od perioda iz kog dolaze, tako da od filmova koji se tematski kreću u kritičkoj obradi jugoslovenskog društva i prošlosti, do filmova sa obiljem fantazije komicnih detalja, gotovo preuzetih iz stripova, dokumentarnih filmova o sportu i muzici. Svoju umjetničku autonomiju, koristi u potpunosti, te zahvaljući uspjehu svojih filmova u Evropi i Americi, granice njegovog rada su neograničene. Povezanost sa Balkanom, mada kritički, ostaje u svim filmovima, kao nit vodilja, koja zbog raznolikosti Balkana ne nailazi na prihvatljivost u svim državama bivše Jugoslavije. ==Festivali== Kusturici je povjereno i da bude predsjednik glavnog žirija 58. [[Kanski festival|Filmskog festivala u Cannesu]] 2005. godine, u kome su se nalazili poznati režiseri [[Agnès Varda]], [[John Woo]], [[Benoît Jacquot]], pisac [[Toni Morrison]], [[Fatih Akın]], kao i velike glumačke zvijezde [[Javier Bardem]], [[Salma Hayek]] i [[Nandita Das]], a koji je održan od 11. do 22. maja. ==Drvengrad== [[Datoteka:Mecavnik5.jpg|mini|desno|Drvengrad]] Za potrebe snimanja filma Život je čudo, nastalo je selo [[Drvengrad]], koje po ideji Kusturice, treba da predstavlja način života, borbu protiv kapitalizma i globalizacije. Pod imenom ''Küstendorf'', na prijedlog prijatelja i književnika [[Peter Handke|Petera Handkea]], grad postaje poznat u svijetu, kao središte umjetnosti, planiranim filmskim festivalom, proizvodnjom voćnih sokova i drugih bio proizvoda.<ref>[http://diepresse.com/home/panorama/welt/305528/index.do?from=suche.intern.portal Članak u Die Presse, austrijskom dnevniku o Drvengradu, 2007. godine]{{Mrtav link}} {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> Sa idejom zatvorenog grada u građevinama od drveta, proizvodnjom namirnica na biološkoj osnovi, grad bi trebao biti citadela, mjesto u kojem bi se ljudi mogli sakriti od prijetećih katastrofa.<ref>[http://www.arte.tv/de/content/tv/02__Communities/C2-arts_20and_20music/02-Magazine/19__Journal__de__la__culture/06__film/69__kusturica__cannes_202005/865418.html Intervju Kusturice za francusko-njemačku televiziju arte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831075805/http://www.arte.tv/de/content/tv/02__Communities/C2-arts_20and_20music/02-Magazine/19__Journal__de__la__culture/06__film/69__kusturica__cannes_202005/865418.html |date=31. 8. 2009 }} {{Simboli jezika|de|njemački}} {{Simboli jezika|fr|francuski}}</ref> Za taj idejni projekat Emir Kusturica dobitnik je Evropske nagrade za arhitekturu [[Philippe Rotthier]] 2005. godine. Nagrada, koju tradicionalno svake treće godine dodjeljuje "Fondacija za arhitekturu" iz [[Bruxelles]]a, jedno je od najcjenjenijih belgijskih i evropskih odličja u oblasti arhitektonske kulture. U obrazloženju žirija ističe se da Kusturicin projekat: {{Citat|...koristi izvornu arhitekturu svog podneblja kao faktor pacifikacije, izvor zadovoljstva i podstrek za razvoj ekonomsko-turističkih potencijala čitavog regiona...}} U jednom intervju za [[NIN]] na pitanje o svojoj pripadnosti i Drvengradu Kusturica kaže: {{Citat|...Pošto ja ne vjerujem u demokratiju, onda u šali volim da kažem sebi - ako već imam svoj grad, onda mogu da biram građane...Nigdje se ja više ne osjećam kod kuće. Ne znam na koliko mjesta ja već i živim...<ref>[http://www.koreni.net/broj47/kusturica.htm Intervju Emira Kusturice za NIN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031418/http://www.koreni.net/broj47/kusturica.htm |date=4. 3. 2016 }} {{Simboli jezika|sr|srpski}}</ref> }} 2005. godine Emir Kusturica otvara u zgradi nekadašnje Željezničke stanice u [[Herceg Novi|Herceg Novom]] Centar za kulturu i multipleks-kino. Riječ je o tri mala kino sa zvučnim i svjetlosnim efektima. Pored apartmana, u zgradi su i prostori namijenjeni za galeriju, čitaonicu i "mjesto za okupljanje i razgovor". ==Kusturica kao muzičar== U grupi [[Zabranjeno pušenje]] jedno vrijeme je svirao bas-gitaru a sada kao gitarista zajedno nastupa sa [[The No Smoking Orchestra|Emir Kusturica & No smoking orchestra]]. == Drugi o Emiru Kusturici == * [[Nikita Mihalkov]] je na svečanosti dodjeljivanja nagrada u velikoj sali kina "Puškin", kazao da: {{Citat|Kusturičini filmovi predstavljaju "budući vijek" i da se svi, koji su gledali njegove filmove, bez obzira da li mu se sviđaju ili ne, slažu da je riječ o "velikom pomaku u svjetskoj kinematografiji.}} * [[Emir Hadžihafizbegović]] o svom fakultetskom profesoru u intervjuu na Hrvatskoj televiziji: {{Citat|...Ime Emira Kusturice mora stajati na svim naslovnicama filmskih enciklopedija Bosne i Hercegovine.}} == Emir Kusturica o sebi == {{Citat|Moj otac je bio ateista i uvijek se deklarisao kao Srbin. Dobro, možda smo bili Muslimani 250 godina, ali smo bili pravoslavci prije toga i duboko u sebi uvijek bili Srbi, vjera to ne može promijeniti. Mi smo postali Muslimani samo da bi preživjeli Turke.<ref>[http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,6737,1429569,00.html Članak o Emiru Kusturici na The Guardian, 4.marta 2005. godine] {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref>}} ==Političke kontroverze== Zbog svojih političkih izjava, odlaska iz Sarajeva za vrijeme blokade od srpske vojske, ograđivanja od politike [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]] prema Bosni i Hercegovini, kao i simpatijama prema srbijanskom predsjedniku [[Slobodan Milošević|Slobodanu Miloševiću]], Kusturica zapada u politički izoliranu i kritiziranu kampanju zapadnoevropskih, bosanskohercegovačkih i hrvatskih medija. Zajedno s austrijskim piscem i prijateljem [[Peter Handke|Peterom Handkeom]], jedno vrijeme podržava srbijanske političare u vrijeme rata u Bosni i Hercegovini. Mada kasnijim izjavama, kojima se ograđuje od dijelova Milosevićeve politike, u nekim medijima Južne Evrope ostao je nepoželjna osoba, a on sam, u više intervjua govori o svom izgubljenom identitetu, kao i nestanku identiteta Sarajeva, a sebe smatra čovjekom bez stalnom mjesta bivanja. Kritičari su ga napadali zbog snimanja filma [[Underground]] 1995. godine, scenarista [[Dušan Kovačević|Dušana Kovačevića]], koji je navodno djelomično financiran od strane državne televizije Srbije, u vrijeme rata u Bosni i Hercegovini, u kom su oni film vidjeli kao progandu politike [[Velika Srbija|Velike Srbije]] i opravdavanje događaja u bivšoj Jugoslaviji. Za [[Đurđevdan]] 2005. godine, Emir se krstio u Srpskoj pravoslavnoj crkvi i primio ime Nemanja Kusturica. Krštenje je održano u manastiru [[Savina]] u blizini Herceg Novog. Idejom o Drvengradu, te političkom neumjerenosti koja za cilj ima proizvodnju voćnih sokova sa provokatnim nazivima i slikama na etiketama sokova, političara dvadesetog stoljeća ([[Josip Broz Tito]], [[Draža Mihajlović]], [[Che Guevara]]), nailazi na oštru osudu medija i u Srbiji. Takode se priključuje podršci srbijanskih umjetnika i medija, protiv proglašavanja nezavisnosti [[Kosovo|Kosova]].<ref>[http://www.slobodnaevropa.org/content/Article/719300.html Prilog Radija Slobodne Evrope 12. novembra 2007. godine autorice Ive Martinović] {{Simboli jezika|sr|srpski}}</ref> == Filmografija == === Kratki film=== * [[Gernika (film)|Gernika]], 1978. Čehoslovačka * [[Jedan dio istine]], 1978. SFRJ * [[Jesen (film)|Jesen]], 1978. SFRJ * [[Magic Bus]], 1997. Njemačka === Televizijski filmovi=== * [[Nevjeste dolaze]], 1979. SFRJ * [[Bife Titanik]], 1980. SFRJ ===Televizijska serije=== * [[Bila jednom jedna zemlja]], 1996. SR Jugoslavija * [[Život je čudo]], 2004. Srbija i Crna Gora ===Igrani filmovi=== * [[Sjećaš li se Dolly Bell?]], 1981. SFRJ * [[Otac na službenom putu]], 1985. SFRJ * [[Dom za vešanje]], 1988. SFRJ, Velika Britanija, Italija * [[Arizona dream (film)]], 1993. SAD * [[Podzemlje (film)]], 1995. Njemačka, Francuska, SR Jugoslavija * [[Crna mačka, beli mačor]], 1998. Francuska<ref>{{Cite news|url=http://www.nin.co.rs/arhiva/2490/tema.html|title=KULTURA: FILMSKI FESTIVAL U VENECIJI|last=Glišić|first=Milivoje|date=17. 9. 1998|work=Arhiva broj 2490|language=sr|access-date=26. 6. 2019|via=|archive-date=26. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626181120/http://www.nin.co.rs/arhiva/2490/tema.html|url-status=dead}}</ref> * [[Život je čudo]], 2004. Srbija i Crna Gora * Dio [[Blue Gypsy]] u filmu [[All the Invisible Children]], 2005. Francuska * [[Zavet]], 2007. Srbija * [[L'affaire Farewell]] 2009. Francuska ===Dokumentarni filmovi=== * [[Super 8 Stories]], 2001. * [[Maradona by Kusturica]] 2008. * [[Seven Friends of Pancho Villa and the Woman with Six Fingers]], 2011. ==Scenarij== {{Proširiti sekciju}} ==Produkcija== {{Proširiti sekciju}} ==Uloge== * [[L'affaire Farewell]] 2010. kao Gregoriev * [[Hermano]] 2007. kao Chomsky * [[Viaggio segreto]] 2006. kao Harold * [[Jagoda u supermarketu]] 2003. kao general * [[The Good Thief]] kao Vladimir * [[La veuve de Saint-Pierre]] kao Ariel Neel Auguste 2000. Francuska * [[Bila jednom jedna zemlja]] kao švercer oružja u 1 epizodi, 1996. SR Jugoslavija * [[Underground]] 1995. kao švercer oružja * [[Arizona Dream]] 1993. kao čovjek za barom * [[Vizantija (film)|Vizantija]] 1988. * [[13. jul]] 1982. kao italijanski oficir * [[Ti si to]] 1981. * [[Nevjeste dolaze]] 1978. * [[Valter brani Sarajevo (serija)|Valter brani Sarajevo]] 1974. kao omladinac u televizijskoj seriji * [[Valter brani Sarajevo (film)|Valter brani Sarajevo]] 1972. kao omladinac u filmu ==Muzika== * Muzika za televizijsku seriju [[Život je čudo (serija)|Život je čudo]], 2006. * Muzika za igrani film [[Život je čudo (film)|Život je čudo]], 2004. * Opera [[Le Temps des Gitans]], izvedena 2007. godine u pariskoj operi. == Nagrade == * 1978 – Najbolji kratki film ''Guernica'' na Studentskom filmskom festivalu u Karlovym Varima * 1981 – Nagrada za najbolji film ''Sječaš li se Dolly Bell?'' na Venecijanskom filmskom festivalu * 1982 – [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] * 1985 – Zlatna palma, nagrada za najbolji film za ''Otac na službenom putu'' na Kanskom filmskom festivalu, * 1989 – Nagrada za najbolju režiju za film ''Dom za vješanje'' na Kanskom filmskom festivalu, * 1989 – [[Nagrada AVNOJ-a|Nagrade AVNOJ-a za 1989. godinu]]. * 1993 – Nagrada za najbolji film ''Arizona Dream'' na Berlinskom filmskom festivalu * 1995 – Zlatna palma, nagrada za najbolji film za ''(Underground)'' na Kanskom filmskom festivalu, * 1998 – Srebrni lav za film "Bela mačka, crni mačor" na Venecijanskom filmskom festivalu * 2001 – Zlatni kentaur za film [[Super 8 Stories]] na međunarodnom filmskom festivalu dokumentarnog filma u Sankt Peterburgu * 2007 – Francuski orden [[Ordre des Arts et des Lettres]], za doprinos umjetnosti<ref>[http://www.politika.rs/rubrike/Kultura/t19321.sr.html Članak srbijanskog dnevnika Politika o dodjeli ordena Emiri Kusturici] {{Simboli jezika|sr|srpski}}</ref> * 2008 – [[Nagrada "Radoje Domanović"]] * 2011 – [[Nagrada "Branko Ćopić"]] za roman ''Smrt je neprovjerena glasina''<ref>[http://www.nezavisne.com/umjetnost-zabava/knjizevnost/Kusturici-i-Negrisorcu-urucene-nagrade-Branko-Copic-93898.html Prilog o dodjeli Ćopićeve nagrade na portalu ''Nezavisne novine'']</ref> == Također pogledajte == * [[Međunarodni filmski i muzički festival Kustendorf]] ==Reference== {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Emir Kusturica}} {{Wikicitat|Emir Kusturica}} * {{Imdb name|id=0001437|name=Emir Kusturica}} * https://web.archive.org/web/20061224234143/http://www.thenosmokingorchestra.com/wsw/ * [http://www.kustu.com/ Web-stranica Emira Kusturice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107160330/http://kustu.com/w2/en:start?redirect=1 |date=7. 11. 2012 }} {{en simbol}} {{fr simbol}} * [http://www.mecavnik.info/wsw/index.php?p=196 Web-stranica Drvengrada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830135157/http://www.mecavnik.info/wsw/index.php?p=196 |date=30. 8. 2009 }} {{en simbol}} {{sr simbol}} {{Zlatna arena - režija}} {{Cannes - najbolji režiser}} {{Cannes - predsjednici žirija}} {{DEFAULTSORT:Kusturica, Emir}} [[Kategorija:Rođeni 1954.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački režiseri]] [[Kategorija:Srbijanski režiseri]] [[Kategorija:Članovi ANURS]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Branko Ćopić"]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Radoje Domanović"]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Članovi Zabranjenog pušenja]] [[Kategorija:Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Svetozar Ćorović"]] [[Kategorija:Senatori Republike Srpske]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]] 8wvoi8ogywee48vd7r8yox5c5dalche 0 3208 3836925 3797696 2026-04-24T07:03:35Z ~2026-24846-78 180663 56 3836925 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV-emisija | kurzivan_naslov = ne | ime = {{Bezkurziva|Eurosong}} | slika = Eurovision Song Contest.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | originalni_naslov = Eurovision Song Contest | ime2 = ESC, Evrovizija | žanr = Muzičko takmičenje | format = | autor = [[Marcel Bezençon]] | bazirano_na = [[Festival u Sanremu|Festivalu u Sanremu]] | razvoj = | pisac = | scenarij = | priča = | režiser = | stvaralački_režiseri = | predstavlja = [[Spisak voditelja Eurosonga]] | glumci = | suci = | glasovi = | pripovjedač = | kompozitor_muzičke_teme = [[Marc-Antoine Charpentier]] | uvodna_tema = [[Te Deum]]: ''Marche en rondeau'' | završna_tema = Te Deum: ''Marche en rondeau'' | kompozitori = | država = [[Spisak država na Eurosongu]] | jezik = Engleski i francuski | broj_sezona = | broj_serijala = | broj_epizoda = {{Plainlist| * 68 takmičenje * 104 prijenosa uživo }} | spisak_epizoda = | izvršni_producenti = | producenti = | montaža = | lokacija = Domaćin je prošlogodišnji pobjednik (uz neke izuzetke) ([[Spisak gradova domaćina Eurosonga|spisak gradova domaćina]]) | kinematografija = | kamerman = | trajanje = {{unbulleted list|2 sata (polufinale)|3 sata i 30 minuta (finale)|4 sata (Eurosong 2015)}} | produkcijska_kompanija = [[Evropska radiodifuzijska unija]] | distributer = [[Eurovision (mreža)|Eurovision]] | budžet = | kanal = | format_slike = {{unbulleted list|[[576i]] (SDTV) (1956–)|[[720p]] (HDTV) (2003–danas)|[[1080i]] (HDTV) (2007–)}} | format_tona = | prvo_prikazano_u = | prvo_emitiranje = {{Start date|1956|05|24|df=y}} | zadnje_emitiranje = danas | prethodno = | sljedeće = | povezano = {{unbulleted list|''[[Mladi muzičari Eurosonga]]'' (1982–)|''[[Mladi plesači Eurosonga]]'' (1985–)|''[[Dječji Eurosong]]'' (2003–)|''[[Ples Evrovizije]]'' (2007–08)}} | web_stranica = http://www.eurovision.tv | naslov_web_stranice = Veb-sajt | web_stranica_produkcije = http://www3.ebu.ch/about | naslov_web_stranica_produkcije = Veb-sajt produkcije | imdb = }} '''Eurovision Song Contest''' (kraće '''Eurosong''', poznat i kao '''Evrovizija''') je muzičko takmičenje nacionalnih radiotelevizija [[Evropa|Evrope]] okupljenih oko [[Evropska radiodifuzna unija|Evropske radiodifuzne unije EBU]].<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/about|title=About {{!}} Eurovision Song Contest|date=28. 3. 2019|website=eurovision.tv|language=en|access-date=25. 3. 2025}}</ref> Festival je osnovan sredinom [[1950te|1950-ih]] godina, a prvo takmičenje je održano 1967. godine u švicarskom [[Lugano|Luganu]]. Na prvom održanom Eurosongu takmičilo se sedam zemalja, a od tada, pa do danas, barem po jednu pjesmu na ovo takmičenje poslala je 51 zemlja. Rekordni broj zemalja učesnica zabilježen je 2008., 2011. i 2018. godine kada su po 43 zemlje poslale predstavnike na ovo najveće muzičko takmičenje na svijetu. == Format == Eurosong je doživio brojne promjene formata takmičenja. Sve je to ovisilo o broju zemalja učesnica, a kako je zainteresiranost bila sve veća i veća, pored finalne večeri EBU odlučuje uvesti i polufinalnu, kvalifikacionu večer. Od 2004. godine na Eurosongu gledamo i polufinale, a 10 zemalja s najviše bodova u istom dobivaju kartu za finale. No, ni to nije bilo dosta. Zbog brojke od preko 40 zainteresiranih zemalja, odlučeno je da će umjesto dosadašnjeg jednog polufinala biti održana njih dva. Na Eurosongu u [[Beograd]]u, 2008. godine, po 19 zemalja je učestvovalo u svakom polufinalu. Direktni finalisti bili su tzv. BIG 4 (Francuska, Njemačka, Španija i Ujedinjeno Kraljevstvo - zemlje koje izdvajaju najviše novaca za organizaciju Eurosonga) te zemlja domaćin. Povratkom Italije na Eurosong, 2011. godine, broj direktnih finalista povećan je za jednu zemlju obzirom da su Talijani ušli u sadašnji tzv. BIG 5. == Zemlje učesnice == [[Datoteka:Mapa Eurosong.png|mini|'''Tamno zelena''' - zemlje učestvovale barem jedanput na takmičenju Eurosonga '''Svijetlo zelena''' - izabrale pjesmu i predstavnika, ali se naknadno povukle s takmičenja]] Eurosong nikada nije bio takmičenje isključivo evropskih zemalja ili onih zemalja koji imaju manji dio teritorija na evropskom kontinentu. Eurosong je takmičenje radio-televizija koje su aktivne članice [[EBU|EBU-a]]. Prema tome, na ovom takmičenju smo do danas vidjeli nastupe sljedećih zemalja koje ne pripadaju evropskom kontinentu: Izrael i [[Maroko]]. Od 1956. godine, otkada se održava Eurosong, 51 zemlja je nastupila barem jedanput. Najviše nastupa je skupila Njemačka, njih 54, a odmah iza je Ujedinjeno Kraljevstvo s jednim nastupom manje. Još dvije zemlje su pokušale učestvovati na ovom festivalu. Libanon i Tunis su jednih prilika bile odabrale pjesme i predstavnike, ali su se kasnije odlučile povući i ne nastupiti na Eurosongu. Valja napomenuti da učestvovanje Izraela, zemlje koju mnoge arapske zemlje [[Bliski Istok|Bliskog Istoka]] ne priznaju, na neki način blokira dolazak arapskih zemalja na ovo takmičenje. Najbolji primjer za to je Libanon koji je tražio dozvolu da u toku nastupa Izraela pusti reklamni blok na svojoj nacionalnoj televiziji. To se svakako protivilo pravilima i nije im bilo dozvoljeno. == Glasanje == Sistem glasanja kakvog danas poznajemo na Eurosongu (bodovi: 12, 10, 8, pa sve do 1) uveden je 1975. godine. Dvanaest bodova se daje prvoplasiranoj zemlji, 10 drugoplasiranoj, 8 trećeplasiranoj i tako sve dalje do jednog boda koji ide desetoplasiranoj zemlji. Od samog početka Eurosonga pa sve do kraja 90-tih, glasao je isključivo žiri. Od tada se u pojedinim zemljama uvodi televoting, koji će u potpunosti ''zaživjeti'' 2004. godine i trajati do 2009. Naime, kako bi se glasanje učinilo zanimljivijim i manje predvidljivim, EBU odlučuje vratiti žiri na Eurosong 2009. godine. Po pet stručnjaka iz svake zemlje glasa tokom generalnih proba Eurosonga i čini 50% glasova jedne zemlje. Preostalih 50% je, svakako, na televotingu. === Popularnost takmičenja === Svake godine Eurosong bilježi sve veću gledanost. Godine 2011. učestvovale su čak 43 zemlje, a isti je pratilo 114,5 miliona ljudi. Eurosong se uživo prenosi u zemljama učesnicama, kao i u Australiji. Snimke Eurosong se emitiraju u još par desetina zemalja diljem svijeta. === Rekordi === Ono što je [[Brazil]] u [[nogomet]]u to je [[Irska]] na Eurosongu. Irci su pobijedili čak 7 puta. Najveći broj drugih osvojenih mjesta drže njihovi susjedi - Ujedinjeno Kraljevstvo. Britanci su bili drugi čak 15 puta. Najviše bodova ikad skupili su Norvežani 2009. godine. Imali su ukupno 387 bodova, a od toga 16 × 12 bodova. No, Norvežani su rekorderi i po broju osvojenih posljednjih mjesta. Bili su zadnji osam puta.<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/about/facts-and-figures|title=Facts & Figures {{!}} Eurovision Song Contest|date=1. 7. 2019|website=eurovision.tv|language=en|access-date=25. 3. 2025}}</ref> Od 2004. godine uvedeno je polufinale na ovom takmičenju. Od tada, pa do danas, nastup u finalu niti jednom nisu propustile sljedeće zemlje: Bosna i Hercegovina, Grčka, Rumunija, Rusija i Ukrajina. U ovu listu nisu uračunate zemlje direktne finalistice (tzv. BIG 5). == Spisak pobjednika == {{raščistiti}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" ! scope="col" class="autorowspan"| Godina ! scope="col" class="autorowspan" data-sort-type="usLongDate"| Datum ! scope="col" class="autorowspan"| Država domaćin ! scope="col" class="autorowspan"| Grad domaćin ! scope="col" class="autorowspan"| Pobjednik ! scope="col" class="autorowspan"| Pjesma ! scope="col" class="autorowspan"| Izvođač ! scope="col" class="unsortable"| Tekstopisci ! scope="col" class="autorowspan"| Jezik ! scope="col" class="autorowspan"| Bodovi ! scope="col" class="autorowspan"| Bodova razlike ! scope="col" class="autorowspan"| 2. mjesto |- ! style="text-align:left" scope="row" | {{escyr|1956}} | 24. 5. | {{Esc|Švicarska}} | [[Lugano]] | {{Esc|Švicarska}} | "[[Refrain (Lys Assia)|Refrain]]" | [[Lys Assia]] | [[Géo Voumard]], [[Émile Gardaz]] | [[Francuski jezik|francuski]] | colspan="3"| <center>''Nije objavljeno''</center> |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1957}} | 3. 3. | {{Esc|Njemačka}} | [[Frankfurt]] | {{Esc|Holandija}} | "[[Net als toen]]" | [[Corry Brokken]] | Guus Jansen, [[Willy van Hemert]] | [[Holandski jezik|holandski]] | {{nts|31}} | {{nts|14}} | {{Esc|Francuska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1958}} | 12. 3. | {{Esc|Holandija}} | [[Hilversum]] | {{Esc|Francuska}} | "[[Dors, mon amour]]" | [[André Claveau]] | [[Pierre Delanoë]], [[Hubert Giraud (kompozitor)|Hubert Giraud]] | francuski | {{nts|27}} | {{nts|3}} | {{Esc|Švicarska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1959}} | 11. 3. | {{Esc|Francuska}} | [[Cannes]] | {{Esc|Holandija}} | "[[Een beetje]]" | [[Teddy Scholten]] | Dick Schallies, [[Willy van Hemert]] | holandski | {{nts|21}} | {{nts|5}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1960}} | 29. 3. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[London]] | {{Esc|Francuska}} | "[[Tom Pillibi]]" | [[Jacqueline Boyer]] | [[André Popp]], [[Pierre Cour]] | francuski | {{nts|32}} | {{nts|7}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1961}} | 18. 3. | {{Esc|Francuska}} | Cannes | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Nous les amoureux]]" | [[Jean-Claude Pascal]] | [[Jacques Datin]], Maurice Vidalin | francuski | {{nts|31}} | {{nts|7}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1962}} | 18. 3. | {{Esc|Luksemburg}} | [[Luxembourg]] | {{Esc|Francuska}} | "[[Un premier amour]]" | [[Isabelle Aubret]] | Claude-Henri Vic, Roland Stephane Valade | francuski | {{nts|26}} | {{nts|13}} | {{Esc|Monako}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1963}} | {{nowrap|23. 3.}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | London | {{Esc|Danska}} | "[[Dansevise]]" | [[Grethe i Jørgen Ingmann]] | Otto Francker, Sejr Volmer-Sørensen | [[Danski jezik|danski]] | {{nts|42}} | {{nts|2}} | {{Esc|Švicarska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1964}} | 21. 3. | {{Esc|Danska}} | [[Kopenhagen]] | {{Esc|Italija}} | "[[Non ho l'età]]" | [[Gigliola Cinquetti]] | [[Nicola Salerno]], Mario Pinzeri | [[Italijanski jezik|italijanski]] | {{nts|49}} | {{nts|32}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1965}} | 20. 3. | {{Esc|Italija}} | [[Napulj]] | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Poupée de cire, poupée de son]]" | [[France Gall]] | [[Serge Gainsbourg]] | francuski | {{nts|32}} | {{nts|6}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1966}} | 5. 3. | {{Esc|Luksemburg}} | Luxembourg | {{Esc|Austrija}} | "[[Merci, Chérie]]" | [[Udo Jürgens]] | Udo Jürgens, Thomas Hörbiger | [[Njemački jezik|njemački]] | {{nts|31}} | {{nts|15}} | {{Esc|Švedska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1967}} | 8. 4. | {{Esc|Austrija}} | [[Beč]] | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Puppet on a String]]" | [[Sandie Shaw]] | [[Bill Martin (muzičar)|Bill Martin]], [[Phil Coulter]] | [[Engleski jezik|engleski]] | {{nts|47}} | {{nts|25}} | {{Esc|Irska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1968}} | 6. 4. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | London | {{Esc|Španija|1945}} | "[[La, la, la]]" | [[Massiel]] | [[Dúo Dinámico|Manuel de la Calva, Ramón Arcusa]] | [[Španski jezik|španski]] | {{nts|29}} | {{nts|1}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left" rowspan=4|{{escyr|1969}} |rowspan=4| 29. 3. |rowspan=4| {{Esc|Španija|1945}} |rowspan=4| [[Madrid]] | {{Esc|Španija|1945}} | "[[Vivo cantando]]" | [[Salomé (pjevačica)|Salomé]] | Maria José de Cerato, Aniano Alcalde | španski |rowspan=4|{{nts|18}} | colspan="2" rowspan="4"| <center>''Nije bilo drugog mjesta''</center> |- | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Boom Bang-a-Bang]]" | [[Lulu (pjevačica)|Lulu]] | Alan Moorhouse, Peter Warne | engleski |- | {{Esc|Holandija}} | "[[De troubadour]]" | [[Lenny Kuhr]] | Lenny Kuhr, David Hartsema | holandski |- | {{Esc|Francuska}} | "[[Un jour, un enfant]]" | [[Frida Boccara]] | Émile Stern, [[Eddy Marnay]] | francuski |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1970}} | 21. 3. | {{Esc|Holandija}} | [[Amsterdam]] | {{Esc|Irska}} | "[[All Kinds of Everything]]" | [[Dana Rosemary Scallon|Dana]] | Derry Lindsay, Jackie Smith | engleski | {{nts|32}} | {{nts|6}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1971}} | 3. 4. | {{Esc|Irska}} | [[Dublin]] | {{Esc|Monako}} | "[[Un banc, un arbre, une rue]]" | [[Séverine (pjevačica)|Séverine]] | Jean-Pierre Bourtayre, Yves Dessca | francuski | 128 | {{nts|12}} | {{Esc|Španija|1945}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1972}} | 25. 3. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Edinburgh]] | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Après toi]]" | [[Vicky Leandros]] | [[Mario Panas]], Klaus Munro, Yves Dessca | francuski | 128 | {{nts|14}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1973}} | 7. 4. | {{Esc|Luksemburg}} | Luxembourg | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Tu te reconnaîtras]]" | [[Anne-Marie David]] | Claude Morgan, Vline Buggy | francuski | 129 | {{nts|4}} | {{Esc|Španija|1945}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1974}} | 6. 4. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Brighton]] | {{Esc|Švedska}} | "[[Waterloo (ABBA)|Waterloo]]" | [[ABBA]] | [[Benny Andersson]], [[Björn Ulvaeus]], [[Stig Anderson]] | engleski | {{nts|24}} | {{nts|6}} | {{Esc|Italija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1975}} | 22. 3. | {{Esc|Švedska}} | [[Stockholm]] | {{Esc|Holandija}} | "[[Ding-a-dong]]" | [[Teach-In (grupa)|Teach-In]] | Dick Bakker, [[Eddy Ouwens]], Will Luikinga | engleski | {{nts|152}} | {{nts|14}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1976}} | 3. 4. | {{Esc|Holandija}} | [[Den Haag]] | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Save Your Kisses for Me]]" | [[Brotherhood of Man]] | [[Tony Hiller]], [[Lee Sheriden]], [[Martin Lee (pjevač)|Martin Lee]] | engleski | {{nts|164}} | {{nts|17}} | {{Esc|Francuska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1977}} | 7. 5. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | London | {{Esc|Francuska}} | "[[L'oiseau et l'enfant]]" | [[Marie Myriam]] | [[Jean Paul Cara]], Joe Gracy | francuski | {{nts|136}} | {{nts|15}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1978}} | 22. 4. | {{Esc|Francuska}} | [[Pariz]] | {{Esc|Izrael}} | "[[A-Ba-Ni-Bi]]" (א-ב-ני-בי) | [[Izhar Cohen]] i [[Alphabeta]] | [[Nurit Hirsh]], [[Ehud Manor]] | [[Hebrejski jezik|hebrejski]] | {{nts|157}} | {{nts|32}} | {{Esc|Belgija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1979}} | 31. 3. | {{Esc|Izrael}} | [[Jerusalem]] | {{Esc|Izrael}} | "[[Hallelujah (Gali Atari i Milk & Honey)|Hallelujah]]" (הללויה) | [[Gali Atari]] i [[Milk and Honey (grupa)|Milk and Honey]] | [[Kobi Oshrat]], Shimrit Orr | hebrejski | {{nts|125}} | {{nts|9}} | {{Esc|Španija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1980}} | 19. 4. | {{Esc|Holandija}} | Den Haag | {{Esc|Irska}} | "[[What's Another Year]]" | [[Johnny Logan (pjevač)|Johnny Logan]] | [[Shay Healy]] | engleski | {{nts|143}} | {{nts|15}} | {{Esc|Njemačka}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1981}} | 4. 4. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Making Your Mind Up]]" | [[Bucks Fizz (grupa)|Bucks Fizz]] | John Danter, [[Andy Hill (kompozitor)|Andy Hill]] | engleski | {{nts|136}} | {{nts|4}} | {{Esc|Njemačka}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1982}} | 24. 4. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Harrogate]] | {{Esc|Njemačka}} | "[[Ein bißchen Frieden]]" | [[Nicole (njemačka pjevačica)|Nicole]] | [[Ralph Siegel (tekstopisac)|Ralph Siegel]], [[Bernd Meinunger]] | njemački | {{nts|161}} | {{nts|61}} | {{Esc|Izrael}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1983}} | 23. 4. | {{Esc|Njemačka}} | [[München]] | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Si la vie est cadeau]]" | [[Corinne Hermès]] | Jean-Pierre Millers, Alain Garcia | francuski | {{nts|142}} | {{nts|6}} | {{Esc|Izrael}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1984}} | 5. 5. | {{Esc|Luksemburg}} | Luxembourg | {{Esc|Švedska}} | "[[Diggi-Loo Diggi-Ley]]" | [[Herreys]] | [[Torgny Söderberg]], Britt Lindeborg | [[Švedski jezik|švedski]] | {{nts|145}} | {{nts|8}} | {{Esc|Irska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1985}} | 4. 5. | {{Esc|Švedska}} | [[Göteborg]] | {{Esc|Norveška}} | "[[La det swinge]]" | [[Bobbysocks!]] | [[Rolf Løvland]] | [[Norveški jezik|norveški]] | {{nts|123}} | {{nts|18}} | {{Esc|Njemačka}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1986}} | 3. 5. | {{Esc|Norveška}} | [[Bergen]] | {{Esc|Belgija}} | "[[J'aime la vie]]" | [[Sandra Kim]] | Jean-Paul Furnémont, Angelo Crisci, Rosario Marino Atria | francuski | {{nts|176}} | {{nts|36}} | {{Esc|Švicarska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1987}} | 9. 5. | {{Esc|Belgija}} | [[Bruxelles]] | {{Esc|Irska}} | "[[Hold Me Now (Johnny Logan)|Hold Me Now]]" | [[Johnny Logan (pjevač)|Johnny Logan]] | Johnny Logan | engleski | {{nts|172}} | {{nts|31}} | {{Esc|Njemačka}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1988}} | 30. 4. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Švicarska}} | "[[Ne partez pas sans moi]]" | [[Céline Dion]] | [[Atilla Şereftuğ]], [[Nella Martinetti]] | francuski | {{nts|137}} | {{nts|1}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1989}} | 6. 5. | {{Esc|Švicarska}} | [[Lausanne]] | {{Esc|Jugoslavija}} | "[[Rock Me (Riva)|Rock Me]]" | [[Riva (grupa)|Riva]] | Rajko Dujmić, Stevo Cvikić | [[Hrvatski jezik|hrvatski]] | {{nts|137}} | {{nts|7}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1990}} | 5. 5. | {{Esc|Jugoslavija}} | [[Zagreb]] | {{Esc|Italija}} | "[[Insieme: 1992]]" | [[Toto Cutugno]] | Toto Cutugno | italijanski | {{nts|149}} | {{nts|17}} | {{Esc|Irska}}<br>{{Esc|Francuska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1991}} | 4. 5. | {{Esc|Italija}} | [[Rim]] | {{Esc|Švedska}} | "[[Fångad av en stormvind]]" | [[Carola Häggkvist|Carola]] | [[Stephan Berg]] | švedski | {{nts|146}} | {{nts|0}} | {{Esc|Francuska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1992}} | 9. 5. | {{Esc|Švedska}} | [[Malmö]] | {{Esc|Irska}} | "[[Why Me? (Linda Martin)|Why Me]]" | [[Linda Martin]] | [[Johnny Logan (pjevač)|Johnny Logan]] | engleski | {{nts|155}} | {{nts|16}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1993}} | 15. 5. | {{Esc|Irska}} | [[Millstreet]] | {{Esc|Irska}} | "[[In Your Eyes (Niamh Kavanagh)|In Your Eyes]]" | [[Niamh Kavanagh]] | Jimmy Walsh | engleski | {{nts|187}} | {{nts|23}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1994}} | 30. 4. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Irska}} | "[[Rock 'n' Roll Kids]]" | [[Paul Harrington (muzičar)|Paul Harrington]] i [[Charlie McGettigan]] | [[Brendan Graham|Brendan J. Graham]] | engleski | {{nts|226}} | {{nts|60}} | {{Esc|Poljska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1995}} | 13. 5. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Norveška}} | "[[Nocturne (Secret Garden)|Nocturne]]" | [[Secret Garden (duo)|Secret Garden]] | [[Rolf Løvland]], Petter Skavland | norveški | {{nts|148}} | {{nts|29}} | {{Esc|Španija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1996}} | 18. 5. | {{Esc|Norveška}} | [[Oslo]] | {{Esc|Irska}} | "[[The Voice (Eimear Quinn)|The Voice]]" | [[Eimear Quinn]] | [[Brendan Graham|Brendan J. Graham]] | engleski | {{nts|162}} | {{nts|48}} | {{Esc|Norveška}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1997}} | 3. 5. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Love Shine a Light]]" | [[Katrina and the Waves]] | [[Kimberley Rew]] | engleski | {{nts|227}} | {{nts|70}} | {{Esc|Irska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1998}} | 9. 5. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Birmingham]] | {{Esc|Izrael}} | "[[Diva (Dana International)|Diva]]" (דיווה) | [[Dana International]] | [[Svika Pick]], Yoav Ginai | hebrejski | {{nts|172}} | {{nts|6}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1999}} | 29. 5. | {{Esc|Izrael}} | Jerusalem | {{Esc|Švedska}} | "[[Take Me to Your Heaven (pjesma)|Take Me to Your Heaven]]" | [[Charlotte Perrelli|Charlotte Nilsson]] | [[Lars Diedricson|Lars 'Dille' Diedricson]], Marcos Ubeda | engleski | {{nts|163}} | {{nts|17}} | {{Esc|Island}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2000}} | 13. 5. | {{Esc|Švedska}} | Stockholm | {{Esc|Danska}} | "[[Fly on the Wings of Love]]" | [[Olsen Brothers]] | [[Jørgen Olsen]] | engleski | {{nts|195}} | {{nts|40}} | {{Esc|Rusija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2001}} | 12. 5. | {{Esc|Danska}} | Kopenhagen | {{Esc|Estonija}} | "[[Everybody (Tanel Padar i Dave Benton)|Everybody]]" | [[Tanel Padar]], [[Dave Benton]] i [[Soul Militia|2XL]] | [[Ivar Must]], [[Maian-Anna Kärmas]] | engleski | {{nts|198}} | {{nts|21}} | {{Esc|Danska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2002}} | 25. 5. | {{Esc|Estonija}} | [[Tallinn]] | {{Esc|Latvija}} | "[[I Wanna (Marie N)|I Wanna]]" | [[Marija Naumova|Marie N]] | [[Marija Naumova|Marie N]], Marats Samauskis | engleski | {{nts|176}} | {{nts|12}} | {{Esc|Malta}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2003}} | 24. 5. | {{Esc|Latvija}} | [[Riga]] | {{Esc|Turska}} | "[[Everyway That I Can]]" | [[Sertab Erener]] | [[Demir Demirkan]], Sertab Erener | engleski | {{nts|167}} | {{nts|2}} | {{Esc|Belgija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2004}}<ref group="n" name="polufinale">Počev od 2004, počelo se prenositi polufinale. Godine 2004. održano je u srijedu prije finala. Od 2005. do 2007. održano je u četvrtak "Evrovizijske sedmice".</ref> | 15. 5. | {{Esc|Turska}} | [[Istanbul]] | {{Esc|Ukrajina}} | "[[Wild Dances (singl)|Wild Dances]]" | [[Ruslana]] | Ruslana, [[Oleksandr Ksenofontov]] | [[Ukrajinski jezik|ukrajinski]],<br />engleski | {{nts|280}} | {{nts|17}} | {{Esc|Srbija i Crna Gora}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2005}} | 21. 5. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Kijev]] | {{Esc|Grčka}} | "[[My Number One]]" | [[Helena Paparizou]] | [[Christos Dantis]], [[Natalia Germanou]] | engleski | {{nts|230}} | {{nts|38}} | {{Esc|Malta}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2006}} | 20. 5. | {{Esc|Grčka}} | [[Atina]] | {{Esc|Finska}} | "[[Hard Rock Hallelujah]]" | [[Lordi]] | [[Tomi Putaansuu|Mr. Lordi]] | engleski | {{nts|292}} | {{nts|44}} | {{Esc|Rusija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2007}} | 12. 5. | {{Esc|Finska}} | [[Helsinki]] | {{Esc|Srbija|2004}} | "[[Molitva (pjesma)|Molitva]]" (Молитва) | [[Marija Šerifović]] | Saša Milošević Mare, [[Vladimir Graić]] | [[Srpski jezik|srpski]] | {{nts|268}} | {{nts|33}} | {{Esc|Ukrajina}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2008}}<ref group="n" name="dva polufinala">Počev od 2008, počela su se prikazivati dva polufinala u utorak i četvrtak prije finala.</ref> | 24. 5. | {{Esc|Srbija|2004}} | [[Beograd]] | {{Esc|Rusija}} | "[[Believe (Dima Bilan)|Believe]]" | [[Dima Bilan]] | Dima Bilan, [[Jim Beanz]] | engleski | {{nts|272}} | {{nts|42}} | {{Esc|Ukrajina}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2009}} | 16. 5. | {{Esc|Rusija}} | [[Moskva]] | {{Esc|Norveška}} | "[[Fairytale (Alexander Rybak)|Fairytale]]" | [[Alexander Rybak]] | Alexander Rybak | engleski | {{nts|387}} | {{nts|169}} | {{Esc|Island}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2010}} | 29. 5. | {{Esc|Norveška}} | Oslo | {{Esc|Njemačka}} | "[[Satellite (Lena Meyer-Landrut)|Satellite]]" | [[Lena Meyer-Landrut|Lena]] | [[Julie Frost]], John Gordon | engleski | {{nts|246}} | {{nts|76}} | {{Esc|Turska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2011}} | 14. 5. | {{Esc|Njemačka}} | [[Düsseldorf]] | {{Esc|Azerbejdžan}} | "[[Running Scared (Eldar & Nigar)|Running Scared]]" | [[Ell & Nikki]] | [[Stefan Örn]], Sandra Bjurman, Iain Farquharson | engleski | {{nts|221}} | {{nts|32}} | {{Esc|Italija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2012}} | 26. 5. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Baku]] | {{Esc|Švedska}} | "[[Euphoria (Loreen)|Euphoria]]" | [[Loreen (pjevačica)|Loreen]] | [[Thomas G:son]], [[Peter Boström]] | engleski | {{nts|372}} | {{nts|113}} | {{Esc|Rusija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2013}} | 18. 5. | {{Esc|Švedska}} | Malmö | {{Esc|Danska}} | "[[Only Teardrops]]" | [[Emmelie de Forest]] | [[Lise Cabble]], Julia Fabrin Jakobsen, Thomas Stengaard | engleski | {{nts|281}} | {{nts|47}} | {{Esc|Azerbejdžan}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2014}} | 10. 5. | {{Esc|Danska}} | Kopenhagen | {{Esc|Austrija}} | "[[Rise Like a Phoenix]]" | [[Conchita Wurst]] | [[Charlie Mason (tekstopisac)|Charlie Mason]], Joey Patulka, Ali Zuckowski, Julian Maas | engleski | {{nts|290}} | {{nts|52}} | {{Esc|Holandija}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2015}} | 23. 5. | {{Esc|Austrija}} | Beč | {{Esc|Švedska}} | "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]" | [[Måns Zelmerlöw]] | [[Linnea Deb]], [[Joy Deb]], [[Anton Hård af Segerstad]] | engleski | {{nts|365}} | {{nts|62}} | {{Esc|Rusija}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2016}} | 14. 5. | {{Esc|Švedska}} | Stockholm | {{Esc|Ukrajina}} | "[[1944 (pjesma)|1944]]" | [[Jamala]] | [[Jamala|Susana Jamaladinova]] | engleski,<br />[[Krimskotatarski jezik|krimskotatarski]] | {{nts|534}} | {{nts|23}} | {{Esc|Australija}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2017}} | 13. 5. | {{Esc|Ukrajina}} | Kijev |{{Esc|Portugal}} | "[[Amar pelos dois]]" | [[Salvador Sobral]] | [[Luísa Sobral]] | portugalski | 758 | 143 | {{Esc|Bugarska}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2018}} | 12. 5. | {{Esc|Portugal}} | [[Lisabon]] |{{Esc|Izrael}} | "[[Toy]]" | [[Netta Barzilai|Netta]] | [[Doron Medalie]], [[Stav Beger]] | engleski | 529 | 93 | {{Esc|Kipar}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2019}} | 18. 5. | {{Esc|Izrael}} | [[Tel Aviv]] |{{Esc|Nizozemska}} | "[[Arcade]]" | [[Duncan Laurence]] | Duncan Laurence, [[Joel Sjöö]], [[Wouter Hardy]] | engleski | 498 | 26 | {{Esc|Italija}} |- !scope="row" style="text-align:left"| <s>{{escyr|2020}}</s> | colspan="11" | Takmičenje otkazano zbog [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-19]] |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2021}} | 22. 5. | {{Esc|Holandija}} | [[Rotterdam]] |{{Esc|Italija}} | "[[Zitti e buoni]]" | [[Måneskin]] | * Victoria De Angelis * Damiano David * Thomas Raggi * Ethan Torchio | italijanski | 524 | 25 |{{Esc|Francuska}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2022}} |14.5. |{{ZID|Italija}} |[[Torino]] |{{Esc|Ukrajina}} |"[[Stefania]]" |[[Kalush Orchestra]] | * Ihor Didenchuk * Vitalii Duzhyk * Ivan Klymenko * Tymofii Muzychuk * Oleh Psiuk |ukrajinski |631 |165 |{{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2023}} |13.5. |{{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[Liverpool]] |{{Esc|Švedska}} |'''"'''Tattoo'''"''' |[[Loreen]] | * Peter Boström * Moa Carlebecker * Thomas Gustafsson * Jimmy Jansson * Lorine Talhaoui * Jimmy "Joker" Thörnfeldt |engleski |583 |57 |{{Esc|Finska}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{Escyr|2024}} |11.5. |{{ZID|Švedska}} |[[Malmö]] |{{Esc|Švicarska}} |"The Code" |[[Nemo (reper)|Nemo]] | * Benjamin Alasu * Lasse Midtsian Nymann * Linda Dale * [[Nemo (reper)|Nemo Mettler]] |engleski |591 |44 |{{Esc|Hrvatska}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{Escyr|2025}} |17.5. |{{ZID|Švicarska}} |[[Basel]] |{{Esc|Austrija}} |"Wasted Love" |JJ | * Johannes Pietsch * Teodora Špirić * Thomas Thurner |engleski |436 |78 |{{Esc|Izrael}} |} == Napomene == {{refspisak|grupa=n}} == Također pogledajte == * [[Bosna i Hercegovina na Eurosongu]] * [[Hrvatska na Eurosongu]] * [[Jugoslavija na Eurosongu]] * [[Makedonija na Eurosongu]] * [[Slovenija na Eurosongu]] * [[Slovačka na Eurosongu]] * [[Srbija na Eurosongu]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision}} * {{službeni sajt|https://eurovision.tv/}} * [https://web.archive.org/web/20070127124316/http://www.eurovision-info.net/ Eurovision-info.net] * [http://www.esc-history.com/countries-selections.asp Eurovision Song Contest - Historija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708214115/http://www.esc-history.com/countries-selections.asp |date=8. 7. 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20090218090140/http://eurovision.gen.tr/ Eurovision] == Reference == <references /> {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|*]] [[Kategorija:Muzika]] 4rq2j35m9nwc3tcwripelwr9cl60eur 3836964 3836925 2026-04-24T09:13:31Z KWiki 9400 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-24846-78|~2026-24846-78]] ([[User talk:~2026-24846-78|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:EdinBot|EdinBot]] 3797696 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV-emisija | kurzivan_naslov = ne | ime = {{Bezkurziva|Eurosong}} | slika = Eurovision Song Contest.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | originalni_naslov = Eurovision Song Contest | ime2 = ESC, Evrovizija | žanr = Muzičko takmičenje | format = | autor = [[Marcel Bezençon]] | bazirano_na = [[Festival u Sanremu|Festivalu u Sanremu]] | razvoj = | pisac = | scenarij = | priča = | režiser = | stvaralački_režiseri = | predstavlja = [[Spisak voditelja Eurosonga]] | glumci = | suci = | glasovi = | pripovjedač = | kompozitor_muzičke_teme = [[Marc-Antoine Charpentier]] | uvodna_tema = [[Te Deum]]: ''Marche en rondeau'' | završna_tema = Te Deum: ''Marche en rondeau'' | kompozitori = | država = [[Spisak država na Eurosongu]] | jezik = Engleski i francuski | broj_sezona = | broj_serijala = | broj_epizoda = {{Plainlist| * 68 takmičenje * 104 prijenosa uživo }} | spisak_epizoda = | izvršni_producenti = | producenti = | montaža = | lokacija = Domaćin je prošlogodišnji pobjednik (uz neke izuzetke) ([[Spisak gradova domaćina Eurosonga|spisak gradova domaćina]]) | kinematografija = | kamerman = | trajanje = {{unbulleted list|2 sata (polufinale)|3 sata i 30 minuta (finale)|4 sata (Eurosong 2015)}} | produkcijska_kompanija = [[Evropska radiodifuzijska unija]] | distributer = [[Eurovision (mreža)|Eurovision]] | budžet = | kanal = | format_slike = {{unbulleted list|[[576i]] (SDTV) (1956–)|[[720p]] (HDTV) (2003–danas)|[[1080i]] (HDTV) (2007–)}} | format_tona = | prvo_prikazano_u = | prvo_emitiranje = {{Start date|1956|05|24|df=y}} | zadnje_emitiranje = danas | prethodno = | sljedeće = | povezano = {{unbulleted list|''[[Mladi muzičari Eurosonga]]'' (1982–)|''[[Mladi plesači Eurosonga]]'' (1985–)|''[[Dječji Eurosong]]'' (2003–)|''[[Ples Evrovizije]]'' (2007–08)}} | web_stranica = http://www.eurovision.tv | naslov_web_stranice = Veb-sajt | web_stranica_produkcije = http://www3.ebu.ch/about | naslov_web_stranica_produkcije = Veb-sajt produkcije | imdb = }} '''Eurovision Song Contest''' (kraće '''Eurosong''', poznat i kao '''Evrovizija''') je muzičko takmičenje nacionalnih radiotelevizija [[Evropa|Evrope]] okupljenih oko [[Evropska radiodifuzna unija|Evropske radiodifuzne unije EBU]].<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/about|title=About {{!}} Eurovision Song Contest|date=28. 3. 2019|website=eurovision.tv|language=en|access-date=25. 3. 2025}}</ref> Festival je osnovan sredinom [[1950te|1950-ih]] godina, a prvo takmičenje je održano [[1956]]. godine u švicarskom [[Lugano|Luganu]]. Na prvom održanom Eurosongu takmičilo se sedam zemalja, a od tada, pa do danas, barem po jednu pjesmu na ovo takmičenje poslala je 51 zemlja. Rekordni broj zemalja učesnica zabilježen je 2008., 2011. i 2018. godine kada su po 43 zemlje poslale predstavnike na ovo najveće muzičko takmičenje na svijetu. == Format == Eurosong je doživio brojne promjene formata takmičenja. Sve je to ovisilo o broju zemalja učesnica, a kako je zainteresiranost bila sve veća i veća, pored finalne večeri EBU odlučuje uvesti i polufinalnu, kvalifikacionu večer. Od 2004. godine na Eurosongu gledamo i polufinale, a 10 zemalja s najviše bodova u istom dobivaju kartu za finale. No, ni to nije bilo dosta. Zbog brojke od preko 40 zainteresiranih zemalja, odlučeno je da će umjesto dosadašnjeg jednog polufinala biti održana njih dva. Na Eurosongu u [[Beograd]]u, 2008. godine, po 19 zemalja je učestvovalo u svakom polufinalu. Direktni finalisti bili su tzv. BIG 4 (Francuska, Njemačka, Španija i Ujedinjeno Kraljevstvo - zemlje koje izdvajaju najviše novaca za organizaciju Eurosonga) te zemlja domaćin. Povratkom Italije na Eurosong, 2011. godine, broj direktnih finalista povećan je za jednu zemlju obzirom da su Talijani ušli u sadašnji tzv. BIG 5. == Zemlje učesnice == [[Datoteka:Mapa Eurosong.png|mini|'''Tamno zelena''' - zemlje učestvovale barem jedanput na takmičenju Eurosonga '''Svijetlo zelena''' - izabrale pjesmu i predstavnika, ali se naknadno povukle s takmičenja]] Eurosong nikada nije bio takmičenje isključivo evropskih zemalja ili onih zemalja koji imaju manji dio teritorija na evropskom kontinentu. Eurosong je takmičenje radio-televizija koje su aktivne članice [[EBU|EBU-a]]. Prema tome, na ovom takmičenju smo do danas vidjeli nastupe sljedećih zemalja koje ne pripadaju evropskom kontinentu: Izrael i [[Maroko]]. Od 1956. godine, otkada se održava Eurosong, 51 zemlja je nastupila barem jedanput. Najviše nastupa je skupila Njemačka, njih 54, a odmah iza je Ujedinjeno Kraljevstvo s jednim nastupom manje. Još dvije zemlje su pokušale učestvovati na ovom festivalu. Libanon i Tunis su jednih prilika bile odabrale pjesme i predstavnike, ali su se kasnije odlučile povući i ne nastupiti na Eurosongu. Valja napomenuti da učestvovanje Izraela, zemlje koju mnoge arapske zemlje [[Bliski Istok|Bliskog Istoka]] ne priznaju, na neki način blokira dolazak arapskih zemalja na ovo takmičenje. Najbolji primjer za to je Libanon koji je tražio dozvolu da u toku nastupa Izraela pusti reklamni blok na svojoj nacionalnoj televiziji. To se svakako protivilo pravilima i nije im bilo dozvoljeno. == Glasanje == Sistem glasanja kakvog danas poznajemo na Eurosongu (bodovi: 12, 10, 8, pa sve do 1) uveden je 1975. godine. Dvanaest bodova se daje prvoplasiranoj zemlji, 10 drugoplasiranoj, 8 trećeplasiranoj i tako sve dalje do jednog boda koji ide desetoplasiranoj zemlji. Od samog početka Eurosonga pa sve do kraja 90-tih, glasao je isključivo žiri. Od tada se u pojedinim zemljama uvodi televoting, koji će u potpunosti ''zaživjeti'' 2004. godine i trajati do 2009. Naime, kako bi se glasanje učinilo zanimljivijim i manje predvidljivim, EBU odlučuje vratiti žiri na Eurosong 2009. godine. Po pet stručnjaka iz svake zemlje glasa tokom generalnih proba Eurosonga i čini 50% glasova jedne zemlje. Preostalih 50% je, svakako, na televotingu. === Popularnost takmičenja === Svake godine Eurosong bilježi sve veću gledanost. Godine 2011. učestvovale su čak 43 zemlje, a isti je pratilo 114,5 miliona ljudi. Eurosong se uživo prenosi u zemljama učesnicama, kao i u Australiji. Snimke Eurosong se emitiraju u još par desetina zemalja diljem svijeta. === Rekordi === Ono što je [[Brazil]] u [[nogomet]]u to je [[Irska]] na Eurosongu. Irci su pobijedili čak 7 puta. Najveći broj drugih osvojenih mjesta drže njihovi susjedi - Ujedinjeno Kraljevstvo. Britanci su bili drugi čak 15 puta. Najviše bodova ikad skupili su Norvežani 2009. godine. Imali su ukupno 387 bodova, a od toga 16 × 12 bodova. No, Norvežani su rekorderi i po broju osvojenih posljednjih mjesta. Bili su zadnji osam puta.<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/about/facts-and-figures|title=Facts & Figures {{!}} Eurovision Song Contest|date=1. 7. 2019|website=eurovision.tv|language=en|access-date=25. 3. 2025}}</ref> Od 2004. godine uvedeno je polufinale na ovom takmičenju. Od tada, pa do danas, nastup u finalu niti jednom nisu propustile sljedeće zemlje: Bosna i Hercegovina, Grčka, Rumunija, Rusija i Ukrajina. U ovu listu nisu uračunate zemlje direktne finalistice (tzv. BIG 5). == Spisak pobjednika == {{raščistiti}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" ! scope="col" class="autorowspan"| Godina ! scope="col" class="autorowspan" data-sort-type="usLongDate"| Datum ! scope="col" class="autorowspan"| Država domaćin ! scope="col" class="autorowspan"| Grad domaćin ! scope="col" class="autorowspan"| Pobjednik ! scope="col" class="autorowspan"| Pjesma ! scope="col" class="autorowspan"| Izvođač ! scope="col" class="unsortable"| Tekstopisci ! scope="col" class="autorowspan"| Jezik ! scope="col" class="autorowspan"| Bodovi ! scope="col" class="autorowspan"| Bodova razlike ! scope="col" class="autorowspan"| 2. mjesto |- ! style="text-align:left" scope="row" | {{escyr|1956}} | 24. 5. | {{Esc|Švicarska}} | [[Lugano]] | {{Esc|Švicarska}} | "[[Refrain (Lys Assia)|Refrain]]" | [[Lys Assia]] | [[Géo Voumard]], [[Émile Gardaz]] | [[Francuski jezik|francuski]] | colspan="3"| <center>''Nije objavljeno''</center> |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1957}} | 3. 3. | {{Esc|Njemačka}} | [[Frankfurt]] | {{Esc|Holandija}} | "[[Net als toen]]" | [[Corry Brokken]] | Guus Jansen, [[Willy van Hemert]] | [[Holandski jezik|holandski]] | {{nts|31}} | {{nts|14}} | {{Esc|Francuska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1958}} | 12. 3. | {{Esc|Holandija}} | [[Hilversum]] | {{Esc|Francuska}} | "[[Dors, mon amour]]" | [[André Claveau]] | [[Pierre Delanoë]], [[Hubert Giraud (kompozitor)|Hubert Giraud]] | francuski | {{nts|27}} | {{nts|3}} | {{Esc|Švicarska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1959}} | 11. 3. | {{Esc|Francuska}} | [[Cannes]] | {{Esc|Holandija}} | "[[Een beetje]]" | [[Teddy Scholten]] | Dick Schallies, [[Willy van Hemert]] | holandski | {{nts|21}} | {{nts|5}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1960}} | 29. 3. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[London]] | {{Esc|Francuska}} | "[[Tom Pillibi]]" | [[Jacqueline Boyer]] | [[André Popp]], [[Pierre Cour]] | francuski | {{nts|32}} | {{nts|7}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1961}} | 18. 3. | {{Esc|Francuska}} | Cannes | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Nous les amoureux]]" | [[Jean-Claude Pascal]] | [[Jacques Datin]], Maurice Vidalin | francuski | {{nts|31}} | {{nts|7}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1962}} | 18. 3. | {{Esc|Luksemburg}} | [[Luxembourg]] | {{Esc|Francuska}} | "[[Un premier amour]]" | [[Isabelle Aubret]] | Claude-Henri Vic, Roland Stephane Valade | francuski | {{nts|26}} | {{nts|13}} | {{Esc|Monako}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1963}} | {{nowrap|23. 3.}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | London | {{Esc|Danska}} | "[[Dansevise]]" | [[Grethe i Jørgen Ingmann]] | Otto Francker, Sejr Volmer-Sørensen | [[Danski jezik|danski]] | {{nts|42}} | {{nts|2}} | {{Esc|Švicarska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1964}} | 21. 3. | {{Esc|Danska}} | [[Kopenhagen]] | {{Esc|Italija}} | "[[Non ho l'età]]" | [[Gigliola Cinquetti]] | [[Nicola Salerno]], Mario Pinzeri | [[Italijanski jezik|italijanski]] | {{nts|49}} | {{nts|32}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1965}} | 20. 3. | {{Esc|Italija}} | [[Napulj]] | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Poupée de cire, poupée de son]]" | [[France Gall]] | [[Serge Gainsbourg]] | francuski | {{nts|32}} | {{nts|6}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1966}} | 5. 3. | {{Esc|Luksemburg}} | Luxembourg | {{Esc|Austrija}} | "[[Merci, Chérie]]" | [[Udo Jürgens]] | Udo Jürgens, Thomas Hörbiger | [[Njemački jezik|njemački]] | {{nts|31}} | {{nts|15}} | {{Esc|Švedska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1967}} | 8. 4. | {{Esc|Austrija}} | [[Beč]] | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Puppet on a String]]" | [[Sandie Shaw]] | [[Bill Martin (muzičar)|Bill Martin]], [[Phil Coulter]] | [[Engleski jezik|engleski]] | {{nts|47}} | {{nts|25}} | {{Esc|Irska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1968}} | 6. 4. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | London | {{Esc|Španija|1945}} | "[[La, la, la]]" | [[Massiel]] | [[Dúo Dinámico|Manuel de la Calva, Ramón Arcusa]] | [[Španski jezik|španski]] | {{nts|29}} | {{nts|1}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left" rowspan=4|{{escyr|1969}} |rowspan=4| 29. 3. |rowspan=4| {{Esc|Španija|1945}} |rowspan=4| [[Madrid]] | {{Esc|Španija|1945}} | "[[Vivo cantando]]" | [[Salomé (pjevačica)|Salomé]] | Maria José de Cerato, Aniano Alcalde | španski |rowspan=4|{{nts|18}} | colspan="2" rowspan="4"| <center>''Nije bilo drugog mjesta''</center> |- | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Boom Bang-a-Bang]]" | [[Lulu (pjevačica)|Lulu]] | Alan Moorhouse, Peter Warne | engleski |- | {{Esc|Holandija}} | "[[De troubadour]]" | [[Lenny Kuhr]] | Lenny Kuhr, David Hartsema | holandski |- | {{Esc|Francuska}} | "[[Un jour, un enfant]]" | [[Frida Boccara]] | Émile Stern, [[Eddy Marnay]] | francuski |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1970}} | 21. 3. | {{Esc|Holandija}} | [[Amsterdam]] | {{Esc|Irska}} | "[[All Kinds of Everything]]" | [[Dana Rosemary Scallon|Dana]] | Derry Lindsay, Jackie Smith | engleski | {{nts|32}} | {{nts|6}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1971}} | 3. 4. | {{Esc|Irska}} | [[Dublin]] | {{Esc|Monako}} | "[[Un banc, un arbre, une rue]]" | [[Séverine (pjevačica)|Séverine]] | Jean-Pierre Bourtayre, Yves Dessca | francuski | 128 | {{nts|12}} | {{Esc|Španija|1945}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1972}} | 25. 3. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Edinburgh]] | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Après toi]]" | [[Vicky Leandros]] | [[Mario Panas]], Klaus Munro, Yves Dessca | francuski | 128 | {{nts|14}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1973}} | 7. 4. | {{Esc|Luksemburg}} | Luxembourg | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Tu te reconnaîtras]]" | [[Anne-Marie David]] | Claude Morgan, Vline Buggy | francuski | 129 | {{nts|4}} | {{Esc|Španija|1945}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1974}} | 6. 4. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Brighton]] | {{Esc|Švedska}} | "[[Waterloo (ABBA)|Waterloo]]" | [[ABBA]] | [[Benny Andersson]], [[Björn Ulvaeus]], [[Stig Anderson]] | engleski | {{nts|24}} | {{nts|6}} | {{Esc|Italija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1975}} | 22. 3. | {{Esc|Švedska}} | [[Stockholm]] | {{Esc|Holandija}} | "[[Ding-a-dong]]" | [[Teach-In (grupa)|Teach-In]] | Dick Bakker, [[Eddy Ouwens]], Will Luikinga | engleski | {{nts|152}} | {{nts|14}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1976}} | 3. 4. | {{Esc|Holandija}} | [[Den Haag]] | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Save Your Kisses for Me]]" | [[Brotherhood of Man]] | [[Tony Hiller]], [[Lee Sheriden]], [[Martin Lee (pjevač)|Martin Lee]] | engleski | {{nts|164}} | {{nts|17}} | {{Esc|Francuska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1977}} | 7. 5. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | London | {{Esc|Francuska}} | "[[L'oiseau et l'enfant]]" | [[Marie Myriam]] | [[Jean Paul Cara]], Joe Gracy | francuski | {{nts|136}} | {{nts|15}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1978}} | 22. 4. | {{Esc|Francuska}} | [[Pariz]] | {{Esc|Izrael}} | "[[A-Ba-Ni-Bi]]" (א-ב-ני-בי) | [[Izhar Cohen]] i [[Alphabeta]] | [[Nurit Hirsh]], [[Ehud Manor]] | [[Hebrejski jezik|hebrejski]] | {{nts|157}} | {{nts|32}} | {{Esc|Belgija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1979}} | 31. 3. | {{Esc|Izrael}} | [[Jerusalem]] | {{Esc|Izrael}} | "[[Hallelujah (Gali Atari i Milk & Honey)|Hallelujah]]" (הללויה) | [[Gali Atari]] i [[Milk and Honey (grupa)|Milk and Honey]] | [[Kobi Oshrat]], Shimrit Orr | hebrejski | {{nts|125}} | {{nts|9}} | {{Esc|Španija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1980}} | 19. 4. | {{Esc|Holandija}} | Den Haag | {{Esc|Irska}} | "[[What's Another Year]]" | [[Johnny Logan (pjevač)|Johnny Logan]] | [[Shay Healy]] | engleski | {{nts|143}} | {{nts|15}} | {{Esc|Njemačka}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1981}} | 4. 4. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Making Your Mind Up]]" | [[Bucks Fizz (grupa)|Bucks Fizz]] | John Danter, [[Andy Hill (kompozitor)|Andy Hill]] | engleski | {{nts|136}} | {{nts|4}} | {{Esc|Njemačka}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1982}} | 24. 4. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Harrogate]] | {{Esc|Njemačka}} | "[[Ein bißchen Frieden]]" | [[Nicole (njemačka pjevačica)|Nicole]] | [[Ralph Siegel (tekstopisac)|Ralph Siegel]], [[Bernd Meinunger]] | njemački | {{nts|161}} | {{nts|61}} | {{Esc|Izrael}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1983}} | 23. 4. | {{Esc|Njemačka}} | [[München]] | {{Esc|Luksemburg}} | "[[Si la vie est cadeau]]" | [[Corinne Hermès]] | Jean-Pierre Millers, Alain Garcia | francuski | {{nts|142}} | {{nts|6}} | {{Esc|Izrael}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1984}} | 5. 5. | {{Esc|Luksemburg}} | Luxembourg | {{Esc|Švedska}} | "[[Diggi-Loo Diggi-Ley]]" | [[Herreys]] | [[Torgny Söderberg]], Britt Lindeborg | [[Švedski jezik|švedski]] | {{nts|145}} | {{nts|8}} | {{Esc|Irska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1985}} | 4. 5. | {{Esc|Švedska}} | [[Göteborg]] | {{Esc|Norveška}} | "[[La det swinge]]" | [[Bobbysocks!]] | [[Rolf Løvland]] | [[Norveški jezik|norveški]] | {{nts|123}} | {{nts|18}} | {{Esc|Njemačka}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1986}} | 3. 5. | {{Esc|Norveška}} | [[Bergen]] | {{Esc|Belgija}} | "[[J'aime la vie]]" | [[Sandra Kim]] | Jean-Paul Furnémont, Angelo Crisci, Rosario Marino Atria | francuski | {{nts|176}} | {{nts|36}} | {{Esc|Švicarska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1987}} | 9. 5. | {{Esc|Belgija}} | [[Bruxelles]] | {{Esc|Irska}} | "[[Hold Me Now (Johnny Logan)|Hold Me Now]]" | [[Johnny Logan (pjevač)|Johnny Logan]] | Johnny Logan | engleski | {{nts|172}} | {{nts|31}} | {{Esc|Njemačka}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1988}} | 30. 4. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Švicarska}} | "[[Ne partez pas sans moi]]" | [[Céline Dion]] | [[Atilla Şereftuğ]], [[Nella Martinetti]] | francuski | {{nts|137}} | {{nts|1}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1989}} | 6. 5. | {{Esc|Švicarska}} | [[Lausanne]] | {{Esc|Jugoslavija}} | "[[Rock Me (Riva)|Rock Me]]" | [[Riva (grupa)|Riva]] | Rajko Dujmić, Stevo Cvikić | [[Hrvatski jezik|hrvatski]] | {{nts|137}} | {{nts|7}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1990}} | 5. 5. | {{Esc|Jugoslavija}} | [[Zagreb]] | {{Esc|Italija}} | "[[Insieme: 1992]]" | [[Toto Cutugno]] | Toto Cutugno | italijanski | {{nts|149}} | {{nts|17}} | {{Esc|Irska}}<br>{{Esc|Francuska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1991}} | 4. 5. | {{Esc|Italija}} | [[Rim]] | {{Esc|Švedska}} | "[[Fångad av en stormvind]]" | [[Carola Häggkvist|Carola]] | [[Stephan Berg]] | švedski | {{nts|146}} | {{nts|0}} | {{Esc|Francuska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1992}} | 9. 5. | {{Esc|Švedska}} | [[Malmö]] | {{Esc|Irska}} | "[[Why Me? (Linda Martin)|Why Me]]" | [[Linda Martin]] | [[Johnny Logan (pjevač)|Johnny Logan]] | engleski | {{nts|155}} | {{nts|16}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1993}} | 15. 5. | {{Esc|Irska}} | [[Millstreet]] | {{Esc|Irska}} | "[[In Your Eyes (Niamh Kavanagh)|In Your Eyes]]" | [[Niamh Kavanagh]] | Jimmy Walsh | engleski | {{nts|187}} | {{nts|23}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1994}} | 30. 4. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Irska}} | "[[Rock 'n' Roll Kids]]" | [[Paul Harrington (muzičar)|Paul Harrington]] i [[Charlie McGettigan]] | [[Brendan Graham|Brendan J. Graham]] | engleski | {{nts|226}} | {{nts|60}} | {{Esc|Poljska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1995}} | 13. 5. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Norveška}} | "[[Nocturne (Secret Garden)|Nocturne]]" | [[Secret Garden (duo)|Secret Garden]] | [[Rolf Løvland]], Petter Skavland | norveški | {{nts|148}} | {{nts|29}} | {{Esc|Španija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1996}} | 18. 5. | {{Esc|Norveška}} | [[Oslo]] | {{Esc|Irska}} | "[[The Voice (Eimear Quinn)|The Voice]]" | [[Eimear Quinn]] | [[Brendan Graham|Brendan J. Graham]] | engleski | {{nts|162}} | {{nts|48}} | {{Esc|Norveška}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1997}} | 3. 5. | {{Esc|Irska}} | Dublin | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | "[[Love Shine a Light]]" | [[Katrina and the Waves]] | [[Kimberley Rew]] | engleski | {{nts|227}} | {{nts|70}} | {{Esc|Irska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1998}} | 9. 5. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Birmingham]] | {{Esc|Izrael}} | "[[Diva (Dana International)|Diva]]" (דיווה) | [[Dana International]] | [[Svika Pick]], Yoav Ginai | hebrejski | {{nts|172}} | {{nts|6}} | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|1999}} | 29. 5. | {{Esc|Izrael}} | Jerusalem | {{Esc|Švedska}} | "[[Take Me to Your Heaven (pjesma)|Take Me to Your Heaven]]" | [[Charlotte Perrelli|Charlotte Nilsson]] | [[Lars Diedricson|Lars 'Dille' Diedricson]], Marcos Ubeda | engleski | {{nts|163}} | {{nts|17}} | {{Esc|Island}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2000}} | 13. 5. | {{Esc|Švedska}} | Stockholm | {{Esc|Danska}} | "[[Fly on the Wings of Love]]" | [[Olsen Brothers]] | [[Jørgen Olsen]] | engleski | {{nts|195}} | {{nts|40}} | {{Esc|Rusija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2001}} | 12. 5. | {{Esc|Danska}} | Kopenhagen | {{Esc|Estonija}} | "[[Everybody (Tanel Padar i Dave Benton)|Everybody]]" | [[Tanel Padar]], [[Dave Benton]] i [[Soul Militia|2XL]] | [[Ivar Must]], [[Maian-Anna Kärmas]] | engleski | {{nts|198}} | {{nts|21}} | {{Esc|Danska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2002}} | 25. 5. | {{Esc|Estonija}} | [[Tallinn]] | {{Esc|Latvija}} | "[[I Wanna (Marie N)|I Wanna]]" | [[Marija Naumova|Marie N]] | [[Marija Naumova|Marie N]], Marats Samauskis | engleski | {{nts|176}} | {{nts|12}} | {{Esc|Malta}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2003}} | 24. 5. | {{Esc|Latvija}} | [[Riga]] | {{Esc|Turska}} | "[[Everyway That I Can]]" | [[Sertab Erener]] | [[Demir Demirkan]], Sertab Erener | engleski | {{nts|167}} | {{nts|2}} | {{Esc|Belgija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2004}}<ref group="n" name="polufinale">Počev od 2004, počelo se prenositi polufinale. Godine 2004. održano je u srijedu prije finala. Od 2005. do 2007. održano je u četvrtak "Evrovizijske sedmice".</ref> | 15. 5. | {{Esc|Turska}} | [[Istanbul]] | {{Esc|Ukrajina}} | "[[Wild Dances (singl)|Wild Dances]]" | [[Ruslana]] | Ruslana, [[Oleksandr Ksenofontov]] | [[Ukrajinski jezik|ukrajinski]],<br />engleski | {{nts|280}} | {{nts|17}} | {{Esc|Srbija i Crna Gora}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2005}} | 21. 5. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Kijev]] | {{Esc|Grčka}} | "[[My Number One]]" | [[Helena Paparizou]] | [[Christos Dantis]], [[Natalia Germanou]] | engleski | {{nts|230}} | {{nts|38}} | {{Esc|Malta}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2006}} | 20. 5. | {{Esc|Grčka}} | [[Atina]] | {{Esc|Finska}} | "[[Hard Rock Hallelujah]]" | [[Lordi]] | [[Tomi Putaansuu|Mr. Lordi]] | engleski | {{nts|292}} | {{nts|44}} | {{Esc|Rusija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2007}} | 12. 5. | {{Esc|Finska}} | [[Helsinki]] | {{Esc|Srbija|2004}} | "[[Molitva (pjesma)|Molitva]]" (Молитва) | [[Marija Šerifović]] | Saša Milošević Mare, [[Vladimir Graić]] | [[Srpski jezik|srpski]] | {{nts|268}} | {{nts|33}} | {{Esc|Ukrajina}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2008}}<ref group="n" name="dva polufinala">Počev od 2008, počela su se prikazivati dva polufinala u utorak i četvrtak prije finala.</ref> | 24. 5. | {{Esc|Srbija|2004}} | [[Beograd]] | {{Esc|Rusija}} | "[[Believe (Dima Bilan)|Believe]]" | [[Dima Bilan]] | Dima Bilan, [[Jim Beanz]] | engleski | {{nts|272}} | {{nts|42}} | {{Esc|Ukrajina}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2009}} | 16. 5. | {{Esc|Rusija}} | [[Moskva]] | {{Esc|Norveška}} | "[[Fairytale (Alexander Rybak)|Fairytale]]" | [[Alexander Rybak]] | Alexander Rybak | engleski | {{nts|387}} | {{nts|169}} | {{Esc|Island}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2010}} | 29. 5. | {{Esc|Norveška}} | Oslo | {{Esc|Njemačka}} | "[[Satellite (Lena Meyer-Landrut)|Satellite]]" | [[Lena Meyer-Landrut|Lena]] | [[Julie Frost]], John Gordon | engleski | {{nts|246}} | {{nts|76}} | {{Esc|Turska}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2011}} | 14. 5. | {{Esc|Njemačka}} | [[Düsseldorf]] | {{Esc|Azerbejdžan}} | "[[Running Scared (Eldar & Nigar)|Running Scared]]" | [[Ell & Nikki]] | [[Stefan Örn]], Sandra Bjurman, Iain Farquharson | engleski | {{nts|221}} | {{nts|32}} | {{Esc|Italija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2012}} | 26. 5. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Baku]] | {{Esc|Švedska}} | "[[Euphoria (Loreen)|Euphoria]]" | [[Loreen (pjevačica)|Loreen]] | [[Thomas G:son]], [[Peter Boström]] | engleski | {{nts|372}} | {{nts|113}} | {{Esc|Rusija}} |- ! scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2013}} | 18. 5. | {{Esc|Švedska}} | Malmö | {{Esc|Danska}} | "[[Only Teardrops]]" | [[Emmelie de Forest]] | [[Lise Cabble]], Julia Fabrin Jakobsen, Thomas Stengaard | engleski | {{nts|281}} | {{nts|47}} | {{Esc|Azerbejdžan}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2014}} | 10. 5. | {{Esc|Danska}} | Kopenhagen | {{Esc|Austrija}} | "[[Rise Like a Phoenix]]" | [[Conchita Wurst]] | [[Charlie Mason (tekstopisac)|Charlie Mason]], Joey Patulka, Ali Zuckowski, Julian Maas | engleski | {{nts|290}} | {{nts|52}} | {{Esc|Holandija}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2015}} | 23. 5. | {{Esc|Austrija}} | Beč | {{Esc|Švedska}} | "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]" | [[Måns Zelmerlöw]] | [[Linnea Deb]], [[Joy Deb]], [[Anton Hård af Segerstad]] | engleski | {{nts|365}} | {{nts|62}} | {{Esc|Rusija}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2016}} | 14. 5. | {{Esc|Švedska}} | Stockholm | {{Esc|Ukrajina}} | "[[1944 (pjesma)|1944]]" | [[Jamala]] | [[Jamala|Susana Jamaladinova]] | engleski,<br />[[Krimskotatarski jezik|krimskotatarski]] | {{nts|534}} | {{nts|23}} | {{Esc|Australija}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2017}} | 13. 5. | {{Esc|Ukrajina}} | Kijev |{{Esc|Portugal}} | "[[Amar pelos dois]]" | [[Salvador Sobral]] | [[Luísa Sobral]] | portugalski | 758 | 143 | {{Esc|Bugarska}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2018}} | 12. 5. | {{Esc|Portugal}} | [[Lisabon]] |{{Esc|Izrael}} | "[[Toy]]" | [[Netta Barzilai|Netta]] | [[Doron Medalie]], [[Stav Beger]] | engleski | 529 | 93 | {{Esc|Kipar}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2019}} | 18. 5. | {{Esc|Izrael}} | [[Tel Aviv]] |{{Esc|Nizozemska}} | "[[Arcade]]" | [[Duncan Laurence]] | Duncan Laurence, [[Joel Sjöö]], [[Wouter Hardy]] | engleski | 498 | 26 | {{Esc|Italija}} |- !scope="row" style="text-align:left"| <s>{{escyr|2020}}</s> | colspan="11" | Takmičenje otkazano zbog [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-19]] |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2021}} | 22. 5. | {{Esc|Holandija}} | [[Rotterdam]] |{{Esc|Italija}} | "[[Zitti e buoni]]" | [[Måneskin]] | * Victoria De Angelis * Damiano David * Thomas Raggi * Ethan Torchio | italijanski | 524 | 25 |{{Esc|Francuska}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2022}} |14.5. |{{ZID|Italija}} |[[Torino]] |{{Esc|Ukrajina}} |"[[Stefania]]" |[[Kalush Orchestra]] | * Ihor Didenchuk * Vitalii Duzhyk * Ivan Klymenko * Tymofii Muzychuk * Oleh Psiuk |ukrajinski |631 |165 |{{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{escyr|2023}} |13.5. |{{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |[[Liverpool]] |{{Esc|Švedska}} |'''"'''Tattoo'''"''' |[[Loreen]] | * Peter Boström * Moa Carlebecker * Thomas Gustafsson * Jimmy Jansson * Lorine Talhaoui * Jimmy "Joker" Thörnfeldt |engleski |583 |57 |{{Esc|Finska}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{Escyr|2024}} |11.5. |{{ZID|Švedska}} |[[Malmö]] |{{Esc|Švicarska}} |"The Code" |[[Nemo (reper)|Nemo]] | * Benjamin Alasu * Lasse Midtsian Nymann * Linda Dale * [[Nemo (reper)|Nemo Mettler]] |engleski |591 |44 |{{Esc|Hrvatska}} |- !scope="row" style="text-align:left"| {{Escyr|2025}} |17.5. |{{ZID|Švicarska}} |[[Basel]] |{{Esc|Austrija}} |"Wasted Love" |JJ | * Johannes Pietsch * Teodora Špirić * Thomas Thurner |engleski |436 |78 |{{Esc|Izrael}} |} == Napomene == {{refspisak|grupa=n}} == Također pogledajte == * [[Bosna i Hercegovina na Eurosongu]] * [[Hrvatska na Eurosongu]] * [[Jugoslavija na Eurosongu]] * [[Makedonija na Eurosongu]] * [[Slovenija na Eurosongu]] * [[Slovačka na Eurosongu]] * [[Srbija na Eurosongu]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision}} * {{službeni sajt|https://eurovision.tv/}} * [https://web.archive.org/web/20070127124316/http://www.eurovision-info.net/ Eurovision-info.net] * [http://www.esc-history.com/countries-selections.asp Eurovision Song Contest - Historija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708214115/http://www.esc-history.com/countries-selections.asp |date=8. 7. 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20090218090140/http://eurovision.gen.tr/ Eurovision] == Reference == <references /> {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|*]] [[Kategorija:Muzika]] okxhppjwsxnuqjjlu60lbjl42j0trk7 0 3215 3836898 3797699 2026-04-24T06:41:24Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Otokar Keršovani"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836898 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Ismet Voljevica | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1922|07|18}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina SHS]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2008|10|30|1922|07|18}} | mjesto_smrti = [[Zagreb]], [[Hrvatska]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Karikaturista, slikar | godine_aktivnosti = | poznat_po = ''Grga'', karikaturni lik | značajna_djela = }} '''Ismet''' '''Ico''' '''Voljevica''' (18. juli 1922 – 30. oktobar 2008) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i jugoslavenski [[slikar]] i [[Karikatura|karikaturista]]. Gimnazijsko obrazovanje je stekao u [[Sarajevo|Sarajevu]], a nakon toga je u [[Zagreb]]u studirao arhitekturu. Poznat je po karikaturnom liku Grgi Protokolu osmišljenom 1950. za zagrebački satirički list Kerempuh. Nakon gašenja Kerempuha, od 1955. Grgu objavljuje u Narodnom listu, a potom od 1962. u Večernjem listu u kojem je svakodnevno izlazio sve do kraja 2000. Monografiju sa 280 karikatura Ismeta Ice Voljevice 2018. objavio je izdavač "Školska knjiga" Zagreb.<ref>https://shop.skolskaknjiga.hr/grga-70-godina.html Pristupljeno 18.11.2021.</ref> Ismet Voljevica umro je u Zagrebu u 87. godini života, nakon duge i teške bolesti.<ref>http://www.index.hr/vijesti/clanak/preminuo-karikaturist-ico-voljevica/407855.aspx</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{stub-biog}} {{DEFAULTSORT:Voljevica, Ico}} [[Kategorija:Rođeni 1922.]] [[Kategorija:Umrli 2008.]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] [[Kategorija:Jugoslavenski slikari]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Otokar Keršovani"]] 19c1yfmb0pyzsxcney1mbgl5uvcyeda 0 3834 3837017 3781898 2026-04-24T11:12:54Z Schalabeiser 180668 3837017 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Podijatrija}} [[Datoteka:Pediatric polysomnogram.jpg|mini|desno|250px|Pedijatrija]] '''Pedijatrija''' ([[grčki jezik|grč.]] ''pais'' = [[dijete]] + ''iatros'' = [[ljekar]]) jeste [[nauka]] o [[bolest|oboljenjima]], poremećajima razvoja i urođenim nedostacima dječijeg [[organizam|organizma]] i bavi se njihovim izučavanjem, [[dijagnostika|dijagnostikom]], liječenjem, prevencijom i rehabilitacijom bolesne djece od [[porođaj|rođenja]] do kraja [[adolescencija|adolescencije]]. [[American Academy of Pediatrics|Američka akademija za pedijatriju]] preporučuje da ljudi potraže pedijatrijsku njegu do 21. godine života, ali neki pedijatrijski subspecijalisti nastavljaju brinuti o odraslima do 25. godine.<ref>{{Cite web|url=https://kidshealth.org/en/parents/find-ped.html?ref=search|title=Choosing a Pediatrician for Your New Baby (for Parents) - Nemours KidsHealth|website=kidshealth.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714010130/https://kidshealth.org/en/parents/find-ped.html?ref=search|archive-date=14. 7. 2020|url-status=live|access-date=13. 7. 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|date=maj 1988|title=Age limits of pediatrics|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/81/5/736|journal=Pediatrics|volume=81|issue=5|page=736|doi=10.1542/peds.81.5.736|pmid=3357740|archive-url=https://web.archive.org/web/20170419003118/http://pediatrics.aappublications.org/content/81/5/736|archive-date=19. 4. 2017|access-date=18. 4. 2017}}</ref> Širom svijeta starosne granice pedijatrije rastu iz godine u godinu.<ref>{{Cite journal|last=Sawyer|first=Susan M.|last2=McNeil|first2=Robyn|last3=Francis|first3=Kate L.|last4=Matskarofski|first4=Juliet Z.|last5=Patton|first5=George C.|last6=Bhutta|first6=Zulfiqar A.|last7=Esangbedo|first7=Dorothy O.|last8=Klein|first8=Jonathan D.|date=1. 11. 2019|title=The age of paediatrics|url=https://www.thelancet.com/journals/lanchi/article/PIIS2352-4642(19)30266-4/abstract|journal=The Lancet Child & Adolescent Health|language=en|volume=3|issue=11|pages=822–830|doi=10.1016/S2352-4642(19)30266-4|issn=2352-4642|pmid=31542355}}</ref> [[Ljekar|Doktor medicine]] koji je specijaliziran za ovo područje poznat je kao '''pedijatar'''. Riječ ''pedijatrija'' i njene [[Srodna riječ|srodne riječi]] znače "iscjelitelj djece", izvedena je iz dvije [[Starogrčki jezik|grčke]] riječi: {{Jezik|grc|[[wikt:παῖς|παῖς]]}} '''.''' (''pais'' "dijete") i {{Jezik|grc|[[wikt:ἰατρός|ἰατρός]]}} (''iatros'' "doktor, iscjelitelj"). Pedijatri rade u klinikama, istraživačkim centrima, univerzitetima, općim [[bolnica]]ma i [[Dječija bolnica|dječjim bolnicama]], uključujući i one koji prakticiraju pedijatrijske subspecijalnosti (npr. [[neonatologija]] zahtijeva resurse dostupne na [[Odjel intenzivne njege novorođenčadi|odjelu intenzivne njege novorođenčadi]]). == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{stub-med}} {{Commonscat|Paediatrics}} {{Medicina}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pedijatrija|*]] ipmflb83l98nbrde5ya64gil9e43m8m 0 4387 3836897 3797916 2026-04-24T06:38:37Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836897 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime =Ismet Mujezinović | slika = | opis_slike =Statue [[Meša Selimović|Meše Selimovića]] i Ismeta Mujezinovića u Tuzli | datum_rođenja =2. decembar 1907. | mjesto_rođenja =[[Tuzla]] | datum_smrti ={{Datum smrti i godine|1984|01|07|1907|12|02}} | mjesto_smrti =Tuzla, SFRJ | nacionalnost = | obrazovanje =[[Akademija likovnih umjetnosti u Zagrebu]] | supružnik = | period = | vrsta_umjetnosti =slikarstvo, crtež | djela = ''Portret Romana Petrovića'' <br> ''Portret Marije'' <br> ''Nošenje ranjenika'' | utjecao = | utjecali = | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Ismet Mujezinović''' je bio jugoslavenski i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] slikar, rođen u [[Tuzla|Tuzli]] 1907. godine. Završio je likovnu akademiju u [[Zagreb]]u, a po njenom završetku boravi u [[Francuska|Francuskoj]] i pohađa kurs historije umjetnosti na univerzitetu [[Sorbona]]. == Biografija == Prvi put je izlagao u [[Beograd]]u 1930. godine, a imao je izložbe širom bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]] i u inostranstvu. Na temu [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|NOB]]-a izradio je veliki broj uljanih [[Kompozicija (likovna)|kompozicija]] i crteža. Mujezinovićevi radovi nalaze se po [[Umjetnička galerija|umjetničkim galerijama]], [[muzej]]ima, javnim zgradama nekadašnje Jugoslavije i u privatnim zbirkama. Učesnik je NOB-a od 1941. Iza sebe je ostavio crteže, [[akvarel]]e, [[Grafika|grafike]] i platna, nastala u periodu od 1925. do kraja osme decenije 20. vijeka. Bio je član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=https://enovosti.ba/ismet-mujezinovic/|title=Ismet Mujezinović biografija – Jedan od najvećih bosanskih i jugoslavenskih slikara|date=3. 3. 2022|website=enovosti.ba|access-date=20. 9. 2023}}</ref> Od trenutka kada je ušao u umjetnički život pa do kraja njegovog života smijenila su se tri različita razdoblja novije historije kojima odgovaraju tri jasna perioda i opusa Ismeta Mujezinovića: prvi – koji traje od prve samostalne izložbe 1926. godine do 1941. pun promjena, sazrijevanja, djelovanja na više područja, period humanističkog i ideološkog opredjeljenja i kolorističkog procvata koji se završava 1941. godine, izbijanjem [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]; zatim ratni, koji traje četiri godine. I treći, poslijeratni, period ciklusa, široke društvene afirmacije, period plodnih godina rada. Nerijetko se kao prva i značajna djela Ismeta Mujezinovića pominju portreti seljaka, staraca, slikani [[pastel]]om, sada rasuti po privatnim zbirkama i muzejima i galerijama. U oktobru 1926. priređuje prvu samostalnu izložbu u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Prvu značajnu cjelinu slika, s historijsko-kritičkog aspekta, sačinjavaju platna naslikana u tada aktuelnoj konstruktivnoj formi, a među ovim ono najbolje u okviru takvog shvatanja Mujezinović je postigao na portretima porodice Čaldarović, slikanim 1927. godine za vrijeme ljetnih ferija u [[Bijeljina|Bijeljini]]. Dvije godine boravka u [[Pariz]]u, od 1931. do 1933, ne mogu se pratiti na uobičajen način iako je Mujezinović tada, kao i prije i kasnije, bio veoma produktivan. Nije mnogo slikao. Proširio je svoje interesovanje na druge oblasti naročito na [[književnost]], [[pozorište]] i [[film]], studirao historiju [[umjetnost]]i. Prije povratka u Sarajevo, gdje će se nastaniti od 1936. godine, Mujezinović se zadržava u Zagrebu, na Akademiji 1933. i u [[Split]]u 1935. Tokom desetak godina djelovanja, kretanja i traganja od Pariza, Zagreba, Bijeljine, Splita, [[Gradac (Hrvatska)|Gradca]], [[Tuzla|Tuzle]], Beograda do Sarajeva i odlaska u NOR, Mujezinović je u tom periodu stvorio dvije jasne cjeline: jednu čine brojni crteži izrazitog kvaliteta i aktuelnosti, a drugu slike nastale iz potrebe da se zadovolje mecene, klijentela, sredina i ublaže sopstvene materijalne potrebe. U predratnom opusu, javlja se treća linija u njegovom slikarstvu. To je bio poetski [[Realizam (likovna umjetnost)|realizam]], pa intimizam i kolorizam koji prosto rastapaju socijalnu i idejnu sadržinu dovodeći do čistog kolorističkog slikarstva, ne promjenom stava, koliko nekim dualističkim procesom do smjene angažovane umjetnosti, umjetnošću boje, - do "l’art pour l’arta". Prve slike iz rane 1945. najčešće s temom zbjega slikane su nekom svježom zelenom gamom u neoromantičnom duhu koji podsjeća na predratne slike. Na prvim izložbama ULUBiH-a, njegovi crteži, studije i slike privlače najveću pažnju. Mujezinoviću su zamjerili, nasuprot ostalim, da slika “jakim bojama”, u živom koloritu. Od 1947. godine usredsredio se na jednu veliku temu: "Prelaz preko Neretve", kojoj će sve ostalo biti podređeno. Završavajući veliki ciklus "Prelaz preko Neretve" sa još jednom isto tako velikom slikom Ustanka, Mujezinović je završavao i svoj boravak u Sarajevu koje napušta 1953. i preseljava se u Tuzlu. Jedan je od osnivača [[Srednja škola primijenjenih umjetnosti Sarajevo|Škole za likovne umjetnosti u Sarajevu]], grupe [[Collegium Artisticum]] i [[Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine|Udruženja likovnih umjetnika]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. U njegovu čast, jedna ulica u Beogradu, općina [[Novi Beograd]], dobila je ime ulica Ismeta Mujezinovića.<ref>[http://beograd.mapa.in.rs/ulice/ismeta-mujezinovica-novi-beograd Ulica: Ismeta Mujezinovića - Novi Beograd, Beograd (mapa Beograda)]</ref> Umro je u [[Tuzla|Tuzli]] 7. januara 1984. godine. == Djela == * ''Žetelice'' * ''Užina na radilištu'' * ''Portret Marije'' * ''Portret [[Roman Petrović|Romana Petrovića]]'' * ''Kurir'', crtež perom, tuš * ''Portret maršala Tita'', linorez u boji * ''Prelaz preko Neretve'' * ''Proboj'' * ''Nošenje ranjenika'' * ''Prsa u prsa'', crtež == Nagrade == * '''1979.''' - [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]]; == Literatura == * Ismet Mujezinović, ''Serija likovne monografije'', Ljubljana 1985. * Ismet Mujezinović i Meša Selimović, ''Spomenici, znakovi ljudskog trajanja'', Tuzla 1999. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.uluhkdnapredak.com.ba/mainpages/pov_ismetmujezinovic.html Napredak - Ismet Mujezinović] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220849/http://www.uluhkdnapredak.com.ba/mainpages/pov_ismetmujezinovic.html |date=4. 3. 2016 }} {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mujezinović, Ismet}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Rođeni 1907.]] [[Kategorija:Umrli 1984.]] [[Kategorija:Jugoslavenski umjetnici]] [[Kategorija:Jugoslavenski slikari]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]] 7oyse5o0wvh8u1suoezaci9vkjh4e3a 0 6034 3837007 3814829 2026-04-24T10:33:06Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837007 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Mary Higgins Clark at the Mazza Museum.jpg|mini|desno|200p|Mary Higgins Clark (2012)]] '''Mary Higgins Clark''' (24. decembar 1927 – 31. januar 2020) bila je spisateljka najprodavanijih [[roman]]a [[Misterija|misterije]] i [[Intriga|intrige]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]].<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Mary-Higgins-Clark|title=Mary Higgins Clark {{!}} American author|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=4. 4. 2018}}</ref> Rođena je u [[New York]]u. Otac joj je umro, kada je imala 10 godina. Po završetku [[Srednja škola|srednje škole]], Mary upisuje [[sekretarijat]]sku školu, te počinje raditi u [[Reklamna agencija|reklamnoj agenciji]]. 1949. je počela raditi kao [[stjuardesa]] za kompaniju [[Pan American Airlines]]. Ubrzo se udala za svog susjeda [[Warren Clark|Warrena Clarka]]. Počela je pisati kratke priče ubrzo poslije vjenčanja, te je objavila svoje prve priče u magazinu [[Extension (magazin)|Extension]] 1956. Muž joj je umro 1964, i Mary je ostala s petero djece. Tada je Mary počela pisati [[radio]] scenarije i kasnije, [[Knjiga|knjige]]. Njena prva knjiga, biografski roman o [[George Washington|Georgeu Washingtonu]] je loše prošao na tržištu, ali njen roman [[Gdje su djeca? (roman)|Gdje su djeca?]] iz 1975. je postao najprodavaniji u to doba. Pohađala je [[Fordham Univerzitet]] od 1974. do 1979, gdje je studirala [[Filozofija|filozofiju]]. Ponovo se udala 1996. za [[John J. Conheeney|Johna Conheeneya]]. Njena kćerka, [[Carol Higgins Clark]], i bratova žena, [[Mary Jane Clark]], su također pisci romana misterije. == Bibliografija == === Fikcija === '''Samostalne priče''' * 1968 ''Aspire to the Heavens'' (reizdana 2002. pod nazivom ''Mount Vernon Love Story: A Novel of George and Martha Washington''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Mount Vernon Love Story: A Novel of George and Martha Washington (previously Aspire to the Heavens, 1996) |url=https://archive.org/details/mountvernonloves00mary |year=2002 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743229876}}</ref>) * 1975 ''Where Are the Children?''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Where Are The Children? |year=2001 |publisher=ImPress |isbn=9780762188628}}</ref> * 1977 ''[[A Stranger Is Watching (novela)|A Stranger is Watching]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=A Stranger is Watching |url=https://archive.org/details/maryhigginsclark0000unse_t7f9 |year=1977 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671230715}}</ref> * 1980 ''The Cradle Will Fall''<ref name=":2">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Cradle Will Fall |year=1980 |publisher=Literary Express |isbn=978-1581650600}}</ref> * 1982 ''[[A Cry in the Night (novela)|A Cry in the Night]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=A Cry in the Night |url=https://archive.org/details/cryinnightclar00clar |year=1982 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671431280}}</ref> * 1984 ''Stillwatch''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Stillwatch |url=https://archive.org/details/stillwatch00clar_fs1 |date=18. 10. 1984 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671469528}}</ref> * 1986 ''Murder in Manhattan''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Murder in Manhattan |url=https://archive.org/details/murderinmanhatta00chas |year=1986 |publisher=Morrow |isbn=978-0688064754}}</ref> (co-author Thomas Chastain) * 1987 ''Terror Stalks The Class Reunion''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Terror Stalks the Class Reunion |isbn=978-0671708924}}</ref> (short story) * 1987 ''Murder On The Aisle''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Murder on the Aisle |url=https://archive.org/details/murderonaisle19800clar |year=1987 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671634667}}</ref> (short story) * 1987 ''Weep No More, My Lady''<ref name=":1">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Weep No More, My Lady |date=25. 5. 2000 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206167}}</ref> * 1988 ''Caribbean Blues''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Caribbean Blues |year=1988 |publisher=PaperJacks |isbn=978-0770107840}}</ref> * 1988 ''Double Vision''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Double Vision |isbn=978-0671736149}}</ref> (short story) * 1989 ''[[While My Pretty One Sleeps]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=While My Pretty One Sleeps |url=https://archive.org/details/whilemyprettyoneclar00clar |year=1989 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671556655}}</ref> * 1989 ''That's The Ticket'' (kratka priča, audio knjiga) * 1989 ''The Anastasia Syndrome and Other Stories''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Anastasia Syndrome |isbn=978-0671688127}}</ref> * 1989 ''The Lost Angel'' (kratka priča, audio knjiga) * 1990 ''Voices in the Coal Bin'' (kratka priča, audio knjiga sa [[Carol Higgins Clark]] ''That's the Ticket'') * 1990 ''The Body in the Closet'' (kratka priča, audio knjiga) * 1991 ''[[Loves Music, Loves to Dance]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Loves Music, Loves to Dance |date=mart 1992 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671758899}}</ref> * 1992 ''All Around the Town''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=All Around the Town |url=https://archive.org/details/allaroundtown00clar |date=maj 1992 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0671673659}}</ref> * 1992 ''Missing in Manhattan''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Missing in Manhattan |url=https://archive.org/details/missinginmanhatt00chas |year=1992 |publisher=Longmeadow Press |collaboration=The Adams Round Table |isbn=978-0681415768 |editor-last=Adler |editor-first=Bill}}</ref> (anthology) * 1993 ''I'll Be Seeing You''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I'll Be Seeing You |date=5. 5. 1993 |publisher=R.R. Bowker Company |isbn=978-0671673666}}</ref> * 1993 ''Death on the Cape and Other Stories''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Death On The Cape and Other Stories |url=https://archive.org/details/deathoncapeother0000mary |year=1993 |publisher=Arrow |isbn=978-0099280415}}</ref> * 1993 ''Stowaway and'' ''Milk Run''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Stowaway and Milk Run |isbn=978-1558007505}}</ref> (two stories) * 1994 ''[[Remember Me (novela)|Remember Me]]''<ref name=":3">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Remember Me |url=https://archive.org/details/rememberme0000clar_a9k2 |year=1994 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671894689 }}</ref> * 1995 ''Let Me Call You Sweetheart''<ref name=":4">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Let Me Call You Sweetheart |url=https://archive.org/details/letmecallyousweeclar00clar |year=1995 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684803968}}</ref> * 1995 ''Justice'' ''in Manhattan''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Justice in Manhattan |url=https://archive.org/details/justiceinmanhatt0000unse |year=1994 |publisher=Longmeadow Press |collaboration=The Adams Round Table |isbn=978-0681454804 |editor-last=Chastain |editor-first=Thomas}}</ref> (anthology) * 1995 ''Silent Night''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Silent Night |url=https://archive.org/details/silentnightclar00clar |date=novembar 1996 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671000424}}</ref> * 1995 ''Bad Behavior''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Bad Behavior |year=1995 |publisher=Harcourt Brace |isbn=978-0152001797}}</ref> * 1996 ''Moonlight Becomes You''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Moonlight Becomes You |url=https://archive.org/details/moonlightbecomes0000clar_q8v0 |year=1996 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684810386}}</ref> * 1996 ''Mother: Famous Writers Celebrate Motherhood with a Treasury of Short Stories, Essays, and Poems''<ref>{{Cite book |last=O'Keefe |first=Claudia |title=Mother: Famous Writers Celebrate Motherhood with a Treasury of Short Stories, Essays, and Poems |url=https://archive.org/details/motherfamouswrit0000unse |others=Mary Higgins Clark |date=maj 1996 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671529987}}</ref> * 1996 ''My Gal Sunday''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=My Gal Sunday |isbn=978-0684832296}}</ref> * 1997 ''[[Pretend You Don't See Her]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Pretend You Don't See Her |url=https://archive.org/details/pretendyoudont00clar |year=1997 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684810393}}</ref> * 1998 ''You Belong to Me''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=You Belong To Me |url=https://archive.org/details/youbelongtome0000clar |year=1998 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684835952}}</ref> * 1999 ''[[We'll Meet Again (novela)|We'll Meet Again]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=We'll Meet Again |url=https://archive.org/details/isbn_9780739403259 |year=1999 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684835976}}</ref> * 1999 ''The Night Awakens: A Mystery Writers of America Anthology''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Night Awakens: A Mystery Writers of America Anthology |url=https://archive.org/details/nightawakens00mary |date=februar 2000 |publisher=Pocket Books |collaboration=Mystery Writers of America Anthology |isbn=978-0671519186}}</ref> * 1999 ''The Plot Thickens''<ref>{{Cite book |title=The Plot Thickens |url=https://archive.org/details/maryhigginsclark0000unse_k2y7 |date=novembar 1997 |publisher=[[Simon & Schuster]] |collaboration=Block, Lawrence; Buchanan, Edna; Clark, Carol Higgins; Demille, Lauren; Demille, Nelson; Evanovich, Janet; Fairstein, Linda; Mosley, Walter; Pickard, Nancy |isbn=978-0671015572 |editor-last=Clark |editor-first=Mary Higgins}}</ref> (editor) * 2000 ''{{ill|Before I Say Good-bye|fr|Avant de te dire adieu|lt=Before I Say Good-Bye}}''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Before I Say Goodbye |url=https://archive.org/details/beforeisaygoodby00clar_0 |year=2000 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684835983}}</ref> * 2000 ''Deck The Halls''<ref name="Clark">{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Deck the Halls |url=https://archive.org/details/deckhalls0000clar_l0a8 |last2=Clark |first2=Carol Higgins |year=2000 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743209649}}</ref> * 2001 ''On the Street Where You Live''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=On The Street Where You Live |isbn=978-5551136842}}</ref> * 2001 ''He Sees You When You're Sleeping''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=He Sees You When You're Sleeping |year=2001 |url=https://archive.org/details/heseesyouwheny00clar |last2=Clark |first2=Carol Higgins |isbn=978-0743230056}}</ref> * 2002 ''Daddy's Little Girl''<ref name=":5">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Daddy's Little Girl |url=https://archive.org/details/daddyslittlegirl00clar_0 |year=2002 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206044}}</ref> * 2002 ''Murder in the Family''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Murder in the Family |url=https://archive.org/details/murderinfamily00vari |year=2002 |publisher=Berkley Prime Crime |collaboration=Block, Lawrence Block; Straub, Peter; Strieber, Whitley; et al |isbn=978-0425183359}}</ref> (anthology) * 2003 ''The Second Time Around''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Second Time Around |url=https://archive.org/details/secondtimearound0000clar_d3h6 |year=2003 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206068}}</ref> * 2004 ''Nighttime Is My Time''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Nighttime Is My Time |url=https://archive.org/details/nighttimeismytim00clar |year=2004 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206075}}</ref> * 2005 ''[[No Place Like Home (novela)|No Place Like Home]]''<ref name=":6">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=No Place Like Home |url=https://archive.org/details/noplacelikehomeclar00clar |year=2005 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743264891}}</ref> * 2006 ''Two Little Girls in Blue''<ref name=":7">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Two Little Girls in Blue |url=https://archive.org/details/twolittlegirlsin00clar_0 |date=4. 4. 2006 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743264907}}</ref> * 2007 ''Ghost Ship''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Ghost Ship |url=https://archive.org/details/ghostshipcapecod0000clar_z7v8 |date=3. 4. 2007 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1416935148}}</ref> * 2007 ''[[I Heard That Song Before]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I Heard That Song Before |isbn=978-5557759021}}</ref> * 2008 ''[[Where Are You Now? (novela)|Where Are You Now?]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Where Are You Now? |url=https://archive.org/details/whereareyounow0567clar_KN938 |year=2008 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1847371898}}</ref> * 2009 ''[[Just Take My Heart]]''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Just Take My Heart |isbn=978-1416570868}}</ref> * 2010 ''The Shadow of Your Smile''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Shadow of Your Smile |date=26. 4. 2010 |publisher=[[Simon & Schuster]], Limited |isbn=978-1847377869}}</ref> * 2011 ''The Magical Christmas Horse''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Magical Christmas Horse |others=Illustrated by Wendell Minor |date=25. 10. 2011 |publisher=[[Simon & Schuster]]/Paula Wiseman Books |isbn=978-1416994787}}</ref> * 2011 ''I'll Walk Alone''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I'll Walk Alone |url=https://archive.org/details/illwalkalone0000clar |date=5. 4. 2011 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1439180969}}</ref> * 2012 ''The Lost Years''<ref name=":8">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Lost Years |url=https://archive.org/details/lostyears00clar |date=3. 4. 2012 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1451668865}}</ref> * 2013 ''Daddy's Gone A Hunting''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Daddy's Gone A Hunting |url=https://archive.org/details/daddysgonehuntin00mary |date=9. 4. 2013 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1451668940}}</ref> * 2013 ''Plot Thickens''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Plot Thickens |url=https://archive.org/details/maryhigginsclark0000unse_k2y7 |date=novembar 1997 |publisher=[[Simon & Schuster]] |collaboration=Block, Lawrence; Buchanan, Edna; Clark, Carol Higgins; Demille, Lauren; Demille, Nelson; Evanovich, Janet; Fairstein, Linda; Mosley, Walter; Pickard, Nancy |isbn=978-0671015572}}</ref> (anthology) * 2015 ''The Melody Lingers On''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Melody Lingers On |url=https://archive.org/details/melodylingersonn0000clar |date=23. 6. 2015 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1476749112}}</ref> * 2016 ''Death Wears a Beauty Mask and Other Stories''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Death Wears a Beauty Mask and Other Stories |url=https://archive.org/details/deathwearsbeauty0000clar_x8u5 |date=28. 4. 2015 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501110993}}</ref> * 2016 ''As Time Goes By''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=As Time Goes By |url=https://archive.org/details/astimegoesby0000clar |date=5. 4. 2016 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501130441}}</ref> * 2017 ''All By Myself, Alone''<ref name="ALLBYMYSELF">{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=All By Myself, Alone |url=https://archive.org/details/allbymyselfalone0000clar_i8r4 |date=4. 4. 2017 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501131110}}</ref> * 2018 ''I've Got My Eyes on You''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I've Got My Eyes on You |date=26. 2. 2019 |publisher=Pocket Books |isbn=978-1501171765}}</ref> * 2019 ''Kiss the Girls and Make Them Cry''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Kiss the Girls and Make Them Cry |url=https://archive.org/details/kissgirlsmakethe0000clar |date=5. 11. 2019 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501171703}}</ref> '''Alvirah and Willy serija''' * 1992 ''Plumbing For Willy'' (kratka priča, uključena u ''The Lottery Winner'') * 1994 ''The Lottery Winner and Other Stories''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=The Lottery Winner and Other Stories |year=1994 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0671867164}}</ref> * 1998 ''All Through the Night''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=All Through the Night |url=https://archive.org/details/allthroughnights00mary |year=1998 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0684856605}}</ref> * 2000 ''Deck the Halls''<ref name="Clark"/> (crossover with [[Carol Higgins Clark|Carol's]] main protagonist Reagan Reilly) * 2004 ''The Christmas Thief And Other Stories''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=The Christmas Thief |url=https://archive.org/details/christmasthiefhigg00clar |last2=Clark |first2=Carol Higgins |year=2004 |publisher=[[Simon & Schuster]]/Scribner |isbn=978-0743231206}}</ref> (crossover with Carol's main protagonist Reagan Reilly) * 2006 ''Santa Cruise: A Holiday Mystery at Sea''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Santa Cruise |last2=Clark |first2=Carol Higgins |date=5. 11. 2007 |publisher=[[Simon & Schuster]], Limited |isbn=978-1416526759}}</ref> (crossover with Carol's main protagonist Reagan Reilly) * 2008 ''Dashing Through the Snow''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Dashing Through the Snow |url=https://archive.org/details/dashingthroughs100clar |last2=Clark |first2=Carol Higgins |date=18. 11. 2008 |isbn=978-1439129173}}</ref> (crossover with Carol's main protagonist Reagan Reilly) '''Under Suspicion serija''' * 2014 ''I've Got You Under My Skin''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=I've Got You Under My Skin |url=https://archive.org/details/ivegotyouundermy0000clar_f6h6 |date=april 2014 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1476749068}}</ref> * 2014 ''The Cinderella Murder''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=The Cinderella Murder |url=https://archive.org/details/isbn_9781476763125 |last2=Burke |first2=Alafair |date=18. 11. 2014 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1476763125}}</ref> (with [[Alafair Burke]]) * 2015 ''All Dressed in White''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=All Dressed in White |url=https://archive.org/details/alldressedinwhit0000clar_q1d6 |last2=Burke |first2=Alafair |date=17. 11. 2015 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501108556}}</ref> (with Alafair Burke) * 2016 ''The Sleeping Beauty Killer''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=The Sleeping Beauty Killer |url=https://archive.org/details/sleepingbeautyki0000clar_j8u9 |last2=Burke |first2=Alafair |date=15. 11. 2016 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501108587}}</ref> (with Alafair Burke) * 2017 ''Every Breath You Take''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Every Breath You Take |url=https://archive.org/details/isbn_9781683316862 |last2=Burke |first2=Alafair |date=7. 11. 2017 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1501171642}}</ref> (with Alafair Burke) * 2018 ''You Don't Own Me''<ref name="YOUDONTOWNME">{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=You Don't Own Me |last2=Burke |first2=Alafair |date=6. 11. 2018 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1501171666}}</ref> (with Alafair Burke) * 2020 ''Piece of My Heart''<ref>{{Cite book |last1=Clark |first1=Mary Higgins |title=Piece of My Heart |url=https://archive.org/details/pieceofmyheart0000clar_o4a3 |last2=Burke |first2=Alafair |date=28. 9. 2021 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1982132552}}</ref> (with Alafair Burke) * 2024 It had to be you (with Alafair Burke) === Nefikcija === * 2001 ''Kitchen Privileges: A Memoir''<ref>{{Cite book |last=Clark |first=Mary Higgins |title=Kitchen Privileges: A Memoir |url=https://archive.org/details/kitchenprivilege0000clar_j5m2 |year=2002 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0743206051}}</ref> * 2002 ''Kitchen Privileges: A Memoir'' (Simon & Schuster Audiocassette Audiobook) (4 audio kasetw, oko 5 sati) {{ISBN|0-7435-2919-7}}. == Reference == {{Refspisak|}} == Dodatna literatura == * Higgins Clark, Mary, ''Kitchen Privileges: A Memoir'', [[Simon & Schuster]] (2002); 224 pages; {{ISBN|0743412613}}/{{ISBN|978-0743412612}}; reprint edition Gallery Books (October 21, 2003). == Vanjski linkovi == {{stub-biog}} {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Higgins Clark, Mary}} [[Kategorija:Rođeni 1929.|Clark,Mary Higgins]] [[Kategorija:Američki pisci|Clark,Mary Higgins]] [[Kategorija:Biografije, New York]] [[Kategorija:Umrli 2020.]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] qcwp40ylznzaj4whxzxlxjub4ic7kmk 0 7210 3836987 3798690 2026-04-24T10:07:01Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836987 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Norske nobelinstiutt 1.jpg|mini|Norveški Nobelov institut]] '''Spisak dobitnika Nobelove nagrade za mir''' obuhvata sve laureate u periodu od 1901. do danas. Jedna je od pet [[Nobelova nagrada|Nobelovih nagrada]] koju dodjeljuje [[Švedska kraljevska akademija nauka]] svake godine osobi koja je učinila najviše ili najbolje za bratstvo među narodima, za ukidanje ili smanjenje stalnih armija i za održavanje i promociju mirovnih kongresa.<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/alfred_nobel/will/short_testamente.html |title=Excerpt from the Will of Alfred Nobel |publisher=[[Nobel Foundation]] |access-date=6. 10. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530222747/http://www.nobelprize.org/alfred_nobel/will/short_testamente.html |archive-date=30. 5. 2013}}</ref> Nagrada je ustanovljena testamentom [[Alfred Nobel|Alfreda Nobela]] iz 1895, koje se dodjeljuju za izuzetan doprinos u [[Nobelova nagrada za hemiju|hemiji]], [[Nobelova nagrada za fiziku|fizici]], [[Nobelova nagrada za književnost|književnosti]], [[Nobelova nagrada za mir|miru]] i [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|fiziologiji ili medicini]].<ref>{{cite web | title = Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize | publisher = [[Nobel Foundation]] | url = http://nobelprize.org/alfred_nobel/ | access-date = 16. 10. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025001741/http://nobelprize.org/alfred_nobel/ | archive-date = 25. 10. 2007 | url-status = live }}</ref> Kako je naloženo Nobelovom voljom, nagradu administrira [[Nobelova fondacija]], a dodjeljuje [[Švedska kraljevska akademija nauka]].<ref>{{cite web|title=The Nobel Prize Awarders |publisher=[[Nobel Foundation]] |url=http://nobelprize.org/prize_awarders/ |access-date=16. 10. 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081015013145/http://nobelprize.org/prize_awarders/ |archive-date=15. 10. 2008 }}</ref> Svaki primalac dobija medalju, diplomu i novčanu nagradu koja je varirala tokom godina.<ref>{{cite web| title = The Nobel Prize| publisher = [[Nobel Foundation]]| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/| access-date = 7. 10. 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081015012957/http://nobelprize.org/nobel_prizes/| archive-date = 15. 10. 2008| url-status = live}}</ref> Nagrada se dodjeljuje u [[Stockholm]]u na godišnjoj ceremoniji 10. decembra, na godišnjicu Nobelove smrti.<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize Award Ceremonies | publisher = [[Nobel Foundation]] | url = http://nobelprize.org/award_ceremonies/|access-date=16. 10. 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/ |archive-date = 22. 8. 2008}}</ref> == Dobitnici nagrade == U sljedećoj tabeli data su imena laureata sa nekim osnovnim podacima. {| class="wikitable sortable" |+ !Godina !Slika !Laureat !Država !Obrazloženje !Referenca |- | rowspan="2" |1901. | [[File:Jean Henri Dunant.jpg|75px]] | [[Henri Dunant]] | {{ZID|Švicarska}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/lundestad-review/index.html|title=The Nobel Peace Prize, 1901–2000|last=Lundestad|first=Geir|date=15. 3. 2001|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050022/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/lundestad-review/index.html|archive-date=6. 10. 2011|url-status=live|access-date=6. 10. 2011|author-link=Geir Lundestad}}</ref><ref name="N1901">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1901/index.html|title=The Nobel Peace Prize 1901|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045405/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1901/index.html|archive-date=6. 10. 2011|url-status=live|access-date=6. 10. 2011}}</ref> |- | [[File:Frederic Passy.jpg|75px]] | [[Frédéric Passy]] | {{ZID|Francuska}} | |- | rowspan="2" |1902. | [[File:Ducommun.jpg|75px]] | [[Élie Ducommun]] | {{ZID|Švicarska}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad" /><ref name="N1902">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1902/index.html|title=The Nobel Peace Prize 1902|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050219/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1902/index.html|archive-date=6. 10. 2011|url-status=live|access-date=6. 10. 2011}}</ref> |- | [[File:Charles Albert Gobat2.jpg|75px]] | [[Charles Albert Gobat]] | {{ZID|Švicarska}} | |- |1903. | [[File:Cremer.jpg|75px]] | [[William Randal Cremer]] | {{ZID|UK}} | |<ref name="Lundestad" /><ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1903/index.html|title=The Nobel Peace Prize 1903|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050042/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1903/index.html|archive-date=6. 10. 2011|url-status=live|access-date=6. 10. 2011}}</ref> |- |1904. | [[File:Logo of Institut de Droit International.svg|75px]] | [[Institut za međunarodno pravo]] | {{ZID|Belgija}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1904/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1904 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045525/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1904/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1905. | [[File:Bertha von Suttner nobel.jpg|75px]] | [[Bertha von Suttner]] | {{ZID|Austro-Ugarska}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1905/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1905 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045150/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1905/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1906. | [[File:Theodore Roosevelt by the Pach Bros.jpg|75px]] | [[Theodore Roosevelt]] | {{ZID|SAD}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1906/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1906 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045806/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1906/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |1907. | [[File:Ernesto Teodoro Moneta.jpg|75px]] | [[Ernesto Teodoro Moneta]] | {{ZID|Italija}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1907">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1907/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1907 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050412/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1907/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Louis Renault jurist.gif|75px]] | [[Louis Renault]] | {{ZID|Francuska}} | |- | rowspan="2" |1908. | [[File:KParnoldson.jpg|75px]] | [[Klas Pontus Arnoldson]] | {{ZID|Švedska}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1908">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1908/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1908 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045759/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1908/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Fredrik Bajer nobel.jpg|75px]] | [[Fredrik Bajer]] | {{ZID|Danska}} | |- | rowspan="2" |1909. | [[File:Beernaert.gif|75px]] | [[Auguste Marie Francois Beernaert]] | {{ZID|Belgija}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1909">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1909/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1909 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050444/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1909/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:PaulBalluet.gif|75px]] | [[Paul Henri d'Estournelles de Constant]] | {{ZID|Francuska}} | |- |1910. | [[File:IPB logo svg.svg|75px]] | [[Stalni međunarodni mirovni ured]] | {{ZID|Švicarska}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1910/press.html |title=Award Ceremony Speech (1910) |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050340/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1910/press.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1910/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1910 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045246/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1910/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |1911. | [[File:TMCasser.jpg|75px]] | [[Tobias Michael Carel Asser]] | {{ZID|Nizozemska}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1911">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1911/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1911 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045430/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1911/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Alfred Hermann Fried nobel.jpg|75px]] | [[Alfred Hermann Fried]] | {{ZID|Austro-Ugarska}} | |- |1912. | [[File:Elihu Root, 1845-1937, bust portrait, facing left.jpg|75px]] | [[Elihu Root]] | {{ZID|SAD}} | |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1912">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1912/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1912 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050308/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1912/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1913. | [[File:HenriLaFontaine.jpg|75px]] | [[Henri La Fontaine]] | {{ZID|Belgija}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1913/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1913 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045928/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1913/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1914. | colspan="5" rowspan="3" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1915. |- |1916. |- |1917. | [[File:Emblem of the ICRC.svg|75px]] | [[Međunarodni pokret Crveni krst i Crveni polumjesec]] | {{ZID|Švicarska}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1917/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1917 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050508/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1917/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1918. | colspan="5" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1919. | [[File:President Woodrow Wilson.jpg|75px]] | [[Woodrow Wilson]] | {{ZID|SAD}} | |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1919">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1919/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1919 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204141834/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1919/index.html |archive-date=4. 12. 2013 |url-status=live }}</ref> |- |1920. | [[File:Léon Bourgeois 1917.jpg|75px]] | [[Léon Bourgeois]] | {{ZID|Francuska}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1920/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1920 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045134/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1920/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |1921. | [[File:Hjalmar Branting by Goodwin.jpg|75px]] | [[Hjalmar Branting]] | {{ZID|Švedska}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1921">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1921/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1921 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045608/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1921/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Christian Lous Lange.jpg|75px]] | [[Christian Lange]] | {{ZID|Norveška}} | |- |1922. | [[File:Fridtjof Nansen LOC 03377u-3.jpg|75px]] | [[Fridtjof Nansen]] | {{ZID|Norveška}} | |<ref>{{cite web |first=Fredrik |last=Stang |author-link=Fredrik Stang |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1922/press.html |title=Award Ceremony Speech (1922) |publisher=Nobel Foundation |access-date=10. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813122025/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1922/press.html |archive-date=13. 8. 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1922/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1922 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050352/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1922/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1923. | colspan="5" rowspan="2" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1924. |- | rowspan="2" |1925. | [[File:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]] | [[Austen Chamberlain]] | {{ZID|UK}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1925">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1925/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1925 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045305/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1925/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Chas G Dawes-H&E.jpg|75px]] | [[Charles G. Dawes]] | {{ZID|SAD}} | |- | rowspan="2" |1926. | [[File:Aristide Briand 2.jpg|75px]] | [[Aristide Briand]] | {{ZID|Francuska}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1926/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1926 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110908160137/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1926/index.html |archive-date=8. 9. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Bundesarchiv Bild 146-1989-040-27, Gustav Stresemann.jpg|75px]] | [[Gustav Stresemann]] | {{ZID|Njemačka}} | |- | rowspan="2" |1927. | [[File:Ferdinand Buisson 1924.jpg|75px]] | [[Ferdinand Buisson]] | {{ZID|Francuska}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1927">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1927/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1927 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050150/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1927/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Ludwig Quidde nobel.jpg|75px]] | [[Ludwig Quidde]] | {{ZID|Njemačka}} | |- |1928. | colspan="5" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1929. | [[File:Portrait of Frank B. Kellogg.jpg|75px]] | [[Frank B. Kellogg]] | {{ZID|SAD}} | |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1929">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1929/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1929 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050234/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1929/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1930. | [[File:Nathan Söderblom nobel.jpg|75px]] | [[Nathan Söderblom]] | {{ZID|Švedska}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1930 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045053/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |1931. | [[File:Jane Addams profile.jpg|75px]] | [[Jane Addams]] | {{ZID|SAD}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1931">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1931/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1931 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045719/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1931/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Nicholas Murray Butler 1924.jpg|75px]] | [[Nicholas Murray Butler]] | {{ZID|SAD}} | |- |1932. | colspan="5" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1933. | [[File:Norman Angell 01.jpg|75px]] | [[Sir Norman Angell|Norman Angell]] | {{ZID|UK}} | |<ref name="N1933">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1933/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1933 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045745/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1933/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1934. | [[File:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]] | [[Arthur Henderson]] | {{ZID|UK}} | | <ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1934/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1934 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045505/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1934/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref><ref name = "BBC_2013_04_03">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-tyne-22008819 |title=BBC News: ''Nobel Peace Prize medal stolen in Newcastle'' 3 April 2013, accessed 3 April 2013 |work=BBC News |date=3. 4. 2013 |access-date=22. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405120837/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-tyne-22008819 |archive-date=5. 4. 2018 |url-status=live }}</ref> |- |1935. | [[File:Carl von Ossietzky.jpg|75px]] | [[Carl von Ossietzky]] | {{ZID|Njemačka}} | |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1935">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1935/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1935 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045228/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1935/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1936. | [[File:Carlos Saavedra Lamas.jpg|75px]] | [[Carlos Saavedra Lamas]] | {{ZID|Argentina}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1936/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1936 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006045950/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1936/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1937. | | [[Robert Cecil]] | {{ZID|UK}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1937/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1937 |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006050250/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1937/index.html |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=live }}</ref> |- |1938. | [[File:Nansen Refugee Award.svg|75px]] | [[NIOR]] | | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1938/summary |title=The Nobel Peace Prize 1938 |publisher=Nobel Foundation |access-date=1. 3. 2022 |archive-date=7. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307151950/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1938/summary/ |url-status=live }}</ref> |- |1939. | colspan="5" rowspan="5" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1940. |- |1941. |- |1942. |- |1943. |- |1944. | [[File:Emblem of the ICRC.svg|75px]] | [[Međunarodni pokret Crveni krst i Crveni polumjesec]] | {{ZID|Švicarska}} | |<ref>{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |author-link=Gunnar Jahn |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1944/press.html |title=Award Ceremony Speech (1944) |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215034310/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1944/press.html |archive-date=15. 12. 2010 |url-status=live }}</ref><ref name="N1944">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1944/summary/ |title=The Nobel Peace Prize 1944 |publisher=Nobel Foundation |access-date=21. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320201100/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1944/summary/ |archive-date=20. 3. 2019 |url-status=live }}</ref> |- |1945. | [[File:Hull-Cordell-LOC.jpg|75px]] | [[Cordell Hull]] | {{ZID|SAD}} | |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1945/summary|title=The Nobel Peace Prize 1945|publisher=Nobel Foundation|access-date=1. 3. 2022|archive-date=7. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307151957/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1945/summary/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" |1946. | [[File:EmilyGreeneBalch.jpg|75px]] | [[Emily Greene Balch]] | {{ZID|SAD}} | | rowspan="2" |<ref name="N1946">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1946/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1946 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218154117/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1946/index.html |archive-date=18. 12. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:John Raleigh Mott.jpg|75px]] | [[John R. Mott]] | {{ZID|SAD}} | |- | rowspan="2" |1947. | [[File:Quaker star-T.svg|75px]] | [[Kvekeri]] | {{ZID|UK}} | | rowspan="2" |<ref name=":0">{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |author-link=Gunnar Jahn |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1947/press.html |title=Award Ceremony Speech (1947) |publisher=Nobel Foundation |access-date=6. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109101533/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1947/press.html |archive-date=9. 11. 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://quaker.org/legacy/minnfm/peace/nobel_peace_prize.htm|title=The Quaker Peace Testimony and the Nobel Peace Prize|last=Abrams|first=Irwin|author-link=Irwin Abrams|date=1991|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124162631/http://quaker.org/legacy/minnfm/peace/nobel_peace_prize.htm|archive-date=24. 11. 2018|url-status=live|access-date=24. 11. 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1947/summary |title=The Nobel Peace Prize 1947 |publisher=Nobel Foundation |access-date=2. 3. 2022 |archive-date=7. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307152217/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1947/summary/ |url-status=live }}</ref> |- | | [[American Friends Service Committee]] | {{ZID|SAD}} | |- |1948. | [[File:John Boyd Orr nobel.jpg|75px]] | [[Boyd Orr]] | {{ZID|UK}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1949/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1949 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081104054942/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1949/index.html |archive-date=4. 11. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1949. | colspan="5" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1950. | [[File:Ralph Bunche - 1963 March on Washington.jpg|75px]] | [[Ralph Bunche]] | {{ZID|SAD}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1950/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1950 |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012070820/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1950/index.html |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1951. | [[File:Léon Jouhaux nobel.jpg|75px]] | [[Léon Jouhaux]] | {{ZID|Francuska}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1951/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1951 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012070825/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1951/index.html |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1952. | [[File:Albert Schweitzer 1952.jpg|75px]] | [[Albert Schweitzer]] | {{ZID|Francuska}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1952/summary |title=The Nobel Peace Prize 1952 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 2. 2022 |archive-date=29. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129012728/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1952/summary/ |url-status=live }}</ref> |- |1953. | [[File:George Catlett Marshall, general of the US army.jpg|75px]] | [[George C. Marshall]] | {{ZID|SAD}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1953/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1953 |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024052339/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1953/index.html |archive-date=24. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1954. | [[File:UNHCR.svg|75px]] | [[Visoki povjerenik Ujedinjenih nacija za izbjeglice|UNHCR]] | {{ZID|UN}} | |<ref name="N1954">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1954/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1954 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219072656/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1954/index.html |archive-date=19. 12. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1955. | colspan="5" rowspan="2" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1956. |- |1957. | [[File:Lester B. Pearson with a pencil 140x190.jpg|alt=Lester B. Pearson holding a pencil|106x106px]] | [[Lester Bowles Pearson]] | {{ZID|Kanada}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1957/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1957 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012070830/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1957/index.html |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1958. | [[File:Georges Pire 1958.jpg|75px]] | [[Georges Pire]] | {{ZID|Belgija}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1958/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1958 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012070835/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1958/index.html |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1959. | [[File:Philip Noel-Baker Anefo.jpg|75px]] | [[Philip Noel-Baker]] | {{ZID|UK}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1959/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1959 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220155030/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1959/index.html |archive-date=20. 12. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1960. | [[File:Albert Lutuli nobel.jpg|75px]] | [[Albert Lutuli]] | {{ZID|Južnoafrička Republika}} | |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1960">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1960/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1960 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012070842/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1960/index.html |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1961. | [[File:Dag Hammarskjöld 1961.jpg|75px]] | [[Dag Hammarskjöld]] | {{ZID|Švedska}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1961/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1961 |publisher=Nobel Foundation |access-date=12. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211004326/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1961/index.html |archive-date=11. 12. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1962. | [[File:Linus Pauling 1962.jpg|75px]] | [[Linus Pauling]] | {{ZID|SAD}} | |<ref name="N1962">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1962/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1962 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024052344/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1962/index.html |archive-date=24. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1963. | [[File:Emblem of the ICRC.svg|75px]] | [[Međunarodni pokret Crveni krst i Crveni polumjesec]] | {{ZID|Švicarska}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1963/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1963 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024052349/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1963/index.html |archive-date=24. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1964. | [[File:Martin Luther King, Jr..jpg|75px]] | [[Martin Luther King Jr.]] | {{ZID|SAD}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1964 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081111194843/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/index.html |archive-date=11. 11. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1965. | [[File:Logo of UNICEF.svg|75px]] | [[UNICEF]] | {{ZID|UN}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1965/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1965 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023073552/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1965/index.html |archive-date=23. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1966. | colspan="5" rowspan="2" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1967. |- |1968. | [[File:René Cassin nobel.jpg|75px]] | [[René Cassin]] | {{ZID|Francuska}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1968/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1968 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022204123/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1968/index.html |archive-date=22. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1969. | [[File:Flag of ILO.svg|75px]] | [[Međunarodna organizacija rada|ILO]] | {{ZID|UN}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1969/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1969 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012070847/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1969/index.html |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1970. | [[File:Norman Borlaug, 2004 (cropped).jpg|75px]] | [[Norman Borlaug]] | {{ZID|SAD}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1970/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1970 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012070852/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1970/index.html |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1971. | [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|75px]] | [[Willy Brandt]] | {{ZID|Zapadna Njemačka}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1971/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1971 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024052354/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1971/index.html |archive-date=24. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1972. | colspan="5" align=center |''Nije dodijeljena'' |- | rowspan="2" |1973. | [[File:LeDucTho1973.jpg|75px]] | [[Lê Ðức Thọ]] | {{ZID|Sjeverni Vijetnam}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1973">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1973/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1973 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017213145/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1973/index.html |archive-date=17. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Henry A Kissinger (cropped).jpg|75px]] | [[Henry Kissinger]] | {{ZID|SAD}} | |- | rowspan="2" |1974. | [[File:Seán MacBride 1984.jpg|75px]] | [[Seán MacBride]] | {{ZID|Irska}} | | rowspan="2" |<ref name="Lundestad"/><ref name="N1974">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1974/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1974 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012070857/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1974/index.html |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Eisaku Sato 19641109.jpg|75px]] | [[Eisaku Sato]] | {{ZID|Japan}} | |- |1975. | [[File:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|75px]] | [[Andrei Saharov]] | {{ZID|Sovjetski Savez}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1975/summary |title=The Nobel Peace Prize 1975 |access-date=14. 2. 2022 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022204134/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1975/index.html |archive-date=22. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |1976. | [[File:Mairead Corrigan Gaza crop.jpg|75px]] | [[Mairead Corrigan]] | {{ZID|UK}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1976/index.html|title=The Nobel Peace Prize 1976|access-date=12. 11. 2008|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024052404/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1976/index.html|archive-date=24. 10. 2008|url-status=live}}</ref> |- | [[File:Betty Williams 1996 (cropped).jpg|75px]] | [[Betty Williams]] | {{ZID|UK}} | |- |1977. | [[File:Amnesty international Logo.svg|75px]] | [[Amnesty International]] | {{ZID|UK}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1977/summary |title=The Nobel Peace Prize 1977 |access-date=14. 2. 2022 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220155128/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1977/index.html |archive-date=20. 12. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |1978. | [[File:Sadat 1 (cropped).jpg|75px]] | [[Anwar el-Sadat]] | {{ZID|Egipat}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1978/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1978 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081104054952/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1978/index.html |archive-date=4. 11. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Menachem Begin, Andrews AFB, 1978.JPG|75px]] | [[Menahem Begin]] | {{ZID|Izrael}} | |- |1979. | [[File:Mutter Teresa von Kalkutta.jpg|75px]] | [[Majka Tereza]] | {{ZID|Indija}}<br />{{ZID|Osmansko Carstvo}} | |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1979 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016093455/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html |archive-date=16. 10. 2014 }}</ref> |- |1980. | [[File:Adolfo Pérez Esquivel, premio Nobel de la Paz en 1980, Visitó al Presidente de la Asamblea Nacional, Fernando Cordero. (5076794488).jpg|75px]] | [[Adolfo Pérez Esquivel]] | {{ZID|Argentina}} | |<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1980/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1980 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024052419/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1980/index.html |archive-date=24. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1981. | [[File:UNHCR.svg|75px]] | [[Visoki povjerenik Ujedinjenih nacija za izbjeglice|UNHCR]] | {{ZID|UN}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1981/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1981 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219072712/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1981/index.html |archive-date=19. 12. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |1982. | [[File:Alfonso Garcia Robles 1981.jpg|75px]] | [[Alfonso García Robles]] | {{ZID|Meksiko}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1982 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012070902/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/index.html |archive-date=12. 10. 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/press.html |title=The Nobel Peace Prize 1982–Presentation Speech |access-date=3. 12. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208031430/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/press.html |archive-date=8. 12. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Alva Myrdal 1966.jpg|75px]] | [[Alva Myrdal]] | {{ZID|Švedska}} | |- |1983. | [[File:Lech Wałęsa (8036260819).jpg|75px]] | [[Lech Wałęsa]] | {{ZID|Poljska}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1983/summary |title=The Nobel Peace Prize 1983 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017213155/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1983/index.html |archive-date=17. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1984. | [[File:Desmond Tutu (47327456801) (cropped and adjusted).jpg|75px]] | [[Desmond Tutu]] | {{ZID|Južnoafrička Republika}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1984/press.html |title=The Nobel Peace Prize for 1984 |access-date=11. 5. 2018 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727212426/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1984/press.html |archive-date=27. 7. 2018 |url-status=live }}</ref> |- |1985. | [[File:IPPNW logo.svg|75px]] | [[Međunarodni liječnici za sprečavanje nuklearnog rata|IPPNW]] | {{ZID|SAD}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1985/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1985 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211004421/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1985/index.html |archive-date=11. 12. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1986. | [[File:ELIE WIESEL (5112581267).jpg|75px]] | [[Elie Wiesel]] | {{ZID|SAD}}<br />{{ZID|Rumunija}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1986/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1986 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017213200/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1986/index.html |archive-date=17. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1987. | [[File:Óscar Arias (cropped).jpg|75px]] | [[Oscar Arias|Óscar Arias]] | {{ZID|Kostarika}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1987/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1987 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220155154/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1987/index.html |archive-date=20. 12. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1988. | [[File:United_Nations_Peacekeeping_Logo.svg|75px]] | [[Mirovne snage UN-a]] | {{ZID|UN}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1988/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1988 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034610/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1988/index.html |archive-date=21. 10. 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1988/press.html|title=The Nobel Peace Prize 1988–Press release|access-date=28. 11. 2008|date=29. 9. 1988|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210190615/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1988/press.html|archive-date=10. 12. 2008|url-status=live}}</ref> |- |1989. | [[File:Tenzin Gyatso - Trento 2013 01.JPG|75px]] | [[Tenzin Gyatso|Tenzin Gyatso (14. Dalaj Lama)]] | {{ZID|Indija}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1989/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1989 |access-date=12. 11. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207042343/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1989/index.html |archive-date=7. 12. 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1989/press.html|title=The Nobel Peace Prize 1989–Press release|access-date=28. 11. 2008|date=5. 10. 1989|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081223113735/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1989/press.html|archive-date=23. 12. 2008|url-status=live}}</ref> |- |1990. | [[File:Mikhail Gorbachev, Reykjavík summit, 1986.jpg|75px]] | [[Mihail Gorbačov]] | {{ZID|Sovjetski Savez}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1990/summary |title=The Nobel Peace Prize 1990 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019182131/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1990/index.html |archive-date=19. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1991. | [[File:Aung San Suu Kyi (December 2011).jpg|75px]] | [[Aung San Suu Kyi]] | {{ZID|Mijanmar}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1991/summary |title=The Nobel Peace Prize 1991 |access-date=2. 3. 2022 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034620/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/index.html |archive-date=21. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |1992. | [[File:Rigoberta Menchu.jpg|75px]] | [[Rigoberta Menchú Tum]] | {{ZID|Gvatemala}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1992/summary |title=The Nobel Peace Prize 1992 |access-date=2. 3. 2022 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019182136/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1992/index.html |archive-date=19. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |1993. | [[File:F. W. de Klerk 2012.jpg|75px]] | [[Frederik de Klerk]] | {{ZID|Južnoafrička Republika}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1993/summary|title=The Nobel Peace Prize 1993|access-date=2. 3. 2022|publisher=Nobel Foundation|archive-date=27. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227233423/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1993/summary/|url-status=live}}</ref> |- | [[File:Nelson Mandela 1994.jpg|75px]] | [[Nelson Mandela]] | {{ZID|Južnoafrička Republika}} | |- | rowspan="3" |1994. | [[File:Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg|75px]] | [[Yasser Arafat]] | {{ZID|Palestina}} | | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1994/summary|title=The Nobel Peace Prize 1994|access-date=2. 3. 2022|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104054957/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/press.html|archive-date=4. 11. 2008|url-status=live}}</ref> |- | [[File:Shimon Peres in Brazil (cropped 2).jpg|75px]] | [[Shimon Peres]] | {{ZID|Izrael}} | |- | [[File:Flickr - Israel Defense Forces - Life of Lt. Gen. Yitzhak Rabin, 7th IDF Chief of Staff in photos (11).jpg|75px]] | [[Yitzhak Rabin]] | {{ZID|Izrael}} | |- | rowspan="2" |1995. | [[File:Logo Pugwash Conferences on Science and World Affairs.jpg|75px]] | [[Udruga Pugwash]] | {{ZID|Kanada}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1995/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1995 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034631/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1995/index.html |archive-date=21. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Joseph Rotblat Los Alamos identity badge photo.jpg|75px]] | [[Joseph Rotblat]] | {{ZID|Poljska}} | |- | rowspan="2" |1996. | [[File:Carlosbelo.jpg|75px]] | [[Carlos Filipe Ximenes Belo]] | {{ZID|Istočni Timor}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1996/summary |title=The Nobel Peace Prize 1996 |access-date=2. 3. 2022 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019182141/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1996/index.html |archive-date=19. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:José Ramos-Horta Portrait.jpg|75px]] | [[José Ramos-Horta]] | {{ZID|Istočni Timor}} | |- | rowspan="2" |1997. | [[File:International Campaign to Ban Landmines Logo.svg|75px]] | [[Međunarodna kampanja za zabranu protivpješadijskih mina|ICBL]] | {{ZID|Švicarska}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1997/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1997 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024052424/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1997/index.html |archive-date=24. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:JodyWilliamsMay2010 headcrop.jpg|75px]] | [[Jody Williams]] | {{ZID|SAD}} | |- | rowspan="2" |1998. | [[File:John Hume 2008.jpg|75px]] | [[John Hume]] | {{ZID|Irska}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1998 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081028225055/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/index.html |archive-date=28. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Official portrait of Lord Trimble crop 2.jpg|75px]] | [[David Trimble]] | {{ZID|UK}} | |- |1999. | | [[Ljekari bez granica]] | {{ZID|Švicarska}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1999/summary/ |title=The Nobel Peace Prize 1999 |access-date=21. 8. 2018 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821192012/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1999/summary/ |archive-date=21. 8. 2018 |url-status=live }}</ref> |- |2000. | [[File:Kim Dae-jung presidential portrait.jpg|75px]] | [[Kim Dae-jung]] | {{ZID|Južna Koreja}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019182146/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |archive-date=19. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |2001. | [[File:Flag of the United Nations.svg|75px]] | [[Ujedinjene nacije|UN]] | {{ZID|UN}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2001/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2001 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017213227/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2001/index.html |archive-date=17. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Kofi Annan 2012 (cropped).jpg|75px]] | [[Kofi Annan]] | {{ZID|Gana}} | |- |2002. | [[File:JimmyCarterPortrait2.jpg|75px]] | [[Jimmy Carter]] | {{ZID|SAD}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2002 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017213232/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/index.html |archive-date=17. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |2003. | [[File:Shirin Ebadi - Fronteiras do Pensamento São Paulo 2011 (5839607998, cropped).jpg|75px]] | [[Shirin Ebadi]] | {{ZID|Iran}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2003 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034707/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/index.html |archive-date=21. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- |2004. | [[File:Wangari Matthai 2001 (cropped).jpg|75px]] | [[Wangari Maathai]] | {{ZID|Kenija}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2004/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2004 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019023516/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2004/index.html |archive-date=19. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |2005. | [[File:Mohamed ElBaradei, Davos 2.jpg|75px]] | [[Mohammed El Baradei]] | {{ZID|Egipat}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2006/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2006 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017151240/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2006/index.html |archive-date=17. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Flag of IAEA.svg|75px]] | [[Međunarodna agencija za atomsku energiju|IAEA]] | {{ZID|UN}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2005/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2005 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019182202/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2005/index.html |archive-date=19. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |2006. | [[File:Yunus, Muhammad (1940).jpg|75px]] | [[Muhammad Yunus]] | {{ZID|Bangladeš}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2006/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2006 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017151240/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2006/index.html |archive-date=17. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Grameen Bank logo.svg|75px]] | [[Grameen banka]] | {{ZID|Bangladeš}} | |- | rowspan="2" |2007. | [[File:Intergovernmental_Panel_on_Climate_Change_Logo.svg|75px]] | [[Međuvladin panel o klimatskim promjenama|IPCC]] | {{ZID|UN}} | | rowspan="2" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2007 |access-date=20. 10. 2008 |publisher=Nobel Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016025656/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/index.html |archive-date=16. 10. 2008 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Al Gore, Vice President of the United States, official portrait 1994.jpg|75px]] | [[Al Gore]] | {{ZID|SAD}} | |- |2008. | [[File:Martti Ahtisaari, tidigare president Finland och mottagare av Nobels fredrspris (2).jpg|75px]] | [[Martti Ahtisaari]] | {{ZID|Finska}} | |<ref>{{cite web |url= https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2008/ |title= The Nobel Peace Prize 2008 |publisher= Nobel Foundation |access-date= 10. 10. 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180208182946/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2008/ |archive-date= 8. 2. 2018 |url-status= live }}</ref> |- |2009. | [[File:Official portrait of Barack Obama-2.jpg|75px]] | [[Barack Obama]] | {{ZID|SAD}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2009/summary |title=The Nobel Peace Prize 2009 |publisher=Nobel Foundation |access-date=2. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091011171135/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2009/press.html |archive-date=11. 10. 2009 |url-status=live }}</ref> |- |2010. | [[File:Portrait of Liu Xiaobo by Wang Liming (2017, cropped).jpg|75px]] | [[Liu Xiaobo]] | {{ZID|Kina}} | |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2010/summary|title=The Nobel Peace Prize 2010|publisher=Nobel Foundation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111129044831/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2010/press.html|archive-date=29. 11. 2011}}</ref> |- | rowspan="3" |2011. | [[File:Ellen Johnson Sirleaf February 2015.jpg|75px]] | [[Ellen Johnson Sirleaf]] | {{ZID|Liberija}} | | rowspan="3" |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2011/summary |title=The Nobel Peace Prize 2011 |publisher=Nobel Foundation |access-date=2. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728063500/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/press.html |archive-date=28. 7. 2018 |url-status=live }}</ref> |- | [[File:Leymah Gbowee (cropped).jpg|75px]] | [[Leymah Gbowee]] | {{ZID|Liberija}} | |- | [[File:Tawakkol Karman (2019) II.jpg|75px]] | [[Tawakel Karman]] | {{ZID|Jemen}} | |- |2012. | [[File:Flag of Europe.svg|75px]] | [[Evropska unija]] | {{ZID|EU}} | |<ref name="nobel-2012">{{cite web|title=The Nobel Peace Prize 2012|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/|publisher=Nobel Foundation|access-date=12. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010232902/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/|archive-date=10. 10. 2012|url-status=live}}</ref> |- |2013. | | [[Organizacija za zabranu hemijskog oružja]] | {{ZID|Nizozemska}} | |<ref name="nobel-2013">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2013/summary |title=The Nobel Peace Prize 2013 |publisher=Nobel Foundation |access-date=2. 3. 2022 |archive-date=11. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220311184635/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2013/summary/ |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |2014. | [[File:Kailash Satyarthi March 2015.jpg|75px]] | [[Kailash Satyarthi]] | {{ZID|Indija}} | | rowspan="2" |<ref name="nobel-2014">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2014/summary|title=The Nobel Peace Prize 2014|publisher=Nobel Foundation|access-date=2. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010114631/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2014/press.html|archive-date=10. 10. 2014|url-status=live}}</ref> |- | [[File:Malala Yousafzai at Girl Summit 2014.jpg|75px]] | [[Malala Yousafzai]]i | {{ZID|Pakistan}} | |- |2015. | [[File:Tunisian National Dialogue Quartet Visit to Vienna March 2016 (25285867191).jpg|75px]] | [[Tuniski nacionalni kvartet|Tuniski nacionalni kvartet za dijalog]] | {{ZID|Tunis}} | |<ref name="nobel-2015">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2015/summary|title=The Nobel Peace Prize 2015|publisher=Nobel Foundation|access-date=2. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009130705/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2015/press.html|archive-date=9. 10. 2015|url-status=live}}</ref> |- |2016. | [[File:Juan Manuel Santos and Lula (cropped).jpg|75px]] | [[Juan Manuel Santos]] | {{ZID|Kolumbija}} | |<ref name="nobel-2016">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2016/summary|title=The Nobel Peace Prize 2016|publisher=Nobel Foundation|access-date=2. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007090618/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2016/press.html|archive-date=7. 10. 2016|url-status=live}}</ref> |- |2017. | [[File:Logo_ICAN.svg|75px]] | [[Međunarodna kampanja za zabranu nuklearnog oružja]] | {{ZID|Švicarska}} | |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2017/summary|title=The Nobel Peace Prize 2017 - Press Release|website=www.nobelprize.org|access-date=6. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006090402/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2017/press.html|archive-date=6. 10. 2017|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" |2018. | [[File:Denis Mukwege 2018.jpg|75px]] | [[Denis Mukwege]] | {{ZID|Demokratska Republika Kongo}} | | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2018/summary|title=The Nobel Peace Prize 2018 - Press Release|website=www.nobelprize.org|access-date=5. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005104610/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2018/press-release/|archive-date=5. 10. 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[File:Nadia Murad, 2015 (cropped).jpg|75px]] | [[Nadia Murad]] | {{ZID|Irak}} | |- |2019. | [[File:Abiy Ahmed 2019.jpg|75px]] | [[Abiy Ahmed]] | {{ZID|Etiopija}} | |<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2019/summary |title=The Nobel Peace Prize 2019 |publisher=The Nobel Foundation |lang=en |access-date=19. 10. 2019 |archive-date=7. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307004313/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2019/summary/ |url-status=live }}</ref> |- |2020. | [[File:World Food Programme Logo Simple.svg|75px]] | [[Svjetski program za hranu]] | {{ZID|UN}} | |<ref>{{Cite web|title=The Nobel Peace Prize 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2020/summary/|access-date=9. 10. 2020|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-date=9. 10. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009093614/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2020/summary/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" |2021. | [[File:Maria_Ressa.jpg|75px]] | [[Maria Ressa]] | {{ZID|Filipini}} | | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2021/summary|title=The Nobel Peace Prize 2021 - Press Release|access-date=8. 10. 2021|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-date=24. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224214910/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2021/summary/|url-status=live}}</ref> |- | [[File:Dmitry_Muratov_Four_Freedoms_Award_2010.jpg|75px]] | [[Dmitrij Muratov]] | {{ZID|Rusija}} | |- | rowspan="3" |2022. | [[File:Alaksandr Bialacki.jpg|83x83px]] | [[Ales Bjaljacki]] | {{ZID|Bjelorusija}} | | rowspan="3" |<ref>{{Cite web |title=The Nobel Peace Prize 2022 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2022/summary/ |access-date=7. 10. 2022 |website=NobelPrize.org |language=en-US |archive-date=7. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007092351/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2022/summary/ |url-status=live }}</ref> |- | | [[Memorijal (društvo)|Memorijal]] | {{ZID|Rusija}} | |- | [[File:The Center for Civil Liberties logo.png|75px]] | [[Centar za građanske slobode (Ukrajina)|Centar za građanske slobode]] | {{ZID|Ukrajina}} | |- |2023. | [[File:Narges Mohammadi (cropped1).jpg|75px]] | [[Narges Mohammadi]] | {{ZID|Iran}} | |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2023/press-release/|title=The Nobel Peace Prize 2023|publisher=Nobel Foundation|access-date=6. 10. 2023|date=6. 10. 2023|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006094607/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2023/press-release/|url-status=live}}</ref> |- |2024. | |[[Nihon Hidankyo]] |{{ZID|Japan}} | |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2024/summary/|title=The Nobel Peace Prize 2024|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-url=|archive-date=|url-status=|access-date=11. 10. 2024}}</ref> |- | 2025. | [[File:María Corina Machado 2023.jpg|75px]] | [[María Corina Machado]] | {{ZID|Venecuela}} | |<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2025/summary/|title=The Nobel Peace Prize 2025|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-url=|archive-date=|url-status=|access-date=10. 10. 2025}}</ref> |} == Također pogledajte == * [[Alfred Nobel]] * [[Nobelova nagrada]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za ekonomiju]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za fiziku]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za hemiju]] * [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za književnost]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html * http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/ {{Commonscat|Nobel Peace Prize}} {{Nobelova nagrada za mir}} {{Nobelova nagrada}} [[Kategorija:Nagrade]] [[Kategorija:Nobelova nagrada]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] 2sdboxj3cvloirl69yvsbjugzah8e6f 0 7396 3836817 3798749 2026-04-23T18:47:04Z ~2026-24931-07 180644 dodatak 3836817 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Čišćenje}} {{Standardi}} '''Genocid''' (lat. ''genus'' = narod, ''occidere'' = ubiti) je nasilje usmjereno protiv pojedinaca zbog njihove pripadnosti grupi i usmjereno na uništenje naroda.{{Efn|Obično se definiše kao "[[Nacija|nacionalna]], [[Etnička grupa|etnička]], [[Rasa|rasna]] ili [[Religija|vjerska]] grupa""}}{{sfn|Kiernan ''et al.''|2023|p=11}} [[Raphael Lemkin]], koji je skovao taj termin, definirao je genocid kao "uništenje nacije ili etničke grupe" sredstvima kao što su "raspad [njenih] političkih i društvenih institucija, [njene] kulture, jezika, nacionalnih osjećaja, religije i [njenog] ekonomskog postojanja".{{sfn|Bachman|2022|p=48}} Tokom borbe za ratifikaciju [[Konvencija o sprječavanju i kažnjavanju genocida|Konvencije o genocidu]], moćne zemlje su ograničile Lemkinovu definiciju kako bi isključile vlastite postupke iz klasifikacije kao genocid,{{sfn|Irvin-Erickson|2023|pp=20–21}}{{sfn|Bachman|2021b|p=1021}} na kraju je ograničivši na bilo koji od pet "djela počinjenih s namjerom da se u cijelosti ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa".{{sfn|Kiernan|2023|p=6}} Iako postoje mnoge naučne definicije genocida,{{sfn|Jones|2023|pp=24–29}} gotovo sva međunarodna pravna tijela službeno presuđuju zločin genocida u skladu s Konvencijom o genocidu.{{sfn|Dunoff|Ratner|Wippman|2006|pp=615–621}} Uporedo sa biološkim iskorjenjivanjem grupne žrtve, brišu se i prepoznatljivi tragovi njene materijalne i duhovne kulture ("[[kulturocid]]"), tj. uništava se njeno sveukupno [[Bioantropologija|bioantropološko]] i [[Socioantropologija|socioantropološko]] biće.<ref>Peleš A. (1977): Rasna diskriminacija i međunarodno pravo. Svjetlost, Sarajevo.</ref> Genocid se događao kroz cijelu ljudsku historiju, čak i u prahistorijsko doba, ali je posebno vjerojatan u situacijama imperijalne ekspanzije i konsolidacije moći. Povezan je s kolonijalnim carstvima i kolonijama doseljenika, kao i sa [[Svjetski rat|svjetskim ratovima]] i represivnim vladama u dvadesetom stoljeću. Kolokvijalno razumijevanje genocida uveliko je pod utjecajem [[Holokaust]]a kao njegovog arhetipa i shvata se kao da su nevine žrtve meta zbog svog etničkog identiteta, a ne iz bilo kojeg političkog razloga. Genocid se široko smatra oličenjem ljudskog zla i često se naziva "zločinom nad zločinima"; posljedično, događaji se često osuđuju kao genocid. == Historija == U bližoj historiji žrtve genocida su najčešće bili narodi čije su postojbine zaposjedali kolonijalni osvajači ili drugi agresivni pretendenti na tuđe teritorije. Tragičnu genocidnu kulminaciju rasizma ostvaruje [[Treži rajh|nacistička Njemačka]], krajem tridesetih i početkom četrdesetih godina XX vijeka. Ta zvanična državna ideologija "teorijski" je opravdavana tezom o globalnoj historijskoj misiji (biološki superiorne i predodređene) "[[arijevska rasa|arijevskê rasê]]" ("nadljudî", uporedi: "nebeski narod"). Prema nacističkom zakonodavstvu, svi nearijevski pojedinci i skupine su manje vrijedni i apriorno nesposobni za obavljanje kulturnih, umjetničkih, prosvjetnih, tehničkih i ostalih javnih i mnogih drugih "elitnih" funkcija i poslova. Ta nehumana hajka na "nečistu krv" rezultirala je masovnim genocidom nad Jevrejima, [[Romi]]ma, slavenskim i drugim pripadnicima "nižih rasa", u kojem su uništeni životi miliona nevinih ljudi. {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- |colspan ="7" | '''Temeljni međunarodni dokumenti u borbi za uklanjanje svih oblika rasizma i genocida'''<ref>Glendon M. A. (2002): A world made new: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights. Random House, Harvard, {{ISBN|978-0-375-76046-4}}.</ref><ref>http://books.google.com/books?id=2-vaZkbca2sC</ref><ref>Williams P, coauthors - United Nations General Assembly (1981): The international bill of human rights. Entwhistle Books, {{ISBN|978-0-934558-07-5}}.</ref> <ref>Morsink J. (1999): The Universal Declaration of Human Rights: origins, drafting, and intent. University of Pennsylvania Press, {{ISBN|978-0-8122-1747-6}}.</ref> |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Dokument''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Godina''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Najbitnije odrednice''' |- |'''Deklaracija o ljudskim pravima |[[1929.]] |"Svaka država je međunarodno obavezna da prizna jednako pravo svakog pojedinca na život, slobodu i svojinu, kao i da na svojoj teritoriji pruži punu i ukupnu zaštitu prava bez razlikovanja s obzirom na državljanstvo, spol, rasu, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima''' |[[1942.]] |"Sva ljudska bića se rađaju slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima" |- |'''Povelja UN''' |[[1945.]] |Obaveza UN je unapređivanje „univerzalnog poštovanja i uvažavanja ljudskih prava i osnovnih sloboda za sve, bez obzira na rasu, spol, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida'''* |[[1948.]] |"Genocid je uskraćivanje prava na opstanak čitavim ljudskim grupama, kao što je homicid uskraćivanje prava na opstanak pojedinim ljudskim bićima – takvo uskraćivanje prava na opstanak potresa ljudsku savjest, nanosi velike gubitke čovječanstvu koje je usljed toga lišeno kulturnih i drugih doprinosa ovih ljudskih grupa, i protivi se moralnim zakonima kao i duhu ciljeva UN."* |- |'''Deklaracija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1963.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". (Proces usvajanja nastavljen [[1966.]]). |- |'''Međunarodna konvencija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1966.]], stupila na snagu [[1969.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". |- |'''Napomene''' |* Prema Konvenciji (Član II), genocidnim se smatraju ..."slijedeći akti, izvršeni sa namjerom da se uništi, u cjelosti ili djelimično, neka nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa kao takva: *ubijanje članova grupe; *nanošenje teških tjelesnih i mentalnih povreda članovima grupe; *svjesno stavljanje grupe u uvjete života koji treba da dovedu do njenog uništenja, u cjelosti ili djelimično; *primjena mjera usmjerenih na sprečavanje rađanja unutar grupe; *prinudno prebacivanje djece iz jedne grupe u drugu." |* Konvencija ne obuhvata poznate asimilatorske oblike genocida u kojima se pravo na postojanje određenih ljudskih grupa može uskratiti i bez biološkog uništenja, prinudnim lišavanjem grupe njenog kulturnog identiteta (kulturocid), tj. zatiranjem kulturnih posebnosti po kojima je prepoznatljiva u široj zajednici. Nametanjem tuđe kulture, vjere, jezika, običaja (itd.), realizira se najprije kulturološka, a zatim (postepeno) i biološka asimilacija žrtve genocida. |} Riječ ''genocid'' je 1943. prvi put upotrijebio [[Raphael Lemkin]] (Rafael Lemkin) (1900–1959), [[Poljak]] i [[židov]]ski učenjak u polju pravnih pitanja. U ishodu [[Holokaust]]a, Lemkin je uspješno proveo kampanju za univerzalno prihvatanje [[međunarodno pravo|međunarodnih prava]], definirajući i zabranjujući genocid. ''Konvencija o prevenciji i kaznama za krivično djelo genocida'', koja je usvojena od strane Generalne Skupštine UN-a je postigla ovaj cilj 1948, stupajući na snagu 1951. godine. == Stepeni u razvoju genocida == Prema [[Gregory Stanton|Gregoryju Stentonu]], predsjedniku [[Genocide Watch]], genocid se razvija u osam etapa: # Razvrstavanje (klasifikacija): ljudi se dijele na "mi" i "oni". "Glavna preventiva u ovom ranom stadijumu jeste razvijanje univerzalnih institucija koje prevazilaze... podjele." # Označavanje (simbolizacija): "Skupa sa mržnjom, članovima prokaženih grupa (parija) mogu protivno njihovoj volji biti nametnuta obilježja (simboli)... U cilju borbe protiv obilježavanja, simboli mržnje mogu biti zakonski zabranjeni... kao i govor mržnje." # Obeščovječavanje (dehumanizacija): "Obeščovječavanjem se prevazilazi normalna ljudska odbojnost prema ubistvu." # Organizovanje: "Genocid je uvek organizovan... Posebne vojne, paravojne ili policijske jedinice se često obučavaju i naoružavaju... Kako bi se suprotstavili ovom stadijumu, članstvo u ovakvim policijama mora biti zabranjeno zakonom." # Polarizovanje: "Grupe koje stoje iza mržnje emituju polarizujuću propagandu... Preventiva može značiti zaštitu bezbednosti umjerenih vođa ili pomoć grupama za ljudska prava..." # Identifikovanje: "Žrtve se identifukuju i izdvajaju zbog svoje etničke ili vjerske pripadnosti... Na ovom stupnju, mora se jasno pozvati na uzbunu protiv genocida..." # Istrebljivanje: "Na ovom stupnju, samo hitna, brza i nadmoćna oružana intervencija može zaustaviti genocid. Moraju biti uspostavljene stvarne sigurne zone ili koridori za evakuaciju izbjeglica sa teško naoružanom međunarodnom zaštitom." # Poricanje: "Počinioci... poriču da su počinili ikakav zločin... Odgovor na poricanje jeste kazna izrečena pred međunarodnim tribunalom ili državnim sudovima." U aprilu 2012., javljeno je da će Stanton uskoro dodati dva nova stadija: diskriminaciju i proganjanje, svojoj originalnoj teoriji.<ref>http://aipr.wordpress.com/2012/04/19/genprev-in-the-news-19-april-2012/</ref> == Priznati genocidi == * [[Pobuna naroda Herero i Nama]] (1904–1908): Kolonijalni rat između njemačkih trupa i naroda [[Herero]] i [[Nama]] u [[Njemačka Jugozapadna Afrika|Njemačkoj Jugozapadnoj Africi]], koji je završio genocidom nad afričkim narodima od njemačkih trupa. * Događaji u vezi s raspadom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] (1915), kao što je [[genocid nad Armenima]] i Pontskim Grcima i Aramejcima; ovi događaji praćeni su protjerivanjem i uništavanjem tih naroda sve do 1923. * [[Holokaust]] (1939–1945): Genocid nad Jevrejima i Romima u vrijeme nacionalsocijalizma. * [[Genocid nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]], Genocid nad preko 300.000 [[Srbi|Srba]] od strane [[Ustaše|Ustaša]] u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]]. * [[Genocid u Burundiju]] (1965. i 1972): Genocid koji su narod [[Tutsi]] počinili nad narodom [[Hutu]] (100.000 do 300.000 mrtvih). * [[Genocid u Ruandi]] (1994): U gotovo 100 dana pripadnici Hutua ubili su 800.000 pripadnika Tutsija, što je gotovo 75% tog naroda iz Ruande, kao i pripadnike svog naroda koji se nije priključio genocidu ili se aktivno suprotstavio njemu. * Jedan poseban slučaj predstavljaju događaji za vrijeme vladavine [[Crveni Kmeri|Crvenih Kmera]] u Kambodži od 1975. do 1979, pošto su ovi bili ustremljeni protiv sopstvenog naroda, i za njih je u upotrebi pojam "autogenocid". Međutim, kod postupaka Crvenih Kmera prema drugim narodima ili grupama, recimo prema muslimanskom Chamu se opet upotijebljava pojam "genocid". * [[Genocid u Srebrenici]], gdje je više od 8000 muških [[Bošnjaci|bošnjačkih žrtava]] ubijeno. Ova ubistva počinjena su počevši od 11. jula 1995. nakon što su snage bosanskih Srba stekle kontrolu nad "zaštićenom enklavom" od nizozemskih mirovnih snaga. Dana 26. februara 2007. MKSJ u Den Haagu, glavni pravni organ u okviru [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], potvrdio je da je zločin u Srebrenici u julu 1995. genocid. == Također pogledajte == * [[Rasizam]] * [[Fašizam]] * [[Democid]] * [[Diana Johnstone]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === ==== Knjige ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |title=The Politics of Genocide: From the Genocide Convention to the Responsibility to Protect |date=2022 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-2147-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Basso |first1=Andrew R. |title=Destroy Them Gradually: Displacement as Atrocity |date=2024 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-3130-8 |language=en}} * {{Cite book |last1=Dunoff |first1=Jeffrey L. |last2=Ratner |first2=Steven R. |author2-link=Steven R. Ratner |last3=Wippman |first3=David |author3-link=David Wippman |title=International Law: Norms, Actors, Process |pages=615–621 |edition=2nd |year=2006 |publisher=Aspen |isbn=978-0-7355-5735-2}} * {{cite book |last=Ihrig |first=Stefan |author-link=Stefan Ihrig |date=2016 |title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler |title-link=Justifying Genocide |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-50479-0}} * {{cite book |last=Jones |first=Adam |date=2017 |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |edition=3rd |location=London |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781138823846}} * {{cite book |last1=Jones |first1=Adam |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |date=2023 |edition=4th |publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-000-95870-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Maynard |first1=Jonathan Leader |title=Ideology and Mass Killing: The Radicalized Security Politics of Genocides and Deadly Atrocities |date=2022 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-108266-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author-link=A. Dirk Moses |title=The Problems of Genocide: Permanent Security and the Language of Transgression |title-link=The Problems of Genocide |date=2021 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-02832-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Naimark |first1=Norman M. |author1-link=Norman Naimark |title=Genocide: A World History |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-976527-0}} * {{cite book |last1=Ochab |first1=Ewelina U. |last2=Alton |first2=David |title=State Responses to Crimes of Genocide: What Went Wrong and How to Change It |date=2022 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-99162-3}} * {{cite book |last1=Rechtman |first1=Richard |title=Living in Death: Genocide and Its Functionaries |date=2021 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-9788-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Sands |first1=Philippe |author-link=Philippe Sands |title=East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes Against Humanity |title-link=East West Street |date=2017 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-1-4746-0191-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |author1-link=Martin Shaw (sociologist) |title=Genocide and International Relations: Changing Patterns in the Transitions of the Late Modern World |date=2014 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-11013-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |title=What is Genocide? |date=2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-7456-8710-0 |language=en}} * {{cite book |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |title=The Soviet Union and the Gutting of the UN Genocide Convention |date=2017 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-31290-9 |language=en}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Timothy |title=The Complexity of Evil: Perpetration and Genocide |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52460 |date=2020 |publisher=[[Rutgers University Press]] |hdl=20.500.12657/52460 |isbn=978-1-9788-1431-8 |language=en}} {{Refend}} ==== Kolekcije ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Kjell |last2=Jessee |first2=Erin |title=Researching Perpetrators of Genocide |date=2020 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-32970-9 |language=en |chapter=Introduction}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey |title=The Palgrave Encyclopedia of Imperialism and Anti-Imperialism |date=2021b |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-29901-9 |pages=1012–1022 |language=en |chapter=Genocide and Imperialism}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk|editor-link2=A. Dirk Moses |title=The Oxford Handbook of Genocide Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-161361-6}} ** {{harvc |last=Schabas |first=William A. |author-link=William Schabas |chapter=The Law and Genocide |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2010 |pages=123–141}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk |editor2-link=A. Dirk Moses |year=2022 |title=Genocide: Key Themes |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-286526-7 |url=https://books.google.com/books?id=lptlEAAAQBAJ |access-date=19. 5. 2025}} ** {{harvc |last=Nyseth Nzitatira |first=Hollie |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=45–74 |contribution=Predicting genocide}} ** {{harvc |first=Elisa |last=von Joeden-Forgey |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=100–131 |contribution=Gender and genocide}} ** {{harvc |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=161–190 |contribution=The state and genocide}} ** {{harvc |last1=Häussler |first1=Matthias |last2=Stucki |first2=Andreas |last3=Veracini |first3=Lorenzo |author3-link=Lorenzo Veracini |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=191–221 |contribution=Genocide and Empire}} ** {{harvc |last=Moyd |first=Michelle |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=222–252 |contribution=Genocide and War}} ** {{harvc |first1=Dan |last1=Stone |first2=Rebecca |last2=Jinks |author1-link=Dan Stone (historian) |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=253–276 |contribution=Genocide and memory}} ** {{harvc |last=Bellamy |first=Alex J. |last2=McLoughlin |first2=Stephen |contribution=Genocide and Military Intervention |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022}} * {{Cite book |last1=Graziosi |first1=Andrea |last2=Sysyn |first2=Frank E. |chapter=Introduction: Genocide and Mass Categorical Violence |editor1-last=Graziosi |editor1-first=Andrea |editor2-last=Sysyn |editor2-first=Frank E. |year=2022 |title=Genocide: The Power and Problems of a Concept |url=https://archive.org/details/genocide-the-power-and-problems-of-a-concept-9780228009511_compress_202404 |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |isbn=978-0-2280-0951-1 |pages=3–21 |language=en}} * {{cite book |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=I: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-64034-3 |language=en}} ** {{harvc |last1=Kiernan |first1=Ben |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=1–30 |chapter=General Editor's Introduction to the Series: Genocide: Its Causes, Components, Connections and Continuing Challenges}} ** {{harvc |last1=Lemos |first1=T. M. |last2=Taylor |first2=Tristan S. |last3=Kiernan |first3=Ben |author3-link=Ben Kiernan |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=31–56 |chapter=Introduction to Volume I}}<!-- {{harvc |last1=Vandkilde |first1=Helle |pages=57–182 |chapter=Themes of Genocide through History |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023}} --> * {{cite book |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=II: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480 |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Madley |first2=Benjamin |last3=Taylor |first3=Rebe |author3-link=Rebe Taylor |chapter=Introduction to Volume II |pages=1–20}} * {{cite book |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Lower |first2=Wendy |author2-link=Wendy Lower |last3=Naimark |first3=Norman |author3-link=Norman Naimark |last4=Straus |first4=Scott |author4-link=Scott Straus |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=III: Genocide in the Contemporary Era, 1914–2020 |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-76711-8 |pages=1–28 |chapter=Introduction to Volume III |ref={{sfnref|Kiernan et al.|2023}}}} * {{cite book |last=Kugler |first=Tadeusz |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |url=https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4 |chapter=The Demography of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=[https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4/page/102 102]–124}} * {{cite book |last1=Lang |first1=Berel |title=Genocide and Human Rights: A Philosophical Guide |date=2005 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-0-230-55483-2 |pages=5–17 |language=en |chapter=The Evil in Genocide}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author1-link=A. Dirk Moses |title=Genocidal Violence: Concepts, Forms, Impact |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-078132-8 |pages=15–38 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110781328-002/html |language=en |chapter=Genocide as a Category Mistake: Permanent Security and Mass Violence Against Civilians |doi=10.1515/9783110781328-002}} * {{cite book |last=Mulaj |first=Klejda |title=Postgenocide: Interdisciplinary Reflections on the Effects of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2021 |isbn=978-0-19-264825-9 |chapter=Introduction: Postgenocide: Living with Permutations of Genocide Harms}} *{{cite book |editor1-last=Simon |editor1-first=David J. |editor2-last=Kahn |editor2-first=Leora |title=Handbook of Genocide Studies |date=2023 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-80037-934-3 |language=en}} ** {{harvc |last=Irvin-Erickson |first=Douglas |author-link=Douglas Irvin-Erickson |chapter=The history of Raphael Lemkin and the UN Genocide Convention |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023 |chapter-url=https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781800379343/book-part-9781800379343-9.xml |pp=7–26}} ** {{harvc |last=Adhikari |first=Mohamed |author-link=Mohamed Adhikari |chapter=Destroying to replace: reflections on motive forces behind civilian-driven violence in settler genocides of Indigenous peoples |pp=42–53 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} ** {{harvc |last=Anderton |first=Charles H. |chapter=Genocide prevention: perspectives from psychological and social economic choice models |pp=142–156 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |date=2008 |title=The Historiography of Genocide |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-230-29778-4}} ** {{harvc |last1=Curthoys |first1=Ann |author1-link=Ann Curthoys |last2=Docker |first2=John |chapter=Defining Genocide |pp=9–41 |in1=Stone |year=2008}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |title=The Holocaust, Fascism and Memory: Essays in the History of Ideas |date=2013 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-1-137-02953-9 |pages=143–156 |language=en |chapter=Genocide and Memory}} {{Refend}} ==== Žurnali ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite journal |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |date=2021a |title=Situating Contributions from Underrepresented Groups and Geographies within the Field of Genocide Studies |journal=[[International Studies Perspectives]] |volume=22 |issue=3 |pages=361–382 |doi=10.1093/isp/ekaa011}} * {{Cite journal |last1=Barsalou |first1=Judy |last2=Baxter |first2=Victoria |date=januar 2007 |title=The Urge to Remember: The Role of Memorials in Social Reconstruction and Transitional Justice |url=https://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |journal=Stabilization and Reconstruction |volume=Series 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209190424/http://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |url-status=dead |archive-date=9. 2. 2015}} * {{cite journal |last1=Bilsky |first1=Leora |last2=Klagsbrun |first2=Rachel |author1-link=Leora Bilsky |date=23. 7. 2018 |title=The Return of Cultural Genocide? |journal=[[European Journal of International Law]] |volume=29 |issue=2 |issn=0938-5428 |doi=10.1093/ejil/chy025 |doi-access=free |pages=373–396 |url=https://academic.oup.com/ejil/article-pdf/29/2/373/25197971/chy025.pdf |access-date=8. 1. 2025}} * {{cite journal |last1=Kathman |first1=Jacob D. |last2=Wood |first2=Reed M. |title=Managing Threat, Cost, and Incentive to Kill: The Short- and Long-Term Effects of Intervention in Mass Killings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-conflict-resolution_2011-10_55_5/page/734 |journal=[[Journal of Conflict Resolution]] |date=2011 |volume=55 |issue=5 |pages=735–760 |doi=10.1177/0022002711408006}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Kawachi |first2=Ichiro |last3=Knobler |first3=Haim Y. |last4=Abramowitz |first4=Moshe Z. |last5=Galea |first5=Sandro |last6=Roberts |first6=Bayard |last7=Mollica |first7=Richard |last8=McKee |first8=Martin |title=The long-term health consequences of genocide: developing GESQUQ - a genocide studies checklist |journal=Conflict and Health |date=2019 |volume=13 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/s13031-019-0198-9 |doi-access=free |pmid=31011364 |pmc=6460659 |issn=1752-1505 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2019}}}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Knobler |first2=Haim Y. |last3=Kawachi |first3=Ichiro |last4=Bain |first4=Paul A. |last5=Abramowitz |first5=Moshe Z. |last6=McKee |first6=Charlotte |last7=Reinharz |first7=Shula |last8=McKee |first8=Martin |title=Psychopathology of children of genocide survivors: a systematic review on the impact of genocide on their children's psychopathology from five countries |journal=[[International Journal of Epidemiology]] |date=2017 |pages=246–257 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2017}}}} * {{cite journal |last1=Luft |first1=Aliza |title=Three Stories and Three Questions about Participation in Genocide |journal=[[Journal of Perpetrator Research]] |date=2020 |volume=3 |issue=1 |doi=10.21039/jpr.3.1.37 |issn=2514-7897 |pages=196– |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=McDoom |first1=Omar Shahabudin |author1-link=Omar Shahabudin McDoom |title=Radicalization as cause and consequence of violence in genocides and mass killings |journal=[[Violence (journal)|Violence]] |date=2020 |volume=1 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.1177/2633002420904267 |language=en |issn=2633-0024 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Ozoráková |first1=Lilla |title=The Road to Finding a Definition for the Crime of Genocide – the Importance of the Genocide Convention |journal=The Law & Practice of International Courts and Tribunals |date=2022 |volume=21 |issue=2 |pages=278–301 |doi=10.1163/15718034-12341475 |issn=1569-1853}} {{Refend}} ==== Ostali izvori ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite report |date=n.d. |title=When to Refer to a Situation as "Genocide" |url=https://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/assets/pdf/GuidanceNote-When%20to%20refer%20to%20a%20situation%20as%20genocide.pdf |publisher=United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect |access-date=22. 12. 2024 |ref={{harvid|UN Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect|n.d.}}}} {{Refend}} {{Genocid}} {{Commonscat|Genocide}} {{Wikicitat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid| ]] [[Kategorija:Međunarodno krivično pravo]] [[Kategorija:Populacija]] ndh2pu2a83dx4gy6p00a4p0uqog62u5 3836818 3836817 2026-04-23T19:09:22Z Palapa 383 Poništena izmjena [[Special:Diff/3836817|3836817]] korisnika/-ce [[Special:Contributions/~2026-24931-07|~2026-24931-07]] ([[User talk:~2026-24931-07|razgovor]]) 3836818 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Čišćenje}} {{Standardi}} '''Genocid''' (lat. ''genus'' = narod, ''occidere'' = ubiti) je nasilje usmjereno protiv pojedinaca zbog njihove pripadnosti grupi i usmjereno na uništenje naroda.{{Efn|Obično se definiše kao "[[Nacija|nacionalna]], [[Etnička grupa|etnička]], [[Rasa|rasna]] ili [[Religija|vjerska]] grupa""}}{{sfn|Kiernan ''et al.''|2023|p=11}} [[Raphael Lemkin]], koji je skovao taj termin, definirao je genocid kao "uništenje nacije ili etničke grupe" sredstvima kao što su "raspad [njenih] političkih i društvenih institucija, [njene] kulture, jezika, nacionalnih osjećaja, religije i [njenog] ekonomskog postojanja".{{sfn|Bachman|2022|p=48}} Tokom borbe za ratifikaciju [[Konvencija o sprječavanju i kažnjavanju genocida|Konvencije o genocidu]], moćne zemlje su ograničile Lemkinovu definiciju kako bi isključile vlastite postupke iz klasifikacije kao genocid,{{sfn|Irvin-Erickson|2023|pp=20–21}}{{sfn|Bachman|2021b|p=1021}} na kraju je ograničivši na bilo koji od pet "djela počinjenih s namjerom da se u cijelosti ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa".{{sfn|Kiernan|2023|p=6}} Iako postoje mnoge naučne definicije genocida,{{sfn|Jones|2023|pp=24–29}} gotovo sva međunarodna pravna tijela službeno presuđuju zločin genocida u skladu s Konvencijom o genocidu.{{sfn|Dunoff|Ratner|Wippman|2006|pp=615–621}} Uporedo sa biološkim iskorjenjivanjem grupne žrtve, brišu se i prepoznatljivi tragovi njene materijalne i duhovne kulture ("[[kulturocid]]"), tj. uništava se njeno sveukupno [[Bioantropologija|bioantropološko]] i [[Socioantropologija|socioantropološko]] biće.<ref>Peleš A. (1977): Rasna diskriminacija i međunarodno pravo. Svjetlost, Sarajevo.</ref> Genocid se događao kroz cijelu ljudsku historiju, čak i u prahistorijsko doba, ali je posebno vjerojatan u situacijama imperijalne ekspanzije i konsolidacije moći. Povezan je s kolonijalnim carstvima i kolonijama doseljenika, kao i sa [[Svjetski rat|svjetskim ratovima]] i represivnim vladama u dvadesetom stoljeću. Kolokvijalno razumijevanje genocida uveliko je pod utjecajem [[Holokaust]]a kao njegovog arhetipa i shvata se kao da su nevine žrtve meta zbog svog etničkog identiteta, a ne iz bilo kojeg političkog razloga. Genocid se široko smatra oličenjem ljudskog zla i često se naziva "zločinom nad zločinima"; posljedično, događaji se često osuđuju kao genocid. == Historija == U bližoj historiji žrtve genocida su najčešće bili narodi čije su postojbine zaposjedali kolonijalni osvajači ili drugi agresivni pretendenti na tuđe teritorije. Tragičnu genocidnu kulminaciju rasizma ostvaruje [[Treži rajh|nacistička Njemačka]], krajem tridesetih i početkom četrdesetih godina XX vijeka. Ta zvanična državna ideologija "teorijski" je opravdavana tezom o globalnoj historijskoj misiji (biološki superiorne i predodređene) "[[arijevska rasa|arijevskê rasê]]" ("nadljudî", uporedi: "nebeski narod"). Prema nacističkom zakonodavstvu, svi nearijevski pojedinci i skupine su manje vrijedni i apriorno nesposobni za obavljanje kulturnih, umjetničkih, prosvjetnih, tehničkih i ostalih javnih i mnogih drugih "elitnih" funkcija i poslova. Ta nehumana hajka na "nečistu krv" rezultirala je masovnim genocidom nad Jevrejima, [[Romi]]ma, slavenskim i drugim pripadnicima "nižih rasa", u kojem su uništeni životi miliona nevinih ljudi. {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- |colspan ="7" | '''Temeljni međunarodni dokumenti u borbi za uklanjanje svih oblika rasizma i genocida'''<ref>Glendon M. A. (2002): A world made new: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights. Random House, Harvard, {{ISBN|978-0-375-76046-4}}.</ref><ref>http://books.google.com/books?id=2-vaZkbca2sC</ref><ref>Williams P, coauthors - United Nations General Assembly (1981): The international bill of human rights. Entwhistle Books, {{ISBN|978-0-934558-07-5}}.</ref> <ref>Morsink J. (1999): The Universal Declaration of Human Rights: origins, drafting, and intent. University of Pennsylvania Press, {{ISBN|978-0-8122-1747-6}}.</ref> |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Dokument''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Godina''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Najbitnije odrednice''' |- |'''Deklaracija o ljudskim pravima |[[1929.]] |"Svaka država je međunarodno obavezna da prizna jednako pravo svakog pojedinca na život, slobodu i svojinu, kao i da na svojoj teritoriji pruži punu i ukupnu zaštitu prava bez razlikovanja s obzirom na državljanstvo, spol, rasu, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima''' |[[1942.]] |"Sva ljudska bića se rađaju slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima" |- |'''Povelja UN''' |[[1945.]] |Obaveza UN je unapređivanje „univerzalnog poštovanja i uvažavanja ljudskih prava i osnovnih sloboda za sve, bez obzira na rasu, spol, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida'''* |[[1948.]] |"Genocid je uskraćivanje prava na opstanak čitavim ljudskim grupama, kao što je homicid uskraćivanje prava na opstanak pojedinim ljudskim bićima – takvo uskraćivanje prava na opstanak potresa ljudsku savjest, nanosi velike gubitke čovječanstvu koje je usljed toga lišeno kulturnih i drugih doprinosa ovih ljudskih grupa, i protivi se moralnim zakonima kao i duhu ciljeva UN."* |- |'''Deklaracija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1963.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". (Proces usvajanja nastavljen [[1966.]]). |- |'''Međunarodna konvencija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1966.]], stupila na snagu [[1969.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". |- |'''Napomene''' |* Prema Konvenciji (Član II), genocidnim se smatraju ..."slijedeći akti, izvršeni sa namjerom da se uništi, u cjelosti ili djelimično, neka nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa kao takva: *ubijanje članova grupe; *nanošenje teških tjelesnih i mentalnih povreda članovima grupe; *svjesno stavljanje grupe u uvjete života koji treba da dovedu do njenog uništenja, u cjelosti ili djelimično; *primjena mjera usmjerenih na sprečavanje rađanja unutar grupe; *prinudno prebacivanje djece iz jedne grupe u drugu." |* Konvencija ne obuhvata poznate asimilatorske oblike genocida u kojima se pravo na postojanje određenih ljudskih grupa može uskratiti i bez biološkog uništenja, prinudnim lišavanjem grupe njenog kulturnog identiteta (kulturocid), tj. zatiranjem kulturnih posebnosti po kojima je prepoznatljiva u široj zajednici. Nametanjem tuđe kulture, vjere, jezika, običaja (itd.), realizira se najprije kulturološka, a zatim (postepeno) i biološka asimilacija žrtve genocida. |} Riječ ''genocid'' je 1943. prvi put upotrijebio [[Raphael Lemkin]] (Rafael Lemkin) (1900–1959), [[Poljak]] i [[židov]]ski učenjak u polju pravnih pitanja. U ishodu [[Holokaust]]a, Lemkin je uspješno proveo kampanju za univerzalno prihvatanje [[međunarodno pravo|međunarodnih prava]], definirajući i zabranjujući genocid. ''Konvencija o prevenciji i kaznama za krivično djelo genocida'', koja je usvojena od strane Generalne Skupštine UN-a je postigla ovaj cilj 1948, stupajući na snagu 1951. godine. == Stepeni u razvoju genocida == Prema [[Gregory Stanton|Gregoryju Stentonu]], predsjedniku [[Genocide Watch]], genocid se razvija u osam etapa: # Razvrstavanje (klasifikacija): ljudi se dijele na "mi" i "oni". "Glavna preventiva u ovom ranom stadijumu jeste razvijanje univerzalnih institucija koje prevazilaze... podjele." # Označavanje (simbolizacija): "Skupa sa mržnjom, članovima prokaženih grupa (parija) mogu protivno njihovoj volji biti nametnuta obilježja (simboli)... U cilju borbe protiv obilježavanja, simboli mržnje mogu biti zakonski zabranjeni... kao i govor mržnje." # Obeščovječavanje (dehumanizacija): "Obeščovječavanjem se prevazilazi normalna ljudska odbojnost prema ubistvu." # Organizovanje: "Genocid je uvek organizovan... Posebne vojne, paravojne ili policijske jedinice se često obučavaju i naoružavaju... Kako bi se suprotstavili ovom stadijumu, članstvo u ovakvim policijama mora biti zabranjeno zakonom." # Polarizovanje: "Grupe koje stoje iza mržnje emituju polarizujuću propagandu... Preventiva može značiti zaštitu bezbednosti umjerenih vođa ili pomoć grupama za ljudska prava..." # Identifikovanje: "Žrtve se identifukuju i izdvajaju zbog svoje etničke ili vjerske pripadnosti... Na ovom stupnju, mora se jasno pozvati na uzbunu protiv genocida..." # Istrebljivanje: "Na ovom stupnju, samo hitna, brza i nadmoćna oružana intervencija može zaustaviti genocid. Moraju biti uspostavljene stvarne sigurne zone ili koridori za evakuaciju izbjeglica sa teško naoružanom međunarodnom zaštitom." # Poricanje: "Počinioci... poriču da su počinili ikakav zločin... Odgovor na poricanje jeste kazna izrečena pred međunarodnim tribunalom ili državnim sudovima." U aprilu 2012., javljeno je da će Stanton uskoro dodati dva nova stadija: diskriminaciju i proganjanje, svojoj originalnoj teoriji.<ref>http://aipr.wordpress.com/2012/04/19/genprev-in-the-news-19-april-2012/</ref> == Priznati genocidi == * [[Pobuna naroda Herero i Nama]] (1904–1908): Kolonijalni rat između njemačkih trupa i naroda [[Herero]] i [[Nama]] u [[Njemačka Jugozapadna Afrika|Njemačkoj Jugozapadnoj Africi]], koji je završio genocidom nad afričkim narodima od njemačkih trupa. * Događaji u vezi s raspadom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] (1915), kao što je [[genocid nad Armenima]] i Pontskim Grcima i Aramejcima; ovi događaji praćeni su protjerivanjem i uništavanjem tih naroda sve do 1923. * [[Holokaust]] (1939–1945): Genocid nad Jevrejima i Romima u vrijeme nacionalsocijalizma. * [[Genocid u Burundiju]] (1965. i 1972): Genocid koji su narod [[Tutsi]] počinili nad narodom [[Hutu]] (100.000 do 300.000 mrtvih). * [[Genocid u Ruandi]] (1994): U gotovo 100 dana pripadnici Hutua ubili su 800.000 pripadnika Tutsija, što je gotovo 75% tog naroda iz Ruande, kao i pripadnike svog naroda koji se nije priključio genocidu ili se aktivno suprotstavio njemu. * Jedan poseban slučaj predstavljaju događaji za vrijeme vladavine [[Crveni Kmeri|Crvenih Kmera]] u Kambodži od 1975. do 1979, pošto su ovi bili ustremljeni protiv sopstvenog naroda, i za njih je u upotrebi pojam "autogenocid". Međutim, kod postupaka Crvenih Kmera prema drugim narodima ili grupama, recimo prema muslimanskom Chamu se opet upotijebljava pojam "genocid". * [[Genocid u Srebrenici]], gdje je više od 8000 muških [[Bošnjaci|bošnjačkih žrtava]] ubijeno. Ova ubistva počinjena su počevši od 11. jula 1995. nakon što su snage bosanskih Srba stekle kontrolu nad "zaštićenom enklavom" od nizozemskih mirovnih snaga. Dana 26. februara 2007. MKSJ u Den Haagu, glavni pravni organ u okviru [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], potvrdio je da je zločin u Srebrenici u julu 1995. genocid. == Također pogledajte == * [[Rasizam]] * [[Fašizam]] * [[Democid]] * [[Diana Johnstone]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === ==== Knjige ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |title=The Politics of Genocide: From the Genocide Convention to the Responsibility to Protect |date=2022 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-2147-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Basso |first1=Andrew R. |title=Destroy Them Gradually: Displacement as Atrocity |date=2024 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-3130-8 |language=en}} * {{Cite book |last1=Dunoff |first1=Jeffrey L. |last2=Ratner |first2=Steven R. |author2-link=Steven R. Ratner |last3=Wippman |first3=David |author3-link=David Wippman |title=International Law: Norms, Actors, Process |pages=615–621 |edition=2nd |year=2006 |publisher=Aspen |isbn=978-0-7355-5735-2}} * {{cite book |last=Ihrig |first=Stefan |author-link=Stefan Ihrig |date=2016 |title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler |title-link=Justifying Genocide |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-50479-0}} * {{cite book |last=Jones |first=Adam |date=2017 |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |edition=3rd |location=London |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781138823846}} * {{cite book |last1=Jones |first1=Adam |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |date=2023 |edition=4th |publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-000-95870-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Maynard |first1=Jonathan Leader |title=Ideology and Mass Killing: The Radicalized Security Politics of Genocides and Deadly Atrocities |date=2022 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-108266-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author-link=A. Dirk Moses |title=The Problems of Genocide: Permanent Security and the Language of Transgression |title-link=The Problems of Genocide |date=2021 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-02832-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Naimark |first1=Norman M. |author1-link=Norman Naimark |title=Genocide: A World History |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-976527-0}} * {{cite book |last1=Ochab |first1=Ewelina U. |last2=Alton |first2=David |title=State Responses to Crimes of Genocide: What Went Wrong and How to Change It |date=2022 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-99162-3}} * {{cite book |last1=Rechtman |first1=Richard |title=Living in Death: Genocide and Its Functionaries |date=2021 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-9788-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Sands |first1=Philippe |author-link=Philippe Sands |title=East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes Against Humanity |title-link=East West Street |date=2017 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-1-4746-0191-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |author1-link=Martin Shaw (sociologist) |title=Genocide and International Relations: Changing Patterns in the Transitions of the Late Modern World |date=2014 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-11013-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |title=What is Genocide? |date=2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-7456-8710-0 |language=en}} * {{cite book |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |title=The Soviet Union and the Gutting of the UN Genocide Convention |date=2017 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-31290-9 |language=en}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Timothy |title=The Complexity of Evil: Perpetration and Genocide |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52460 |date=2020 |publisher=[[Rutgers University Press]] |hdl=20.500.12657/52460 |isbn=978-1-9788-1431-8 |language=en}} {{Refend}} ==== Kolekcije ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Kjell |last2=Jessee |first2=Erin |title=Researching Perpetrators of Genocide |date=2020 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-32970-9 |language=en |chapter=Introduction}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey |title=The Palgrave Encyclopedia of Imperialism and Anti-Imperialism |date=2021b |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-29901-9 |pages=1012–1022 |language=en |chapter=Genocide and Imperialism}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk|editor-link2=A. Dirk Moses |title=The Oxford Handbook of Genocide Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-161361-6}} ** {{harvc |last=Schabas |first=William A. |author-link=William Schabas |chapter=The Law and Genocide |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2010 |pages=123–141}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk |editor2-link=A. Dirk Moses |year=2022 |title=Genocide: Key Themes |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-286526-7 |url=https://books.google.com/books?id=lptlEAAAQBAJ |access-date=19. 5. 2025}} ** {{harvc |last=Nyseth Nzitatira |first=Hollie |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=45–74 |contribution=Predicting genocide}} ** {{harvc |first=Elisa |last=von Joeden-Forgey |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=100–131 |contribution=Gender and genocide}} ** {{harvc |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=161–190 |contribution=The state and genocide}} ** {{harvc |last1=Häussler |first1=Matthias |last2=Stucki |first2=Andreas |last3=Veracini |first3=Lorenzo |author3-link=Lorenzo Veracini |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=191–221 |contribution=Genocide and Empire}} ** {{harvc |last=Moyd |first=Michelle |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=222–252 |contribution=Genocide and War}} ** {{harvc |first1=Dan |last1=Stone |first2=Rebecca |last2=Jinks |author1-link=Dan Stone (historian) |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=253–276 |contribution=Genocide and memory}} ** {{harvc |last=Bellamy |first=Alex J. |last2=McLoughlin |first2=Stephen |contribution=Genocide and Military Intervention |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022}} * {{Cite book |last1=Graziosi |first1=Andrea |last2=Sysyn |first2=Frank E. |chapter=Introduction: Genocide and Mass Categorical Violence |editor1-last=Graziosi |editor1-first=Andrea |editor2-last=Sysyn |editor2-first=Frank E. |year=2022 |title=Genocide: The Power and Problems of a Concept |url=https://archive.org/details/genocide-the-power-and-problems-of-a-concept-9780228009511_compress_202404 |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |isbn=978-0-2280-0951-1 |pages=3–21 |language=en}} * {{cite book |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=I: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-64034-3 |language=en}} ** {{harvc |last1=Kiernan |first1=Ben |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=1–30 |chapter=General Editor's Introduction to the Series: Genocide: Its Causes, Components, Connections and Continuing Challenges}} ** {{harvc |last1=Lemos |first1=T. M. |last2=Taylor |first2=Tristan S. |last3=Kiernan |first3=Ben |author3-link=Ben Kiernan |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=31–56 |chapter=Introduction to Volume I}}<!-- {{harvc |last1=Vandkilde |first1=Helle |pages=57–182 |chapter=Themes of Genocide through History |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023}} --> * {{cite book |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=II: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480 |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Madley |first2=Benjamin |last3=Taylor |first3=Rebe |author3-link=Rebe Taylor |chapter=Introduction to Volume II |pages=1–20}} * {{cite book |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Lower |first2=Wendy |author2-link=Wendy Lower |last3=Naimark |first3=Norman |author3-link=Norman Naimark |last4=Straus |first4=Scott |author4-link=Scott Straus |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=III: Genocide in the Contemporary Era, 1914–2020 |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-76711-8 |pages=1–28 |chapter=Introduction to Volume III |ref={{sfnref|Kiernan et al.|2023}}}} * {{cite book |last=Kugler |first=Tadeusz |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |url=https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4 |chapter=The Demography of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=[https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4/page/102 102]–124}} * {{cite book |last1=Lang |first1=Berel |title=Genocide and Human Rights: A Philosophical Guide |date=2005 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-0-230-55483-2 |pages=5–17 |language=en |chapter=The Evil in Genocide}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author1-link=A. Dirk Moses |title=Genocidal Violence: Concepts, Forms, Impact |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-078132-8 |pages=15–38 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110781328-002/html |language=en |chapter=Genocide as a Category Mistake: Permanent Security and Mass Violence Against Civilians |doi=10.1515/9783110781328-002}} * {{cite book |last=Mulaj |first=Klejda |title=Postgenocide: Interdisciplinary Reflections on the Effects of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2021 |isbn=978-0-19-264825-9 |chapter=Introduction: Postgenocide: Living with Permutations of Genocide Harms}} *{{cite book |editor1-last=Simon |editor1-first=David J. |editor2-last=Kahn |editor2-first=Leora |title=Handbook of Genocide Studies |date=2023 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-80037-934-3 |language=en}} ** {{harvc |last=Irvin-Erickson |first=Douglas |author-link=Douglas Irvin-Erickson |chapter=The history of Raphael Lemkin and the UN Genocide Convention |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023 |chapter-url=https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781800379343/book-part-9781800379343-9.xml |pp=7–26}} ** {{harvc |last=Adhikari |first=Mohamed |author-link=Mohamed Adhikari |chapter=Destroying to replace: reflections on motive forces behind civilian-driven violence in settler genocides of Indigenous peoples |pp=42–53 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} ** {{harvc |last=Anderton |first=Charles H. |chapter=Genocide prevention: perspectives from psychological and social economic choice models |pp=142–156 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |date=2008 |title=The Historiography of Genocide |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-230-29778-4}} ** {{harvc |last1=Curthoys |first1=Ann |author1-link=Ann Curthoys |last2=Docker |first2=John |chapter=Defining Genocide |pp=9–41 |in1=Stone |year=2008}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |title=The Holocaust, Fascism and Memory: Essays in the History of Ideas |date=2013 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-1-137-02953-9 |pages=143–156 |language=en |chapter=Genocide and Memory}} {{Refend}} ==== Žurnali ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite journal |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |date=2021a |title=Situating Contributions from Underrepresented Groups and Geographies within the Field of Genocide Studies |journal=[[International Studies Perspectives]] |volume=22 |issue=3 |pages=361–382 |doi=10.1093/isp/ekaa011}} * {{Cite journal |last1=Barsalou |first1=Judy |last2=Baxter |first2=Victoria |date=januar 2007 |title=The Urge to Remember: The Role of Memorials in Social Reconstruction and Transitional Justice |url=https://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |journal=Stabilization and Reconstruction |volume=Series 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209190424/http://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |url-status=dead |archive-date=9. 2. 2015}} * {{cite journal |last1=Bilsky |first1=Leora |last2=Klagsbrun |first2=Rachel |author1-link=Leora Bilsky |date=23. 7. 2018 |title=The Return of Cultural Genocide? |journal=[[European Journal of International Law]] |volume=29 |issue=2 |issn=0938-5428 |doi=10.1093/ejil/chy025 |doi-access=free |pages=373–396 |url=https://academic.oup.com/ejil/article-pdf/29/2/373/25197971/chy025.pdf |access-date=8. 1. 2025}} * {{cite journal |last1=Kathman |first1=Jacob D. |last2=Wood |first2=Reed M. |title=Managing Threat, Cost, and Incentive to Kill: The Short- and Long-Term Effects of Intervention in Mass Killings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-conflict-resolution_2011-10_55_5/page/734 |journal=[[Journal of Conflict Resolution]] |date=2011 |volume=55 |issue=5 |pages=735–760 |doi=10.1177/0022002711408006}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Kawachi |first2=Ichiro |last3=Knobler |first3=Haim Y. |last4=Abramowitz |first4=Moshe Z. |last5=Galea |first5=Sandro |last6=Roberts |first6=Bayard |last7=Mollica |first7=Richard |last8=McKee |first8=Martin |title=The long-term health consequences of genocide: developing GESQUQ - a genocide studies checklist |journal=Conflict and Health |date=2019 |volume=13 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/s13031-019-0198-9 |doi-access=free |pmid=31011364 |pmc=6460659 |issn=1752-1505 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2019}}}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Knobler |first2=Haim Y. |last3=Kawachi |first3=Ichiro |last4=Bain |first4=Paul A. |last5=Abramowitz |first5=Moshe Z. |last6=McKee |first6=Charlotte |last7=Reinharz |first7=Shula |last8=McKee |first8=Martin |title=Psychopathology of children of genocide survivors: a systematic review on the impact of genocide on their children's psychopathology from five countries |journal=[[International Journal of Epidemiology]] |date=2017 |pages=246–257 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2017}}}} * {{cite journal |last1=Luft |first1=Aliza |title=Three Stories and Three Questions about Participation in Genocide |journal=[[Journal of Perpetrator Research]] |date=2020 |volume=3 |issue=1 |doi=10.21039/jpr.3.1.37 |issn=2514-7897 |pages=196– |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=McDoom |first1=Omar Shahabudin |author1-link=Omar Shahabudin McDoom |title=Radicalization as cause and consequence of violence in genocides and mass killings |journal=[[Violence (journal)|Violence]] |date=2020 |volume=1 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.1177/2633002420904267 |language=en |issn=2633-0024 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Ozoráková |first1=Lilla |title=The Road to Finding a Definition for the Crime of Genocide – the Importance of the Genocide Convention |journal=The Law & Practice of International Courts and Tribunals |date=2022 |volume=21 |issue=2 |pages=278–301 |doi=10.1163/15718034-12341475 |issn=1569-1853}} {{Refend}} ==== Ostali izvori ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite report |date=n.d. |title=When to Refer to a Situation as "Genocide" |url=https://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/assets/pdf/GuidanceNote-When%20to%20refer%20to%20a%20situation%20as%20genocide.pdf |publisher=United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect |access-date=22. 12. 2024 |ref={{harvid|UN Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect|n.d.}}}} {{Refend}} {{Genocid}} {{Commonscat|Genocide}} {{Wikicitat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid| ]] [[Kategorija:Međunarodno krivično pravo]] [[Kategorija:Populacija]] pyjlzbmhq8g56ybvqcvcc8dpzlmxlky 3836819 3836818 2026-04-23T19:10:18Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Genocid]]": Rat izmjenama / spor o sadržaju ([Uređivanje=Dopušteno samo administratorima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo administratorima] (neodređeno)) 3836818 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Čišćenje}} {{Standardi}} '''Genocid''' (lat. ''genus'' = narod, ''occidere'' = ubiti) je nasilje usmjereno protiv pojedinaca zbog njihove pripadnosti grupi i usmjereno na uništenje naroda.{{Efn|Obično se definiše kao "[[Nacija|nacionalna]], [[Etnička grupa|etnička]], [[Rasa|rasna]] ili [[Religija|vjerska]] grupa""}}{{sfn|Kiernan ''et al.''|2023|p=11}} [[Raphael Lemkin]], koji je skovao taj termin, definirao je genocid kao "uništenje nacije ili etničke grupe" sredstvima kao što su "raspad [njenih] političkih i društvenih institucija, [njene] kulture, jezika, nacionalnih osjećaja, religije i [njenog] ekonomskog postojanja".{{sfn|Bachman|2022|p=48}} Tokom borbe za ratifikaciju [[Konvencija o sprječavanju i kažnjavanju genocida|Konvencije o genocidu]], moćne zemlje su ograničile Lemkinovu definiciju kako bi isključile vlastite postupke iz klasifikacije kao genocid,{{sfn|Irvin-Erickson|2023|pp=20–21}}{{sfn|Bachman|2021b|p=1021}} na kraju je ograničivši na bilo koji od pet "djela počinjenih s namjerom da se u cijelosti ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa".{{sfn|Kiernan|2023|p=6}} Iako postoje mnoge naučne definicije genocida,{{sfn|Jones|2023|pp=24–29}} gotovo sva međunarodna pravna tijela službeno presuđuju zločin genocida u skladu s Konvencijom o genocidu.{{sfn|Dunoff|Ratner|Wippman|2006|pp=615–621}} Uporedo sa biološkim iskorjenjivanjem grupne žrtve, brišu se i prepoznatljivi tragovi njene materijalne i duhovne kulture ("[[kulturocid]]"), tj. uništava se njeno sveukupno [[Bioantropologija|bioantropološko]] i [[Socioantropologija|socioantropološko]] biće.<ref>Peleš A. (1977): Rasna diskriminacija i međunarodno pravo. Svjetlost, Sarajevo.</ref> Genocid se događao kroz cijelu ljudsku historiju, čak i u prahistorijsko doba, ali je posebno vjerojatan u situacijama imperijalne ekspanzije i konsolidacije moći. Povezan je s kolonijalnim carstvima i kolonijama doseljenika, kao i sa [[Svjetski rat|svjetskim ratovima]] i represivnim vladama u dvadesetom stoljeću. Kolokvijalno razumijevanje genocida uveliko je pod utjecajem [[Holokaust]]a kao njegovog arhetipa i shvata se kao da su nevine žrtve meta zbog svog etničkog identiteta, a ne iz bilo kojeg političkog razloga. Genocid se široko smatra oličenjem ljudskog zla i često se naziva "zločinom nad zločinima"; posljedično, događaji se često osuđuju kao genocid. == Historija == U bližoj historiji žrtve genocida su najčešće bili narodi čije su postojbine zaposjedali kolonijalni osvajači ili drugi agresivni pretendenti na tuđe teritorije. Tragičnu genocidnu kulminaciju rasizma ostvaruje [[Treži rajh|nacistička Njemačka]], krajem tridesetih i početkom četrdesetih godina XX vijeka. Ta zvanična državna ideologija "teorijski" je opravdavana tezom o globalnoj historijskoj misiji (biološki superiorne i predodređene) "[[arijevska rasa|arijevskê rasê]]" ("nadljudî", uporedi: "nebeski narod"). Prema nacističkom zakonodavstvu, svi nearijevski pojedinci i skupine su manje vrijedni i apriorno nesposobni za obavljanje kulturnih, umjetničkih, prosvjetnih, tehničkih i ostalih javnih i mnogih drugih "elitnih" funkcija i poslova. Ta nehumana hajka na "nečistu krv" rezultirala je masovnim genocidom nad Jevrejima, [[Romi]]ma, slavenskim i drugim pripadnicima "nižih rasa", u kojem su uništeni životi miliona nevinih ljudi. {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- |colspan ="7" | '''Temeljni međunarodni dokumenti u borbi za uklanjanje svih oblika rasizma i genocida'''<ref>Glendon M. A. (2002): A world made new: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights. Random House, Harvard, {{ISBN|978-0-375-76046-4}}.</ref><ref>http://books.google.com/books?id=2-vaZkbca2sC</ref><ref>Williams P, coauthors - United Nations General Assembly (1981): The international bill of human rights. Entwhistle Books, {{ISBN|978-0-934558-07-5}}.</ref> <ref>Morsink J. (1999): The Universal Declaration of Human Rights: origins, drafting, and intent. University of Pennsylvania Press, {{ISBN|978-0-8122-1747-6}}.</ref> |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Dokument''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Godina''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Najbitnije odrednice''' |- |'''Deklaracija o ljudskim pravima |[[1929.]] |"Svaka država je međunarodno obavezna da prizna jednako pravo svakog pojedinca na život, slobodu i svojinu, kao i da na svojoj teritoriji pruži punu i ukupnu zaštitu prava bez razlikovanja s obzirom na državljanstvo, spol, rasu, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima''' |[[1942.]] |"Sva ljudska bića se rađaju slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima" |- |'''Povelja UN''' |[[1945.]] |Obaveza UN je unapređivanje „univerzalnog poštovanja i uvažavanja ljudskih prava i osnovnih sloboda za sve, bez obzira na rasu, spol, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida'''* |[[1948.]] |"Genocid je uskraćivanje prava na opstanak čitavim ljudskim grupama, kao što je homicid uskraćivanje prava na opstanak pojedinim ljudskim bićima – takvo uskraćivanje prava na opstanak potresa ljudsku savjest, nanosi velike gubitke čovječanstvu koje je usljed toga lišeno kulturnih i drugih doprinosa ovih ljudskih grupa, i protivi se moralnim zakonima kao i duhu ciljeva UN."* |- |'''Deklaracija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1963.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". (Proces usvajanja nastavljen [[1966.]]). |- |'''Međunarodna konvencija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1966.]], stupila na snagu [[1969.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". |- |'''Napomene''' |* Prema Konvenciji (Član II), genocidnim se smatraju ..."slijedeći akti, izvršeni sa namjerom da se uništi, u cjelosti ili djelimično, neka nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa kao takva: *ubijanje članova grupe; *nanošenje teških tjelesnih i mentalnih povreda članovima grupe; *svjesno stavljanje grupe u uvjete života koji treba da dovedu do njenog uništenja, u cjelosti ili djelimično; *primjena mjera usmjerenih na sprečavanje rađanja unutar grupe; *prinudno prebacivanje djece iz jedne grupe u drugu." |* Konvencija ne obuhvata poznate asimilatorske oblike genocida u kojima se pravo na postojanje određenih ljudskih grupa može uskratiti i bez biološkog uništenja, prinudnim lišavanjem grupe njenog kulturnog identiteta (kulturocid), tj. zatiranjem kulturnih posebnosti po kojima je prepoznatljiva u široj zajednici. Nametanjem tuđe kulture, vjere, jezika, običaja (itd.), realizira se najprije kulturološka, a zatim (postepeno) i biološka asimilacija žrtve genocida. |} Riječ ''genocid'' je 1943. prvi put upotrijebio [[Raphael Lemkin]] (Rafael Lemkin) (1900–1959), [[Poljak]] i [[židov]]ski učenjak u polju pravnih pitanja. U ishodu [[Holokaust]]a, Lemkin je uspješno proveo kampanju za univerzalno prihvatanje [[međunarodno pravo|međunarodnih prava]], definirajući i zabranjujući genocid. ''Konvencija o prevenciji i kaznama za krivično djelo genocida'', koja je usvojena od strane Generalne Skupštine UN-a je postigla ovaj cilj 1948, stupajući na snagu 1951. godine. == Stepeni u razvoju genocida == Prema [[Gregory Stanton|Gregoryju Stentonu]], predsjedniku [[Genocide Watch]], genocid se razvija u osam etapa: # Razvrstavanje (klasifikacija): ljudi se dijele na "mi" i "oni". "Glavna preventiva u ovom ranom stadijumu jeste razvijanje univerzalnih institucija koje prevazilaze... podjele." # Označavanje (simbolizacija): "Skupa sa mržnjom, članovima prokaženih grupa (parija) mogu protivno njihovoj volji biti nametnuta obilježja (simboli)... U cilju borbe protiv obilježavanja, simboli mržnje mogu biti zakonski zabranjeni... kao i govor mržnje." # Obeščovječavanje (dehumanizacija): "Obeščovječavanjem se prevazilazi normalna ljudska odbojnost prema ubistvu." # Organizovanje: "Genocid je uvek organizovan... Posebne vojne, paravojne ili policijske jedinice se često obučavaju i naoružavaju... Kako bi se suprotstavili ovom stadijumu, članstvo u ovakvim policijama mora biti zabranjeno zakonom." # Polarizovanje: "Grupe koje stoje iza mržnje emituju polarizujuću propagandu... Preventiva može značiti zaštitu bezbednosti umjerenih vođa ili pomoć grupama za ljudska prava..." # Identifikovanje: "Žrtve se identifukuju i izdvajaju zbog svoje etničke ili vjerske pripadnosti... Na ovom stupnju, mora se jasno pozvati na uzbunu protiv genocida..." # Istrebljivanje: "Na ovom stupnju, samo hitna, brza i nadmoćna oružana intervencija može zaustaviti genocid. Moraju biti uspostavljene stvarne sigurne zone ili koridori za evakuaciju izbjeglica sa teško naoružanom međunarodnom zaštitom." # Poricanje: "Počinioci... poriču da su počinili ikakav zločin... Odgovor na poricanje jeste kazna izrečena pred međunarodnim tribunalom ili državnim sudovima." U aprilu 2012., javljeno je da će Stanton uskoro dodati dva nova stadija: diskriminaciju i proganjanje, svojoj originalnoj teoriji.<ref>http://aipr.wordpress.com/2012/04/19/genprev-in-the-news-19-april-2012/</ref> == Priznati genocidi == * [[Pobuna naroda Herero i Nama]] (1904–1908): Kolonijalni rat između njemačkih trupa i naroda [[Herero]] i [[Nama]] u [[Njemačka Jugozapadna Afrika|Njemačkoj Jugozapadnoj Africi]], koji je završio genocidom nad afričkim narodima od njemačkih trupa. * Događaji u vezi s raspadom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] (1915), kao što je [[genocid nad Armenima]] i Pontskim Grcima i Aramejcima; ovi događaji praćeni su protjerivanjem i uništavanjem tih naroda sve do 1923. * [[Holokaust]] (1939–1945): Genocid nad Jevrejima i Romima u vrijeme nacionalsocijalizma. * [[Genocid u Burundiju]] (1965. i 1972): Genocid koji su narod [[Tutsi]] počinili nad narodom [[Hutu]] (100.000 do 300.000 mrtvih). * [[Genocid u Ruandi]] (1994): U gotovo 100 dana pripadnici Hutua ubili su 800.000 pripadnika Tutsija, što je gotovo 75% tog naroda iz Ruande, kao i pripadnike svog naroda koji se nije priključio genocidu ili se aktivno suprotstavio njemu. * Jedan poseban slučaj predstavljaju događaji za vrijeme vladavine [[Crveni Kmeri|Crvenih Kmera]] u Kambodži od 1975. do 1979, pošto su ovi bili ustremljeni protiv sopstvenog naroda, i za njih je u upotrebi pojam "autogenocid". Međutim, kod postupaka Crvenih Kmera prema drugim narodima ili grupama, recimo prema muslimanskom Chamu se opet upotijebljava pojam "genocid". * [[Genocid u Srebrenici]], gdje je više od 8000 muških [[Bošnjaci|bošnjačkih žrtava]] ubijeno. Ova ubistva počinjena su počevši od 11. jula 1995. nakon što su snage bosanskih Srba stekle kontrolu nad "zaštićenom enklavom" od nizozemskih mirovnih snaga. Dana 26. februara 2007. MKSJ u Den Haagu, glavni pravni organ u okviru [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], potvrdio je da je zločin u Srebrenici u julu 1995. genocid. == Također pogledajte == * [[Rasizam]] * [[Fašizam]] * [[Democid]] * [[Diana Johnstone]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === ==== Knjige ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |title=The Politics of Genocide: From the Genocide Convention to the Responsibility to Protect |date=2022 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-2147-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Basso |first1=Andrew R. |title=Destroy Them Gradually: Displacement as Atrocity |date=2024 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-3130-8 |language=en}} * {{Cite book |last1=Dunoff |first1=Jeffrey L. |last2=Ratner |first2=Steven R. |author2-link=Steven R. Ratner |last3=Wippman |first3=David |author3-link=David Wippman |title=International Law: Norms, Actors, Process |pages=615–621 |edition=2nd |year=2006 |publisher=Aspen |isbn=978-0-7355-5735-2}} * {{cite book |last=Ihrig |first=Stefan |author-link=Stefan Ihrig |date=2016 |title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler |title-link=Justifying Genocide |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-50479-0}} * {{cite book |last=Jones |first=Adam |date=2017 |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |edition=3rd |location=London |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781138823846}} * {{cite book |last1=Jones |first1=Adam |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |date=2023 |edition=4th |publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-000-95870-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Maynard |first1=Jonathan Leader |title=Ideology and Mass Killing: The Radicalized Security Politics of Genocides and Deadly Atrocities |date=2022 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-108266-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author-link=A. Dirk Moses |title=The Problems of Genocide: Permanent Security and the Language of Transgression |title-link=The Problems of Genocide |date=2021 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-02832-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Naimark |first1=Norman M. |author1-link=Norman Naimark |title=Genocide: A World History |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-976527-0}} * {{cite book |last1=Ochab |first1=Ewelina U. |last2=Alton |first2=David |title=State Responses to Crimes of Genocide: What Went Wrong and How to Change It |date=2022 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-99162-3}} * {{cite book |last1=Rechtman |first1=Richard |title=Living in Death: Genocide and Its Functionaries |date=2021 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-9788-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Sands |first1=Philippe |author-link=Philippe Sands |title=East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes Against Humanity |title-link=East West Street |date=2017 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-1-4746-0191-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |author1-link=Martin Shaw (sociologist) |title=Genocide and International Relations: Changing Patterns in the Transitions of the Late Modern World |date=2014 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-11013-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |title=What is Genocide? |date=2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-7456-8710-0 |language=en}} * {{cite book |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |title=The Soviet Union and the Gutting of the UN Genocide Convention |date=2017 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-31290-9 |language=en}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Timothy |title=The Complexity of Evil: Perpetration and Genocide |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52460 |date=2020 |publisher=[[Rutgers University Press]] |hdl=20.500.12657/52460 |isbn=978-1-9788-1431-8 |language=en}} {{Refend}} ==== Kolekcije ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Kjell |last2=Jessee |first2=Erin |title=Researching Perpetrators of Genocide |date=2020 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-32970-9 |language=en |chapter=Introduction}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey |title=The Palgrave Encyclopedia of Imperialism and Anti-Imperialism |date=2021b |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-29901-9 |pages=1012–1022 |language=en |chapter=Genocide and Imperialism}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk|editor-link2=A. Dirk Moses |title=The Oxford Handbook of Genocide Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-161361-6}} ** {{harvc |last=Schabas |first=William A. |author-link=William Schabas |chapter=The Law and Genocide |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2010 |pages=123–141}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk |editor2-link=A. Dirk Moses |year=2022 |title=Genocide: Key Themes |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-286526-7 |url=https://books.google.com/books?id=lptlEAAAQBAJ |access-date=19. 5. 2025}} ** {{harvc |last=Nyseth Nzitatira |first=Hollie |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=45–74 |contribution=Predicting genocide}} ** {{harvc |first=Elisa |last=von Joeden-Forgey |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=100–131 |contribution=Gender and genocide}} ** {{harvc |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=161–190 |contribution=The state and genocide}} ** {{harvc |last1=Häussler |first1=Matthias |last2=Stucki |first2=Andreas |last3=Veracini |first3=Lorenzo |author3-link=Lorenzo Veracini |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=191–221 |contribution=Genocide and Empire}} ** {{harvc |last=Moyd |first=Michelle |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=222–252 |contribution=Genocide and War}} ** {{harvc |first1=Dan |last1=Stone |first2=Rebecca |last2=Jinks |author1-link=Dan Stone (historian) |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=253–276 |contribution=Genocide and memory}} ** {{harvc |last=Bellamy |first=Alex J. |last2=McLoughlin |first2=Stephen |contribution=Genocide and Military Intervention |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022}} * {{Cite book |last1=Graziosi |first1=Andrea |last2=Sysyn |first2=Frank E. |chapter=Introduction: Genocide and Mass Categorical Violence |editor1-last=Graziosi |editor1-first=Andrea |editor2-last=Sysyn |editor2-first=Frank E. |year=2022 |title=Genocide: The Power and Problems of a Concept |url=https://archive.org/details/genocide-the-power-and-problems-of-a-concept-9780228009511_compress_202404 |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |isbn=978-0-2280-0951-1 |pages=3–21 |language=en}} * {{cite book |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=I: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-64034-3 |language=en}} ** {{harvc |last1=Kiernan |first1=Ben |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=1–30 |chapter=General Editor's Introduction to the Series: Genocide: Its Causes, Components, Connections and Continuing Challenges}} ** {{harvc |last1=Lemos |first1=T. M. |last2=Taylor |first2=Tristan S. |last3=Kiernan |first3=Ben |author3-link=Ben Kiernan |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=31–56 |chapter=Introduction to Volume I}}<!-- {{harvc |last1=Vandkilde |first1=Helle |pages=57–182 |chapter=Themes of Genocide through History |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023}} --> * {{cite book |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=II: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480 |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Madley |first2=Benjamin |last3=Taylor |first3=Rebe |author3-link=Rebe Taylor |chapter=Introduction to Volume II |pages=1–20}} * {{cite book |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Lower |first2=Wendy |author2-link=Wendy Lower |last3=Naimark |first3=Norman |author3-link=Norman Naimark |last4=Straus |first4=Scott |author4-link=Scott Straus |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=III: Genocide in the Contemporary Era, 1914–2020 |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-76711-8 |pages=1–28 |chapter=Introduction to Volume III |ref={{sfnref|Kiernan et al.|2023}}}} * {{cite book |last=Kugler |first=Tadeusz |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |url=https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4 |chapter=The Demography of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=[https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4/page/102 102]–124}} * {{cite book |last1=Lang |first1=Berel |title=Genocide and Human Rights: A Philosophical Guide |date=2005 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-0-230-55483-2 |pages=5–17 |language=en |chapter=The Evil in Genocide}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author1-link=A. Dirk Moses |title=Genocidal Violence: Concepts, Forms, Impact |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-078132-8 |pages=15–38 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110781328-002/html |language=en |chapter=Genocide as a Category Mistake: Permanent Security and Mass Violence Against Civilians |doi=10.1515/9783110781328-002}} * {{cite book |last=Mulaj |first=Klejda |title=Postgenocide: Interdisciplinary Reflections on the Effects of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2021 |isbn=978-0-19-264825-9 |chapter=Introduction: Postgenocide: Living with Permutations of Genocide Harms}} *{{cite book |editor1-last=Simon |editor1-first=David J. |editor2-last=Kahn |editor2-first=Leora |title=Handbook of Genocide Studies |date=2023 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-80037-934-3 |language=en}} ** {{harvc |last=Irvin-Erickson |first=Douglas |author-link=Douglas Irvin-Erickson |chapter=The history of Raphael Lemkin and the UN Genocide Convention |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023 |chapter-url=https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781800379343/book-part-9781800379343-9.xml |pp=7–26}} ** {{harvc |last=Adhikari |first=Mohamed |author-link=Mohamed Adhikari |chapter=Destroying to replace: reflections on motive forces behind civilian-driven violence in settler genocides of Indigenous peoples |pp=42–53 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} ** {{harvc |last=Anderton |first=Charles H. |chapter=Genocide prevention: perspectives from psychological and social economic choice models |pp=142–156 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |date=2008 |title=The Historiography of Genocide |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-230-29778-4}} ** {{harvc |last1=Curthoys |first1=Ann |author1-link=Ann Curthoys |last2=Docker |first2=John |chapter=Defining Genocide |pp=9–41 |in1=Stone |year=2008}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |title=The Holocaust, Fascism and Memory: Essays in the History of Ideas |date=2013 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-1-137-02953-9 |pages=143–156 |language=en |chapter=Genocide and Memory}} {{Refend}} ==== Žurnali ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite journal |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |date=2021a |title=Situating Contributions from Underrepresented Groups and Geographies within the Field of Genocide Studies |journal=[[International Studies Perspectives]] |volume=22 |issue=3 |pages=361–382 |doi=10.1093/isp/ekaa011}} * {{Cite journal |last1=Barsalou |first1=Judy |last2=Baxter |first2=Victoria |date=januar 2007 |title=The Urge to Remember: The Role of Memorials in Social Reconstruction and Transitional Justice |url=https://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |journal=Stabilization and Reconstruction |volume=Series 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209190424/http://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |url-status=dead |archive-date=9. 2. 2015}} * {{cite journal |last1=Bilsky |first1=Leora |last2=Klagsbrun |first2=Rachel |author1-link=Leora Bilsky |date=23. 7. 2018 |title=The Return of Cultural Genocide? |journal=[[European Journal of International Law]] |volume=29 |issue=2 |issn=0938-5428 |doi=10.1093/ejil/chy025 |doi-access=free |pages=373–396 |url=https://academic.oup.com/ejil/article-pdf/29/2/373/25197971/chy025.pdf |access-date=8. 1. 2025}} * {{cite journal |last1=Kathman |first1=Jacob D. |last2=Wood |first2=Reed M. |title=Managing Threat, Cost, and Incentive to Kill: The Short- and Long-Term Effects of Intervention in Mass Killings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-conflict-resolution_2011-10_55_5/page/734 |journal=[[Journal of Conflict Resolution]] |date=2011 |volume=55 |issue=5 |pages=735–760 |doi=10.1177/0022002711408006}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Kawachi |first2=Ichiro |last3=Knobler |first3=Haim Y. |last4=Abramowitz |first4=Moshe Z. |last5=Galea |first5=Sandro |last6=Roberts |first6=Bayard |last7=Mollica |first7=Richard |last8=McKee |first8=Martin |title=The long-term health consequences of genocide: developing GESQUQ - a genocide studies checklist |journal=Conflict and Health |date=2019 |volume=13 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/s13031-019-0198-9 |doi-access=free |pmid=31011364 |pmc=6460659 |issn=1752-1505 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2019}}}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Knobler |first2=Haim Y. |last3=Kawachi |first3=Ichiro |last4=Bain |first4=Paul A. |last5=Abramowitz |first5=Moshe Z. |last6=McKee |first6=Charlotte |last7=Reinharz |first7=Shula |last8=McKee |first8=Martin |title=Psychopathology of children of genocide survivors: a systematic review on the impact of genocide on their children's psychopathology from five countries |journal=[[International Journal of Epidemiology]] |date=2017 |pages=246–257 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2017}}}} * {{cite journal |last1=Luft |first1=Aliza |title=Three Stories and Three Questions about Participation in Genocide |journal=[[Journal of Perpetrator Research]] |date=2020 |volume=3 |issue=1 |doi=10.21039/jpr.3.1.37 |issn=2514-7897 |pages=196– |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=McDoom |first1=Omar Shahabudin |author1-link=Omar Shahabudin McDoom |title=Radicalization as cause and consequence of violence in genocides and mass killings |journal=[[Violence (journal)|Violence]] |date=2020 |volume=1 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.1177/2633002420904267 |language=en |issn=2633-0024 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Ozoráková |first1=Lilla |title=The Road to Finding a Definition for the Crime of Genocide – the Importance of the Genocide Convention |journal=The Law & Practice of International Courts and Tribunals |date=2022 |volume=21 |issue=2 |pages=278–301 |doi=10.1163/15718034-12341475 |issn=1569-1853}} {{Refend}} ==== Ostali izvori ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite report |date=n.d. |title=When to Refer to a Situation as "Genocide" |url=https://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/assets/pdf/GuidanceNote-When%20to%20refer%20to%20a%20situation%20as%20genocide.pdf |publisher=United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect |access-date=22. 12. 2024 |ref={{harvid|UN Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect|n.d.}}}} {{Refend}} {{Genocid}} {{Commonscat|Genocide}} {{Wikicitat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid| ]] [[Kategorija:Međunarodno krivično pravo]] [[Kategorija:Populacija]] pyjlzbmhq8g56ybvqcvcc8dpzlmxlky 3836824 3836819 2026-04-23T19:35:34Z Mhare 481 Uklonjena zaštita sa stranice "[[Genocid]]": {{ping|Palapa}}, ovo nije ispravan način korištenja administratorskih ovlasti 3836818 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Čišćenje}} {{Standardi}} '''Genocid''' (lat. ''genus'' = narod, ''occidere'' = ubiti) je nasilje usmjereno protiv pojedinaca zbog njihove pripadnosti grupi i usmjereno na uništenje naroda.{{Efn|Obično se definiše kao "[[Nacija|nacionalna]], [[Etnička grupa|etnička]], [[Rasa|rasna]] ili [[Religija|vjerska]] grupa""}}{{sfn|Kiernan ''et al.''|2023|p=11}} [[Raphael Lemkin]], koji je skovao taj termin, definirao je genocid kao "uništenje nacije ili etničke grupe" sredstvima kao što su "raspad [njenih] političkih i društvenih institucija, [njene] kulture, jezika, nacionalnih osjećaja, religije i [njenog] ekonomskog postojanja".{{sfn|Bachman|2022|p=48}} Tokom borbe za ratifikaciju [[Konvencija o sprječavanju i kažnjavanju genocida|Konvencije o genocidu]], moćne zemlje su ograničile Lemkinovu definiciju kako bi isključile vlastite postupke iz klasifikacije kao genocid,{{sfn|Irvin-Erickson|2023|pp=20–21}}{{sfn|Bachman|2021b|p=1021}} na kraju je ograničivši na bilo koji od pet "djela počinjenih s namjerom da se u cijelosti ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa".{{sfn|Kiernan|2023|p=6}} Iako postoje mnoge naučne definicije genocida,{{sfn|Jones|2023|pp=24–29}} gotovo sva međunarodna pravna tijela službeno presuđuju zločin genocida u skladu s Konvencijom o genocidu.{{sfn|Dunoff|Ratner|Wippman|2006|pp=615–621}} Uporedo sa biološkim iskorjenjivanjem grupne žrtve, brišu se i prepoznatljivi tragovi njene materijalne i duhovne kulture ("[[kulturocid]]"), tj. uništava se njeno sveukupno [[Bioantropologija|bioantropološko]] i [[Socioantropologija|socioantropološko]] biće.<ref>Peleš A. (1977): Rasna diskriminacija i međunarodno pravo. Svjetlost, Sarajevo.</ref> Genocid se događao kroz cijelu ljudsku historiju, čak i u prahistorijsko doba, ali je posebno vjerojatan u situacijama imperijalne ekspanzije i konsolidacije moći. Povezan je s kolonijalnim carstvima i kolonijama doseljenika, kao i sa [[Svjetski rat|svjetskim ratovima]] i represivnim vladama u dvadesetom stoljeću. Kolokvijalno razumijevanje genocida uveliko je pod utjecajem [[Holokaust]]a kao njegovog arhetipa i shvata se kao da su nevine žrtve meta zbog svog etničkog identiteta, a ne iz bilo kojeg političkog razloga. Genocid se široko smatra oličenjem ljudskog zla i često se naziva "zločinom nad zločinima"; posljedično, događaji se često osuđuju kao genocid. == Historija == U bližoj historiji žrtve genocida su najčešće bili narodi čije su postojbine zaposjedali kolonijalni osvajači ili drugi agresivni pretendenti na tuđe teritorije. Tragičnu genocidnu kulminaciju rasizma ostvaruje [[Treži rajh|nacistička Njemačka]], krajem tridesetih i početkom četrdesetih godina XX vijeka. Ta zvanična državna ideologija "teorijski" je opravdavana tezom o globalnoj historijskoj misiji (biološki superiorne i predodređene) "[[arijevska rasa|arijevskê rasê]]" ("nadljudî", uporedi: "nebeski narod"). Prema nacističkom zakonodavstvu, svi nearijevski pojedinci i skupine su manje vrijedni i apriorno nesposobni za obavljanje kulturnih, umjetničkih, prosvjetnih, tehničkih i ostalih javnih i mnogih drugih "elitnih" funkcija i poslova. Ta nehumana hajka na "nečistu krv" rezultirala je masovnim genocidom nad Jevrejima, [[Romi]]ma, slavenskim i drugim pripadnicima "nižih rasa", u kojem su uništeni životi miliona nevinih ljudi. {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- |colspan ="7" | '''Temeljni međunarodni dokumenti u borbi za uklanjanje svih oblika rasizma i genocida'''<ref>Glendon M. A. (2002): A world made new: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights. Random House, Harvard, {{ISBN|978-0-375-76046-4}}.</ref><ref>http://books.google.com/books?id=2-vaZkbca2sC</ref><ref>Williams P, coauthors - United Nations General Assembly (1981): The international bill of human rights. Entwhistle Books, {{ISBN|978-0-934558-07-5}}.</ref> <ref>Morsink J. (1999): The Universal Declaration of Human Rights: origins, drafting, and intent. University of Pennsylvania Press, {{ISBN|978-0-8122-1747-6}}.</ref> |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Dokument''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Godina''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Najbitnije odrednice''' |- |'''Deklaracija o ljudskim pravima |[[1929.]] |"Svaka država je međunarodno obavezna da prizna jednako pravo svakog pojedinca na život, slobodu i svojinu, kao i da na svojoj teritoriji pruži punu i ukupnu zaštitu prava bez razlikovanja s obzirom na državljanstvo, spol, rasu, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima''' |[[1942.]] |"Sva ljudska bića se rađaju slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima" |- |'''Povelja UN''' |[[1945.]] |Obaveza UN je unapređivanje „univerzalnog poštovanja i uvažavanja ljudskih prava i osnovnih sloboda za sve, bez obzira na rasu, spol, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida'''* |[[1948.]] |"Genocid je uskraćivanje prava na opstanak čitavim ljudskim grupama, kao što je homicid uskraćivanje prava na opstanak pojedinim ljudskim bićima – takvo uskraćivanje prava na opstanak potresa ljudsku savjest, nanosi velike gubitke čovječanstvu koje je usljed toga lišeno kulturnih i drugih doprinosa ovih ljudskih grupa, i protivi se moralnim zakonima kao i duhu ciljeva UN."* |- |'''Deklaracija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1963.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". (Proces usvajanja nastavljen [[1966.]]). |- |'''Međunarodna konvencija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1966.]], stupila na snagu [[1969.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". |- |'''Napomene''' |* Prema Konvenciji (Član II), genocidnim se smatraju ..."slijedeći akti, izvršeni sa namjerom da se uništi, u cjelosti ili djelimično, neka nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa kao takva: *ubijanje članova grupe; *nanošenje teških tjelesnih i mentalnih povreda članovima grupe; *svjesno stavljanje grupe u uvjete života koji treba da dovedu do njenog uništenja, u cjelosti ili djelimično; *primjena mjera usmjerenih na sprečavanje rađanja unutar grupe; *prinudno prebacivanje djece iz jedne grupe u drugu." |* Konvencija ne obuhvata poznate asimilatorske oblike genocida u kojima se pravo na postojanje određenih ljudskih grupa može uskratiti i bez biološkog uništenja, prinudnim lišavanjem grupe njenog kulturnog identiteta (kulturocid), tj. zatiranjem kulturnih posebnosti po kojima je prepoznatljiva u široj zajednici. Nametanjem tuđe kulture, vjere, jezika, običaja (itd.), realizira se najprije kulturološka, a zatim (postepeno) i biološka asimilacija žrtve genocida. |} Riječ ''genocid'' je 1943. prvi put upotrijebio [[Raphael Lemkin]] (Rafael Lemkin) (1900–1959), [[Poljak]] i [[židov]]ski učenjak u polju pravnih pitanja. U ishodu [[Holokaust]]a, Lemkin je uspješno proveo kampanju za univerzalno prihvatanje [[međunarodno pravo|međunarodnih prava]], definirajući i zabranjujući genocid. ''Konvencija o prevenciji i kaznama za krivično djelo genocida'', koja je usvojena od strane Generalne Skupštine UN-a je postigla ovaj cilj 1948, stupajući na snagu 1951. godine. == Stepeni u razvoju genocida == Prema [[Gregory Stanton|Gregoryju Stentonu]], predsjedniku [[Genocide Watch]], genocid se razvija u osam etapa: # Razvrstavanje (klasifikacija): ljudi se dijele na "mi" i "oni". "Glavna preventiva u ovom ranom stadijumu jeste razvijanje univerzalnih institucija koje prevazilaze... podjele." # Označavanje (simbolizacija): "Skupa sa mržnjom, članovima prokaženih grupa (parija) mogu protivno njihovoj volji biti nametnuta obilježja (simboli)... U cilju borbe protiv obilježavanja, simboli mržnje mogu biti zakonski zabranjeni... kao i govor mržnje." # Obeščovječavanje (dehumanizacija): "Obeščovječavanjem se prevazilazi normalna ljudska odbojnost prema ubistvu." # Organizovanje: "Genocid je uvek organizovan... Posebne vojne, paravojne ili policijske jedinice se često obučavaju i naoružavaju... Kako bi se suprotstavili ovom stadijumu, članstvo u ovakvim policijama mora biti zabranjeno zakonom." # Polarizovanje: "Grupe koje stoje iza mržnje emituju polarizujuću propagandu... Preventiva može značiti zaštitu bezbednosti umjerenih vođa ili pomoć grupama za ljudska prava..." # Identifikovanje: "Žrtve se identifukuju i izdvajaju zbog svoje etničke ili vjerske pripadnosti... Na ovom stupnju, mora se jasno pozvati na uzbunu protiv genocida..." # Istrebljivanje: "Na ovom stupnju, samo hitna, brza i nadmoćna oružana intervencija može zaustaviti genocid. Moraju biti uspostavljene stvarne sigurne zone ili koridori za evakuaciju izbjeglica sa teško naoružanom međunarodnom zaštitom." # Poricanje: "Počinioci... poriču da su počinili ikakav zločin... Odgovor na poricanje jeste kazna izrečena pred međunarodnim tribunalom ili državnim sudovima." U aprilu 2012., javljeno je da će Stanton uskoro dodati dva nova stadija: diskriminaciju i proganjanje, svojoj originalnoj teoriji.<ref>http://aipr.wordpress.com/2012/04/19/genprev-in-the-news-19-april-2012/</ref> == Priznati genocidi == * [[Pobuna naroda Herero i Nama]] (1904–1908): Kolonijalni rat između njemačkih trupa i naroda [[Herero]] i [[Nama]] u [[Njemačka Jugozapadna Afrika|Njemačkoj Jugozapadnoj Africi]], koji je završio genocidom nad afričkim narodima od njemačkih trupa. * Događaji u vezi s raspadom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] (1915), kao što je [[genocid nad Armenima]] i Pontskim Grcima i Aramejcima; ovi događaji praćeni su protjerivanjem i uništavanjem tih naroda sve do 1923. * [[Holokaust]] (1939–1945): Genocid nad Jevrejima i Romima u vrijeme nacionalsocijalizma. * [[Genocid u Burundiju]] (1965. i 1972): Genocid koji su narod [[Tutsi]] počinili nad narodom [[Hutu]] (100.000 do 300.000 mrtvih). * [[Genocid u Ruandi]] (1994): U gotovo 100 dana pripadnici Hutua ubili su 800.000 pripadnika Tutsija, što je gotovo 75% tog naroda iz Ruande, kao i pripadnike svog naroda koji se nije priključio genocidu ili se aktivno suprotstavio njemu. * Jedan poseban slučaj predstavljaju događaji za vrijeme vladavine [[Crveni Kmeri|Crvenih Kmera]] u Kambodži od 1975. do 1979, pošto su ovi bili ustremljeni protiv sopstvenog naroda, i za njih je u upotrebi pojam "autogenocid". Međutim, kod postupaka Crvenih Kmera prema drugim narodima ili grupama, recimo prema muslimanskom Chamu se opet upotijebljava pojam "genocid". * [[Genocid u Srebrenici]], gdje je više od 8000 muških [[Bošnjaci|bošnjačkih žrtava]] ubijeno. Ova ubistva počinjena su počevši od 11. jula 1995. nakon što su snage bosanskih Srba stekle kontrolu nad "zaštićenom enklavom" od nizozemskih mirovnih snaga. Dana 26. februara 2007. MKSJ u Den Haagu, glavni pravni organ u okviru [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], potvrdio je da je zločin u Srebrenici u julu 1995. genocid. == Također pogledajte == * [[Rasizam]] * [[Fašizam]] * [[Democid]] * [[Diana Johnstone]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === ==== Knjige ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |title=The Politics of Genocide: From the Genocide Convention to the Responsibility to Protect |date=2022 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-2147-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Basso |first1=Andrew R. |title=Destroy Them Gradually: Displacement as Atrocity |date=2024 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-3130-8 |language=en}} * {{Cite book |last1=Dunoff |first1=Jeffrey L. |last2=Ratner |first2=Steven R. |author2-link=Steven R. Ratner |last3=Wippman |first3=David |author3-link=David Wippman |title=International Law: Norms, Actors, Process |pages=615–621 |edition=2nd |year=2006 |publisher=Aspen |isbn=978-0-7355-5735-2}} * {{cite book |last=Ihrig |first=Stefan |author-link=Stefan Ihrig |date=2016 |title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler |title-link=Justifying Genocide |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-50479-0}} * {{cite book |last=Jones |first=Adam |date=2017 |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |edition=3rd |location=London |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781138823846}} * {{cite book |last1=Jones |first1=Adam |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |date=2023 |edition=4th |publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-000-95870-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Maynard |first1=Jonathan Leader |title=Ideology and Mass Killing: The Radicalized Security Politics of Genocides and Deadly Atrocities |date=2022 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-108266-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author-link=A. Dirk Moses |title=The Problems of Genocide: Permanent Security and the Language of Transgression |title-link=The Problems of Genocide |date=2021 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-02832-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Naimark |first1=Norman M. |author1-link=Norman Naimark |title=Genocide: A World History |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-976527-0}} * {{cite book |last1=Ochab |first1=Ewelina U. |last2=Alton |first2=David |title=State Responses to Crimes of Genocide: What Went Wrong and How to Change It |date=2022 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-99162-3}} * {{cite book |last1=Rechtman |first1=Richard |title=Living in Death: Genocide and Its Functionaries |date=2021 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-9788-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Sands |first1=Philippe |author-link=Philippe Sands |title=East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes Against Humanity |title-link=East West Street |date=2017 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-1-4746-0191-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |author1-link=Martin Shaw (sociologist) |title=Genocide and International Relations: Changing Patterns in the Transitions of the Late Modern World |date=2014 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-11013-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |title=What is Genocide? |date=2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-7456-8710-0 |language=en}} * {{cite book |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |title=The Soviet Union and the Gutting of the UN Genocide Convention |date=2017 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-31290-9 |language=en}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Timothy |title=The Complexity of Evil: Perpetration and Genocide |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52460 |date=2020 |publisher=[[Rutgers University Press]] |hdl=20.500.12657/52460 |isbn=978-1-9788-1431-8 |language=en}} {{Refend}} ==== Kolekcije ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Kjell |last2=Jessee |first2=Erin |title=Researching Perpetrators of Genocide |date=2020 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-32970-9 |language=en |chapter=Introduction}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey |title=The Palgrave Encyclopedia of Imperialism and Anti-Imperialism |date=2021b |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-29901-9 |pages=1012–1022 |language=en |chapter=Genocide and Imperialism}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk|editor-link2=A. Dirk Moses |title=The Oxford Handbook of Genocide Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-161361-6}} ** {{harvc |last=Schabas |first=William A. |author-link=William Schabas |chapter=The Law and Genocide |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2010 |pages=123–141}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk |editor2-link=A. Dirk Moses |year=2022 |title=Genocide: Key Themes |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-286526-7 |url=https://books.google.com/books?id=lptlEAAAQBAJ |access-date=19. 5. 2025}} ** {{harvc |last=Nyseth Nzitatira |first=Hollie |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=45–74 |contribution=Predicting genocide}} ** {{harvc |first=Elisa |last=von Joeden-Forgey |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=100–131 |contribution=Gender and genocide}} ** {{harvc |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=161–190 |contribution=The state and genocide}} ** {{harvc |last1=Häussler |first1=Matthias |last2=Stucki |first2=Andreas |last3=Veracini |first3=Lorenzo |author3-link=Lorenzo Veracini |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=191–221 |contribution=Genocide and Empire}} ** {{harvc |last=Moyd |first=Michelle |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=222–252 |contribution=Genocide and War}} ** {{harvc |first1=Dan |last1=Stone |first2=Rebecca |last2=Jinks |author1-link=Dan Stone (historian) |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=253–276 |contribution=Genocide and memory}} ** {{harvc |last=Bellamy |first=Alex J. |last2=McLoughlin |first2=Stephen |contribution=Genocide and Military Intervention |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022}} * {{Cite book |last1=Graziosi |first1=Andrea |last2=Sysyn |first2=Frank E. |chapter=Introduction: Genocide and Mass Categorical Violence |editor1-last=Graziosi |editor1-first=Andrea |editor2-last=Sysyn |editor2-first=Frank E. |year=2022 |title=Genocide: The Power and Problems of a Concept |url=https://archive.org/details/genocide-the-power-and-problems-of-a-concept-9780228009511_compress_202404 |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |isbn=978-0-2280-0951-1 |pages=3–21 |language=en}} * {{cite book |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=I: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-64034-3 |language=en}} ** {{harvc |last1=Kiernan |first1=Ben |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=1–30 |chapter=General Editor's Introduction to the Series: Genocide: Its Causes, Components, Connections and Continuing Challenges}} ** {{harvc |last1=Lemos |first1=T. M. |last2=Taylor |first2=Tristan S. |last3=Kiernan |first3=Ben |author3-link=Ben Kiernan |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=31–56 |chapter=Introduction to Volume I}}<!-- {{harvc |last1=Vandkilde |first1=Helle |pages=57–182 |chapter=Themes of Genocide through History |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023}} --> * {{cite book |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=II: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480 |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Madley |first2=Benjamin |last3=Taylor |first3=Rebe |author3-link=Rebe Taylor |chapter=Introduction to Volume II |pages=1–20}} * {{cite book |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Lower |first2=Wendy |author2-link=Wendy Lower |last3=Naimark |first3=Norman |author3-link=Norman Naimark |last4=Straus |first4=Scott |author4-link=Scott Straus |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=III: Genocide in the Contemporary Era, 1914–2020 |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-76711-8 |pages=1–28 |chapter=Introduction to Volume III |ref={{sfnref|Kiernan et al.|2023}}}} * {{cite book |last=Kugler |first=Tadeusz |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |url=https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4 |chapter=The Demography of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=[https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4/page/102 102]–124}} * {{cite book |last1=Lang |first1=Berel |title=Genocide and Human Rights: A Philosophical Guide |date=2005 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-0-230-55483-2 |pages=5–17 |language=en |chapter=The Evil in Genocide}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author1-link=A. Dirk Moses |title=Genocidal Violence: Concepts, Forms, Impact |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-078132-8 |pages=15–38 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110781328-002/html |language=en |chapter=Genocide as a Category Mistake: Permanent Security and Mass Violence Against Civilians |doi=10.1515/9783110781328-002}} * {{cite book |last=Mulaj |first=Klejda |title=Postgenocide: Interdisciplinary Reflections on the Effects of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2021 |isbn=978-0-19-264825-9 |chapter=Introduction: Postgenocide: Living with Permutations of Genocide Harms}} *{{cite book |editor1-last=Simon |editor1-first=David J. |editor2-last=Kahn |editor2-first=Leora |title=Handbook of Genocide Studies |date=2023 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-80037-934-3 |language=en}} ** {{harvc |last=Irvin-Erickson |first=Douglas |author-link=Douglas Irvin-Erickson |chapter=The history of Raphael Lemkin and the UN Genocide Convention |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023 |chapter-url=https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781800379343/book-part-9781800379343-9.xml |pp=7–26}} ** {{harvc |last=Adhikari |first=Mohamed |author-link=Mohamed Adhikari |chapter=Destroying to replace: reflections on motive forces behind civilian-driven violence in settler genocides of Indigenous peoples |pp=42–53 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} ** {{harvc |last=Anderton |first=Charles H. |chapter=Genocide prevention: perspectives from psychological and social economic choice models |pp=142–156 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |date=2008 |title=The Historiography of Genocide |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-230-29778-4}} ** {{harvc |last1=Curthoys |first1=Ann |author1-link=Ann Curthoys |last2=Docker |first2=John |chapter=Defining Genocide |pp=9–41 |in1=Stone |year=2008}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |title=The Holocaust, Fascism and Memory: Essays in the History of Ideas |date=2013 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-1-137-02953-9 |pages=143–156 |language=en |chapter=Genocide and Memory}} {{Refend}} ==== Žurnali ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite journal |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |date=2021a |title=Situating Contributions from Underrepresented Groups and Geographies within the Field of Genocide Studies |journal=[[International Studies Perspectives]] |volume=22 |issue=3 |pages=361–382 |doi=10.1093/isp/ekaa011}} * {{Cite journal |last1=Barsalou |first1=Judy |last2=Baxter |first2=Victoria |date=januar 2007 |title=The Urge to Remember: The Role of Memorials in Social Reconstruction and Transitional Justice |url=https://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |journal=Stabilization and Reconstruction |volume=Series 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209190424/http://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |url-status=dead |archive-date=9. 2. 2015}} * {{cite journal |last1=Bilsky |first1=Leora |last2=Klagsbrun |first2=Rachel |author1-link=Leora Bilsky |date=23. 7. 2018 |title=The Return of Cultural Genocide? |journal=[[European Journal of International Law]] |volume=29 |issue=2 |issn=0938-5428 |doi=10.1093/ejil/chy025 |doi-access=free |pages=373–396 |url=https://academic.oup.com/ejil/article-pdf/29/2/373/25197971/chy025.pdf |access-date=8. 1. 2025}} * {{cite journal |last1=Kathman |first1=Jacob D. |last2=Wood |first2=Reed M. |title=Managing Threat, Cost, and Incentive to Kill: The Short- and Long-Term Effects of Intervention in Mass Killings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-conflict-resolution_2011-10_55_5/page/734 |journal=[[Journal of Conflict Resolution]] |date=2011 |volume=55 |issue=5 |pages=735–760 |doi=10.1177/0022002711408006}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Kawachi |first2=Ichiro |last3=Knobler |first3=Haim Y. |last4=Abramowitz |first4=Moshe Z. |last5=Galea |first5=Sandro |last6=Roberts |first6=Bayard |last7=Mollica |first7=Richard |last8=McKee |first8=Martin |title=The long-term health consequences of genocide: developing GESQUQ - a genocide studies checklist |journal=Conflict and Health |date=2019 |volume=13 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/s13031-019-0198-9 |doi-access=free |pmid=31011364 |pmc=6460659 |issn=1752-1505 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2019}}}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Knobler |first2=Haim Y. |last3=Kawachi |first3=Ichiro |last4=Bain |first4=Paul A. |last5=Abramowitz |first5=Moshe Z. |last6=McKee |first6=Charlotte |last7=Reinharz |first7=Shula |last8=McKee |first8=Martin |title=Psychopathology of children of genocide survivors: a systematic review on the impact of genocide on their children's psychopathology from five countries |journal=[[International Journal of Epidemiology]] |date=2017 |pages=246–257 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2017}}}} * {{cite journal |last1=Luft |first1=Aliza |title=Three Stories and Three Questions about Participation in Genocide |journal=[[Journal of Perpetrator Research]] |date=2020 |volume=3 |issue=1 |doi=10.21039/jpr.3.1.37 |issn=2514-7897 |pages=196– |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=McDoom |first1=Omar Shahabudin |author1-link=Omar Shahabudin McDoom |title=Radicalization as cause and consequence of violence in genocides and mass killings |journal=[[Violence (journal)|Violence]] |date=2020 |volume=1 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.1177/2633002420904267 |language=en |issn=2633-0024 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Ozoráková |first1=Lilla |title=The Road to Finding a Definition for the Crime of Genocide – the Importance of the Genocide Convention |journal=The Law & Practice of International Courts and Tribunals |date=2022 |volume=21 |issue=2 |pages=278–301 |doi=10.1163/15718034-12341475 |issn=1569-1853}} {{Refend}} ==== Ostali izvori ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite report |date=n.d. |title=When to Refer to a Situation as "Genocide" |url=https://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/assets/pdf/GuidanceNote-When%20to%20refer%20to%20a%20situation%20as%20genocide.pdf |publisher=United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect |access-date=22. 12. 2024 |ref={{harvid|UN Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect|n.d.}}}} {{Refend}} {{Genocid}} {{Commonscat|Genocide}} {{Wikicitat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid| ]] [[Kategorija:Međunarodno krivično pravo]] [[Kategorija:Populacija]] pyjlzbmhq8g56ybvqcvcc8dpzlmxlky 3836825 3836824 2026-04-23T19:36:40Z Mhare 481 Poništena izmjena [[Special:Diff/3836818|3836818]] korisnika [[Special:Contributions/Palapa|Palapa]] ([[User talk:Palapa|razgovor]]) 3836825 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Čišćenje}} {{Standardi}} '''Genocid''' (lat. ''genus'' = narod, ''occidere'' = ubiti) je nasilje usmjereno protiv pojedinaca zbog njihove pripadnosti grupi i usmjereno na uništenje naroda.{{Efn|Obično se definiše kao "[[Nacija|nacionalna]], [[Etnička grupa|etnička]], [[Rasa|rasna]] ili [[Religija|vjerska]] grupa""}}{{sfn|Kiernan ''et al.''|2023|p=11}} [[Raphael Lemkin]], koji je skovao taj termin, definirao je genocid kao "uništenje nacije ili etničke grupe" sredstvima kao što su "raspad [njenih] političkih i društvenih institucija, [njene] kulture, jezika, nacionalnih osjećaja, religije i [njenog] ekonomskog postojanja".{{sfn|Bachman|2022|p=48}} Tokom borbe za ratifikaciju [[Konvencija o sprječavanju i kažnjavanju genocida|Konvencije o genocidu]], moćne zemlje su ograničile Lemkinovu definiciju kako bi isključile vlastite postupke iz klasifikacije kao genocid,{{sfn|Irvin-Erickson|2023|pp=20–21}}{{sfn|Bachman|2021b|p=1021}} na kraju je ograničivši na bilo koji od pet "djela počinjenih s namjerom da se u cijelosti ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa".{{sfn|Kiernan|2023|p=6}} Iako postoje mnoge naučne definicije genocida,{{sfn|Jones|2023|pp=24–29}} gotovo sva međunarodna pravna tijela službeno presuđuju zločin genocida u skladu s Konvencijom o genocidu.{{sfn|Dunoff|Ratner|Wippman|2006|pp=615–621}} Uporedo sa biološkim iskorjenjivanjem grupne žrtve, brišu se i prepoznatljivi tragovi njene materijalne i duhovne kulture ("[[kulturocid]]"), tj. uništava se njeno sveukupno [[Bioantropologija|bioantropološko]] i [[Socioantropologija|socioantropološko]] biće.<ref>Peleš A. (1977): Rasna diskriminacija i međunarodno pravo. Svjetlost, Sarajevo.</ref> Genocid se događao kroz cijelu ljudsku historiju, čak i u prahistorijsko doba, ali je posebno vjerojatan u situacijama imperijalne ekspanzije i konsolidacije moći. Povezan je s kolonijalnim carstvima i kolonijama doseljenika, kao i sa [[Svjetski rat|svjetskim ratovima]] i represivnim vladama u dvadesetom stoljeću. Kolokvijalno razumijevanje genocida uveliko je pod utjecajem [[Holokaust]]a kao njegovog arhetipa i shvata se kao da su nevine žrtve meta zbog svog etničkog identiteta, a ne iz bilo kojeg političkog razloga. Genocid se široko smatra oličenjem ljudskog zla i često se naziva "zločinom nad zločinima"; posljedično, događaji se često osuđuju kao genocid. == Historija == U bližoj historiji žrtve genocida su najčešće bili narodi čije su postojbine zaposjedali kolonijalni osvajači ili drugi agresivni pretendenti na tuđe teritorije. Tragičnu genocidnu kulminaciju rasizma ostvaruje [[Treži rajh|nacistička Njemačka]], krajem tridesetih i početkom četrdesetih godina XX vijeka. Ta zvanična državna ideologija "teorijski" je opravdavana tezom o globalnoj historijskoj misiji (biološki superiorne i predodređene) "[[arijevska rasa|arijevskê rasê]]" ("nadljudî", uporedi: "nebeski narod"). Prema nacističkom zakonodavstvu, svi nearijevski pojedinci i skupine su manje vrijedni i apriorno nesposobni za obavljanje kulturnih, umjetničkih, prosvjetnih, tehničkih i ostalih javnih i mnogih drugih "elitnih" funkcija i poslova. Ta nehumana hajka na "nečistu krv" rezultirala je masovnim genocidom nad Jevrejima, [[Romi]]ma, slavenskim i drugim pripadnicima "nižih rasa", u kojem su uništeni životi miliona nevinih ljudi. {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- |colspan ="7" | '''Temeljni međunarodni dokumenti u borbi za uklanjanje svih oblika rasizma i genocida'''<ref>Glendon M. A. (2002): A world made new: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights. Random House, Harvard, {{ISBN|978-0-375-76046-4}}.</ref><ref>http://books.google.com/books?id=2-vaZkbca2sC</ref><ref>Williams P, coauthors - United Nations General Assembly (1981): The international bill of human rights. Entwhistle Books, {{ISBN|978-0-934558-07-5}}.</ref> <ref>Morsink J. (1999): The Universal Declaration of Human Rights: origins, drafting, and intent. University of Pennsylvania Press, {{ISBN|978-0-8122-1747-6}}.</ref> |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Dokument''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Godina''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Najbitnije odrednice''' |- |'''Deklaracija o ljudskim pravima |[[1929.]] |"Svaka država je međunarodno obavezna da prizna jednako pravo svakog pojedinca na život, slobodu i svojinu, kao i da na svojoj teritoriji pruži punu i ukupnu zaštitu prava bez razlikovanja s obzirom na državljanstvo, spol, rasu, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima''' |[[1942.]] |"Sva ljudska bića se rađaju slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima" |- |'''Povelja UN''' |[[1945.]] |Obaveza UN je unapređivanje „univerzalnog poštovanja i uvažavanja ljudskih prava i osnovnih sloboda za sve, bez obzira na rasu, spol, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida'''* |[[1948.]] |"Genocid je uskraćivanje prava na opstanak čitavim ljudskim grupama, kao što je homicid uskraćivanje prava na opstanak pojedinim ljudskim bićima – takvo uskraćivanje prava na opstanak potresa ljudsku savjest, nanosi velike gubitke čovječanstvu koje je usljed toga lišeno kulturnih i drugih doprinosa ovih ljudskih grupa, i protivi se moralnim zakonima kao i duhu ciljeva UN."* |- |'''Deklaracija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1963.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". (Proces usvajanja nastavljen [[1966.]]). |- |'''Međunarodna konvencija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1966.]], stupila na snagu [[1969.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". |- |'''Napomene''' |* Prema Konvenciji (Član II), genocidnim se smatraju ..."slijedeći akti, izvršeni sa namjerom da se uništi, u cjelosti ili djelimično, neka nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa kao takva: *ubijanje članova grupe; *nanošenje teških tjelesnih i mentalnih povreda članovima grupe; *svjesno stavljanje grupe u uvjete života koji treba da dovedu do njenog uništenja, u cjelosti ili djelimično; *primjena mjera usmjerenih na sprečavanje rađanja unutar grupe; *prinudno prebacivanje djece iz jedne grupe u drugu." |* Konvencija ne obuhvata poznate asimilatorske oblike genocida u kojima se pravo na postojanje određenih ljudskih grupa može uskratiti i bez biološkog uništenja, prinudnim lišavanjem grupe njenog kulturnog identiteta (kulturocid), tj. zatiranjem kulturnih posebnosti po kojima je prepoznatljiva u široj zajednici. Nametanjem tuđe kulture, vjere, jezika, običaja (itd.), realizira se najprije kulturološka, a zatim (postepeno) i biološka asimilacija žrtve genocida. |} Riječ ''genocid'' je 1943. prvi put upotrijebio [[Raphael Lemkin]] (Rafael Lemkin) (1900–1959), [[Poljak]] i [[židov]]ski učenjak u polju pravnih pitanja. U ishodu [[Holokaust]]a, Lemkin je uspješno proveo kampanju za univerzalno prihvatanje [[međunarodno pravo|međunarodnih prava]], definirajući i zabranjujući genocid. ''Konvencija o prevenciji i kaznama za krivično djelo genocida'', koja je usvojena od strane Generalne Skupštine UN-a je postigla ovaj cilj 1948, stupajući na snagu 1951. godine. == Stepeni u razvoju genocida == Prema [[Gregory Stanton|Gregoryju Stentonu]], predsjedniku [[Genocide Watch]], genocid se razvija u osam etapa: # Razvrstavanje (klasifikacija): ljudi se dijele na "mi" i "oni". "Glavna preventiva u ovom ranom stadijumu jeste razvijanje univerzalnih institucija koje prevazilaze... podjele." # Označavanje (simbolizacija): "Skupa sa mržnjom, članovima prokaženih grupa (parija) mogu protivno njihovoj volji biti nametnuta obilježja (simboli)... U cilju borbe protiv obilježavanja, simboli mržnje mogu biti zakonski zabranjeni... kao i govor mržnje." # Obeščovječavanje (dehumanizacija): "Obeščovječavanjem se prevazilazi normalna ljudska odbojnost prema ubistvu." # Organizovanje: "Genocid je uvek organizovan... Posebne vojne, paravojne ili policijske jedinice se često obučavaju i naoružavaju... Kako bi se suprotstavili ovom stadijumu, članstvo u ovakvim policijama mora biti zabranjeno zakonom." # Polarizovanje: "Grupe koje stoje iza mržnje emituju polarizujuću propagandu... Preventiva može značiti zaštitu bezbednosti umjerenih vođa ili pomoć grupama za ljudska prava..." # Identifikovanje: "Žrtve se identifukuju i izdvajaju zbog svoje etničke ili vjerske pripadnosti... Na ovom stupnju, mora se jasno pozvati na uzbunu protiv genocida..." # Istrebljivanje: "Na ovom stupnju, samo hitna, brza i nadmoćna oružana intervencija može zaustaviti genocid. Moraju biti uspostavljene stvarne sigurne zone ili koridori za evakuaciju izbjeglica sa teško naoružanom međunarodnom zaštitom." # Poricanje: "Počinioci... poriču da su počinili ikakav zločin... Odgovor na poricanje jeste kazna izrečena pred međunarodnim tribunalom ili državnim sudovima." U aprilu 2012., javljeno je da će Stanton uskoro dodati dva nova stadija: diskriminaciju i proganjanje, svojoj originalnoj teoriji.<ref>http://aipr.wordpress.com/2012/04/19/genprev-in-the-news-19-april-2012/</ref> == Priznati genocidi == * [[Pobuna naroda Herero i Nama]] (1904–1908): Kolonijalni rat između njemačkih trupa i naroda [[Herero]] i [[Nama]] u [[Njemačka Jugozapadna Afrika|Njemačkoj Jugozapadnoj Africi]], koji je završio genocidom nad afričkim narodima od njemačkih trupa. * Događaji u vezi s raspadom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] (1915), kao što je [[genocid nad Armenima]] i Pontskim Grcima i Aramejcima; ovi događaji praćeni su protjerivanjem i uništavanjem tih naroda sve do 1923. * [[Holokaust]] (1939–1945): Genocid nad Jevrejima i Romima u vrijeme nacionalsocijalizma. * [[Genocid nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]], Genocid nad preko 300.000 [[Srbi|Srba]] od strane [[Ustaše|Ustaša]] u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]]. * [[Genocid u Burundiju]] (1965. i 1972): Genocid koji su narod [[Tutsi]] počinili nad narodom [[Hutu]] (100.000 do 300.000 mrtvih). * [[Genocid u Ruandi]] (1994): U gotovo 100 dana pripadnici Hutua ubili su 800.000 pripadnika Tutsija, što je gotovo 75% tog naroda iz Ruande, kao i pripadnike svog naroda koji se nije priključio genocidu ili se aktivno suprotstavio njemu. * Jedan poseban slučaj predstavljaju događaji za vrijeme vladavine [[Crveni Kmeri|Crvenih Kmera]] u Kambodži od 1975. do 1979, pošto su ovi bili ustremljeni protiv sopstvenog naroda, i za njih je u upotrebi pojam "autogenocid". Međutim, kod postupaka Crvenih Kmera prema drugim narodima ili grupama, recimo prema muslimanskom Chamu se opet upotijebljava pojam "genocid". * [[Genocid u Srebrenici]], gdje je više od 8000 muških [[Bošnjaci|bošnjačkih žrtava]] ubijeno. Ova ubistva počinjena su počevši od 11. jula 1995. nakon što su snage bosanskih Srba stekle kontrolu nad "zaštićenom enklavom" od nizozemskih mirovnih snaga. Dana 26. februara 2007. MKSJ u Den Haagu, glavni pravni organ u okviru [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], potvrdio je da je zločin u Srebrenici u julu 1995. genocid. == Također pogledajte == * [[Rasizam]] * [[Fašizam]] * [[Democid]] * [[Diana Johnstone]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === ==== Knjige ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |title=The Politics of Genocide: From the Genocide Convention to the Responsibility to Protect |date=2022 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-2147-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Basso |first1=Andrew R. |title=Destroy Them Gradually: Displacement as Atrocity |date=2024 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-3130-8 |language=en}} * {{Cite book |last1=Dunoff |first1=Jeffrey L. |last2=Ratner |first2=Steven R. |author2-link=Steven R. Ratner |last3=Wippman |first3=David |author3-link=David Wippman |title=International Law: Norms, Actors, Process |pages=615–621 |edition=2nd |year=2006 |publisher=Aspen |isbn=978-0-7355-5735-2}} * {{cite book |last=Ihrig |first=Stefan |author-link=Stefan Ihrig |date=2016 |title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler |title-link=Justifying Genocide |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-50479-0}} * {{cite book |last=Jones |first=Adam |date=2017 |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |edition=3rd |location=London |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781138823846}} * {{cite book |last1=Jones |first1=Adam |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |date=2023 |edition=4th |publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-000-95870-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Maynard |first1=Jonathan Leader |title=Ideology and Mass Killing: The Radicalized Security Politics of Genocides and Deadly Atrocities |date=2022 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-108266-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author-link=A. Dirk Moses |title=The Problems of Genocide: Permanent Security and the Language of Transgression |title-link=The Problems of Genocide |date=2021 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-02832-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Naimark |first1=Norman M. |author1-link=Norman Naimark |title=Genocide: A World History |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-976527-0}} * {{cite book |last1=Ochab |first1=Ewelina U. |last2=Alton |first2=David |title=State Responses to Crimes of Genocide: What Went Wrong and How to Change It |date=2022 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-99162-3}} * {{cite book |last1=Rechtman |first1=Richard |title=Living in Death: Genocide and Its Functionaries |date=2021 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-9788-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Sands |first1=Philippe |author-link=Philippe Sands |title=East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes Against Humanity |title-link=East West Street |date=2017 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-1-4746-0191-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |author1-link=Martin Shaw (sociologist) |title=Genocide and International Relations: Changing Patterns in the Transitions of the Late Modern World |date=2014 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-11013-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |title=What is Genocide? |date=2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-7456-8710-0 |language=en}} * {{cite book |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |title=The Soviet Union and the Gutting of the UN Genocide Convention |date=2017 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-31290-9 |language=en}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Timothy |title=The Complexity of Evil: Perpetration and Genocide |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52460 |date=2020 |publisher=[[Rutgers University Press]] |hdl=20.500.12657/52460 |isbn=978-1-9788-1431-8 |language=en}} {{Refend}} ==== Kolekcije ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Kjell |last2=Jessee |first2=Erin |title=Researching Perpetrators of Genocide |date=2020 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-32970-9 |language=en |chapter=Introduction}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey |title=The Palgrave Encyclopedia of Imperialism and Anti-Imperialism |date=2021b |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-29901-9 |pages=1012–1022 |language=en |chapter=Genocide and Imperialism}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk|editor-link2=A. Dirk Moses |title=The Oxford Handbook of Genocide Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-161361-6}} ** {{harvc |last=Schabas |first=William A. |author-link=William Schabas |chapter=The Law and Genocide |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2010 |pages=123–141}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk |editor2-link=A. Dirk Moses |year=2022 |title=Genocide: Key Themes |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-286526-7 |url=https://books.google.com/books?id=lptlEAAAQBAJ |access-date=19. 5. 2025}} ** {{harvc |last=Nyseth Nzitatira |first=Hollie |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=45–74 |contribution=Predicting genocide}} ** {{harvc |first=Elisa |last=von Joeden-Forgey |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=100–131 |contribution=Gender and genocide}} ** {{harvc |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=161–190 |contribution=The state and genocide}} ** {{harvc |last1=Häussler |first1=Matthias |last2=Stucki |first2=Andreas |last3=Veracini |first3=Lorenzo |author3-link=Lorenzo Veracini |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=191–221 |contribution=Genocide and Empire}} ** {{harvc |last=Moyd |first=Michelle |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=222–252 |contribution=Genocide and War}} ** {{harvc |first1=Dan |last1=Stone |first2=Rebecca |last2=Jinks |author1-link=Dan Stone (historian) |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=253–276 |contribution=Genocide and memory}} ** {{harvc |last=Bellamy |first=Alex J. |last2=McLoughlin |first2=Stephen |contribution=Genocide and Military Intervention |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022}} * {{Cite book |last1=Graziosi |first1=Andrea |last2=Sysyn |first2=Frank E. |chapter=Introduction: Genocide and Mass Categorical Violence |editor1-last=Graziosi |editor1-first=Andrea |editor2-last=Sysyn |editor2-first=Frank E. |year=2022 |title=Genocide: The Power and Problems of a Concept |url=https://archive.org/details/genocide-the-power-and-problems-of-a-concept-9780228009511_compress_202404 |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |isbn=978-0-2280-0951-1 |pages=3–21 |language=en}} * {{cite book |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=I: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-64034-3 |language=en}} ** {{harvc |last1=Kiernan |first1=Ben |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=1–30 |chapter=General Editor's Introduction to the Series: Genocide: Its Causes, Components, Connections and Continuing Challenges}} ** {{harvc |last1=Lemos |first1=T. M. |last2=Taylor |first2=Tristan S. |last3=Kiernan |first3=Ben |author3-link=Ben Kiernan |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=31–56 |chapter=Introduction to Volume I}}<!-- {{harvc |last1=Vandkilde |first1=Helle |pages=57–182 |chapter=Themes of Genocide through History |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023}} --> * {{cite book |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=II: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480 |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Madley |first2=Benjamin |last3=Taylor |first3=Rebe |author3-link=Rebe Taylor |chapter=Introduction to Volume II |pages=1–20}} * {{cite book |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Lower |first2=Wendy |author2-link=Wendy Lower |last3=Naimark |first3=Norman |author3-link=Norman Naimark |last4=Straus |first4=Scott |author4-link=Scott Straus |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=III: Genocide in the Contemporary Era, 1914–2020 |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-76711-8 |pages=1–28 |chapter=Introduction to Volume III |ref={{sfnref|Kiernan et al.|2023}}}} * {{cite book |last=Kugler |first=Tadeusz |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |url=https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4 |chapter=The Demography of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=[https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4/page/102 102]–124}} * {{cite book |last1=Lang |first1=Berel |title=Genocide and Human Rights: A Philosophical Guide |date=2005 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-0-230-55483-2 |pages=5–17 |language=en |chapter=The Evil in Genocide}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author1-link=A. Dirk Moses |title=Genocidal Violence: Concepts, Forms, Impact |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-078132-8 |pages=15–38 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110781328-002/html |language=en |chapter=Genocide as a Category Mistake: Permanent Security and Mass Violence Against Civilians |doi=10.1515/9783110781328-002}} * {{cite book |last=Mulaj |first=Klejda |title=Postgenocide: Interdisciplinary Reflections on the Effects of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2021 |isbn=978-0-19-264825-9 |chapter=Introduction: Postgenocide: Living with Permutations of Genocide Harms}} *{{cite book |editor1-last=Simon |editor1-first=David J. |editor2-last=Kahn |editor2-first=Leora |title=Handbook of Genocide Studies |date=2023 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-80037-934-3 |language=en}} ** {{harvc |last=Irvin-Erickson |first=Douglas |author-link=Douglas Irvin-Erickson |chapter=The history of Raphael Lemkin and the UN Genocide Convention |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023 |chapter-url=https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781800379343/book-part-9781800379343-9.xml |pp=7–26}} ** {{harvc |last=Adhikari |first=Mohamed |author-link=Mohamed Adhikari |chapter=Destroying to replace: reflections on motive forces behind civilian-driven violence in settler genocides of Indigenous peoples |pp=42–53 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} ** {{harvc |last=Anderton |first=Charles H. |chapter=Genocide prevention: perspectives from psychological and social economic choice models |pp=142–156 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |date=2008 |title=The Historiography of Genocide |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-230-29778-4}} ** {{harvc |last1=Curthoys |first1=Ann |author1-link=Ann Curthoys |last2=Docker |first2=John |chapter=Defining Genocide |pp=9–41 |in1=Stone |year=2008}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |title=The Holocaust, Fascism and Memory: Essays in the History of Ideas |date=2013 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-1-137-02953-9 |pages=143–156 |language=en |chapter=Genocide and Memory}} {{Refend}} ==== Žurnali ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite journal |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |date=2021a |title=Situating Contributions from Underrepresented Groups and Geographies within the Field of Genocide Studies |journal=[[International Studies Perspectives]] |volume=22 |issue=3 |pages=361–382 |doi=10.1093/isp/ekaa011}} * {{Cite journal |last1=Barsalou |first1=Judy |last2=Baxter |first2=Victoria |date=januar 2007 |title=The Urge to Remember: The Role of Memorials in Social Reconstruction and Transitional Justice |url=https://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |journal=Stabilization and Reconstruction |volume=Series 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209190424/http://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |url-status=dead |archive-date=9. 2. 2015}} * {{cite journal |last1=Bilsky |first1=Leora |last2=Klagsbrun |first2=Rachel |author1-link=Leora Bilsky |date=23. 7. 2018 |title=The Return of Cultural Genocide? |journal=[[European Journal of International Law]] |volume=29 |issue=2 |issn=0938-5428 |doi=10.1093/ejil/chy025 |doi-access=free |pages=373–396 |url=https://academic.oup.com/ejil/article-pdf/29/2/373/25197971/chy025.pdf |access-date=8. 1. 2025}} * {{cite journal |last1=Kathman |first1=Jacob D. |last2=Wood |first2=Reed M. |title=Managing Threat, Cost, and Incentive to Kill: The Short- and Long-Term Effects of Intervention in Mass Killings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-conflict-resolution_2011-10_55_5/page/734 |journal=[[Journal of Conflict Resolution]] |date=2011 |volume=55 |issue=5 |pages=735–760 |doi=10.1177/0022002711408006}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Kawachi |first2=Ichiro |last3=Knobler |first3=Haim Y. |last4=Abramowitz |first4=Moshe Z. |last5=Galea |first5=Sandro |last6=Roberts |first6=Bayard |last7=Mollica |first7=Richard |last8=McKee |first8=Martin |title=The long-term health consequences of genocide: developing GESQUQ - a genocide studies checklist |journal=Conflict and Health |date=2019 |volume=13 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/s13031-019-0198-9 |doi-access=free |pmid=31011364 |pmc=6460659 |issn=1752-1505 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2019}}}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Knobler |first2=Haim Y. |last3=Kawachi |first3=Ichiro |last4=Bain |first4=Paul A. |last5=Abramowitz |first5=Moshe Z. |last6=McKee |first6=Charlotte |last7=Reinharz |first7=Shula |last8=McKee |first8=Martin |title=Psychopathology of children of genocide survivors: a systematic review on the impact of genocide on their children's psychopathology from five countries |journal=[[International Journal of Epidemiology]] |date=2017 |pages=246–257 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2017}}}} * {{cite journal |last1=Luft |first1=Aliza |title=Three Stories and Three Questions about Participation in Genocide |journal=[[Journal of Perpetrator Research]] |date=2020 |volume=3 |issue=1 |doi=10.21039/jpr.3.1.37 |issn=2514-7897 |pages=196– |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=McDoom |first1=Omar Shahabudin |author1-link=Omar Shahabudin McDoom |title=Radicalization as cause and consequence of violence in genocides and mass killings |journal=[[Violence (journal)|Violence]] |date=2020 |volume=1 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.1177/2633002420904267 |language=en |issn=2633-0024 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Ozoráková |first1=Lilla |title=The Road to Finding a Definition for the Crime of Genocide – the Importance of the Genocide Convention |journal=The Law & Practice of International Courts and Tribunals |date=2022 |volume=21 |issue=2 |pages=278–301 |doi=10.1163/15718034-12341475 |issn=1569-1853}} {{Refend}} ==== Ostali izvori ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite report |date=n.d. |title=When to Refer to a Situation as "Genocide" |url=https://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/assets/pdf/GuidanceNote-When%20to%20refer%20to%20a%20situation%20as%20genocide.pdf |publisher=United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect |access-date=22. 12. 2024 |ref={{harvid|UN Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect|n.d.}}}} {{Refend}} {{Genocid}} {{Commonscat|Genocide}} {{Wikicitat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid| ]] [[Kategorija:Međunarodno krivično pravo]] [[Kategorija:Populacija]] ndh2pu2a83dx4gy6p00a4p0uqog62u5 3836839 3836825 2026-04-23T20:52:44Z ~2026-24903-34 180653 Poništena izmjena [[Special:Diff/3836825|3836825]] korisnika [[Special:Contributions/Mhare|Mhare]] ([[User talk:Mhare|razgovor]]) Rat izmjenama / spor o sadržaju 3836839 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Čišćenje}} {{Standardi}} '''Genocid''' (lat. ''genus'' = narod, ''occidere'' = ubiti) je nasilje usmjereno protiv pojedinaca zbog njihove pripadnosti grupi i usmjereno na uništenje naroda.{{Efn|Obično se definiše kao "[[Nacija|nacionalna]], [[Etnička grupa|etnička]], [[Rasa|rasna]] ili [[Religija|vjerska]] grupa""}}{{sfn|Kiernan ''et al.''|2023|p=11}} [[Raphael Lemkin]], koji je skovao taj termin, definirao je genocid kao "uništenje nacije ili etničke grupe" sredstvima kao što su "raspad [njenih] političkih i društvenih institucija, [njene] kulture, jezika, nacionalnih osjećaja, religije i [njenog] ekonomskog postojanja".{{sfn|Bachman|2022|p=48}} Tokom borbe za ratifikaciju [[Konvencija o sprječavanju i kažnjavanju genocida|Konvencije o genocidu]], moćne zemlje su ograničile Lemkinovu definiciju kako bi isključile vlastite postupke iz klasifikacije kao genocid,{{sfn|Irvin-Erickson|2023|pp=20–21}}{{sfn|Bachman|2021b|p=1021}} na kraju je ograničivši na bilo koji od pet "djela počinjenih s namjerom da se u cijelosti ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa".{{sfn|Kiernan|2023|p=6}} Iako postoje mnoge naučne definicije genocida,{{sfn|Jones|2023|pp=24–29}} gotovo sva međunarodna pravna tijela službeno presuđuju zločin genocida u skladu s Konvencijom o genocidu.{{sfn|Dunoff|Ratner|Wippman|2006|pp=615–621}} Uporedo sa biološkim iskorjenjivanjem grupne žrtve, brišu se i prepoznatljivi tragovi njene materijalne i duhovne kulture ("[[kulturocid]]"), tj. uništava se njeno sveukupno [[Bioantropologija|bioantropološko]] i [[Socioantropologija|socioantropološko]] biće.<ref>Peleš A. (1977): Rasna diskriminacija i međunarodno pravo. Svjetlost, Sarajevo.</ref> Genocid se događao kroz cijelu ljudsku historiju, čak i u prahistorijsko doba, ali je posebno vjerojatan u situacijama imperijalne ekspanzije i konsolidacije moći. Povezan je s kolonijalnim carstvima i kolonijama doseljenika, kao i sa [[Svjetski rat|svjetskim ratovima]] i represivnim vladama u dvadesetom stoljeću. Kolokvijalno razumijevanje genocida uveliko je pod utjecajem [[Holokaust]]a kao njegovog arhetipa i shvata se kao da su nevine žrtve meta zbog svog etničkog identiteta, a ne iz bilo kojeg političkog razloga. Genocid se široko smatra oličenjem ljudskog zla i često se naziva "zločinom nad zločinima"; posljedično, događaji se često osuđuju kao genocid. == Historija == U bližoj historiji žrtve genocida su najčešće bili narodi čije su postojbine zaposjedali kolonijalni osvajači ili drugi agresivni pretendenti na tuđe teritorije. Tragičnu genocidnu kulminaciju rasizma ostvaruje [[Treži rajh|nacistička Njemačka]], krajem tridesetih i početkom četrdesetih godina XX vijeka. Ta zvanična državna ideologija "teorijski" je opravdavana tezom o globalnoj historijskoj misiji (biološki superiorne i predodređene) "[[arijevska rasa|arijevskê rasê]]" ("nadljudî", uporedi: "nebeski narod"). Prema nacističkom zakonodavstvu, svi nearijevski pojedinci i skupine su manje vrijedni i apriorno nesposobni za obavljanje kulturnih, umjetničkih, prosvjetnih, tehničkih i ostalih javnih i mnogih drugih "elitnih" funkcija i poslova. Ta nehumana hajka na "nečistu krv" rezultirala je masovnim genocidom nad Jevrejima, [[Romi]]ma, slavenskim i drugim pripadnicima "nižih rasa", u kojem su uništeni životi miliona nevinih ljudi. {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- |colspan ="7" | '''Temeljni međunarodni dokumenti u borbi za uklanjanje svih oblika rasizma i genocida'''<ref>Glendon M. A. (2002): A world made new: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights. Random House, Harvard, {{ISBN|978-0-375-76046-4}}.</ref><ref>http://books.google.com/books?id=2-vaZkbca2sC</ref><ref>Williams P, coauthors - United Nations General Assembly (1981): The international bill of human rights. Entwhistle Books, {{ISBN|978-0-934558-07-5}}.</ref> <ref>Morsink J. (1999): The Universal Declaration of Human Rights: origins, drafting, and intent. University of Pennsylvania Press, {{ISBN|978-0-8122-1747-6}}.</ref> |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Dokument''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Godina''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Najbitnije odrednice''' |- |'''Deklaracija o ljudskim pravima |[[1929.]] |"Svaka država je međunarodno obavezna da prizna jednako pravo svakog pojedinca na život, slobodu i svojinu, kao i da na svojoj teritoriji pruži punu i ukupnu zaštitu prava bez razlikovanja s obzirom na državljanstvo, spol, rasu, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima''' |[[1942.]] |"Sva ljudska bića se rađaju slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima" |- |'''Povelja UN''' |[[1945.]] |Obaveza UN je unapređivanje „univerzalnog poštovanja i uvažavanja ljudskih prava i osnovnih sloboda za sve, bez obzira na rasu, spol, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida'''* |[[1948.]] |"Genocid je uskraćivanje prava na opstanak čitavim ljudskim grupama, kao što je homicid uskraćivanje prava na opstanak pojedinim ljudskim bićima – takvo uskraćivanje prava na opstanak potresa ljudsku savjest, nanosi velike gubitke čovječanstvu koje je usljed toga lišeno kulturnih i drugih doprinosa ovih ljudskih grupa, i protivi se moralnim zakonima kao i duhu ciljeva UN."* |- |'''Deklaracija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1963.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". (Proces usvajanja nastavljen [[1966.]]). |- |'''Međunarodna konvencija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1966.]], stupila na snagu [[1969.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". |- |'''Napomene''' |* Prema Konvenciji (Član II), genocidnim se smatraju ..."slijedeći akti, izvršeni sa namjerom da se uništi, u cjelosti ili djelimično, neka nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa kao takva: *ubijanje članova grupe; *nanošenje teških tjelesnih i mentalnih povreda članovima grupe; *svjesno stavljanje grupe u uvjete života koji treba da dovedu do njenog uništenja, u cjelosti ili djelimično; *primjena mjera usmjerenih na sprečavanje rađanja unutar grupe; *prinudno prebacivanje djece iz jedne grupe u drugu." |* Konvencija ne obuhvata poznate asimilatorske oblike genocida u kojima se pravo na postojanje određenih ljudskih grupa može uskratiti i bez biološkog uništenja, prinudnim lišavanjem grupe njenog kulturnog identiteta (kulturocid), tj. zatiranjem kulturnih posebnosti po kojima je prepoznatljiva u široj zajednici. Nametanjem tuđe kulture, vjere, jezika, običaja (itd.), realizira se najprije kulturološka, a zatim (postepeno) i biološka asimilacija žrtve genocida. |} Riječ ''genocid'' je 1943. prvi put upotrijebio [[Raphael Lemkin]] (Rafael Lemkin) (1900–1959), [[Poljak]] i [[židov]]ski učenjak u polju pravnih pitanja. U ishodu [[Holokaust]]a, Lemkin je uspješno proveo kampanju za univerzalno prihvatanje [[međunarodno pravo|međunarodnih prava]], definirajući i zabranjujući genocid. ''Konvencija o prevenciji i kaznama za krivično djelo genocida'', koja je usvojena od strane Generalne Skupštine UN-a je postigla ovaj cilj 1948, stupajući na snagu 1951. godine. == Stepeni u razvoju genocida == Prema [[Gregory Stanton|Gregoryju Stentonu]], predsjedniku [[Genocide Watch]], genocid se razvija u osam etapa: # Razvrstavanje (klasifikacija): ljudi se dijele na "mi" i "oni". "Glavna preventiva u ovom ranom stadijumu jeste razvijanje univerzalnih institucija koje prevazilaze... podjele." # Označavanje (simbolizacija): "Skupa sa mržnjom, članovima prokaženih grupa (parija) mogu protivno njihovoj volji biti nametnuta obilježja (simboli)... U cilju borbe protiv obilježavanja, simboli mržnje mogu biti zakonski zabranjeni... kao i govor mržnje." # Obeščovječavanje (dehumanizacija): "Obeščovječavanjem se prevazilazi normalna ljudska odbojnost prema ubistvu." # Organizovanje: "Genocid je uvek organizovan... Posebne vojne, paravojne ili policijske jedinice se često obučavaju i naoružavaju... Kako bi se suprotstavili ovom stadijumu, članstvo u ovakvim policijama mora biti zabranjeno zakonom." # Polarizovanje: "Grupe koje stoje iza mržnje emituju polarizujuću propagandu... Preventiva može značiti zaštitu bezbednosti umjerenih vođa ili pomoć grupama za ljudska prava..." # Identifikovanje: "Žrtve se identifukuju i izdvajaju zbog svoje etničke ili vjerske pripadnosti... Na ovom stupnju, mora se jasno pozvati na uzbunu protiv genocida..." # Istrebljivanje: "Na ovom stupnju, samo hitna, brza i nadmoćna oružana intervencija može zaustaviti genocid. Moraju biti uspostavljene stvarne sigurne zone ili koridori za evakuaciju izbjeglica sa teško naoružanom međunarodnom zaštitom." # Poricanje: "Počinioci... poriču da su počinili ikakav zločin... Odgovor na poricanje jeste kazna izrečena pred međunarodnim tribunalom ili državnim sudovima." U aprilu 2012., javljeno je da će Stanton uskoro dodati dva nova stadija: diskriminaciju i proganjanje, svojoj originalnoj teoriji.<ref>http://aipr.wordpress.com/2012/04/19/genprev-in-the-news-19-april-2012/</ref> == Priznati genocidi == * [[Pobuna naroda Herero i Nama]] (1904–1908): Kolonijalni rat između njemačkih trupa i naroda [[Herero]] i [[Nama]] u [[Njemačka Jugozapadna Afrika|Njemačkoj Jugozapadnoj Africi]], koji je završio genocidom nad afričkim narodima od njemačkih trupa. * Događaji u vezi s raspadom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] (1915), kao što je [[genocid nad Armenima]] i Pontskim Grcima i Aramejcima; ovi događaji praćeni su protjerivanjem i uništavanjem tih naroda sve do 1923. * [[Holokaust]] (1939–1945): Genocid nad Jevrejima i Romima u vrijeme nacionalsocijalizma. * [[Genocid u Burundiju]] (1965. i 1972): Genocid koji su narod [[Tutsi]] počinili nad narodom [[Hutu]] (100.000 do 300.000 mrtvih). * [[Genocid u Ruandi]] (1994): U gotovo 100 dana pripadnici Hutua ubili su 800.000 pripadnika Tutsija, što je gotovo 75% tog naroda iz Ruande, kao i pripadnike svog naroda koji se nije priključio genocidu ili se aktivno suprotstavio njemu. * Jedan poseban slučaj predstavljaju događaji za vrijeme vladavine [[Crveni Kmeri|Crvenih Kmera]] u Kambodži od 1975. do 1979, pošto su ovi bili ustremljeni protiv sopstvenog naroda, i za njih je u upotrebi pojam "autogenocid". Međutim, kod postupaka Crvenih Kmera prema drugim narodima ili grupama, recimo prema muslimanskom Chamu se opet upotijebljava pojam "genocid". * [[Genocid u Srebrenici]], gdje je više od 8000 muških [[Bošnjaci|bošnjačkih žrtava]] ubijeno. Ova ubistva počinjena su počevši od 11. jula 1995. nakon što su snage bosanskih Srba stekle kontrolu nad "zaštićenom enklavom" od nizozemskih mirovnih snaga. Dana 26. februara 2007. MKSJ u Den Haagu, glavni pravni organ u okviru [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], potvrdio je da je zločin u Srebrenici u julu 1995. genocid. == Također pogledajte == * [[Rasizam]] * [[Fašizam]] * [[Democid]] * [[Diana Johnstone]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === ==== Knjige ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |title=The Politics of Genocide: From the Genocide Convention to the Responsibility to Protect |date=2022 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-2147-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Basso |first1=Andrew R. |title=Destroy Them Gradually: Displacement as Atrocity |date=2024 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-3130-8 |language=en}} * {{Cite book |last1=Dunoff |first1=Jeffrey L. |last2=Ratner |first2=Steven R. |author2-link=Steven R. Ratner |last3=Wippman |first3=David |author3-link=David Wippman |title=International Law: Norms, Actors, Process |pages=615–621 |edition=2nd |year=2006 |publisher=Aspen |isbn=978-0-7355-5735-2}} * {{cite book |last=Ihrig |first=Stefan |author-link=Stefan Ihrig |date=2016 |title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler |title-link=Justifying Genocide |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-50479-0}} * {{cite book |last=Jones |first=Adam |date=2017 |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |edition=3rd |location=London |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781138823846}} * {{cite book |last1=Jones |first1=Adam |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |date=2023 |edition=4th |publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-000-95870-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Maynard |first1=Jonathan Leader |title=Ideology and Mass Killing: The Radicalized Security Politics of Genocides and Deadly Atrocities |date=2022 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-108266-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author-link=A. Dirk Moses |title=The Problems of Genocide: Permanent Security and the Language of Transgression |title-link=The Problems of Genocide |date=2021 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-02832-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Naimark |first1=Norman M. |author1-link=Norman Naimark |title=Genocide: A World History |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-976527-0}} * {{cite book |last1=Ochab |first1=Ewelina U. |last2=Alton |first2=David |title=State Responses to Crimes of Genocide: What Went Wrong and How to Change It |date=2022 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-99162-3}} * {{cite book |last1=Rechtman |first1=Richard |title=Living in Death: Genocide and Its Functionaries |date=2021 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-9788-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Sands |first1=Philippe |author-link=Philippe Sands |title=East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes Against Humanity |title-link=East West Street |date=2017 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-1-4746-0191-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |author1-link=Martin Shaw (sociologist) |title=Genocide and International Relations: Changing Patterns in the Transitions of the Late Modern World |date=2014 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-11013-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |title=What is Genocide? |date=2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-7456-8710-0 |language=en}} * {{cite book |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |title=The Soviet Union and the Gutting of the UN Genocide Convention |date=2017 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-31290-9 |language=en}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Timothy |title=The Complexity of Evil: Perpetration and Genocide |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52460 |date=2020 |publisher=[[Rutgers University Press]] |hdl=20.500.12657/52460 |isbn=978-1-9788-1431-8 |language=en}} {{Refend}} ==== Kolekcije ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Kjell |last2=Jessee |first2=Erin |title=Researching Perpetrators of Genocide |date=2020 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-32970-9 |language=en |chapter=Introduction}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey |title=The Palgrave Encyclopedia of Imperialism and Anti-Imperialism |date=2021b |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-29901-9 |pages=1012–1022 |language=en |chapter=Genocide and Imperialism}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk|editor-link2=A. Dirk Moses |title=The Oxford Handbook of Genocide Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-161361-6}} ** {{harvc |last=Schabas |first=William A. |author-link=William Schabas |chapter=The Law and Genocide |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2010 |pages=123–141}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk |editor2-link=A. Dirk Moses |year=2022 |title=Genocide: Key Themes |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-286526-7 |url=https://books.google.com/books?id=lptlEAAAQBAJ |access-date=19. 5. 2025}} ** {{harvc |last=Nyseth Nzitatira |first=Hollie |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=45–74 |contribution=Predicting genocide}} ** {{harvc |first=Elisa |last=von Joeden-Forgey |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=100–131 |contribution=Gender and genocide}} ** {{harvc |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=161–190 |contribution=The state and genocide}} ** {{harvc |last1=Häussler |first1=Matthias |last2=Stucki |first2=Andreas |last3=Veracini |first3=Lorenzo |author3-link=Lorenzo Veracini |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=191–221 |contribution=Genocide and Empire}} ** {{harvc |last=Moyd |first=Michelle |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=222–252 |contribution=Genocide and War}} ** {{harvc |first1=Dan |last1=Stone |first2=Rebecca |last2=Jinks |author1-link=Dan Stone (historian) |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=253–276 |contribution=Genocide and memory}} ** {{harvc |last=Bellamy |first=Alex J. |last2=McLoughlin |first2=Stephen |contribution=Genocide and Military Intervention |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022}} * {{Cite book |last1=Graziosi |first1=Andrea |last2=Sysyn |first2=Frank E. |chapter=Introduction: Genocide and Mass Categorical Violence |editor1-last=Graziosi |editor1-first=Andrea |editor2-last=Sysyn |editor2-first=Frank E. |year=2022 |title=Genocide: The Power and Problems of a Concept |url=https://archive.org/details/genocide-the-power-and-problems-of-a-concept-9780228009511_compress_202404 |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |isbn=978-0-2280-0951-1 |pages=3–21 |language=en}} * {{cite book |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=I: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-64034-3 |language=en}} ** {{harvc |last1=Kiernan |first1=Ben |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=1–30 |chapter=General Editor's Introduction to the Series: Genocide: Its Causes, Components, Connections and Continuing Challenges}} ** {{harvc |last1=Lemos |first1=T. M. |last2=Taylor |first2=Tristan S. |last3=Kiernan |first3=Ben |author3-link=Ben Kiernan |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=31–56 |chapter=Introduction to Volume I}}<!-- {{harvc |last1=Vandkilde |first1=Helle |pages=57–182 |chapter=Themes of Genocide through History |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023}} --> * {{cite book |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=II: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480 |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Madley |first2=Benjamin |last3=Taylor |first3=Rebe |author3-link=Rebe Taylor |chapter=Introduction to Volume II |pages=1–20}} * {{cite book |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Lower |first2=Wendy |author2-link=Wendy Lower |last3=Naimark |first3=Norman |author3-link=Norman Naimark |last4=Straus |first4=Scott |author4-link=Scott Straus |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=III: Genocide in the Contemporary Era, 1914–2020 |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-76711-8 |pages=1–28 |chapter=Introduction to Volume III |ref={{sfnref|Kiernan et al.|2023}}}} * {{cite book |last=Kugler |first=Tadeusz |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |url=https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4 |chapter=The Demography of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=[https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4/page/102 102]–124}} * {{cite book |last1=Lang |first1=Berel |title=Genocide and Human Rights: A Philosophical Guide |date=2005 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-0-230-55483-2 |pages=5–17 |language=en |chapter=The Evil in Genocide}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author1-link=A. Dirk Moses |title=Genocidal Violence: Concepts, Forms, Impact |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-078132-8 |pages=15–38 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110781328-002/html |language=en |chapter=Genocide as a Category Mistake: Permanent Security and Mass Violence Against Civilians |doi=10.1515/9783110781328-002}} * {{cite book |last=Mulaj |first=Klejda |title=Postgenocide: Interdisciplinary Reflections on the Effects of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2021 |isbn=978-0-19-264825-9 |chapter=Introduction: Postgenocide: Living with Permutations of Genocide Harms}} *{{cite book |editor1-last=Simon |editor1-first=David J. |editor2-last=Kahn |editor2-first=Leora |title=Handbook of Genocide Studies |date=2023 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-80037-934-3 |language=en}} ** {{harvc |last=Irvin-Erickson |first=Douglas |author-link=Douglas Irvin-Erickson |chapter=The history of Raphael Lemkin and the UN Genocide Convention |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023 |chapter-url=https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781800379343/book-part-9781800379343-9.xml |pp=7–26}} ** {{harvc |last=Adhikari |first=Mohamed |author-link=Mohamed Adhikari |chapter=Destroying to replace: reflections on motive forces behind civilian-driven violence in settler genocides of Indigenous peoples |pp=42–53 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} ** {{harvc |last=Anderton |first=Charles H. |chapter=Genocide prevention: perspectives from psychological and social economic choice models |pp=142–156 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |date=2008 |title=The Historiography of Genocide |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-230-29778-4}} ** {{harvc |last1=Curthoys |first1=Ann |author1-link=Ann Curthoys |last2=Docker |first2=John |chapter=Defining Genocide |pp=9–41 |in1=Stone |year=2008}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |title=The Holocaust, Fascism and Memory: Essays in the History of Ideas |date=2013 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-1-137-02953-9 |pages=143–156 |language=en |chapter=Genocide and Memory}} {{Refend}} ==== Žurnali ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite journal |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |date=2021a |title=Situating Contributions from Underrepresented Groups and Geographies within the Field of Genocide Studies |journal=[[International Studies Perspectives]] |volume=22 |issue=3 |pages=361–382 |doi=10.1093/isp/ekaa011}} * {{Cite journal |last1=Barsalou |first1=Judy |last2=Baxter |first2=Victoria |date=januar 2007 |title=The Urge to Remember: The Role of Memorials in Social Reconstruction and Transitional Justice |url=https://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |journal=Stabilization and Reconstruction |volume=Series 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209190424/http://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |url-status=dead |archive-date=9. 2. 2015}} * {{cite journal |last1=Bilsky |first1=Leora |last2=Klagsbrun |first2=Rachel |author1-link=Leora Bilsky |date=23. 7. 2018 |title=The Return of Cultural Genocide? |journal=[[European Journal of International Law]] |volume=29 |issue=2 |issn=0938-5428 |doi=10.1093/ejil/chy025 |doi-access=free |pages=373–396 |url=https://academic.oup.com/ejil/article-pdf/29/2/373/25197971/chy025.pdf |access-date=8. 1. 2025}} * {{cite journal |last1=Kathman |first1=Jacob D. |last2=Wood |first2=Reed M. |title=Managing Threat, Cost, and Incentive to Kill: The Short- and Long-Term Effects of Intervention in Mass Killings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-conflict-resolution_2011-10_55_5/page/734 |journal=[[Journal of Conflict Resolution]] |date=2011 |volume=55 |issue=5 |pages=735–760 |doi=10.1177/0022002711408006}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Kawachi |first2=Ichiro |last3=Knobler |first3=Haim Y. |last4=Abramowitz |first4=Moshe Z. |last5=Galea |first5=Sandro |last6=Roberts |first6=Bayard |last7=Mollica |first7=Richard |last8=McKee |first8=Martin |title=The long-term health consequences of genocide: developing GESQUQ - a genocide studies checklist |journal=Conflict and Health |date=2019 |volume=13 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/s13031-019-0198-9 |doi-access=free |pmid=31011364 |pmc=6460659 |issn=1752-1505 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2019}}}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Knobler |first2=Haim Y. |last3=Kawachi |first3=Ichiro |last4=Bain |first4=Paul A. |last5=Abramowitz |first5=Moshe Z. |last6=McKee |first6=Charlotte |last7=Reinharz |first7=Shula |last8=McKee |first8=Martin |title=Psychopathology of children of genocide survivors: a systematic review on the impact of genocide on their children's psychopathology from five countries |journal=[[International Journal of Epidemiology]] |date=2017 |pages=246–257 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2017}}}} * {{cite journal |last1=Luft |first1=Aliza |title=Three Stories and Three Questions about Participation in Genocide |journal=[[Journal of Perpetrator Research]] |date=2020 |volume=3 |issue=1 |doi=10.21039/jpr.3.1.37 |issn=2514-7897 |pages=196– |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=McDoom |first1=Omar Shahabudin |author1-link=Omar Shahabudin McDoom |title=Radicalization as cause and consequence of violence in genocides and mass killings |journal=[[Violence (journal)|Violence]] |date=2020 |volume=1 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.1177/2633002420904267 |language=en |issn=2633-0024 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Ozoráková |first1=Lilla |title=The Road to Finding a Definition for the Crime of Genocide – the Importance of the Genocide Convention |journal=The Law & Practice of International Courts and Tribunals |date=2022 |volume=21 |issue=2 |pages=278–301 |doi=10.1163/15718034-12341475 |issn=1569-1853}} {{Refend}} ==== Ostali izvori ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite report |date=n.d. |title=When to Refer to a Situation as "Genocide" |url=https://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/assets/pdf/GuidanceNote-When%20to%20refer%20to%20a%20situation%20as%20genocide.pdf |publisher=United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect |access-date=22. 12. 2024 |ref={{harvid|UN Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect|n.d.}}}} {{Refend}} {{Genocid}} {{Commonscat|Genocide}} {{Wikicitat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid| ]] [[Kategorija:Međunarodno krivično pravo]] [[Kategorija:Populacija]] pyjlzbmhq8g56ybvqcvcc8dpzlmxlky 3836895 3836839 2026-04-24T06:38:19Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-24903-34|~2026-24903-34]] ([[User talk:~2026-24903-34|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Mhare|Mhare]] 3836825 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Čišćenje}} {{Standardi}} '''Genocid''' (lat. ''genus'' = narod, ''occidere'' = ubiti) je nasilje usmjereno protiv pojedinaca zbog njihove pripadnosti grupi i usmjereno na uništenje naroda.{{Efn|Obično se definiše kao "[[Nacija|nacionalna]], [[Etnička grupa|etnička]], [[Rasa|rasna]] ili [[Religija|vjerska]] grupa""}}{{sfn|Kiernan ''et al.''|2023|p=11}} [[Raphael Lemkin]], koji je skovao taj termin, definirao je genocid kao "uništenje nacije ili etničke grupe" sredstvima kao što su "raspad [njenih] političkih i društvenih institucija, [njene] kulture, jezika, nacionalnih osjećaja, religije i [njenog] ekonomskog postojanja".{{sfn|Bachman|2022|p=48}} Tokom borbe za ratifikaciju [[Konvencija o sprječavanju i kažnjavanju genocida|Konvencije o genocidu]], moćne zemlje su ograničile Lemkinovu definiciju kako bi isključile vlastite postupke iz klasifikacije kao genocid,{{sfn|Irvin-Erickson|2023|pp=20–21}}{{sfn|Bachman|2021b|p=1021}} na kraju je ograničivši na bilo koji od pet "djela počinjenih s namjerom da se u cijelosti ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa".{{sfn|Kiernan|2023|p=6}} Iako postoje mnoge naučne definicije genocida,{{sfn|Jones|2023|pp=24–29}} gotovo sva međunarodna pravna tijela službeno presuđuju zločin genocida u skladu s Konvencijom o genocidu.{{sfn|Dunoff|Ratner|Wippman|2006|pp=615–621}} Uporedo sa biološkim iskorjenjivanjem grupne žrtve, brišu se i prepoznatljivi tragovi njene materijalne i duhovne kulture ("[[kulturocid]]"), tj. uništava se njeno sveukupno [[Bioantropologija|bioantropološko]] i [[Socioantropologija|socioantropološko]] biće.<ref>Peleš A. (1977): Rasna diskriminacija i međunarodno pravo. Svjetlost, Sarajevo.</ref> Genocid se događao kroz cijelu ljudsku historiju, čak i u prahistorijsko doba, ali je posebno vjerojatan u situacijama imperijalne ekspanzije i konsolidacije moći. Povezan je s kolonijalnim carstvima i kolonijama doseljenika, kao i sa [[Svjetski rat|svjetskim ratovima]] i represivnim vladama u dvadesetom stoljeću. Kolokvijalno razumijevanje genocida uveliko je pod utjecajem [[Holokaust]]a kao njegovog arhetipa i shvata se kao da su nevine žrtve meta zbog svog etničkog identiteta, a ne iz bilo kojeg političkog razloga. Genocid se široko smatra oličenjem ljudskog zla i često se naziva "zločinom nad zločinima"; posljedično, događaji se često osuđuju kao genocid. == Historija == U bližoj historiji žrtve genocida su najčešće bili narodi čije su postojbine zaposjedali kolonijalni osvajači ili drugi agresivni pretendenti na tuđe teritorije. Tragičnu genocidnu kulminaciju rasizma ostvaruje [[Treži rajh|nacistička Njemačka]], krajem tridesetih i početkom četrdesetih godina XX vijeka. Ta zvanična državna ideologija "teorijski" je opravdavana tezom o globalnoj historijskoj misiji (biološki superiorne i predodređene) "[[arijevska rasa|arijevskê rasê]]" ("nadljudî", uporedi: "nebeski narod"). Prema nacističkom zakonodavstvu, svi nearijevski pojedinci i skupine su manje vrijedni i apriorno nesposobni za obavljanje kulturnih, umjetničkih, prosvjetnih, tehničkih i ostalih javnih i mnogih drugih "elitnih" funkcija i poslova. Ta nehumana hajka na "nečistu krv" rezultirala je masovnim genocidom nad Jevrejima, [[Romi]]ma, slavenskim i drugim pripadnicima "nižih rasa", u kojem su uništeni životi miliona nevinih ljudi. {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- |colspan ="7" | '''Temeljni međunarodni dokumenti u borbi za uklanjanje svih oblika rasizma i genocida'''<ref>Glendon M. A. (2002): A world made new: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights. Random House, Harvard, {{ISBN|978-0-375-76046-4}}.</ref><ref>http://books.google.com/books?id=2-vaZkbca2sC</ref><ref>Williams P, coauthors - United Nations General Assembly (1981): The international bill of human rights. Entwhistle Books, {{ISBN|978-0-934558-07-5}}.</ref> <ref>Morsink J. (1999): The Universal Declaration of Human Rights: origins, drafting, and intent. University of Pennsylvania Press, {{ISBN|978-0-8122-1747-6}}.</ref> |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Dokument''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Godina''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''Najbitnije odrednice''' |- |'''Deklaracija o ljudskim pravima |[[1929.]] |"Svaka država je međunarodno obavezna da prizna jednako pravo svakog pojedinca na život, slobodu i svojinu, kao i da na svojoj teritoriji pruži punu i ukupnu zaštitu prava bez razlikovanja s obzirom na državljanstvo, spol, rasu, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima''' |[[1942.]] |"Sva ljudska bića se rađaju slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima" |- |'''Povelja UN''' |[[1945.]] |Obaveza UN je unapređivanje „univerzalnog poštovanja i uvažavanja ljudskih prava i osnovnih sloboda za sve, bez obzira na rasu, spol, jezik i vjeroispovijest" |- |'''Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida'''* |[[1948.]] |"Genocid je uskraćivanje prava na opstanak čitavim ljudskim grupama, kao što je homicid uskraćivanje prava na opstanak pojedinim ljudskim bićima – takvo uskraćivanje prava na opstanak potresa ljudsku savjest, nanosi velike gubitke čovječanstvu koje je usljed toga lišeno kulturnih i drugih doprinosa ovih ljudskih grupa, i protivi se moralnim zakonima kao i duhu ciljeva UN."* |- |'''Deklaracija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1963.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". (Proces usvajanja nastavljen [[1966.]]). |- |'''Međunarodna konvencija o uklanjanju svih oblika rasne diskriminacije''' |[[1966.]], stupila na snagu [[1969.]] |Rasna diskriminacija je „svako razlikovanje na osnovu rase, boje kože, predaka, nacionalnog ili etničkog porijekla". |- |'''Napomene''' |* Prema Konvenciji (Član II), genocidnim se smatraju ..."slijedeći akti, izvršeni sa namjerom da se uništi, u cjelosti ili djelimično, neka nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa kao takva: *ubijanje članova grupe; *nanošenje teških tjelesnih i mentalnih povreda članovima grupe; *svjesno stavljanje grupe u uvjete života koji treba da dovedu do njenog uništenja, u cjelosti ili djelimično; *primjena mjera usmjerenih na sprečavanje rađanja unutar grupe; *prinudno prebacivanje djece iz jedne grupe u drugu." |* Konvencija ne obuhvata poznate asimilatorske oblike genocida u kojima se pravo na postojanje određenih ljudskih grupa može uskratiti i bez biološkog uništenja, prinudnim lišavanjem grupe njenog kulturnog identiteta (kulturocid), tj. zatiranjem kulturnih posebnosti po kojima je prepoznatljiva u široj zajednici. Nametanjem tuđe kulture, vjere, jezika, običaja (itd.), realizira se najprije kulturološka, a zatim (postepeno) i biološka asimilacija žrtve genocida. |} Riječ ''genocid'' je 1943. prvi put upotrijebio [[Raphael Lemkin]] (Rafael Lemkin) (1900–1959), [[Poljak]] i [[židov]]ski učenjak u polju pravnih pitanja. U ishodu [[Holokaust]]a, Lemkin je uspješno proveo kampanju za univerzalno prihvatanje [[međunarodno pravo|međunarodnih prava]], definirajući i zabranjujući genocid. ''Konvencija o prevenciji i kaznama za krivično djelo genocida'', koja je usvojena od strane Generalne Skupštine UN-a je postigla ovaj cilj 1948, stupajući na snagu 1951. godine. == Stepeni u razvoju genocida == Prema [[Gregory Stanton|Gregoryju Stentonu]], predsjedniku [[Genocide Watch]], genocid se razvija u osam etapa: # Razvrstavanje (klasifikacija): ljudi se dijele na "mi" i "oni". "Glavna preventiva u ovom ranom stadijumu jeste razvijanje univerzalnih institucija koje prevazilaze... podjele." # Označavanje (simbolizacija): "Skupa sa mržnjom, članovima prokaženih grupa (parija) mogu protivno njihovoj volji biti nametnuta obilježja (simboli)... U cilju borbe protiv obilježavanja, simboli mržnje mogu biti zakonski zabranjeni... kao i govor mržnje." # Obeščovječavanje (dehumanizacija): "Obeščovječavanjem se prevazilazi normalna ljudska odbojnost prema ubistvu." # Organizovanje: "Genocid je uvek organizovan... Posebne vojne, paravojne ili policijske jedinice se često obučavaju i naoružavaju... Kako bi se suprotstavili ovom stadijumu, članstvo u ovakvim policijama mora biti zabranjeno zakonom." # Polarizovanje: "Grupe koje stoje iza mržnje emituju polarizujuću propagandu... Preventiva može značiti zaštitu bezbednosti umjerenih vođa ili pomoć grupama za ljudska prava..." # Identifikovanje: "Žrtve se identifukuju i izdvajaju zbog svoje etničke ili vjerske pripadnosti... Na ovom stupnju, mora se jasno pozvati na uzbunu protiv genocida..." # Istrebljivanje: "Na ovom stupnju, samo hitna, brza i nadmoćna oružana intervencija može zaustaviti genocid. Moraju biti uspostavljene stvarne sigurne zone ili koridori za evakuaciju izbjeglica sa teško naoružanom međunarodnom zaštitom." # Poricanje: "Počinioci... poriču da su počinili ikakav zločin... Odgovor na poricanje jeste kazna izrečena pred međunarodnim tribunalom ili državnim sudovima." U aprilu 2012., javljeno je da će Stanton uskoro dodati dva nova stadija: diskriminaciju i proganjanje, svojoj originalnoj teoriji.<ref>http://aipr.wordpress.com/2012/04/19/genprev-in-the-news-19-april-2012/</ref> == Priznati genocidi == * [[Pobuna naroda Herero i Nama]] (1904–1908): Kolonijalni rat između njemačkih trupa i naroda [[Herero]] i [[Nama]] u [[Njemačka Jugozapadna Afrika|Njemačkoj Jugozapadnoj Africi]], koji je završio genocidom nad afričkim narodima od njemačkih trupa. * Događaji u vezi s raspadom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] (1915), kao što je [[genocid nad Armenima]] i Pontskim Grcima i Aramejcima; ovi događaji praćeni su protjerivanjem i uništavanjem tih naroda sve do 1923. * [[Holokaust]] (1939–1945): Genocid nad Jevrejima i Romima u vrijeme nacionalsocijalizma. * [[Genocid nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]], Genocid nad preko 300.000 [[Srbi|Srba]] od strane [[Ustaše|Ustaša]] u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]]. * [[Genocid u Burundiju]] (1965. i 1972): Genocid koji su narod [[Tutsi]] počinili nad narodom [[Hutu]] (100.000 do 300.000 mrtvih). * [[Genocid u Ruandi]] (1994): U gotovo 100 dana pripadnici Hutua ubili su 800.000 pripadnika Tutsija, što je gotovo 75% tog naroda iz Ruande, kao i pripadnike svog naroda koji se nije priključio genocidu ili se aktivno suprotstavio njemu. * Jedan poseban slučaj predstavljaju događaji za vrijeme vladavine [[Crveni Kmeri|Crvenih Kmera]] u Kambodži od 1975. do 1979, pošto su ovi bili ustremljeni protiv sopstvenog naroda, i za njih je u upotrebi pojam "autogenocid". Međutim, kod postupaka Crvenih Kmera prema drugim narodima ili grupama, recimo prema muslimanskom Chamu se opet upotijebljava pojam "genocid". * [[Genocid u Srebrenici]], gdje je više od 8000 muških [[Bošnjaci|bošnjačkih žrtava]] ubijeno. Ova ubistva počinjena su počevši od 11. jula 1995. nakon što su snage bosanskih Srba stekle kontrolu nad "zaštićenom enklavom" od nizozemskih mirovnih snaga. Dana 26. februara 2007. MKSJ u Den Haagu, glavni pravni organ u okviru [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], potvrdio je da je zločin u Srebrenici u julu 1995. genocid. == Također pogledajte == * [[Rasizam]] * [[Fašizam]] * [[Democid]] * [[Diana Johnstone]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === ==== Knjige ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |title=The Politics of Genocide: From the Genocide Convention to the Responsibility to Protect |date=2022 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-2147-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Basso |first1=Andrew R. |title=Destroy Them Gradually: Displacement as Atrocity |date=2024 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-1-9788-3130-8 |language=en}} * {{Cite book |last1=Dunoff |first1=Jeffrey L. |last2=Ratner |first2=Steven R. |author2-link=Steven R. Ratner |last3=Wippman |first3=David |author3-link=David Wippman |title=International Law: Norms, Actors, Process |pages=615–621 |edition=2nd |year=2006 |publisher=Aspen |isbn=978-0-7355-5735-2}} * {{cite book |last=Ihrig |first=Stefan |author-link=Stefan Ihrig |date=2016 |title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler |title-link=Justifying Genocide |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-50479-0}} * {{cite book |last=Jones |first=Adam |date=2017 |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |edition=3rd |location=London |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781138823846}} * {{cite book |last1=Jones |first1=Adam |author-link=Adam Jones (Canadian scholar) |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |date=2023 |edition=4th |publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-000-95870-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Maynard |first1=Jonathan Leader |title=Ideology and Mass Killing: The Radicalized Security Politics of Genocides and Deadly Atrocities |date=2022 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-108266-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author-link=A. Dirk Moses |title=The Problems of Genocide: Permanent Security and the Language of Transgression |title-link=The Problems of Genocide |date=2021 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-02832-5 |language=en}} * {{cite book |last1=Naimark |first1=Norman M. |author1-link=Norman Naimark |title=Genocide: A World History |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-976527-0}} * {{cite book |last1=Ochab |first1=Ewelina U. |last2=Alton |first2=David |title=State Responses to Crimes of Genocide: What Went Wrong and How to Change It |date=2022 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-99162-3}} * {{cite book |last1=Rechtman |first1=Richard |title=Living in Death: Genocide and Its Functionaries |date=2021 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-9788-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Sands |first1=Philippe |author-link=Philippe Sands |title=East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes Against Humanity |title-link=East West Street |date=2017 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-1-4746-0191-7 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |author1-link=Martin Shaw (sociologist) |title=Genocide and International Relations: Changing Patterns in the Transitions of the Late Modern World |date=2014 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-11013-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Shaw |first1=Martin |title=What is Genocide? |date=2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-7456-8710-0 |language=en}} * {{cite book |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |title=The Soviet Union and the Gutting of the UN Genocide Convention |date=2017 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-31290-9 |language=en}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Timothy |title=The Complexity of Evil: Perpetration and Genocide |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52460 |date=2020 |publisher=[[Rutgers University Press]] |hdl=20.500.12657/52460 |isbn=978-1-9788-1431-8 |language=en}} {{Refend}} ==== Kolekcije ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Kjell |last2=Jessee |first2=Erin |title=Researching Perpetrators of Genocide |date=2020 |publisher=[[University of Wisconsin Press]] |isbn=978-0-299-32970-9 |language=en |chapter=Introduction}} * {{cite book |last1=Bachman |first1=Jeffrey |title=The Palgrave Encyclopedia of Imperialism and Anti-Imperialism |date=2021b |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-29901-9 |pages=1012–1022 |language=en |chapter=Genocide and Imperialism}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk|editor-link2=A. Dirk Moses |title=The Oxford Handbook of Genocide Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-161361-6}} ** {{harvc |last=Schabas |first=William A. |author-link=William Schabas |chapter=The Law and Genocide |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2010 |pages=123–141}} * {{cite book |editor1-last=Bloxham |editor1-first=Donald |editor1-link=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk |editor2-link=A. Dirk Moses |year=2022 |title=Genocide: Key Themes |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-286526-7 |url=https://books.google.com/books?id=lptlEAAAQBAJ |access-date=19. 5. 2025}} ** {{harvc |last=Nyseth Nzitatira |first=Hollie |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=45–74 |contribution=Predicting genocide}} ** {{harvc |first=Elisa |last=von Joeden-Forgey |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=100–131 |contribution=Gender and genocide}} ** {{harvc |last1=Weiss-Wendt |first1=Anton |author1-link=Anton Weiss-Wendt |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=161–190 |contribution=The state and genocide}} ** {{harvc |last1=Häussler |first1=Matthias |last2=Stucki |first2=Andreas |last3=Veracini |first3=Lorenzo |author3-link=Lorenzo Veracini |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=191–221 |contribution=Genocide and Empire}} ** {{harvc |last=Moyd |first=Michelle |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=222–252 |contribution=Genocide and War}} ** {{harvc |first1=Dan |last1=Stone |first2=Rebecca |last2=Jinks |author1-link=Dan Stone (historian) |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022 |pp=253–276 |contribution=Genocide and memory}} ** {{harvc |last=Bellamy |first=Alex J. |last2=McLoughlin |first2=Stephen |contribution=Genocide and Military Intervention |in1=Bloxham |in2=Moses |year=2022}} * {{Cite book |last1=Graziosi |first1=Andrea |last2=Sysyn |first2=Frank E. |chapter=Introduction: Genocide and Mass Categorical Violence |editor1-last=Graziosi |editor1-first=Andrea |editor2-last=Sysyn |editor2-first=Frank E. |year=2022 |title=Genocide: The Power and Problems of a Concept |url=https://archive.org/details/genocide-the-power-and-problems-of-a-concept-9780228009511_compress_202404 |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |isbn=978-0-2280-0951-1 |pages=3–21 |language=en}} * {{cite book |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=I: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-64034-3 |language=en}} ** {{harvc |last1=Kiernan |first1=Ben |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=1–30 |chapter=General Editor's Introduction to the Series: Genocide: Its Causes, Components, Connections and Continuing Challenges}} ** {{harvc |last1=Lemos |first1=T. M. |last2=Taylor |first2=Tristan S. |last3=Kiernan |first3=Ben |author3-link=Ben Kiernan |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023 |pages=31–56 |chapter=Introduction to Volume I}}<!-- {{harvc |last1=Vandkilde |first1=Helle |pages=57–182 |chapter=Themes of Genocide through History |in1=Kiernan |in2=Lemos |in3=Taylor |year=2023}} --> * {{cite book |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=II: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480 |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Madley |first2=Benjamin |last3=Taylor |first3=Rebe |author3-link=Rebe Taylor |chapter=Introduction to Volume II |pages=1–20}} * {{cite book |last1=Kiernan |first1=Ben |author1-link=Ben Kiernan |last2=Lower |first2=Wendy |author2-link=Wendy Lower |last3=Naimark |first3=Norman |author3-link=Norman Naimark |last4=Straus |first4=Scott |author4-link=Scott Straus |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=III: Genocide in the Contemporary Era, 1914–2020 |date=2023 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-76711-8 |pages=1–28 |chapter=Introduction to Volume III |ref={{sfnref|Kiernan et al.|2023}}}} * {{cite book |last=Kugler |first=Tadeusz |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |url=https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4 |chapter=The Demography of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=[https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4/page/102 102]–124}} * {{cite book |last1=Lang |first1=Berel |title=Genocide and Human Rights: A Philosophical Guide |date=2005 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-0-230-55483-2 |pages=5–17 |language=en |chapter=The Evil in Genocide}} * {{cite book |last1=Moses |first1=A. Dirk |author1-link=A. Dirk Moses |title=Genocidal Violence: Concepts, Forms, Impact |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-078132-8 |pages=15–38 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110781328-002/html |language=en |chapter=Genocide as a Category Mistake: Permanent Security and Mass Violence Against Civilians |doi=10.1515/9783110781328-002}} * {{cite book |last=Mulaj |first=Klejda |title=Postgenocide: Interdisciplinary Reflections on the Effects of Genocide |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2021 |isbn=978-0-19-264825-9 |chapter=Introduction: Postgenocide: Living with Permutations of Genocide Harms}} *{{cite book |editor1-last=Simon |editor1-first=David J. |editor2-last=Kahn |editor2-first=Leora |title=Handbook of Genocide Studies |date=2023 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-80037-934-3 |language=en}} ** {{harvc |last=Irvin-Erickson |first=Douglas |author-link=Douglas Irvin-Erickson |chapter=The history of Raphael Lemkin and the UN Genocide Convention |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023 |chapter-url=https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781800379343/book-part-9781800379343-9.xml |pp=7–26}} ** {{harvc |last=Adhikari |first=Mohamed |author-link=Mohamed Adhikari |chapter=Destroying to replace: reflections on motive forces behind civilian-driven violence in settler genocides of Indigenous peoples |pp=42–53 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} ** {{harvc |last=Anderton |first=Charles H. |chapter=Genocide prevention: perspectives from psychological and social economic choice models |pp=142–156 |in1=Simon |in2=Kahn |year=2023}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |date=2008 |title=The Historiography of Genocide |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-230-29778-4}} ** {{harvc |last1=Curthoys |first1=Ann |author1-link=Ann Curthoys |last2=Docker |first2=John |chapter=Defining Genocide |pp=9–41 |in1=Stone |year=2008}} * {{cite book |last1=Stone |first1=Dan |author1-link=Dan Stone (historian) |title=The Holocaust, Fascism and Memory: Essays in the History of Ideas |date=2013 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK |isbn=978-1-137-02953-9 |pages=143–156 |language=en |chapter=Genocide and Memory}} {{Refend}} ==== Žurnali ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite journal |last1=Bachman |first1=Jeffrey S. |date=2021a |title=Situating Contributions from Underrepresented Groups and Geographies within the Field of Genocide Studies |journal=[[International Studies Perspectives]] |volume=22 |issue=3 |pages=361–382 |doi=10.1093/isp/ekaa011}} * {{Cite journal |last1=Barsalou |first1=Judy |last2=Baxter |first2=Victoria |date=januar 2007 |title=The Urge to Remember: The Role of Memorials in Social Reconstruction and Transitional Justice |url=https://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |journal=Stabilization and Reconstruction |volume=Series 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209190424/http://www.usip.org/sites/default/files/srs5.pdf |url-status=dead |archive-date=9. 2. 2015}} * {{cite journal |last1=Bilsky |first1=Leora |last2=Klagsbrun |first2=Rachel |author1-link=Leora Bilsky |date=23. 7. 2018 |title=The Return of Cultural Genocide? |journal=[[European Journal of International Law]] |volume=29 |issue=2 |issn=0938-5428 |doi=10.1093/ejil/chy025 |doi-access=free |pages=373–396 |url=https://academic.oup.com/ejil/article-pdf/29/2/373/25197971/chy025.pdf |access-date=8. 1. 2025}} * {{cite journal |last1=Kathman |first1=Jacob D. |last2=Wood |first2=Reed M. |title=Managing Threat, Cost, and Incentive to Kill: The Short- and Long-Term Effects of Intervention in Mass Killings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-conflict-resolution_2011-10_55_5/page/734 |journal=[[Journal of Conflict Resolution]] |date=2011 |volume=55 |issue=5 |pages=735–760 |doi=10.1177/0022002711408006}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Kawachi |first2=Ichiro |last3=Knobler |first3=Haim Y. |last4=Abramowitz |first4=Moshe Z. |last5=Galea |first5=Sandro |last6=Roberts |first6=Bayard |last7=Mollica |first7=Richard |last8=McKee |first8=Martin |title=The long-term health consequences of genocide: developing GESQUQ - a genocide studies checklist |journal=Conflict and Health |date=2019 |volume=13 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/s13031-019-0198-9 |doi-access=free |pmid=31011364 |pmc=6460659 |issn=1752-1505 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2019}}}} * {{cite journal |last1=Lindert |first1=Jutta |last2=Knobler |first2=Haim Y. |last3=Kawachi |first3=Ichiro |last4=Bain |first4=Paul A. |last5=Abramowitz |first5=Moshe Z. |last6=McKee |first6=Charlotte |last7=Reinharz |first7=Shula |last8=McKee |first8=Martin |title=Psychopathology of children of genocide survivors: a systematic review on the impact of genocide on their children's psychopathology from five countries |journal=[[International Journal of Epidemiology]] |date=2017 |pages=246–257 |ref={{sfnref|Lindert et al.|2017}}}} * {{cite journal |last1=Luft |first1=Aliza |title=Three Stories and Three Questions about Participation in Genocide |journal=[[Journal of Perpetrator Research]] |date=2020 |volume=3 |issue=1 |doi=10.21039/jpr.3.1.37 |issn=2514-7897 |pages=196– |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=McDoom |first1=Omar Shahabudin |author1-link=Omar Shahabudin McDoom |title=Radicalization as cause and consequence of violence in genocides and mass killings |journal=[[Violence (journal)|Violence]] |date=2020 |volume=1 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.1177/2633002420904267 |language=en |issn=2633-0024 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Ozoráková |first1=Lilla |title=The Road to Finding a Definition for the Crime of Genocide – the Importance of the Genocide Convention |journal=The Law & Practice of International Courts and Tribunals |date=2022 |volume=21 |issue=2 |pages=278–301 |doi=10.1163/15718034-12341475 |issn=1569-1853}} {{Refend}} ==== Ostali izvori ==== {{Refbegin |30em |indent=yes}} * {{cite report |date=n.d. |title=When to Refer to a Situation as "Genocide" |url=https://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/assets/pdf/GuidanceNote-When%20to%20refer%20to%20a%20situation%20as%20genocide.pdf |publisher=United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect |access-date=22. 12. 2024 |ref={{harvid|UN Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect|n.d.}}}} {{Refend}} {{Genocid}} {{Commonscat|Genocide}} {{Wikicitat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid| ]] [[Kategorija:Međunarodno krivično pravo]] [[Kategorija:Populacija]] ndh2pu2a83dx4gy6p00a4p0uqog62u5 0 7436 3836985 3798773 2026-04-24T10:06:33Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836985 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Jaser Arafat | slika = Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg | redoslijed = 1. predsjednik Nacionalne uprave [[Palestina (država)|Palestine]] | vrijeme_na_vlasti = 5. juli 1994 – 11. novembar 2004. | prethodnik = | nasljednik = Rawhi Fattouh <small>{{small|(v.d.)}}</small> | redoslijed2 = 1. predsjednik [[Palestina (država)|Palestine]] | vrijeme_na_vlasti2 = 2. april 1989 – 11. novembar 2004. | prethodnik2 = | nasljednik2 = [[Mahmoud Abbas]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1929|08|24}} | mjesto_rođenja = [[Kairo]], [[Egipat]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2004|11|11|1929|08|24}} | mjesto_smrti = [[Pariz]], [[Francuska]] | nacionalnost = | druga_imena = | politička_stranka = | supruga = Suha Arafat (1990–2004) | djeca = 1 | potpis = Yasser Arafat signature.svg }} '''Yasser Arafat''' ({{Jez-ar|ياسر عرفات}})<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Yasser-Arafat|title=Yasser Arafat {{!}} Palestinian leader|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=12. 9. 2017}}</ref> pravim imenom '''Mohammed Abdel Rahman Abdel Raouf Arafat al-Qudwa al-Husseini''' (rođen 24. augusta, 1929 u [[Kairo|Kairu]]<ref name="nobel">http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/arafat-bio.html</ref>, [[Egipat]] – umro 11. novembra, 2004, u [[Pariz]]u, [[Francuska]]), je bio [[Palestina (država)|palestinski]] [[politika|političar]] i vođa, iznimno omiljen u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]]. Sudjelovao je u osnivanju pokreta [[Fatah]], a 1968. je postao i njegov vođa. [[Palestinska oslobodilačka organizacija|PLO]] je osnovan 1964, Arafat je postao njen predsjednik 1969. a potom 1971. i glavni zapovjednik Palestinskih revolucionarnih snaga. Ideološki arapski nacionalista i socijalista, Arafat je bio jedan od osnivača političke partije Fatah, koju je vodio od 1959. do 2004. Cilj je bio vratiti Palestini zemlju koju je [[Izrael]] okupirao. Organizovao je gerilske napade. Godine 1982. izrealska vojska je udaljila PLO od njihovog sjedišta u [[Liban]]u. Arafat je 1983. osnovao novu bazu u [[Tunis]]u, a 1989 je pozvan u [[Ujedinjene nacije|UN]] gdje je odbacio nasilje, priznao državu [[Izrael]] i pozvao na političko rješenje problema. 1993. potpisao je mirovni ugovor sa [[Izrael]]om. Te iste godine dolazi na čelo nove Palestinske narodne uprave u [[Pojas Gaze|Gazi]] i autonomne palestinske gradove na [[Zapadna obala|Zapadnoj obali]]. Od tada je izgubio podršku mnogih Palestinaca zbog neuspješnog rješavanja osnovne infrastruktre, zbog navodnih prevelikih ustupaka Izrealcima u mirovnim pregovorima i zbog [[autokracija|autokratskog]] načina vladanja. Godine 1996. je izabran za predsjednika palestinske samouprave. == Biografija == Rođen je od palestinskih roditelja u [[Kairo|Kairu]], [[Egipat]], gdje je proveo većinu svoje mladosti. Studirao je na [[Univerzitet kralja Fuada I|Univerzitetu kralja Fuada I]]. Dok je bio student, prihvatio je arapske [[Nacionalizam|nacionalističke]] i [[Anticionizam|anticionističke]] ideje. Nasuprot stvaranju Izraela 1948, borio se uz [[Muslimansko bratstvo]] tokom [[Arapsko-izraelski rata 1948.|arapsko-izraelskog rata 1948]]. Nakon poraza arapskih snaga, Arafat se vratio u Kairo i bio predsjednik Opće unije palestinskih studenata od 1952. do 1956. U drugoj polovini 1950-ih, Arafat je suosnivač Fataha, paravojne organizacije koja je tražila zamjenu Izraela palestinskom državom. Fatah je djelovao unutar nekoliko arapskih zemalja, odakle je pokrenuo napade na izraelske ciljeve. U drugoj polovini 1960-ih Arafatov profil je porastao; 1967. pridružio se [[Palestinska oslobodilačka organizacija|Palestinskoj oslobodilačkoj organizaciji]] (PLO), a 1969. je izabran za predsjednika [[Palestinsko nacionalno vijeće|Palestinskog nacionalnog vijeća]] (PNC). Fatahovo rastuće prisustvo u [[Jordan]]u rezultiralo je vojnim sukobima sa jordanskom vladom [[Husein, kralj Jordana|kralja Huseina]] i početkom 1970-ih se preselio u [[Liban]]. Tamo je Fatah pomagao Libanski nacionalni pokret tokom [[Libanski građanski rat|Libanskog građanskog rata]] i nastavio svoje napade na Izrael, što je rezultiralo time da je organizacija postala glavna meta izraelskih invazija tokom sukoba u Južnom Libanu 1978. i Libanskog rata 1982. Od 1983. do 1993. Arafat se nalazio u Tunisu i počeo je mijenjati svoj pristup sa otvorenog sukoba s Izraelcima na pregovore. Godine 1988. priznao je pravo Izraela na postojanje i tražio [[Dvodržavno rješenje|rješenje s dvije države]] za [[izraelsko-palestinski sukob]]. Godine 1994. vratio se u Palestinu, nastanio se u [[Gaza (grad)|gradu Gazi]] i promovirao samoupravu za palestinske teritorije. Angažirao je u nizu pregovora s izraelskom vladom da okonča sukob između nje i PLO-a. To je uključivalo [[Madridska konferencija 1991.|Madridsku konferenciju 1991]], [[Sporazum iz Osla 1993.|sporazume iz Osla 1993.]] i [[Samit u Camp Davidu 2000.|samit u Camp Davidu 2000]]. Uspjeh pregovora u Oslu doveo je do toga da je Arafat 1994, zajedno s izraelskim premijerima [[Yitzhak Rabin|Yitzhakom Rabin]]om i [[Shimon Peres]]om, dobio [[Nobelova nagrada za mir|Nobelove nagrade za mir]]. U to vrijeme, Fatahova podrška među Palestincima je opala s rastom [[Hamas]]a i drugih militantnih rivala. Krajem 2004, nakon što je više od dvije godine bio zatvoren u svom imanju u [[Ramala|Ramali]] od strane izraelske vojske, Arafat je pao u komu i umro. Iako je uzrok Arafatove smrti ostao predmet nagađanja, istrage ruskih i francuskih timova utvrdile su da nije u pitanju ništa sumnjivo.<ref name="French Investigation">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/16/yasser-arafat-french-rule-out-foul-play|title=Yasser Arafat: French rule out foul play in former Palestinian leader's death| work=The Guardian|date=16. 3. 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/France-drops-investigation-into-Arafats-death-415023|title=France drops investigation into Arafat's death| work=The Jerusalem Post|date=2. 9. 2015 |agency=Reuters|access-date=16. 6. 2024}}</ref><ref name="Russian Investigation">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/news/yasser-arafat-investigation-russian-probe-finds-death-not-caused-by-radiation/|title=Yasser Arafat investigation: Russian probe finds death not caused by radiation| publisher=CBS News|date=26. 12. 2013 |access-date=16. 6. 2024}}</ref> Arafat je i dalje kontroverzna ličnost. Palestinci ga općenito vide kao mučenika koji je simbolizirao nacionalne težnje svog naroda, dok su ga mnogi Izraelci smatrali [[Teroristi|teroristom]].<ref>{{Cite book|last=Creed|first=Richard D. Jr.|url=https://books.google.com/books?id=PhRvCwAAQBAJ&pg=PT53|title=Eighteen Years in Lebanon and Two Intifadas: The Israeli Defense Force and the U.S. Army Operational Environment|date=2014|publisher=Pickle Partners Publishing|isbn=978-1-78289-593-0|page=53}}</ref><ref>{{cite book |first=As'ad |last=Ghanem |url=https://archive.org/details/palestinianpolit0000gani |title=Palestinian Politics after Arafat: A Failed National Movement |publisher=Indiana University Press |date=2010 |page=259}}</ref><ref name="Arafat reviled particularly">{{cite news|url=http://travel.nytimes.com/2012/07/05/world/middleeast/palestinians-may-exhume-arafat-after-report-of-poisoning.html|title=Palestinians May Exhume Arafat After Report of Poisoning| work=The New York Times|date=4. 7. 2012|access-date=5. 8. 2012|author=Kershner, Isabel}}</ref><ref name="Washington">{{cite news|title=A Dreamer Who Forced His Cause Onto World Stage|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A41509-2004Nov10.html|first=Lee|last=Hockstader|newspaper=The Washington Post|date=11. 11. 2004|access-date=16. 6. 2024}}</ref> Palestinski rivali, uključujući islamiste i nekoliko radikala iz PLO-a, često su ga prozivali kao korumpiranog ili previše pokornog u svojim ustupcima izraelskoj vladi. ==Reference== {{Refspisak}} == Dodatna literatura == {{external media | width = 210px | float = right | headerimage= | video1 = [https://www.c-span.org/video/?15457-1/arafat-eyes-beholder ''Booknotes'' interview with John and Janet Wallach on ''Arafat: In the Eyes of the Beholder'', 23 December 1990], [[C-SPAN]]}} * {{cite book|last=Aburish|first=Said K.|author-link=Said Aburish|title=Arafat: From Defender to Dictator|url=https://archive.org/details/arafat00said|url-access=registration|year=1998|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|location=New York|isbn=978-1-58234-049-4 }} * {{cite book|last=Gowers|first=Andrew|author-link=Andrew Gowers|author2=Tony Walker|title=Arafat: The Biography|url=https://archive.org/details/arafatbiography0000walk|year=2005|publisher=Virgin Books|isbn=978-1-85227-924-0}} * {{cite book |last=Hart |first=Alan |author-link=Alan Hart (writer) |date=1989 |title=Arafat, a political biography |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-32711-6 |place=Bloomington |url=https://archive.org/details/arafatpoliticalb00hart/}} * {{cite book|last=Karsh|first=Efraim|author-link=Efraim Karsh|title=Arafat's War: The Man and His Battle for Israeli Conquest|year=2003|publisher=Grove Press|location=New York|isbn=978-0-8021-1758-8|url=https://archive.org/details/arafatswarmanan00kars}} * {{cite book|last=Livingstone|first=Neil|title=Inside the PLO|url=https://archive.org/details/insideplocovertu0000livi_w9q9|year=1990|publisher=[[Reader's Digest|Reader's Digest Association]]|isbn=978-0-7090-4548-9}} * {{cite book|last=Rubin|first=Barry M.|author2=Judith Colp Rubin|title=Yasir Arafat: A Political Biography|year=2003|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-516689-7|url=https://archive.org/details/yasirarafatpolit00rubi}} * {{Cite book |last1=Rubenstein|first1=Danny|author-link=Danny Rubenstein|first2=Dan |last2=Leon|title=The Mystery of Arafat|year=1995|publisher=Steerforth Press|isbn=978-1-883642-10-5|url=https://archive.org/details/mysteryofarafat00rubi}} * {{Cite encyclopedia |last=Sela |first=Avraham |author-link=Avraham Sela |year=2002 |title=Arafat, Yasser |editor-last=Avraham |editor-first=Sela |encyclopedia=The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East |edition=Rev. and updated |location=New York |publisher=Continuum |pages=166–171 |isbn=9780826414137 |oclc=48706504}} * {{cite book |last=Wallach |first=Janet |author2=John Wallach |year=1990 |title=Arafat: In the Eyes of the Beholder |url=https://archive.org/details/arafatineyesofbe0000wall_x6v6 |location=Secaucus, NJ |publisher=Lyle Stuart |isbn=978-0-8184-0533-4 |oclc=21950960}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Yasser Arafat}} {{stub-biog}} {{Hladni rat}} {{Osobe Hladnog rata}} {{Nobelova nagrada za mir}} {{Osoba godine magazina "Time"}} {{Izraelsko-palestinski sukob}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Arafat, Jaser}} [[Kategorija:Rođeni 1929.]] [[Kategorija:Umrli 2004.]] [[Kategorija:Biografije, Kairo]] [[Kategorija:Palestinski državnici]] [[Kategorija:Predsjednici Palestine]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] slgmegr7xkda6qben5qjwbrf074dkk0 0 9404 3836778 3790261 2026-04-23T13:19:01Z AdnanSa 226 3836778 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''941.''' ('''[[rimski brojevi|CMXLI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u petak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 941. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Byzantines repel the Russian attack of 941.jpg|lijevo|mini|Bizantinci odbijaju ruski napad na Carigrad, koristeći brodove s grčkom vatrom.]] == 941. u temama == === Religija === * Oda ("Dobri") imenovan je za nadbiskupa Canterburyja u Engleskoj nakon Wulfhelmove smrti. * Podignut je Kaminarimon, kapija s osam stubova koja vodi do budističkog hrama Senso-dži u Tokiju, Japan. == [[Porođaj|Rođeni]] == * Brian Boru, visoki kralj Irske (približan datum) (umro 1014.) * [[Hugo, kralj Francuske|Hugo Capet]], prvi od kapetovskih kraljeva Francuske (umro 996.) * [[Ibn Furak]], muslimanski imam, pjesnik, pravnik i teolog [[Šafijskog mezheba|Šafijski mezheb]] (umro 1015.) * Lê Hoàn, car rane dinastije Lê (Vijetnam) (umro 1005.) * [[Lotar, kralj Zapadne Franačke]] (umro 986.) == [[Smrt|Umrli]] == * 5. januar – Zhang Yanhan, kineski kancelar (rođen 884.) * 12. februar – Wulfhelm, nadbiskup Canterburyja * 21. april – Bajkam, turski vojni zapovjednik * Ebu Bekr Muhamed, muslimanski guverner * Fudživara no Sumitomo, japanski plemić * Gurgen II, princ Tao-Klarjetija (Gruzija) * Džajavarman IV, angkorski kralj (Kambodža) * Muhamed ibn Jakub al-Kulajni, perzijski šiitski učenjak (rođen 864.) * Olaf Guthfrithson, vikinški vođa i kralj <ref>Lynch, Michael, ed. (February 24, 2011). The Oxford companion to Scottish history. Oxford University Press. p. 106. ISBN 9780199693054.</ref> * Órlaith íngen Cennétig, irska kraljica * Qian Juanguan, kralj Vujuea (rođen 887.) * [[Rudaki (pjesnik)|Rudaki]] ("Adam pjesnika"), perzijski pjesnik (rođen 858.) * Vang Dingbao, kineski kancelar (rođen 870.) * Zhao Sun, kineski zvaničnik i kancelar == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|941|941.}} 47s2rnmerma181b8xpicg8favpkr1rd 3836949 3836778 2026-04-24T08:38:20Z AdnanSa 226 3836949 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''941.''' ('''[[rimski brojevi|CMXLI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u petak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 941. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Evropa === * Proljeće – Henrik I, vojvoda Bavarske, planira ubiti svog brata, kralja [[Oton I, car Svetog Rimskog Carstva|Otona I]], u kraljevskoj palači u Quedlinburgu (današnja Saska-Anhalt), ali zavjera je otkrivena i Henrik je zarobljen u Ingelheimu. Pušten je nakon što se zvanično pokajao za Božić. * Jesen – Hugo od Provanse, kralj Italije, vodi četvrtu kampanju na Rim kako bi svrgnuo Alberika II. On odlazi u Lacio, pripremajući kampanju za zauzimanje papske prijestolnice. Napadi ponovo ne uspijevaju i Hugo se povlači u Milano. === Bizantijsko Carstvo === [[Datoteka:Byzantines repel the Russian attack of 941.jpg|lijevo|mini|Bizantinci odbijaju ruski napad na Carigrad, koristeći brodove s grčkom vatrom.]] * Maj – septembar – Rusko-bizantijski rat: [[Kijevska Rusija]] i njihovi saveznici, Pečenezi, pod vođstvom varjaškog kneza Igora I od Kijeva, prelaze Crno more s invazijskom flotom od 1.000 brodova<ref>Sources give varying figures for the size of the Russian fleet. The number 10,000 ships appears in the Primary Chronicle and in Greek sources, some of which put the figure as high as 15,000 ships. Liutprand of Cremona wrote that the fleet numbered only 1,000 ships; Liutprand's report is based on the account of his step-father who witnessed the attack while serving as envoy in Constantinople. Modern historians find the latter estimate to be the most credible. Runciman (1988), p. 111.</ref> (40.000 ljudi) i iskrcavaju se na sjevernoj obali Male Azije. Dok se bizantijska flota bori protiv Arapa u Mediteranu, ruske snage stižu do kapija Konstantinopola. Car Roman I organizuje odbranu glavnog grada i okuplja 15 starih brodova (opremljenih bacačima grčke vatre) pod komandom komornika (protovestijarija) Teofana. Bizantinci odbijaju rusku flotu (skoro uništavajući cijelu flotu), ali ne mogu spriječiti osvajače da opljačkaju zaleđe Konstantinopola, sve do [[Nikomedija|Nikomedije]] (današnji Izmit). U septembru, Jovan Kurkuas i Vardas Fokas ("Stariji"), dva vodeća generala, uništavaju ruske snage u Trakiji. Igor uspijeva, sa samo nekoliko čamaca, pobjeći do Kaspijskog mora. === Arapsko carstvo === * 9. mart – Čuvena Zelena kupola [[Palata Zlatne kapije|palate Zlatne kapije]] u Bagdadu se ruši usljed jakih kiša. === Engleska === * Olaf Guthfrithson, nordijsko-irski vođa, ubijen je tokom pljačke drevne anglikanske crkve u Tyninghameu (Sjeverna Northumbrija). Nasljeđuje ga rođak Olaf Sigtryggsson kao vladar Jórvika (današnji Yorkshire). == 941. u temama == === Religija === * Oda ("Dobri") imenovan je za nadbiskupa Canterburyja u Engleskoj nakon Wulfhelmove smrti. * Podignut je Kaminarimon, kapija s osam stubova koja vodi do budističkog hrama Senso-dži u Tokiju, Japan. == [[Porođaj|Rođeni]] == * Brian Boru, visoki kralj Irske (približan datum) (umro 1014.) * [[Hugo, kralj Francuske|Hugo Capet]], prvi od kapetovskih kraljeva Francuske (umro 996.) * [[Ibn Furak]], muslimanski imam, pjesnik, pravnik i teolog [[Šafijskog mezheba|Šafijski mezheb]] (umro 1015.) * Lê Hoàn, car rane dinastije Lê (Vijetnam) (umro 1005.) * [[Lotar, kralj Zapadne Franačke]] (umro 986.) == [[Smrt|Umrli]] == * 5. januar – Zhang Yanhan, kineski kancelar (rođen 884.) * 12. februar – Wulfhelm, nadbiskup Canterburyja * 21. april – Bajkam, turski vojni zapovjednik * Ebu Bekr Muhamed, muslimanski guverner * Fudživara no Sumitomo, japanski plemić * Gurgen II, princ Tao-Klarjetija (Gruzija) * Džajavarman IV, angkorski kralj (Kambodža) * Muhamed ibn Jakub al-Kulajni, perzijski šiitski učenjak (rođen 864.) * Olaf Guthfrithson, vikinški vođa i kralj <ref>Lynch, Michael, ed. (February 24, 2011). The Oxford companion to Scottish history. Oxford University Press. p. 106. ISBN 9780199693054.</ref> * Órlaith íngen Cennétig, irska kraljica * Qian Juanguan, kralj Vujuea (rođen 887.) * [[Rudaki (pjesnik)|Rudaki]] ("Adam pjesnika"), perzijski pjesnik (rođen 858.) * Vang Dingbao, kineski kancelar (rođen 870.) * Zhao Sun, kineski zvaničnik i kancelar == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|941|941.}} 9314yxxoygsyn75lwbq02hipdykm99v 3836954 3836949 2026-04-24T08:52:47Z AdnanSa 226 3836954 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''941.''' ('''[[rimski brojevi|CMXLI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u petak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 941. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Evropa === * 27. mart: [[Herbert II od Vermandoisa]] i [[Hugo Veliki]] sazivaju sinod u Soissonsu. Nadbiskup Artaud od Reimsa svrgnut je u korist Huga od Reimsa. * 27. april: Povelja o emancipaciji dodijeljena biskupu Fulbertu od Cambraija.<ref>Charles Albert Duvivier Actes et documents anciens intéressant la Belgique [archive] Bruxelles Hayez, 1898</ref> Posljednji spomen [[Feudalizam|kmetova]] u sjevernoj Francuskoj. * Proljeće – Henrik I, vojvoda Bavarske, planira ubiti svog brata, kralja [[Oton I, car Svetog Rimskog Carstva|Otona I]], u kraljevskoj palači u Quedlinburgu (današnja Saska-Anhalt), ali zavjera je otkrivena i Henrik je zarobljen u Ingelheimu. Pušten je nakon što se zvanično pokajao za Božić. * Proljeće-ljeto: Luj IV, vraćajući se iz Burgundije u Laon, dodjeljuje grofoviju Rogeru. Herbert i Hugo ponovo opsjedaju grad. Luj regrutuje vojsku za odbranu u Perthoisu, ali ga njegovi vazali poraze u Porcienu; Artaud iz Reimsa miri se s Herbertom i priznaje Huguesa za nadbiskupa Reimsa u zamjenu za vladanje nad nekim opatijama. * Jesen – Hugo od Provanse, kralj Italije, vodi četvrtu kampanju na Rim kako bi svrgnuo Alberika II. On odlazi u Lacio, pripremajući kampanju za zauzimanje papske prijestolnice. Napadi ponovo ne uspijevaju i Hugo se povlači u Milano. * 8. novembar: [[Luj IV, kralj Zapadne Franačke|Luj IV "Prekomorski"]] je u Tournusu. Putuje u Viennu, gdje ga grof Karlo Konstantin blagonaklono dočekuje; tamo prima akvitanske oblasne gospodare.<ref>Philippe Lauer Le règne de Louis IV d'outer-Mer. Slatkine</ref> * Velika glad širom Evrope dovela je do brojnih žrtava (941-942).<ref>Yves D Papin Chronologie du Moyen Âge. Editions Jean-paul Gisserot, 2001 (ISBN 978-2-87747-592-1)</ref> * Mađarska vojska pokušava napasti Balkan, ali ne uspijeva preći Dunav.<ref>Gyula Kristó et Chantal Philippe, Histoire de la Hongrie médiévale : Le temps des Árpáds, Presses universitaires de Rennes, 2000 (ISBN 9782868475336</ref> === Bizantijsko Carstvo === [[Datoteka:Byzantines repel the Russian attack of 941.jpg|lijevo|mini|Bizantinci odbijaju ruski napad na Konstantinopol, koristeći brodove s grčkom vatrom.]] * Maj – septembar – Rusko-bizantijski rat: [[Kijevska Rusija]] i njihovi saveznici, Pečenezi, pod vođstvom varjaškog kneza Igora I od Kijeva, prelaze Crno more s invazijskom flotom od 1.000 brodova<ref>Sources give varying figures for the size of the Russian fleet. The number 10,000 ships appears in the Primary Chronicle and in Greek sources, some of which put the figure as high as 15,000 ships. Liutprand of Cremona wrote that the fleet numbered only 1,000 ships; Liutprand's report is based on the account of his step-father who witnessed the attack while serving as envoy in Constantinople. Modern historians find the latter estimate to be the most credible. Runciman (1988), p. 111.</ref> (40.000 ljudi) i iskrcavaju se na sjevernoj obali Male Azije. Dok se bizantijska flota bori protiv Arapa u Mediteranu, ruske snage stižu do kapija Konstantinopola. Car Roman I organizuje odbranu glavnog grada i okuplja 15 starih brodova (opremljenih bacačima grčke vatre) pod komandom komornika (protovestijarija) Teofana. Bizantinci odbijaju rusku flotu (skoro uništavajući cijelu flotu), ali ne mogu spriječiti osvajače da opljačkaju zaleđe Konstantinopola, sve do [[Nikomedija|Nikomedije]] (današnji Izmit). U septembru, Jovan Kurkuas i Vardas Fokas ("Stariji"), dva vodeća generala, uništavaju ruske snage u Trakiji. Igor uspijeva, sa samo nekoliko čamaca, pobjeći do Kaspijskog mora. === Arapsko carstvo === * 9. mart – Čuvena Zelena kupola [[Palata Zlatne kapije|palate Zlatne kapije]] u Bagdadu se ruši usljed jakih kiša. === Engleska === * Olaf Guthfrithson, nordijsko-irski vođa, ubijen je tokom pljačke drevne anglikanske crkve u Tyninghameu (Sjeverna Northumbrija). Nasljeđuje ga rođak Olaf Sigtryggsson kao vladar Jórvika (današnji Yorkshire). == 941. u temama == === Religija === * Oda ("Dobri") imenovan je za nadbiskupa Canterburyja u Engleskoj nakon Wulfhelmove smrti. * Podignut je Kaminarimon, kapija s osam stubova koja vodi do budističkog hrama Senso-dži u Tokiju, Japan. == [[Porođaj|Rođeni]] == * Brian Boru, visoki kralj Irske (približan datum) (umro 1014.) * [[Hugo, kralj Francuske|Hugo Capet]], prvi od kapetovskih kraljeva Francuske (umro 996.) * [[Ibn Furak]], muslimanski imam, pjesnik, pravnik i teolog [[Šafijski mezheb|Šafijskog mezheba]] (umro 1015.) * Lê Hoàn, car rane dinastije Lê (Vijetnam) (umro 1005.) * [[Lotar, kralj Zapadne Franačke]] (umro 986.) == [[Smrt|Umrli]] == * 5. januar – Zhang Yanhan, kineski kancelar (rođen 884.) * 12. februar – Wulfhelm, nadbiskup Canterburyja * 21. april – Bajkam, turski vojni zapovjednik * Ebu Bekr Muhamed, muslimanski guverner * Fudživara no Sumitomo, japanski plemić * Gurgen II, princ Tao-Klarjetija (Gruzija) * Džajavarman IV, angkorski kralj (Kambodža) * Muhamed ibn Jakub al-Kulajni, perzijski šiitski učenjak (rođen 864.) * Olaf Guthfrithson, vikinški vođa i kralj <ref>Lynch, Michael, ed. (February 24, 2011). The Oxford companion to Scottish history. Oxford University Press. p. 106. ISBN 9780199693054.</ref> * Órlaith íngen Cennétig, irska kraljica * Qian Juanguan, kralj Vujuea (rođen 887.) * [[Rudaki (pjesnik)|Rudaki]] ("Adam pjesnika"), perzijski pjesnik (rođen 858.) * Vang Dingbao, kineski kancelar (rođen 870.) * Zhao Sun, kineski zvaničnik i kancelar == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|941|941.}} f89440ig86igjezzqdivavj3p49hisa 0 9778 3836781 3829349 2026-04-23T13:41:39Z ~2026-24805-05 180633 /* Islamizacija Bosne i Hercegovine */ 3836781 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} {{Historija BiH}} Razdoblje [[Bosna|Bosne]] pod vladavinom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] traje od [[Pad Bosne 1463.|pada]] [[Bosansko Kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]] 1463,<ref name="hazimsaban39" /> do [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|Austrougarske okupacije Bosanskog pašaluka]] 1878. Dolazak osmanlija je važan događaj u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]], i imao je ogromne vjerske, jezičke, kulturne, političke, i vojne posljedice za područje današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Za vrijeme osmanlijske vladavine [[islam]] i [[judaizam]] se po prvi put značajno pojavljuju u Bosni dok se [[pravoslavlje]] širi na čitav prostor današnje države. U Bosni su utemeljeni gradovi poput [[Sarajevo|Sarajeva]] i [[Mostar]]a, a sa njima i izgrađeni arhitektonski objekti poput [[Stari most|Starog Mosta]] i [[Ferhadija džamija|Ferhadije džamije]]. Savremene granice Bosne i Hercegovine su formirane u ovome dobu. == Osvajanje i širenje (1448–1606) == {{Glavni|Bosansko krajište|Pad Bosne 1463.|Stogodišnji hrvatsko-osmanski rat|}} U proljeće 1448. [[Osmansko Carstvo|osmanlije]] su zauzele [[Hodidjed|tvrđavu Hodidjed]] i uspostavile prvu stalnu poziciju na području današnje Bosne i Hercegovine u tadašnjoj župi Vrhbosna. Na tom novom području osnovale su [[Bosansko krajište|Vilajet Hodidjed]] i priključili ga [[Skopsko krajište|Skopskom krajištu]].<ref name="hazimsaban35">{{cite book |last=Šabanović |first=Hazim |publisher=Svjetlost|author-link=Hazim Šabanović|title=Bosanski pašaluk. Postanak i upravna podjela|place=Sarajevo|date=1982|page=35}}</ref> Početkom maja 1463. Osmanlije su se preko Skoplja, Kosova i Sjenice spustile na Drinu i stigle u oblasti Pavlovića i Kovačevića, koji su se predali bez otpora. Sultanu [[Mehmed II|Mehmedu II]] predao se dobro utvrđen grad [[Bobovac]] već poslije trećeg dana opsade zbog nekih obećanja, a poslije toga je sultan krenuo preko Visokog na Travnik, a zatim na Jajce, koje se također predalo bez borbe. Bosanski kralj pobjegao je u tvrdu [[Ključ na Sani|ključku tvrđavu]] u Bosanskoj krajini i skupljao vojsku.<ref name="hazimsaban38">{{cite book |last=Šabanović |first=Hazim |publisher=Svjetlost|author-link=Hazim Šabanović|title=Bosanski pašaluk. Postanak i upravna podjela|place=Sarajevo|date=1982|page=38}}</ref> Poslije četverodnevne opsade posljednji [[Bosansko Kraljevstvo|bosanski kralj]] [[Stjepan Tomašević, kralj Bosne|Stjepan Tomašević]] je [[Pad Bosne 1463.|kapitulirao]] i napustio tvrđavu, jer mu je Mahmut-paša zajamčio život. Kralj je odveden u [[Jajce]] kod sultana i on je ga nagovorio da naredi svojim kastelanima svojih gradova da se predaju, a zatim ga pogubio zajedno sa Pavlovićem i Kovačevićem.<ref name="hazimsaban39">{{cite book |last=Šabanović |first=Hazim |publisher=Svjetlost|author-link=Hazim Šabanović|title=Bosanski pašaluk. Postanak i upravna podjela|place=Sarajevo|date=1982|page=39}}</ref> Iste godine su Osmanlije već osnovali [[Bosanski sandžak]] i priključili njemu dosada osnovanu teritoriju u tadašnjem Bosanskom kraljevstvu i dijelove Stare Raške.<ref name="hazimsaban117">{{cite book |last=Šabanović |first=Hazim |publisher=Svjetlost|author-link=Hazim Šabanović|title=Bosanski pašaluk. Postanak i upravna podjela|place=Sarajevo|date=1982|page=117}}</ref> Već na samom početku, uz obostrani dogovor, godine 1465. Osmanlije su od sjevernih dijelova Bosanskog sandžaka osnovali "Bosansko kraljevstvo", kao neku tampon-zonu ili koridor između svojih i ugarskih posjeda u Bosni. Na čelu je postavljen jedan od potomaka bosanske kraljevske porodice Kotromanić, [[Matija Radivojević|Matija]], koga Turska priznaje izvjesno vrijeme kao legitimnog "kralja Bosne".<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka'', str. 109</ref> Međutim, poslije zauzimanja nekoliko tvrđava koje su se još odupirale vojnoj okupaciji, Osmanlije preuzimaju postepeno potpunu vojnu kontrolu nad zemljom. Do 1465. bosanski plemić herceg [[Stjepan Vukčić Kosača]] čak uspostavlja apsolutnu dominaciju bosanske vojske na prostoru južne Bosne, ali biva potisnut i povlači se u svoju tvrđavu u bosanskoj luci Novi, koju je osnovao još kralj Tvrtko, gdje i umire 1466, a Novi se otad po njemu zove Herceg Novi. Godine 1580. uspostavlja se [[Bosanski pašaluk|Bosanski ejalet]]. Bosanski ejalet je bio pod upravom paše ili begler-bega, a uključivao je u sebi cijelu današnju Bosnu i Hercegovinu, uključujući dijelove koji se danas nalaze u sastavu Hrvatske, Crne Gore i Srbije. Dok su susjedne zemlje bile rascjepkane na više ejaleta, Bosna ostaje jedinstvena zemlja i zadržava teritorijalni integritet kroz cijelo vrijeme osmanlijske okupacije. == Islamizacija Bosne i Hercegovine == [[Islam]] se prvi put značajno pojavljuje u Bosni sa dolaskom [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]] u 15. vijeku. Prelazak na islam je započeo za vrijeme vladavine sultana [[Murat II|Murata II]] (1421-1451) i sultana [[Mehmed II|Mehmeda II]] (1451-1481), dok je ovaj proces bio najveći u 16. stoljeću. Osmanlije su od kraja 14. stoljeća često prisutni na tlu Bosne. Prvi upadi osmanske vojske desilo se 1386. kada ih je kod rijeke [[Neretva|Neretve]] zaustavila bosanska vojska pod vodstvom vojvode [[Vlatko Vuković Kosača|Vlatka Vukovića]] <ref>Zoranić, Hakija, (2009), ''O etnogenezi Bošnjaka - Bošnjaka'', str. 409-410, Svjetlost</ref><ref>Aličehić, Galešić, (2018), ''Tragom drevnih Bošnjana'', str. 24</ref> Dalji prodori Osmanlija u Bosnu se nastavilo u prve dvije decenije 15. stoljeća. Već su tada povremeno zauzimali [[Nevesinje]], [[Čajniče]], [[Foča (Republika Srpska)|Foču]] i [[Pljevlja|Pljevlju]], a od 1428. su zauzeli [[Hodidjed]] i [[Vrhbosna|Vrhbosnu]] (područje današnjeg [[Sarajevo|Sarajeva]]).<ref>Imamović, Enver, (2018), ''Korijeni i život bosanskog plemstva kroz historiju'', str. 143</ref> U ovome periodu se već podižu prve džamije na tlu Bosne. U Sarajevu je 1452. [[Himmeti-Zade Nesuh-beg|Nesuh-beg]] sagradio džamiju sa kamenom munarom,<ref>Jalimam, Salih, (2002), ''Historija bosanskih bogomila'', str. 186</ref> dok je [[Turhan Emin-begova džamija|džamija Turhan Emin-begova]] u [[Ustikolina|Ustikolini]] podignuta 1448/49.<ref>Mujezinović, Mehmed, (1974), ''Islamska epigrafika u Bosni i Hercegovini: Istočna i centralna Bosna'', str. 506</ref> U prvih nekoliko decenija nakon pada Bosne islam je primilo mali broj stanovnika . Prvi popisni defter iz 1468/69. pokazuje da je na prostoru [[Bosanski sandžak|Bosanskog sandžaka]] (s dijelovima [[Hercegovina|Hercegovine]]) živjelo svega 332 kuće muslimana naspram 37.125 kršćanskih kuća. Na popisnom defteru iz 1485. (bez [[Hercegovački sandžak|Hercegovačkog sandžaka]]) dolazi do povećanja broja muslimana kojih je zabilježeno 4.134 kuća pored 30.552. kršćanskih kuća.<ref>Hadžijahić, Muhamed, (1990), ''Porijeklo bosanskih Muslimana,'' str. 164, Izdavačko-trgovinsko preduzeće "Bosna" Sarajevo.</ref> Proces prihvatanja islama u Bosni je teklo bez prisile jer osmanske vlasti nisu sprovodili nikakvu planiranu službenu akciju islamiziranja stanovništva, nego je svako imao slobodu biranja svoje vjere. Svakome je osigurana vjerska sloboda ukoliko plačaju [[harač]] (porez). U prilog tome ide i činjenica da je neposredno nakon osvajanja Bosne sultan [[Mehmed II]] na [[Milodraž]]u 28. 5. 1464. izdao bosanskom franjevcu [[Anđeo Zvizdović|fra Anđeu Zvizdoviću]] ''[[Ahdnama|ahdnamu]],'' povelju kojom jamči vjersku slobodu bosanskih katolika. Ovim dokumentom katolička crkva je opstala u Bosni. Islam su ''š''irile prisila i slab ljudski karakter podlozan prodaji svoga uvjerenja za ljudske povlastice .<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 143 i 168</ref> Predzadnji bosanski kralj [[Stjepan Tomašević, kralj Bosne|Stjepan Tomašević]] se žalio papi Piu II 1461. da su "''Turci u mome kraljevstvu podigli nekoliko tvrđava i laskaju seljacima, prikazivajući se tobože ljubazni prema njima, i obećavaju da će svaki od njih biti slobodan koji k njima otpadne''”.<ref>Župarić, Nakaš, Kurtović, Lalić, Dautović, (2018), ''Codex diplomaticus regni bosnae - povelja i pisma stare bosanske države,'' str. 827, Mladinska knjiga</ref> Njegov sin [[Stjepan Tomaš, kralj Bosne|Stjepan Tomaš]] je na sličan način u razgovoru sa papinim izaslanikom Nikolom Barbucijem 1459. žalio da "''manihejci'' (krstjani) ''više vole Turke nego kršćane''".<ref name="Imamović, Enver 2018">Imamović, Enver, (2018), ''Korijeni i život bosanskog plemstva kroz historiju'', str. 144</ref> Ovi zapisi su izuzetno važni jer oni pokazuju da Turci obećavaju stanovništvu društvenu jednakost. Proces prihvatanje islama se intenziviralo tokom 16. stoljeća, pogotovo nakon [[Mohačka bitka|Mohačke bitke]] 1526, što se nastavlja kroz čitavo 17. stoljeće. Prihvatanje islama je trajao 250 godina, odnosno do pred [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austro-ugarske okupacije]], samo što je u 18. i 19. stoljeću ovaj proces tekao u manjem obimu nego u ranijem periodu, jer je većina stanovništva Bosne u tom periodu bili muslimani.<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 140</ref> Razni historičari<ref>Safvet-beg Bašagić, Mehmed ef. Handžić, Enver Imamović</ref> govore o tome da su bosanski [[Crkva bosanska|krstjani]] odmah nakon dolaska Osmanlija masovno prešli na islam, ili čak da se taj čin odvijao odjednom u jednom mahu. Često se pozivaju na navodnu predaju o prelasku 30.000 ili 36.000 bosanskih krstjana na islam pred sultanom Mehmedom II u [[Jajce|Jajcu]] u junu 1463. Ovaj podatak ne može da bude tačan iz više razloga. Prvo, nije moguće da je te godine uopšte bilo toliko krstjana, jer se njihova vjerska organizacija potpuno ugasila par godina prije pada Bosne. Neposredno prije dolaska Osmanlija velik broj bosanskih krstjana je nasilno katolicizirano usljed progona dvaju posljednih bosanskih kraljeva. Osmanski defteri pokazuju da je za prvih 150 godina osmanske vladavine postojalo u Bosni svega 700 pripadnika nekadašnje [[Crkva bosanska|Crkve bosanske]]. Drugi razlog je zbog toga što nije moguće pohraniti toliki broj ljudi u jednom mjestu. Pored toga, ni turski ljetopisac i hroničar [[Dursun-beg]], koji je pratio sultana Fatiha u svom pohodu na Bosnu, ne navodi ovaj podatak. [[Mauro Orbin|Mavro Orbini]] također ne spominje ovaj događaj u svojoj knjizi ''Kraljevstvo Slavena''. Ovaj nestvaran i suviše pretjeran podatak je moderna [[historiografija]] odbaila kao nevjerodostojnom.<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 138-140</ref> Oni bosanski krstjani koji nisu pobjegli iz Bosne su sigurno prešli na islam, ali ne u tolikom broju odjednom. Uz to ide u prilog prvi popisni defter iz 1468/69. koji pokazuje da je na području Bosne živjela svega 332 muslimanske kuće. Mnogi historičari smatraju da je jedan od glavnih razloga prelaska pripadnika Crkve bosanske na islam bila i vjerska podudarnost i sličnost među dvije vjere.<ref name="Imamović, Enver 2018"/><ref name="Arnold, Thomas 1989">Arnold, Thomas, (1989), ''Povijest islama, historijski tokovi misije'', El-Kalem</ref><ref>Truhelka, Ćiro, (1934), ''O porijeklu bosanskih muslimana'', str. 11-12</ref><ref>Jalimam, Salih, (2002), ''Historija bosanskih bogomila'', str. 175</ref><ref>Handžić, Mehmed, (2012), ''Islamizacija Bosne i porijelo bosansko-herc. muslimana,'' str. 33</ref> Tako npr. profesor londonskog univerziteta [[Thomas Arnold|Sir Thomas Arnold]] u svome djelu "''Historija širenja islama''” kaže sljedeće: "''Mi smatramo jačim razlogom to, što su bogomili pomiješani sa muslimanima bili skloni islamu radi mnogih tačaka u njihovom vjerovanju, koje su slične s islamskim učenjem. Bogomili su zabacivali obožavanje Marije, ustanovu krštenja i sve vrste klera. Krst su, kao znamen vjere, mrzili. Smatrali su idolopoklonstvom upućivanje molitvi slikama i kipovima svetaca i relikvijama. Protivno katoličkim crkvama, koje su nedostojno ukrašene slikama, njihovi su hramovi bili skromni i jednostavni. Kao i muslimani imali su hrđavo mišljenje o crkvenim zvonima, koja su nazivali ‘satanske trube’. Vjerovali su, da Isus nije lično razapet, nego da je to bio neki iluzorni lik, te su se u ovom pogledu djelomično slagali sa Kur’anom. Osuđivanje alkohol a i sklonost asketskom životu i jednostavnosti spadaju u one okolnosti koje su poslužile zbližavanju bogomila sa islamom. I oni su se pet puta dnevno molili. Često su puta padali na koljena i izražavali blagodarnost Bogu. Prema tome, za njihovo sudjelovanje pri molitvi u džamiji izgleda da nije trebalo velike preinake''."<ref name="Arnold, Thomas 1989"/> Može se reći da su oni i iz političkih razloga prelazili na islam. Bosanski krstjani, koji su kroz srednji vijek proganjani od katoličke crkve, radije primili vjeru koja im je blakonaklono ponuđena.<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 150</ref> Pored toga, nakon dolaska Osmanlija, bosanskim krstjanima se uspjelo da osigura da im imanja ostanu u njihovom vlasništvu i da im nova vlast ne konficira. Ovo se može vidjeti na osnovu katastarskog popisa iz 1468/69.<ref>Jalimam, Salih, (2002), ''Historija bosanskih bogomila'', str. 186-187</ref> Ovo znači da Bošnjani nisu morali prelaziti na islam da bi sačuvali svoje feudalne posjede.<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 152</ref> Islamizacija je vrlo sporo napredovala u [[Hercegovina|Hercegovini]], sjevernoj i sjeveroistočnoj Bosni. Gradovi su se brže islamizirali nego sela. Na području čitave sjeveroistočne Bosne godine 1533. muslimani su činili jednu trećinu stanovništva, a već 1548. 40%. Za vrijeme osmanskog doba ime Bošnjanin je pretvoreno u današnje Bošnjak, pri čemu je sufiks ''-ak'' zamijenjen sa ''-anin'', da bi se prilagodilo turskom jeziku. Nakon 1530. prestaju se voditi popisni defteri pa nedostaju tačni podaci, ali krajem 16. i početkom 17. stoljeća muslimani su stekli apsolutnu većinu na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine. Jedan posjetilac bilježi da je u Bosni 1626. živjelo 250 000 katolika, i da je broj muslimana bio veći od broja katolika.<ref>Malcolm, Noel, (2011), ''Bosna kratka povijest'', str. 125</ref> == Stagnacija (1606–1683) == Na vojnom planu u ovome periodu Bošnjaci bivaju regrutirani i učestvuju u mnogim ratovima koje je vodilo Osmansko Carstvo; od rata protiv Austrije od 1593. do 1603, rata s Venecijom (Mlecima) od 1640. do 1669, te ponovo protiv Austrije 1663, nakon čega dolazi do primirja, koje traje sve do 1683, kad je rat nastavljen. == Propadanje (1683–1804) == U periodu od 1684. do 1687. Austrijanci postepeno osvajaju Mađarsku, koja je uglavnom bila pod vojnom kontrolom bosanskih spahija, što je uzrokovalo veliku migraciju Bošnjaka iz Mađarske u Bosnu. Također, Venecija je izvršila veliki napad na Bosnu 1685, koji je bio uspješno odbijen. Potom se 1697. događa jedna od najtežih invazija na Bosnu od strane Austrijske vojske, pod komandom princa [[Eugen Savojski|Eugena Savojskog]]. Poslije pobjede u južnoj Mađarskoj, oko 6000 austrijskih vojnika dopire čak do Sarajeva i njegove branioc zatječe potpuno nespremne za borbu, te 23. oktobra 1697. gotovo potpuno spaljuju Sarajevo, koje je tada bilo sjedište Bosanskog ejaleta i prilično veliki grad sa preko 120 džamija. Austrijska vojska se povlači, a sam rat protiv Austrijancima završava se tako što dolazi do sklapanja [[Karlovački mir|Karlovačkog mira]] u [[Sremski Karlovci|Sremskim Karlovcima]] 1699. Ovaj rat je bio prvi veliki vojni poraz Osmanskog Carstva, jer Mađarska i [[Transilvanija]] bivaju prepušteni Austriji, a veliki dio Dalmacije i Grčka prelaze pod nadzor Venecije. Rezultat proteklih ratova protiv Venecije i Austrije, odnosno gubljenje velike teritorije, bio je veliki udarac za Osmanskom Carstvu, koje je "jedva dočekalo" prvu priliku da ponovo započne rat sa Venecijom, što se i dogodi 1714, poslije kršenja određenih odredaba [[Karlovački mir|Karlovačkog mira]] od Venecije. [[Austrija]] ponovno postaje saveznik Veneciji te bilježe veliku pobjedu kod [[Novi Sad|Novog Sada]] (Petrovaradin) 1716, dok su svi njihovi napadi na Bosnu bili uglavnom uspješno odbijeni. Poslije toga dolazi do sklapanja novog mira u Požarevcu 1718, poslije čega Austrija i Venecija uzimaju neke dijelove Bosne, te se uspostavlja današnja jugozapadna granica Bosne. Sve ovo je rezultiralo time što je Osmansko Carstvo povisilo poreze prema Bosancima i Hercegovcima, te se događaju velike pobune protiv Osmanskog Carstva 1727, 1728, 1729. i 1732. Sljedeća veoma bitna godina jest 1736, kada Austrija krši primirje i napada Bosnu, ali njena vojska biva poražena u [[Banjalučki boj|Banjalučkom boju]], te dolazi do novog primirja 1739, kada se uspostavlja današnja sjeverna granica Bosne. Zatim, ponovno dolazi do velikih pobuna stanovnika protiv Osmanskog Carstva, koje se događaju 1745. i 1747, a poslije velike pobune u Mostaru 1748. sultan šalje pismo "upravniku" Bosne, Mehmed-paši, koje je sadržavalo samo jednu rečenicu: ''Bosna mora biti ponovo osvojena!'' Mehmed-paša se brutalno suprotstavlja pobunjenicima, poslije te naredbe, i postepeno uspostavlja mir u zemlji, iako je područje Mostara kasnije ponovno nastavilo biti centrom nezadovoljstva prema Istanbulu, tako da je Mehmed-paša bio prisiljen da šalje veliku vojsku na [[Mostar]] 1768. da suzbije pobunu. Godine 1788. ruska carica Katarina Velika i austrijski car Josip II razvili su plan za osvajanje Balkana te ubrzo pokreću veliki napad na Bosnu. Na početku rata obećavaju da će poštivati slobodu vjeroispovijesti svim muslimanima, ukoliko polože oružje i predaju se, a također su se nadali velikoj potpori katolika i pravoslavaca u cijelom tom planu. Kada, 1788, ulaze u Bosnu, jedan mali dio stanovnika, zaista, i pristupa austrijskoj vojsci, ali velika većina stanovnika svih vjera, pruža žestok otpor Austrijancima na samoj granici Bosne, ne dopuštajući njihov daljni prodor.Borcima je išla na ruku činjenica da zbog te agresije i Rusija i Austrija bivaju izloženi velikom diplomatskom pritisku, te, konačno, odustaju od te agresije 1791, a zauzvrat sultan odobrava austrijskom caru zvanični status "zaštitnika kršćana", koji žive unutar Osmanskog Carstva. Na samom početku ovog perioda događaju se vrlo značajne promjene granica u zemljama susjedima Bosni. Rusija i Austrija ulaze u rat s Napoleonom, koji, poslije niza pobjeda nad Austrijom, uzima Veneciju, Istru i Dalmaciju, uključujući i Dubrovačku republiku 1805. Napoleon postaje saveznik sultanu i pomaže mu u suzbijanju jedne pobune na teritoriji Srbije, a Francuzi su također prisutni i na teritoriji Bosne, u nekim manjim sukobima, kao, npr, pomažući suzbijanje jedne manje pobune u jugoistočnoj Bosni, kada pomažu Hadži-begu Rizvanbegoviću, koji je bio pod opsadom u tvrđavi u Hutovu, blizu [[Neum]]a. Sve ove pobune dovele su do značajnih društvenih i političkih promjena unutar Bosne. Najvažnija promjena je, prije svega, bila uspostava [[kapetanija]] u Bosni. Kapetan je bio vojni administrator u pograničnim pojasevima i njegov zadatak je bio da uspostavlja vojsku, provjerava putnike koji su prelazili granicu, održava putove sigurnim od razbojnika i da izvršava razne druge policijske i administrativne dužnosti. Teritorija kojom je upravljao se zvala "kapetanija", koja je mogla biti manja ili veća od kadiluka. Tokom 17. vijeka ovaj sistem je bio znatno proširen na unutrašnjost zemlje, a također su bile proširene ingerencije samih kapetana, tako da su neke porodice počele da tretiraju kapetanije kao nasljednu instituciju. U vrijeme sklapanja Karlovačkog mira 1699. u Bosni je bilo 12 kapetanija, da bi krajem 18. vijeka njihov broj porastao na 32, pokrivajući praktično cijelu Bosnu. Kapetanije su postojale samo u Bosni.{{Izvor}} U suštini, kapetanije su predstavljale gotovo apsolutnu nezavisnost Bosne, kad je riječ o lokalnoj upravi, dok se još morao plaćati porez Osmanskom Carstvu, ali nisu više stranci direktno vladali nego sami [[Bosanci]], što je bio znatan pomak ka nezavisnosti Bosne i činilo je veoma privilegiranom u odnosu na sve ostale zemlje koje su bile pod osmanlijskom vlašću. == Otpori i reforme (1804–1908) == Godine 1813. sultan pokušava da umanji ovu nezavisnost, te šalje u Bosnu Siliktar Ali-pašu, koji je imao zadatak da započne proces ukidanja kapetanija u Bosni. Sultan uskoro šalje veliku vojsku, sačinjenu od turskih i albanskih vojnika da pokore [[Sarajevo]], a također 1820. izvršeni su napadi na [[Mostar]] i [[Srebrenica|Srebrenicu]], te su ubijena dva kapetana: iz Banja Luke i [[Derventa|Dervente]]. Novi sultan [[Mahmud II]],1826. vrši veliku reformu vojske, što nailazi na veliki otpor u Bosni, te sultan šalje Abdurahman-pašu iz [[Beograd]]a da izvrši ove reforme u Bosni, ali on postiže veoma malo uspjeha u tome. Godine 1831. diže se velika pobuna Bošnjaka na čelu sa [[Husein-kapetan Gradaščević|Husein-kapetanom Gradaščevićem]] za autonomiju Bosne. Te iste godine bosanska vojska, sa Husein-kapetanom Gradaščevićem na čelu, osvaja Travnik i zarobljava vezira, te ga javno ponižava, tjerajući ga da skine novu "reformsku" odjeću i obuče tradicionalnu nošnju. Zatim, bosanska vojska od preko 25.000 vojnika nanosi veliki poraz Velikom veziru na Kosovu, a 12. septembra 1831, u Sarajevu, i zvanično proglašava autonomiju Bosne, što je praktično značilo puna nezavisnost Bosne, iako je diplomatski poručeno sultanu da će se i dalje on smatrati vrhovnim vladarom Bosne. Sultan, potom, uspijeva da unese neslogu među Bošnjake, i pridobija na svoju stranu Ali-agu Rizvanbegovića i Smail-agu čengića, te šalje veliki vojni kontigent od preko 30.000 vojnika na [[Sarajevo]], te bosanska vojska doživljava veliki poraz u maju 1832. Husein-kapetan Gradaščević se povlači u Austriju i pokret za autonomiju Bosne biva ugušen 1850. Godine 1836. nekoliko kapetana iz okoline Bihaća diže pobunu, koja je bila krvavo ugušena od strane vojnih trupa iz Anatolije. Sljedeća velika pobuna se desila 1840, kada je ponovo Vezir bio istjeran iz [[Travnik]]a, ali i ta pobuna biva uskoro ugašena od strane regularnih osmanlijskih trupa. Godine 1850. sultan šalje u Bosnu Omer-pašu Latasa, koji do kraja 1850. uspostavlja potpunu kontrolu nad Bosnom i ukida kapetanije, te uvodi novi sistem vlasti, koji je dijelio zemlju u 9 oblasti, od kojih je svaka bila pod vlašću kajmakama. Godine 1875 izbija [[Hercegovačka buna]] i veoma brzo se razvija u pravi ustanak, koji ima zapažene rezultate. Godine 1877. Rusija, zajedno s Austrijom, proglašava rat Osmanskom Carstvu i već početkom 1878. Rusi dolaze skoro do [[Istanbul]]a, poslije čega dolazi do primirja, gdje su [[Rusi]] bili ti koji su diktirali uvjete, koji su,naravno, išli puno više njima u prilog, nego njihovim saveznicima Austrijancima. Po ovome sporazumu [[Rusija]] osigurava Bugarskoj da se znatno proširi i dobije gotovo punu autonomiju od Osmanskog Carstva. [[Bosanski vilajet]] je po tome dogovoru ostao dijelom Osmanskog Carstva, uz velike reforme, i po članku 14. toga sporazuma bosanski prihodi se od tada, pa u naredne tri godine, moraju trošiti isključivo u bosanske svrhe. Ova situacija je bila prilika za Bošnjake da ponovo pokrenu pitanje autonomije Bosne, što je u međunarodnim krugovima shvaćeno kao opasnost od novih sukoba, tako da ovaj mirovni sporazum korigovan u julu 1878. u Berlinu, na čuvenom "Berlinskom kongresu", gdje je odlučeno da Bosna, iako teoretski i dalje pod osmanlijskoj vlasti, bude okupirana i administrirana od strane [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]. == Stanovništvo == Osmansko Carstvo je bila u svojoj suštini vojna organizacija, koju su interesirala samo nova osvajanja i ubiranje poreza, te je njen administrativni sistem bio dizajniran za osiguravanje prevashodno dvije stvari: ljudstva za vojsku i novac za njeno plaćanje. Ovaj administrativni sistem je bio vrlo revnosno provođen, prvenstveno kroz porezne registre stanovništva iz kojih se mogu vidjeti, što se Bosne tiče, dvije stvari: proces prelaženja stanovništva na islam, jer su ovi porezni registri razvrstavali stanovnike po vjeroispovjesti. Prvi porezni registar Osmanskog Carstva uspostavlja u Bosni već 1468. i iz njega se može vidjeti da u prvih pet godina ne baš veliki broj stanovništva prelazi na islam, da bi već, po poreznom registru iz 1520. broj muslimana prešao 45% ukupnog broja stanovnika, dok nam porezni registar iz 1624 godine govori da u Bosni zivi oko 150.000 katolika, oko 75.000 pravoslavaca i 450.000 muslimana. Bosna je za cijelo vrijeme Osmanskog Carstva imala povlašteni status u odnosu na sve druge zemlje koje ulaze u njen sastav. Tokom srednjovjekovne Bosne pravoslavlje je šireno među Bošnjanima bogumilima, izuzev u Hercegovini gdje je dio Bošnjana prihvatio pravoslavlje mirnim putem dok je kod Drine šireno nasilno. Međutim, po ulaženju Bosne u sastav Osmanskog Carstva u Bosnu se doseljavaju Vlasi (pravoslavni stočari) i preko njih je još jedan dio Bošnjana prihvatio pravoslavlje. == Također pogledajte == *[[Bosanski pašaluk]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bosnia Vilayet}} {{Teme o BiH}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Osmanskom Carstvu| ]] 038m8b061lu7zcawakit24unyun01y9 3836784 3836781 2026-04-23T13:59:18Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-24805-05|~2026-24805-05]] ([[User talk:~2026-24805-05|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Panasko|Panasko]] 3829349 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} {{Historija BiH}} Razdoblje [[Bosna|Bosne]] pod vladavinom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] traje od [[Pad Bosne 1463.|pada]] [[Bosansko Kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]] 1463,<ref name="hazimsaban39" /> do [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|Austrougarske okupacije Bosanskog pašaluka]] 1878. Dolazak osmanlija je važan događaj u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]], i imao je ogromne vjerske, jezičke, kulturne, političke, i vojne posljedice za područje današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Za vrijeme osmanlijske vladavine [[islam]] i [[judaizam]] se po prvi put značajno pojavljuju u Bosni dok se [[pravoslavlje]] širi na čitav prostor današnje države. U Bosni su utemeljeni gradovi poput [[Sarajevo|Sarajeva]] i [[Mostar]]a, a sa njima i izgrađeni arhitektonski objekti poput [[Stari most|Starog Mosta]] i [[Ferhadija džamija|Ferhadije džamije]]. Savremene granice Bosne i Hercegovine su formirane u ovome dobu. == Osvajanje i širenje (1448–1606) == {{Glavni|Bosansko krajište|Pad Bosne 1463.|Stogodišnji hrvatsko-osmanski rat|}} U proljeće 1448. [[Osmansko Carstvo|osmanlije]] su zauzele [[Hodidjed|tvrđavu Hodidjed]] i uspostavile prvu stalnu poziciju na području današnje Bosne i Hercegovine u tadašnjoj župi Vrhbosna. Na tom novom području osnovale su [[Bosansko krajište|Vilajet Hodidjed]] i priključili ga [[Skopsko krajište|Skopskom krajištu]].<ref name="hazimsaban35">{{cite book |last=Šabanović |first=Hazim |publisher=Svjetlost|author-link=Hazim Šabanović|title=Bosanski pašaluk. Postanak i upravna podjela|place=Sarajevo|date=1982|page=35}}</ref> Početkom maja 1463. Osmanlije su se preko Skoplja, Kosova i Sjenice spustile na Drinu i stigle u oblasti Pavlovića i Kovačevića, koji su se predali bez otpora. Sultanu [[Mehmed II|Mehmedu II]] predao se dobro utvrđen grad [[Bobovac]] već poslije trećeg dana opsade zbog nekih obećanja, a poslije toga je sultan krenuo preko Visokog na Travnik, a zatim na Jajce, koje se također predalo bez borbe. Bosanski kralj pobjegao je u tvrdu [[Ključ na Sani|ključku tvrđavu]] u Bosanskoj krajini i skupljao vojsku.<ref name="hazimsaban38">{{cite book |last=Šabanović |first=Hazim |publisher=Svjetlost|author-link=Hazim Šabanović|title=Bosanski pašaluk. Postanak i upravna podjela|place=Sarajevo|date=1982|page=38}}</ref> Poslije četverodnevne opsade posljednji [[Bosansko Kraljevstvo|bosanski kralj]] [[Stjepan Tomašević, kralj Bosne|Stjepan Tomašević]] je [[Pad Bosne 1463.|kapitulirao]] i napustio tvrđavu, jer mu je Mahmut-paša zajamčio život. Kralj je odveden u [[Jajce]] kod sultana i on je ga nagovorio da naredi svojim kastelanima svojih gradova da se predaju, a zatim ga pogubio zajedno sa Pavlovićem i Kovačevićem.<ref name="hazimsaban39">{{cite book |last=Šabanović |first=Hazim |publisher=Svjetlost|author-link=Hazim Šabanović|title=Bosanski pašaluk. Postanak i upravna podjela|place=Sarajevo|date=1982|page=39}}</ref> Iste godine su Osmanlije već osnovali [[Bosanski sandžak]] i priključili njemu dosada osnovanu teritoriju u tadašnjem Bosanskom kraljevstvu i dijelove Stare Raške.<ref name="hazimsaban117">{{cite book |last=Šabanović |first=Hazim |publisher=Svjetlost|author-link=Hazim Šabanović|title=Bosanski pašaluk. Postanak i upravna podjela|place=Sarajevo|date=1982|page=117}}</ref> Već na samom početku, uz obostrani dogovor, godine 1465. Osmanlije su od sjevernih dijelova Bosanskog sandžaka osnovali "Bosansko kraljevstvo", kao neku tampon-zonu ili koridor između svojih i ugarskih posjeda u Bosni. Na čelu je postavljen jedan od potomaka bosanske kraljevske porodice Kotromanić, [[Matija Radivojević|Matija]], koga Turska priznaje izvjesno vrijeme kao legitimnog "kralja Bosne".<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka'', str. 109</ref> Međutim, poslije zauzimanja nekoliko tvrđava koje su se još odupirale vojnoj okupaciji, Osmanlije preuzimaju postepeno potpunu vojnu kontrolu nad zemljom. Do 1465. bosanski plemić herceg [[Stjepan Vukčić Kosača]] čak uspostavlja apsolutnu dominaciju bosanske vojske na prostoru južne Bosne, ali biva potisnut i povlači se u svoju tvrđavu u bosanskoj luci Novi, koju je osnovao još kralj Tvrtko, gdje i umire 1466, a Novi se otad po njemu zove Herceg Novi. Godine 1580. uspostavlja se [[Bosanski pašaluk|Bosanski ejalet]]. Bosanski ejalet je bio pod upravom paše ili begler-bega, a uključivao je u sebi cijelu današnju Bosnu i Hercegovinu, uključujući dijelove koji se danas nalaze u sastavu Hrvatske, Crne Gore i Srbije. Dok su susjedne zemlje bile rascjepkane na više ejaleta, Bosna ostaje jedinstvena zemlja i zadržava teritorijalni integritet kroz cijelo vrijeme osmanlijske okupacije. == Islamizacija Bosne i Hercegovine == [[Islam]] se prvi put značajno pojavljuje u Bosni sa dolaskom [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]] u 15. vijeku. Prelazak na islam je započeo za vrijeme vladavine sultana [[Murat II|Murata II]] (1421-1451) i sultana [[Mehmed II|Mehmeda II]] (1451-1481), dok je ovaj proces bio najveći u 16. stoljeću. Osmanlije su od kraja 14. stoljeća često prisutni na tlu Bosne. Prvi upadi osmanske vojske desilo se 1386. kada ih je kod rijeke [[Neretva|Neretve]] zaustavila bosanska vojska pod vodstvom vojvode [[Vlatko Vuković Kosača|Vlatka Vukovića]] <ref>Zoranić, Hakija, (2009), ''O etnogenezi Bošnjaka - Bošnjaka'', str. 409-410, Svjetlost</ref><ref>Aličehić, Galešić, (2018), ''Tragom drevnih Bošnjana'', str. 24</ref> Dalji prodori Osmanlija u Bosnu se nastavilo u prve dvije decenije 15. stoljeća. Već su tada povremeno zauzimali [[Nevesinje]], [[Čajniče]], [[Foča (Republika Srpska)|Foču]] i [[Pljevlja|Pljevlju]], a od 1428. su zauzeli [[Hodidjed]] i [[Vrhbosna|Vrhbosnu]] (područje današnjeg [[Sarajevo|Sarajeva]]).<ref>Imamović, Enver, (2018), ''Korijeni i život bosanskog plemstva kroz historiju'', str. 143</ref> U ovome periodu se već podižu prve džamije na tlu Bosne. U Sarajevu je 1452. [[Himmeti-Zade Nesuh-beg|Nesuh-beg]] sagradio džamiju sa kamenom munarom,<ref>Jalimam, Salih, (2002), ''Historija bosanskih bogomila'', str. 186</ref> dok je [[Turhan Emin-begova džamija|džamija Turhan Emin-begova]] u [[Ustikolina|Ustikolini]] podignuta 1448/49.<ref>Mujezinović, Mehmed, (1974), ''Islamska epigrafika u Bosni i Hercegovini: Istočna i centralna Bosna'', str. 506</ref> U prvih nekoliko decenija nakon pada Bosne islam je primilo mali broj stanovnika . Prvi popisni defter iz 1468/69. pokazuje da je na prostoru [[Bosanski sandžak|Bosanskog sandžaka]] (s dijelovima [[Hercegovina|Hercegovine]]) živjelo svega 332 kuće muslimana naspram 37.125 kršćanskih kuća. Na popisnom defteru iz 1485. (bez [[Hercegovački sandžak|Hercegovačkog sandžaka]]) dolazi do povećanja broja muslimana kojih je zabilježeno 4.134 kuća pored 30.552. kršćanskih kuća.<ref>Hadžijahić, Muhamed, (1990), ''Porijeklo bosanskih Muslimana,'' str. 164, Izdavačko-trgovinsko preduzeće "Bosna" Sarajevo.</ref> Proces prihvatanja islama u Bosni je teklo bez prisile jer osmanske vlasti nisu sprovodili nikakvu planiranu službenu akciju islamiziranja stanovništva, nego je svako imao slobodu biranja svoje vjere. Svakome je osigurana vjerska sloboda ukoliko plačaju [[harač]] (porez). U prilog tome ide i činjenica da je neposredno nakon osvajanja Bosne sultan [[Mehmed II]] na [[Milodraž]]u 28. 5. 1464. izdao bosanskom franjevcu [[Anđeo Zvizdović|fra Anđeu Zvizdoviću]] ''[[Ahdnama|ahdnamu]],'' povelju kojom jamči vjersku slobodu bosanskih katolika. Ovim dokumentom katolička crkva je opstala u Bosni. Islam su jednostavno širile prilike i ljudske okolnosti.<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 143 i 168</ref> Predzadnji bosanski kralj [[Stjepan Tomašević, kralj Bosne|Stjepan Tomašević]] se žalio papi Piu II 1461. da su "''Turci u mome kraljevstvu podigli nekoliko tvrđava i laskaju seljacima, prikazivajući se tobože ljubazni prema njima, i obećavaju da će svaki od njih biti slobodan koji k njima otpadne''”.<ref>Župarić, Nakaš, Kurtović, Lalić, Dautović, (2018), ''Codex diplomaticus regni bosnae - povelja i pisma stare bosanske države,'' str. 827, Mladinska knjiga</ref> Njegov sin [[Stjepan Tomaš, kralj Bosne|Stjepan Tomaš]] je na sličan način u razgovoru sa papinim izaslanikom Nikolom Barbucijem 1459. žalio da "''manihejci'' (krstjani) ''više vole Turke nego kršćane''".<ref name="Imamović, Enver 2018">Imamović, Enver, (2018), ''Korijeni i život bosanskog plemstva kroz historiju'', str. 144</ref> Ovi zapisi su izuzetno važni jer oni pokazuju da Turci obećavaju stanovništvu društvenu jednakost. Proces prihvatanje islama se intenziviralo tokom 16. stoljeća, pogotovo nakon [[Mohačka bitka|Mohačke bitke]] 1526, što se nastavlja kroz čitavo 17. stoljeće. Prihvatanje islama je trajao 250 godina, odnosno do pred [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austro-ugarske okupacije]], samo što je u 18. i 19. stoljeću ovaj proces tekao u manjem obimu nego u ranijem periodu, jer je većina stanovništva Bosne u tom periodu bili muslimani.<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 140</ref> Razni historičari<ref>Safvet-beg Bašagić, Mehmed ef. Handžić, Enver Imamović</ref> govore o tome da su bosanski [[Crkva bosanska|krstjani]] odmah nakon dolaska Osmanlija masovno prešli na islam, ili čak da se taj čin odvijao odjednom u jednom mahu. Često se pozivaju na navodnu predaju o prelasku 30.000 ili 36.000 bosanskih krstjana na islam pred sultanom Mehmedom II u [[Jajce|Jajcu]] u junu 1463. Ovaj podatak ne može da bude tačan iz više razloga. Prvo, nije moguće da je te godine uopšte bilo toliko krstjana, jer se njihova vjerska organizacija potpuno ugasila par godina prije pada Bosne. Neposredno prije dolaska Osmanlija velik broj bosanskih krstjana je nasilno katolicizirano usljed progona dvaju posljednih bosanskih kraljeva. Osmanski defteri pokazuju da je za prvih 150 godina osmanske vladavine postojalo u Bosni svega 700 pripadnika nekadašnje [[Crkva bosanska|Crkve bosanske]]. Drugi razlog je zbog toga što nije moguće pohraniti toliki broj ljudi u jednom mjestu. Pored toga, ni turski ljetopisac i hroničar [[Dursun-beg]], koji je pratio sultana Fatiha u svom pohodu na Bosnu, ne navodi ovaj podatak. [[Mauro Orbin|Mavro Orbini]] također ne spominje ovaj događaj u svojoj knjizi ''Kraljevstvo Slavena''. Ovaj nestvaran i suviše pretjeran podatak je moderna [[historiografija]] odbaila kao nevjerodostojnom.<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 138-140</ref> Oni bosanski krstjani koji nisu pobjegli iz Bosne su sigurno prešli na islam, ali ne u tolikom broju odjednom. Uz to ide u prilog prvi popisni defter iz 1468/69. koji pokazuje da je na području Bosne živjela svega 332 muslimanske kuće. Mnogi historičari smatraju da je jedan od glavnih razloga prelaska pripadnika Crkve bosanske na islam bila i vjerska podudarnost i sličnost među dvije vjere.<ref name="Imamović, Enver 2018"/><ref name="Arnold, Thomas 1989">Arnold, Thomas, (1989), ''Povijest islama, historijski tokovi misije'', El-Kalem</ref><ref>Truhelka, Ćiro, (1934), ''O porijeklu bosanskih muslimana'', str. 11-12</ref><ref>Jalimam, Salih, (2002), ''Historija bosanskih bogomila'', str. 175</ref><ref>Handžić, Mehmed, (2012), ''Islamizacija Bosne i porijelo bosansko-herc. muslimana,'' str. 33</ref> Tako npr. profesor londonskog univerziteta [[Thomas Arnold|Sir Thomas Arnold]] u svome djelu "''Historija širenja islama''” kaže sljedeće: "''Mi smatramo jačim razlogom to, što su bogomili pomiješani sa muslimanima bili skloni islamu radi mnogih tačaka u njihovom vjerovanju, koje su slične s islamskim učenjem. Bogomili su zabacivali obožavanje Marije, ustanovu krštenja i sve vrste klera. Krst su, kao znamen vjere, mrzili. Smatrali su idolopoklonstvom upućivanje molitvi slikama i kipovima svetaca i relikvijama. Protivno katoličkim crkvama, koje su nedostojno ukrašene slikama, njihovi su hramovi bili skromni i jednostavni. Kao i muslimani imali su hrđavo mišljenje o crkvenim zvonima, koja su nazivali ‘satanske trube’. Vjerovali su, da Isus nije lično razapet, nego da je to bio neki iluzorni lik, te su se u ovom pogledu djelomično slagali sa Kur’anom. Osuđivanje alkohol a i sklonost asketskom životu i jednostavnosti spadaju u one okolnosti koje su poslužile zbližavanju bogomila sa islamom. I oni su se pet puta dnevno molili. Često su puta padali na koljena i izražavali blagodarnost Bogu. Prema tome, za njihovo sudjelovanje pri molitvi u džamiji izgleda da nije trebalo velike preinake''."<ref name="Arnold, Thomas 1989"/> Može se reći da su oni i iz političkih razloga prelazili na islam. Bosanski krstjani, koji su kroz srednji vijek proganjani od katoličke crkve, radije primili vjeru koja im je blakonaklono ponuđena.<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 150</ref> Pored toga, nakon dolaska Osmanlija, bosanskim krstjanima se uspjelo da osigura da im imanja ostanu u njihovom vlasništvu i da im nova vlast ne konficira. Ovo se može vidjeti na osnovu katastarskog popisa iz 1468/69.<ref>Jalimam, Salih, (2002), ''Historija bosanskih bogomila'', str. 186-187</ref> Ovo znači da Bošnjani nisu morali prelaziti na islam da bi sačuvali svoje feudalne posjede.<ref>Imamović, Mustafa, (1997), ''Historija Bošnjaka,'' str. 152</ref> Islamizacija je vrlo sporo napredovala u [[Hercegovina|Hercegovini]], sjevernoj i sjeveroistočnoj Bosni. Gradovi su se brže islamizirali nego sela. Na području čitave sjeveroistočne Bosne godine 1533. muslimani su činili jednu trećinu stanovništva, a već 1548. 40%. Za vrijeme osmanskog doba ime Bošnjanin je pretvoreno u današnje Bošnjak, pri čemu je sufiks ''-ak'' zamijenjen sa ''-anin'', da bi se prilagodilo turskom jeziku. Nakon 1530. prestaju se voditi popisni defteri pa nedostaju tačni podaci, ali krajem 16. i početkom 17. stoljeća muslimani su stekli apsolutnu većinu na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine. Jedan posjetilac bilježi da je u Bosni 1626. živjelo 250 000 katolika, i da je broj muslimana bio veći od broja katolika.<ref>Malcolm, Noel, (2011), ''Bosna kratka povijest'', str. 125</ref> == Stagnacija (1606–1683) == Na vojnom planu u ovome periodu Bošnjaci bivaju regrutirani i učestvuju u mnogim ratovima koje je vodilo Osmansko Carstvo; od rata protiv Austrije od 1593. do 1603, rata s Venecijom (Mlecima) od 1640. do 1669, te ponovo protiv Austrije 1663, nakon čega dolazi do primirja, koje traje sve do 1683, kad je rat nastavljen. == Propadanje (1683–1804) == U periodu od 1684. do 1687. Austrijanci postepeno osvajaju Mađarsku, koja je uglavnom bila pod vojnom kontrolom bosanskih spahija, što je uzrokovalo veliku migraciju Bošnjaka iz Mađarske u Bosnu. Također, Venecija je izvršila veliki napad na Bosnu 1685, koji je bio uspješno odbijen. Potom se 1697. događa jedna od najtežih invazija na Bosnu od strane Austrijske vojske, pod komandom princa [[Eugen Savojski|Eugena Savojskog]]. Poslije pobjede u južnoj Mađarskoj, oko 6000 austrijskih vojnika dopire čak do Sarajeva i njegove branioc zatječe potpuno nespremne za borbu, te 23. oktobra 1697. gotovo potpuno spaljuju Sarajevo, koje je tada bilo sjedište Bosanskog ejaleta i prilično veliki grad sa preko 120 džamija. Austrijska vojska se povlači, a sam rat protiv Austrijancima završava se tako što dolazi do sklapanja [[Karlovački mir|Karlovačkog mira]] u [[Sremski Karlovci|Sremskim Karlovcima]] 1699. Ovaj rat je bio prvi veliki vojni poraz Osmanskog Carstva, jer Mađarska i [[Transilvanija]] bivaju prepušteni Austriji, a veliki dio Dalmacije i Grčka prelaze pod nadzor Venecije. Rezultat proteklih ratova protiv Venecije i Austrije, odnosno gubljenje velike teritorije, bio je veliki udarac za Osmanskom Carstvu, koje je "jedva dočekalo" prvu priliku da ponovo započne rat sa Venecijom, što se i dogodi 1714, poslije kršenja određenih odredaba [[Karlovački mir|Karlovačkog mira]] od Venecije. [[Austrija]] ponovno postaje saveznik Veneciji te bilježe veliku pobjedu kod [[Novi Sad|Novog Sada]] (Petrovaradin) 1716, dok su svi njihovi napadi na Bosnu bili uglavnom uspješno odbijeni. Poslije toga dolazi do sklapanja novog mira u Požarevcu 1718, poslije čega Austrija i Venecija uzimaju neke dijelove Bosne, te se uspostavlja današnja jugozapadna granica Bosne. Sve ovo je rezultiralo time što je Osmansko Carstvo povisilo poreze prema Bosancima i Hercegovcima, te se događaju velike pobune protiv Osmanskog Carstva 1727, 1728, 1729. i 1732. Sljedeća veoma bitna godina jest 1736, kada Austrija krši primirje i napada Bosnu, ali njena vojska biva poražena u [[Banjalučki boj|Banjalučkom boju]], te dolazi do novog primirja 1739, kada se uspostavlja današnja sjeverna granica Bosne. Zatim, ponovno dolazi do velikih pobuna stanovnika protiv Osmanskog Carstva, koje se događaju 1745. i 1747, a poslije velike pobune u Mostaru 1748. sultan šalje pismo "upravniku" Bosne, Mehmed-paši, koje je sadržavalo samo jednu rečenicu: ''Bosna mora biti ponovo osvojena!'' Mehmed-paša se brutalno suprotstavlja pobunjenicima, poslije te naredbe, i postepeno uspostavlja mir u zemlji, iako je područje Mostara kasnije ponovno nastavilo biti centrom nezadovoljstva prema Istanbulu, tako da je Mehmed-paša bio prisiljen da šalje veliku vojsku na [[Mostar]] 1768. da suzbije pobunu. Godine 1788. ruska carica Katarina Velika i austrijski car Josip II razvili su plan za osvajanje Balkana te ubrzo pokreću veliki napad na Bosnu. Na početku rata obećavaju da će poštivati slobodu vjeroispovijesti svim muslimanima, ukoliko polože oružje i predaju se, a također su se nadali velikoj potpori katolika i pravoslavaca u cijelom tom planu. Kada, 1788, ulaze u Bosnu, jedan mali dio stanovnika, zaista, i pristupa austrijskoj vojsci, ali velika većina stanovnika svih vjera, pruža žestok otpor Austrijancima na samoj granici Bosne, ne dopuštajući njihov daljni prodor.Borcima je išla na ruku činjenica da zbog te agresije i Rusija i Austrija bivaju izloženi velikom diplomatskom pritisku, te, konačno, odustaju od te agresije 1791, a zauzvrat sultan odobrava austrijskom caru zvanični status "zaštitnika kršćana", koji žive unutar Osmanskog Carstva. Na samom početku ovog perioda događaju se vrlo značajne promjene granica u zemljama susjedima Bosni. Rusija i Austrija ulaze u rat s Napoleonom, koji, poslije niza pobjeda nad Austrijom, uzima Veneciju, Istru i Dalmaciju, uključujući i Dubrovačku republiku 1805. Napoleon postaje saveznik sultanu i pomaže mu u suzbijanju jedne pobune na teritoriji Srbije, a Francuzi su također prisutni i na teritoriji Bosne, u nekim manjim sukobima, kao, npr, pomažući suzbijanje jedne manje pobune u jugoistočnoj Bosni, kada pomažu Hadži-begu Rizvanbegoviću, koji je bio pod opsadom u tvrđavi u Hutovu, blizu [[Neum]]a. Sve ove pobune dovele su do značajnih društvenih i političkih promjena unutar Bosne. Najvažnija promjena je, prije svega, bila uspostava [[kapetanija]] u Bosni. Kapetan je bio vojni administrator u pograničnim pojasevima i njegov zadatak je bio da uspostavlja vojsku, provjerava putnike koji su prelazili granicu, održava putove sigurnim od razbojnika i da izvršava razne druge policijske i administrativne dužnosti. Teritorija kojom je upravljao se zvala "kapetanija", koja je mogla biti manja ili veća od kadiluka. Tokom 17. vijeka ovaj sistem je bio znatno proširen na unutrašnjost zemlje, a također su bile proširene ingerencije samih kapetana, tako da su neke porodice počele da tretiraju kapetanije kao nasljednu instituciju. U vrijeme sklapanja Karlovačkog mira 1699. u Bosni je bilo 12 kapetanija, da bi krajem 18. vijeka njihov broj porastao na 32, pokrivajući praktično cijelu Bosnu. Kapetanije su postojale samo u Bosni.{{Izvor}} U suštini, kapetanije su predstavljale gotovo apsolutnu nezavisnost Bosne, kad je riječ o lokalnoj upravi, dok se još morao plaćati porez Osmanskom Carstvu, ali nisu više stranci direktno vladali nego sami [[Bosanci]], što je bio znatan pomak ka nezavisnosti Bosne i činilo je veoma privilegiranom u odnosu na sve ostale zemlje koje su bile pod osmanlijskom vlašću. == Otpori i reforme (1804–1908) == Godine 1813. sultan pokušava da umanji ovu nezavisnost, te šalje u Bosnu Siliktar Ali-pašu, koji je imao zadatak da započne proces ukidanja kapetanija u Bosni. Sultan uskoro šalje veliku vojsku, sačinjenu od turskih i albanskih vojnika da pokore [[Sarajevo]], a također 1820. izvršeni su napadi na [[Mostar]] i [[Srebrenica|Srebrenicu]], te su ubijena dva kapetana: iz Banja Luke i [[Derventa|Dervente]]. Novi sultan [[Mahmud II]],1826. vrši veliku reformu vojske, što nailazi na veliki otpor u Bosni, te sultan šalje Abdurahman-pašu iz [[Beograd]]a da izvrši ove reforme u Bosni, ali on postiže veoma malo uspjeha u tome. Godine 1831. diže se velika pobuna Bošnjaka na čelu sa [[Husein-kapetan Gradaščević|Husein-kapetanom Gradaščevićem]] za autonomiju Bosne. Te iste godine bosanska vojska, sa Husein-kapetanom Gradaščevićem na čelu, osvaja Travnik i zarobljava vezira, te ga javno ponižava, tjerajući ga da skine novu "reformsku" odjeću i obuče tradicionalnu nošnju. Zatim, bosanska vojska od preko 25.000 vojnika nanosi veliki poraz Velikom veziru na Kosovu, a 12. septembra 1831, u Sarajevu, i zvanično proglašava autonomiju Bosne, što je praktično značilo puna nezavisnost Bosne, iako je diplomatski poručeno sultanu da će se i dalje on smatrati vrhovnim vladarom Bosne. Sultan, potom, uspijeva da unese neslogu među Bošnjake, i pridobija na svoju stranu Ali-agu Rizvanbegovića i Smail-agu čengića, te šalje veliki vojni kontigent od preko 30.000 vojnika na [[Sarajevo]], te bosanska vojska doživljava veliki poraz u maju 1832. Husein-kapetan Gradaščević se povlači u Austriju i pokret za autonomiju Bosne biva ugušen 1850. Godine 1836. nekoliko kapetana iz okoline Bihaća diže pobunu, koja je bila krvavo ugušena od strane vojnih trupa iz Anatolije. Sljedeća velika pobuna se desila 1840, kada je ponovo Vezir bio istjeran iz [[Travnik]]a, ali i ta pobuna biva uskoro ugašena od strane regularnih osmanlijskih trupa. Godine 1850. sultan šalje u Bosnu Omer-pašu Latasa, koji do kraja 1850. uspostavlja potpunu kontrolu nad Bosnom i ukida kapetanije, te uvodi novi sistem vlasti, koji je dijelio zemlju u 9 oblasti, od kojih je svaka bila pod vlašću kajmakama. Godine 1875 izbija [[Hercegovačka buna]] i veoma brzo se razvija u pravi ustanak, koji ima zapažene rezultate. Godine 1877. Rusija, zajedno s Austrijom, proglašava rat Osmanskom Carstvu i već početkom 1878. Rusi dolaze skoro do [[Istanbul]]a, poslije čega dolazi do primirja, gdje su [[Rusi]] bili ti koji su diktirali uvjete, koji su,naravno, išli puno više njima u prilog, nego njihovim saveznicima Austrijancima. Po ovome sporazumu [[Rusija]] osigurava Bugarskoj da se znatno proširi i dobije gotovo punu autonomiju od Osmanskog Carstva. [[Bosanski vilajet]] je po tome dogovoru ostao dijelom Osmanskog Carstva, uz velike reforme, i po članku 14. toga sporazuma bosanski prihodi se od tada, pa u naredne tri godine, moraju trošiti isključivo u bosanske svrhe. Ova situacija je bila prilika za Bošnjake da ponovo pokrenu pitanje autonomije Bosne, što je u međunarodnim krugovima shvaćeno kao opasnost od novih sukoba, tako da ovaj mirovni sporazum korigovan u julu 1878. u Berlinu, na čuvenom "Berlinskom kongresu", gdje je odlučeno da Bosna, iako teoretski i dalje pod osmanlijskoj vlasti, bude okupirana i administrirana od strane [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]. == Stanovništvo == Osmansko Carstvo je bila u svojoj suštini vojna organizacija, koju su interesirala samo nova osvajanja i ubiranje poreza, te je njen administrativni sistem bio dizajniran za osiguravanje prevashodno dvije stvari: ljudstva za vojsku i novac za njeno plaćanje. Ovaj administrativni sistem je bio vrlo revnosno provođen, prvenstveno kroz porezne registre stanovništva iz kojih se mogu vidjeti, što se Bosne tiče, dvije stvari: proces prelaženja stanovništva na islam, jer su ovi porezni registri razvrstavali stanovnike po vjeroispovjesti. Prvi porezni registar Osmanskog Carstva uspostavlja u Bosni već 1468. i iz njega se može vidjeti da u prvih pet godina ne baš veliki broj stanovništva prelazi na islam, da bi već, po poreznom registru iz 1520. broj muslimana prešao 45% ukupnog broja stanovnika, dok nam porezni registar iz 1624 godine govori da u Bosni zivi oko 150.000 katolika, oko 75.000 pravoslavaca i 450.000 muslimana. Bosna je za cijelo vrijeme Osmanskog Carstva imala povlašteni status u odnosu na sve druge zemlje koje ulaze u njen sastav. Tokom srednjovjekovne Bosne pravoslavlje je šireno među Bošnjanima bogumilima, izuzev u Hercegovini gdje je dio Bošnjana prihvatio pravoslavlje mirnim putem dok je kod Drine šireno nasilno. Međutim, po ulaženju Bosne u sastav Osmanskog Carstva u Bosnu se doseljavaju Vlasi (pravoslavni stočari) i preko njih je još jedan dio Bošnjana prihvatio pravoslavlje. == Također pogledajte == *[[Bosanski pašaluk]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bosnia Vilayet}} {{Teme o BiH}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Osmanskom Carstvu| ]] 5c2q8o7o3ty4tnjvetrtm8gr1balnex 0 9942 3837000 3761736 2026-04-24T10:32:34Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837000 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija osoba | počasni_prefiks = Sir | ime = Alfred Hitchcock | počasni_sufiks = KBE | slika = Hitchcock, Alfred 02.jpg | opis = | alt = Slika Alfreda Hitchcocka | ime_pri_rođenju = Alfred Joseph Hitchcock | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1899|8|13}} | mjesto_rođenja = [[Leytonstone]], [[Essex]], Engleska | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1980|4|29|1899|8|13}} | mjesto_smrti = [[Bel Air (Los Angeles)|Bel Air]], [[Kalifornija]], SAD | državljanstvo = UK<br />SAD <small>(od 1955)</small> | zanimanje = {{hlist|[[Režiser]]|[[filmski producent]]|[[glumac]]|[[scenarista]]|[[filmski urednik]]|[[umjetnički direktor]]}} | godine_aktivnosti = 1919–1980 | supružnik = {{brak|[[Alma Reville]]|1926}} | obrazovanje = [[Salesian College, Battersea]] | alma_mater = [[St Ignatius' College]], London | djeca = [[Pat Hitchcock|Patricia Hitchcock]] | nagrade = [[Spisak nagrada i nominacija Alfreda Hitchcocka]] | veb-sajt = {{URL|www.alfredhitchcock.com}} }} '''Alfred Hitchcock''' (čit. ''Hičkok'') bio je [[UK|britansko]]-[[SAD|američki]] [[film]]ski [[režiser]]<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/biography/Alfred-Hitchcock|title=Sir Alfred Hitchcock {{!}} English-born director|website=Encyclopedia Britannica|access-date=29. 2. 2016}}</ref>. Majstor je [[kriminalistički film|kriminalističkog žanra]]. Sljedeći mnoge konvencije žanra, Hitchcock je u svojim [[triler]]ima nadišao standarde koji zadovoljavaju publiku, postigavši ujedno popularnost ravnu [[Glumci|glumačkim]] zvijezdama. I pored velike popularnosti, nikada nije dobio ''[[Oscar]]a'', iako je imao pet nominacija, i zato se danas često navodi kao kultni [[režiser]] kome [[Američka filmska akademija]] nije odala počast. Postaje kultni režiser i svrstava se u red najvećih eksperimentatora filmskog izraza, te je proglašen originalnim stilistom, koga često citiraju i imitiraju. Preciznost kadriranja u njegovim djelima dovedena je do savršenstva. Karakteristike njegovih filmova jesu sklonost montaži ili pokretima kamere, crni humor, [[ironija]] i cinizam, napetost i šok, izmjena komičnih i tragičnih elemenata, te atraktivna, uzbudljiva i napeta fabula kao maska za dublju, misaonu podlogu djela. Bio je poznat po [[kameo]] ulogama u svojim filmovima. ==Biografija== ===Rani život=== Alfred Joseph Hitchcock rođen je u [[London]]u, u predgrađu Leytonstone, kao drugi sin i najmlađe dijete trgovca Williama Hitchcocka i njegove žene Emme Jane Hitchcock (r. Whelan). Njegova porodica bila je [[katoličanstvo|katolička]]. Alfred je išao u katoličku školu. Djetinjstvo je proveo usamljeno i zatvoreno. U ranoj dobi, nakon što se ponašao djetinjasto, rekao je da ga je otac poslao u policijsku stanicu s pismom. Nakon što je načelniku dao poruku, zatvoren je na kratko vrijeme. To je vrlo poznata anegdota i on je govorio da je to razlog njegovog nepovjerenja policiji koje se prikazuje kroz mnoge njegove filmove. Sa 14 godina Hitchcock je izgubio oca i napustio koledž svetog Ignacija u [[Stamford Hill]]u, njegovu dotadašnju školu, i otišao u Školu inženjeringa i navigacije. Nakon što je diplomirao, postao je crtač i dizajner reklama u telefonskoj firmi. U to se vrijeme Hitchcock zainteresirao za [[fotografija|fotografiju]] i počeo raditi u filmskoj industriji u [[London]]u. [[1920]]. godine dobio je stalan posao u ''Islington Studiosu'' kao dizajner naslova za [[nijemi film|nijeme filmove]]. ===Predratna karijera u Britaniji=== [[Datoteka:Hitchcocks-Joan-Harrison-1937.jpg|mini|desno|Alma Reville, Joan Harrison, Hitchcock i Patricia Hitchcock, 24. august 1937.]] Kao veliki talent u novoj industriji uspinjao se vrlo brzo. [[Michael Balcon]] iz ''Gainsborough Picturesa'' dao mu je [[1925]]. godine priliku da režira svoj prvi film, ''[[Vrt zadovoljstva (1925)|Vrt zadovoljstva]]'', koji je snimljen u [[Njemačka|Njemačkoj]]. No, komercijalna propast tog i filma ''[[Planinski orao]]'' prijetila je propasti njegove karijere u usponu, sve dok se nije posvetio žanru trilera. Rezultat je bio film ''[[Stanar: Priča o londonskoj magli]]'' iz [[1927]], koji je bio vrlo uspješno kritično i komercijalno djelo. Kao i mnoga njegova ranija djela, i ovo je inspirirano [[ekspresionizam|ekspresionizmom]] i snimljeno je u Njemačkoj. U njemu su plavuše usmrćivane davljenjem i novi stanar (glumi ga [[Ivor Novello]]), koji živi na spratu kuće porodice Bunting, pada pod jaku sumnju. To je prvi pravi hičkokovski film koji koristi tehnike kao što su "krivi čovjek". Nakon uspjeha ''Stanara'' Hitchcock je unajmio komercijalista kako bi se predstavio kao zvijezda u usponu u britanskoj [[kinematografija|kinematografiji]]. Godine [[1926]]. oženio se svojom asistenticom [[Alma Reville|Almom Reville]]. Imali su kćer [[Patricia Hitchcock|Patriciu]] (r. [[1928]]). Alma je bila Alfredova najbliža saradnica. Napisala je [[scenario|scenarije]] za mnoge njegove filmove i (često bez pohvale) radila na svakom njegovom filmu. [[1929]]. počeo je raditi na ''[[Ucjena (1929)|Ucjeni]]'', a studio je odlučio da to bude jedan od prvih [[zvučni film|zvučnih]] filmova u [[UK|Britaniji]]. Film je sniman u ''[[British Museum]]u'', pa je ''Ucjena'' bila početak Hitchcockovog serijala puštanja znamenitosti u svoje filmove. [[1933]]. Hitchcock je ponovo radio za Michaela Balcona iz ''[[Gaumont British|Gaumont-British Corporationa]]''. Njegov prvi film za tu kompaniju bio je ''[[Čovjek koji je previše znao (1934)|Čovjek koji je previše znao]]'' ([[1934]]), a postigao je ogroman uspjeh, dok se film ''[[39 stepenica (1935)|39 stepenica]]'' ([[1935]]) smatra jednim od Hitchcockovih najboljih filmova iz ranijeg doba njegovog stvaralaštva. Također je bio prvi film koji je predstavio takozvani "[[Macguffin]]" stil (stil u kojem se cijela radnja vrtila oko jednog događaja). U ''39 stepenica'' "MacGuffin" su bili ukradeni nacrti. Idući uspjeh iz [[1938]]. postigao je film ''[[Gospođa koja nestaje (1938)|Gospođa koja nestaje]]'', brz i pametno postavljen film koji govori o potrazi za starijom [[Englezi|Engleskinjom]] (glumi je [[May Whitty]]) koja nestaje dok je na putu u vozu u izmišljenoj zemlji Bandriki (manja verzija [[Treći Reich|Trećeg Reicha]]). Pri kraju [[1930te|1930-ih]] Hitchcock je bio na visokom položaju u svom zanatu i kad ga je [[David O. Selznick]] odveo u [[Hollywood]], mogao je sam određivati uvjete. ===Hollywood=== Hitchcockov ''[[crni humor]]'', koji je bio u njegovim filmovima, zajedno s napetošću, postao je njegov zaštitni znak. No aranžmani s njegovim novim [[filmski producent]]om bili su manji od optimalnih. Selznick je bio u novčanim problemima i Hitchcock je često bio nezadovoljan njegovim zahtjevima za kreativnom kontrolom u filmovima. Tako se dogodilo da je Selznick više "posuđivao" Hitchcocka drugim većim studijima nego da je sam producirao filmove. Sa [[David O. Selznick|Selznickom]] je Hitchcock snimio svoj prvi [[SAD|američki]] [[film]] ''[[Rebecca (1940)|Rebecca]]'' ([[1940]]), iako je film snimljen u [[Engleska|Engleskoj]] i nastao je po romanu književnice [[Daphne du Maurier]]. Ta [[melodrama]] govori o naivnoj mladoj ženi koja dolazi u Englesku i bori se s "dalekim" mužem, grabežljivom spremačicom i sjećanjem mrtve supruge. Također je poznat po lezbijskim ispadima u ulozi [[Judith Anderson]]. Film je dobio [[Oskar za najbolji film|''Oscara'' za najbolji film]] [[1940]]. Njegov drugi američki film, ''[[Strani dopisnik]]'', bio je nominiran za ''[[Oscar]]a'' u istoj kategoriji godine koje je i snimljen. [[Datoteka:Rebecca (1940) - Trailer.webm|mini|desno|Trailer za ''Rebecca'' (1940).]] Hitchcockov rad za vrijeme [[1940te|1940-ih]] bio je šarolik, od romantične [[komedija|komedije]] ''[[Gospodin i gospođa Smith (1941)|Gospodin i gospođa Smith]]'', pa do [[drama|drame]] ''[[Slučaj Paradine]]'' i mračne i potresne ''[[Sjenka sumnje|Sjenke sumnje]]''. ''Sjenka sumnje'' govori o mladoj Charlotte "Charlie" Newton ([[Teresa Wright]]) koja sumnjiči svog voljenog ujaka Charlieja Spencera ([[Joseph Cotten]]) za ubistvo. Zbog toga što koristi mnogo likova i dijaloga omogućila je "rađanje" generacije kritičara koji koriste [[psihoanaliza|psihoanalizu]]. To su, npr, [[Slavoj Žižek]] i [[Jacques Lacan]]. Film također sliči malo poznatijem filmu, ''[[Građanin Kane]]''. ''[[Začarana (1945)|Začarana]]'' je film koji koristi tada jako popularnu psihoanalizu i sadrži scenu sna koju je dizajnirao [[Salvador Dali]]. Prava scena sna izbačena je iz filma jer se smatrala prepotresnom za gotov film. ''[[Ozloglašena (1946)|Ozloglašena]]'' ([[1946]]) bio je prvi film u kojem je Hitchcock bio i režiser i producent. Selznick nije vidio potencijal, pa je dopustio Hitchcocku da sam producira film za ''[[RKO Pictures]]''. Pošto su glavne uloge igrali [[Ingrid Bergman]] i [[Cary Grant]] i pošto je imao radnju koja se temeljila na [[Nacizam|nacistima]], [[uranij]]u i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], ''Ozloglašena'' je postigao veliki uspjeh na blagajnama i svrstan je u jedne od Hitchcockovih najboljih filmova. Zbog sumnjivih radnji Hitchcock je bio pod istragom [[CIA]]-e zbog korištenja uranija kao glavnog sredstva. ''[[Uže (1948)|Uže]]'', njegov prvi film u boji, nastao je [[1948]]. Tu je Hitchcock koristio istu sumnju i okolinu kao što je koristio i u ''[[Čamac za spašavanje (1944)|Čamcu za spašavanje]]''. Također je eksperimentirao s jako dugim scenama - i do 10 [[minuta]] (vidi ''Teme i sredstva''). Sa [[James Stewart|Jamesom Stewartom]] u glavnoj ulozi započela je Stewartova serija od 4 filma koja je snimio sa Hitchcockom. Inspiriran slučajem [[Leopold i Loeb|Leopolda i Loeba]], ovo je bio prvi film sa [[homoseksualnost|homoseksualnom]] tematikom koji je nastao u eri ''[[Haysov kod|Haysovog koda]] (''Production Code'') - čija je pravila Hollywood usvojio. ''[[U znaku jarca]]'' film je koji je smješten u [[Australija|Australiju]] [[19. vijek|19. stoljeća]]. Za ta dva filma Hitchcock je osnovao kompaniju ''[[Transatlantic Pictures]]'' sa [[Sidney Bernstein|Sidneyem Bernsteinom]]. No nakon ta dva neuspjeha kompanija je propala. ===Posljednje godine=== U filmu ''[[Stranci u vozu (1951)|Stranci u vozu]]'' ([[1951]])<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/12/national-film-registry-2021-list-star-wars-return-of-the-jedi-fellowship-of-the-ring-sounder-nightmare-on-elm-street-wall-e-1234890666/|title=National Film Registry Adds ‘Return Of The Jedi’, ‘Fellowship Of The Ring’, ‘Strangers On A Train’, ’Sounder’, ‘WALL-E’ & More|last=Tartaglione|first=Nancy|date=14. 12. 2021|website=Deadline|language=en-US|access-date=29. 12. 2024}}</ref> Hitchcock je kombinirao mnoge svoje najbolje elemente iz prijašnjih britanskih i američkih filmova. Dvoje ljudi se sastaju i govore o uklanjanju ljudi koji im stvaraju probleme. No jedan od dvojice taj naum shvata ozbiljno. S [[Farley Granger|Farleyem Grangerom]] koji je obnovio neke elemente iz svoje uloge u ''Užetu'', ''Stranci u vozu'' nastavili su pripovjedačku sposobnost homoseksualne ucjene i ubistva. Slijedila su tri jako popularna filma s [[Grace Kelly]] u glavnoj ulozi. ''[[Nazovi M radi ubistva]]'' inspiriran je dramom [[Frederick Knott|Fredericka Knotta]]. To je bio eksperimentalni film gdje je Hitchcock upotrijebio [[3D]] tehnologiju, no film nikada nije prikazan u takvom formatu. ''[[Prozor u dvorište (1954)|Prozor u dvorište]]'' film je gdje je [[James Stewart]] ponovo tumačio glavnu ulogu zajedno s [[Thelma Ritter|Thelmom Ritter]] i [[Raymond Burr|Raymondom Burrom]]. U filmu Stewartov lik, kome je noga u gipsu, iz svojih kolica kroz prozor posmatra susjede i uvjeren je da je jedan od njih usmrtio svoju ženu. Kao i ''[[Čamac za spašavanje]]'' i ''[[Uže (film)|Uže]]'', film je slikan u malom prostoru. Stewart iz sobe nadgleda masivni set dvorišta. ''[[Drž'te lopova! (1955)|Drž'te lopova!]]'', sniman na [[Francuska|francuskoj]] rivijeri, imao je [[Grace Kelly]] i [[Cary Grant|Caryja Granta]] u glavnim ulogama. [[1956]]. Hitchcock snima ''[[Krivo optužen]]'', film inspiriran istinitim događajem zamijenjenog identiteta. To je bio i njegov jedini film u kojem je glumio [[Henry Fonda]]. Uz to je ponovo snimio njegov film iz [[1934]], ''[[Čovjek koji je previše znao (1956)|Čovjek koji je previše znao]]''.<ref>{{Citation|title=The Man Who Knew Too Much|url=https://www.imdb.com/title/tt0025452/|publisher=Gaumont British Picture Corporation|date=21. 3. 1935|access-date=29. 12. 2024|first=Leslie|last=Banks|first2=Edna|last2=Best|first3=Peter|last3=Lorre}}</ref> Sada su u glavnoj ulozi bili [[James Stewart]] i [[Doris Day]], koji su pjevali jednu od najslavnijih filmskih pjesama ikad, "[[Que Será, Será]]". ''[[Vrtoglavica (film)|Vrtoglavica]]'' ([[1958]]) jeste film u kojem su glavne uloge tumačili James Stewart (opet), [[Kim Novak]] i [[Barbara Bel Gaddes]]. Film je komercijalno propao, no postigao je veliku gledanost i postao jedno od Hitchcockovih remek-djela. [[Datoteka:North by Northwest movie trailer screenshot (32).jpg|mini|desno|Foršpan za film ''Sjever-sjeverozapad'', gdje se reklamira kako je Hitchcock "majstor napetosti"]] Nakon ''Vrtoglavice'' slijedila su tri vrlo različita filma koja su bili veliki komercijalni uspjeh i postali Hitchcockova remek-djela: ''[[Sjever-sjeverozapad]]'' ([[1959]]), ''[[Psiho (1960)|Psiho]]'' ([[1960]]) i ''[[Ptice (1963)|Ptice]]'' ([[1963]]). Posljednja dva bila su naročito znamenita zbog zvuka koji je napravio [[Bernard Herrmann]] (jedan od najvećih [[kompozitor]]a filmske muzike): scena ubistva u ''Psihu'' ostala je poznata i do danas, a muzika u ''Pticama'' koristila je samo konvencionalne [[muzički instrumenti|instrumente]] i elektronički zvuk. To su bila njegova dva posljednja ''blockbustera''. Tada je njegova karijera počela blijedjeti (doduše, neki kritičari kao Robin Wood i Donald Spoto, smatraju ''[[Marnie (1964)|Marnie]]'' iz [[1964]]. prvoklasnim). U London se vratio [[1972]]. da bi snimio ''[[Mahnitost (1972)|Mahnitost]]'', svoj posljednji uspješni film. Tu je Hitchcock prvi put dopustio golotinju i psovke u svojim filmovima. Slabo zdravlje malo je usporilo njegovu karijeru u posljednje 2 decenije njegova života. ''[[Porodična zavjera]]'' ([[1976]]) bio je njegov posljednji film. On govori o Blanche Tyler ([[Barbara Harris]]), navodnoj spiritualistkinji, i njenom ljubavniku, vozaču taksija Bruceu Dernu, koji živi od njenih lažnih moći. [[William Devane]], [[Karen Black]] i [[Katherine Helmond]] također su glumili u filmu. Vitešku je titulu od kraljice [[Elizabeta II, kraljica Ujedinjenog Kraljevstva|Elizabete II]] Hitchcock dobio [[1980]], na [[Nova godina|Novu godinu]]. Preminuo je samo 4 mjeseca kasnije, [[29. april]]a [[1980]]. Ipak je znan po tituli ('''Sir Alfred Hitchcock''') i imao je slova "KBE", jer je ostao Britanac, iako je [[1956]]. uzeo [[SAD|američko]] državljanstvo. Preminuo je od zatajenja [[bubreg]]a u svom domu u [[Bel-Air]]u ([[Los Angeles]]) u 80. godini. Uz njega su bile supruga [[Alma Reville]] i kćerka [[Patricia Hitchcock]]. Tijelo je [[kremiranje|kremirano]], a javnog sprovoda nije bilo. ==Teme i sredstva== [[Datoteka:Alfred Hitchcock's The Birds trailer 01.png|mini|lijevo|Hitchcock u foršpanu jednog od svojih najboljih filmova, ''Ptice''.]] Hitchcockov režiserski postupak u osnovi počiva na postizanju neizvjesnosti i napetosti kod gledalaca, a mnogo manje na efektu iznenađenja. Da bi postigao efekt iznenađenja, on naprosto "napada" gledaoca zastrašujućim efektima. Kod neizvjesnosti, pokazuje gledaocu ono što ne znaju likovi u filmu i na osnovu toga majstorski gradi napetost oko pretpostavke šta će se dogoditi kad lik u filmu napokon sazna pravu istinu. Nadalje, često zamagljujući moralnu distinkciju između krivnje i nevinosti i s vremena na vrijeme razvijajući te sumnje, Hitchcock svoje "poštovane" gledaoce pretvara u voajere. U ''Prozoru u dvorište'', nakon što L. B. Jeffries (James Stewart) skoro cijeli film zuri u njega preko dvorišta, Lars Thorwald ([[Raymond Burr]]) suprotstavlja se Jeffriesu pitanjem "Šta vi zapravo želite od mene?", ali se tim pitanjem zapravo obraća gledaocima. Ustvari, nekoliko trenutaka prije no što će izreći ovo pitanje, Thorwald se prvi put u filmu okreće direktno prema kameri; u tom je trenutku većina gledalaca na rubu živaca. Jedan od Hitchcockovih najomiljenijih postupaka za razvijanje zapleta priče i stvaranje napetosti jest ono što je on nazivao "[[MacGuffin]]". Zapleti većine njegovih trilera zasnivaju se na postojanju "MacGuffina": jednog u suštini beznačajnog detalja koji omogućuje razvijanje priče i tjera likove na akciju, ali čije su posebno značenje i priroda nevažni za gledaoca. U ''Vrtoglavici'', npr., ''MacGuffin'' je "Charlotta Valdes"; ona se ni u jednom trenutku ne pojavljuje u filmu, pojedinosti oko njene smrti gledaocu su potpuno nebitne, ali priča o njenom duhu, koji progoni Medlin Elster, toliko zainteresira Scottyja da on počinje istragu o njenom ubistvu i od tog je trenutka ključna za cijeli zaplet filma. U ''Ozloglašenoj'', pošiljka [[uranij]]a, koju glavni junaci moraju pronaći prije no što dospije u ruke [[nacizam|nacistima]], izabrana je kao motivirajuća iskra; za tu svrhu mogao je poslužiti i bilo koji drugi opasni predmet ili objekt. U nekoliko Hitchcockovih špijunskih filmova, kao što je ''39 stepenica'', razne državne tajne imaju ulogu ''MacGuffina''. U većini Hitchcockovih filmova pojavljuje se i sam Hitchcock u tzv. [[kameo]] ulogama:<ref>{{Cite web|url=https://www.filmsite.org/hitchcockcameos.html|title=Hitchcock's Film Cameos|website=www.filmsite.org|access-date=29. 12. 2024}}</ref><ref>{{Citation|title=Every Alfred Hitchcock Cameo|url=https://www.youtube.com/watch?v=_YbaOkiMiRQ|date=20. 9. 2012|access-date=29. 12. 2024|last=Morgan T. Rhys}}</ref> tako ga na trenutak možemo vidjeti kako ulazi u autobus, prolazi pored neke zgrade, stoji u sobi preko puta dvorišta ili se čak pojavljuje na fotografiji. Ovaj zabavni manir postao je Hitchcockov zaštitni znak. Ponekad, zbog kompletnosti utiska, nosi i neki muzički instrument; posebno je dojmljiva scena u kojoj u voz unosi ogromnu kutiju za violončelo u uvodnoj sceni filma ''Stranci u vozu''. U svojim najranijim pojavljivanjima vidimo ga u mračnim eksterijerima, u pješačkoj gužvi ili kako u dugom kadru prolazi ulicom. Njegove su kasnije kameo uloge dojmljivije: npr., u filmu ''[[Trema (1950)|Trema]]'', kada se na ulici okreće za Jane Wyman koja govori sama sa sobom ili u završnici ''Porodične zavjere'', kada se pojavljuje samo kao kineska sjenka iza mutnog stakla ureda za “registriranje smrtnih slučajeva“. (Pogledaj [[Spisak Hitchcockovih kameo pojavljivanja|listu Hitchcockovih kameo pojavljivanja]].) Hitchcock je često u svojim filmovima koristio broj 13. On se pojavljuje redovno, bilo kao običan datum, bilo kao broj u adresi ili na registracijskim tablicama. U ''Psihu'' ima nekoliko dobrih primjera: Norman Bates prvo za gosta odabire sobu broj 3, a zatim sobu broj 1. U knjizi rezervacija soba u motelu najviši datum je trinaesti. Izgleda da je Hitchcock uživao u tehničkim izazovima koje je pružalo snimanje filmova. U ''Čamcu za spašavanje'' Hitchcock radnju cijelog filma smješta na mali čamac i pritom uspijeva zainteresirati gledaoca za priču i izbjeći dosadu i monotoniju. U tom filmu, s obzirom na ograničene mogućnosti eksterijera, Hitchcock na genijalan način rješava problem svog kameo nastupa: naime, jedan od junaka filma čita stare novine i na posljednjoj stranici je prikazan Hitchcockov lik u izmišljenoj reklami preparata za mršavljenje! U ''Začaranoj'' problem snimanja dva inovativna "subjektivna kadra" Hitchcock je riješio konstruiranjem velike drvene ruke (za koju će se kasnije ispostaviti da pripada liku kroz čije oči "gleda" kamera) te uvećanih predmeta koje ta ruka drži: ogromne čaše mlijeka i velikog drvenog pištolja. Kao dodatnu, dotad neviđenu novost, Hitchcock je scenu završnog vatrenog obračuna na nekim crno-bijelim kopijama filma ručno obojio u crveno. ''[[Uže (film)|Uže]]'' bio je još jedan veliki tehnički izazov: film je trebao biti snimljen iz samo jednog kadra! Zapravo, film je snimljen u 8 kadrova, od kojih svaki traje 10 minuta, odnosno toliko koliko iznosi cjelokupna minutaža trake koja se nalazi u filmskoj kameri; prinudni prekid na kraju svake role filma riješen je tako što je neka od ličnosti u filmu prolazila ispred objektiva kamere kako bi se u tom trenutku prikrio prekid trake! Dakle, na kraju role imamo gro-plan kaputa ličnosti iz filma, a na početku sljedeće role opet je gro-plan njegovog kaputa! U ''Vrtoglavici'' Hitchcock koristi snimateljski trik koji je kasnije nazvan ''[[Hitchcockov zum]]'' i koji su mnogi režiseri kasnije vrlo često koristili. Iako je bio poznat po inventivnom korištenju uglova snimanja, Hitchcock je izbjegavao položaje kamere koji su, gledajući iz ljudske perspektive, bili fizički nemogući. Npr., on nikada ne bi postavio kameru tako da "gleda" iz unutrašnjosti hladnjaka ili nekog manjeg zatvorenog prostora (princip koji mnogi savremeni režiseri ne poštuju, što je vidljivo iz mnogih novijih filmova i posebno TV-reklama). ==Utjecaj Hitchcockovog karaktera na njegove filmove== [[Datoteka:Hitchcock-PD2.JPG|mini|desno|Hitchcock na promociji filma ''Ptice''.]] Hitchcock je imao oko 25 godina i status profesionalnog režisera kada je prvi put probao [[alkohol]] i izišao na sastanak sa djevojkom. U nekoliko njegovih filmova prikazan je muški lik koji ima poteškoća u odnosu sa svojom majkom. U filmu ''Sjever-sjeverozapad'' Roger Tornhill (Cary Grant) nedužan je čovjek koga njegova majka ismijava zbog njegove opsesije da ga prate mračni i opasni tipovi koji ga žele ubiti (i bio je u pravu u tom slučaju). U ''Pticama'' lik koji glumi [[Rod Taylor]] opet je nedužan muškarac koji otkriva da podivljale ptice napadaju ljude i pritom se pokušava osloboditi utjecaja posesivne majke. Ubica u filmu ''Mahnitost'' izlazi s mnogim ženama, ali izuzetno voli svoju majku. Negativac Bruno iz ''Stranaca u vozu'' mrzi svog oca, ali je istovremeno veoma privržen majci. Problemi Normana Batesa s majkom u ''Psihu'' već su legendarni. Junakinje Hitchcockovih filmova uglavnom su privlačne, ali hladne plavuše, naizgled nezainteresirane, ali, potaknute uzbuđenjem ili izvjesnom opasnošću, reagiraju burno i silovito, pa čak i protiv zakonskih normi. Kao što je navedeno, slavna je žrtva iz ''Stanara'' plavuša. U ''39 stepenica'', Hitchcockovoj atraktivnoj plavuši, [[Madeleine Carroll]], stavljaju lisice na ruke. U filmu ''Marnie'' privlačna plavuša [[Tippi Hedren]] jeste [[kleptomanija|kleptomanka]]. U filmu ''Drž'te lopova'' čarobna plavuša Grace Kelly nudi pomoć neznancu, iako pretpostavlja da je on provalnik. U ''Prozoru u dvorište'' Lisa provaljuje u stan. A najpoznatija plavuša iz Hitchcockovih filmova, koju u ''Psihu'' glumi [[Janet Leigh]], opljačka iznos od 40.000 [[dolar]]a, a ubija je mladić Norman Bates ([[Anthony Perkins]]), prerušen u svoju majku. Naime, Bates je usljed zamršenog spleta krivnje i psihoze postao podvojena ličnost, s tim da je njegovo drugo "ja" njegova mrtva majka (ili, kako bi to Norman sebi objasnio u filmu: "Moja majka je... Kako se ono kaže?... Danas nije baš svoja.") Hitchcockova zadnja vruća plavuša bila je francuska glumica [[Claude Jade]] kao zabrinuta kćerka tajnog agenta u ''[[Topaz (1969)|Topazu]]''. Hitchcock pokazuje da je čvrsto oslanjanje na glumce i glumice zapravo relikt pozorišne tradicije. Među prvima je inventivno počeo koristiti pokrete kamere, originalno kadriranje i postupke montaže kako bi istražio nove mogućnosti u filmskoj umjetnosti. Hitchcockovi najosobniji filmovi vjerovatno su ''Ozloglašena'' i ''Vrtoglavica''; oba o opsesijama i nervozama muškaraca koji manipuliraju ženama. S druge strane, često je govorio da je njemu osobno najdraži film ''Sjenka sumnje''. U ''Vrtoglavici'' se puno otvorenije i intenzivnije bavi odnosom [[seks]]a i [[smrt]]i ([[Tanatos]]a i [[Eros]]a). Lik koji tumači Kim Novak izuzetno je atraktivna plavuša koja privlači pažnju Jimmyja Stewarta. Među njima se rađa [[ljubav]] uprkos tome što Stewart vjeruje da Novakova ima [[samoubistvo|samoubilačke]] porive (kasnije otkriva pravu istinu o njoj). Stewartov lik ima snažnu potrebu da kontrolira ljubavnicu, da je oblači, te da se [[fetiš]]istički odnosi prema njenoj odjeći, obući i kosi. ==Hitchcockov stil== Hitchcock je vrlo teško nalazio pouzdane scenariste koji su bili sposobni njegove zamisli realizirati na filmu. Iako je radio s darovitim piscima, kao što su [[Raymond Chandler]] ili [[John Michael Hayes]], vrlo se rijetko prema njima ponašao s poštovanjem i kao sebi ravnima. Jednom je izjavio: "Pisac i ja isplaniramo cijeli scenario do najsitnijih detalja i kad se to napravi, jedino što preostaje jeste da se snimi film. Ustvari, to se događa samo u slučaju kad je osoba koja ulazi u studio svjesna da se mora nositi s kompromisima. Zapravo, romanopisac daje sve od sebe upravo zbog toga što se ne mora baviti glumcima i svim tim stvarima". Hitchcock je bio izuzetno kritičan prema svojim glumcima i glumicama, pa je, npr., omalovažavao glumu Kim Novak u ''Vrtoglavici'', a jednom je izjavio da glumce treba tretirati kao stoku. (Braneći se od optužbi da je izjavio "Glumci su stoka", rekao je: "Nikada nisam rekao da su glumci stoka; rekao sam da ih treba ''tretirati'' kao stoku.") Prva knjiga koja se bavila Hitchcockom bila je jednostavno naslovljena kao ''Hitchcock''. Objavljena je [[1967]]. i u njoj su objavljeni zapisi jednosedmičnih razgovora koje je režiser [[François Truffaut]] vodio sa Hitchcockom. ==Nagrade== Hitchcockov film ''Rebecca'' ([[1940]]) dobio je ''[[Oscar]]a'' iste godine, iako je nagradu primio producent filma [[David O. Selznick]]. Hitchcock je kao producent bio nominiran za ''Oscara'' za najbolji film, i to za ''[[Sumnja (1941)|Sumnju]]'' ([[1941]]). Za najboljeg režisera bio je nominiran 5 puta, i to za filmove: ''Rebecca'', ''Čamac za spašavanje'' ([[1944]]), ''Začarana'' ([[1945]]), ''Prozor u dvorište'' i ''Psiho''. [[1968]]. primio je počasnog ''Oscara'', a [[1980]]. dobio je titulu viteza. ==Citati== {{citat|Poput [[Sigmund Freud|Freuda]], Hitchcock dijagnosticira nezadovoljstvo koje bjesni i nagriza masku civilizirane uljudnosti modernog čovjeka. Poput [[Pablo Picasso|Picassa]] ili [[Salvador Dali|Dalija]], on registrira fenomenološku prijetnju naglo moderniziranog svijeta.|[[Peter Conrad]]}} {{citat|Volio bih da znam više o njegovim vezama sa ženama. Međutim, kad bolje razmislim, ne bih volio.|[[Ingmar Bergman]]}} {{citat|Ja sam filantrop: pružam ljudima ono što oni žele. Ljudi vole osjetiti užas i strah.|Alfred Hitchcock}} {{citat|Nikada nisam rekao da su glumci stoka. Zapravo sam rekao da bi se prema njima trebalo ''ponašati'' kao prema stoci|Alfred Hitchcock}} {{citat|Snimati filmove za mene, najprije i prije svega, znači ispričati priču. Ta priča može biti nevjerovatna, ali ona nikada ne treba biti obična. Poželjno je da bude dramatična i humana. Drama, to je život iz kojeg su isključeni svi dosadni trenuci.|Alfred Hitchcock}} {{citat|Imamo nekoga ko ima neuobičajeno velik, neurotičan strah od nereda. Otuda izvire Hitchcockova umjetnost. On posmatra ljude same u stanju nereda. Svi ti ljudi misle da kontroliraju situaciju, misle da su moćni, misle da su sređeni – a u jednom trenutku on naglo izvlači tepih ispod njihovih nogu samo da bi vidio njihove reakcije.|[[Drew Casper]]}} {{citat|To mora da je najljepši zalazak Sunca na svijetu!<ref>[http://www.057info.hr/lifestyle/2007-10-19/reportaza-o-zadru-u-britanskom-casopisu-spa-secrets-magazine 057info.hr, TZ Grada Zadra: Reportaža o Zadru u britanskom časopisu ''Spa Secrets'', 19. juli 2007].</ref>|Alfred Hitchcock, ispijajući maraskino na zadarskoj Rivi}} ==Ostali radovi== [[Datoteka:Hitchcock walk of fame.jpg|mini|lijevo|Jedna od Hitchcockovih zvijezda na holivudskoj stazi slavnih.]] U razdoblju od [[1955.]] do [[1965.]] Hitchcock je bio domaćin i producent dugotrajne [[televizijska serija|TV-serije]] ''[[Alfred Hitchcock vam predstavlja]]''. Zahvaljujući filmovima koje je do tada snimio, njegovo ime postalo je sinonim za neizvjesnost, a radeći TV-seriju postao je poznat široj javnosti. Njegov glas prožet [[ironija|ironijom]], njegova pojava te osoben stil ponašanja odmah su uočeni i često su bili predmet podsmijeha. I sam je režirao nekoliko epizoda, a izazvao je pravu buru u redovima filmskih radnika kad je odlučio da igrani film ''Psiho'' snimi koristeći usluge televizijskog osoblja. U kasnim 80-im godinama snimljene su nove epizode serijala, pri čemu su se koristili Hitchcockovi uvodni govori iz stare serije. Hitchcock je također zapamćen i u štampanom obliku kao junak u to vrijeme vrlo popularne serije detektivskih priča ''Alfred Hitchcock i tri detektiva''. To su bile inteligentno i vješto napisane priče s likovima koji su bili puno mlađi nego u to vrijeme popularni Hardyjevi dječaci. Nakon što je pročitao priču o zamršenom slučaju '''dvorca i papagaja'', koji su tri detektiva vrlo vješto riješila, Hitchcock odlučuje pisati uvodne tekstove gdje je, u ulozi filmskog režisera, mladim detektivima zadavao nove slučajeve. Na kraju svake knjige Hitchcock raspravlja o slučaju sa Jupiterom Johnsonom, Bobom Andrewsom i Peterom Krenshawom, pri čemu mu detektivi iznose svoja viđenja slučaja. Nakon Hitchcockove smrti, ulogu mentora i prijatelja trojice dječaka preuzima izmišljeni lik umirovljenog detektiva Hectora Sebastiana. Zahvaljujući dostignutoj popularnosti, izdanje ''Alfred Hitchcock i tri detektiva'' nekoliko je puta ponovno izdavano iako su najnoviji reprinti naslovljeni samo kao ''[[Tri detektiva]]''. Tokom svih ovih godina izdavači su nastojali zamijeniti Hitchcockov lik u knjizi drugim protagonistima, naročito u ranim izdanjima knjiga. Na vrhuncu slave Hitchcocku je ponuđeno da piše uvodne tekstove za izdanje pripovjedaka poznatih autora koje bi u zaglavlju nosilo njegovo ime. Sve su pripovijetke trebale biti trileri s naglašenim elementima neizvjesnosti. Naslovi tih izdanja bili su ''Muzej čudovišta Alfreda Hitchcocka'', ''Hitchcockove natprirodne priče strave i napetosti'', ''Napete priče Alfreda Hitchcocka'', ''Vještičiji napitak Alfreda Hitchcocka'', ''Galerija utvara Alfreda Hitchcocka'' i ''Ukleta kuća Alfreda Hitchcocka''. U kolekciji su zastupljena mnoga poznata imena, pa tako i [[Shirley Jackson]] (''Stranci u gradu, [[Lutrija]]''), [[T. H. White]] (''[[Mač u kamenu]]''), Robert Bloch, [[Herbert George Wells]] (''[[Rat svjetova]]''), [[Robert Louis Stevenson]], ''sir'' [[Arthur Conan Doyle]], [[Mark Twain]], te autor ''[[Tri detektiva]]'', [[Robert Arthur]]. ==Strah od jaja (ovofobija)== Alfred Hitchcock imao je izuzetan strah od [[jaje]]ta (poznat i kao [[ovofobija]]). Rekao je:<br />{{citat|Bojim se jajeta. Ta bijela okrugla stvar bez rupa... Jeste li ikad vidjeli nešto gadnije od razbijanja ljuske jajeta i prolivanja njegove žute tekućine? Krv je vesela, crvena. No žumanjak iz jajeta je žut, gadljiv. Nikad ga nisam probao.}} ==Filmografija== {{Glavni|Filmografija Alfreda Hitchcocka}} ==Nagrade== '''[[Američka filmska akademija]]''' *[[1967]] - počasni ''Oscar'' '''Nacionalni odbor kritičara ''' *1969 - Najbolja režija (''Topaz'') '''Udruženje kritičara New Yorka''' *1938 - Najbolja režija (''Gospođa koja nestaje'') ==Saradnici== {{col-begin}} {{col-2}} ;Glumci/glumice *[[Sara Allgood]] *[[Murray Alper]] *[[Ingrid Bergman]] *[[Paul Bryar]] *[[Donald Calthrop]] *[[Leonard Carey]] *[[Leo G. Carroll]] *[[Edward Chapman (glumac)|Edward Chapman]] *[[Joseph Cotton]] (glumac – Hitchcockovi filmovi i TV-serije) *[[Hume Cronyn]] (također i kao scenarist) *[[Violet Farebrother]] *[[Bess Flowers]] *[[Cary Grant]] *[[Clare Greet]] *[[Edmund Gwenn]] *[[Gordon Harker]] *[[Tom Helmore]] *[[Patricia Hitchcock]] (kćerka) *[[Ian Hunter (glumac)|Ian Hunter]] *[[Isabel Jeans]] *[[Hannah Jones (glumica)|Hannah Jones]] *[[Malcolm Keen]] *[[Grace Kelly]] *[[Phyllis Konstam]] *[[John Longden]] *[[Percy Marmont]] *[[Vera Miles]] (glumica – Hitchcockovi filmovi i TV-serije) *[[Basil Radford]] *[[Jeffrey Sayre]] *[[James Stewart]] *[[John Williams (glumac)|John Williams]] *[[Tippi Hedren]] ;Scenaristi *[[Charles Bennett (scenarist)|Charles Bennett]] *[[James Bridie]] *[[Joan Harrison (scenarist)|Joan Harrison]] *[[John Michael Hayes]] *[[Ben Hecht]] *[[Angus MacPhail]] *[[Eliot Stannard]] {{col-2}} ;Filmska ekipa *[[Fred Ahern]] – direktor filma *[[Michael Balcon]] – producent *[[Jack Barron]] – šminka *[[Saul Bass]] – dizajn glavnih titlova *[[Robert F. Boyle]] – umjetnički direktor/scenograf *[[Henry Bumstead]] – umjetnički direktor *[[Robert Burks]] – snimatelj *[[Herbert Coleman]] – asistent režisera/producent *[[Jack E. Cox]] – snimatelj *[[Graham Cutts]] – režiser *[[Lowell J. Farrell]] – asistent režisera *[[Charles Frend]] – montažer *[[Bill Gold]] – dizajner postera za film *[[Hilton A. Green]] – pomoćnik režisera *[[Bobby Greene]] – prvi asistent kamere *[[Edith Head]] – kostimografkinja *[[Bernard Herrmann]] – kompozitor *[[J. McMillan Johnson]] – umjetnički direktor/scenograf *[[Barbara Keon]] – pomoćnica u produkciji *[[Emile Kuri]] – scenski rekviziter *[[Bryan Langley]] – snimatelj/asistent kamere *[[Louis Levy]] – muzički urednik/kompozitor *[[Norman Lloyd]] – producent/režiser *[[John Maxwell (producent)|John Maxwell]] – producent *[[Daniel McCauley]] – asistent režisera *[[Frank Mills (režiser)|Frank Mills]] – asistent režisera *[[George Milo]] – scenski rekviziter *[[Ivor Montagu]] – montažer/producent *[[Hal Pereira]] – umjetnički direktor *[[Michael Powell (režiser)|Michael Powell]] – fotograf/asistent kamere *[[Alma Reville]] (supruga) – pomoćnica režisera/scenaristica *[[Rita Riggs]] – kostimografkinja *[[Peggy Robertson]] – asistentica *[[Emile de Ruelle]] – montažer *[[William Russell]] – snimatelj tona *[[David O. Selznick]] – producent *[[Harry Stradling]] – snimatelj/direktor fotografije *[[Lois Thurman]] – sekretarica režije *[[Dimitri Tiomkin]] – kompozitor *[[George Tomasini]] – montažer *[[Joseph A. Valentine]] – snimatelj *[[Gaetano di Ventimiglia]] – snimatelj *[[Waldon O. Watson]] – snimatelj tona *[[Franz Waxman]] – kompozitor *[[Albert Whitlock]] – mat-slikar *[[William H. Ziegler]] – montažer {{col-end}} ==Također pogledajte== *[[Film]] *[[Spisak režisera]] ==Literatura== *Truffaut, François: ''Hitchcock'' *Leitch, Thomas: ''The Encyclopedia of Alfred Hitchcock'' *DeRosa, Steven: ''Writing with Hitchcock'' *Deutelbaum, Marshall; Poague, Leland (ed.): ''A Hitchcock Reader'' *Spoto, Donald: ''The Art of Alfred Hitchcock'' *Spoto, Donald: ''The Dark Side of Genius'' *Gottlieb, Sidney: ''Alfred Hitchcock: Interviews'' *Conrad, Peter: ''The Hitchcock Murders'' *Rebello, Stephen: ''Alfred Hitchcock and the Making of Psycho'' *McGilligan, Patrick: ''Alfred Hitchcock: A Life in Darkness and Light'' *Modleski, Tania: ''The Women Who Knew Too Much: Hitchcock And Feminist Theory'' *Wood, Robin: ''Hitchcock's Films Revisited'' ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi == {{Commonscat|Alfred Hitchcock}} {{Wikicitat|Alfred Hitchcock}} * {{imdb_name|id=33|name=Alfred Hitchcock}} * [https://web.archive.org/web/20130821141305/http://alfredhitchcock.directorscut.info/ Službeni sajt] * [http://www.soundtrackinfo.com/search.asp?q=hitchcock Hitchcock] na projektu ''SoundtrackInfo'' * [http://hitchcock.tv Alfred Hitchcock – The Master of Suspense] * [http://warnervideo.com/hitchcock/home.html Warner Video: Alfred Hitchcock] * [http://www.screenonline.org.uk/tours/hitch/tour1.html ''Hitchcockov stil''] * [http://www.youtube.com/watch?v=OW6Rdiqlg2E Hitchcockove kameo uloge], ''[[YouTube]]'' {{Alfred Hitchcock}} {{Nagrada Cecil B. DeMille}} {{Nagrada "Irving G. Thalberg"}} {{AFI-jeva nagrada za životno djelo}} {{Počasna BAFTA}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hitchcock, Alfred}} [[Kategorija:Alfred Hitchcock| ]] [[Kategorija:Rođeni 1899.]] [[Kategorija:Umrli 1980.]] [[Kategorija:Biografije, London]] [[Kategorija:Britanski režiseri]] [[Kategorija:Britanski filmski producenti]] [[Kategorija:Američki režiseri]] [[Kategorija:Američki filmski producenti]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] ruft3goe6d77fwy9563pj7lam1uulxw 0 11054 3836887 3807225 2026-04-24T06:33:39Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836887 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Sergej Eisenstein | slika =Sergei Eisenstein 02.jpg | veličina_slike = | opis = Sergej Mihajlovič Eisenstein | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1898|1|23}} | mjesto_rođenja = Riga, Latvija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1948|2|11|1898|1|23}} | mjesto_smrti = Moskva, SSSR | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Sergej Mihajlovič Ejzenštejn''' (''Сергей Михайлович Эйзенштейн''; [[Riga]], 23. januar 1898 – [[Moskva]], 11. februar 1948) bio je [[SSSR|sovjetski]] [[film]]ski [[režiser]] i teoretičar. [[Datoteka:Mikhail-einsenstein-0713-01.jpg|desno|mini|219x219piksel|Mladi Eisenstein sa svojim roditeljima Mihailom i Julijom Eisenstein]] Doživljavao je [[montaža|montažu]] kao primarno oblikovno načelo [[film]]a, što je praktički pokazao u svojim ostvarenjima. Njegovi teorijski radovi izdani su u [[New York]]u u dvije knjige - "Film Sense" i "Film Form". Važan je i njegov pedagoški rad na Visokoj državnoj filmskoj školi u [[Moskva|Moskvi]], a zbog svojih shvaćanja o [[Filozofija|filozofskoj]] i [[Estetika|estetskoj]] strukturi [[film]]a često je dolazio u sukob sa državnim vlastima. Smatran jednim od najvećih filmskih stvaralaca svih vremena, bio je pionir u teoriji i praksi [[Montaža (filmska produkcija)|montaže]].<ref name="Rollberg 2009 204–210">{{Cite book|last=Rollberg|first=Peter|title=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2009|isbn=978-0-8108-6072-8|location=US|pages=204–210}}</ref> Posebno je poznat po svojim [[Nijemi film|nijemim filmovima]] ''[[Udar (film 1925.)|Udar]]'' (1925), ''[[Oklopni brod Potemkin]]'' (1925) i ''[[October: Ten Days That Shook the World|Oktobar]]'' (1928), kao i [[Historijska drama|historijskim]] [[Epski film|epovima]] ''[[Aleksandar Nevski (film)|Aleksandar Nevski]]'' (1938) i ''[[Ivan grozni (film iz 1945.)|Ivan Grozni]]'' (1945/1958). U [[The Sight and Sound Greatest Films of All Time 2022|svojoj desetogodišnjoj anketi]], časopis ''[[Sight and Sound]]'' proglasio je njegov ''Oklopni brod Potemkin'' 54. najvećim filmom svih vremena.<ref name="The Greatest Films of All Time">{{Cite web|url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time|title=The Greatest Films of All Time|website=BFI|language=en|access-date=20. 10. 2025}}</ref> Na [[Sankt Peterburg|Petrogradskom]] građevinskom institutu, Eisenstein je studirao arhitekturu i inženjerstvo, profesiju svog oca.<ref name="Rollberg 2009 204–210"/> Godine 1918. napustio je školu i pridružio se [[Crvena armija|Crvenoj armiji]] kako bi učestvovao u [[Ruski građanski rat|Ruskom građanskom ratu]], iako je njegov otac Mihail podržavao suprotnu stranu.<ref name="The Greatest Films of All Time"/> To je dovelo njegovog oca u Njemačku nakon poraza antiboljševičkih snaga, a Sergeja u Petrograd, [[Vologda|Vologdu]] i [[Daugavpils|Dvinsk]].<ref name="Seton 1952">{{Harvnb|Seton|1952}}.</ref> Godine 1920., Sergej je premješten na komandnu poziciju u [[Minsk]]u, nakon uspjeha u [[Propaganda|propagandi]] za [[Oktobarska revolucija|Oktobarsku revoluciju]]. U to vrijeme, bio je izložen [[Kabuki]] teatru i učio je [[Japanski jezik|japanski]], naučivši oko 300 [[kanji]] znakova, koje je naveo kao utjecaj na svoj slikovni razvoj.<ref name="Seton 1952"/><ref>{{harvnb|Эйзенштейн|1968}} {{Cite web |url=http://lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_kak_ya_stal_rezhisserom.txt |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 1. 2026 |archive-date=1. 9. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901194906/http://lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_kak_ya_stal_rezhisserom.txt |url-status=bot: unknown }}</ref> Eisenstein je doživio [[Infarkt miokarda|srčani udar]] 2. februara 1946. godine i veći dio sljedeće godine proveo je oporavljajući se. Umro je od drugog srčanog udara 11. februara 1948. godine, u dobi od 50 godina.<ref name="Rollberg 2009 204–210"/> Njegovo tijelo je ležalo u Dvorani filmskih radnika prije nego što je kremirano 13. februara, a njegov pepeo je sahranjen na [[Novodjevičje groblje|Novodjevičjem groblju]] u Moskvi.<ref name="The Greatest Films of All Time"/> == Filmografija == * ''[[Krstarica Potemkin]]'' (Броненосец "Потёмкин", [[1925]]) * ''[[Strike]]'' (Стачка, [[1925]]) * ''[[October: Ten Days That Shook The World|October]]'' (Октябрь: Десять дней,которые потрясли мир, [[1927]]) * ''[[The General Line]]'' (Генеральная линия aka Старое и новое, [[1929]]) (aka "Old And New" - 1930 američki naziv) * ''[[Que Viva Mexico!]]'' (nedovršen, 1930-1932) * ''[[Thunder Over Mexico]]'' ([[1933]]) * ''[[Eisenstein In Mexico]]'' ([[1933]]) * ''[[Death Day]]'' ([[1933]]) * ''[[Bezhin Meadow]]'' (Бежин луг, nedovršen, [[1935]] – [[1937]]) * ''[[Alexander Nevsky (film)|Alexander Nevsky]]'' (Александр Невский, [[1938]]) * ''[[Time In The Sun]]'' ([[1940]]) * ''[[Ivan Grozni, Prvi dio]]'' (Иван Грозный, [[1945]]) * ''[[Ivan Grozni, Drugi dio]]'' ([[1946]] / [[1958]]) * ''[[Ivan Grozni, Treći dio]]'' ([[1946]], nedovršen) * ''[[Que Viva Mexico]]'' ([[1979]]) == Također pogledajte == * [[Film]] * [[Spisak režisera]] * [[Režiser]] == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == {{Refbegin}} * {{citation|last=Bergan|first=Ronald|title=Sergei Eisenstein: A Life in Conflict|place=Boston, MA|publisher=Overlook Hardcover|year=1999|isbn=978-0-87951-924-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/eisensteinlifein00berg}} * {{citation|last=Bordwell|first=David|author-link=David Bordwell|title=The Cinema of Eisenstein|place=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|year=1993|isbn=978-0-674-13138-5}} * {{citation|editor1-last=Geduld|editor1-first=Harry M.|editor-link1=Harry M. Geduld|editor2-first=Ronald|editor2-last=Gottesman|title=Sergei Eisenstein and Upton Sinclair: The Making & Unmaking of Que Viva Mexico!|place=Bloomington, IN|publisher=[[Indiana University Press]]|year=1970|isbn=978-0-253-18050-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/sergeieisenstein0000gedu}} * {{citation|last=Goodwin|first=James|title=Eisenstein, Cinema, and History|place=Urbana|publisher=University of Illinois Press|year=1993|isbn=0-252-06269-8}} * {{citation|last=Leyda|first=Jay|title=Kino: A History of the Russian And Soviet Film|place=New York|publisher=Macmillan|year=1960|oclc=1683826|url=https://archive.org/stream/kinohistoryofrus00jayl#page/n0/mode/2up}} * {{citation|last=Eisenstein|first=Sergei|title=Sergei Eisenstein on Disney|publisher=Seagull Books|year=1986|isbn=978-0-85742-491-4|editor-last=Leyda|editor-first=Jay|location=Calcutta|translator-last=Upchurch|translator-first=Alan Y.|oclc=990846648}} * {{citation|last1=Leyda|first1=Jay|first2=Zina|last2=Voynow|title=Eisenstein At Work|place=New York|publisher=Pantheon|year=1982|isbn=978-0-394-74812-2}} * {{citation|last=Montagu|first=Ivor|title=With Eisenstein in Hollywood|place=Berlin|publisher=Seven Seas Books|year=1968|oclc=8713}} * {{citation|last=Neuberger|first=Joan|title=Ivan the Terrible: The Film Companion|place=London; New York|publisher=I.B. Tauris|year=2003|isbn=1-86064-560-7}} * {{citation|last=Nizhniĭ|first=Vladimir|title=Lessons with Eisenstein|place=New York|publisher=Hill and Wang|year=1962|oclc=6406521}} * {{citation|last=Seton|first=Marie|title=Sergei M. Eisenstein: A Biography|place=New York|publisher=A.A. Wyn|year=1952|oclc=2935257|url=https://archive.org/details/sergeimeisenstei00seto}} * {{citation|last=Howes|first=Keith|chapter=Eisenstein, Sergei (Mikhailovich)|editor-first=Robert|editor-last=Aldrich|editor2-first=Garry|editor2-last=Wotherspoon|title=Who's Who in Gay and Lesbian History from Antiquity to World War II|publisher=Routledge; London|year=2002|isbn=0-415-15983-0}} * {{citation|last=Stern|first=Keith|chapter=Eisenstein, Sergei|title=Queers in History|publisher=BenBella Books, Inc.; Dallas, TX|year=2009|isbn=978-1-933771-87-8}} {{Refend}} * Antonio Somaini, ''Ejzenstejn. Il cinema, le arti, il montaggio'' (''Eisenstein. Cinema, the Arts, Montage)'', Einaudi, Torino 2011 == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sergei Eisenstein}} === Članci === * [http://sensesofcinema.com/2017/great-directors/sergei-eisenstein/ Sergei Eisenstein in Senses of Cinema] * {{IMDb name|id=0001178|name=Sergei Eisenstein}} * [http://revolutionarydemocracy.org/rdv3n2/ivant.htm Discussion with Stalin regarding ''Ivan the Terrible''] * [https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0123.html Sergei Eisenstein Is Dead In Moscow]; ''[[New York Times]]'' * [https://web.archive.org/web/20150102210648/http://hwj.oxfordjournals.org/content/78/1/157.full Sergei Eisenstein and the Haitian Revolution] by Charles Forsdick and Christian Hogsbjerg, [[History Workshop Journal]], 78 (2014). * [https://artsandculture.google.com/exhibit/YgKC3Cneu0iiKg Sergei Eisenstein on Google Arts and Culture] === Videa === * {{YouTube|id=Ea46_RKxUUM|title=Glumov's Diary (1923) Sergei Eisenstein}}. Original Russian title: Дневник Глумова (Dnevnik Glumova). Video duration 4m 34s. Uploader Iconauta, 2021. * {{YouTube|id=UXUlifTYJJU|title=Het Bezoek van Eisenstein aan Holland (Eisenstein's visit to the Netherlands)}}. Video duration 7m 13s. Uploader Ximon Nl 2012. Author Henk Alsem (1902-1953), Hispano Filmfabriek The Hague. Black and white, no sound. * [http://www.archive.org/details/BattleshipPotemkin Krstarica Potemkin] Besplatno preuzimanje na [[Internet Archive]] sajtu.{{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ejzenštejn, Sergej}} [[Kategorija:Ruski režiseri]] [[Kategorija:Biografije, Riga]] [[Kategorija:Rođeni 1898.]] [[Kategorija:Umrli 1948.]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] 9g1jwmnh42h8wr5ge5m1dgki8tauvm2 0 12293 3836860 3666901 2026-04-24T00:49:50Z Tulum387 155909 3836860 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija operativni sistem| naziv= SUSE Linux |logo = Crystal SuSEmenu.png |screenshot = OpenSUSE 102.png |opis = SUSE Linux 10.1 desktop sa [[KDE]]om |razvijatelj = [[Novell]] |skupina = [[Linux]] |izvorni model = [[Otvoreni softver|Open source]] |radno stanje = Razvija se |zadnja stabilna verzija= 10.2 |datum izdavanja stabilne verzije = [[7. decembar]], [[2006]] |kernel = Monolitni |korisnički interfejs = [[GNOME]] i [[KDE]] |licenca = [[GNU General Public License|GPL]] |website = [http://www.opensuse.org www.opensuse.org] }} '''SuSE Linux''' je [[Linux distribucija]] koja sadrži čitav [[GNU|GNU/Linux]] operativni sistem sa preko 8000 softverskih paketa koji dođu na 5 [[CD]]-a (ili 1 dvostrani [[DVD]]) u ''Professional'' verziji, zajedno sa dva priručnika (priručnik za administratore i korisnike) u kojima možete naći sve, od instalacije, do konfigurisanja ovog operativnog sistema. ''Personal'' verzija isporučuje se na 3 CD-a i uključuje priručnik za korisnike. Godine [[2004]]. '''SuSE''' je kupila poznata američka firma '''[[Novell]]'''. == Također pogledajte == * [[Spisak Linux distribucija]] == Vanjski linkovi == * [http://www.novell.com/linux/suse/ Službena SuSE web stranica] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.opensuse.org/ OpenSuse stranica] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://susefaq.sourceforge.net/ SuSE FAQ] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20060527221209/http://en.opensuse.org/POWER@SUSE openSUSE i PowerPC] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://osvids.com/files/page3-1011-pop.html SUSE Linux 10 instalacija - video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060616075910/http://osvids.com/files/page3-1011-pop.html |date=16. 6. 2006 }} {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20061030224244/http://forum.linux.org.ba/viewforum.php?id=26 Podsekcija na forumu ULK BiH] {{Simboli jezika|bs|Bosanski}} {{Linux-distro}} {{Commonscat|OpenSUSE}} [[Kategorija:Linux distribucije]] f6lz4iitho7gtyfmwqntiuq07nj7vd1 0 12568 3837002 3760989 2026-04-24T10:32:45Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837002 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Elmore Leonard | slika = Elmore Leonard.jpg | opis_slike = Leonard na svečanom ručku povodom 70. godišnje dodjele Peabody nagrada, 2011. | puno_ime = Elmore John Leonard | rođen_kao = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1925|10|11}} | mjesto_rođenja = [[New Orleans]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2013|8|20|1925|10|11}} | mjesto_smrti = [[Bloomfield Hills (Michigan)]], SAD] | zanimanje = [[pisac]] | jezik = | nacionalnost = | obrazovanje = | period = | žanr = | poznata_djela = | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | veb-sajt = }} '''Elmore John Leonard''' (11. oktobar 1925–20. august 2013)<ref>{{Cite encyclopedia|title = Elmore Leonard Jr.|date = 31. 1. 2011|encyclopedia = Encyclopedia of Louisiana|access-date = 21. 8. 2013|publisher = Louisiana Endowment for the Humanities|url = http://www.knowla.org/entry/518/|url-status = dead|last = Ells|first = Kevin|publication-date = 21. 8. 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20130822010928/http://www.knowla.org/entry/518/|archive-date = 22. 8. 2013}}</ref> bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] romanopisac rođen u gradu [[New Orleans]] u saveznoj državi [[Louisiana|Louisiani]]. Njegovi prvi [[roman]]i na tržištu su se pojavili tokom 1950-ih, a većinom se radilo o [[western]]ima. Kasnije je počeo pisati romane više tematskih sadržaja, misterioznog i kriminalističkog žanra, kao i filmske scenarije. Prema njegovim su romanima snimljeni brojni filmovi od kojih je vjerovatno najpoznatiji ''[[Uhvatite maloga]]'' snimljen 1995. prema romanu kojeg je napisao pet godina ranije, a 1999. je napisao njegov nastavak pod naslovom ''[[Sve je cool]]'' prema kojem je 2003. počela produkcija istoimenog filma. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Imdb name|id=0001465|name=Elmore Leonard}} {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Elmore, Leonard}} [[Kategorija:Rođeni 1925.]] [[Kategorija:Umrli 2013.]] [[Kategorija:Biografije, New Orleans]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] 4xiu5p670aybkwe9m46waszhhiy6e0u 0 12585 3836999 3822925 2026-04-24T10:32:19Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836999 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Agatha Christie | slika = Agatha Christie in Nederland (detectiveschrijfster), bij aankomst op Schiphol me, Bestanddeelnr 916-8898 cropped.jpg | alt_slike = Agatha Christie u Nizozemskoj | opis = [[Velika Britanija|Britanska]] književnica | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1890|09|15}} | mjesto_rođenja = [[Torquay]], [[Devon]], [[Engleska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1976|01|12|1890|09|15}} | mjesto_smrti = [[Winterbrook]], [[Oxfordshire]], Engleska | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Književnica | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajni_radovi = }} '''Agatha Mary Clarissa Christie'''<ref>{{Cite news|title=Agatha Christie {{!}} Biography, Books, Movies, Poirot, Marple, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Agatha-Christie|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=25. 1. 2026|language=en}}</ref> (15. septembar 1890 – 12. januar 1976) bila je [[Velika Britanija|britanska]] književnica kriminalističkih romana i pisac kratkih priča. Pisala je i ljubavne romane pod pseudonimom '''Mary Westmacott''' ali je najpoznatija po zbirci od 66 detektivska romana kao i zbirci od 14 kratkih priča koje je objavila pod svojim imenom. Glavna tema najvećeg broja njenih detektivskih romana je ustvari istraga naizgled nemogućih slučajeva koju koju pokušavaju rasvijetliti njeni likovi kao što su: [[Hercule Poirot]], [[Gospođica Marple]] Tommy i Tuppence i dr. Autor je i najduže neprekidno igrane drame na svijetu, ''Mišolovke''.<ref>{{Cite web |url=https://www.the-mousetrap.co.uk/online/default.asp |title=the-mousetrap Arhivirana kopija |access-date=10. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626071333/https://www.the-mousetrap.co.uk/Online/default.asp |archive-date=26. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> Rođena u bogatoj porodici gornje srednje klase u Torquayu, u engleskoj grofoviji Devon, Agatha je služila u bolnici tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], prije nego što se udala i zasnovala porodicu u [[London]]u. Bila je neuspješna na početku svoje književne karijere ali je izdavačka kuća The Bodley Head 1920. objavila njen roman ''[[Misteriozna afera u Stylesu]]'' ({{Jez-en|The Mysterious Affair at Styles}}) sa Herculeom Poirotom. Time je pokrenuta njena blistava književna karijera. Guinnessova knjiga rekorda navodi agathu Christie kao najprodavanijeg pisca svih vremena. Njeni romani su prodati u otprilike 4 milijarde primjeraka.<ref>http://variety.com/2000/voices/columns/agatha-christie-gets-a-clue-for-filmmakers-1117776459/</ref> Prema Index Translationumu, Christie je najčešće prevođeni autor – nakon što su njena djela prevedena na najmanje 103 različita jezika. Roman ''[[Deset malih crnaca]]'' (''Ten Little Niggers'' ili ''And Then There Were None'') njen je najprodavaniji roman, prodan u oko 100 miliona kopija.<ref>https://archive.today/20120525101356/entertainment.howstuffworks.com/21-best-selling-books-of-all-time.htm</ref> Njen roman ''[[Ubistvo Rogera Ackroyda]]'' je 2013. proglašen najboljim kriminalističkim romanom ikada napisanim od strane 600 pisaca Udruženja pisaca kriminalističkih romana.<ref>http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/agatha-christies-the-murder-of-roger-ackroyd-voted-best-crime-novel-ever-8923395.html</ref> == Biografija == [[Datoteka:Agatha Christie as a child No 1.jpg|thumb|right|150px|Agatha Christie kao djevojka (nepoznat datum)]] Rođena je 15. septembra 1890. kao '''Mary Clarissa Miller''' u [[Torquay]]u u [[Engleska|engleskoj]] grofoviji [[Devon]].{{Sfn | Morgan | 1984 | str = 1}} Svoje djetinjstvo je opisala kao "vrlo sretno",{{Sfn | Mallowan | 1990 | str = 3}} te je od najranije mladosti bila okružena nizom jakih i nezavisnih žena. Djetinstvo je provodila naizmjenično između porodične kuće u Devonshireu, bakine kuće u Ealingu, u zapadnom Londonu ili dijelova južne [[Evropa|Evrope]] gdje je njena porodica provodila praznike tokom zime.{{Sfn | Morgan | 1984 | str = 15, 24}} Prvi se put udala, nesretno, godine [[1914]]. za narednika Archibalda Christieja, pilota Kraljevskog zračnog korpusa. Imali su jednu kćer, [[Rosalind Hicks|Rosalind]], a razveli su se [[1928]]. Za vrijeme [[Prvi svjetski rat|prvog svjetskog rata]] radila je u bolnici, a zatim u ljekarni. To je utjecalo i na njena djela: mnoga umorstva izvršena su otrovom. U decembru [[1926]]. nestala je na 11 dana, što je prouzročilo uzbunu u ondašnjim medijima. Njen automobil pronađen je u krednoj jami. Konačno je nađena u hotelu u mjestu [[Harrogate]], gdje je izjavila da je nestala zbog [[amnezija|amneziije]] uzrokovane [[živčani slom|živčanim slomom]] radi majčine smrti i suprugovog priznanja bračne nevjere. Mišljenja su i do danas podjeljena o tome je li se radilo o reklamnom triku. Ovaj je incident prikazan u filmu ''[[Agatha]]'' iz [[1979]]. u kojem je Agathu Christie tumačila [[Vanessa Redgrave]]. Godine [[1930]]. Christie se ponovno udala (unatoč razvodu) za [[katoličanstvo|katolika]] Sir [[Max Mallowan|Maxa Mallowana]], britanskog [[arheolog]]a 14 godina mlađeg od nje. Putovanja s njim poslužila su joj kao inspiracija za knjige s radnjom na [[Bliski Istok|Bliskom Istoku]]. Druga djela (kao ''Ten Little Indians'') smjestila je u okolinu [[Tourquay|Torquaya]], [[Devonshire]] gdje je rođena. Godine [[1970]]. odlikovana je redom Britanskog Imperija i mogla je nositi titulu ''Dame'' (ženski ekvivalent ''Sira''). Agatha Christie preminula je [[12. januar]]a [[1976]]. u 85. godini života. Njeno jedno dijete, [[Rosalind Hicks]] preminula je [[28. oktobar|28. oktobra]] [[2004]]. također u 85. godini života. Unuk Matthew Pickard sada ima autorsko pravo na njena djela. [[Datoteka:Agatha christie's grave.jpg|mini|200px|Nadgrobni spomenik Agathi Christie]] Dva njena romana napisana u usponu karijere objavljena su tek nakon smrti: posljednji slučajevi [[Miss Marple]] i [[Hercule Poirot|Herculea Poirota]]. U Poirotovom posljednjem slučaju u djelu „Zavjesa“ (''Curtain'') slavni detektiv umire; Christie je u svom dnevniku objasnila da ga je uvijek smatrala nepodnošljivim. Za razliku od toga, voljela je [[Miss Marple]], koju je stvorila prema liku svoje bake, pa je u zadnjem slučaju ''Sleeping Murder'' nije ubila nego poslala u penziju na selo. == Uspjeh njenih djela == Agatha Christie je najpoznatiji autor kriminalističkih romana u svijetu i najprodavaniji autor uz [[William Shakespeare|Shakespearea]]. Njene knjige prodane su u više od milijardu primjeraka na [[engleski jezik|engleskom jeziku]], i više od milijardu primjeraka na 45 drugih svjetskih jezika (do 2003). Primjer njenog uspjeha je prvo mjesto na ljestvici najprodavanijih autora svih vremena u [[Francuska|Francuskoj]] s preko 40 miliona primjeraka na [[francuski jezik|francuskom]] (do 2003), gdje joj je najbliži konkurent s oko 22 miliona primjerka [[Émile Zola]]. Njena predstava [[Mišolovka (drama)|Mišolovka]] (''The Mousetrap'') drži rekord najdužeg prikazivanja u [[London]]u. Prvi je put prikazana u Ambassadors Theatreu [[25. novembar|25. novembra]] [[1952]]., a prikazuje se i u [[2005]]. Ukupno je odigrano više od 20.000 predstava. Agatha Christie napisala je preko osamdeset [[roman]]a i [[drama]], uglavnom [[detektiv]]skih. U mnogima od njih pojavljuju se njeni najpoznatiji likovi, [[Hercule Poirot]] i [[Miss Marple]]. Iako se voljela poigravati s konvencijama žanra – jedno od njenih ranijih djela, ''Ubistvo Rogera Ackroyda'', sadržava potpuni obrat na kraju – uvijek je u knjige postavljala tragove prema kojima su čitaoci mogli i sami otkriti počinioca. Većina njenih knjiga i kratkih priča adaptirana je u [[film]]ove, neke i više puta (''Ubistvo na Orient Expressu'', ''Smrt na Nilu'', ''U 4.50 s Paddingtona''). Britanska televizija [[British Broadcasting Corporation|BBC]] napravila je radijske i televizijske verzije mnogih priča o [[Hercule Poirot|Poirotu]] i [[Miss Marple]], a [[Granada Television]] je producirala detektivski serijal u kojem [[Hercule Poirot|Poirota]] glumi [[David Suchet]], možda najpoznatiji savremenoj publici. [[Japan]]ska televizija NHK (Nippon Housou Kyoukai) koristila je Poirota i Miss Marple u [[anime]] seriji ''Agatha Christie's Great Detectives Poirot and Marple'' kao crtane likove. U seriji se pojavljuju i novi likovi: Mabel, kći Raymonda Westa, nećaka gospođice Marple i pisca krimića, te Mabelina patka Oliver. === Hercule Poirot === Svoju prvu knjigu, ''Misteriozna afera u Stylesu'', Agatha Christie je objavila 1920. godine. Priča se fokusira na ubistvo bogate nasljednice i upoznaje čitatelje s jednim od najpoznatijih likova Christie: belgijskim detektivom Herculeom Poirotom. Poirot se vratio u romanima ''Ubistvo na Linksu'' (1923.) i ''Ubistvo Rogera Ackroyda'' (1926.), hitu koji je kasnije označen kao žanrovski klasik i jedan od autoričinih omiljenih romana koji je ikada napisala. Poirot se najviše puta pojavljivao u djelima sa naslovima kao što su Ackroyd, ''Misterija plavog voza'' (1928) i ''Smrt u oblacima'' (1935). Filmske adaptacije romana o Poarou uključuje nekoliko filmova poput ''Ubistvo na Orient Ekspresu'' (2017) i ''Smrt na Nilu'' (2022). Također je snimljena i serijal TV misterije na osnovu detektivskih romana pod nazivom ''Agatha Christie's Poirot'' (1989-2013)'','' gdje glavnu ulogu tumači britanski glumac [[David Suchet]]. Sa druge strane, gospođica Marple se pojavila u knjigama poput ''Pokretnog prsta'' (1942) i ''Džep pun raži'' (1953), a na ekraniziranim verzijama su je glumile glumice poput [[Angela Lansbury|Angele Lansbury]], [[Helen Hayes]] i [[Geraldine McEwan]].<ref>{{Cite web|url=https://www.biography.com/authors-writers/agatha-christie|title=Known For Her Legendary Mysteries, Agatha Christie Once Disappeared for 11 Days|date=22. 4. 2024|website=Biography|language=en-US|access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Bibliografija i ostala djela == === Djela === {{div col}} * [[1920]] ''[[Misteriozna afera u Stylesu]]'' * [[1922]] ''[[Tajanstveni suparnik]]'' * [[1923]] ''[[Ubistvo na igralištu za golf]]'' * [[1924]] ''[[Čovjek u smeđem odijelu]]'' * [[1924]] ''[[Poirot istražuje]]'' * [[1925]] ''[[Tajna zamka Chimneys]]'' * [[1926]] ''[[Ubistvo Rogera Ackroyda]]'' * [[1927]] ''[[Velika četvorka]]'' * [[1928]] ''[[Tajna plavog voza]]'' * [[1929]] ''[[Zajedno protiv zločina]]'' * [[1929]] ''[[Tajna sedam satova]]'' * [[1930]] ''[[Ubistvo u vikarijatu]]'' * [[1930]] ''[[Tajanstveni gospodin Quin]]'' * [[1931]] ''[[Sittafordska misterija]]'' * [[1932]] ''[[Posljednja kuća]]'' * [[1933]] ''[[Gonič smrti]]'' * [[1933]] ''[[Smrt lorda Edgwarea]]'' * [[1933]] ''[[Trinaest problema]]'' * [[1934]] ''[[Ubistvo u Orijent Expressu]]'' * [[1934]] ''[[Parker Pyne istražuje]]'' * [[1934]] ''[[Listerdaleova tajna]]'' * [[1935]] ''[[Tragedija u tri čina]]'' * [[1935]] ''[[Smrt u oblacima]]'' * [[1935]] ''[[Zašto nisu pitali Evansa ?]]'' * [[1936]] ''[[Umorstvo u Mesopotamiji]]'' * [[1936]] ''[[Ubistva po abecedi]]'' * [[1936]] ''[[Karte na sto]]'' * [[1937]] ''[[Smrt na Nilu]]'' * [[1937]] ''[[Nijemi svjedok]]'' * [[1937]] ''[[Ubistvo u staji]]'' * [[1938]] ''[[Sastanak sa smrću]]'' * [[1939]] ''[[Deset malih crnaca]]'' * [[1939]] ''[[Ubiti je lako]]'' * [[1939]] ''[[Božić Herculea Poirota]]'' * [[1939]] ''[[Regata misterija|Regata misterija i druge priče]]'' * [[1940]] ''[[Tužni čempres]]'' * [[1941]] ''[[Zlo pod suncem]]'' * [[1941]] ''[[Patriotsko ubistvo]]'' * [[1941]] ''[[N ili M?]]'' * [[1941]] ''[[Leš u biblioteci]]'' * [[1942]] ''[[Pet praščića]]'' * [[1942]] ''[[Otrovno pismo]]'' * [[1943]] ''[[Prst koji se miče]]'' * [[1944]] ''[[Prema ništici]]'' * [[1944]] ''[[Iskričavi cijanid]]'' * [[1945]] ''[[Smrt kao kraj]]'' * [[1946]] ''[[Šupljina]]'' * [[1947]] ''[[Herkulovi podvizi]]'' * [[1948]] ''[[Ko plimu uhvati]]'' * [[1948]] ''[[Svjedok optužbe|Svjedok optužbe i druge priče]]'' * [[1949]] ''[[Zla kuća]]'' * [[1950]] ''[[Najavljeno ubistvo]]'' * [[1950]] ''[[Tri slijepa miša|Tri slijepa miša i druge priče]]'' * [[1951]] ''[[Došli su u Bagdad]]'' * [[1951]] ''[[Nesretni čovjek|Nesretni čovjek i druge priče]]'' * [[1952]] ''[[Gospođa McGinty je mrtva]]'' * [[1952]] ''[[Trik je u zrcalima]]'' * [[1953]] ''[[Džep pun žita]]'' * [[1953]] ''[[Poslije sprovoda]]'' * [[1955]] ''[[Bija Baja Buf]]'' * [[1955]] ''[[Sudbina nepoznata]]'' * [[1956]] ''[[Glupost mrtvog čovjeka]]'' * [[1957]] ''[[U 4.50 s Paddingtona]]'' * [[1957]] ''[[Nesreća nevinih]]'' * [[1959]] ''[[Mačka među golubovima]]'' * [[1960]] ''[[Pustolovina božićnog pudinga]]'' * [[1961]] ''[[Kod bijelog konja]]'' * [[1961]] ''[[Dupli grijeh|Dupli grijeh i druge priče]]'' * [[1962]] ''[[Razbijeno ogledalo]]'' * [[1963]] ''[[Tajanstveni satovi]]'' * [[1964]] ''[[Karipska misterija]]'' * [[1965]] ''[[Hotel Bertram]]'' * [[1966]] ''[[Treća djevojka]]'' * [[1967]] ''[[Vječita noć]]'' * [[1968]] ''[[Zla sudba]]'' * [[1969]] ''[[Dogodilo se na dan Svih svetih]]'' * [[1970]] ''[[Putnik za Frankfurt]]'' * [[1971]] ''[[Šifra Nemesis]]'' * [[1971]] ''[[Zlatna lopta|Zlatna lopta i druge priče]]'' * [[1972]] ''[[Slonovi pamte]]'' * [[1973]] ''[[Akhnaton (drama)|Akhnaton - drama u tri čina]]'' * [[1973]] ''[[Ništa nije tako tajno]]'' * [[1974]] ''[[Poirotovi raniji slučajevi]]'' * [[1975]] ''[[Zavjesa (roman)|Zavjesa]]'' * [[1976]] ''[[Usnulo ubistvo]]'' * [[1979]] ''[[Posljednji slučajevi Miss Marple i dvije druge priče]]'' * [[1992]] ''[[Problem u Pollenskom zalivu]]'' * [[1997]] ''[[Dok svjetlo gori|Dok svjetlo gori i druge priče]]'' {{div col end}} '''Ko-autorska djela''': * [[1931]] ''[[Plutajući admiral]]'' '''Charles Osborne ju je koristio u djelima kao''': * [[1998]] ''[[Crna kahva (drama)|Crna kahva]]'' * [[2001]] ''[[Neočekivani gost]]'' * [[2003]] ''[[Paukova mreža (drama)|Paukova mreža]]'' '''Pisala kao Mary Westmacott''': * [[1930]] ''[[Divov hljeb]]'' * [[1934]] ''[[Nedovršeni portret]]'' * [[1944]] ''[[Odsutan u proljeće]]'' * [[1948]] ''[[Ruža i tisovina]]'' * [[1952]] ''[[Kćerkina kćerka]]'' * [[1956]] ''[[Teret (roman)|Teret]]'' '''Scenske izvedbe''': * [[1928]] ''[[Alibi (drama)|Alibi]]'' * [[1930]] ''[[Crna kahva (drama)|Crna kahva]]'' * [[1936]] ''[[Kuća Philomel|Strančeva ljubav]]'' * [[1937]] ili [[1939]] ''[[Kćerkina kćerka]]'' * [[1940]] ''[[Posljednja kuća]]'' * [[1943]] ''[[Deset malih crnaca]]'' * [[1945]] ''[[Sastanak sa smrću]]'' * [[1946]] ''[[Smrt na Nilu]]'' * [[1949]] ''[[Ubistvo u vikarijatu]]'' * [[1951]] ''[[Šupljina]]'' * [[1952]] ''[[Mišolovka (drama)|Mišolovka]]'' * [[1953]] ''[[Svjedok optužbe (drama)|Svjedok optužbe]]'' * [[1954]] ''[[Paukova mreža (drama)|Paukova mreža]]'' * [[1956]] ''[[Prema ništici]]'' * [[1958]] ''[[Presuda (drama)|Presuda]]'' * [[1958]] ''[[Neočekivani gost]]'' * [[1960]] ''[[Pet praščića|Vrati se natrag zbog ubistva]]'' * [[1962]] ''[[Pravilo trojice]]'' * [[1972]] ''[[Gudački trio (drama)|Gudački trio]]'' * [[1973]] ''[[Akhnaton|Akhnaton - drama u tri čina]]'' * [[1977]] ''[[Najavljeno ubistvo|Ubistvo je najavljeno]]'' * [[1981]] ''[[Karte na sto]]'' * [[1992]] ''[[Problem u Pollenskom zalivu]]'' * [[1993]] ''[[Ubiti je lako]]'' * [[2005]] ''[[Deset malih crnaca]]'' '''Radio Izvedbe''': * [[1937]] ''[[Žuta boja iris]]'' * [[1947]] ''[[Tri slijepa miša]]'' * [[1948]] ''[[Maslac u gospodskoj posudi]]'' * [[1960]] ''[[Osobni poziv]]'' '''Televizijske izvedbe''' : * [[1937]] ''[[Osinjak (priča)|Osinjak]]'' === Adapcije filmova sa likovima Agathe Christie === Već 77 godina snimaju se filmovi sa likovima Agathe Christie, i ovo je njihov spisak: * [[1928]] ''[[Zajedno protiv zločina]]'' (prijevod s njemačkog ''Die Abenteuer G. m. b. H'') * [[1928]] ''[[Tajanstveni gospodin Quin|Smrt gospodina Quinna]]'' * [[1931]] ''[[Alibi (drama)|Alibi]]'' * [[1931]] ''[[Crna kahva (drama)|Crna kahva]]'' * [[1934]] ''[[Smrt lorda Edgwarea]]'' * [[1937]] ''[[Kuća Philomel|Strančeva ljubav]]'' * [[1945]] ''[[Deset malih crnaca]]'' * [[1947]] ''[[Kuća Philomel|Strančeva ljubav]]'' * [[1957]] ''[[Svjedok optužbe]]'' * [[1960]] ''[[Paukova mreža (drama)|Paukova mreža]]'' * [[1962]] ''[[Ubistvo, reče]]'' * [[1963]] ''[[Ubistvo kod galopa]]'' * [[1964]] ''[[Najnepoštenije ubistvo]]'' * [[1964]] ''[[Ubistvo Ahoy!]]'' * [[1966]] ''[[Deset malih crnaca]]'' * [[1966]] ''[[Ubistva po abecedi]]'' * [[1972]] ''[[Vječita noć]]'' * [[1974]] ''[[Ubistvo u Orijent Expressu]]'' * [[1975]] ''[[Deset malih crnaca]]'' * [[1978]] ''[[Smrt na Nilu]]'' * [[1980]] ''[[Razbijeno ogledalo]]'' * [[1982]] ''[[Zlo pod suncem]]'' * [[1984]] ''[[Nesreća nevinih]]'' * [[1988]] ''[[Sastanak sa smrću]]'' * [[1989]] ''[[Deset malih crnaca]]'' === Filmovi sa likovima Agathe Christie === {{div col}} * [[1938]] ''[[Kuća Philomel|Strančeva ljubav]]'' * [[1947]] ''[[Kuća Philomel (1947)|Strančeva ljubav]]'' * [[1949]] ''[[Deset malih crnaca]]'' * [[1959]] ''[[Deset malih crnaca]]'' * [[1970]] ''[[Ubistvo u vikarijatu]]'' * [[1980]] ''[[Zašto nisu pitali Evansa ?]]'' * [[1982]] ''[[Paukova mreža (drama)|Paukova mreža]]'' * [[1982]] ''[[Tajna sedam satova]]'' * [[1982]] ''[[The Agatha Christie Hour]]'' * [[1982]] ''[[Ubiti je lako]]'' * [[1982]] ''[[Svjedok optužbe]]'' * [[1983]] ''[[Zajedno protiv zločina]]'' * [[1983]] ''[[Karipska misterija]]'' * [[1983]] ''[[Iskričavi cijanid]]'' * [[1984]] ''[[Leš u biblioteci]]'' * [[1985]] ''[[Trik je u zrcalima|Ubistvo sa zrcalima]]'' * [[1985]] ''[[Prst koji se miče]]'' * [[1985]] ''[[Najavljeno ubistvo]]'' * [[1985]] ''[[Džep pun žita]]'' * [[1985]] ''[[Smrt lorda Edgwarea|13 za stolom]]'' * [[1986]] ''[[Glupost mrtvog čovjeka]] * [[1986]] ''[[Tragedija u tri čina]]'' * [[1986]] ''[[Ubistvo u vikarijatu]]'' * [[1987]] ''[[Usnulo ubistvo]]'' * [[1987]] ''[[Hotel Bertram]]'' * [[1987]] ''[[Šifra Nemesis]]'' * [[1987]] ''[[U 4.50 s Paddingtona]]'' * [[1989]] ''[[Čovjek u smeđem odijelu]]'' * [[1989]] ''[[Agatha Christie's Poirot]] * [[1989]] ''[[Karipska misterija]]'' * [[1990]] ''[[Posljednja kuća]]'' * [[1990]] ''[[Misteriozna afera u Stylesu]]'' * [[1991]] ''[[Trik je u zrcalima]]'' * [[1992]] ''[[Razbijeno ogledalo]]'' * [[1994]] ''[[Božić Herculea Poirota]]'' * [[1995]] ''[[Ubistvo na igralištu za golf]]'' * [[1995]] ''[[Bija Baja Buf]]'' * [[1996]] ''[[Nijemi svjedok]]'' * [[1997]] ''[[Kod bijelog konja]]'' * [[2000]] ''[[Ubistvo Rogera Ackroyda]]'' * [[2000]] ''[[Smrt lorda Edgwarea]]'' * [[2001]] ''[[Zlo pod suncem]]'' * [[2001]] ''[[Ubistvo u Orijent Expressu]]'' * [[2001]] ''[[Ubistvo u Mesopotamiji]]'' * [[2003]] ''[[Iskričavi cijanid]]'' * [[2004]] ''[[Pet praščića]]'' * [[2004]] ''[[Smrt na Nilu]]'' * [[2004]] ''[[Tužni čempres]]'' * [[2004]] ''[[Šupljina]]'' * [[2004]] ''[[Miss Marple|Marple]]'' * [[2005]] ''[[Tajna plavog vlaka]]'' * [[2005]] ''[[Karte na sto]]'' * [[2005]] ''[[Ko plimu uhvati]]'' * [[2006]] ''[[Poslije sprovoda]]'' {{div col end}} === Videoigre sa likovima Agathe Christie === * [[2005]] ''[[Deset malih crnaca]]'' ==Reference== {{reference}} == Literatura == * {{Citation | last = Morgan | first = Janet P | year = 1984 | title = Agatha Christie: a biography | place = London | publisher = Collins}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Agatha Christie}} * http://www.agathachristie.com/ {{Agatha Christie}}{{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Christie, Agatha}} [[Kategorija:Rođeni 1890.]] [[Kategorija:Umrli 1976.]] [[Kategorija:Britanski pisci]] [[Kategorija:Biografije, Torquay]] [[Kategorija:Agatha Christie]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] 8p0zmo6vwvub1vtus7n8cccchr52372 0 12598 3837004 3765742 2026-04-24T10:32:51Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837004 wikitext text/x-wiki {{Priča}} {{Infokutija osoba | ime = Graham Greene | slika = Graham Greene, Bassano.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1904|10|2}} | mjesto_rođenja = Berkhamsted, [[Engleska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1991|4|3|1904|10|2}} | mjesto_smrti = [[Vevey]], [[Švicarska]] | nacionalnost = Englez | druga_imena = | zanimanje = pisac | godine_aktivnosti = 1925-99 | poznat_po = | značajna_djela = [[Brightonska stijena (roman)|Brightonska stijena]], [[Moć i slava]], [[Srž stvari]], [[Kraj veze]] }} [[File:Graham Greene angol író, 1975 Fortepan 84697 (cropped).jpg|thumb|Graham Greene (1975)]] '''Graham Greene''' (Berkhamsted, [[Engleska]] [[2. oktobar]] [[1904]]. – Vevey, [[Švicarska]], [[3. april]] [[1991]].),<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/biography/Graham-Greene|title=Graham Greene {{!}} British author|website=Encyclopedia Britannica|access-date=13. 6. 2016}}</ref> engleski romanopisac i pripovjedač. Tokom studija u [[Oxford]]u proživljava krizu moralnog i religijskog identiteta, što ga prvo dovodi u krugove radikalne ljevice, a završava vjerskom konverzijom s protestantizma na katoličku vjeru. Temperamentalno kolerik, sklon avanturama, koketira s opasnošću i rubnim situacijama ljudskog postojanja, Graham Greene je protagonist i hroničar egzistencijalnih, etičkih i spiritualnih kriza modernog zapadnjaka. Na tragu svog velikog uzora [[Joseph Conrad|Conrada]], Greene je ostvario opus koji "pokriva" veći dio planete Zemlje (Evropu, Latinsku Ameriku, južnu Aziju, Afriku), opisao neuralgične tačke savremene civilizacije i drame dekolonizacije, prljave ratove obavještajnih službi, spiritualnu dramu vjernika (najčešće, ali, ne isključivo) bijelaca u kolonijalnom miljeu, političke i ideološke progone, hladnoratovski sukob. Sam pisac dijeli svoje knjige na ozbiljnije, "[[romane]]", i lagahnije, "razonode" (''entertainments''), ali u obama vrstama razvija radnju koja obiluje vanjskim i unutrašnjim napetostima. Neke od značajki njegovih proznih narativnih djela su: dramatičan i "detektivski" zaplet, potjera i progon koje provode institucije sistema (policija, vojska, tajne službe), funkcionalan i dojmljiv stil kojim dominiraju grafički opisi brutalnih i grotesknih situacija, ali bez baroknih retoričkih Conradovih ekscesa, te nužnost moralnog i spiritualnog izbora u ekstremnim iskušenjima. Prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] ostvario je remek djela hibridnog žanra: "Brightonska stijena"/"Ubica i slatkiš" ([[1938]].) o svijetu gangsterskih obračuna, "Moć i slava" ([[1940]].) o duhovnoj drami svećenika alkoholičara u atmosferi vjerskih progona u haotičnom i totalitarnim tendencijama opsjednutom [[Meksiko|Meksiku]]. Poslijeratno doba karakterizira još nekoliko majstorskih ostvarenja: "Srž stvari" ([[1948]].), lociran u [[Afrika|Africi]], gdje se u atmosferi "Greenelanda" (prljavština, kukci, vrelina, zarazne bolesti) odvija završna drama preljubnika, alkoholičara i samoubice Scoobija; "Kraj veze" ([[1951]].), poluautobiografski ljubavni roman, nabijen vjerskom tematikom i postavljen u [[London]]u pod njemačkim bombama; špijunsko-politički "Mirni Amerikanac" ([[1956]].), o počecima američkog intervencionizma u Indokini; "[[Treći čovjek]]" ([[1950]].), scenarij za čuveni film režisera [[Carol Reed|Carola Reeda]]. Ponekad je kritika dovodila u pitanje iskrenost autorovih vjerskih uvjerenja, a još češće mu je zamjerala dogmatičnost u tretiranju duhovnih tema. Međutim, teško je reći kako esencijalno religijski pisac, od Bunyana do [[Fjodor Dostojevski|Dostojevskog]] ili Bernanosa, može izbjeći takvoj vrsti prigovora. Greeneova djela nisu ideološki [[roman]]i s tezom, ali u njima je implicitno raspoznatljiv piščev stav. Tobožnji problem s Greeneom (i drugim piscima religijskog habitusa) je u tom što je njihov nenametljiv stav teško prihvatljiv dijelu modernog čitateljstva, koji bez prigovora prihvata izričite svjetonazorske iskaze drugih autora koji su više u skladu s dezorijentiranošću ili sekularnim senzibilitetom prosječnog čitaoca (npr. [[Franz Kafka|Kafka]] ili [[Marcel Proust|Proust]]). Njegov najbolji kasniji roman "Ljudski faktor" ([[1978]].) tematizira problem izdaje i vjernosti kroz lik glavnog junaka, prisiljenog na dvostruku špijunažu kako bi mu sovjetski objavještajci pomogli izbaviti voljenu ženu iz mučilišta južnoafričke policije. Neki od eseja su sakupljeni u zbirci "Izgubljeno djetinjstvo" ([[1953]].). Nefikcionalna proza o druženju s diktatorom Omarom Torrijosom, još jedno je svjedočanstvo njegovog nekonvencionalnog života. Posmrtno mu je objavljena i autobiografska proza "Moj svijet - dnevnik jednog sna", svojevrsni onirički dnevnik u kojem je taj autor, simbol autodestruktivnog i raskoljenog sebstva, objelodanio djetinje naivni i nevini svijet svojih snova. == Djela == * "Brightonska stijena"<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/topic/Brighton-Rock-novel-by-Greene|title=Brighton Rock {{!}} novel by Greene|website=Encyclopedia Britannica|access-date=13. 6. 2016}}</ref> ili "Ubica i slatkiš" 1938 * "Moć i slava", 1940 * "Srž stvari", 1948<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/topic/The-Heart-of-the-Matter|title=The Heart of the Matter {{!}} novel by Greene|website=Encyclopedia Britannica|access-date=13. 6. 2016}}</ref> * "Greeneland" * "Treći čovjek", 1950 * "Kraj veze", 1951 * "Izgubljeno djetinjstvo", 1953 * "Mirni Amerikanac", 1956 * "Ljudski faktor",1978 * "Moj prijatelj general", 1986 * "Moj svijet - dnevnik jednog sna" {{Wikicitat|Graham Greene}} {{Commonscat|Graham Greene (writer)}} == Reference == {{Refspisak|}} {{DEFAULTSORT:Greene, Graham}} [[Kategorija:Rođeni 1904.]] [[Kategorija:Umrli 1991.]] [[Kategorija:Britanski pisci]] [[Kategorija:Biografije, Berkhamsted]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] o1y3rnvb02ftehocqjwjkq185klxaq1 0 13490 3836856 3773936 2026-04-24T00:08:07Z Bosna Sarajevo 54683 Najrjeđe haha nevjerovatna greška, sušta suprotnost 3836856 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija država| |izvorno_ime = '''Türkmenistan Jumhuriyäti''' |zvanično_ime = Republika Turkmenistan |ime_genitiv = Turkmenistana |zastava = Flag of Turkmenistan.svg |grb = Coat of Arms of Turkmenistan.svg |mapa = LocationTurkmenistan.svg |službeni_jezik = [[turkmenski jezik|turkmenski]] |glavni_grad = [[Ašgabat]] |vrsta_prve_vlasti = [[Spisak predsjednika Turkmenistana|Predsjednik]] |vladar_prva_vlast = [[Serdar Berdimuhamedow]] |vrsta_druge_vlasti = |vladar_druga_vlast = |po_površini_na_svijetu = 52 |površina = 488.100 |procenat_vode = - |po_broju_stanovnika_na_svijetu = 112 |stanovnika_godina = 2009 |stanovnika = 5.110.000 |gustoća = 9,4 |nezavisnost = [[27. oktobar]], [[1991]] <br />od [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] |valuta = Turkmenski [[Manat (Turkmenistan)|manat]] |vremenska_zona = [[UTC]]+5 |himna = Nezavisna, neutralna, turkmenistanska državna himna<center>[[Datoteka:National anthem of Turkmenistan, performed by the United States Navy Band.oga]]</center> |internetski_nastavak = [[.tm]] |pozivni_broj = +993 |}} '''Turkmenistan''' je [[suverena država]] u [[srednja Azija|srednjoj Aziji]] koja se graniči sa [[Kazahstan]]om na sjeverozapadu, [[Uzbekistan]]om na sjeveru i istoku, [[Afganistan]]om na jugoistoku i [[Iran]]om na jugu i jugozapadu dok na zapadu izlazi na [[Kaspijsko jezero|Kaspijskim jezerom]]. [[Aşgabat|Asgabat]] je glavni i najveći grad države. Sa 6 miliona stanovnika, Turkmenistan je jedna od najrjeđe naseljenih država Azije. Turkmenistan je bio na raskršću civilizacija stoljećima. U srednjem vijeku [[Merv]] je bio jedan od najvećih gradova islamskog svijeta i važna stanica na [[Put svile|Putu svile]], karavanske rute koja se koristila za trgovinu sa [[Kina|Kinom]] do sredine 15. stoljeća. Nakon anektiranja od strane [[Rusko Carstvo|Ruskog Carstva]] 1881, Turkmenistan se istakao kao sjedište [[Ruski građanski rat|anti-boljševičkog pokreta]] u centralnoj Aziji. Turkmenistan je 1925. postao konstitutivna republika Sovjetskog Saveza, kao [[Turkmenistanska Sovjetska Socijalistička Republika]]. Turkmenistan je postao nezavisan nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]] 1991. Turkmenistan je četvrta zemlja na svijetu po rezervama prirodnog plina. Većina zemlje je pokrivena [[pustinja Karakum|pustinjom Karakum]]. Od 1993, vlada građanima daje besplatno struju, vodu i plin. Turkmenistanom je vladao [[doživotni predsjednik]] [[Saparmurat Nijazov]] do svoje smrti 2006. [[Gurbangulija Berdimuhamedov]] je izabran za predsjednika 2007. Prema navodima [[Human Rights Watch]], "Turkmenistan je jedna od najvećih svjetskih represivnih zemalja. Ova zemlja je praktično zatvorena za nezavisna ispitivanja, mediji i vjerske slobode podliježu drakonskom ograničenju, a branioci ljudskih prava i drugi aktivisti suočavaju se sa stalnom prijetnjom odmazde vlasti".{{izvor}} Predsjednik Berdimuhamedov promovira [[kult ličnosti]] u kojem njegovi rođaci i saradnici imaju neograničenu vlast i potpunu kontrolu nad svim aspektima javnog života. == Historija == Područje Turkmenistana bilo je dio Carstva [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]], a kasnije i [[Partsko Carstvo|Partskog Carstva]]. U 7. vijeku osvojili su ga [[Arapi]] i donijeli [[Islam]]. Kasnije su ovim prostorom vladali [[Seldžuci]], a u početku 13. vijeka postao je dio države [[Džingis-kan|Džingis-Kana]]. U sljedećih nekoliko vijekova područje Turkmenistana često je mijenjalo vladare, a turkmenska plemena bila su razjedinjena i često međusobno sukobljena. [[Rusko Carstvo]] osvajalo je Turkmenistan krajem 19. vijeka i konačno zavladalo njime 1894. U [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]] Turkmenistan je 1924. postao jedna od socijalističkih republika i formirane su današnje granice. U sovjetskom razdoblju razvijen je sistem navodnjavanja i proširene su obradive površine. Historija Turkmenistana nakon nezavisnosti donekle nalikuje drugim zemljama [[Srednja Azija|Srednje Azije]], vlast su zadržali komunistički funkcioneri na čelu sa [[Saparmurat Nijazov|Saparmuratom Nijazovom]] koji je 1999. proglašen doživotnim predsjednikom. Otvoreno suprotstavljanje vladajućoj politici ne tolerira se, a Nijazovljev je kult ličnosti poprimio razmjere [[Josif Staljin|Staljinovog]]. == Politika == === Ljudska prava === {{Proširiti sekciju}} == Administrativna podjela == [[Datoteka:TurkmenistanNumbered.png|200p|desno|Položaj regija na karti Turkmenistana]] {{Glavni|Regije Turkmenistana}} Turkmenistan je administrativno podijeljen na 5 regija (''welayatlar'') i regiju glavnog grada. Regije se dalje dijele na distrikte (mn. ''etraplar'', jedn. ''etrap''), koji mogu biti okruzi ili gradovi. Prema Ustavu Turkmenistana (član 16. ustava iz 2008. i član 47. Ustava iz 1992), gradovi mogu imati status egije ili distrikta. {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Podjela !! [[ISO 3166-2]] !! Glavni grad!! Površina (km²)!! Stanovništvo (1995) !! Oznaka |- ! [[Aşgabat]] | || [[Aşgabat|Ašgabat]]|| || 604.000 || |- ! [[Regija Ahal]] | TM-A || [[Aşgabat|Ašgabat]]|| 95.000 || 722.800 || 1 |- ! [[Regija Balkan]] | TM-B || [[Balkanabat]]　|| 138.000 || 424.700 || 2 |- ! [[Regija Dašhovuz]] | TM-D || [[Daşoguz]] || 74.000 ||1.059.800 ||3 |- ! [[Regija Lebap]] | TM-L || [[Turkmenabat]] || 94.000　|| 1.034.700 || 4 |- ! [[Regija Mary]] | TM-M || [[Mary, Turkmenistan|Mary]] ||87.000 || 1.146.800 || 5 |} == Geografija == [[Datoteka:Turkmenistan-map.png|mini|300p|Karta Turkmenistana.]] == Privreda == {{Proširiti sekciju}} == Demografija == [[Datoteka:Turkmen man with camel.jpg|mini||250p|[[Turkmen]] u tradicionalnoj nošnji, oko 1905–1915.]] == Kultura == * [[Akhal-Teke]] [[konjska rasa]] * [[Ćilim]] * [[Geok-Tepe]] * [[Islam u Turkmenistanu]] * [[Merv]] * [[Muzika Turkmenistana]] == Daljnje štivo == * ''Bradt Travel Guide: Turkmenistan'', Paul Brummell * ''Historical Dictionary of Turkmenistan'', Rafis Abazov * ''Lonely Planet Guide: Central Asia'', Paul Clammer, Michael Kohn i Bradley Mayhew * ''Tradition and Society in Turkmenistan: Gender, Oral Culture and Song'', Carole Blackwell * ''Tribal Nation: The Making of Soviet Turkmenistan'', Adrienne Lynn Edgar {{Commonscat}} {{Države Azije}} {{CIS}} {{OIS}} {{Organizacija turkijskih zemalja}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države srednje Azije]] [[Kategorija:Turkmenistan|*]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1991.]] [[Kategorija:Države nastale raspadom Sovjetskog Saveza]] h1az20o7adlc3u80jk2e30xbsimlh2n 0 13726 3837009 3521727 2026-04-24T10:33:14Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837009 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Quentin Tarantino | počasni_sufiks = | slika = Quentin Tarantino by Gage Skidmore.jpg | veličina_slike = | alt = | opis = Tarantino 2015. | izvorni_jezik = | izgovor = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|03|27}} | mjesto_rođenja = | datum nestanka = | mjesto_nestanka = | status_nestanka = | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = | uzrok_smrti = | tijelo_pronađeno = | mjesto_počivanja = | spomenici = | prebivalište = | nacionalnost = Amerikanac | druga_imena = | etnicitet = | državljanstvo = | obrazovanje = | alma_mater = | zanimanje = [[Film]]ski [[režiser]], [[scenarist]], [[filmski producent]] i [[glumac]] | godine_aktivnosti = 1987–danas | era = | poslodavac = | organizacija = | agent = <!-- Mora biti podržano pouzdanim izvorom --> | poznat_po = | značajni_radovi = ''[[Pakleni šund]]'' (1995) <br> ''[[Nemilosrdni gadovi]]'' (2009) <br> ''[[Odbjegli Django]]'' (2012) <br> ''[[Mrska osmorka]]'' (2015) <br> ''[[Bilo jednom u Hollywoodu]]'' (2019) | stil = | rodni_grad = [[Knoxville (Tennessee)|Knoxville]] ([[Tennessee]])<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0000233/bio?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Biografija Quentina Tarantina|work=imdb.com|access-date=23. 2. 2016}}</ref> | plaća = | bogatstvo = <!-- Mora biti podržano pouzdanim izvorom --> | visina = | težina = | televizija = | titula = | vrijeme_držanja_titule = | prethodnik = | nasljednik = | stranka = | pokret = | opozicija = | odbori = | religija = <!-- Mora biti podržano pouzdanim izvorom --> | denominacija = <!-- Mora biti podržano pouzdanim izvorom --> | krivične_prijave = <!-- Mora biti podržano pouzdanim izvorom --> | krivične_kazne = | sudski_status = | supružnik = Daniella Pick (2018–) | partner = <!-- Nevjenčani partner za duže vrijeme --> | djeca = | roditelji = | rodbina = | pozivni_znak = | nagrade = | web-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | potpis = Tarantino signature.png | veličina_potpisa = | alt_potpisa = | fusnote = }} '''Quentin Jerome Tarantino''' [[Sjedinjene Američke Države|američki]] je [[scenarist]], [[film]]ski [[režiser]], [[filmski producent]] i [[glumac]], koji se vrtoglavo proslavio početkom 1990-ih, kad je kao osvježavajuće odvažni pripovjedač unio novi život u najprepoznatljivije američke arhetipove. ==Karijera== Tarantinov prvi veliki uspjeh bila je prodaja scenarija pod naslovom ''[[Prava romansa (film)|Prava romansa]]'' (''True Romance''), koji je napisao zajedno s [[Roger Avary|Rogerom Avaryjem]] i po kojem je snimljen film s [[Patricia Arquette|Patriciom Arquette]] i [[Christian Slater|Christianom Slaterom]] u glavnim ulogama. Njegov je i originalni scenario za ''[[Rođene ubice (film)|Rođene ubice]]'' (''Natural Born Killers''), koji je zapravo dio dužega scenarija iz kojeg je potekao onaj za ''Pravu romansu'', iako su ga kasnije znatno izmijenili drugi pisci. Prodaja ''Prave romanse'' (1993) pobudila je zanimanje za njegovu nadarenost. Upoznao je [[Lawrence Bender|Lawrencea Bendera]] na jednoj od holivudskih zabava, i Bender je potakao Quentina da napiše film. Rezultat je bio ''[[Reservoir dogs]]''. Režiser [[Monte Helman]] pročitao je [[scenario]] i pomogao osigurati sredstva kompanije ''Live Entertainment'', kao i Quentinov režiserski honorar. Pun stila, ovaj duhovit i krvlju natopljen pljačkaški film odredio je ugođaj njegovih kasnijih radova. Slijedio je ''[[Pakleni šund]]'', dobitnik [[Zlatna palma|Zlatne palme]] na [[Kanski filmski festival|Filmskom festivalu u Cannesu]] 1994. Bio je to film sa zamršenim zapletom i podjednako brutalnim humorom. Mnoge uloge iz ''Paklenog šunda'' kritičari su oduševljeno pozdravili, a uloga [[John Travolta|Johna Travolte]] obilježena je kao ponovno oživljavanje njegove karijere. Tarantinov sljedeći film bio je ''[[Jackie Brown]]'' (1997), adaptacija romana [[Elmore Leonard|Elmorea Leonarda]], njegovog mentora. U ovome djelu napravljenom u počast tzv. ''[[blaxploitation]]'' filmovima glumila je [[Pam Grier]], koja se pojavljuje u mnogim filmovima tog žanra iz 1970-ih. Godine 1998. posvetio se [[Broadway|brodvejskoj]] pozornici, gdje je glumio u predstavi ''Čekaj dok se smrači'' ({{jez-en|Wait Until Dark}}). U to je vrijeme planirao napraviti [[ratni film]] ''[[Nemilosrdni gadovi]]'', koji je odgodio da bi napisao i režirao ''[[Kill Bill]]'' (izdan u dva dijela, Vol. 1 i Vol. 2), film osvete visokog stila u duhu ''[[Wuxia film]]a'' [[Kineska kinematografija|kineske kinematografije]] i [[Japanska kinematografija|japanske]] filmske tradicije. Ovaj film počiva na liku (mlada pred udaju) i zapletu koji su on i junakinja filma [[Uma Thurman]] razvili za vrijeme stvaranja ''Paklenog šunda''. Tarantino je također glumio u prvoj sezoni TV-serije ''[[Alias (serija)|Alias]]'' kao McKenas Cole, bivši agent ''Udruge dvanaestorice'' (izmišljene terorističke organizacije), koji pokušava preuzeti urede svoje grupe da bi ukrao vrijedan predmet pohranjen u trezoru. Kasnije se ponovo pojavljuje u seriji kao jedan od voditelja nove terorističke organizacije zvane ''The Covenant (Savez)''. Godine 2004. Tarantino se ponovo vraća u [[Cannes]], ovog puta kao predsjednik žirija. ''Kill Bill'' nije bio u konkurenciji, ali je prikazan na završnoj večeri u originalnoj verziji, koja traje više od tri sata. ==Stil== [[Datoteka:Quentin Tarantino @ 2010 Academy Awards cropped.jpg|mini|desno|Tarantino na 82. dodjeli [[Oscar]]a 2010.]] Tarantinovi filmovi poznati su po oštrim dijalozima, slikovitom nasilju, iscjepkanoj hronologiji i opsesiji popularnom kulturom. Tu su i izmišljene robne marke, kao što su cigarete "Red Apple" i hamburgeri "Big Kahuna" iz ''Paklenog šunda'', koje se pojavljuju i u drugim filmovima, uključujući ''[[Četiri sobe (film)|Četiri sobe]]'', ''[[Od sumraka do zore]]'', ''Kill Bill'' i čak ''[[Romy and Michele's High School Reunion]]''. Gotovo kao i njegovi filmovi, također je popularna i njegova lična pojava u liku brbljavog štrebera koji u stopu prati najnovije trendove i posjeduje enciklopedijsko znanje kako o popularnom, tako i o umjetničkom filmu. ==Zanimljivosti== *Jedan od Tarantinovih zaštitnih znakova je tzv. [[snimak iz prtljažnika]] (''trunk shot'') — snimak nekog od likova kamerom smještenenom u prtljažnik automobila. Iskoristio ga je u svim filmovima koje je režirao. *Uvijek u nekom trenutku u svojim filmovima ima reklamu za cigarete "Red Apple". *Uvijek ubacuje scenu u kojoj nekog od likova kamera slijedi okolo prilično dugo. *Još jedna stvar koja se uvijek vraća u Tarantinove filmove jeste pušenje: gotovo su svi likovi u njegovim filmovima pušači, s jednom značajnom iznimkom - lik mlade u filmovima ''Kill Bill''. *Još jedan zaštitni znak jeste [[Holandija|holandski]] element u njegovim filmovima: u ''Kill Bill'' (Vol. 1) lik koji glumi [[Daryl Hannah]] zvižduće pjesmu [[Bernard Hermann|Bernarda Hermanna]], holandskog kompozitora; uvodnu melodiju za ''Reservoir Dogs'' također je komponovao Holanđanin; [[Rutger Hauer]] je spomenut u ''Jackie Brown''; razgovor o [[Amsterdam]]u u ''Paklenom šundu'' nezaboravan je za ljubitelje Tarantinovih filmova, a mlada u ''Kill Bill'' nazvana je po holandskoj kraljici ([[Beatrix, kraljica Holandije|Beatrix]]). *Iako mnogi likovi završavaju okrutnom, često neobično gadnom smrću, obično za to postoji neko opravdanje, pa makar i samo po mišljenju ostalih likova u filmu. Evo nekih primjera: dvije osobe okrutno ubijene u ''Kill Bill-u'' su [[silovanje|silovatelj]] i [[pedofilija|pedofil]]; u ''Paklenom šundu'' jedan od likova ubija drugog upucavši ga među noge jer ga je ovaj prethodno silovao; gdin Plavi u ''Reservoir Dogs'' ubijen je neposredno nakon što je nekog mučio. *Jedan od Tarantinovih najboljih prijatelja je režiser [[Robert Rodriguez]] (često se međusobno nazivaju braćom). Tarantino je bio taj koji je predložio da naslov završnog dijela trilogije [[El Mariachi (film)|El Mariachi]] bude ''[[Bilo jednom u Meksiku (film)|Bilo jednom u Meksiku]]'' (''Once Upon a Time in Mexico''). Obojica su članovi producentske kuće [[A Band Apart (film)|A Band Apart]], u kojoj su i režiseri [[John Woo]] i [[Luc Besson]]. *Tarantino je bio u romantičnoj vezi sa [[Sofia Coppola|Sofijom Copollom]], [[pisac|spisateljicom]] i režiserkom filma ''[[Izgubljeni u prijevodu]]'', dobitnicom [[Zlatni globus|Zlatnog globusa]] i [[Oscar]]a, a zabavljao se i s Oscarom nagrađenom glumicom [[Mira Sorvino|Mirom Sorvino]]. Postoje glasine da je bio u vezi i s Umom Thurman, koju zove svojom "muzom", ali je izjavio da je njihova veza isključivo platonska. *Izjavio je da je lik Clarencea u ''Pravoj romansi'' do izvjesne mjere autobiografski. Clarence je također bilo ime lika koji je tumačio u amaterskom filmu pod naslovom ''[[Rođendan mog najboljeg prijatelja]]'' (''My Best Friend's Birthday''), čijem je scenariju koautor, a režirao ga je 1987, istovremeno dok je pisao ''Pravu romansu''. *Navodno mu je [[IQ]] 160. *U njegovim filmovima često glume [[Tim Roth]], [[Harvey Keitel]], [[Uma Thurman]], [[Michael Madsen]] i [[Samuel L. Jackson]]. ==Filmografija== ===Režiser i scenarist=== *''[[Rođendan mog najboljeg prijatelja]]'' (1987) *''[[Reservoir Dogs]]'' (1992) *''[[Pakleni šund]]'' (1994) *''[[Četiri sobe (film)|Četiri sobe]]'' (segment "Čovjek iz Hollywooda") (1995) *''[[Jackie Brown]]'' (1997) *''[[Kill Bill 1]]'' (2003) *''[[Kill Bill 2]]'' (2004) *''[[Nemilosrdni gadovi]]'' (2009) *''[[Oddbjegli Django]]'' (2012) *''[[Mrska osmorka]]'' (2015) *''[[Bilo jednom u Hollywoodu]]'' (2019) ===Scenarist=== *''[[Prava romansa]]'' (1993) *''[[Rođene ubice]]'' (1994) *''[[Od sumraka do zore]]'' (1996) ===Glumac=== *''Rođendan mog najboljeg prijatelja'' (1987) – Clarence Pool *''Reservoir Dogs'' (1992) – g. Brown *''[[Pakleni šund]]'' (1994) – Jimmie Dimmick *''Sleep With Me'' (1994) – Syd *''[[Sudbina pali radio (film)|Sudbina pali radio]]'' (1995) – Johnny Destiny *''Četiri sobe'' (segment "Čovjek iz Hollywooda") (1995) – Chester *''[[Desperado (film)|Desperado]]'' (1995) – dostavljač *''Od sumraka do zore'' (1996) – Richard Gecko *''[[Šestica (film)|Šestica]]'' (1996) – Q. T. *''[[Little Nicky (film)|Little Nicky]]'' (2000) – propovjednik *''[[Alias (serija)|Alias]]'' (2001) – McKenas Cole *''Nemilosrdni gadovi'' (2009) – [[kameo]] uloga ===Glavni producent=== *''[[Ubijajući Zoe (film)|Ubijajući Zoe]]'' (1994) *''Četiri sobe'' (1995) *''Od sumraka do zore'' (1996) *''[[Curdled (film)|Curdled]]'' (1996) *''[[God Said, 'Ha!'(film)|God Said, 'Ha!']]'' (1998) ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} *{{Imdb name|id=0000233|name=Quentin Tarantino}} *[http://www.rottentomatoes.com/celebrity/quentin_tarantino Quentin Tarantino] na [[Rotten Tomatoes]]u {{Quentin Tarantino}} {{Oscar - najbolji originalni scenarij}} {{Zlatni globus scenarij}} {{BAFTA za najbolji originalni scenarij}} {{Cannes - predsjednici žirija}} {{Počasni César}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Tarantino, Quentin}} [[Kategorija:Rođeni 1963.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Knoxville (Tennessee)]] [[Kategorija:Američki režiseri]] [[Kategorija:Američki scenaristi]] [[Kategorija:Američki glumci]] [[Kategorija:Dobitnici Zlatnog globusa]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Italije]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Irske]] [[Kategorija:Independent Spirit za najboljeg režisera]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] ha5ozeuo8sbqykai6smdx4ththbv7id 0 14487 3836785 3832418 2026-04-23T14:04:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836785 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Infokutija država |izvorno_ime=جمهوريّة جيبوتي <br /> <small>(Džumhūrīyât Džībūtī)</small> <br />République de Djibouti |zvanično_ime=Republika Džibuti |ime_genitiv=Džibutija |zastava=Flag of Djibouti.svg |grb=Emblem of Djibouti.svg |uzrečica= ''Unité - Egalité - Paix'' (fr) <br />Jedinstvo - jednakost - mir (bos)<ref name="Djico"/> |mapa=LocationDjibouti.png |službeni_jezik=[[Arapski jezik|arapski]] i [[Francuski jezik|francuski]]<ref name="Djico">{{cite web|title=Djibouti's Constitution of 1992 with Amendments through 2010|page=3|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Djibouti_2010.pdf?lang=en|publisher=Government of DJibouti|access-date=10. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625074422/https://www.constituteproject.org/constitution/Djibouti_2010.pdf?lang=en#|archive-date=25. 6. 2016|url-status=live}}</ref> | etničke_grupe = [[Somalci]] 60%<br />[[Afari]] 35%<br />ostali 5% (uglavnom [[Arapi]]) | državno_uređenje = [[Unitarna država|Unitarna]] [[Predsjednički sistem|predsjednička]] [[republika]] s [[Sistem s dominirajućom partijom|dominirajućom partijom]] |glavni_grad=[[Djibouti]] |vrsta_prve_vlasti=Predsjednik |vladar_prva_vlast=[[Ismail Omar Guelleh]] |vrsta_druge_vlasti=Predsjednik vlade |vladar_druga_vlast=[[Abdoulkader Kamil Mohamed]] |po_površini_na_svijetu=150. |površina=23.200 |procenat_vode=0 |po_broju_stanovnika_na_svijetu=161. |stanovnika=884.017 (procjena 2018) |gustoća=38 |nezavisnost=Od [[Francuska|Francuske]] [[27. juni|27. juna]] [[1977]]. |valuta=[[Džibutski franak]] (100 centima) |vremenska_zona=[[UTC]] +3 ([[Istočnoafričko vrijeme|EAT]]) |himna="[[Himna Džibutija|Džibuti]]"<center>[[Datoteka:The Djiboutian anthem.ogg]]</center> |internetski_nastavak=[[.dj]] |pozivni_broj=253 | |}} '''Republika Džibuti''' jest država koja se nalazi u Sjeveroistočnoj Africi, na tzv. [[Rog Afrike|Rogu Afrike]]. Graniči sa [[Eritreja|Eritrejom]] na [[sjever]]u, [[Etiopija|Etiopijom]] na [[zapad]]u i [[jug]]u i [[Somalija|Somalijom]] na [[jugoistok]]u. Ostatak [[granica]] ove države čine [[Crveno more]] i [[Adenski zaliv]] na [[istok]]u. Odvojena je od [[Jemen]]a na [[Arapsko poluostrvo|Arapskom poluostrvu]] 20 [[Kilometar|km]] širokim [[Moreuz|morskim prolazom]] [[Bab el-Mandeb]]. Prostire se na ukupnoj [[Površina|površini]] od 23.200&nbsp;km².<ref name=CIA>{{cite web |title=Djibouti |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html |work=The World Factbook |publisher=CIA |access-date=10. 6. 2019|date=5. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702024855/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html# |archive-date=2. 7. 2014 |url-status=live}}</ref> U [[Antika|antičko doba]], teritorija Džibutija zajedno sa Somalijom bila je dio [[Punt]]a. U blizini [[Luka|lučkog]] grada [[Zeila|Zeile]], koji se sada nalazi u Somaliji, bilo je sjedište [[Srednji vijek|srednjovjekovnog]] [[Adalski sultanat|Adalskog]] i [[Ifatski sultanat|Ifatskog sultanata]]. Krajem 19. vijeka, osnovan je [[Francuski Somaliland]], [[Kolonija (politika)|kolonija]] nastala dogovorom između vladajućih Somalaca, Afarskih sultana i Francuza.<ref name="Uwechue">Raph Uwechue, ''Africa year book and who's who'', (Africa Journal Ltd.: 1977), p.209.</ref><ref name="EB1911_Somaliland_Hist">{{cite EB1911 |wstitle=Somaliland#History of French Somaliland |display=Somaliland: History of French Somaliland |volume=25 |page=383}}</ref><ref name="Apcoatf">''A Political Chronology of Africa'', (Taylor & Francis), p.132.</ref> Godine 1967. teritorija je preimenovana u [[Francuska teritorija Afara i Issasa|Francusku teritoriju Afara i Issasa]]. Deset godina kasnije, stanovnici Džibutija su glasali za [[Spisak država po datumu državnosti|nezavisnost]]. [[Referendum]] je službeno označio osnivanje Republike Džibuti, države nazvane prema njenom istoimenom [[Djibouti|glavnom gradu]]. Kao [[suverena država]] postala je članica [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iste godine, 20. septembra 1977.<ref>{{cite web |url=http://www.historyorb.com/countries/djibouti |title=Today in Djibouti History |publisher=Historyorb.com |access-date=27. 4. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516125612/http://www.historyorb.com/countries/djibouti# |archive-date=16. 5. 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/index.shtml#d |title=United Nations member states |publisher=United Nations |access-date=27. 4. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml#d#d |archive-date=30. 12. 2013 |url-status=live}}</ref> Početkom devedesetih godina 20. vijeka izbile su tenzije oko vladinog predstavljanja što je dovele do [[Rat|oružanog sukoba]] koji je završen sporazumom o podjeli vlasti 2000. između vladajuće stranke i opozicije.<ref name=CIA/> Džibuti je [[multietnička država]] sa populacijom od 884.017 stanovnika (procjena iz 2018) i prema tome je najmanja [[Spisak suverenih država i zavisnih teritorija Afrike|država kontinentalne Afrike]]. [[Francuski jezik|Francuski]] i [[Arapski jezik|arapski]] su [[Službeni jezik|službeni jezici]] Džibutija. Oko 94% stanovnika su pripadnici [[islam]]a, koji je [[Državna religija|službena religija]] i koji dominira u regiji duže od 1.000 godina. [[Somalci]] (klan Issa) i [[Afari]] čine dvije najveće [[Etnička grupa|etničke grupe]] pri čemu Somalci predstavljaju glavnu etničku grupu. Oba naroda govore [[Afroazijski jezici|afroazijske jezike]]. Džibuti je strateški lociran u blizini jedne od najprometnije pomorske rute na svijetu, kontrolišući pristup Crvenom moru i [[Indijski okean|Indijskom okeanu]]. Džibuti služi kao ključni centar za punjenje i pretovar, te je glavna pomorska luka za [[uvoz]] i [[izvoz]] u susjednu Etiopiju. Kao komercijalno središte u razvoju, država je lokacija raznih stranih vojnih baza, uključujući i kamp Lemonnier. Regionalno tijelo, [[Međuvladina uprava za razvoj]] (IGAD) također ima sjedište u gradu Džibutiju. == Etimologija == Država Džibuti je zvanično poznata pod nazivom Republika Džibuti. U lokalnim jezicima je poznata kao ''Yibuuti'' (na afarskom), بيبوتي, Jībūtī (na arapskom) i Jabuuti (na somalskom). Ime države je izvedeno iz naziva njenog glavnog grada [[Djibouti|Džibutija]]. Etimologija grada Džibuti je sporna. Postoji nekoliko teorija i legendi o porijeklu naziva grada, koje se razlikuju u zavisnosti od etničke pripadnosti onih koji zagovaraju takve teorije. Jedna teorija je izvedena iz [[Afarski jezik|afarske]] riječi gabouti, što znači "ploča", što se vjerovatno odnosi na geografska obilježja područja.<ref>{{cite web |last1=Everett-Heath |first1=John |title=The Concise Dictionary of World Place-Names (3 ed.) |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191751394.001.0001/acref-9780191751394-e-1858?rskey=VvZqhc&result=2481 |website=Oxford Reference |publisher=Oxford Reference |access-date=5. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306114324/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191751394.001.0001/acref-9780191751394-e-1858?rskey=VvZqhc&result=2481 |archive-date=6. 3. 2019 |url-status=live}}</ref> Drugi naziv grada povezuju sa terminom ''gabood'' što na bosanskom znači ''visoravan'' ili ''plato''.<ref name="culturetrip">{{cite web |last1=Boujrada |first1=Zineb |title=How Djibouti Got Its Unique Name |url=https://theculturetrip.com/africa/djibouti/articles/how-djibouti-got-its-unique-name/ |website=The Culture Trip |access-date=4. 3. 2019 |date=2. 3. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044434/https://theculturetrip.com/africa/djibouti/articles/how-djibouti-got-its-unique-name/ |archive-date=6. 3. 2019 |url-status=live}}</ref> Od 1862. do 1894, teritorija sjeverno od [[Tadžurski zaliv|Tadžurskog zaliva]] nazvana je ''[[Obock (regija)|Obock]]''. Pod francuskom upravom, od 1883. do 1967. područje je bilo poznato kao francuski Somaliland ({{jez-fr|Côte française des Somalis}}) a od 1967. do 1977. kao Francuska teritorija Afara i Issasa ({{jez-fr|Territoire français des Afars et des Issas}}). == Historija == {{Glavni|Historija Džibutija}} [[Datoteka:Pottery of Asa Koma.JPG|thumb|upright|Dizajn keramike pronađene na arheološkom lokalitetu u Asa Komi]] === Prahistorija === Područje Džibutija je naseljeno još od [[neolit]]a. Prema lingvistima, prvo stanovništvo afroazijskog govornog područja došlo je u ovu regiju iz pretpostavljenog urheimata (''izvorna domovina'') koji se nalazio u [[Nil|dolini Nila]]<ref>Zarins, Juris (1990), "Early Pastoral Nomadism and the Settlement of Lower Mesopotamia", (Bulletin of the American Schools of Oriental Research)</ref> ili na [[Bliski istok|Bliskom istoku]].<ref>Diamond J, Bellwood P (2003) Farmers and Their Languages: The First Expansions SCIENCE 300, {{doi|10.1126/science.1078208}}</ref> Međutim, drugi naučnici predlažu da se Afroazijska jezička porodica razvila na području Afričkog roga a njeni govornici su se potom raspršili na ostale strane.<ref name="Blench143144">{{cite book|last1=Blench|first1=R.|title=Archaeology, Language, and the African Past|date=2006|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0759104662|pages=143–144|url=https://www.google.com/books?id=esFy3Po57A8C|access-date=8. 9. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914171419/http://www.google.com/books?id=esFy3Po57A8C#|archive-date=14. 9. 2014|url-status=live}}</ref> Keramički proizvodi koji datiraju iz sredine 2. milenijuma p.n.e pronađeni su u Asa Komi, unutrašnjem jezeru na ravnici Gobaad. Pronađeno keramičko posuđe karakterizira punktatne i incizijske geometrijske konstrukcije, koje imaju sličnost s keramikom iz Sabirske kulture iz Ma'laybea u Južnoj Arabiji.<ref name="Ohvah">{{cite book|last1=Walter Raunig|first1=Steffen Wenig|title=Afrikas Horn|date=2005|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=978-3447051750|page=439|url=https://www.google.com/books?id=JpNY7VPn1WUC|access-date=7. 9. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914164620/http://www.google.com/books?id=JpNY7VPn1WUC#|archive-date=14. 9. 2014|url-status=live}}</ref> Na lokalitetu Asa Komi su otkrivene i kosti goveda, što ukazuje na to da je domaća stoka bila prisutna tu prije otprilike 3.500 godina.<ref name="Connah">{{cite book|last1=Connah|first1=Graham|title=Forgotten Africa: An Introduction to Its Archaeology|date=2004|publisher=Routledge|isbn=978-1134403035|page=46|url=https://www.google.com/books?id=ggD1wdQxBOcC|access-date=7. 9. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914164726/http://www.google.com/books?id=ggD1wdQxBOcC#|archive-date=14. 9. 2014|url-status=live}}</ref> Na lokalitetu Dorre i Balha pronađeni su crteži na stijeni životinja koji liče na antilope i žirafe.<ref name="Amvjaa">{{cite book|last1=Universität Frankfurt am Main|title=Journal of African Archaeology, Volumes 1–2|date=2003|publisher=Africa Manga Verlag|page=230|url=https://www.google.com/books?id=ExwkAQAAIAAJ|access-date=7. 9. 2014|isbn=9783937248004|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914164618/http://www.google.com/books?id=ExwkAQAAIAAJ#|archive-date=14. 9. 2014|url-status=live}}</ref> S druge strane, na arheološkom lokalitetu Handoga pronađeni su [[mikrolit]]i od [[opsidijan]]a kao i obična keramika koju su koristili nomadski pastiri sa pripitomljenom stokom a koji datiraju iz 4. milenija p. n. e.<ref>{{cite book|last1=Finneran|first1=Niall|title=The Archaeology of Ethiopia|date=2013|publisher=Routledge|location=1136755527|isbn=978-1136755521|page=86|url=https://www.google.com/books?id=MNGIzz1VJH0C|access-date=14. 6. 2019}}</ref> === Punt === {{Glavni|Punt}} [[Datoteka:Prehistoric_of_Djibouti.png|thumb|lijevo|Mapa prahistorijskim mjesta sa pećinskim crtežima i grobnicama na prostoru današnjeg Džibutija]] Zajedno sa teritorijom sjeverne Somalije, Eritreje i crvenomorskom obalom [[Sudan]]a, Džibuti se smatra najvjerojatnijom lokacijom teritorije poznate [[Stari Egipat|drevnim Egipćanima]] kao Punt (ili Ta Netjeru, što bi na [[Bosanski jezik|bosanskom]] značilo ''Božija zemlja''). Prvi spomen zemlje Punt datira još iz 25. stoljeća p. n. e.<ref>Simson Najovits (2004) ''Egypt, Trunk of the Tree, Volume 2''. Algora Publishing. p. 258. {{ISBN|978-0875862569}}</ref> Stanovnici ove drevne zemlje bili su Puntiti, narod koji je imao bliske odnose sa drevnim Egiptom tokom vladavine 5. dinastije [[faraon]]a Sahure i 18. dinastije kraljice Hatšepsut.<ref>Joyce Tyldesley (1996) ''Hatchepsut: The Female Pharaoh''. Penguin Books. p. 147. {{ISBN|9780141929347}}</ref> Prema freskama na hramu u [[Deir el-Bahri]], zemljom Punt u to vrijeme vladali su kralj Parahu i kraljica Ati.<ref>{{Citation | last=Breasted | first=John Henry | author-link =James Henry Breasted | date =1906–1907 | title =Ancient Records of Egypt: Historical Documents from the Earliest Times to the Persian Conquest, collected, edited, and translated, with Commentary | publisher =University of Chicago Press|pages=246–295|volume= 1}}</ref> === Ifatski sultanat (1285–1415) === {{Glavni|Ifatski sultanat}} Kroz bliske kontakte koje su ostvarivali s Arapima sa susjednog Arapskog poluostrva u trajanju dužem od 1.000 godina, somalske i afarske etničke grupe postale su među prvim stanovništvom u regionu koje su prihvatile islam. [[Ifatski sultanat]] je bilo muslimansko srednjovjekovno kraljevstvo u Africi. Sultanat je osnovan 1285. od strane pripadnika dinastije Valašma, a njegovo središte se nalazilo u gradu Zeili. Prvobitna teritorija sultanata se protezala Džibutijem i sjevernim dijelom današnje Somalija, a poslije se proširilo dalje na jug, prema [[Ahmar planiname|planinama Ahmar]]. Prema historijskim navodima sultan Omer Valašma (ili njegov sin Ali, prema drugom izvoru) je zabilježen kao sultan koji je osvojio [[Sultanat Šoa]] 1285. Etiopski historičar Taddesse Tamrat objašnjava vojnu ekspediciju sultana Omera kao pokušaj konsolidacije muslimanskih teritorija na Rogu Afrike Hornu na isti način kako je u istom periodu car Yekuno Amlak pokušavao ujediniti kršćanske teritorije u planinskim krajevima. Ove dvije države neizbježno su došle u sukob oko područja Šoa i teritorija na jugu. Došlo je do dugog rata u kojem muslimanski sultanati tog vremena nisu bili čvrsto ujedinjeni. Ifatski sultanat je u tom sukobu poražen od strane etiopskog cara Amda Sejona I 1332. nakon čega se snage Ifatskog sultanata povukale sa područja Šoa. === Adalski sultanat (1415–1577) === {{Glavni|Adalski sultanat}} [[Datoteka:YagbeaSionBattlingAdaSultan.JPG|thumb|right|Snage Adalskog sultanata (desno) u borbi protiv etiopskih snaga kralja Yagbe'u Seyona]] Islam se na području Džibutija pojavio nedugo nakon pojave islama na Arabijskom poluostrvu i prve [[Hidžra|hidžre]] muslimana u tadašnju Abesiniju. [[Mesdžidul kibletejn (Somalija)|Mesdžid]] u Zeili datira iz 7. vijeka i najstarija je [[džamija]] u gradu.<ref name="Btgpb">{{cite book|last=Briggs|first=Phillip|title=Somaliland|year=2012|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1841623719|page=7|url=https://www.google.com/books?id=M6NI2FejIuwC|access-date=21. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210057/http://www.google.com/books?id=M6NI2FejIuwC#|archive-date=12. 10. 2014|url-status=live}}</ref> Krajem 9. vijeka historičar [[Jakubi]] navodi da su muslimani u to doba živjeli uz sjevernu obalu roga Afrike.<ref name="Encyamer">{{cite book|title=Encyclopedia Americana, Volume 25|year=1965|publisher=Americana Corporation|pages=255|url=https://www.google.com/books?id=OP5LAAAAMAAJ|access-date=20. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610232825/http://www.google.com/books?id=OP5LAAAAMAAJ#|archive-date=10. 6. 2014|url-status=live}}</ref> Također spominje i Adalsko kraljevstvo s glavnim gradom u Zeili, lučkom gradu u sjeverozapadnom Avdalu, regiji koja se nasljanja na Džibuti.<ref name="Encyamer"/><ref name="Lewispohoa">{{cite book|last=Lewis|first=I.M.|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho|year=1955|publisher=International African Institute|pages=140|url=https://books.google.com/books?id=Cd0mAQAAMAAJ|access-date=20. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806203555/https://books.google.com/books?id=Cd0mAQAAMAAJ#|archive-date=6. 8. 2016|url-status=live}}</ref> Ovi navodi ukazuju na postojanje Adalskog kraljevstva s glavnim gradom u Zeili najkasnije tokom kasnog 9. ili početka 10. vijeka. Prema I. M. Lewisu, kraljevinom su upravljale lokalne dinastije koje su se sastojale od arapiziranih Somalaca, koji su također vladali slično uspostavljenim [[Mogadiški sultanat|Sultanatom u Mogadišu]], na jugu regije poznate kao Benadir. Historijat Adala iz ovog osnivačkog perioda okarakterizirana je nizom bitaka sa susjednom Abesinijom.<ref name="Lewispohoa"/> Na vrhuncu moći, Adalsko kraljevstvo je kontrolisalo velike dijelove današnjeg Džibutija, Somalije, Eritreje i Etiopije. Između gradova Džiboutija i Lojade nalazi se niz antropomorfnih i falusnih [[stela]]. Strukture su povezane sa grobovima pravougaonog oblika koji su okruženi vertikalnim pločama, kao što je pronađeno u Tiji, u centralnoj Etiopiji. Stela na potezu Džibouti - Lojada su neizvjesne starosti, a neke od njih su ukrašene simbolom u obliku slova T.<ref name="Fattovich">{{cite journal|last1=Fattovich|first1=Rodolfo|title=Some remarks on the origins of the Aksumite Stelae|journal=Annales d'Éthiopie|date=1987|volume=14|issue=14|pages=43–69|url=http://www.persee.fr/articleAsPDF/ethio_0066-2127_1987_num_14_1_931/article_ethio_0066-2127_1987_num_14_1_931.pdf|access-date=7. 9. 2014|archive-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153046/http://www.persee.fr/articleAsPDF/ethio_0066-2127_1987_num_14_1_931/article_ethio_0066-2127_1987_num_14_1_931.pdf|url-status=dead}}</ref> Osim toga, arheološkim iskopavanjima u Tiji pronađene su i grobnice. Od 1997. pronađeno je 118 stela. Zajedno sa stelama u zoni Hadije, strukture su od strane lokalnih stanovnika nazvane ''Yegragn Dingay'' ili ''Granov kamen'', i vezuju se uz imama i generala [[Ahmed ibn Ibrahim el-Gazi|Ahmeda ibn Ibrahima el-Gazija]] (Ahmed ''Gurey'' ili ''Gran''), vladara Adalskog sultanata i važne historijske ličnosti iz tog perioda Džibutija.<ref name="Fukui">{{cite book|last1=Fukui|first1=Katsuyoshi|title=Ethiopia in broader perspective: papers of the XIIIth International Conference of Ethiopian Studies Kyoto 12-17 December 1997|date=1997|publisher=Shokado Book Sellers|isbn=4879749761|page=370|url=https://www.google.com/books?id=7KpyAAAAMAAJ|access-date=27. 6. 2019}}</ref> === Osmanlijski period (1577–1867) === {{Glavni|Egipatski pašaluk}} [[Datoteka:OttomanEmpire1566.png|thumb|right|Mapa Osmanlijskog Carstva 1566. unutar kojeg su se jedno vrijeme nalazila i pojedina područja današnjeg Džibutija]] godine 1517. Osmanlije osvajaju [[Memlučki sultanat]] koji je između ostalog zauzimao i sjeveroistočno područje Afrike te osnivaju [[Egipatski pašaluk]]. Pašaluk će egzistirati tri i po stoljeća a tokom tog perioda u njegovom sastavu će se naći i dio današnje teritorije Džibutija. Tokom zadnje faze opadanja moći Osmanlijskog carstva i zvaničnog prestanka postojanja Egipatskog pašaluka veći dio ove teritorije će postati vazalska teritorija u odnosu na Englesku dok će dijelovima teritorije sadašnjeg Džibutija upravljati somalski i afarski sultani. Krajem 19. vijeka teritorijom će zavladati Francuzi. === Francuski Somaliland (1894–1977) === {{Glavni|Francuski Somaliland|Francuska teritorija Afara i Issasa}} Od 1862. do 1894, teritorijom na sjeveru Tadjurskog zaliva koja se zvala Obock su vladali somalijski i afarski sultani. To su bile lokalne vlasti s kojima je Francuska potpisala različite ugovore između 1883. i 1887. da bi prvi stekli uporište u regiji.<ref name="Uwechue"/><ref name="EB1911_Somaliland_Hist"/><ref name="Apcoatf"/> godine 1894. Léonce Lagarde, francuski kolonijalni guverner je osnovao stalnu francusku upravu u gradu Džibutiju i nazvao je Francuski Somaliland. Teritorijalna jedinica pod tim nazivom postojala je od 1896. do 1967, kada je preimenovan u Francusku teritoriju Afara i Issasa.<ref>{{cite web |author=Cahoon, Ben |url=http://worldstatesmen.org/Djibouti.html |title=Djibouti |publisher=Worldstatesmen.org |access-date=27. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406110609/http://www.worldstatesmen.org/Djibouti.html |archive-date=6. 4. 2011 |url-status=dead }}</ref> Godine 1958, uoči nezavisnosti koju će susjedna Somalija izboriti 1960, održan je referendum u Džibutiju da li će teritorija Francuske teritorije Afara i Issasa ostati u tijesnoj vezi sa Francuskom ili se pridružiti Republici Somaliji. Referendumom se pokazala da je brojniji dio stanovništva bio za održavanje trenutnog stanja, djelimično zbog [[Izborna krađa|izborne krađe]] odnosno izbornog inženjeringa provedenog od strane Francuske.<ref name="Barrington2006">Barrington, Lowell (2006) [https://books.google.com/books?id=pyWpKKlukLcC&pg=PA115 ''After Independence: Making and Protecting the Nation in Postcolonial and Postcommunist States''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905080147/https://books.google.com/books?id=pyWpKKlukLcC&pg=PA115|date=5. 9. 2015}}. [[University of Michigan Press]]. p. 115. {{ISBN|0472068989}}</ref> Bilo je i optužbi za široko rasprostranjeno namještanje glasova.<ref>{{cite book|title=Africa Research Bulletin, Volume 3|author=Africa Research, Ltd|date=1966|publisher=Blackwell|page=597|url=https://www.google.com/books?id=42oEAQAAIAAJ|access-date=18. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130144051/http://www.google.com/books?id=42oEAQAAIAAJ#|archive-date=30. 1. 2015|url-status=live}}</ref> Većina onih koji su glasali protiv, bili su Somalijci koji su bili čvrsto za pridruživanje ujedinjenoj Somaliji, kao što je to predložio [[Mahmud Harbi]], potpredsjednik Vijeća vlade. Harbi je poginuo u avionskoj nesreći dvije godine kasnije.<ref name=Barrington2006/> === Republika Džibuti === [[Datoteka:A-demonstration-in-Djibouti-Africa-1967-352022097779 (cropped).jpg|desno|thumb|Demonstracije tokom referenduma iz 1967.]] Nakon dva neuspješna, 1977. održan je i treći referendum o nezavisnosti Džibutija od Francuske. Velika većina od 98,8% birača podržalo je izdvajanje Džibutija iz Francuske, čime je zvanično obilježena nezavisnost Džibutija. Hassan Gouled Aptidon, somalski političar koji je vodio kampanju za nezavisnost na referendumu iz 1958, konačno je dočekao i nezavisnost države i postao njen prvi predsjednik tokom perioda od 1977 – 1999. Tokom prve godine nezavisnosti, Džibuti se pridružio [[Organizacija afričkog jedinstva|Organizaciji afričkog jedinstva]] (preteća današnje [[Afrička unija|Afričke unije]]), [[Arapska liga|Arapskoj ligi]] i [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenim nacijama]]. 1986. Džibuti je proglašen Republikom a također je bio i država suosnivač [[Međuvladina uprava za razvoj|Međuvladine uprave za razvoj]], regionalne razvojne organizacije. Početkom 90-tih godina 20. vijeka, tenzije oko zastupljenosti u Vladi Džibutija dovele su do oružanog sukoba između vladajuće stranke Džibutija, Narodne skupštine za napredak (PRP) i opozicione grupe Front za obnovu jedinstva i demokratije (FRUD). Sukob je okončan sporazumom o podjeli vlasti 2000. == Geografija == {{Glavni|Geografija Džibutija}} {{Karta sa gradovima Džibutija}} {{multiple image|caption_align=center|total_width=300|image1=Satellite image of Djibouti in November 2001.jpg|250px|width1=700|height1=800|image2=Satellite images of Djibouti during the night.png|250px|width2=700|height2=700|footer=Satelitska mapa Džibutija tokom dana (lijevo) i noći (desno)}} Džibuti se nalazi na Afričkom rogu, na strateški važnoj lokaciji, uz Crveno more i moreuz Bab-el-Mandeb. Prostire se između 10. i 13. stepena [[Geografska širina|južne geografske širine]] i 41. i 44. stepena [[Geografska dužina|istočne geografske dužine]], na najsjevernijoj tački [[Velika rasjedna dolina|Velike rasjedne doline]]. Upravo ovdje, u Džibutiju, nalazi se rascjep između [[Afrička ploča|Afričke]], [[Somalijska ploča|Somalijske]] i [[Arabijska ploča|Arabijske ploče]], koji tvori geološku trotačku.<ref>{{cite journal|doi=10.1029/96JB01185|title=Propagation of rifting along the Arabia‐Somalia plate boundary: The gulfs of Aden and Tadjoura|journal=Journal of Geophysical Research: Solid Earth|volume=102|pages=2681–2710|year=1997|last1=Manighetti|first1=Isabelle|last2=Tapponnier|first2=Paul|last3=Courtillot|first3=Vincent|last4=Gruszow|first4=Sylvie|last5=Gillot|first5=Pierre-Yves}}</ref> Tektonska interakcija na ovoj trotački stvorila je najnižu nadmorsku visinu bilo kojeg mjesta u Africi i drugu najnižu depresiju na kopnu na svijetu (nakon depresije duž jordansko-izraelske granice). Morska obala proteže se dužinom od 314 kilometara, a teren se sastoji od visoravni, ravnica i planinskog gorja. Džibuti ima ukupnu površinu od 23.200&nbsp;km². Državne granice se protežu na 575&nbsp;km, od kojih 125&nbsp;km granice dijeli s Eritrejom, 390&nbsp;km s Etiopijom i 60&nbsp;km sa Somalijom.<ref name=CIA/> Džibuti je najjužnija država koja leži na Arabijskoj ploči.<ref>{{cite book|author1=Geothermal Resources Council|title=1985 International Symposium on Geothermal Energy, Volume 9, Part 1|date=1985|page=175}}</ref> Džibuti ima osam planinskih lanaca s vrhovima iznad 1.000 metara nadmorske visine. Planinski lanac Mousa Ali smatra se najvišim planinskim lancem u državi, s najvišim vrhom visine 2.028 metara a koji se nalazi na granici s Etiopijom i Eritrejom. [[Pustinja]] [[Grand Bara]] pokriva dijelove južnog Džibutija u regijama Arta, Ali Sabieh i Dikhil. Većinski dio pustinje leži na relativno maloj visini, ispod 520 metara nadmorske visine. Planinsko područje uglavnom čine planine [[Musa Ali]], [[Goda]] i planina [[Arrei]] koja okružuje glavni grad Djibouti. Najviši vrh u državi je vrh na planini Musa Ali, ukupne visine od 2.028 metara. Ukupno je osam vrhova visine iznad 1.000 metara nadmorske visine.<ref name="Hmid">[http://www.geonames.org/DJ/highest-mountains-in-djibouti.html Highest Mountains in Djibouti]</ref> <gallery mode="packed" caption="Krajolik Džibutija"> File:Djib 003.JPG|[[Asalsko jezero]] File:Traditional houses on the Mabla Mountains.jpg|Tradicionalne kuće Džibutija na planini Mabla|Tradicionalne kuće Džibutija na planini Mabla File:Lac Abbe-02.JPG|[[Jezero Abbe]] File:The mountains near Dasbiyo.png|Planinski krajolik u blizini grada [[Dasbiyo]] </gallery> === Klima === [[Datoteka:Djibouti's map of Köppen climate classification.png|250px|right|thumb|Mapa klime Džibutija prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]]. <small>{{legend|#FF6700|[[Stepska klima]]}}</small> <small>{{legend|#F10000|[[Pustinjska klima]]}}</small>]] Klima Džibutija je znatno toplija i sa znatno manje sezonskih varijacija u odnosu na svjetski prosjek. Srednje dnevne maksimalne temperature zraka kreću se od 32 do 41&nbsp;°C, izuzev na višim predjelima. Na primjer, u gradu Džibutiju, prosječne popodnevne temperature zraka kreću se od 28 do 34&nbsp;°C tokom aprila. S druge strane, u gradu Airolafu, koji se nalazi sjevernije i nešto u unutrašnjosti države, na nadmorskoj visini između 1.535 i 1.600 m, maksimalna temperatura je 30&nbsp;°C ljeti, a minimalna 9&nbsp;°C zimi. U gorju, na visinama od 500 do 800 m temperature su niže tokom perioda od juna do augusta u odnosu na priobalna područja. Džibutijem vlada ili [[Stepska klima|stepska]] (BSh) ili [[pustinjska klima]] (BWh), iako su temperature na najvišim područjima znatno umjerenije. Na istočnoj obali godišnja količina padavina manja je od 131&nbsp;mm, u centralnom gorju između 200 i 400&nbsp;mm dok je zaleđe područje sa znatno manje padavina. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |+Prosječne dnevne temperature 10 gradova Džibutija |- !Lokacija !Juli (°C) !Januar (°C) |- |[[Djibouti]] || 41/31 || 28/21 |- |[[Ali Sabieh]] || 36/25 || 26/15 |- |[[Tadjoura]] || 41/31 || 29/22 |- |[[Dikhil]] || 38/27 || 27/17 |- |[[Obock]] || 41/30 || 28/22 |- |[[Arta]] || 36/25 || 25/15 |- |[[Randa]] || 34/23 || 23/13 |- |[[Holhol]] || 38/28 || 26/17 |- |[[Ali Adde]] || 38/27 || 26/16 |- |[[Airolaf]] || 31/18 || 22/9 |} === Flora i fauna === {{Glavni|Flora i fauna Džibutija}} [[Datoteka:FrancolinusOchropectus.svg|thumb|right|[[Djibouti francolin]], [[kritično ugrožena vrsta]] koja živi samo na području Džibutija]] [[Datoteka:Goda Mountains - National Park of Forêt du Day.jpg|thumb|left|Biljne vrste [[Nacionalni park Day Forest|Nacionalnog parka Day Forest]]]] Biljni i životinjski svijet Džibutija obitava u oštrom krajoliku, a šuma predstavlja manje od jednog procenta ukupne površine zemlje.<ref name=day>{{cite web|url=http://www.wfp.org/stories/le-p%C3%A8lerin-du-day|title=Le Pèlerin du Day|access-date=17. 9. 2019|publisher=World Food Programme|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320080036/http://www.wfp.org/stories/le-p%C3%A8lerin-du-day|archive-date=20. 3. 2012|url-status=dead}}</ref> Divljač je rasprostranjena u tri glavne regije, unutar sjevernog planinskog područja države preko vulkanske visoravni u južnom i centralnom dijelu kao i u priobalnom području Džibutija. Najveći broj vrsta životinja se nalazi u sjevernom dijelu zemlje, unutar ekosistema [[Nacionalni park Day Forest|Nacionalnog parka Day Forest]]. Na prosječnoj nadmorskoj visini od 1.500 metara, područje uključuje i masiv Goda, čiji je najviši vrh 1.783 m nadmorske visine. Ekosistem obuhvata i područje od 3,5&nbsp;km² šume Juniperus procera, pri čemu mnoštvo stabala dostiže visinu do 20 metara visine. Ovo šumsko područje glavno je stanište ugrožene i endemske vrste, ptice [[Djibouti francolin]], te još jednog nedavno registrovanog kralježnjaka, [[Platyceps afarensis]]. Na području se nalaze i mnoge vrste drvenastih i zeljastih biljaka, uključujući i drvo samode i maslina koje čine oko 60% ukupno identificiranih vrsta Džibutija. Što se tiče [[Biološka raznolikost|biološke raznolikosti]] na području Džibutija je registrovano oko 820 vrsta biljaka, 493 vrste [[Beskičmenjaci|beskičmenjaka]], 455 vrsta riba, 40 vrsta gmazova, 3 vrste vodozemaca, 360 vrsta ptica i 66 vrsta [[Sisari|sisara]].<ref name=day/> Divljač Džibutija također je navedena kao dio žarišne tačke Afričkog roga za biološku raznolikost te žarišta koralnog grebena Crvenog mora i Adenskog zaliva.<ref>{{cite web|url=http://lntreasures.com/djibouti.html|title=Djibouti|access-date=26. 9. 2019|publisher=Living National Treasures|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803140824/http://lntreasures.com/djibouti.html|archive-date=3. 8. 2013}}</ref> Sisari uključuju nekoliko vrsta antilopa, poput Soemmerringove gazele i Pelzelnove gazele. Kao rezultat zabrane lova od početka 1970. ove su vrste dobro očuvane. Ostali karakteristični sisari su Grevyjeva zebra, Grivasti pavijan i Hunterova antilopa. Warthog, ranjiva vrsta svinje, nalazi se i u nacionalnom parku Day. U obalnim vodama su se nalazile i [[Etiopska genetka|Etiopske genetke]] međutim njihovo prisustvo bi trebalo potvrditi nekim budućim studijama. U priobalnim vodama nalaze se i [[Zelena morska kornjača|Zelene kornjače]] i morske kornjače gdje se odvija njihovo gniježđenje.<ref name="Resourcesutviklingshjelp1989">{{cite book|author1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|author2=Norway. Direktoratet for utviklingshjelp|title=The IUCN Sahel studies 1989|url=https://books.google.com/books?id=3jRmxGZhSt4C&pg=PA95|access-date=26. 9. 2019|year=1989|publisher=IUCN|isbn=978-2-88032-977-8|pages=95, 104|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101072911/http://books.google.com/books?id=3jRmxGZhSt4C&pg=PA95|archive-date=1. 1. 2014}}</ref><ref name="StuartAdams1990">{{cite book|author1=S. N. Stuart|author2=Richard J. Adams|title=Biodiversity in Sub-Saharan Africa and its Islands: Conservation, Management and Sustainable Use|url=https://books.google.com/books?id=QGyrXpCbTX4C&pg=PA81|access-date=26. 9. 2019|year=1990|publisher=IUCN|isbn=978-2-8317-0021-2|pages=81–82}}</ref> Smatra se da je na područja Džibutija obitavao izumrli afrički sjeveroistočni gepard. == Politika == {{Glavni|Politika Džibutija}} Džibuti je [[Unitarna država|unitarna]] [[Predsjednik|predsjednička]] [[republika]] s predsjednikom kao nosiocem [[Izvršna vlast|izvršne vlasti]] dok su nosioci [[Zakonodavna vlast|zakonodavne vlasti]] Vlada i [[Nacionalna skupština Džibutija|Nacionalna skupština]]. === Skupština === [[Datoteka:National_Assembly_(Djibouti)_diagram.svg|thumb|right|Raspodjela zastupničkih mandata u [[Nacionalna skupština Džibutija|Nacionalnoj skupštini Džibutija]]<br> {{Color box|#008000|border=darkgray}} '''[[Unija za predsjedničku većinu|UMP]] (43)''' * {{Color box|#EE5C29|border=darkgray}} '''[[Unija za nacionalni spas|USN]] (21)''' * {{Color box|#0D4369|border=darkgray}} [[Centar ujedinjenih demokrata|CDU]] (1)]] {{Glavni|Nacionalna skupština Džibutija}} Nacionalna skupština Džibutija je najviše zakonodavno tijelo ove afričke države i jednodomnog je tipa. Osnovana je 1977. nakon nezavisnosti Džibutija i sastoji se od 65 zastupnika koji se biraju iz više izbornih jedinica na mandat od 5 godina. Trenutno većinu u Skupštini čine dvije koalicije [[Unija za predsjedničku većinu]] (43 zastupnika) i [[Unija za nacionalni spas]] (21). === Vlada === Funkcija [[Predsjednik Džibutija|predsjednika Džibutija]], koju trenutno obnaša [[Ismaïl Omar Guelleh]], je istaknuta politička funkcija u džibutskoj politici. Predsjednik je istovremeno i šef države i vrhovni komandant [[Oružane snage Džibutija|Oružanih snaga Džibutija]]. Predsjednik vrši svoju izvršnu vlast uz pomoć imenovanog premijera, trenutno je to [[Abdoulkader Kamil Mohamed]]. Vijeće ministara odgovorno je predsjedniku koji i predsjedava ovim vijećem. Pravosudni sistem čine sudovi prve instance, [[Visoki apelacioni sud]] i [[Vrhovni sud]]. Pravni sistem predstavlja spoj francuskog građanskog i običajnog prava somalijskog i afarskog naroda.<ref name="English_constitution">{{cite web|title=Djibouti's Constitution of 1992 with Amendments through 2010|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Djibouti_2010.pdf?lang=en|publisher=Constitute|access-date=29. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625074422/https://www.constituteproject.org/constitution/Djibouti_2010.pdf?lang=en|archive-date=25. 6. 2016}}</ref><ref name="constitution"/> Nacionalna skupština (ranije Zastupnička komora) je zakonodavno tijelo Džibutija<ref name="English_constitution"/><ref name="constitution">{{cite web|title=Constitution de la République de Djibouti|url=http://www.adi.dj/constitut/constitut_dj.htm|publisher=Agence Djiboutienne d'Information|access-date=29. 10. 2019|language=French|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125063016/http://www.adi.dj/constitut/constitut_dj.htm|archive-date=25. 11. 2012}}</ref> i sastoji se od 65 članova koji se biraju svakih pet godina.<ref name=freedomhouse>{{cite web|title=Djibouti|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/djibouti|publisher=Freedom House|access-date=29. 10. 2019|date=17. 1. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025070027/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/djibouti|archive-date=25. 10. 2012}}</ref> Iako je Nacionalna skupština [[Jednodomni sistem|jednodomna]], Ustav predviđa formiranje Senata.<ref name="English_constitution"/><ref name="constitution"/> === Oružane snage Džibutija === {{Glavni|Oružane snage Džibutija}} [[Datoteka:Camp_Maryama_during_an_exercise,_Arta_Region,_Djibouti.jpg|thumb|right|Baza Maryama za vrijeme vojne vježbe u regiji Arta]] Oružane snage Džibutija sastoje se od [[Nacionalna armija Džibutija|Nacionalne armije Džibutija]], koju čine obalna mornarica, zračne snage i nacionalna žandarmerija. Od 2011, raspoloživa ljudski potencijal za vojnu službu bio je 170.386 muškaraca i 221.411 žena u dobi od 16 do 49 godina.<ref name=CIA/> Džibuti je u 2011. izdvojio preko 36 miliona američkih dolara za opremanje svojih oružanih snaga (141. mjesto prema podacima [[Štokholmski međunarodni institut za mirovna istraživanja|SIPRI]]-a). Džibuti je nakon stjecanja nezavisnosti imao dva puka kojima su komandirali francuski oficiri. Početkom 2000-ih razmatran je model prema kojem bi se u najboljoj mjeri unaprijedile obrambene sposobnosti džibutskih oružanih snaga restrukturiranjem snaga u manje, mobilnije jedinice umjesto tradicionalnih divizija. Prvi oružani sukob u koji su bile uključene Oružane snage Džibutija bio je građanski rat između džibutske vlade, koji je podržala Francuska, i [[Front za obnovu jedinstva i demokratije|Fronta za obnovu jedinstva i demokratije]] (FRUD). Rat je trajao tokom perioda od 1991. do 2001, iako je veći dio neprijateljstava završio nakon što su umjerene frakcije FRUD-a potpisale mirovni ugovor s vladom nakon što su pretrpjele veliki vojni poraz kada su vladine snage zauzele većinu teritorija na kojima su bili pobunjenici. Radikalna skupina nastavila se boriti protiv vlade, ali je potpisala vlastiti mirovni ugovor 2001. Rat je završio pobjedom vlade, a FRUD je postala politička stranka. Kao sjedište regionalnog tijela, [[Međuvladina uprava za razvoj|Međuvladine uprave za razvoj]], Džibuti je bio aktivni sudionik somalijskog mirovnog procesa i država domaćin konferencije Arta održane 2000. Nakon uspostavljanja [[Savezna vlada Somalije|Savezne vlade Somalije]] 2012, delegacija Džibutija također je prisustvovala ceremoniji inauguracije novog predsjednika Somalije. Posljednjih godina Džibuti je poboljšao svoje tehnike obuke, vojne komande i informacijske strukture a poduzeli su i korake da postanu samopouzdaniji u pružanju vojne podrške u saradnji s drugim oružanim snagama u okviru mirovnih misija [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] ili za pružanje vojne pomoći zemljama koje takvu vrstu usluge zvanično zatraže. Oružane snage Džibutija trenutno učestvuju u mirovnim misijama u Somaliji i Sudanu. == Administrativna podjela == {{Glavni|Administrativna podjela Džibutija|Distrikti Džibutija|Regije Džibutija}} Administrativna podjela Džibutija se zasniva na tri administrativna nivoa. Najviši nivo podjele je podjela države na regije. Regija je 6 pri čemu glavni grad kao jedinica lokalne samouprave predstavlja jednu od regija. Regije se dalje dijele na distrikte kojih je ukupno 20. Svaka regija izuzev glavnog grada se sastoji od nekoliko distrikta. Distrikti se dalje dijele na lokalne jedinice samouprave, urbanog ili ruralnog tipa. === Regije Džibutija === {| class="wikitable sortable" |- ! Regija ! Površina <br>(km²) ! Broj stanovnika<br> ! Gustoća <br>po km² ! Glavni grad |- | [[Djibouti (regija)|Djibouti]] |200 | 603.000 |3.000 | [[Djibouti]] |- | [[Ali Sabieh (regija)|Ali Sabieh]] |2.400 | 93.207 |39 | [[Ali Sabieh]] |- | [[Arta (regija)|Arta]] |1.800 | 60.966 |34 | [[Arta (Džibuti)|Arta]] |- | [[Dikhil (regija)|Dikhil]] |7.200 | 99.569 |14 | [[Dikhil]] |- | [[Tadjourah (regija)|Tadjourah]] |7.100 | 108.249 |15 | [[Tadžura]] |- | [[Obock (regija)|Obock]] |4.700 | 45.648 |9,7 | [[Obock]] |- |} == Privreda == {{Glavni|Privreda Džibutija}} [[Datoteka:GDP by sector, Djibouti.png|thumb|250px|Tržišni udio glavnih privrednih sektora Džibutija]] Privredna aktivnost Džibutija uglavnom je koncentrirana na sektor usluga. Toj činjenici u velikoj mjeri doprinosi politika slobodne trgovine i strateška lokacije države kao tranzitne tačke Crvenog mora. Zbog ograničenih količina padavina, povrće i voće su glavni proizvodni usjevi, a ostali prehrambeni proizvodi se uglavnom uvoze. [[Bruto domaći proizvod|BDP]] (paritet kupovne moći) u 2017. procijenjen je na 3,64 milijardi američkih dolara, sa realnom stopom rasta od 6,7% (procjena iz 2017) godišnje. BDP po stanovniku iznosio je oko 3.600 dolara (PPP) za istu godinu. Uslužni sektor činio je oko 80,2% BDP-a, zatim industrija od 17,3%, a poljoprivreda 2,4%.<ref name=CIA/> Od 2013, kontejnerski terminal u luci Djibouti obrađuje najveći dio nacionalne trgovine. Oko 70% aktivnosti morske luke sastoji se od uvoza i izvoza iz susjedne Etiopije, što ovisi o luci kao njenom glavnom pomorskom izlazu.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/ethiopia-railway-idUSL6E7NH07M20111217|title=Ethiopia signs Djibouti railway deal with China|date=17. 12. 2011|work=Reuters|access-date=11. 12. 2019|language=en}}</ref> Od 2018. 95% etiopskog tranzitnog tereta obavljalo se preko luke u Djiboutiju.<ref>{{Cite book|title=Port Development and Competition in East and Southern Africa: Prospects and challenges|last=|first=|publisher=World Bank Group|year=2018|isbn=|series=Transport Global Practice|volume=Volume 2: Country and Port Fact Sheets and Projections|location=|pages=9|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/963231561663013431/pdf/Country-and-Port-Fact-Sheets-and-Projections.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212180617/http://documents.worldbank.org/curated/en/963231561663013431/pdf/Country-and-Port-Fact-Sheets-and-Projections.pdf|archive-date=12. 12. 2019|url-status=live}}</ref> Luka također služi kao međunarodni centar za punjenje goriva i centar za pretovar. 2012, vlada Džibutija u suradnji s DP World-om započela je izgradnju kontejnerskog terminala Doraleh,<ref name="Cdpafoid">{{cite web|author=Bansal, Ridhima|title=Current Development Projects and Future Opportunities in Djibouti|url=http://www.aaeafrica.org/start/current-development-projects-and-future-opportunities-in-djibouti/|publisher=Association of African Entrepreneurs|access-date=26. 2. 2013|date=23. 9. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130327074151/http://www.aaeafrica.org/start/current-development-projects-and-future-opportunities-in-djibouti/|archive-date=27. 3. 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> treće velike morske luke namijenjene daljnjem razvoju nacionalnog tranzitnog kapaciteta.<ref name=CIA/> Projekt je vrijedan 396 miliona dolara, ima kapacitet da primi 1,5 miliona 6-metarskih kontejnerskih jedinica. Euromoney-u je u martu 2011. rangirao Džibuti na 177. mjesto najsigurnijih investicionih destinacija svijetu. Da bi poboljšali okruženje za direktna strana ulaganja, vlasti Džibutija u saradnji sa različitim neprofitnim organizacijama pokrenule su niz razvojnih projekata čiji je cilj isticanje komercijalnog potencijala države. Vlada je također uvela nove politike privatnog sektora usmjerene na visoke kamatne stope i stope inflacije, uključujući ublažavanje poreznog opterećenja preduzeća i omogućavanje izuzeća od poreza na potrošnju. [[Datoteka:Tree map export 2009 Djibouti.jpeg|thumb|250px|left|Proporcionalna vrijednost robe koja se izvozi iz Džibutija]] Osim toga, uloženi su napori za snižavanje procijenjene stope nezaposlenosti gradskog stanovništva koja iznosi 60% stvaranjem više mogućnosti za zapošljavanje kroz ulaganje u različite sektore. Sredstva su posebno usmjerena na izgradnju telekomunikacijske infrastrukture i povećanje raspoloživog dohotka podrškom malim preduzećima. Zbog svog potencijala za rast, ribolovni i poljoprivredno-prerađivački sektor, koji sa oko 15% učestvuje u državnom BDP-u, također je predmet sve značajnijih investicija od 2008. Za širenje skromnog industrijskog sektora, uz pomoć [[OPEC]]-a, [[Svjetska banka|Svjetske banke]] i [[Globalni fond za ekologiju|Globalnog fonda za ekologiju]], gradi se geotermalna elektrana snage 56 megavata. Očekuje se da će postrojenje riješiti periodične nedostatke električne energije, smanjiti oslanjanje države na električnu energiju iz Etiopije, smanjiti skuplji uvoz nafte za električnu energiju proizvedenu dizelom i time smanjiti BDP i smanjiti dug.<ref name="Cdpafoid"/> Džibutska kompanija Salt Investment (SIS) započela je veliku operaciju radi industrijalizacije regije jezera Assal, bogate po nalazištima soli. Projektirajući godišnji kapacitet od 4 milijuna tona, projekt desalinizacije bi povećao prihode od izvoza, stvorio više radnih mjesta i pružio više svježe vode za stanovnikelokalnog područja.<ref name=CIA/><ref name="Cdpafoid"/> Vlada Džibutija je 2012. također angažovala China Harbor Engineering Company Ltd za izgradnju rudnog terminala. Vrijedan 64 miliona dolara, projekt je omogućio Džibutiju da izvozi dodatnih 5.000 tona soli godišnje na tržišta u jugoistočnoj Aziji.<ref name="Xdcssmuatfse">{{cite news|title=Djibouti, China Sign 64 mln USD Agreement to Facilitate Salt Export|url=http://english.cri.cn/6826/2012/11/20/2702s734026.htm|access-date=27. 2. 2013|agency=Xinhua News Agency|date=20. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224170743/http://english.cri.cn/6826/2012/11/20/2702s734026.htm|archive-date=24. 2. 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> BDP Džibutija povećavao se u prosjeku više od 6% godišnje, sa 341 miliona u 1985. na 1,5 milijardi u 2015. [[Džibutski franak]] je valuta Džibutija. Izdaje ga [[Centralna banka Džibutija]], monetarni državni organ. Budući da je džibutski franak vezan za američki dolar, uglavnom je stabilan te inflacija ne predstavlja problem za državu. To je doprinijelo rastućem interesu za ulaganja u Džibuti.<ref name="Cdpafoid"/><ref name="Rdbbafi">{{cite news|title=Djibouti banking boom attracts foreign investors|url=http://www.businessdailyafrica.com/Djibouti-banking-boom-attracts-foreign-investors--/-/539552/884662/-/item/1/-/13wk3taz/-/index.html|access-date=27. 2. 2013|agency=Reuters|date=23. 3. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526060742/http://www.businessdailyafrica.com/Djibouti-banking-boom-attracts-foreign-investors--/-/539552/884662/-/item/1/-/13wk3taz/-/index.html|archive-date=26. 5. 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>[http://www.univ-orleans.fr/leo/images/espace_commun/actualites/dr201309.pdf Le système informel de transferts de fonds et le mécanisme automatique du Currency Board : complémentarité ou antagonisme ? Le cas des transferts des hawalas à Djibouti] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140224163710/http://www.univ-orleans.fr/leo/images/espace_commun/actualites/dr201309.pdf |date=24. 2. 2014 }}. univ-orleans.fr</ref> Od 2010. u Džibutiju posluje 10 konvencionalnih i islamskih banaka. Većina ih je na tom tržištu u posljednjih nekoliko godina, uključujući somalijsku kompaniju za transfer novca Dahabshiil i BDCD, podružnicu švicarskih financijskih investicija. Bankovni sistem prethodno su monopolizirale dvije institucije: Indo-Suez banka i Komercijalna i industrijska banka (BCIMR)<ref name="Rdbbafi"/>. Da bi osigurala snažan kreditni i depozitni sektor, vlada zahtijeva od komercijalnih banaka da zadrže 30% udjela u financijskoj instituciji. Kreditiranje je takođe podstaknuto stvaranjem garancijskog fonda koji bankama omogućava da daju zajmove malim i srednje velikim preduzećima koja ispunjavaju uslove, a da prethodno ne zahtijevaju veliki depozit ili druge vrste osiguranja.<ref name="Cdpafoid"/> Saudijski investitori također istražuju mogućnost povezivanja Afričkog roga s Arabijskim poluostrvom preko 28,5&nbsp;km dugog prekomorskog mosta,<ref>{{cite web |url=http://basementgeographer.com/bridge-of-the-horns-cities-of-light-will-they-ever-actually-be-built/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828004021/http://basementgeographer.com/bridge-of-the-horns-cities-of-light-will-they-ever-actually-be-built/ |url-status=dead |archive-date=28. 8. 2013 |title=Bridge of the Horns, Cities of Light: Will They Ever Actually Be Built? |date=27. 6. 2011 |website=The Basement Geographer |publisher=WordPress |access-date=28. 4. 2020}}</ref> koji bi se zavo nazvanog Most preko Roga. Za projekat se vezuje investitor Tarek bin Laden. Međutim, u junu 2010. objavljeno je da je faza I ovog projekta odgođena.<ref>{{cite web |url=http://steelguru.com/steel/phase-i-of-yemen-and-djibouti-causeway-delayed/151768 |title=Phase I of Yemen and Djibouti Causeway delayed |publisher=Steelguru.com |date=22. 6. 2010 |access-date=28. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405082305/http://steelguru.com/steel/phase-i-of-yemen-and-djibouti-causeway-delayed/151768 |archive-date=5. 4. 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> === Transport === {{Glavni|Transport u Džibutiju}} [[Datoteka:The Djibouti–Ambouli International Airport.png|thumb|right|Glavni terminal [[Međunarodni aerodrom Djibouti–Ambouli|Međunarodnog aerodroma Djibouti–Ambouli]]]] [[Međunarodni aerodrom Djibouti–Ambouli]] u gradu Djiboutiju jedini je međunarodni aerodrom u državi i povezuje Džibuti s mnogim interkontinentalnim centrima, redovnim i čarter letovima. [[Air Djibouti]] je državni avioprevoznik i najveća takva kompanija u državi. Nova i elektrificirana [[Željeznica standardnog kolosijeka|pruga]] [[Železnička pruga Adis Abeba-Djibouti|Adis Abeba-Djibouti]] puštena je u promet u januaru 2018. Glavna svrha ove željeznice je olakšavanje obavljanja prijevoza tereta između etiopskog zaleđa i luke Doraleh. Trajekti prometuju Tadžurskim zalivom, iz grada Djiboutija do Tadžure. Postoji luka Doraleh zapadno od grada Dziboutija, koja je glavna državna luka. U luci Doraleh se nalazi i terminal nove željeznice Adis Abeba-Djibouti. Pored luke Doraleh, koja se bavi uvozom općeg tereta i nafte, Džibuti trenutno (podaci iz 2018.) ima još tri velike luke za uvoz i izvoz rasute robe i stoke, luku Tadžura (kalijumska đubriva), luku Damerjog (stoka) i luku Goubet (sol). Gotovo 95% uvoza i izvoza Etiopije obavlja se preko luka Džibutija. Sistem autocesta u Džibutiju nazvan je prema klasifikaciji cesta. Ceste koji se smatraju glavnim cestama su u potpunosti asfaltirane (po cijeloj dužini) i uglavnom spajaju veće gradove u državi. === Mediji i telekomunikacije === {{Glavni|Mediji u Džibutiju|Telekomunikacije u Džibutiju}} Oblast telekomunikacija nalazi se u nadležnosti Ministarstva komunikacija Džibutija.<ref>{{cite web|title=Chiefs of State and Cabinet Members of Foreign Governments|url=https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/DJ.html|publisher=CIA|access-date=23. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005352/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/DJ.html|archive-date=21. 12. 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Djibouti Telecom je jedini pružatelj telekomunikacijskih usluga. Za tu svrhu uglavnom se koristi mikrovalna radio relejna mreža. U glavnom gradu postoji infrastruktura optičkog kabla, dok su ruralna i ostala područja države povezana putem bežičnih radio-sistema lokalnih petlji. Pokrivenost teritorije signalom mobilne mreže ograničena je prije svega na područje u i oko grada Djiboutija. 2015. u upotrebi je bilo 23.000 glavnih telefonskih linija i 312.000 mobilnih linija. Pomorski optički komunikacioni kabl SEA-ME-WE 3, koji u Djiboutiju ima kopnenu tačku, od Džibutija se pruža sjeverozapadno prema [[Džida|Džidi]] ([[Saudijska Arabija]]), [[Suez]]u, [[Sicilija|Siciliji]], [[Marseille]]u i dalje na zapad a jugoistočno prema [[Colombo]]u ([[Šri Lanka]]), [[Singapur]]u i dalje. Telefonske satelitske zemaljske stanice uključuju i [[Intelsat]] (Indijski okean) i [[Arabsat]]. Medarabtel je regionalna mikrotalasna radio relejna telefonska mreža.<ref name=CIA/> [[Radiotelevizija Džibutija]] je državni nacionalni TV emiter. Emiter upravlja jedinom zemaljskom televizijskom stanicom, kao i dvije domaće radio mreže na AM 1, FM 2 i kratkotalasnom kanalu 0. Licenciranje i rad emitiranih medija regulira vlada.<ref name=CIA/> 2012. bilo je 215 lokalnih preduzeća koja su pružala usluge pristupa internetu. U 2015. bilo je oko 99.000 korisnika interneta. [[.dj]] je najviša internet domena Džibutija.<ref name=CIA/> === Turizam === Turizam u Džibutiju u zadnje vrijeme je jedan od rastućih ekonomskih sektora u državi i generira oko 80.000 dolazaka godišnje, uglavnom porodica i prijatelji vojnika stacioniranih u glavnim pomorskim bazama u zemlji. Iako su brojevi u porastu, nastojanja da se za ulazak stranaca u Džibuti uvedu vize moglo bi ograničiti porast broja turista i stagnaciju turizma. Nedovoljno razvijena infrastruktura otežava turistima samostalno putovanje, a troškovi privatnih izleta su visoki. Od ponovnog otvaranja željezničke linije iz Adis Abebe za Džibuti u januaru 2018. također je intezivirano kopneno putovanje. Dva glavna geološka čuda Džibutija, jezero Abbe i jezero Assal, vodeće su turističke destinacije u zemlji. Ove dvije lokacije privlače stotine turista svake godine u potrazi za udaljenim i relativno nesistraženim mjestima Džibutija. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Džibutija}} {{multiple image | align = right | image1 = A Somali man.jpeg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = [[Somalci|Somalac]] s tradicionalnom kapom [[Takija|takijom]]. | image2 = An Afar nomad.jpg | width2 = 150 | alt2 = | caption2 = [[Afari|Pripadnik Afarskog naroda]] u nomadskoj odjeći | footer = }} Prema procjeni iz 2018. u Džibutiju je živjelo 884.017 stanovnika. [[Multietnička država|Multietnička je država]]. Stanovništvo Džibutija je raslo po relativno visokoj stopi tokom druge polovine 20. vijeka, povećavajući se s oko 69.589 stanovnika koliko ih je bilo 1955. na oko 869.099 2015. Dvije najveće etničke skupine su [[Somalci]] (60%) i [[Afari]] (35%). Unutar somalske etničke grupe preovladava podklan Issas koji je dio brojnijeg klana [[Dir]]a, s manjim brojem pripadnika podklana Gadabuursi i Isaaq. Preostalih oko 5% stanovništva Džibutija uglavnom čine jemenski [[Arapi]], Etiopljani i Evropljani (Francuzi i Italijani). Otprilike 76% lokalnog stanovništva je urbano stanovništvo dok su ostali nomadi. Džibuti je također država s mnogobrojnim imigrantima i izbjeglica iz susjednih država, a grad Džibuti je zbog svog kosmopolitskog urbanizma dobio nadimak ''francuski Hong Kong u Crvenom moru''. Položaj Džibutija na istočnoj obali Afrike čini središte regionalne migracije, a Somalci, Jemenci i Etiopljani putuju kroz Džibuti na putu prema državama Perzijskog zaliva i sjevernoj Africi. Tokom zadnjih 55 godina broj stanovnika Džibutija je udesetostručen. Pregled broja stanovnika dat je u sljedećoj tabeli. {| class="wikitable sortable" |- ! Godina !!Broj stanovnika !! Promjena u (%) |- |1950.||{{Nema promjena}} 62.001||{{Nema promjena}} |- |1955.||{{Rast}} 69.589||{{Rast}} +2.34% |- |1960.||{{Rast}} 83.636||{{Rast}} +3.75% |- |1965.||{{Rast}} 114.963||{{Rast}} +6.57% |- |1970.||{{Rast}} 159.659||{{Rast}} +6.79% |- |1977.||{{Rast}} 277.750||{{Rast}} +8.23% |- |1980.||{{Rast}} 358.960||{{Rast}} +8.93% |- |1985.||{{Rast}} 425.613||{{Rast}} +3.47% |- |1990.||{{Rast}} 590.398||{{Rast}} +6.76% |- |1995.||{{Rast}} 630.388||{{Rast}} +1.32% |- |2000.||{{Rast}} 717.584||{{Rast}} +2.62% |- |2005.||{{Rast}} 784.256||{{Rast}} +1.79% |- |2010.||{{Rast}} 850.146||{{Rast}} +1.63% |- |2015.||{{Rast}} 869.099||{{Rast}} +0.44% |- |2018.||{{Rast}} 884.017||{{Rast}} +0.57% |- |} Prema podacima World Population Review-u za 2019.<ref name="WPR 2019">{{cite|url=http://worldpopulationreview.com/countries/djibouti-population/|title=Djibouti Population 2019|website=World Population Review}}</ref> stanovništvo Džibutija je u velikoj mjeri vitalno jer 30,71% ukupnog stanovništva države je u dobi do 14 godina a više od polovine stanovništva je mlađe od 24 godine (52,71%). Osim toga, stanovništvo ima visoku stopu nataliteta koja iznosi 23,3 promila a prirodni priraštaj prema procjeni za 2018. iznosio je 2,13%. === Jezici === {{Glavni|Jezici Džibutija}} Džibuti je [[Višejezičnost|višejezična]] država. Većina stanovnika govori [[Somalski jezik|somalskim]] (524.000 govornika) ili [[afarski jezik|afarskim jezikom]] (306.000 govornika) kao maternjim ili prvim jezikom. Ovi idiomi su [[Maternji jezik|maternji jezici]] somalijskih i afarskih etničkih grupa. Oba jezika pripadaju velikoj [[Afroazijski jezici|afroazijski porodici]] [[Kušitski jezici|kušitskih jezika]]. U Džibutiju su i dva službena jezika: arapski i francuski. Arapski jezik je od vjerskog značaja jer velika većina stanovništva su po religijskoj pripadnosti muslimani. To je standardni arapski jezik. Kolokvijalno oko 59.000 stanovnika govori arapski dijalekt Ta'izzi-Adeni, poznat i kao džibutski arapski. Francuski služi kao statutarni nacionalni jezik. To je naslijeđeno iz kolonijalnog perioda i osnovni je jezik u oblasti obrazovanja. Oko 17.000 stanovnika Džibutija francuski koristi kao prvi jezik. Jezici imigranata uključuju omanski arapski (38.900 govornika), amharski (1.400 govornika) i grčki (1.000 govornika). === Religija === {{Glavni|Religija u Džibutiju|Islam u Džibutiju|Kršćanstvo u Džibutiju}} Stanovništvo Džibutija većinom je muslimansko stanovništvo. [[Islam]] čini oko 94% narodnog stanovništva (približno 740.000 od 2012.), dok je preostalih 6% stanovnika [[Kršćanstvo|kršćani]], većinom imigranati iz [[Italija|Italije]], [[Francuska|Francuske]], [[Etiopija|Etiopije]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/djibouti/|title=Djibouti - The World Factbook|website=www.cia.gov|access-date=25. 6. 2021|archive-date=9. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109085133/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/djibouti|url-status=dead}}</ref> Islam je ušao u regiju vrlo rano, jer je grupa progonjenih muslimana tražila utočište preko [[Crveno more|Crvenog mora]] na [[Rog Afrike|Rogu Afrike]] na nagovor [[Poslanici u islamu|islamskog poslanika]] [[Muhammed]]a. Godine 1900, tokom ranog dijela [[Kolonijalna era|kolonijalne ere]], na tim teritorijama praktično nije bilo kšćana, a samo oko 100–300 sljedbenika dolazilo je iz škola i sirotišta nekoliko katoličkih misija u francuskom [[Somaliland]]u. Ustav Džibutija imenuje islam kao jedinu državnu religiju, a također predviđa jednakost građana svih vjera (član 1) i slobodu vjerske prakse (član 11).<ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Djibouti_2010.pdf?lang=en|title=Ustav Džibutija 2010.}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.adi.dj/constitut/constitut_dj.htm|title=Ustav Džibutija|access-date=29. 10. 2019|archive-date=25. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125063016/http://www.adi.dj/constitut/constitut_dj.htm|url-status=dead}}</ref> Većina lokalnih muslimana pridržava se [[Sunitski islam|sunitske denominacije]], slijedeći [[šafijski mezheb]]. Muslimani koji nisu vjerski pripadnici uglavnom pripadaju sufijskim redovima različitih škola.<ref>{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Poglavlje 1: Vjerska pripadnost}}</ref> Prema Međunarodnom izvještaju o vjerskoj slobodi iz 2008, dok muslimanski Džibućani imaju zakonsko pravo da pređu ili se vjenčaju s nekom drugom vjerom, obraćenici mogu naići na negativne reakcije svoje porodice i klana ili društva u cjelini, a često se suočavaju s pritiskom da se vrate islamu.<ref>{{Cite web|url=https://www.refworld.org/docid/4b20f03523.html|title=Refworld {{!}} Djibouti: Situation and treatment of Christians, including instances of discrimination or violence; effectiveness of recourse available in cases of mistreatment; problems that a Muslim can face if he or she converts to Christianity or marries a Christian (2000-2009)|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|website=Refworld|language=en|access-date=25. 6. 2021}}</ref> [[Eparhija Džibutijska]] opslužuje malo lokalno katoličko stanovništvo, za koje procjenjuje da je u 2006. imalo oko 7.000 pojedinaca.<ref>{{Cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/ddjib.html|title=Eparhija u Džibutiju}}</ref> == Kultura == {{Glavni|Kultura Džibutija}} [[Datoteka:Wood jar from Oue`a, Tadjoura, Djibouti.jpg|lijevo|mini|200x200piksel|Tradicionalna drvena rezbarena tegla iz [[Oued Ouea|Oue'a]] u regiji [[Tadjourah (regija)|Tadjourah]].]] Odjeća u Džibutiju odražava vruću i suhu klimu u regiji. Kad nisu odjeveni u zapadnjačku odjeću poput hlača i majica, muškarci obično nose ''macawiis'', što je tradicionalna odjeća nalik [[Sarong]]<nowiki/>u koja se nosi oko struka. Mnogi [[nomadi]] nose labasto umotani bijeli pamučni ogrtač zvan ''tobe'' koji se spušta do oko koljena, a kraj prebačen preko ramena (slično [[Rimsko Carstvo|rimskoj]] [[Toga|togi]]). Žene obično nose ''dirac'', dugu, laganu, prozračnu haljinu od [[voila]] izrađenu od [[pamuk]]a ili [[poliester]]a koja se nosi preko poluklizača i grudnjaka u punoj dužini. Udate žene obično nose marame na glavi koje se nazivaju ''shash'' i često pokrivaju gornji dio tijela šalom poznatim kao ''garbasaar''. Neudate ili mlade žene, međutim, ne pokrivaju uvijek glavu. Tradicionalna [[Arapi|arapska]] odjeća, poput muške ''[[Jalabija|jellabiya]]'' (''jellabiyaad'' na [[Somalijski jezik|somalijskom]]) i ženske [[džilbab]]e, također se često nosi. U nekim prilikama, poput festivala, žene se mogu ukrasiti specijaliziranim nakitom i pokrivačima za glavu sličnim onima koje nose [[Berberi|berberska]] plemena [[Magrib]]a.<ref>{{Cite web|url=http://www.discoverfrance.net/Colonies/Images/Places/Djibouti/Women_Costumes_Djibouti.jpg|title=Slika žena iz Džibutija koje nose tradicionalnu odjeću}}</ref> Mnogo originalne umjetnosti Džibutija prenose se i čuvaju usmeno, uglavnom kroz pjesmu. Mnogi primjeri [[islam]]skog, [[Osmansko Carstvo|osmanlijskog]] i [[Francuska|francuskog]] utjecaja mogu se primijetiti i u lokalnim zgradama koje sadrže gipsane proizvode, pažljivo izrađene motive i [[Kaligrafija|kaligrafiju]]. === Muzika === {{Glavni|Muzika u Džibutiju}} [[Datoteka:Oud - MIM PHX.jpg|mini|251x251piksel|[[Oud]] je uobičajeni instrument u tradicionalnoj muzici Džibutija.]] [[Somalci]] imaju bogato muzičko naslijeđe usredsređeno na tradicionalni [[somalijski folklor]]. Većina somalijskih pjesama su [[Pentatonična skala|pentatonične]]. Odnosno, oni koriste samo pet [[Ton (muzika)|tonova]] po [[Oktava|oktavi]] za razliku od [[Heptatonska skala|heptatonske skale]] (sedam nota) kao što je [[Dur|dur skala]]. Na prvo slušanje, somalijsku muziku možda pogrešno zamjenjuju sa zvukovima obližnjih regija poput [[Etiopija|Etiopije]], [[Sudan]]a ili [[Arapsko poluostrvo|Arapskog poluostrva]], ali je na kraju prepoznatljiva po svojim jedinstvenim melodijama i stilovima. Somalijske pjesme su obično proizvod suradnje tekstopisaca (''midho''), tekstopisaca (''laxan'') i pjevača (''codka'' ili "glas"). [[Balvo|Balwo]] je somalijski muzički stil usredsređen na ljubavne teme koji je popularan u Džibutiju.<ref name="Diriye Abdullahi 2001">{{Cite book|last=Diriye Abdullahi|first=Mohamed|url=https://www.worldcat.org/oclc/58388895|title=Culture and customs of Somalia|date=2001|publisher=Greenwood Press|isbn=0-313-05040-6|location=Westport, Conn.|oclc=58388895}}</ref> Tradicionalna [[Afari|afarska]] muzika nalikuje narodnoj muzici drugih dijelova [[Rog Afrike|Roga Afrike]], poput [[Etiopija|Etiopije]]; sadrži i elemente [[Arapska muzika|arapske muzike]]. Historija Džibutija zabilježena je u poeziji i pjesmama njegovog nomadskog naroda i vraća se hiljadama godina u vrijeme kada su narodi Džibutija trgovali običnom kožom, kožom za parfeme i začine drevnog [[Egipat|Egipta]], [[Indija|Indije]] i [[Kina|Kine]]. Afarska usmena književnost je također prilično muzikalna. Dolazi u mnogim varijantama, uključujući pjesme za vjenčanja, rat, pohvale i hvalisanje.<ref>{{Cite web|url=http://expedition.bensenville.lib.il.us/Africa/Djibouti/culture.htm|title=Džinuti - Pregled kulture|access-date=25. 6. 2021|archive-date=2. 5. 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040502144249/http://expedition.bensenville.lib.il.us/Africa/Djibouti/culture.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> === Književnost === {{Glavni|Književnost u Džibutiju}} Džibuti ima dugu poetsku tradiciju. Nekoliko dobro razvijenih somalijskih oblika stihova uključuju ''gabay'', ''jiifto'', ''geeraar'', ''wiglo'', ''<nowiki/>'buraanbur'', ''beercade'', ''afarey'' i ''guuraw''. ''Gabay'' (epska pjesma) ima najsloženiju dužinu i metar, često prelazeći 100 redova. Smatra se znakom poetskog postignuća kada je mladi pjesnik u stanju da komponuje takav stih i smatra se visinom poezije. Grupe memorizera i recitatora (''hafidayaal'') tradicionalno su propagirale dobro razvijenu umjetničku formu. Pjesme se vrte oko nekoliko glavnih tema, uključujući ''baroorodiiq'' (elegija), ''amaan'' (pohvala), ''jacayl'' (romansa), ''guhaadin'' (klevetanje), ''digasho'' (piljiti) i ''guubaabo'' (smjernice). ''Baroorodiiq'' je sastavljen u spomen na smrt istaknutog pjesnika ili ličnosti.<ref name="Diriye Abdullahi 2001"/> [[Afari]] su upoznati sa ginnilijem, vrstom ratnika-pjesnika i vrača i imaju bogatu usmenu tradiciju narodnih priča. Oni također imaju opsežan repertoar borbenih pjesama.<ref>{{Cite book|last=Phillips|first=Matt|url=https://www.worldcat.org/oclc/156777263|title=Ethiopia & Eritrea|date=2006|publisher=Lonely Planet|others=Jean-Bernard Carillet|isbn=1-74104-436-7|edition=Treće|location=Footscray, Vic.|oclc=156777263}}</ref> [[Datoteka:El Hadj Hassan Gouled Aptidon Stadium.jpg|mini|220x220piksel|[[Stadion El Hadj Hassan Gouled Aptidon]] u [[Djibouti]]<nowiki/>u]] Pored toga, Džibuti ima dugu tradiciju [[Islamska književnost|islamske književnosti]]. Među najistaknutijim historijskim djelima je srednjovjekovni ''Futuh Al-Habash'' od ''Shihāb al-Din-a'', koji bilježi [[Abasinijsko-adalski rat|osvajanje Abasinije]] vojske [[Adalski sultanat|Adalskiog sultanata]] tokom 16. vijeka.<ref>{{Cite book|last=ʻArabfaqīh|first=Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn ʻAbd al-Qādir, activeth century|url=https://www.worldcat.org/oclc/57236304|title=The conquest of Abyssinia : 16th century|date=2003|others=Paul Stenhouse, Richard Pankhurst, Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn ʻAbd al-Qādir, activeth century Translation of: ʻArabfaqīh|isbn=0-9723172-6-0|edition=Prvo|location=Hollywood, CA|oclc=57236304}}</ref> Posljednjih godina brojni političari i intelektualci pisali su memoare ili razmišljanja o zemlji. === Sport === {{Glavni|Sport u Džibutiju}} Nogomet je najpopularniji sport među [[Džibutanci]]ma. Zemlja je postala članica [[FIFA]]-e 1994, ali je sudjelovala u kvalifikacijskim rundama za [[Afrički kup nacija]] kao i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|FIFA-ino Svjetsko prvenstvo]] sredinom 2000-ih. U novembru 2007, [[nogometna reprezentacija Džibutija]] pobijedila je [[Nogometna reprezentacija Somalije|reprezentaciju Somalije]] rezultatom 1: 0 na [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010]], što je bila prva pobjeda vezana za Svjetsko prvenstvo.{{Nedostaje referenca}} Nedavno je [[Svjetska streličarska federacija]] pomogla u osnivanju streličarske federacije Džibutija, a u regiji [[Arta (regija)|Arti]] se stvara međunarodni streličarski centar koji će podržati razvoj streličarstva u [[Istočna Afrika|istočnoj Africi]] i na području [[Crveno more|Crvenog mora]].{{Nedostaje referenca}} [[Datoteka:Sambusadish.jpg|mini|220x220piksel|Tanjir [[samosa]] je popularna tradicionalna grickalica.]] === Kuhinja === {{Glavni|Džibutijska kuhinja}} [[Džibutijska kuhinja]] mješavina je [[Somalijska kuhinja|somalijske]], [[Afarska kuhinja|afarske]], [[Jemenska kuhinja|jemenske]] i [[Francuska kuhinja|francuske kuhinje]], uz neke dodatne [[Južna Azija|južnoazijske]] (posebno [[Indijska kuhinja|indijske]]) kulinarske utjecaje. Domaća jela se obično pripremaju s puno bliskoistočnih začina, u rasponu od [[šafran]]a do [[cimet]]a. [[Jemen]]ska riba na žaru, otvorena na pola i često kuhana u pećnicama ''tandoori'' stila, lokalna je delicija. Začinjena jela dolaze u mnogim varijacijama, od tradicionalnog ''Fah-faha'' ili "''Soupe Djiboutienne''" (začinjena juha od kuhane govedine), do mokrog ''yetakelt''-a (začinjeno miješano varivo od povrća). ''Xalwo'' ili [[halva]] popularna je poslastica koja se jede u svečanim prilikama, poput proslave [[Bajram-namaz|bajrama]] ili svadbenih dočeka. Halva se pravi od šećera, kukuruznog škroba, kardamoma u prahu, muškatnog oraščića u prahu i ''ghee''-a. [[Kikiriki]] se ponekad dodaje za poboljšanje teksture i okusa.<ref>{{Cite book|last=Ali|first=Barlin|url=https://www.worldcat.org/oclc/174543498|title=Somali cuisine|date=2007|isbn=978-1-4259-7706-1|location=Bloomington, Indiana|oclc=174543498}}</ref> Nakon obroka, kuće se tradicionalno parfimiraju [[Tamjan (materijal)|tamjanom]] (''cuunsi'') ili [[tamjan]]om (''lubaan''), koji se priprema u kadionici koja se naziva ''dabqaad''. == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Djibouti}} {{wikiatlas|Djibouti}} *{{službeni website|http://www.presidence.dj}} Vlade Džibutija *{{službeni website|http://www.visitdjibouti.dj}} nacionalnog turizma *{{CIA World Factbook link|dj|Džibuti}} *[http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/country_info/profile/en_Djibouti_SoWMy_Profile.pdf Džibuti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005165925/http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/country_info/profile/en_Djibouti_SoWMy_Profile.pdf |date=5. 10. 2012 }} na "UNFPA" *[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=DJ Džibuti] na "International Futures" {{Afrička unija}} {{Arapska liga-dno}} {{Države Afrike}} {{Džibuti po temama}} {{OIS}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Džibuti|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države arapskog govornog područja]] [[Kategorija:Države francuskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1977.]] [[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Wikipedia:Projekti/Projekt "Afričke države"]] bcxpl1x69a4a495793o9o5ex1tq7vj6 0 15044 3836801 3802761 2026-04-23T16:03:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836801 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | izvorno_ime = República de Guinea Ecuatorial<br />République de la Guinée Équatoriale<br />República da Guiné Equatorial | zvanično_ime = Ekvatorska Gvineja | ime_genitiv = Ekvatorske Gvineje | zastava = Flag of Equatorial Guinea.svg | grb = Coat_of_arms_of_Equatorial_Guinea.svg | mapa = LocationEquatorialGuinea.png | službeni_jezik = [[Španski jezik|španski]], [[Francuski jezik|francuski]] i [[portugalski jezik|portugalski]] | glavni_grad = [[Ciudad de la Paz]] | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = [[Teodoro Obiang Nguema Mbasogo]] | vrsta_druge_vlasti = Predsjednik vlade | vladar_druga_vlast = [[Manuel Osa Nsue Nsua]] | po_površini_na_svijetu = 141. | površina = 28.051 | procenat_vode = 0 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 154. | stanovnika = 1.714.672 | gustoća = 61 | nezavisnost = Od [[Španija|Španije]] [[12. oktobar|12. oktobra]] [[1968]]. | valuta = [[CFA franak]] (100 centima) | vremenska_zona = [[UTC]] +1 | himna = "[[Caminemos pisando la senda]]" | internetski_nastavak = [[.gq]] | pozivni_broj = 240 }} '''Ekvatorska Gvineja''', službeni naziv '''Republika Ekvatorska Gvineja''', ([[Španski jezik|španski]]: República de Guinea Ecuatorial, francuski: République de Guinée Équatoriale) jeste država koja se nalazi u centralnoj [[Afrika|Africi]]. Ima površinu od 28,000 kvadratnih kilometara i jedna je od najmanjih država kontinentalne Afrike. Ima veliki potencijal za dobar život stanovništva, međutim, bogatstvo je koncentrisano u rukama vlade i elite. Ispod granice siromaštva živi 70% stanovništva. Država ima oko 1.714.672 stanovnika, što je čini trećom najmanjom državom u kontinentalnoj Africi.<ref>[[Sejšeli]], [[Gambija]], [[Djibouti]], [[Ruanda]], [[Burundi]], [[Zelenortska Ostrva]], [[Komori]], [[Svazi]], and [[Sao Tome i Principe]] are smaller in terms of area, and [[Djibouti]] and the Sahrawi Arab Democratic Republic have smaller populations, although the population of the latter is disputed</ref>. Ekvatorijalna Gvineja se sastoji iz dva dijela: kontinentalnog regiona (Río Muni), uključujući nekoliko malih, obali bliskih ostrva, kao što su Corisco, Elobey Grande i Elobey Chico; i izolovanog regiona koji sadrži ostrva Annobón i Bioko (prijašnji Fernando Po). Glavni grad [[Ciudad de la Paz]] je smješten blizu centra Rio Muni u kontinentalnom dijelu Ekvatorijalne Gvineje, između gradova Bata i Mongomo. == Etimologija == Tokom [[Kolonijalna era|kolonijalne ere]] država je nosila ime [[Španska Gvineja]] (kolonija [[Španija|Španije]] kod [[Gvinejski zaliv|Gvinejskog zaliva]]). Trenutno ime uzima nakon [[nezavisnost]]i, te značenje tog imena predstavlja mjesto gdje se država nalazi: blizu [[Ekvator]]a i [[Gvinejski zaliv|Gvinejskog zaliva]]. == Historija == === Postkolonijalna historija === U septembru 1968., Francisco Macías Nguema je izabran kao prvi predsjednik Ekvatorijalne Gvineje, i nezavisnost je priznata 12. oktobra, 1968. U julu 1970., Nguema sačinjava jednodijelnu državu. Njegov režim i teror dovode do smrti ili izgnanstva jedne trećine stanovništva. Smatra se da je od tadašnjih 300 000 stanovnika, oko 80 000 ubijeno. Ekonomija je propala a stručni strani radnici su otišli. Teodoro Obiang je smijenio sa vlasti Francisco Macías Nguema-u, 3. augusta 1979., u krvavom [[državni udar|državnom udaru]]. == Vlada == Godine 1968. donesen je nov ustav, po kojem su Fernando Póo i Río Muni autonomne pokrajine Ekvatorske Gvineje, koja je iste godine stekla nezavisnost. Prvi predsjednik Francisco Macías Nguema proglašen je 1972. doživotnim predsjednikom. Godine 1979. Nguema je oboren i smaknut, a vlast je preuzelo Vrhovno vojno vijeće koje je vodio Teodor Obiang Nguema Mbasogo; 1982. donesen je nov ustav, koji je trebao jamčiti izbornu demokraciju, ali je u političkom životu i dalje dominirala jedna stranka (Jedinstvena narodna stranka), dok oporba djeluje uglavnom iz inozemstva. Obiang je pobjeđivao na predsjedničkim izborima 1996, 2002. i 2009.<ref name="proleksis.lzmk.hr">{{Cite web|url=https://proleksis.lzmk.hr/5258/|title=Ekvatorska Gvineja {{!}} Proleksis enciklopedija|website=proleksis.lzmk.hr|access-date=31. 10. 2020}}</ref> Demokratski sistem formalno je uveden 1991.Prema Ustavu od 17. XI. 1991 (dopunjen amandmanima 1995., te izmijenjen 2012), Ekvatorska Gvineja republika je s predsjedničkim sistemom vlasti. Predsjednik republike šef je države i vrhovni zapovjednik oružanih snaga. Biraju ga građani na izravnim izborima za mandat od 7 godina i može biti biran najviše na dva mandata. Izvršna je vlast u rukama predsjednika republike koji imenuje članove Vijeća ministara (vlade), koje mu je odgovorno za svoj rad. Zakonodavnu vlast ima dvodomni Parlament, koji se sastoji od Doma narodnih zastupnika (Camara de los Representantes del Pueblo), sa 100 zastupnika, koje izravno biraju građani za mandat od 5 godina, te Senata, sa 70 članova, od kojih 55 biraju građani, a 15 imenuje predsjednik republike. Biračko je pravo opće i jednako, a imaju ga svi građani s navršenih 18 godina života. Vrhovni sud najviša je institucija u sistemu sudbene vlasti.<ref name="enciklopedija.hr">{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=17501|title=Ekvatorska Gvineja {{!}} Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=31. 10. 2020}}</ref>{{Proširiti sekciju}} == Političke podjele == {{Proširiti sekciju}} == Geografija == Ekvatorijalna Gvineja se nalazi u zapadnoj centralnoj Africi. Zemlja se sastoji od kontinentalnog dijela, zvanog Rio Muni, koji graniči sa Kamerunom na sjeveru i Gabonom na jugu i istoku. Pet malih ostrva: Bioko, Corisco, Annabon (Annobón), Mali Elobey i Veliki Elobey, su također dijelovi države. Bioko se nalazi na oko 40&nbsp;km od [[Kamerun]]a. Ostrvo Annobón leži na 595 kilometara između Kameruna i [[Gabon]]a. Ostala [[ostrvo|ostrva]] su locirana blizu kontinentalnog regiona i to kao okolna ostrvca oko glavnog ostrva. Uprkos imenu, ni jedan dio Ekvatorijalne Gvineje ne leži na [[ekvator]]u. Sva se zemlja nalazi u području ekoregiona ekvatorijalnih obalnih šuma Atlantskog okeana, osim malih dijelova sa centralnoafričkom mangrovom, na obali, posebno u ušću [[Rijeka|rijeke]] Muni. == Privreda == Glavni izvor prihoda prije sticanja nezavisnosti je bio kakao. Otkrivanje velikih rezervi nafte, 1996. i početak njenog vađenja je dovelo do dramatičnog porasta vladinih prihoda. Ekvatorijalna Gvineja ima i ostale neupotrijebljene prirodne i ljudske resurse, uključujući tropsku klimu, plodno tlo, puno pitke vode, luke za velike brodove i dosta radne snage, doduše nekvalificirane. Iako ima [[GDP|Bruto domaćeg proizvoda]] (PPP) od preko 30 000 US$, Ekvatorijalna Gvineja se nalazi veoma nisko na UN listi ljudskog razvoja. Ova država je u svojevrsnom "paradoksu obilja" odnosno "prokletstvu zbog puno prirodnih resursa", kako pojedini naučnici nazivaju situaciju kada [[Jeffrey Sachs|zemlja ima prirodna bogatstva a siromašno stanovništvo]] i nerijetko velike unutrašnje sukobe. == Stanovništvo == Prema Ustavu od 17. XI. 1991 (dopunjen amandmanima 1995., te izmijenjen 2012), Ekvatorska Gvineja republika je s predsjedničkim sistemom vlasti. Predsjednik republike šef je države i vrhovni zapovjednik oružanih snaga. Biraju ga građani na izravnim izborima za mandat od 7 godina i može biti biran najviše na dva mandata. Izvršna je vlast u rukama predsjednika republike koji imenuje članove Vijeća ministara (vlade), koje mu je odgovorno za svoj rad. Zakonodavnu vlast ima dvodomni Parlament, koji se sastoji od Doma narodnih zastupnika (Camara de los Representantes del Pueblo), sa 100 zastupnika, koje izravno biraju građani za mandat od 5 godina, te Senata, sa 70 članova, od kojih 55 biraju građani, a 15 imenuje predsjednik republike. Biračko je pravo opće i jednako, a imaju ga svi građani s navršenih 18 godina života. Vrhovni sud najviša je institucija u sistemu sudbene vlasti.<ref name="proleksis.lzmk.hr"/> Ekvatorska Gvineja ima 1 222 442 stanovnika (preliminarni rezultati popisa 2015) od kojih 72,2% naseljava kontinentalni dio zemlje, a 27,8% otočni. Prosječna je gustoća naseljenosti 43,6 st./km²; najgušće su naseljeni otoci Bioko (pokrajina Bioko Norte, 452 st./km²) i Pagalu (258 st./km²), dok je kontinentalni dio, izuzev priobalja (Litoral, 53 st./km²), vrlo rijetko naseljen (18–30 st./km²). Najbrojniji su pripadnici naroda Fang (56,6%), slijede Bubi (10,0%) i Seke (2,9%) te Nigerijci (Joruba 8,0%, Ibo 4,0%) kao sezonski radnici; Europljana (uglavnom Španci) ima oko 3,0%. Po vjeri prevladavaju kršćani (93,6%; katolici 87,0%, protestanti 5,0% i dr.), ali ima i muslimana sunita (2,0%) te pripadnika tradicionalnih vjerovanja. Prosječna je godišnja stopa porasta stanovništva 2,8% (2010–15). Prirodni priraštaj (2,21% ili 22,1‰, 2013) rezultat je vrlo visoka nataliteta (35,4‰) i za afričke prilike relativno niska mortaliteta (13,2‰) stanovništva, koje je u prosjeku veoma mlado; u dobi je do 14 godina 39,6% st., od 15 do 64 godine 53,7% st., a u dobi od 65 i više godina 6,5% st. (2011). Mortalitet dojenčadi iznosi 69,3‰ (2013). Očekivano je trajanje života za muškarce 51,7 godina, a za žene 54,6 godina (2013). Ekonomski je aktivno 414 000 st. ili 33,8% (2014); u poljoprivredi (plantaže kakaa i kave), šumarstvu i ribarstvu (lov na tune, školjkarstvo) zaposlena je glavnina aktivnog stanovništva (69,1%), dok je u građevinarstvu, industriji, rudarstvu i uslužnim djelatnostima zajedno zaposleno svega 30,9% (2003). Službeni su jezici španski i francuski, a razgovorni portugalski (otok Pagalu), bubi, fang, engleski i dr. Nepismeno je 5,5% stanovništva starijeg od 15 godina (2012).<ref name="enciklopedija.hr" /> Među zemljama podsaharske Afrike, Ekvatorijalna Gvineja ima jednu od najviših stopa pismenosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/literacy/|title=Literacy - The World Factbook|website=www.cia.gov|access-date=4. 8. 2025|archive-date=1. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401014237/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/literacy/|url-status=dead}}</ref>{{Proširiti sekciju}} == Kultura == U junu 1984. godine, sazvan je Prvi hispansko-afrički kulturni kongres kako bi se istražio kulturni identitet Ekvatorijalne Gvineje.<ref>{{Cite web|url=http://www.equatorialguinea.org/information1387/information.htm|title=Equatorial Guinea - Quick Facts Datos Basicos|website=www.equatorialguinea.org|access-date=4. 8. 2025}}</ref> == Također pogledajte == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Equatorial Guinea}} {{wikiatlas|Equatorial Guinea}} * {{CIA World Factbook link|ek|Ekvatorska Gvineja}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1023151.stm Ekvatorska Gvineja] na [[BBC|BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GQ Ekvatorska Gvineja] na "International Futures" {{Države Afrike}} {{Afrička unija}} {{OPEC}} {{CPLP}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ekvatorska Gvineja|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države francuskog govornog područja]] [[Kategorija:Države španskog govornog područja]] [[Kategorija:Države portugalskog govornog područja]] [[Kategorija:Bivše portugalske kolonije]] [[Kategorija:Bivše španske kolonije]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1968.]] [[Kategorija:Države članice Afričke unije]] [[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Države članice zajednice portugalskog govornog područja]] 1zle5ppsp9g7ve53ncy2kgp1nq0gxmh 0 16739 3837024 3682180 2026-04-24T11:43:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3837024 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija himna |naslov = God Save the King |latinica = |naslov-bs = Bože čuvaj kralja |slika = God Save the King (sheet, 1745).png |veličina_slike = 200px |opis_slike = Partitura himne ''God Save the King''. |država = <div style="text-align: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em;">{{plainlist| * {{ZID|Antigva i Barbuda}} (kraljevska) * {{ZID|Australija}} (kraljevska) i njen [[Države i teritorije Australije|posjed]] [[Ostrvo Norfolk|ostrva Norfolk]] (državna i kraljevska) * {{ZID|Bahami}} (kraljevska) * {{ZID|Beliz}} (kraljevska) * {{ZID|Kanada}} (kraljevska) * {{ZID|Grenada}} (kraljevska) * {{ZID|Jamajka}} (kraljevska) * {{ZID|Novi Zeland}} (državna i kraljevska) i njeni posjedi [[Cookova Ostrva|Cookovih ostrva]], [[Niue]]a (kraljevska) i [[Tokelau]]a (državna i kraljevska) * {{ZID|Sveti Kristofor i Nevis}} (kraljevska) * {{ZID|Tuvalu}} (kraljevska) * {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} (državna i kraljevska), njen [[krunski posjed]] i [[Britanske prekomorske teritorije|prekomorske teritorije]]. </div>}} |jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] |tekstopisac = [[Henry Carey]], [[1790.]] |kompozitor = ''Nepoznato'' |ostali_nazivi = "God Save the Queen"<br>({{jez-bs|"Bože čuvaj kraljicu"}})<br /><small>(kad je ženski monarh na vlasti)</small> |prihvaćena = [[1745.]] |zvuk = U.S. Navy Band - God Save the King.oga |naslov_zvuka = "God Save the King" |bilješke = }} "'''God Save the King'''" ({{jez-bs|"Bože čuvaj kralja"}}), odnosno "'''God Save the Queen'''" ({{jez-bs|"Bože čuvaj kraljicu"|linkovi=ne}}), jest himna koja se koristi u pojedinim zemljama [[Commonwealth nacija|Commonwealtha]] i zemljama [[Krunski posjed|Britanske krune]]. Tekst se prilagođava u zavisnosti od toga je li muški ili ženski monarh na vlasti. Autor melodije nije poznat, ali se 1619. pripisuje [[John Bull|Johnu Bullu]]. "God Save the King" [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske|britanska]] je himna, ali tu ulogu ima i na drugim britanskim teritorijama. Jedna je od dvaju nacionalnih himni na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]], [[Australija|Australiji]] (od 1984), [[Kanada|Kanadi]] (od 1980), [[Barbados]]u, [[Jamajka|Jamajci]], i [[Tuvalu]]u. U zemljama koje nisu bile dio [[Britansko carstvo|Britanskog carstva]] melodija himne "God Save the King" poslužila je kao temelj za razne patriotske pjesme iako su dijelom povezane s kraljevskom svečanosti. U [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] melodija himne upotrebljena je za patriotsku pjesmu "My Country 'Tis of Thee". Od svoje prve verzije tekst je mijenjan: neki su stihovi dodani, neki uklonjeni, pa i danas u zavisnosti od predstavljanja bira se odgovarajući tekst. Najčešće se pjeva samo jedna strofa, ponekad i dvije, a u značajnijim prilikama se pjevaju i tri strofe. Muziku ove pjesme prihvatile su i neke druge države za himnu ([[Lihtenštajn]] do 1961, [[Švicarska]] i [[Njemačka]] od 1871. do 1918). [[Rock]]-verziju himne izveli su [[Sex Pistols]]i. == Tekst == === Izvorni tekst === :God save our gracious King, :Long live our noble King, :God save the King! :Send him victorious, :Happy and glorious, :Long to reign over us; :God save the King! :O Lord our God arise, :Scatter his enemies :And make them fall; :Confound their politics, :Frustrate their knavish tricks, :On Thee our hopes we fix, :God save us all! :Thy choicest gifts in store :On him be pleased to pour; :Long may he reign; :May he defend our laws, :And ever give us cause :To sing with heart and voice, :God save the King! :Not in this land alone, :But be God's mercies known, :From shore to shore! :Lord make the nations see, :That men should brothers be, :And form one family, :The wide world over. :From every latent foe, :From the assassins blow, :God save the King! :O'er his thine arm extend, :For Britain's sake defend, :Our father, prince, and friend, :God save the King! :Lord grant that Marshal Wade :May by thy mighty aid :Victory bring. :May he sedition hush, :And like a torrent rush, :Rebellious Scots to crush. :God save the King! === Dodatne strofe u Kanadi === :Our loved Dominion bless :With peace and happiness :From shore to shore; :And let our Empire be :Loyal, united, free :True to himself and Thee :God save the King. === Prva strofa na francuskom (pjevana u Kanadi) === :Dieu protège la roi :De sa main souveraine! :Vive la roi! :Qu'un règne glorieux, :Long et victorieux :Rende son peuple heureux. :Vive la roi! == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://news.bbc.co.uk/olmedia/1035000/audio/_1038758_united_kingdom.ram Audio-Stream Himna Ujedinjenog Kraljevstva (Real Player)] * [http://www.national-anthems.de/anthems-0407/anthem-unitedkingdom-71.mp3 71 sekundi MP3]{{Mrtav link}} (izvor: [http://www.national-anthems.de/ www.national-anthems.de]{{Mrtav link}}) * [http://lcweb2.loc.gov/cocoon/ihas/loc.natlib.ihas.200000012/default.html Porijeklo] {{Himne Evrope}} [[Kategorija:Državne himne]] [[Kategorija:Ujedinjeno Kraljevstvo]] ouym9cnpmxh78inbnslj33eouex0x4p 0 16932 3837018 3816115 2026-04-24T11:16:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3837018 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Change in Average Temperature.svg|mini|upright=1.35|Prosječne temperature zraka od 2011. do 2021. u odnosu na prosjek od 1956. do 1976.]] [[Datoteka:Global Temperature And Forces.svg|mini|upright=1.35|Promjena prosječne globalne temperature od predindustrijske ere. Ljudska aktivnost predstavlja glavni uzrok povećanju tokom industrijske ere. Prirodne sile dodaju relativno malo promjenjivosti.<ref>{{harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}}</ref>{{rp|SPM-7}}]] "Savremena upotreba pojma '''klimatske promjene''' podrazumijeva '''globalno zatopljenje''' koje je prouzrokovalo čovječanstvo i utjecaj tih promjena na vremenske prilike na Zemlji. Iako je bilo klimatskih promjena u prošlosti, trenutne su znatno brže od svih zabilježenih u historiji Zemlje.<ref>{{harvnb|IPCC SR15 Ch1|2018|p=54|ps=: Ove stope promjena koje pokreće čovjek na globalnom nivou daleko premašuju stope promjena koje su potaknule geofizičke ili biosferne sile koje su promijenile putanju Zemljinog sistema u prošlosti…}}</ref> Glavni uzrok su [[emisije stakleničkih plinova]], većinom [[ugljik-dioksid]]a ({{CO2}}) i [[metan]]a, koje nastaju sagorijevanjem [[fosilna goriva|fosilnih goriva]] u energetske svrhe. Drugi uzročnici emisija jesu ratarstvo, [[proizvodnja čelika]] i cementa te gubitak šuma.<ref name="auto2">{{harvnb|Our World in Data, 18 September|2020}}</ref> Na rast temperature također utječu gubici [[Albedo|snježnog pokrivača koji reflektira sunčevu svjetlost]] i otpuštanje ugljik-dioksida iz šuma pogođenih sušama. Sve ovo ubrzava proces globalnog zatopljenja.<ref>{{harvnb|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021|p=59|ps=: The combined effect of all climate feedback processes is to amplify the climate response to forcing...}}</ref> Temperature na tlu porasle su dvostruko brže u odnosu na globalni prosjek. Pustinje se proširuju, dok su [[toplotni val]]ovi i [[šumski požar]]i sve češći.<ref>{{harvnb|IPCC SRCCL|2019|p=7|ps=: Od predindustrijskog perioda, temperatura vazduha na površini zemlje porasla je skoro dvostruko više od globalne prosječne temperature (visoka pouzdanost). Klimatske promjene... doprinijele su dezertifikaciji i degradaciji zemljišta u mnogim regijama (visoka pouzdanost).}}; {{harvnb|IPCC SRCCL|2019|p=45|ps=: Klimatske promjene igraju sve veću ulogu u određivanju režima šumskih požara uz ljudsku aktivnost (srednja pouzdanost), a očekuje se da će buduća klimatska varijabilnost povećati rizik i ozbiljnost šumskih požara u mnogim biomima kao što su tropske prašume (visoka pouzdanost).}}</ref> Povećano zagrijavanje na [[Arktik]]u doprinijelo je topljenju [[permafrost]]a, [[lednik]]a i gubitku [[morski led|morskog leda]].<ref>{{harvnb|IPCC SROCC|2019|p=16|ps=: Tokom posljednjih decenija, globalno zagrijavanje dovelo je do široko rasprostranjenog smanjenja kriosfere, sa gubitkom mase ledenih pokrivača i glečera (veoma visoka pouzdanost), smanjenjem snježnog pokrivača (visoka pouzdanost) i obima i debljine arktičkog morskog leda (vrlo velika pouzdanost) ), i povećana temperatura permafrosta (vrlo visoka pouzdanost).}}</ref> Povećane temperature također izazivaju snažnije oluje i druge ekstremne vremenske prilike.<ref name=":0">{{Harvnb|USGCRP Chapter 9|2017|p=260}}.</ref> Zbog promjena okoliša, mnoge vrste primorane su se seliti iz svojih staništa – [[koralni grebeni|koralnih grebena]], planina, Arktika i drugih sličnih mjesta – dok drugima prijeti opasnost od izumiranja.<ref>{{cite web|url=https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-impacts/climate-impacts-ecosystems_.html#Extinction|title=Climate Impacts on Ecosystems|date=19. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127185656/https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-impacts/climate-impacts-ecosystems_.html#Extinction|archive-date=27. 1. 2018|url-status=live|access-date=5. 2. 2019|quote=Planinski i arktički ekosistemi i vrste su posebno osjetljivi na klimatske promjene... Kako se temperature okeana zagrijavaju i povećava kiselost okeana, izbjeljivanje i odumiranje korala će vjerovatno postati češći.|author=EPA}}</ref> Ljudima prijeti nestašica hrane i vode, češće i snažnije poplave, toplotni valovi, bolesti i ekonomska šteta. Klimatske promjene također mogu postaći seobu ljudi.<ref name="auto3">{{harvnb|Cattaneo|Beine|Fröhlich|Kniveton|2019}}; {{harvnb|UN Environment, 25 October|2018}}.</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] smatra da su klimatske promjene najveća prijetnja globalnom zdravlju u 21. stoljeću.<ref>{{harvnb|IPCC AR5 SYR|2014|pp=13–16}}; {{harvnb|WHO, Nov|2015}}: Klimatske promjene su najveća prijetnja globalnom zdravlju u 21. vijeku. Zdravstveni radnici imaju dužnost da se brinu o sadašnjim i budućim generacijama. Vi ste na prvoj liniji u zaštiti ljudi od klimatskih uticaja – od više toplotnih talasa i drugih ekstremnih vremenskih pojava; od izbijanja zaraznih bolesti kao što su malarija, denga i kolera; od posljedica pothranjenosti; kao i liječenje ljudi oboljelih od raka, respiratornih, kardiovaskularnih i drugih nezaraznih bolesti uzrokovanih zagađenjem okoline."</ref> Čak i ako se uspije smanjiti buduće zatopljenje, pojedine posljedice – kao što su [[porast razine mora]], zatopljenje i [[zakiseljenje okeana]] – potrajat će stoljećima.<ref>{{harvnb|IPCC SR15 Ch1|2018|p=64|ps=: Održane neto nulte antropogene emisije {{CO2}} i opadanje neto antropogenih ne-{{CO2}} radijacionih sila tokom višedecenijskog perioda bi zaustavile antropogeno globalno zagrijavanje tokom tog perioda, iako ne bi zaustavile porast nivoa mora ili mnoge drugi aspekti prilagođavanja klimatskog sistema.}}</ref> Već su osjetne mnoge posljedice trenutne razine zatopljenja, koja je otprilike 1,2&nbsp;°C. [[Međuvladin panel o klimatskim promjenama]] (IPCC) predviđa veće posljedice kad taj broj pređe 1,5&nbsp;°C.<ref name="SR15">{{Harvnb|IPCC SR15 Summary for Policymakers|2018|p=7}}</ref> Dodatno zatopljenje povećava rizik prekoračenja [[Klimatske kritične tačke|klimatskih kritičnih tačaka]], od kojih je jedna otapanje [[Grenlandska ledena ploča|Grenlandske ledene ploče]].<ref>{{harvnb|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021|p=71}}</ref> Rješenje problema klimatskih promjena podrazumijeva poduzimanje određenih radnji kojima bi se ograničila količina zatopljenja te prilagodilo trenutnim i predstojećim klimatskim promjenama.<ref name="auto">{{harvnb|NASA, Mitigation and Adaptation|2020}}</ref> Buduće zatopljenje može se ublažiti smanjenjem emisija stakleničkih plinova i uklanjanjem ih iz [[Zemljina atmosfera|atmosfere]].<ref name="auto"/> Da bi se to ostvarilo, bit će potrebno preći s uglja na solarnu i [[Energija vjetra|energiju vjetra]] te povećati [[sačuvanje energije|učinkovitost energije]].<ref>{{harvnb|United Nations Environment Programme|2019|loc=Table ES.3|p=xxiii}}; {{harvnb|Teske, ed.|2019|p=xxvii, Fig.5}}.</ref> Emisije će se dodatno smanjiti prelaskom na [[električna vozila]] i [[toplotna pumpa|toplotne pumpe]].<ref>{{harvnb|United Nations Environment Programme|2019|loc=Table ES.3 & p. 49}}; {{harvnb|NREL|2017|pp=vi, 12}}</ref> [[Zaštita šuma|Sprečavanje]] [[rašumljavanje|rašumljavanja]] te intenzivno pošumljavanje može pomoći apsorpciji {{CO2}}.<ref>{{harvnb|IPCC SRCCL Summary for Policymakers|2019|p=18}}</ref> Pojedine zajednice mogu se prilagoditi klimatskim promjenama tako što će poboljšati zaštitu obala, bolje upravljati nepogodama i razviti otpornije usjeve. Rješenja sama po sebi ne mogu smanjiti rizik snažnih, opsežnih i trajnih posljedica.<ref>{{harvnb|IPCC AR5 SYR|2014|loc=SPM 3.2|p=17}}</ref> <noinclude>{{multiple image | perrow = 2 | total_width = 350 | image1 = Bobcat Fire, Los Angeles, San Gabriel Mountains.jpg | alt1 = Bobcat Fire in Monrovia, CA, September 10, 2020 | image2 = Bleached coral (24577819729).jpg | alt2 = Bleaching damage to the Great Barrier Reef | image3 = 1396231548000-AP-Superstorm-Sandy.jpg | alt3 = Shoreline picture of New Jersey after Hurricane Sandy went through the day before | image4 = Boats on Lake Oroville during the 2021 drought.jpg | alt4 = In May 2021, water levels of Lake Oroville dropped to 38% of capacity. | footer = Primjeri posljedica klimatskih promjena, odozgo nadolje u smjeru kazaljke na satu: [[Šumski požar]] nastao zbog toplote i suše, [[izbijeljeni korali]] zbog zagrijavanja i zakiseljavanja okeana, [[suša]] koja utječe na nestašicu vode i poplave obala prouzrokovane olujama i porastom razine mora }}</noinclude> Zemlje potpisnice [[Pariski sporazum|Pariskog sporazuma]] 2015. dogovorile su se da će, poduzimanjem raznih mjera ublažavanja, zadržati razinu zatopljenja "ispod 2&nbsp;°C". Međutim, i kad se uzmu u obzir obaveze propisane sporazumom, [[temperatura]] bi se do kraja stoljeća mogla povisiti do otprilike 2,7&nbsp;°C.<ref name="UNEP2021">{{harvnb|United Nations Environment Programme|2021|p=36|ps=: "A continuation of the effort implied by the latest unconditional NDCs and announced pledges is at present estimated to result in warming of about 2.7&nbsp;°C (range: 2.2–3.2&nbsp;°C) with a 66 per cent chance."}}</ref> Da bi se porast temperature zaustavio na 1,5&nbsp;°C bit će potrebno prepoloviti emisije do 2030. te doseći nulte neto stope do 2050.<ref>{{harvnb|IPCC SR15 Ch2|2018|pp=95–96|ps=: U modelskim putevima bez ili sa ograničenim prekoračenjem od 1,5&nbsp;°C, globalne neto antropogene emisije {{CO2}} opadaju za oko 45% u odnosu na nivoe iz 2010. do 2030. (40-60% interkvartilni raspon), dostižući neto nulu oko 2050. (2045–2055 interkvartilni raspon)}}; {{harvnb|IPCC SR15|2018|loc=SPM C.3|p=17|ps=:Svi putevi koji ograničavaju globalno zagrijavanje na 1,5 °C sa ograničenim ili nikakvim prekoračenjem projiciraju upotrebu uklanjanja ugljičnog dioksida (CDR) reda od 100–1000 GtCO2 tokom 21. vijeka. CDR bi se koristio za kompenzaciju zaostalih emisija i, u većini slučajeva, za postizanje neto negativnih emisija kako bi se globalno zagrijavanje vratilo na 1,5&nbsp;°C nakon vrhunca (visoka pouzdanost). CDR implementacija nekoliko stotina GtCO2 podložna je višestrukim ograničenjima izvodljivosti i održivosti (visoka pouzdanost).}}; {{harvnb|Rogelj|Meinshausen|Schaeffer|Knutti|Riahi|2015}}; {{harvnb|Hilaire et al.|2019}}</ref> {{TOC limit|3}} == Uzroci == [[Klima]]tske promjene na Zemlji su odgovor na vanjske utjecaje, uključujući one vezane za stakleničke gasove i varijacije u kretanju Zemlje u [[orbita|orbiti]] oko [[Sunce|Sunca]],<ref>Berger, A.; et al. (2005), ''[http://www.agu.org/pubs/crossref/2005/2005PA001173.shtml On the origin of the 100-kyr cycles in the astronomical forcing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026121629/http://www.agu.org/pubs/crossref/2005/2005PA001173.shtml |date=26. 10. 2012}}'', Paleoceanography 20 (4): PA4019.</ref><ref>Genthon, C.; et al. (1987), ''[http://www.nature.com/nature/journal/v329/n6138/abs/329414a0.html Vostok Ice Core - Climatic response to CO2 and orbital forcing changes over the last climatic cycle]'', Nature 329 (6138): 414–418</ref> promjene u sunčevoj aktivnosti i [[vulkan]]ske erupcije.<ref>Robock, A.; Oppenheimer, C. (2003), ''Volcanism and the Earth’s Atmosphere'', Washington DC: American Geophysical Union. str. 139, {{ISBN|0-87590-998-1}}.</ref> Učinak nijednog od navedenih faktora nije trenutan. Termalna inertnost [[okean]]a na Zemlji i spori odgovori ostalih posrednih učinaka znači da Zemljina trenutna klima nije u ravnoteži. Pojedine studije pokazuju da čak i ako bi se staklenički gasovi stabilizirali na nivoima iz [[2000]] godine, i dalje bi se nastavilo zagrijavanje za otprilike 0,5&nbsp;°C.<ref>Meehl, Gerald A.; et al. (2005), ''[http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/307/5716/1769.pdf How Much More Global Warming and Sea Level Rise]'', Science 307 (5716): 1769–1772</ref> ''Globalno zamračenje'', odnosno postepeno smanjenje intenziteta direktnog Sunčevog sjaja na površinu Zemlje, moglo bi djelimično ublažiti globalno zagrijavanje od kraja [[20. vijek]]a. Naučnici su procijenili s pouzdanošću od 66-90% da su efekti izazvane [[aerosol]]ima, uz vulkansku aktivnost, usporili globalno zatopljenje, kao i da bi staklenički gasovi prouzrokovali dosta veće zatopljenje.<ref name="grida7">[http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-spm.pdf Summary for Policymakers], ''Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change''</ref> === Efekat staklenika === [[Datoteka:Mauna Loa Carbon Dioxide-bs.svg|mini|desno|Količina ugljik dioksida izmjerena u intervalu od 1960-2009 na [[vulkan]]u Mauna Loa, [[Havaji]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]]] Postoji naučni konsenzus da je porast atmosferskih stakleničkih gasova uzrokovan ljudskim djelovanjem i da je izazvao veći dio zatopljenja posmatrano od početka industrijske ere do danas, pri čemu ovo zatopljenje ne može biti zadovoljavajuće objašnjeno samo prirodnim uzrocima.<ref>Gillett, Nathan P.; Dáithí A. Stone, Peter A. Stott, Toru Nozawa, Alexey Yu. Karpechko, Gabriele C. Hegerl, Michael F. Wehner & Philip D. Jones (2008), ''[https://web.archive.org/web/20081217020053/http://www.cru.uea.ac.uk/~nathan/pdf/ngeo338.pdf Attribution of polar warming to human influence]'', Nature Geoscience 1: 750</ref> Ovi uzroci bi trebali biti najjasniji za period od posljednjih 50 godina, pošto je to razdoblje industrijskog procvata kada se desilo najveće povećanje koncentracije stakleničkih gasova i za koje postoje najpotpunija mjerenja. [[Efekt staklenika]] je otkrio [[Joseph Fourier]] 1824,<ref>{{Cite web |url=http://www.aip.org/history/climate/co2.htm |title=Otkriće globalnog zatopljenja |access-date=27. 3. 2009 |archive-date=11. 11. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111201545/https://www.aip.org/history/climate/co2.htm |url-status=dead }}</ref> a prvi ga je kvantitativno istražio [[Svante August Arrhenius|Svante Arrhenius]] [[1896]] godine. To je proces putem kog se, emisijom i apsorpcijom [[infracrveno zračenje|infracrvenih zraka]] i atmosferskih gasova, zagrijava donji dio atmosfere i površine planete. Tako IPCC smatra da prirodni staklenički gasovi imaju značajan efekat zagrijavanja od oko 33&nbsp;°C, bez kojih bi Zemlja bila nenastanjiva.<ref>''[http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf IPCC WG1 AR4 Report — Chapter 1: Historical Overview of Climate Change Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126204443/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf |date=26. 11. 2018 }}'', IPCC WG1 AR4 izvještaj, IPCC, 2007, str. 97</ref> Glavni staklenički gasovi su [[voda|vodena para]], koja uzrokuje oko 36-70% od stakleničkog efekta (ne uključujući oblake), ugljik dioksid (CO<sub>2</sub>), koji uzrokuje 9-26% efekta, [[metan]] (CH<sub>4</sub>), koji uzrokuje 4-9%; te [[ozon]], koji uzrokuje 3-7% ukupnog efekta staklenika.<ref>Kiehl, J. T.; Kevin E. Trenberth (1997), ''[https://web.archive.org/web/20050519080336/http://www.atmo.arizona.edu/students/courselinks/spring04/atmo451b/pdf/RadiationBudget.pdf Earth’s Annual Global Mean Energy Budget]'', Bulletin of the American Meteorological Society, 78 (2), str. 197–208</ref> Čovjekova aktivnost od [[industrijska revolucija|industrijske revolucije]] do danas je povećala količinu stakleničkih gasova u atmosferi, te dovela do povećanja klimatskih utjecaja zbog CO<sub>2</sub>, metana, troposferskog ozona, [[hlorofluorougljenik|CFCa]] i [[dušik suboksid]]a. Koncentracije CO<sub>2</sub> i metana su povećane od sredine [[18. vijek]]a za 50% odnosno 250%<ref>https://earthobservatory.nasa.gov/images/146978/methane-emissions-continue-to-rise</ref> respektivno.<ref name=":0" /> Ovi nivoi su znatno veći nego u bilo koje vrijeme tokom posljednjih 650.000 godina kao razdoblju za koje postoje pouzdaniji podaci dobiveni iz jezgri taloga leda. Manje direktni geološki dokazi pokazuju da su ovako visoke koncentracije CO<sub>2</sub> posljednji put bile prije otprilike 20 miliona godina.<ref>Pearson, Paul N.; Palmer, Martin R. (2000), ''[http://www.nature.com/nature/journal/v406/n6797/abs/406695a0.html Atmospheric carbon dioxide concentrations over the past 60 million years]'', Nature 406 (6797): str. 695–699</ref> Budući da je život na Zemlji nastao prije više od 3,5 milijardi godina,<ref>Schopf, J.W. The First Billion Years: When Did Life Emerge? Elements 2,4:229-233, 2006.</ref> to znači da je život na Zemlji vjerovatno u stanju adaptirati se na povećane nivoe ugljik dioksida. Izgaranjem fosilnih [[goriva]] proizvedeno je oko tri četvrtine povećanja CO<sub>2</sub> iz ljudske aktivnosti tokom proteklih 20 godina. Ostatak je većinom usljed promjena u korištenju [[Tlo|zemljišta]], naročito zbog krčenja [[šuma]].<ref>Summary for Policymakers, ''[http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103133514/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm |date=3. 1. 2004 }}'', Intergovernmental Panel on Climate Change. 20. januar 2001.</ref> Koncentracija CO<sub>2</sub> i dalje raste zbog izgaranja fosilnih goriva i promjena korištenja zemljišta. Budućnost stope porasta zavisit će o neizvjesnom [[Ekonomija|ekonomskom]], [[Sociologija|sociološkom]], [[Tehnologija|tehnološkom]] i prirodnom razvoju. Posebni izvještaj IPCCa o scenarijima emisije pruža široki spektar budućih CO<sub>2</sub> scenarija, u rasponu od 541 do 970 ppm do 2100 godine.<ref>Prentice, I. Colin; et al, (2001), ''[http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/123.htm 3.7.3.3 SRES scenarios and their implications for future CO2 concentration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208031611/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/123.htm |date=8. 12. 2006}}'', Intergovernmental Panel on Climate Change</ref> === Aerosoli === [[Globalno zamračenje]], postupno smanjenje u jačini globalnog direktnog zračenja na površinu Zemlje, moglo bi imati djelimično međudjelovanje sa globalnim zagrijavanjem tokom perioda od [[1960]]-[[1990]] godine. Naučnici su utvrdili sa 66-90% sigurnosti da su efekti izazvani ljudskim aerosolima, pored vulkanske aktivnosti, donekle smanjili neke od efekata zagrijavanja koji su nastali zbog stakleničkih gasova.<ref name=autogenerated2>g</ref> Antropogene emisije drugih onečišćujućih supstanci, posebno [[sumpor|sulfatnih]] aerosola, mogu davati rashladne efekte povećanjem reflektiranja sunčevog zračenja. Ovo se naročito odnosi na hlađenje koje je zabilježeno sredinom dvadesetog vijeka,<ref>Mitchell, J. F. B.; et al, (2001), ''[http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/462.htm 12.4.3.3 Space-time studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711023544/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/462.htm |date=11. 7. 2007}}'', Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change</ref> iako je hlađenje moglo nastupiti većim ili manjim dijelom i zbog prirodnih varijabilnosti. === Ozon === [[Ozonske rupe]], odnosno stalni pad u ukupnoj količini [[ozon]]a u Zemljinoj [[stratosfera|stratosferi]], ponekad se uzimaju kao pojava povezana sa globalnim zatopljenjem. Iako postoji nekoliko zajedničkih područja, između ove dvije pojave nema puno povezanosti. Smanjenje stratosferskog ozona utječe na zahlađivanje, ali se značajnije smanjenje količine ozona nije desilo sve do kasnih [[1970te|1970tih]].<ref>Sparling, Brien (2001), ''[http://www.nas.nasa.gov/About/Education/Ozone/history.html Ozone Depletion, History and politics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306131834/http://www.nas.nasa.gov/About/Education/Ozone/history.html |date=6. 3. 2009 }}'', NASA</ref> Ozon u [[troposfera|troposferi]] ima suprotan utjecaj i doprinosi zagrijavanju površine. == Porast temperature == [[Datoteka:Rodney·and·Otamatea·Times•1912•Coal·consumption·affecting·climate.jpg|thumb|Članak iz novozelandskih novina (objavljen 14. avgusta 1912.) koji opisuje principe globalnog zagrijavanja]] Procjenjuje se da je globalna temperatura na površini Zemlje porasla za 0,75&nbsp;°C u odnosu na period [[1860]]-[[1900]], u skladu sa mjerenjima ali uz ogradu da mjerenja sve do 1950-tih nisu bila preciznija od 1&nbsp;°C pa je riječ o nepouzdanoj procjeni. Tako se procjenjuje i da je efekat urbanih "toplinskih ostrva" na globalno zatopljenje oko 0,02&nbsp;°C u periodu od 1900 godine.<ref name="chapter3">{{Cite web |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf |title=Radna grupa I, sekcija 3.2.2.2, 2007, IPPC, str. 243 |access-date=22. 4. 2009 |archive-date=23. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023052326/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf |url-status=dead }}</ref> Od [[1979]] godine temperature zemljišta su se povećavale oko dva puta brže nego temperature [[okean]]a (0,25&nbsp;°C na deceniju u odnosu na 0,13&nbsp;°C po deceniji zagrijavanja okeana).<ref name="chapter3"/> Temperature u donjem dijelu troposfere su porasle između 0,12 i 0,22&nbsp;°C po desetljeću od 1979 godine, prema satelitskim mjerenjima temperature. Na osnovu procjene [[NASA]]-e, godina [[2005]] bila je najtoplija godina otkako postoje pouzdanija instrumentalna mjerenja od kraja [[19. vijek]]a, a toplija je u odnosu na prethodni rekord postavljen [[1998]] godine za nekoliko stotih dijelova stepena.<ref>Hansen, James E.; et al (2006), ''[http://data.giss.nasa.gov/gistemp/2005/ Goddard Institute for Space Studies, GISS Surface Temperature Analysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160728152541/http://data.giss.nasa.gov/gistemp/2005/ |date=28. 7. 2016 }}'', NASA Goddard Institute for Space Studies</ref>, što je praktično zanemarljivo. Smatra se da su 1998 godine temperature bile neuobičajeno visoke, zbog najjačeg [[El Niño|El-Niño efekta]] u posljednjih 100 godina.<ref>Changnon, Stanley A.; Bell, Gerald D. (2000), ''El Niño, 1997-1998: The Climate Event of the Century'', London, Oxford University Press, {{ISBN|0-19-513552-0}}</ref> == Ekonomska i politička debata == Sve veća prisutnost naučnih spoznaja o globalnom zatopljenju u javnosti je rezultirala mnogim političkim i ekonomskim raspravama i debatama.<ref>Weart, Spencer (2006), ''The Public and Climate Change'' u Weart, Spencer: ''[http://www.aip.org/history/climate/index.html The Discovery of Global Warming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305145343/http://www.aip.org/history/climate/index.html |date=5. 3. 2012 }}'', American Institute of Physics</ref> Siromašne regije, posebno u [[Afrika|Africi]], izložene su najvećem riziku od očekivanih efekata globalnog zatopljenja, a njihove emisije stakleničkih gasova su izrazito malehne u odnosu na razvijeni svijet.<ref>Revkin, Andrew, (2007), ''[http://www.nytimes.com/2007/04/01/science/earth/01climate.html?ex=1333080000&en=6c687d64add0b7ba&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss Poor Nations to Bear Brunt as World Warms]'', The New York Times</ref> Pitanje klimatskih promjena je potaklo raspravu o koristima ograničavanja industrijske emisije stakleničkih gasova s obzirom na troškove koje bi takve promjene donijele. Bilo je rasprava u nekoliko zemalja o troškovima i prednostima pronalaženja i korištenja alternativnih izvora [[energija|energije]] u cilju smanjenja emisije ugljika.<ref>''[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6432829.stm EU agrees on carbon dioxide cuts]'', BBC, 9. mart 2007</ref> Neki [[ekonomija|ekonomisti]] su pokušali procijeniti ukupne neto ekonomske troškove šteta od klimatskih promjena širom svijeta. Takve procjene su do sada bile bez konačnih zaključaka, neke procjene vrijednosti su se kretale od -10 US$ po [[tona|toni]] ugljika (tC) (-3 US$ po toni [[ugljik dioksid]]a) do 350 US$/tC (95 US$ po toni ugljik dioksida), dok prosjek iznosi 43 US$ po toni ugljika (12 US$ po toni CO<sub>2</sub>).<ref name="grida7" /> Novije studije pokazale su da "zeleni" pristupi energiji, poput biogoriva (npr. kukuruz-etanola), također rezultiraju u ispuštanju CO<sub>2</sub> u atmosferu<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931780,00.html |title=Tallying Biofuels' Real Environmental Cost |access-date=31. 1. 2010 |archive-date=26. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826150808/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931780,00.html |url-status=dead }}</ref>. Istovremeno, podaci [[Svjetska banka|Svjetske Banke]] govore da je promjena namjene za zemljišta koja su do sada korištena za proizvodnju hrane, u proizvodnju biogoriva, udvostručilo cijenu hrane u svijetu od 2005-2008, povećavajući glad naročito u najsiromašnijim dijelovima svijeta.<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=89545855 World Bank Chief: Biofuels Boosting Food Prices]</ref> == Naučni konsenzus i društvo == === Naučni konsenzus === [[Datoteka:20211103_Academic_studies_of_scientific_consensus_-_global_warming,_climate_change_-_vertical_bar_chart_-_en.svg|upright=1.35|mini|Akademske studije naučne saglasnosti o tome je li globalno zagrijavanje uzrokovano ljudskim aktivnostima među klimatskih stručnjacima pokazuje gotovo jednoglasan konsenzus.<ref>{{cite journal|last1=Powell|first1=James Lawrence|date=20. 11. 2019|title=Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0270467619886266?journalCode=bsta|journal=Bulletin of Science, Technology & Society|volume=37|issue=4|pages=183–184|doi=10.1177/0270467619886266|access-date=15. 11. 2020|s2cid=213454806}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last1=Lynas|first1=Mark|last2=Houlton|first2=Benjamin Z|last3=Perry|first3=Simon|date=2021|title=Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2966|journal=Environmental Research Letters|volume=16|issue=11|pages=114005|bibcode=2021ERL....16k4005L|doi=10.1088/1748-9326/ac2966|issn=1748-9326}}</ref> Studije također pokazuju da je stepen konsenzusa u uzajamnoj vezi s ekspertizom u klimatologiji.<ref>{{harvnb|Cook|Oreskes|Doran|Anderegg|2016}}</ref>]] Postoji gotovo jednoglasan naučni [[konsenzus]] da se klima zagrijava i da je to uzrokovano ljudskim djelatnostima. Saglasnost je u novijoj literaturi dostigla više od 99%.<ref name=":5" /><ref name="Powell2019">{{cite journal|last1=Powell|first1=James|date=20. 11. 2019|title=Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0270467619886266?journalCode=bsta|journal=Bulletin of Science, Technology & Society|volume=37|issue=4|pages=183–184|doi=10.1177/0270467619886266|access-date=15. 11. 2020|s2cid=213454806}}</ref> Starija istraživanja pokazala su da se od 90% do 100% klimatologa slaže oko toga da čovječanstvo igra ulogu u uzrokovanju klimatskih promjena. Podaci tih istraživanja prikupljeni su na osnovu konkretnog pitanja i odgovora.<ref name="Cook_et_al_2016">{{harvnb|Cook|Oreskes|Doran|Anderegg|2016}}; {{harvnb|NASA, Scientific Consensus|2020}}</ref> Sva naučna tijela nacionalnog ili međunarodnog položaja slažu se s onim mišljenjem.<ref>{{harvnb|NRC|2008|p=2}}; {{harvnb|Oreskes|2007|p=[https://books.google.com/books?id=PXJIqCkb7YIC&pg=PA68 68]}}; {{Harvnb|Gleick, 7 January|2017}}</ref> Dostignut je i konsenzus da treba preduzeti odgovarajuće mjere da bi se ljudi zaštitili od uticaja klimatskih promjena. Nacionalne akademije nauka pozvale su svjetske lidere da smanje ispuštanje štetnih gasova.<ref>Zajednička izjava {{harvtxt|G8+5 Academies|2009}}; {{harvnb|Gleick, 7 January|2017}}.</ref> Naučna rasprava se odvija u člancima iz [[Naučni časopis|časopisa]] koji se [[Stručna recenzija|stručno recenziraju]]. Naučnici ih procjenjuju svakih nekoliko godina u izvještajima [[Međuvladin panel o klimatskim promjenama|Međuvladinog panela o klimatskim promjenama]].<ref>{{harvnb|Royal Society|2005}}.</ref> Izvještaj panela o procjeni za 2021. navodi da ljudi "nedvosmisleno uzrokuju klimatske promjene".<ref name=":5" /> === Poricanje i dezinformacije === {{Dodatne informacije|Poricanje klimatskih promjena}} [[Datoteka:20200327_Climate_change_deniers_cherry_picking_time_periods.gif|200px|mini|Podaci su pažljivo izabrani i izdvojeni iz kratkih razdoblja kako bi se lažno tvrdilo da se globalna temperatura ne povisuje. Plave linije trenda pokazuju kratka razdoblja koja se upotrebljavaju za prikrivanje dugoročnih trendova zagrijavanja (crvene linije). Plave tačke predstavljaju [[Pauza globalnog zatopljenja|pauzu globalnog zatopljenja]].{{sfn|Stover|2014}}]] Na javnu raspravu o klimatskim promjenama snažno su uticali njihovo poricanje i [[Dezinformacija|dezinformacije]]. Nastali su u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i otad su se proširili na druge zemlje, naročito na Kanadu i [[Australija|Australiju]]. Akteri koji stoje iza poricanja klimatskih promjena oblikuju dobro finansiranu i relativno usklađenu koaliciju kompanija za fosilna goriva, industrijskih grupa, konzervativnih [[Trust mozgova|analitičkih centara]] i disidentskih naučnika.<ref>{{harvnb|Dunlap|McCright|2011|pp=144, [https://books.google.com/books?id=RsYr_iQUs6QC&pg=PA155 155]}}; {{harvnb|Björnberg|Karlsson|Gilek|Hansson|2017}}</ref> Kao i prethodno kod duhanske industrije, glavna strategija tih grupa bila je stvaranje sumnje u naučne podatke i rezultate.<ref>{{harvnb|Oreskes|Conway|2010}}; {{harvnb|Björnberg|Karlsson|Gilek|Hansson|2017}}</ref> Mnogi koji poriču, odbacuju ili drže neopravdanu sumnju u naučni konsenzus o antropogenim klimatskim promjenama označeni su kao "skeptici u pogledu klimatskih promjena". Nekoliko naučnika primijetilo je da je to pogrešan naziv.<ref>{{harvnb|O’Neill|Boykoff|2010}}; {{harvnb|Björnberg|Karlsson|Gilek|Hansson|2017}}</ref> Postoje različite varijante poricanja: neki poriču da se zagrijavanje uopšte događa; neki priznaju zagrijavanje, ali ga pripisuju prirodnim činiocima; neki umanjuju negativne uticaje klimatskih promjena.<ref name="Björnberg 2017">{{harvnb|Björnberg|Karlsson|Gilek|Hansson|2017}}</ref> Proizvodnja nesigurnosti u vezi s naukom kasnije je dovela do [[Proizvedena kontroverza|proizvedene kontroverze]] – stvaranja uvjerenja da postoji značajna nesigurnost u vezi s klimatskim promjenama u naučnoj zajednici da bi se odgodile promjene politike.<ref>{{harvnb|Dunlap|McCright|2015|p=308}}.</ref> Strategije za promoviranje tih zamisli jesu prigovaranje naučnim institucijama i preispitivanje pobuda pojedinačnih naučnika.<ref name="Björnberg 2017" /><ref>{{harvnb|Dunlap|McCright|2011|p=146}}.</ref> Nerazumijevanje klimatskih promjena dodatno je podstakla [[Eho-komora (mediji)|eho-komora]] [[blog]]ova i medija koji ih poriču.<ref>{{harvnb|Harvey|Van den Berg|Ellers|Kampen|2018}}</ref> === Javna svijest i mišljenje === Klimatske promjene privukle su pažnju međunarodne javnosti krajem osamdesetih godina 20. stoljeća.<ref name=":3">{{harvnb|Weart "The Public and Climate Change (since 1980)"}}</ref> Zbog zbunjujućeg medijskog izvještavanja početkom devedesetih, ljudi su često miješali klimatske promjene s drugim ekološkim problemima, poput [[oštećenja ozonskog omotača]].<ref name="Newell2006">{{harvnb|Newell|2006|p=80}}; {{harvnb|Yale Climate Connections, 2 November|2010}}</ref> U [[Popularna kultura|popularnoj kulturi]], prvi film koji je dospio do masovne javnosti o ovoj temi bio je ''[[Dan poslije sutra]]'' 2004, a poslije nekoliko godina premijerno je prikazan dokumentarni film ''[[Neprijatna istina]]'' [[Al Gore|Ala Gorea]]. Knjige, priče i filmovi o klimatskim promjenama pripadaju žanru [[Klimatska fantastika|klimatske fantastike]].<ref name=":3" /> Postoje značajna regionalna, spolna, starosna i politička razilaženja kako u zabrinutosti javnosti za klimatske promjene, tako i u njihovom shvatanju. Obrazovanije osobe, a u nekim zemljama žene i mlađe osobe, češće vide klimatske promjene kao ozbiljnu prijetnju.<ref>{{harvnb|Pew|2015|p=10}}.</ref> Postoji i jaz među pobornicima u mnogim zemljama,<ref name="auto1">{{harvnb|Pew|2020|}}.</ref> a države s visokim emisijama [[ugljik-dioksid]]a ({{CO2}}) obično su manje zabrinute.<ref>{{harvnb|Pew|2015|p=15}}.</ref> Stavovi o uzrocima klimatskih promjena uveliko se razlikuju među zemljama.<ref>{{harvnb|Yale|2021|p=7}}.</ref> S vremenom je zabrinutost porasla do tačke u kojoj većina građana u mnogim zemljama sad izražava visok nivo zabrinutosti zbog klimatskih promjena ili ih posmatra kao globalno vanredno stanje.<ref name="auto1" /><ref>{{harvnb|Yale|2021|p=9}}; {{harvnb|UNDP|2021|p=15}}.</ref> Viši stepen zabrinutosti povezan je sa snažnijom javnom podrškom politikama koje se bave klimatskim promjenama.<ref>{{harvnb|Smith|Leiserowitz|2013|p=943}}.</ref> ==== Protesti i tužbe ==== [[Datoteka:"Stop_Global_Warming"_child_demonstrators_in_Toronto_27_Sep_2019.jpg|mini|Protesti djece u [[Toronto|Torontu]] ([[Kanada]]) protiv globalnog zatopljenja]] Popularnost klimatskih protesta porasla je desetih godina 21. stoljeća. Demonstranti zahtijevaju od političkih vođa da preduzmu mjere za sprečavanje klimatskih promjena. Protesti mogu biti u obliku javnih demonstracija, divesticije fosilnih goriva, tužbi i drugih aktivnosti.<ref>{{harvnb|Gunningham|2018}}.</ref> U značajne demonstracije spada [[Školski štrajk za klimu]]. U toj inicijativi, mladi ljudi širom svijeta protestuju od 2018. tako što petkom izostaju iz škole, nadahnuti švedskom tinejdžerkom [[Greta Thunberg|Gretom Thunberg]].<ref>{{harvnb|The Guardian, 19 March|2019}}; {{harvnb|Boulianne|Lalancette|Ilkiw|2020}}.</ref> Masovne akcije [[Građanska neposlušnost|građanske neposlušnosti]] grupa poput [[Pobuna protiv istrebljenja|Pobune protiv istrebljenja]] protestovale su ometanjem saobraćaja i javnog prevoza.<ref>{{harvnb|Deutsche Welle, 22 June|2019}}.</ref> Parnice se sve više upotrebljavaju kao sredstvo za jačanje klimatskih akcija javnih ustanova i kompanija. Aktivisti pokreću i tužbe koje ciljaju na vlade i zahtijevaju od njih da preduzmu ambiciozne mjere ili sprovode postojeće zakone o klimatskim promjenama.<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2021/apr/29/historic-german-ruling-says-climate-goals-not-tough-enough|title='Historic' German ruling says climate goals not tough enough|last=Connolly|first=Kate|date=29. 4. 2021|website=The Guardian|access-date=1. 5. 2021}}</ref> Tužbe protiv kompanija koje sagorijevaju fosilna goriva uglavnom traže nadoknadu za gubitak i štetu.<ref>{{harvnb|Setzer|Byrnes|2019}}.</ref> == Reference == {{refspisak}} == Literatura == === Izvještaji IPCC-a === {{refbegin}} <!-- =========AR4================== --> ==== Prvi izvještaj radne grupe AR4==== <!-- Short-cite {{harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}} links to this citation. --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG1|2007}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2007 |title=Climate Change 2007: The Physical Science Basis |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=S. |editor-last1=Solomon |editor-first2=D. |editor-last2=Qin |editor-first3=M. |editor-last3=Manning |editor-first4=Z. |editor-last4=Chen |editor-first5=M. |editor-last5=Marquis |editor-first6=K. B. |editor-last6=Averyt |editor-first7=M. |editor-last7=Tignor |editor-first8=H. L. |editor-last8=Miller |publisher=Cambridge University Press |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/contents.html |isbn=978-0-521-88009-1 }} <!-- # --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG1 Ch1|2007}} |chapter=Chapter 1: Historical Overview of Climate Change Science |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=H. |last1=Le Treut |first2=R. |last2=Somerville |first3=U. |last3=Cubasch |first4=Y. |last4=Ding |first5=C. |last5=Mauritzen |first6=A. |last6=Mokssit |first7=T. |last7=Peterson |first8=M. |last8=Prather |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}} |pages=93–127 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG1 Ch8|2007}} |chapter=Chapter 8: Climate Models and their Evaluation |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter8.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=D. A. |last1=Randall |first2=R. A. |last2=Wood |first3=S. |last3=Bony |first4=R. |last4=Colman |first5=T. |last5=Fichefet |first6=J. |last6=Fyfe |first7=V. |last7=Kattsov |first8=A. |last8=Pitman |first9=J. |last9=Shukla |first10=J. |last10=Srinivasan |first11=R. J. |last11=Stouffer |first12=A. |last12=Sumi |first13=K. E. |last13=Taylor |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}} |pages=589–662 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG1 Ch9|2007}} |chapter=Chapter 9: Understanding and Attributing Climate Change |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=G. C. |last1=Hegerl |first2=F. W. |last2=Zwiers |first3=P. |last3=Braconnot |first4=N. P. |last4=Gillett |first5=Y. |last5=Luo |first6=J. A. |last6=Marengo Orsini |first7=N. |last7=Nicholls |first8=J. E. |last8=Penner |first9=P. A. |last9=Stott |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}} |pages=663–745 }} ====Drugi izvještaj radne grupe AR4==== <!-- Short-cite {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}} links to this citation. --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG2|2007}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2007 |title=Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability |series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=M. L. |editor-last1=Parry |editor-first2=O. F. |editor-last2=Canziani |editor-first3=J. P. |editor-last3=Palutikof |editor-first4=P. J. |editor-last4=van der Linden |editor-first5=C. E. |editor-last5=Hanson |publisher=Cambridge University Press |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/contents.html |isbn=978-0-521-88010-7 |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=10. 11. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110071159/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/contents.html |url-status=dead }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG2 Ch1|2007}} |chapter=Chapter 1: Assessment of observed changes and responses in natural and managed systems |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter1.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=C. |last1=Rosenzweig |first2=G. |last2=Casassa |first3=D. J. |last3=Karoly |first4=A. |last4=Imeson |first5=C. |last5=Liu |first6=A. |last6=Menzel |first7=S. |last7=Rawlins |first8=T. L. |last8=Root |first9=B. |last9=Seguin |first10=P. |last10=Tryjanowski |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}} |pages=79–131 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG2 Ch19|2007}} |chapter=Chapter 19: Assessing key vulnerabilities and the risk from climate change |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=S. H. |last1=Schneider |first2=S. |last2=Semenov |first3=A. |last3=Patwardhan |first4=I. |last4=Burton |first5=C. H. D. |last5=Magadza |first6=M. |last6=Oppenheimer |first7=A. B. |last7=Pittock |first8=A. |last8=Rahman |first9=J. B. |last9=Smith |first10=A. |last10=Suarez |first11=F. |last11=Yamin |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}} |pages=779–810 }} ====Treći izvještaj radne grupe AR4==== <!-- Short-cite {{harvnb|IPCC AR4 WG3|2007}} links to this citation. --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG3|2007}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2007 |title=Climate Change 2007: Mitigation of Climate Change |series=Contribution of Working Group III to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=B. |editor-last1=Metz |editor-first2=O. R. |editor-last2=Davidson |editor-first3=P. R. |editor-last3=Bosch |editor-first4=R. |editor-last4=Dave |editor-first5=L. A. |editor-last5=Meyer |publisher=Cambridge University Press |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/contents.html |isbn=978-0-521-88011-4 |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=12. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012170817/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/contents.html |url-status=dead }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG3 Ch1|2007}} |chapter=Chapter 1: Introduction |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg3/ar4-wg3-chapter1.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=H.-H. |last1=Rogner |first2=D. |last2=Zhou |first3=R. |last3=Bradley |first4=P. |last4=Crabbé |first5=O. |last5=Edenhofer |first6=B. |last6=Hare |first7=L. |last7=Kuijpers |first8=M. |last8=Yamaguchi |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG3|2007}} |pages=95–116 }} <!-- =========AR5================== --> ====Prvi izvještaj radne grupe AR5==== * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1|2013}}<!-- ipcc:20200215 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2013 |title=Climate Change 2013: The Physical Science Basis |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor1-first=T. F. |editor1-last=Stocker |editor2-first=D. |editor2-last=Qin |editor3-first=G.-K. |editor3-last=Plattner |editor4-first=M. |editor4-last=Tignor |editor5-first=S. K. |editor5-last=Allen |editor6-first=J. |editor6-last=Boschung |editor7-first=A. |editor7-last=Nauels |editor8-first=Y. |editor8-last=Xia |editor9-first=V. |editor9-last=Bex |editor10-first=P. M. |editor10-last=Midgley |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge, UK & New York |isbn=978-1-107-05799-9 <!-- ISBN in printed source is incorrect. --> |url=http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_ALL_FINAL.pdf <!-- Same file, new url per IPCC. --> }}. [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/ AR5 Climate Change 2013: The Physical Science Basis — IPCC] ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers|2013}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |year=2013 |author=IPCC |author-link=IPCC |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch2|2013}} |chapter=Chapter 2: Observations: Atmosphere and Surface |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2017/09/WG1AR5_Chapter02_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=D. L. |last1=Hartmann |first2=A. M. G. |last2=Klein Tank |first3=M. |last3=Rusticucci |first4=L. V. |last4=Alexander |first5=S. |last5=Brönnimann |first6=Y. |last6=Charabi |first7=F. J. |last7=Dentener |first8=E. J. |last8=Dlugokencky |first9=D. R. |last9=Easterling |first10=A. |last10=Kaplan |first11=B. J. |last11=Soden |first12=P. W. |last12=Thorne |first13=M. |last13=Wild |first14=P. M. |last14=Zhai |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=159–254 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch3|2013}} |chapter=Chapter 3: Observations: Ocean |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter03_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=M. |last1=Rhein |first2=S. R. |last2=Rintoul |first3=S. |last3=Aoki |first4=E. |last4=Campos |first5=D. |last5=Chambers |first6=R. A. |last6=Feely |first7=S. |last7=Gulev |first8=G. C. |last8=Johnson |first9=S. A. |last9=Josey |first10=A. |last10=Kostianoy |first11=C. |last11=Mauritzen |first12=D. |last12=Roemmich |first13=L. D. |last13=Talley |first14=F. |last14=Wang |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=255–315 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch5|2013}} |chapter=Chapter 5: Information from Paleoclimate Archives |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter05_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=V. |last1=Masson-Delmotte |first2=M. |last2=Schulz |first3=A. |last3=Abe-Ouchi |first4=J. |last4=Beer |first5=A. |last5=Ganopolski |first6=J. F. |last6=González Rouco |first7=E. |last7=Jansen |first8=K. |last8=Lambeck |first9=J. |last9=Luterbacher |first10=T. |last10=Naish |first11=T. |last11=Osborn |first12=B. |last12=Otto-Bliesner |first13=T. |last13=Quinn |first14=R. |last14=Ramesh |first15=M. |last15=Rojas |first16=X. |last16=Shao |first17=A. |last17=Timmermann |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=383–464 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch10|2013}} |chapter=Chapter 10: Detection and Attribution of Climate Change: from Global to Regional |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter10_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=N. L. |last1=Bindoff |first2=P. A. |last2=Stott |first3=K. M. |last3=AchutaRao |first4=M. R. |last4=Allen |first5=N. |last5=Gillett |first6=D. |last6=Gutzler |first7=K. |last7=Hansingo |first8=G. |last8=Hegerl |first9=Y. |last9=Hu |first10=S. |last10=Jain |first11=I. I. |last11=Mokhov |first12=J. |last12=Overland |first13=J. |last13=Perlwitz |first14=R. |last14=Sebbari |first15=X. |last15=Zhang |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=867–952 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch12|2013}} |chapter=Chapter 12: Long-term Climate Change: Projections, Commitments and Irreversibility |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=M. |last1=Collins |first2=R. |last2=Knutti |first3=J. M. |last3=Arblaster |first4=J.-L. |last4=Dufresne |first5=T. |last5=Fichefet |first6=P. |last6=Friedlingstein |first7=X. |last7=Gao |first8=W. J. |last8=Gutowski |first9=T. |last9=Johns |first10=G. |last10=Krinner |first11=M. |last11=Shongwe |first12=C. |last12=Tebaldi |first13=A. J. |last13=Weaver |first14=M. |last14=Wehner |pages=1029–1136 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} }} <!-- ------------------------------ --> '''Drugi izvještaj radne grupe AR5''' {{anchor|{{harvid|IPCC AR5 WG2|2014}}}} <!-- For the entire AR5 WG2 report --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part A: Global and Sectoral Aspects |series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=C. B. |editor-last1=Field |editor-first2=V. R. |editor-last2=Barros |editor-first3=D. J. |editor-last3=Dokken |editor-first4=K. J. |editor-last4=Mach |editor-first5=M. D. |editor-last5=Mastrandrea |editor-first6=T. E. |editor-last6=Bilir |editor-first7=M. |editor-last7=Chatterjee |editor-first8=K. L. |editor-last8=Ebi |editor-first9=Y. O. |editor-last9=Estrada |editor-first10=R. C. |editor-last10=Genova |editor-first11=B. |editor-last11=Girma |editor-first12=E. S. |editor-last12=Kissel |editor-first13=A. N. |editor-last13=Levy |editor-first14=S. |editor-last14=MacCracken |editor-first15=P. R. |editor-last15=Mastrandrea |editor-first16=L. L. |editor-last16=White |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05807-1 |url=<!-- ** I haven't added AR5 urls yet as I have not determined which is best. -JJ --> }}. Chapters 1–20, SPM, and Technical Summary. ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch3|2014}} |chapter=Chapter 3: Freshwater Resources |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap3_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=B. E. |last1=Jiménez Cisneros |first2=T. |last2=Oki |first3=N. W. |last3=Arnell |first4=G. |last4=Benito |first5=J. G. |last5=Cogley |first6=P. |last6=Döll |first7=T. |last7=Jiang |first8=S. S. |last8=Mwakalila |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=229–269 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch7|2014}} |chapter=Chapter 7: Food Security and Food Production Systems |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=J. R. |last1=Porter |first2=L. |last2=Xie |first3=A. J. |last3=Challinor |first4=K. |last4=Cochrane |first5=S. M. |last5=Howden |first6=M. M. |last6=Iqbal |first7=D. B. |last7=Lobell |first8=M. I. |last8=Travasso |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=485–533 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch11|2014}} |chapter=Chapter 11: Human Health: Impacts, Adaptation, and Co-Benefits |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap11_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=K. R. |last1=Smith |first2=A. |last2=Woodward |first3=D. |last3=Campbell-Lendrum |first4=D. D. |last4=Chadee |first5=Y. |last5=Honda |first6=Q. |last6=Lui |first7=J. M. |last7=Olwoch |first8=B. |last8=Revich |first9=R. |last9=Sauerborn |title=In {{harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=709–754 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch13|2014}} |chapter=Chapter 13: Livelihoods and Poverty |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap13_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=L. |last1=Olsson |first2=M. |last2=Opondo |first3=P. |last3=Tschakert |first4=A. |last4=Agrawal |first5=S. H. |last5=Eriksen |first6=S. |last6=Ma |first7=L. N. |last7=Perch |first8=S. A. |last8=Zakieldeen |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=793–832 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch18|2014}} |chapter=Chapter 18: Detection and Attribution of Observed Impacts |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap18_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=W. |last1=Cramer |first2=G. W. |last2=Yohe |first3=M. |last3=Auffhammer |first4=C. |last4=Huggel |first5=U. |last5=Molau |first6=M. A. F. |last6=da Silva Dias |first7=A. |last7=Solow |first8=D. A. |last8=Stone |first9=L. |last9=Tibig |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=979–1037 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch19|2014}} |chapter=Chapter 19: Emergent Risks and Key Vulnerabilities |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=M. |last1=Oppenheimer |first2=M. |last2=Campos |first3=R. |last3=Warren |first4=J. |last4=Birkmann |first5=G. |last5=Luber |first6=B. |last6=O'Neill |first7=K. |last7=Takahashi |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=1039–1099 }} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 B|2014}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part B: Regional Aspects |series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=V. R. |editor-last1=Barros |editor-first2=C. B. |editor-last2=Field |editor-first3=D. J. |editor-last3=Dokken |editor-first4=K. J. |editor-last4=Mach |editor-first5=M. D. |editor-last5=Mastrandrea |editor-first6=T. E. |editor-last6=Bilir |editor-first7=M. |editor-last7=Chatterjee |editor-first8=K. L. |editor-last8=Ebi |editor-first9=Y. O. |editor-last9=Estrada |editor-first10=R. C. |editor-last10=Genova |editor-first11=B. |editor-last11=Girma |editor-first12=E. S. |editor-last12=Kissel |editor-first13=A. N. |editor-last13=Levy |editor-first14=S. |editor-last14=MacCracken |editor-first15=P. R. |editor-last15=Mastrandrea |editor-first16=L.L |editor-last16=White |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge, UK & New York |isbn=978-1-107-05816-3 |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-PartB_FINAL.pdf }}. Chapters 21–30, Annexes, and Index. ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch28|2014}} |chapter=Chapter 28: Polar Regions |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap28_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=J. N. |last1=Larsen |first2=O. A. |last2=Anisimov |first3=A. |last3=Constable |first4=A. B. |last4=Hollowed |first5=N. |last5=Maynard |first6=P. |last6=Prestrud |first7=T. D. |last7=Prowse |first8=J. M. R. |last8=Stone |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 B|2014}} |pages=1567–1612 }} <!-- ------------------------------ --> ====Treći izvještaj radne grupe AR5==== * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3|2014}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change |series=Contribution of Working Group III to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=O. |editor-last1=Edenhofer |editor-first2=R. |editor-last2=Pichs-Madruga |editor-first3=Y. |editor-last3=Sokona |editor-first4=E. |editor-last4=Farahani |editor-first5=S. |editor-last5=Kadner |editor-first6=K. |editor-last6=Seyboth |editor-first7=A. |editor-last7=Adler |editor-first8=I. |editor-last8=Baum |editor-first9=S. |editor-last9=Brunner |editor-first10=P. |editor-last10=Eickemeier |editor-first11=B. |editor-last11=Kriemann |editor-first12=J. |editor-last12=Savolainen |editor-first13=S. |editor-last13=Schlömer |editor-first14=C. |editor-last14=von Stechow |editor-first15=T. |editor-last15=Zwickel |editor-first16=J. C. |editor-last16=Minx |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge, UK & New York, NY |isbn= 978-1-107-05821-7 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3 Ch5|2014}}<!-- ipcc:20190900 --> |chapter=Chapter 5: Drivers, Trends and Mitigation |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_full.pdf |display-authors=4 |first1=G. |last1=Blanco |first2=R. |last2=Gerlagh |first3=S. |last3=Suh |first4=J. |last4=Barrett |first5=H. C. |last5=de Coninck |first6=C. F. |last6=Diaz Morejon |first7=R. |last7=Mathur |first8=N. |last8=Nakicenovic |first9=A. |last9=Ofosu Ahenkora |first10=J. |last10=Pan |first11=H. |last11=Pathak |first12=J. |last12=Rice |first13=R. |last13=Richels |first14=S. J. |last14=Smith |first15=D. I. |last15=Stern |first16=F. L. |last16=Toth |first17=P. |last17=Zhou |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG3|2014}} |pages=351–411 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3 Ch9|2014}} |chapter=Chapter 9: Buildings |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg3/ipcc_wg3_ar5_chapter9.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=O. |last1=Lucon |first2=D. |last2=Ürge-Vorsatz |first3=A. |last3=Ahmed |first4=H. |last4=Akbari |first5=P. |last5=Bertoldi |first6=L. |last6=Cabeza |first7=N. |last7=Eyre |first8=A. |last8=Gadgil |first9=L. D. |last9=Harvey |first10=Y. |last10=Jiang |first11=E. |last11=Liphoto |first12=S. |last12=Mirasgedis |first13=S. |last13=Murakami |first14=J. |last14=Parikh |first15=C. |last15=Pyke |first16=M. |last16=Vilariño |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG3|2014}} }} ====Objedinjeni izvještaj AR5==== * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 SYR|2014}} |author=IPCC AR5 SYR |author-link=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Synthesis Report |series=Contribution of Working Groups I, II and III to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |editor1=The Core Writing Team |editor-first2=R. K. |editor-last2=Pachauri |editor-first3=L. A. |editor-last3=Meyer |publisher=IPCC |place=Geneva, Switzerland |isbn=<!-- no isbn --> |url=https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/ }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers|2014}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_SPM.pdf |year=2014 |author=IPCC |author-link=IPCC |title={{Harvnb|IPCC AR5 SYR|2014}} }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 SYR Glossary|2014}} |chapter=Annex II: Glossary |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_Annexes.pdf |year=2014 |author=IPCC |author-link=IPCC |title={{Harvnb|IPCC AR5 SYR|2014}} }} <!-- =========SR15================== --> ====Poseban izvještaj: Globalno zatopljenje od 1,5&nbsp;°C==== * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2018 |title=Global Warming of 1.5°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty |display-editors=4 |editor-first1=V. |editor-last1=Masson-Delmotte |editor-first2=P. |editor-last2=Zhai |editor-first3=H.-O. |editor-last3=Pörtner |editor-first4=D. |editor-last4=Roberts |editor-first5=J. |editor-last5=Skea |editor-first6=P. R. |editor-last6=Shukla |editor-first7=A. |editor-last7=Pirani |editor-first8=W. |editor-last8=Moufouma-Okia |editor-first9=C. |editor-last9=Péan |editor-first10=R. |editor-last10=Pidcock |editor-first11=S. |editor-last11=Connors |editor-first12=J. B. R. |editor-last12=Matthews |editor-first13=Y. |editor-last13=Chen |editor-first14=X. |editor-last14=Zhou |editor-first15=M. I. |editor-last15=Gomis |editor-first16=E. |editor-last16=Lonnoy |editor-first17=T. |editor-last17=Maycock |editor-first18=M. |editor-last18=Tignor |editor-first19=T. |editor-last19=Waterfeld |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=<!-- not issued? --> |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/06/SR15_Full_Report_High_Res.pdf }} [https://www.ipcc.ch/sr15/ Global Warming of 1.5 ºC —]. <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Summary for Policymakers|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2018 |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_SPM_version_report_HR.pdf |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=3–24 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch1|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 1: Framing and Context |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter1_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=M. R. |last1=Allen |first2=O. P. |last2=Dube |first3=W. |last3=Solecki |first4=F. |last4=Aragón-Durand |first5=W. |last5=Cramer |first6=S. |last6=Humphreys |first7=M. |last7=Kainuma |first8=J. |last8=Kala |first9=N. |last9=Mahowald |first10=Y. |last10=Mulugetta |first11=R. |last11=Perez |first12=M. |last12=Wairiu |first13=K. |last13=Zickfeld |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=49–91 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch2|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 2: Mitigation Pathways Compatible with 1.5°C in the Context of Sustainable Development |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter2_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=J. |last1=Rogelj |first2=D. |last2=Shindell |first3=K. |last3=Jiang |first4=S. |last4=Fifta |first5=P. |last5=Forster |first6=V. |last6=Ginzburg |first7=C. |last7=Handa |first8=H. |last8=Kheshgi |first9=S. |last9=Kobayashi |first10=E. |last10=Kriegler |first11=L. |last11=Mundaca |first12=R. |last12=Séférian |first13=M. V. |last13=Vilariño |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=93–174 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch3|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 3: Impacts of 1.5ºC Global Warming on Natural and Human Systems |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter3_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=O. |last1=Hoegh-Guldberg |first2=D. |last2=Jacob |first3=M. |last3=Taylor |first4=M. |last4=Bindi |first5=S. |last5=Brown |first6=I. |last6=Camilloni |first7=A. |last7=Diedhiou |first8=R. |last8=Djalante |first9=K. L. |last9=Ebi |first10=F. |last10=Engelbrecht |first11=J. |last11=Guiot |first12=Y. |last12=Hijioka |first13=S. |last13=Mehrotra |first14=A. |last14=Payne |first15=S. I. |last15=Seneviratne |first16=A. |last16=Thomas |first17=R. |last17=Warren |first18=G. |last18=Zhou |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=175–311 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch4|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 4: Strengthening and Implementing the Global Response |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter4_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=H. |last1=de Coninck |first2=A. |last2=Revi |first3=M. |last3=Babiker |first4=P. |last4=Bertoldi |first5=M. |last5=Buckeridge |first6=A. |last6=Cartwright |first7=W. |last7=Dong |first8=J. |last8=Ford |first9=S. |last9=Fuss |first10=J.-C. |last10=Hourcade |first11=D. |last11=Ley |first12=R. |last12=Mechler |first13=P. |last13=Newman |first14=A. |last14=Revokatova |first15=S. |last15=Schultz |first16=L. |last16=Steg |first17=T. |last17=Sugiyama |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=313–443 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch5|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 5: Sustainable Development, Poverty Eradication and Reducing Inequalities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter5_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=J. |last1=Roy |first2=P. |last2=Tschakert |first3=H. |last3=Waisman |first4=S. |last4=Abdul Halim |first5=P. |last5=Antwi-Agyei |first6=P. |last6=Dasgupta |first7=B. |last7=Hayward |first8=M. |last8=Kanninen |first9=D. |last9=Liverman |first10=C. |last10=Okereke |first11=P. F. |last11=Pinho |first12=K. |last12=Riahi |first13=A. G. |last13=Suarez Rodriguez |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=445–538 }} <!-- =========SRCCL ============================ --> ====Poseban izvještaj: Klimatske promjene i tlo==== * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |display-editors=4 |editor-first1=P. R. |editor-last1=Shukla |editor-first2=J. |editor-last2=Skea |editor-first3=E. |editor-last3=Calvo Buendia |editor-first4=V. |editor-last4=Masson-Delmotte |editor-first5=H.-O. |editor-last5=Pörtner |editor-first6=D. |editor-last6=C. Roberts |editor-first7=P. |editor-last7=Zhai |editor-first8=R. |editor-last8=Slade |editor-first9=S. |editor-last9=Connors |editor-first10=R. |editor-last10=van Diemen |editor-first11=M. |editor-last11=Ferrat |editor-first12=E. |editor-last12=Haughey |editor-first13=S. |editor-last13=Luz |editor-first14=S. |editor-last14=Neogi |editor-first15=M. |editor-last15=Pathak |editor-first16=J. |editor-last16=Petzold |editor-first17=J. |editor-last17=Portugal Pereira |editor-first18=P. |editor-last18=Vyas |editor-first19=E. |editor-last19=Huntley |editor-first20=K. |editor-last20=Kissick |editor-first21=M. |editor-last21=Belkacemi |editor-first22=J. |editor-last22=Malley |year=2019 |title=IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/SRCCL-Full-Report-Compiled-191128.pdf |publisher=In press }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Summary for Policymakers|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/4/2019/12/02_Summary-for-Policymakers_SPM.pdf |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SRCCL|2019}} |pages=3–34 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Ch2|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |chapter=Chapter 2: Land-Climate Interactions |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/05_Chapter-2.pdf |display-authors=4 |first1=G. |last1=Jia |first2=E. |last2=Shevliakova |first3=P. E. |last3=Artaxo<!-- 'Artaxo-Netto'? --> |first4=N. |last4=De Noblet-Ducoudré |first5=R. |last5=Houghton |first6=J. |last6=House |first7=K. |last7=Kitajima |first8=C. |last8=Lennard |first9=A. |last9=Popp |first10=A. |last10=Sirin |first11=R. |last11=Sukumar |first12=L. |last12=Verchot |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SRCCL|2019}} |pages=131–247 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |chapter=Chapter 5: Food Security |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/08_Chapter-5.pdf |display-authors=4 |first1=C. |last1=Mbow |first2=C. |last2=Rosenzweig |first3=L. G. |last3=Barioni |first4=T. |last4=Benton |first5=M. |last5=Herrero |first6=M. V. |last6=Krishnapillai |first7=E. |last7=Liwenga |first8=P. |last8=Pradhan |first9=M. G. |last9=Rivera-Ferre |first10=T. |last10=Sapkota |first11=F. N. |last11=Tubiello |first12=Y. |last12=Xu |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SRCCL|2019}} |pages=437–550 }} <!-- =========SROCC ============================ --> ====Poseban izvještaj: Okean i kritosfera u doba klimatskih promjena==== * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2019 |display-editors=4 |editor-first1=H.-O. |editor-last1=Pörtner |editor-first2=D. C. |editor-last2=Roberts |editor-first3=V. |editor-last3=Masson-Delmotte |editor-first4=P. |editor-last4=Zhai |editor-first5=M. |editor-last5=Tignor |editor-first6=E. |editor-last6=Poloczanska |editor-first7=K. |editor-last7=Mintenbeck |editor-first8=A. |editor-last8=Alegría |editor-first9=M. |editor-last9=Nicolai |editor-first10=A. |editor-last10=Okem |editor-first11=J. |editor-last11=Petzold |editor-first12=B. |editor-last12=Rama |editor-first13=N. |editor-last13=Weyer |title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate |publisher=In press |isbn=<!-- Not yet assigned --> |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/12/SROCC_FullReport_FINAL.pdf }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Summary for Policymakers|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/03_SROCC_SPM_FINAL.pdf |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages=3–35 }} ** {{Cite book |ref= {{harvid|IPCC SROCC Ch3|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter= Chapter 3: Polar Regions |chapter-url= https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/07_SROCC_Ch03_FINAL.pdf |display-authors= 4 |first1= M. |last1= Meredith |first2= M. |last2= Sommerkorn |first3= S. |last3= Cassotta |first4= C. |last4= Derksen |first5= A. |last5= Ekaykin |first6= A. |last6= Hollowed |first7= G. |last7= Kofinas |first8= A. |last8= Mackintosh |first9= J. |last9= Melbourne-Thomas |first10= M. M. C. |last10= Muelbert |first11= G. |last11= Ottersen |first12= H. |last12= Pritchard |first13= E. A. G. |last13= Schuur |year= 2019 |title= {{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages= 203–320 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Ch4|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter=Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low Lying Islands, Coasts and Communities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/08_SROCC_Ch04_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=M. |last1=Oppenheimer |first2=B. |last2=Glavovic |first3=J. |last3=Hinkel |first4=R. |last4=van de Wal |first5=A. K. |last5=Magnan |first6=A. |last6=Abd-Elgawad |first7=R. |last7=Cai |first8=M. |last8=Cifuentes-Jara |first9=R. M. |last9=Deconto |first10=T. |last10=Ghosh |first11=J. |last11=Hay |first12=F. |last12=Isla |first13=B. |last13=Marzeion |first14=B. |last14=Meyssignac |first15=Z. |last15=Sebesvari |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages=321–445 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter=Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/09_SROCC_Ch05_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=N. L. |last1=Bindoff |first2=W. W. L. |last2=Cheung |first3=J. G. |last3=Kairo |first4=J. |last4=Arístegui |first5=V. A. |last5=Guinder |first6=R. |last6=Hallberg |first7=N. J. M. |last7=Hilmi |first8=N. |last8=Jiao |first9=Md S. |last9=Karim |first10=L. |last10=Levin |first11=S. |last11=O'Donoghue |first12=S. R. |last12=Purca Cuicapusa |first13=B. |last13=Rinkevich |first14=T. |last14=Suga |first15=A. |last15=Tagliabue |first16=P. |last16=Williamson |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages=447–587 }} ===Prvi izvještaj radne grupe AR6=== * {{Cite book |ref = {{harvid|IPCC AR6 WG1|2021}} |author = IPCC |author-link = IPCC |year = 2021 |title = Climate Change 2021: The Physical Science Basis |series = Contribution of Working Group I to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors = 4 |editor1-first = V. |editor1-last = Masson-Delmotte |editor2-first = P. |editor2-last = Zhai |editor3-first = A. |editor3-last = Pirani |editor4-first = S. L. |editor4-last = Connors |editor5-first = C. |editor5-last = Péan |editor6-first = S. |editor6-last = Berger |editor7-first = N. |editor7-last = Caud |editor8-first = Y. |editor8-last = Chen |editor9-first = L. |editor9-last = Goldfarb |editor10-first = M. I. |editor10-last = Gomis |publisher = Cambridge University Press (In Press) |place = Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA |isbn = |url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf }} ** {{Cite book |ref= {{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |chapter= Summary for Policymakers |chapter-url= https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf |author= IPCC |author-link= IPCC |year= 2021 |title= {{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} |pages= }} ** {{Cite book |ref= {{harvid|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021}} |chapter= Technical Summary |last1= Arias |first1= Paola A. |last2= Bellouin |first2= Nicolas |last3= Coppola |first3= Erika |last4= Jones |first4= Richard G. |last5= Krinner |first5= Gerhard |display-authors= 4 |chapter-url= https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_TS.pdf |year= 2021 |title= {{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} |pages= }} {{refend}} === Drugi stručno recenzirani izvori === {{refbegin|30em}} * {{cite journal |last1=Albrecht |first=Bruce A. |s2cid=46152332 |title=Aerosols, Cloud Microphysics, and Fractional Cloudiness |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-09-15_245_4923/page/1226 |journal=Science |date=1989 |volume=245 |issue=4923 |pages=1227–1239 |bibcode=1989Sci...245.1227A |doi=10.1126/science.245.4923.1227 |pmid=17747885 }} * {{cite journal |last1=Balsari |first1=S. |last2=Dresser |first2=C. |last3=Leaning |first3=J. | title=Climate Change, Migration, and Civil Strife. | journal=Curr Environ Health Rep | year= 2020 | volume= 7 | issue= 4 | pages= 404–414 | pmid=33048318 | doi=10.1007/s40572-020-00291-4 | pmc=7550406 }} * {{cite journal |last1=Bamber|first1=Jonathan L. |last2=Oppenheimer|first2=Michael |last3=Kopp|first3=Robert E.|last4=Aspinall|first4=Willy P. |last5=Cooke|first5=Roger M. |date=2019 |title=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116|issue=23|pages=11195–11200|doi=10.1073/pnas.1817205116|issn=0027-8424|pmid=31110015|pmc=6561295|bibcode=2019PNAS..11611195B |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Bednar |first1=Johannes |last2=Obersteiner |first2=Michael |last3=Wagner |first3=Fabian |date=2019|title=On the financial viability of negative emissions |journal=Nature Communications |volume=10|issue=1|page=1783|doi=10.1038/s41467-019-09782-x|pmid=30992434 |pmc=6467865 |bibcode=2019NatCo..10.1783B |issn=2041-1723 }} * {{cite journal |last1=Berrill |first=P. |last2=Arvesen |first2=A. |last3=Scholz |first3=Y. |last4=Gils |first4=H. C. |last5=Hertwich |first5=E. |display-authors=4 |date=2016 |title=Environmental impacts of high penetration renewable energy scenarios for Europe |journal=Environmental Research Letters |volume=11 |issue=1 |page=014012 |doi=10.1088/1748-9326/11/1/014012 |bibcode=2016ERL....11a4012B |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Björnberg |first1=Karin Edvardsson |last2=Karlsson |first2=Mikael |last3=Gilek |first3=Michael |last4=Hansson |first4=Sven Ove |date=2017|title=Climate and environmental science denial: A review of the scientific literature published in 1990–2015|journal=Journal of Cleaner Production|volume=167|pages=229–241|doi=10.1016/j.jclepro.2017.08.066|issn=0959-6526|doi-access=free}} * {{cite journal|last1=Boulianne|first1=Shelley|last2=Lalancette|first2=Mireille|last3=Ilkiw|first3=David|date=2020|title="School Strike 4 Climate": Social Media and the International Youth Protest on Climate Change|url=https://www.cogitatiopress.com/mediaandcommunication/article/view/2768|journal=Media and Communication|volume=8|issue=2|pages=208–218|doi=10.17645/mac.v8i2.2768|issn=2183-2439|doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Bui |first1=M. |last2=Adjiman |first2=C. |last3=Bardow |first3=A. |last4=Anthony |first4=Edward J. |display-authors=etal |date=2018 |title=Carbon capture and storage (CCS): the way forward |journal=Energy & Environmental Science |volume=11 |issue=5 |pages=1062–1176 |doi=10.1039/c7ee02342a |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Burke |first=Claire |last2=Stott |first2=Peter |s2cid=59509210 |date=2017 |title=Impact of Anthropogenic Climate Change on the East Asian Summer Monsoon |journal=Journal of Climate |issn=0894-8755 |volume=30|issue=14|pages=5205–5220 |doi=10.1175/JCLI-D-16-0892.1 |bibcode=2017JCli...30.5205B |arxiv=1704.00563 }} * {{cite journal |last1=Burke |first=Marshall |last2=Davis |first2=W. Matthew |last3=Diffenbaugh|first3=Noah S |s2cid=43936274 |date=2018 |title=Large potential reduction in economic damages under UN mitigation targets |journal=Nature |volume=557 |issue=7706 |pages=549–553 |doi=10.1038/s41586-018-0071-9 |pmid=29795251 |issn=1476-4687|bibcode=2018Natur.557..549B }} * {{cite journal |last1=Callendar |first1=G. S. |date=1938 |title=The artificial production of carbon dioxide and its influence on temperature |journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society |volume=64|issue=275|pages=223–240 |bibcode=1938QJRMS..64..223C|doi=10.1002/qj.49706427503 }} * {{cite journal|last1=Cattaneo|first1=Cristina|last2=Beine|first2=Michel|last3=Fröhlich|first3=Christiane J.|last4=Kniveton|first4=Dominic|display-authors=4|last5=Martinez-Zarzoso|first5=Inmaculada|last6=Mastrorillo|first6=Marina|last7=Millock|first7=Katrin|last8=Piguet|first8=Etienne|last9=Schraven|first9=Benjamin|date=2019|title=Human Migration in the Era of Climate Change|url=https://academic.oup.com/reep/article/13/2/189/5522922|journal=Review of Environmental Economics and Policy|volume=13|issue=2|pages=189–206|doi=10.1093/reep/rez008|issn=1750-6816|hdl=10.1093/reep/rez008|s2cid=198660593|hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Cohen |first1=Judah |last2=Screen |first2=James |last3=Furtado |first3=Jason C. |last4=Barlow |first4=Mathew |last5=Whittleston |first5=David |display-authors=4 |year=2014 |title=Recent Arctic amplification and extreme mid-latitude weather |journal=Nature Geoscience |volume=7 |issue=9 |pages=627–637 |doi=10.1038/ngeo2234 |issn=1752-0908 |bibcode=2014NatGe...7..627C |url=https://epic.awi.de/id/eprint/36132/1/Cohenetal_NGeo14.pdf }} * {{cite journal |last1=Cook |first1=John |last2=Oreskes |first2=Naomi |last3=Doran |first3=Peter T. |last4=Anderegg |first4=William R. L. |last5=Verheggen |first5=Bart |display-authors=4 |date=2016 |title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming |journal=Environmental Research Letters |volume=11 |issue=4 |page=048002 |bibcode=2016ERL....11d8002C |doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002 |doi-access=free }} * {{cite journal |display-authors=4 |last1=Costello |first1=Anthony |last2=Abbas |first2=Mustafa |last3=Allen |first3=Adriana |last4=Ball |first4=Sarah |last5=Bell |first5=Sarah |last6=Bellamy |first6=Richard |last7=Friel |first7=Sharon |last8=Groce |first8=Nora |last9=Johnson |first9=Anne |date=2009 |title=Managing the health effects of climate change |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2809%2960935-1/fulltext |url-status=live |journal=The Lancet |volume=373 |issue=9676 |pages=1693–1733 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60935-1 |pmid=19447250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813075350/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2809%2960935-1/fulltext |archive-date=13. 8. 2017 |last10=Kett |first10=Maria |last11=Lee |first11=Maria |last12=Levy |first12=Caren |last13=Maslin |first13=Mark |last14=McCoy |first14=David |last15=McGuire |first15=Bill |last16=Montgomery |first16=Hugh |last17=Napier |first17=David |last18=Pagel |first18=Christina |last19=Patel |first19=Jinesh |last20=de Oliveira |first20=Jose Antonio Puppim |last21=Redclift |first21=Nanneke |last22=Rees |first22=Hannah |last23=Rogger |first23=Daniel |last24=Scott |first24=Joanne |last25=Stephenson |first25=Judith |last26=Twigg |first26=John |last27=Wolff |first27=Jonathan |last28=Patterson |first28=Craig |s2cid=205954939 }} * {{cite journal |last1=Curtis |first=P. |last2=Slay |first2=C. |last3=Harris |first3=N. |last4=Tyukavina |first4=A. |last5=Hansen |first5=M. |s2cid=52273353 |date=2018 |display-authors=4 |title=Classifying drivers of global forest loss |journal=Science |volume=361 |issue=6407 |pages=1108–1111 |doi=10.1126/science.aau3445 |pmid=30213911 |bibcode=2018Sci...361.1108C |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Davidson |first1=Eric |title=The contribution of manure and fertilizer nitrogen to atmospheric nitrous oxide since 1860 |year=2009 |journal=Nature Geoscience |volume=2 |pages=659–662 |doi=10.1016/j.chemer.2016.04.002 |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=DeConto |first1=Robert M. |last2=Pollard |first2=David |s2cid=205247890 |date=2016 |title=Contribution of Antarctica to past and future sea-level rise |journal=Nature |volume=531|issue=7596|pages=591–597 |doi=10.1038/nature17145|pmid=27029274 |issn=1476-4687 |bibcode=2016Natur.531..591D }} * {{cite journal |last1=Dean|first1=Joshua F.|last2=Middelburg|first2=Jack J.|last3=Röckmann|first3=Thomas|last4=Aerts|first4=Rien |display-authors=4 |last5=Blauw|first5=Luke G.|last6=Egger|first6=Matthias|last7=Jetten|first7=Mike S. M.|last8=Jong|first8=Anniek E. E. de|last9=Meisel|first9=Ove H.|last10=Rasigraf|first10=Olivia|last11=Slomp|first11=Caroline P. |date=2018 |title=Methane Feedbacks to the Global Climate System in a Warmer World |journal=Reviews of Geophysics|volume=56|issue=1|pages=207–250|doi=10.1002/2017RG000559|bibcode=2018RvGeo..56..207D|issn=1944-9208|doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Delworth |first1=Thomas L. |last2=Zeng |first2=Fanrong |date=2012 |title=Multicentennial variability of the Atlantic meridional overturning circulation and its climatic influence in a 4000 year simulation of the GFDL CM2.1 climate model |journal=Geophysical Research Letters |volume=39 |issue=13 |pages=n/a |doi=10.1029/2012GL052107 |issn=1944-8007 |bibcode=2012GeoRL..3913702D |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Deutsch |first1=Curtis |last2=Brix |first2=Holger |last3=Ito |first3=Taka |last4=Frenzel |first4=Hartmut |last5=Thompson |first5=LuAnne |s2cid=11752699 |display-authors=4 |year=2011 |title=Climate-Forced Variability of Ocean Hypoxia |url=http://jetsam.ocean.washington.edu/~cdeutsch/papers/Deutsch_sci_11.pdf |journal=Science |volume=333 |issue=6040 |pages=336–339 |bibcode=2011Sci...333..336D |doi=10.1126/science.1202422 |pmid=21659566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509031133/http://jetsam.ocean.washington.edu/~cdeutsch/papers/Deutsch_sci_11.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=live }} * {{cite journal |last1=Diffenbaugh |first=Noah S. |last2=Burke |first2=Marshall |date=2019 |title=Global warming has increased global economic inequality |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116|issue=20|pages=9808–9813 |doi=10.1073/pnas.1816020116 |issn=0027-8424|pmid=31010922|pmc=6525504 |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Doney |first=Scott C. |last2=Fabry |first2=Victoria J. |last3=Feely |first3=Richard A. |last4=Kleypas |first4=Joan A. |s2cid=402398 |date=2009 |title=Ocean Acidification: The Other CO<sub>2</sub> Problem |journal=Annual Review of Marine Science |volume=1|issue=1|pages=169–192 |doi=10.1146/annurev.marine.010908.163834|pmid=21141034|bibcode=2009ARMS....1..169D }} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 2|2017}} |year=2017 |chapter=Chapter 2: Physical Drivers of Climate Change |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch2_Physical_Drivers.pdf |first1=D. W. |last1=Fahey |first2=S. J. |last2=Doherty |first3=K. A. |last3=Hibbard |first4=A. |last4=Romanou |first5=P. C. |last5=Taylor |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=11. 7. 2023 |archive-url=https://archive.today/20230711092029/https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch2_Physical_Drivers.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last1=Fischer|first1=Tobias P. |last2=Aiuppa|first2=Alessandro |date=2020 |title=AGU Centennial Grand Challenge: Volcanoes and Deep Carbon Global CO2 Emissions From Subaerial Volcanism{{snd}}Recent Progress and Future Challenges |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |volume=21|issue=3|pages=e08690 |doi=10.1029/2019GC008690|bibcode=2020GGG....2108690F |issn=1525-2027|doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Franzke |first=Christian L. E. |last2=Barbosa |first2=Susana |last3=Blender |first3=Richard |last4=Fredriksen |first4=Hege-Beate |display-authors=4 |last5=Laepple |first5=Thomas |last6=Lambert |first6=Fabrice |last7=Nilsen |first7=Tine|last8=Rypdal|first8=Kristoffer|last9=Rypdal|first9=Martin|last10=Scotto|first10=Manuel G.|last11=Vannitsem|first11=Stéphane |date=2020|title=The Structure of Climate Variability Across Scales|journal=Reviews of Geophysics|volume=58|issue=2|pages=e2019RG000657|doi=10.1029/2019RG000657|bibcode=2020RvGeo..5800657F |issn=1944-9208|doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Friedlingstein |first=Pierre |last2=Jones |first2=Matthew W. |last3=O'Sullivan |first3=Michael |last4=Andrew |first4=Robbie M. |display-authors=4 |last5=Hauck|first5=Judith |last6=Peters|first6=Glen P. |last7=Peters|first7=Wouter |last8=Pongratz|first8=Julia |last9=Sitch|first9=Stephen |last10=Quéré|first10=Corinne Le |last11=Bakker|first11=Dorothee C. E. |date=2019 |title=Global Carbon Budget 2019 |journal=Earth System Science Data |volume=11|issue=4|pages=1783–1838|doi=10.5194/essd-11-1783-2019 |bibcode=2019ESSD...11.1783F |issn=1866-3508|doi-access=free }} * {{cite journal |title=Making sense of the early-2000s warming slowdown |date=2016 |last1=Fyfe |first1=John C. |last2=Meehl |first2=Gerald A. |last3=England |first3=Matthew H. |last4=Mann |first4=Michael E. |last5=Santer |first5=Benjamin D. |last6=Flato |first6=Gregory M. |last7=Hawkins |first7=Ed |last8=Gillett |first8=Nathan P. |last9=Xie |first9=Shang-Ping |last10=Kosaka |first10=Yu |last11=Swart |first11=Neil C. |display-authors=4 |journal=Nature Climate Change |volume=6 |issue=3 |pages=224–228 |url=http://www.meteo.psu.edu/holocene/public_html/Mann/articles/articles/FyfeEtAlNatureClimate16.pdf |doi=10.1038/nclimate2938 |bibcode=2016NatCC...6..224F |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207114336/http://www.meteo.psu.edu/holocene/public_html/Mann/articles/articles/FyfeEtAlNatureClimate16.pdf |archive-date=7. 2. 2019 |url-status=live }} * {{cite journal |last1 =Goyal |first=Rishav |last2=England |first2=Matthew H |last3=Sen Gupta|first3=Alex |last4=Jucker |first4=Martin |date=2019 |title=Reduction in surface climate change achieved by the 1987 Montreal Protocol |journal=Environmental Research Letters|volume=14|issue=12|page=124041 |doi=10.1088/1748-9326/ab4874|bibcode=2019ERL....14l4041G |issn=1748-9326 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Grubb |first1=M. |date=2003 |title=The Economics of the Kyoto Protocol |journal=World Economics |volume=4 |issue=3 |pages=144–145 |url=http://ynccf.net/pdf/CDM/The_economic_of_Kyoto_protocol.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904015424/http://ynccf.net/pdf/CDM/The_economic_of_Kyoto_protocol.pdf |archive-date=4. 9. 2012 |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Gunningham |first=Neil |date=2018 |title=Mobilising civil society: can the climate movement achieve transformational social change? |url=http://www.interfacejournal.net/wordpress/wp-content/uploads/2018/12/Interface-10-1-2-Gunningham.pdf |journal=Interface: A Journal for and About Social Movements |volume=10 |access-date=12. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412214425/http://www.interfacejournal.net/wordpress/wp-content/uploads/2018/12/Interface-10-1-2-Gunningham.pdf |archive-date=12. 4. 2019 |url-status=live }} * {{cite journal |title=Nudging out support for a carbon tax |last1=Hagmann |first1=David |last2=Ho |first2=Emily H. |last3=Loewenstein |first3=George |s2cid=182663891 |journal=Nature Climate Change |year=2019 |volume=9 |issue=6 |pages=484–489 |doi=10.1038/s41558-019-0474-0 |bibcode=2019NatCC...9..484H }} * {{cite journal |last1=Haines |first=A. |last2=Ebi |first2=K. |year=2019 |title=The Imperative for Climate Action to Protect Health |journal=New England Journal of Medicine |volume=380 |issue=3 |pages=263–273 |doi=10.1056/NEJMra1807873 |pmid=30650330 |s2cid=58662802 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Hansen |first=James |last2=Sato |first2=Makiko |last3=Hearty |first3=Paul |last4=Ruedy |first4=Reto |last5=Kelley |first5=Maxwell |last6=Masson-Delmotte |first6=Valerie |last7=Russell |first7=Gary |last8=Tselioudis |first8=George |last9=Cao |first9=Junji |last10=Rignot |first10=Eric |last11=Velicogna |first11=Isabella |s2cid=9410444 |display-authors=4 |date=2016 |title=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |journal=Atmospheric Chemistry and Physics |volume=16 |issue=6 |pages=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |arxiv=1602.01393 |bibcode=2016ACP....16.3761H |issn=1680-7316 |url=https://www.atmos-chem-phys.net/16/3761/2016/acp-16-3761-2016.html }} * {{cite journal |last1=Harvey |first1=Jeffrey A. |last2=Van den Berg|first2=Daphne |last3=Ellers|first3=Jacintha |last4=Kampen|first4=Remko |display-authors=4 |last5=Crowther|first5=Thomas W.|last6=Roessingh|first6=Peter|last7=Verheggen|first7=Bart|last8=Nuijten|first8=Rascha J. M.|last9=Post|first9=Eric|last10=Lewandowsky|first10=Stephan|last11=Stirling|first11=Ian|date=2018 |title=Internet Blogs, Polar Bears, and Climate-Change Denial by Proxy|url= |journal=BioScience|volume=68|issue=4|pages=281–287|doi=10.1093/biosci/bix133|issn=0006-3568 |pmid=29662248 |pmc=5894087}} * {{cite journal |display-authors=4 |last1=Hawkins |first1=Ed |last2=Ortega |first2=Pablo |last3=Suckling |first3=Emma |last4=Schurer |first4=Andrew |last5=Hegerl |first5=Gabi |last6=Jones |first6=Phil |last7=Joshi |first7=Manoj |last8=Osborn |first8=Timothy J. |last9=Masson-Delmotte |first9=Valérie |last10=Mignot |first10=Juliette |last11=Thorne |first11=Peter |last12=van Oldenborgh |first12=Geert Jan |year=2017 |title=Estimating Changes in Global Temperature since the Preindustrial Period |journal=Bulletin of the American Meteorological Society |volume=98 |issue=9 |pages=1841–1856 |issn=0003-0007 |doi=10.1175/bams-d-16-0007.1 |bibcode=2017BAMS...98.1841H |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=He |first1=Yanyi |last2=Wang |first2=Kaicun |last3=Zhou |first3=Chunlüe |last4=Wild |first4=Martin |date=2018 |title=A Revisit of Global Dimming and Brightening Based on the Sunshine Duration |journal=Geophysical Research Letters |volume=45|issue=9|pages=4281–4289 |doi=10.1029/2018GL077424|issn=1944-8007|bibcode=2018GeoRL..45.4281H |doi-access=free}} * {{cite journal |ref={{harvid|Hilaire et al.|2019}} | last1 = Hilaire | first1 = Jérôme | last2 = Minx| first2 = Jan C. | last3 = Callaghan| first3 = Max W. | last4 = Edmonds| first4 = Jae | last5 = Luderer| first5 = Gunnar | last6 = Nemet| first6 = Gregory F. | last7 = Rogelj| first7 = Joeri | last8 = Zamora| first8 = Maria Mar | date = 17. 10. 2019 | title = Negative emissions and international climate goals—learning from and about mitigation scenarios | journal = Climatic Change | volume = 157 | issue = 2 | pages = 189–219 | doi = 10.1007/s10584-019-02516-4 | bibcode = 2019ClCh..157..189H | doi-access= free }} * {{cite journal |last1=Hodder |first1=Patrick |last2=Martin |first2=Brian |date=2009 |title=Climate Crisis? The Politics of Emergency Framing |journal=Economic and Political Weekly |volume=44 |issue=36 |pages=53–60 |issn=0012-9976|jstor=25663518 }} * {{cite journal |last1=Holding |first=S. |last2=Allen |first2=D. M. |last3=Foster |first3=S. |last4=Hsieh |first4=A. |last5=Larocque |first5=J. |last6=Klassen |first6=S. |last7=Van Pelt |first7=C. |date=2016 |display-authors=4 |title=Groundwater vulnerability on small islands |journal=Nature Climate Change|volume=6|issue=12|pages=1100–1103|doi=10.1038/nclimate3128|issn=1758-6798|bibcode=2016NatCC...6.1100H }} * {{cite journal |last1=Joo |first1=Gea-Jae |last2=Kim |first2=Ji Yoon |last3=Do |first3=Yuno |last4=Lineman|first4=Maurice |date=2015 |title=Talking about Climate Change and Global Warming |journal=PLOS ONE |volume=10|issue=9 |pages=e0138996 |doi=10.1371/journal.pone.0138996 |pmid=26418127 |issn=1932-6203 |bibcode=2015PLoSO..1038996L |pmc=4587979 |doi-access=free }} * {{cite journal |title=Climate Change Impact: The Experience of the Coastal Areas of Bangladesh Affected by Cyclones Sidr and Aila |last1=Kabir |first=Russell |last2=Khan |first2=Hafiz T. A. |last3=Ball |first3=Emma |last4=Caldwell |first4=Khan |volume=2016 |page=9654753 |date=2016 |journal=Journal of Environmental and Public Health |doi=10.1155/2016/9654753 |pmid=27867400 |pmc=5102735 |doi-access=free }} * {{cite journal |last1 = Kaczan |first1 = David J. |last2 = Orgill-Meyer |first2 = Jennifer |date = 2020 |title = The impact of climate change on migration: a synthesis of recent empirical insights |url = https://link.springer.com/article/10.1007/s10584-019-02560-0 |journal = Climatic Change |volume = 158 |issue = 3 |pages = 281–300 |doi = 10.1007/s10584-019-02560-0 |bibcode = 2020ClCh..158..281K |s2cid = 207988694 |access-date = 9. 2. 2021 }} * {{cite journal <!-- Authors of the box. --> |last1=Kennedy |first1=J. J. |last2=Thorne |first2=W. P. |last3=Peterson |first3=T. C. |last4=Ruedy |first4=R. A. |last5=Stott |first5=P. A. |last6=Parker |first6=D. E. |last7=Good |first7=S. A. |last8=Titchner |first8=H. A. |last9=Willett |first9=K. M. |display-authors=4 |title=How do we know the world has warmed? |at=S26-S27 |date= 2010 |editor-first1=D. S. |editor-last1=Arndt |editor-first2=M. O. |editor-last2=Baringer |editor-first3=M. R. |editor-last3=Johnson |journal=[[Bulletin of the American Meteorological Society]] |department=Special supplement: State of the Climate in 2009 |volume=91 |issue=7 |doi=10.1175/BAMS-91-7-StateoftheClimate }} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 15|2017}} |chapter=Chapter 15: Potential Surprises: Compound Extremes and Tipping Elements |last1=Kopp |first1=R. E. |last2=Hayhoe |first2=K. |last3=Easterling |first3=D. R. |last4=Hall |first4=T. |last5=Horton |first5=R. |first6=K. E. |last6=Kunkel |first7=A. N. |last7=LeGrande |display-authors=4 |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/15/ |year=2017 |title=In {{harvnb|USGCRP|2017}} |pages=1–470 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820172529/https://science2017.globalchange.gov/chapter/15/ |archive-date=20. 8. 2018 |url-status=live }} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 9|2017}} |chapter=Chapter 9: Extreme Storms |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |year=2017 |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/9/ |first1=J. P. |last1=Kossin |first2=T. |last2=Hall |first3=T. |last3=Knutson |first4=K. E. |last4=Kunkel |first5=R. J. |last5=Trapp |first6=D. E. |last6=Waliser |first7=M. F. |last7=Wehner |pages=1–470 |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=15. 3. 2021 |archive-url=https://archive.today/20210315063513/https://science2017.globalchange.gov/chapter/9/ |url-status=dead }} * {{cite book |chapter=Appendix C: Detection and attribution methodologies overview. |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/appendix-c/ |last=Knutson |first=T. |year=2017 |pages=1–470 |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=6. 7. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706214341/https://science2017.globalchange.gov/chapter/appendix-c/ |url-status=dead }} * {{cite journal|last1=Krause|first1=Andreas|last2=Pugh|first2=Thomas A. M.|last3=Bayer|first3=Anita D.|last4=Li|first4=Wei|display-authors=4|last5=Leung|first5=Felix|last6=Bondeau|first6=Alberte|last7=Doelman|first7=Jonathan C.|last8=Humpenöder|first8=Florian|last9=Anthoni|first9=Peter|last10=Bodirsky|first10=Benjamin L.|last11=Ciais|first11=Philippe|date=2018|title=Large uncertainty in carbon uptake potential of land-based climate-change mitigation efforts|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/gcb.14144|journal=Global Change Biology|volume=24|issue=7|pages=3025–3038|doi=10.1111/gcb.14144|pmid=29569788|bibcode=2018GCBio..24.3025K|s2cid=4919937|issn=1365-2486}} * {{Cite journal |last1=Kreidenweis |first1=Ulrich |last2=Humpenöder |first2=Florian |last3=Stevanović |first3=Miodrag |last4=Bodirsky |first4=Benjamin Leon |last5=Kriegler |first5=Elmar |last6=Lotze-Campen |first6=Hermann |last7=Popp |first7=Alexander |display-authors=4 |date=juli 2016 |title=Afforestation to mitigate climate change: impacts on food prices under consideration of albedo effects |url=https://doi.org/10.1088/1748-9326/11/8/085001 |journal=Environmental Research Letters |volume=11 |issue=8 |page=085001 |doi=10.1088/1748-9326/11/8/085001 |bibcode=2016ERL....11h5001K |issn=1748-9326 }} * {{cite journal |title=The Aluminum Smelting Process |year=2014 |pmc=4131936 |last1=Kvande|first1=H. |journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine|volume=56|issue=5 Suppl|pages=S2–S4|doi=10.1097/JOM.0000000000000154|pmid=24806722 }} * {{cite journal |last=Lapenis |first=Andrei G. |journal=Eos |title=Arrhenius and the Intergovernmental Panel on Climate Change |year=1998|doi=10.1029/98EO00206 |volume=79 |issue=23 |page=271 |bibcode=1998EOSTr..79..271L }} * {{cite journal |last1=Levermann|first=Anders |last2=Clark|first2=Peter U. |last3=Marzeion|first3=Ben |last4=Milne|first4=Glenn A. |display-authors=4 |last5=Pollard|first5=David |last6=Radic|first6=Valentina |last7=Robinson|first7=Alexander |date=2013 |title=The multimillennial sea-level commitment of global warming |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=34|pages=13745–13750|doi=10.1073/pnas.1219414110|pmid=23858443|pmc=3752235|bibcode=2013PNAS..11013745L|issn=0027-8424|doi-access=free }} * {{Cite journal|last1=Lenoir|first1=Jonathan|last2=Bertrand|first2=Romain|last3=Comte|first3=Lise|last4=Bourgeaud|first4=Luana|last5=Hattab|first5=Tarek|last6=Murienne|first6=Jérôme|last7=Grenouillet|first7=Gaël|display-authors=4|title=Species better track climate warming in the oceans than on land|url=https://www.nature.com/articles/s41559-020-1198-2|year=2020|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=4|issue=8|pages=1044–1059|doi=10.1038/s41559-020-1198-2|pmid=32451428|s2cid=218879068|issn=2397-334X}} * {{cite journal |last1=Liepert |first=Beate G. |last2=Previdi |first2=Michael |year=2009 |title=Do Models and Observations Disagree on the Rainfall Response to Global Warming? |journal=Journal of Climate |volume=22 |issue=11 |pages=3156–3166 |bibcode=2009JCli...22.3156L |doi=10.1175/2008JCLI2472.1 |url=https://zenodo.org/record/896855 }} * {{cite journal |last1=Liverman |first1=Diana M. |title=Conventions of climate change: constructions of danger and the dispossession of the atmosphere |journal=Journal of Historical Geography |date=2009 |volume=35 |issue=2 |pages=279–296 |doi=10.1016/j.jhg.2008.08.008 }} * {{cite journal |last1=Liu |first=Wei |last2=Xie |first2=Shang-Ping |last3=Liu |first3=Zhengyu |last4=Zhu |first4=Jiang |title=Overlooked possibility of a collapsed Atlantic Meridional Overturning Circulation in warming climate |year=2017 |doi=10.1126/sciadv.1601666 |pmid=28070560 |pmc=5217057 |journal=Science Advances |volume=3 |pages=e1601666 |number=1 |bibcode=2017SciA....3E1666L }} * {{Cite journal|last1=Mach|first1=Katharine J.|last2=Kraan|first2=Caroline M.|last3=Adger|first3=W. Neil|last4=Buhaug|first4=Halvard|display-authors=4|last5=Burke|first5=Marshall|last6=Fearon|first6=James D.|last7=Field|first7=Christopher B.|last8=Hendrix|first8=Cullen S.|last9=Maystadt|first9=Jean-Francois|last10=O’Loughlin|first10=John|last11=Roessler|first11=Philip|date=2019|title=Climate as a risk factor for armed conflict|url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1300-6|journal=Nature|volume=571|issue=7764|pages=193–197|doi=10.1038/s41586-019-1300-6|pmid=31189956|bibcode=2019Natur.571..193M|s2cid=186207310|issn=1476-4687}} * {{cite journal |last1=Matthews |first=H. Damon |last2=Gillett |first2=Nathan P. |last3=Stott |first3=Peter A. |last4=Zickfeld |first4=Kirsten |s2cid=4423773 |date=2009 |title=The proportionality of global warming to cumulative carbon emissions |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-06-11_459_7248/page/828 |journal=Nature |volume=459 |issue=7248 |pages=829–832 |doi=10.1038/nature08047 |pmid=19516338 |bibcode=2009Natur.459..829M |issn=1476-4687 }} * {{cite journal |last=Matthews |first=Tom |year=2018 |title=Humid heat and climate change |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0309133318776490 |journal=Progress in Physical Geography: Earth and Environment |volume=42 |issue=3 |pages=391–405 |doi=10.1177/0309133318776490 |s2cid=134820599 }} * {{cite journal |last=McNeill|first=V. Faye |date=2017 |title=Atmospheric Aerosols: Clouds, Chemistry, and Climate |journal=Annual Review of Chemical and Biomolecular Engineering |volume=8|issue=1|pages=427–444|doi=10.1146/annurev-chembioeng-060816-101538|pmid=28415861 |issn=1947-5438}} * {{cite journal |last1=Melillo |first=J. M. |last2=Frey |first2=S. D. |last3=DeAngelis |first3=K. M. |last4=Werner |first4=W. J. |last5=Bernard |first5=M. J. |last6=Bowles |first6=F. P. |last7=Pold |first7=G. |last8=Knorr |first8=M. A. |last9=Grandy |first9=A. S. |year=2017 |display-authors=4 |title=Long-term pattern and magnitude of soil carbon feedback to the climate system in a warming world |journal=Science |volume=358 |issue=6359 |pages=101–105 |bibcode=2017Sci...358..101M |doi=10.1126/science.aan2874 |pmid=28983050 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Mercure |first=J.-F. |last2=Pollitt |first2=H. |last3=Viñuales |first3=J. E. |last4=Edwards |first4=N. R. |display-authors=4 |last5=Holden |first5=P. B. |last6=Chewpreecha |first6=U. |last7=Salas |first7=P. |last8=Sognnaes |first8=I. |last9=Lam |first9=A. |last10=Knobloch |first10=F. |s2cid=89799744 |date=2018 |title=Macroeconomic impact of stranded fossil fuel assets |journal=Nature Climate Change |volume=8 |issue=7 |pages=588–593 |doi=10.1038/s41558-018-0182-1 |bibcode=2018NatCC...8..588M |issn=1758-6798 |url=http://oro.open.ac.uk/55387/1/mercure_StrandedAssets_v16_with_Methods.pdf }} * {{cite journal |last1=Mitchum |first1=G. T. |last2=Masters |first2=D. |last3=Hamlington|first3=B. D. |last4=Fasullo |first4=J. T. |last5=Beckley |first5=B. D. |last6=Nerem |first6=R. S. |display-authors=4 |date=2018 |title=Climate-change–driven accelerated sea-level rise detected in the altimeter era |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=115 |issue=9 |pages=2022–2025 |doi=10.1073/pnas.1717312115|issn=0027-8424|pmid=29440401 |pmc=5834701 |bibcode=2018PNAS..115.2022N |doi-access=free }} * {{cite book |author=National Research Council |year=2011 |title=Climate Stabilization Targets: Emissions, Concentrations, and Impacts over Decades to Millennia |url=https://www.nap.edu/catalog/12877/climate-stabilization-targets-emissions-concentrations-and-impacts-over-decades-to |archive-url=https://web.archive.org/web/20100720193620/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12877 |url-status=live |archive-date=20. 7. 2010 |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |doi=10.17226/12877 |isbn=978-0-309-15176-4 |access-date=19. 8. 2013 }} * {{cite book |ref=none |author=National Research Council |title=America's Climate Choices |publisher=The National Academies Press |isbn=978-0-309-14585-5 |location=Washington, D.C. |year=2011 |chapter=Causes and Consequences of Climate Change |chapter-url=https://www.nap.edu/read/12781/chapter/4 |access-date=28. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721185851/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=12781&page=15 |archive-date=21. 7. 2015 |url-status=live |doi=10.17226/12781 }} * {{cite journal |last1=Neukom |first1=Raphael |last2=Steiger |first2=Nathan |last3=Gómez-Navarro |first3=Juan José |last4=Wang |first4=Jianghao |last5=Werner |first5=Johannes P. |s2cid=198494930 |display-authors=4 |date=2019 |title=No evidence for globally coherent warm and cold periods over the preindustrial Common Era |journal=Nature |volume=571 |issue=7766 |pages=550–554 |doi=10.1038/s41586-019-1401-2 |pmid=31341300 |issn=1476-4687 |bibcode=2019Natur.571..550N |url=https://boris.unibe.ch/132301/7/333323_4_merged_1557735881.pdf }} * {{cite journal |last1=Neukom |first1=Raphael |last2=Barboza |first2=Luis A. |last3=Erb |first3=Michael P. |last4=Shi|first4=Feng |display-authors=4 |last5=Emile-Geay|first5=Julien |last6=Evans|first6=Michael N. |last7=Franke|first7=Jörg |last8=Kaufman|first8=Darrell S. |last9=Lücke|first9=Lucie |last10=Rehfeld|first10=Kira |last11=Schurer|first11=Andrew |date=2019 |title=Consistent multidecadal variability in global temperature reconstructions and simulations over the Common Era |journal=Nature Geoscience |volume=12|issue=8|pages=643–649|doi=10.1038/s41561-019-0400-0|pmid=31372180 |pmc=6675609 |bibcode=2019NatGe..12..643P |issn=1752-0908}} * {{cite journal |last1=O’Neill |first1=Saffron J. |last2=Boykoff|first2=Max |date=2010 |title=Climate denier, skeptic, or contrarian? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=107|issue=39|pages=E151|doi=10.1073/pnas.1010507107|issn=0027-8424|pmc=2947866|pmid=20807754|bibcode=2010PNAS..107E.151O |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Poloczanska |first1=Elvira S. |last2=Brown |first2=Christopher J. |last3=Sydeman |first3=William J. |last4=Kiessling |first4=Wolfgang |last5=Schoeman |first5=David |display-authors=4 |date=2013 |title=Global imprint of climate change on marine life |journal=Nature Climate Change |volume=3 |issue=10 |pages=919–925 |doi=10.1038/nclimate1958 |issn=1758-6798 |bibcode=2013NatCC...3..919P |url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:318633/UQ318633_peer_review.pdf }} * {{cite journal |title=Recent Climate Observations Compared to Projections |date=2007 |last1=Rahmstorf |first1=Stefan |last2=Cazenave |first2=Anny |last3=Church |first3=John A. |last4=Hansen |first4=James E. |last5=Keeling |first5=Ralph F. |last6=Parker |first6=David E. |last7=Somerville |first7=Richard C. J. |s2cid=34008905 |display-authors=4 |journal=Science |volume=316 |issue=5825 |page=709 |bibcode=2007Sci...316..709R |doi=10.1126/science.1136843 |pmid=17272686 |url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/Publications/Nature/rahmstorf_etal_science_2007.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906115332/http://pik-potsdam.de/~stefan/Publications/Nature/rahmstorf_etal_science_2007.pdf |archive-date=6. 9. 2018 |url-status=live }} * {{cite journal |last1=Ramanathan |first1=V. |last2=Carmichael |first2=G. |year=2008 |title=Global and Regional Climate Changes due to Black Carbon |url=https://www.researchgate.net/publication/32034622 |journal=Nature Geoscience |volume=1 |issue=4 |pages=221–227 |bibcode=2008NatGe...1..221R |doi=10.1038/ngeo156 }} * {{cite journal |last1=Randel |first1=William J. |last2=Shine |first2=Keith P. |last3=Austin |first3=John |last4=Barnett |first4=John |last5=Claud |first5=Chantal |last6=Gillett |first6=Nathan P. |last7=Keckhut |first7=Philippe |last8=Langematz |first8=Ulrike |last9=Lin |first9=Roger |display-authors=4 |title=An update of observed stratospheric temperature trends |year=2009 |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=114 |issue=D2 |page=D02107 |doi=10.1029/2008JD010421 |bibcode=2009JGRD..11402107R |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00355600/file/Randel_et_al-2009-Journal_of_Geophysical_Research__Solid_Earth_%281978-2012%29.pdf |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Rauner |first1=Sebastian |last2=Bauer |first2=Nico |last3=Dirnaichner |first3=Alois |last4=Van Dingenen |first4=Rita |last5=Mutel |first5=Chris |last6=Luderer |first6=Gunnar |s2cid=214619069 |year=2020 |title=Coal-exit health and environmental damage reductions outweigh economic impacts |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0728-x |journal=Nature Climate Change |volume=10 |issue=4 |pages=308–312 |doi=10.1038/s41558-020-0728-x |bibcode=2020NatCC..10..308R |issn=1758-6798 }} * {{cite journal |last1=Riahi |first=Keywan |last2=van Vuuren |first2=Detlef P. |last3=Kriegler |first3=Elmar |last4=Edmonds |first4=Jae |last5=O’Neill|first5=Brian C. |last6=Fujimori|first6=Shinichiro |last7=Bauer|first7=Nico |last8=Calvin|first8=Katherine |last9=Dellink|first9=Rob |display-authors=4 |date=2017 |title=The Shared Socioeconomic Pathways and their energy, land use, and greenhouse gas emissions implications: An overview |journal=Global Environmental Change |volume=42 |pages=153–168 |doi=10.1016/j.gloenvcha.2016.05.009 |issn=0959-3780 |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Rogelj|first=Joeri |last2=Forster|first2=Piers M. |last3=Kriegler|first3=Elmar |last4=Smith|first4=Christopher J. |last5=Séférian|first5=Roland |s2cid=197542084 |display-authors=4 |date=2019 |title=Estimating and tracking the remaining carbon budget for stringent climate targets |journal=Nature|volume=571|issue=7765|pages=335–342|doi=10.1038/s41586-019-1368-z|pmid=31316194 |bibcode=2019Natur.571..335R |issn=1476-4687|doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Rogelj |first1=Joeri |last2=Meinshausen |first2=Malte |last3=Schaeffer |first3=Michiel |last4=Knutti |first4=Reto |last5=Riahi |first5=Keywan |title=Impact of short-lived non-CO2 mitigation on carbon budgets for stabilizing global warming |year=2015 |journal=Environmental Research Letters |volume=10 |issue=7 |pages=1–10 |doi=10.1088/1748-9326/10/7/075001 |bibcode=2015ERL....10g5001R |doi-access=free }} * {{Cite journal|last1=Ruseva|first1=Tatyana|last2=Hedrick|first2=Jamie|last3=Marland|first3=Gregg|last4=Tovar|first4=Henning|last5=Sabou|first5=Carina|last6=Besombes|first6=Elia|display-authors=4|date=2020|title=Rethinking standards of permanence for terrestrial and coastal carbon: implications for governance and sustainability|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187734352030083X|journal=Current Opinion in Environmental Sustainability|volume=45|pages=69–77|doi=10.1016/j.cosust.2020.09.009|s2cid=229069907|issn=1877-3435}} * {{cite journal |last1=Samset |first=B. H. |last2=Sand |first2=M. |last3=Smith |first3=C. J. |last4=Bauer |first4=S. E. |last5=Forster |first5=P. M. |last6=Fuglestvedt |first6=J. S. |last7=Osprey |first7=S. |last8=Schleussner |first8=C.-F. |display-authors=4 |date=2018 |title=Climate Impacts From a Removal of Anthropogenic Aerosol Emissions |journal=Geophysical Research Letters |volume=45 |issue=2 |pages=1020–1029 |doi=10.1002/2017GL076079 |pmid=32801404 |pmc=7427631 |issn=1944-8007 |bibcode=2018GeoRL..45.1020S |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/126653/7/Samset_et_al-2018-Geophysical_Research_Letters.pdf }} * {{cite journal |last1=Sand |first1=M. |last2=Berntsen |first2=T. K. |last3=von Salzen |first3=K. |last4=Flanner |first4= M. G. |last5=Langner |first5=J. |last6=Victor |first6=D. G. |title=Response of Arctic temperature to changes in emissions of short-lived climate forcers |display-authors=4 |date=2015 |journal=Nature |volume=6 |issue=3 |pages=286–289 |doi=10.1038/nclimate2880 }} * {{cite journal |last1=Schmidt |first=Gavin A. |last2=Ruedy |first2=Reto A. |last3=Miller |first3=Ron L. |last4=Lacis |first4=Andy A. |s2cid=28195537 |date=2010 |title=Attribution of the present-day total greenhouse effect |journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |issn=2156-2202 |volume=115|issue=D20|pages=D20106 |doi=10.1029/2010JD014287|bibcode=2010JGRD..11520106S |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Schmidt |first1=Gavin A. |last2=Shindell |first2=Drew T. |last3=Tsigaridis |first3=Kostas |journal=Nature Geoscience |title=Reconciling warming trends |volume=7 |issue=3 |pages=158–160 |date=2014 |doi=10.1038/ngeo2105 |url=https://www.researchgate.net/publication/263025265 |bibcode=2014NatGe...7..158S |hdl=2060/20150000726 |hdl-access=free }} * {{cite journal |last1=Serdeczny |first=Olivia |last2=Adams |first2=Sophie |last3=Baarsch |first3=Florent |last4=Coumou |first4=Dim |display-authors=4 |date=2016 |last5=Robinson |first5=Alexander |last6=Hare |first6=William |last7=Schaeffer |first7=Michiel |last8=Perrette |first8=Mahé |last9=Reinhardt |first9=Julia |s2cid=3900505 |title=Climate change impacts in Sub-Saharan Africa: from physical changes to their social repercussions |url=https://climateanalytics.org/media/ssa_final_published.pdf |journal=Regional Environmental Change |volume=17 |issue=6 |pages=1585–1600 |doi=10.1007/s10113-015-0910-2 |issn=1436-378X }} * {{cite journal |last1=Sutton |first1=Rowan T. |last2=Dong |first2=Buwen |last3=Gregory |first3=Jonathan M. |date=2007 |title=Land/sea warming ratio in response to climate change: IPCC AR4 model results and comparison with observations |journal=Geophysical Research Letters |volume=34 |issue=2 |page=L02701 |bibcode=2007GeoRL..3402701S |doi=10.1029/2006GL028164 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Smale |first1=Dan A. |last2=Wernberg |first2=Thomas |last3=Oliver |first3=Eric C. J. |last4=Thomsen |first4=Mads |last5=Harvey |first5=Ben P. |s2cid=91471054 |date=2019 |title=Marine heatwaves threaten global biodiversity and the provision of ecosystem services |journal=Nature Climate Change |volume=9 |issue=4 |pages=306–312 |doi=10.1038/s41558-019-0412-1 |issn=1758-6798 |bibcode=2019NatCC...9..306S |url=http://pure.aber.ac.uk/ws/files/29181264/Smale_et_al_2019_NCC_pre_print.pdf |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=8. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108064829/http://pure.aber.ac.uk/ws/files/29181264/Smale_et_al_2019_NCC_pre_print.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last1=Smith |first1=Joel B. |last2=Schneider |first2=Stephen H. |last3=Oppenheimer |first3=Michael |last4=Yohe |first4=Gary W. |last5=Hare |first5=William |last6=Mastrandrea |first6=Michael D. |last7=Patwardhan |first7=Anand |last8=Burton |first8=Ian |last9=Corfee-Morlot|first9=Jan |display-authors=4 |year=2009 |title=Assessing dangerous climate change through an update of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) 'reasons for concern' |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=11 |pages=4133–4137 |bibcode=2009PNAS..106.4133S |doi=10.1073/pnas.0812355106 |pmc=2648893 |pmid=19251662 |first10=Chris H. D.|last10=Magadza |first11=Hans-Martin|last11=Füssel |first12=A. Barrie |last12=Pittock |first13=Atiq |last13=Rahman |first14=Avelino |last14=Suarez |first15=Jean-Pascal |last15=van Ypersele |doi-access=free }} * {{Cite journal |last1 = Smith |first1 = N. |last2 = Leiserowitz |first2 = A. |date = 2013 |title = The role of emotion in global warming policy support and opposition. |journal = Risk Analysis |volume = 34 |issue = 5 |pages = 937–948 |doi = 10.1111/risa.12140 |pmid = 24219420 |url = https://europepmc.org/backend/ptpmcrender.fcgi?accid=PMC4298023&blobtype=pdf |pmc = 4298023 |access-date = 24. 12. 2021 |archive-date = 24. 11. 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221124104756/https://europepmc.org/backend/ptpmcrender.fcgi?accid=PMC4298023&blobtype=pdf |url-status = dead }} * {{cite journal |last1=Springmann |first=M. |last2=Mason-D’Croz |first2=D. |last3=Robinson |first3=S. |last4=Garnett |first4=T. |last5=Godfray |first5=H. |last6=Gollin |first6=D. |last7=Rayner |first7=M. |last8=Ballon |first8=P. |last9=Scarborough. |first9=P. |display-authors=4 |year=2016 |title=Global and regional health effects of future food production under climate change: a modelling study |journal=Lancet |volume=387 |issue=10031 |pages=1937–1946 |doi=10.1016/S0140-6736(15)01156-3 |pmid=26947322 |s2cid=41851492 |url=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2815%2901156-3 }} * {{cite journal |last1=Stott |first1=Peter A. |last2=Kettleborough |first2=J. A. |s2cid=4326593 |date=2002 |title=Origins and estimates of uncertainty in predictions of twenty-first century temperature rise |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-04-18_416_6882/page/722 |journal=Nature |volume=416 |issue=6882 |pages=723–726 |doi=10.1038/416723a |pmid=11961551 |issn=1476-4687 |bibcode=2002Natur.416..723S }} * {{cite journal |last1=Stroeve |first1=J. |last2=Holland |first2=Marika M. |last3=Meier |first3=Walt |last4=Scambos |first4=Ted |last5=Serreze |first5=Mark |display-authors=4 |title=Arctic sea ice decline: Faster than forecast |year=2007 |journal=Geophysical Research Letters |volume=34 |issue=9 |page=L09501 |doi=10.1029/2007GL029703 |bibcode=2007GeoRL..3409501S |doi-access=free }} * {{cite journal |title=Disentangling greenhouse warming and aerosol cooling to reveal Earth's climate sensitivity |last1=Storelvmo |first1=T. |last2=Phillips |first2=P. C. B. |last3=Lohmann |first3=U. |last4=Leirvik |first4=T. |last5=Wild |first5=M. |date=2016 |journal=Nature Geoscience |volume=9 |issue=4 |pages=286–289 |doi=10.1038/ngeo2670 |issn=1752-0908 |bibcode=2016NatGe...9..286S |url=https://eprints.soton.ac.uk/410581/1/ClimSens_012116_nofigs2.pdf }} * {{cite journal |title=Insights into Earth's Energy Imbalance from Multiple Sources|first1=Kevin E.|last1=Trenberth|first2=John T.|last2=Fasullo|journal=Journal of Climate|date=2016|volume=29|issue=20|pages=7495–7505|doi=10.1175/JCLI-D-16-0339.1|bibcode=2016JCli...29.7495T|osti=1537015}} * {{cite journal |last1=Turetsky |first=Merritt R. |last2=Abbott |first2=Benjamin W. |last3=Jones |first3=Miriam C. |last4=Anthony |first4=Katey Walter |last5=Koven |first5=Charles |last6=Kuhry |first6=Peter |last7=Lawrence |first7=David M. |last8=Gibson |first8=Carolyn |last9=Sannel |first9=A. Britta K. |display-authors=4 |date=2019 |title=Permafrost collapse is accelerating carbon release |journal=Nature|volume=569 |issue=7754 |pages=32–34 |bibcode=2019Natur.569...32T |doi=10.1038/d41586-019-01313-4 |pmid=31040419 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Turner |first1=Monica G.|last2=Calder|first2=W. John|last3=Cumming|first3=Graeme S.|last4=Hughes|first4=Terry P. |last5=Jentsch|first5=Anke|last6=LaDeau|first6=Shannon L.|last7=Lenton|first7=Timothy M.|last8=Shuman|first8=Bryan N.|last9=Turetsky|first9=Merritt R.|last10=Ratajczak|first10=Zak|last11=Williams|first11=John W. |display-authors=4 |date=2020 |title=Climate change, ecosystems and abrupt change: science priorities |url= |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B|volume=375|issue=1794|doi=10.1098/rstb.2019.0105|pmc=7017767|pmid=31983326}} * {{cite journal |last=Twomey |first=S. |date=1977 |title=The Influence of Pollution on the Shortwave Albedo of Clouds |journal=J. Atmos. Sci. |volume=34 |issue=7 |pages=1149–1152 |bibcode=1977JAtS...34.1149T |doi=10.1175/1520-0469(1977)034<1149:TIOPOT>2.0.CO;2 |issn=1520-0469 |doi-access=free }} * {{cite journal |last=Tyndall |first=John |title=On the Absorption and Radiation of Heat by Gases and Vapours, and on the Physical Connection of Radiation, Absorption, and Conduction |journal=Philosophical Magazine |series=4 |date=1861 |volume=22 |pages=169–194, 273–285 |url-status=live |url=http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/151/1.full.pdf+html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326122934/http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/151/1.full.pdf+html |archive-date=26. 3. 2016 }} * {{cite journal|last=Urban|first=Mark C.|date=2015|title=Accelerating extinction risk from climate change|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-05-01_348_6234/page/570|journal=Science|volume=348|issue=6234|pages=571–573|doi=10.1126/science.aaa4984|issn=0036-8075|pmid=25931559|bibcode=2015Sci...348..571U|doi-access=free}} * {{cite book |author=USGCRP |year=2009 |title=Global Climate Change Impacts in the United States |editor-last1=Karl |editor1-first=T. R. |editor-last2=Melillo |editor2-first=J. |editor-last3=Peterson |editor3-first=T. |editor-last4=Hassol |editor4-first=S. J. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-14407-0 |url=http://www.globalchange.gov/publications/reports/scientific-assessments/us-impacts |access-date=17. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406060050/http://www.globalchange.gov/publications/reports/scientific-assessments/us-impacts |archive-date=6. 4. 2010 |url-status=live }} * {{cite book |author = USGCRP |year = 2017 |title = Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I |url = https://science2017.globalchange.gov/ |editor-last1 = Wuebbles |editor1-first = D. J. |editor-last2 = Fahey |editor2-first = D. W. |editor-last3 = Hibbard |editor3-first = K. A. |editor-last4 = Dokken |editor4-first = D. J. |editor-last5 = Stewart |editor5-first = B. C. |editor-last6 = Maycock |editor6-first = T. K. |display-editors = 4 |location = Washington, D.C. |publisher = U.S. Global Change Research Program |doi = 10.7930/J0J964J6 |access-date = 24. 12. 2021 |archive-date = 3. 11. 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171103181658/https://science2017.globalchange.gov/ |url-status = dead }} * {{cite journal |last1=Vandyck |first=T. |last2=Keramidas |first2=K. |last3=Kitous |first3=A. |last4=Spadaro |first4=J. |last5=Van DIngenen |first5=R. |last6=Holland |first6=M. |last7=Saveyn |first7=B. |display-authors=4 |date=2018 |title=Air quality co-benefits for human health and agriculture counterbalance costs to meet Paris Agreement pledges |journal=Nature Communications |volume=9 |issue=4939 |page=4939 |doi=10.1038/s41467-018-06885-9 |pmid=30467311 |pmc=6250710 |bibcode=2018NatCo...9.4939V |url=}} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 1|2017}} |year=2017 |chapter=Chapter 1: Our Globally Changing Climate |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch1_Our_Globally_Changing_Climate.pdf |first1=D. J. |last1=Wuebbles |first2=D. R. |last2=Easterling |first3=K. |last3=Hayhoe |first4=T. |last4=Knutson |first5=R. E. |last5=Kopp |first6=J. P. |last6=Kossin |first7=K. E. |last7=Kunkel |last9=A. N. |last8=LeGran-de |first10=C. |last10=Mears |first11=W. V. |last11=Sweet |first12=P. C. |last12=Taylor |first13=R. S. |last13=Vose |first14=M. F. |last14=Wehne |display-authors=4 |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=20. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620170608/https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch1_Our_Globally_Changing_Climate.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Climate Science Supplement|2014}} |chapter=Appendix 3: Climate Science Supplement |last1=Walsh |first1=John |last2=Wuebbles |first2=Donald |last3=Hayhoe |first3=Katherine |last4=Kossin |first4=Kossin |last5=Kunkel |first5=Kenneth |last6=Stephens |first6=Graeme |display-authors=4 |chapter-url=http://s3.amazonaws.com/nca2014/low/NCA3_Full_Report_Appendix_3_Climate_Science_Supplement_LowRes.pdf?download=1 |year=2014 |work=US National Climate Assessment |title=Climate Change Impacts in the United States: The Third National Climate Assessment |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=30. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230015249/http://s3.amazonaws.com/nca2014/low/NCA3_Full_Report_Appendix_3_Climate_Science_Supplement_LowRes.pdf?download=1 |url-status=dead }} * {{cite journal |last1=Wang |first=Bin |last2=Shugart |first2=Herman H. |last3=Lerdau |first3=Manuel T. |date=2017 |title=Sensitivity of global greenhouse gas budgets to tropospheric ozone pollution mediated by the biosphere |journal=Environmental Research Letters |volume=12|issue=8|page=084001 |doi=10.1088/1748-9326/aa7885|issn=1748-9326 |bibcode=2017ERL....12h4001W |doi-access=free}} * {{cite journal|last1=Watts|first1=Nick|last2=Adger|first2=W Neil|last3=Agnolucci|first3=Paolo|last4=Blackstock|first4=Jason|last5=Byass|first5=Peter|last6=Cai|first6=Wenjia|last7=Chaytor|first7=Sarah|last8=Colbourn|first8=Tim|last9=Collins|first9=Mat|date=2015|title=Health and climate change: policy responses to protect public health|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2815%2960854-6/fulltext|url-status=live|journal=The Lancet|volume=386|issue=10006|pages=1861–1914|doi=10.1016/S0140-6736(15)60854-6|pmid=26111439|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407184359/http://thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2815%2960854-6/fulltext|archive-date=7. 4. 2017|last10=Cooper|first10=Adam|last11=Cox|first11=Peter M|last12=Depledge|first12=Joanna|last13=Drummond|first13=Paul|last14=Ekins|first14=Paul|last15=Galaz|first15=Victor|last16=Grace|first16=Delia|last17=Graham|first17=Hilary|last18=Grubb|first18=Michael|last19=Haines|first19=Andy|last20=Hamilton|first20=Ian|last21=Hunter|first21=Alasdair|last22=Jiang|first22=Xujia|last23=Li|first23=Moxuan|last24=Kelman|first24=Ilan|last25=Liang|first25=Lu|last26=Lott|first26=Melissa|last27=Lowe|first27=Robert|last28=Luo|first28=Yong|last29=Mace|first29=Georgina|last30=Maslin|first30=Mark|last31=Nilsson|first31=Maria|last32=Oreszczyn|first32=Tadj|last33=Pye|first33=Steve|last34=Quinn|first34=Tara|last35=Svensdotter|first35=My|last36=Venevsky|first36=Sergey|last37=Warner|first37=Koko|last38=Xu|first38=Bing|last39=Yang|first39=Jun|last40=Yin|first40=Yongyuan|last41=Yu|first41=Chaoqing|last42=Zhang|first42=Qiang|last43=Gong|first43=Peng|last44=Montgomery|first44=Hugh|last45=Costello|first45=Anthony|s2cid=205979317|display-authors=4|hdl=10871/20783|hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Watts |first1=Nick |last2=Amann |first2=Markus |last3=Arnell |first3=Nigel |last4=Ayeb-Karlsson |first4=Sonja |display-authors=4 |last5=Belesova |first5=Kristine |last6=Boykoff |first6=Maxwell |last7=Byass |first7=Peter |last8=Cai |first8=Wenjia |last9=Campbell-Lendrum |first9=Diarmid |last10=Capstick |first10=Stuart |last11=Chambers |first11=Jonathan |s2cid=207976337 |date=2019 |title=The 2019 report of The Lancet Countdown on health and climate change: ensuring that the health of a child born today is not defined by a changing climate |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(19)32596-6/abstract |journal=The Lancet |volume=394 |issue=10211 |pages=1836–1878 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32596-6 |issn=0140-6736 |pmid=31733928 }} * {{cite journal |last=Weart |first=Spencer |title=Rise of interdisciplinary research on climate |year=2013 |volume=110 |pages=3657–3664 |number=Supplement 1 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |doi=10.1073/pnas.1107482109 |pmid=22778431 |pmc=3586608 |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Wild |first=M. |last2=Gilgen |first2=Hans |last3=Roesch |first3=Andreas |last4=Ohmura |first4=Atsumu |last5=Long |first5=Charles |s2cid=13124021 |display-authors=4 |year=2005 |title=From Dimming to Brightening: Decadal Changes in Solar Radiation at Earth's Surface |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-05-06_308_5723/page/846 |journal=Science |volume=308 |issue=5723 |doi=10.1126/science.1103215 |pages=847–850 |pmid=15879214 |bibcode=2005Sci...308..847W }} * {{cite journal |last1=Williams |first1=Richard G |last2=Ceppi |first2=Paulo |last3=Katavouta |first3=Anna |title=Controls of the transient climate response to emissions by physical feedbacks, heat uptake and carbon cycling |year=2020 |journal=Environmental Research Letters |volume=15 |issue=9 |pages=0940c1 |doi=10.1088/1748-9326/ab97c9 |bibcode=2020ERL....15i40c1W |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Wolff |first1=Eric W. |last2=Shepherd |first2=John G. |last3=Shuckburgh |first3=Emily |last4=Watson |first4=Andrew J. |title=Feedbacks on climate in the Earth system: introduction |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |pmid=26438277 |pmc=4608041 |doi=10.1098/rsta.2014.0428 |date=2015 |volume=373 |issue=2054 |page=20140428|bibcode=2015RSPTA.37340428W }} * {{cite journal |last1=Zeng |first=Ning |last2=Yoon |first2=Jinho |s2cid=1708267 |title=Expansion of the world's deserts due to vegetation-albedo feedback under global warming |date=2009 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=36 |issue=17 |page=L17401 |bibcode=2009GeoRL..3617401Z|doi=10.1029/2009GL039699|issn=1944-8007 }} * {{cite journal |last1=Zhang |first1=Jinlun |last2=Lindsay |first2=Ron |last3=Steele |first3=Mike |last4=Schweiger |first4=Axel |s2cid=9387303 |date=2008 |title=What drove the dramatic arctic sea ice retreat during summer 2007? |journal=Geophysical Research Letters |volume=35 |issue=11 |pages=1–5 |doi=10.1029/2008gl034005 |bibcode=2008GeoRL..3511505Z |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Zhao |first=C. |last2=Liu |first2=B. |last3=Piao |first3=S. |last4=Wang |first4=X. |last5=Lobell |first5=D. |last6=Huang |first6=Y. |last7=Huang |first7=M. |last8=Yao |first8=Y. |display-authors=2 |date=2017 |title=Temperature increase reduces global yields of major crops in four independent estimates |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=114 |issue=35 |pages=9326–9331 |doi=10.1073/pnas.1701762114 |pmid=28811375 |pmc=5584412 |doi-access=free}} {{refend}} === Knjige, izvještaji i pravni dokumenti === {{refbegin|30em}} * {{cite book |first1=David |last1=Archer |first2=Raymond |last2=Pierrehumbert |title=The Warming Papers: The Scientific Foundation for the Climate Change Forecast |url=https://books.google.com/books?id=sPY9HOfnuS0C&pg=PT10 |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-68733-8 }} * {{cite web |ref={{harvid|Climate Focus|2015}} |title=The Paris Agreement: Summary. Climate Focus Client Brief on the Paris Agreement III |author=Climate Focus |date=decembar 2015 |access-date=12. 4. 2019 |url=https://climatefocus.com/sites/default/files/20151228%20COP%2021%20briefing%20FIN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005005832/https://climatefocus.com/sites/default/files/20151228%20COP%2021%20briefing%20FIN.pdf |archive-date=5. 10. 2018 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Clark |first1=P. U. |last2=Weaver |first2=A. J. |last3=Brook |first3=E. |last4=Cook |first4=E. R. |last5=Delworth |first5=T. L. |last6=Steffen |first6=K. |chapter=Executive Summary |title=In: Abrupt Climate Change. A Report by the U.S. Climate Change Science Program and the Subcommittee on Global Change Research |display-authors=4 |chapter-url=http://www.climatescience.gov/Library/sap/sap3-4/final-report/default.htm |date=decembar 2008 |publisher=U.S. Geological Survey |location=Reston, VA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130504113820/http://www.climatescience.gov/Library/sap/sap3-4/final-report/default.htm |archive-date=4. 5. 2013 }} * {{cite report |ref = {{harvid|UN Human Development Report|2020}} |author = Conceição |display-authors = etal |year = 2020 |title = Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |publisher = [[United Nations Development Programme]] |access-date = 9. 1. 2021 }} * {{cite report |last1=DeFries |first1=Ruth |last2=Edenhofer |first2=Ottmar |last3=Halliday |first3=Alex |last4=Heal |first4=Geoffrey |display-authors=etal |date=septembar 2019 |title=The missing economic risks in assessments of climate change impacts |publisher=Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment, London School of Economics and Political Science |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2019/09/The-missing-economic-risks-in-assessments-of-climate-change-impacts-2.pdf }} * {{cite web |title=The climate regime from The Hague to Marrakech: Saving or sinking the Kyoto Protocol? |last=Dessai |first=Suraje |date=2001 |work=Tyndall Centre Working Paper 12 |publisher=Tyndall Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610013556/http://www.tyndall.ac.uk/sites/default/files/wp12.pdf |archive-date=10. 6. 2012 |url-status=dead |url=http://www.tyndall.ac.uk/sites/default/files/wp12.pdf |access-date=5. 5. 2010 }} * {{cite book |last1=Dunlap |first1=Riley E. |last2=McCright |first2=Aaron M. |editor-last1=Dryzek |editor-first1=John S. |editor-first2=Richard B. |editor-last2=Norgaard |editor-first3=David |editor-last3=Schlosberg |title=The Oxford Handbook of Climate Change and Society |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_j4w5 |publisher=Oxford University Press |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_j4w5/page/n161 144]–160 |chapter=Chapter 10: Organized climate change denial |isbn=978-0-19-956660-0 }} * {{cite book |last1=Dunlap |first1=Riley E. |last2=McCright |first2=Aaron M. |editor-last1=Dunlap |editor-first1=Riley E. |editor-first2=Robert J. |editor-last2=Brulle |title=Climate Change and Society: Sociological Perspectives |publisher=Oxford University Press |date=2015 |pages=300–332 |chapter=Chapter 10: Challenging Climate Change: The Denial Countermovement |isbn=978-0199356119}} * {{Cite journal|last1=Eltokhy|first1=Khaled|last2=Funke|first2=Katja|last3=Huang|first3=Guohua|last4=Kim|first4=Yujin|last5=Zinabou|first5=Genet|date=29. 10. 2021|title=Monitoring the Climate Impact of Fiscal Policy – Lessons from Tracking the COVID-19 Response|url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/001/2021/259/article-A001-en.xml|journal=IMF Working Papers|language=en|volume=2021|issue=259|page=1|doi=10.5089/9781589067769.001}} * {{cite report |ref={{harvid|European Commission, 28 November|2018}} |title=In-depth analysis accompanying the Commission Communication COM(2018) 773: A Clean Planet for all – A European strategic long-term vision for a prosperous, modern, competitive and climate neutral economy |author=European Commission |date=28. 11. 2018 |location=Brussels |url=https://ec.europa.eu/clima/sites/clima/files/docs/pages/com_2018_733_analysis_in_support_en_0.pdf |page=188 }} * {{cite report | last=Flavell | first=Alex | title=IOM outlook on migration, environment and climate change | publisher=[[International Organization for Migration]] (IOM) | publication-place=Geneva, Switzerland | year=2014 | url=https://publications.iom.int/system/files/pdf/mecc_outlook.pdf | isbn=978-92-9068-703-0 | oclc=913058074 }} * {{cite book |title=The Callendar Effect: the life and work of Guy Stewart Callendar (1898–1964) |year=2007 |last=Fleming |first=James Rodger |publisher=American Meteorological Society |location=Boston |isbn=978-1-878220-76-9 }} * {{cite book | last=Fletcher | first=Charles | title=Climate change : what the science tells us | url=https://archive.org/details/climatechangewha0000flet | publisher=John Wiley & Sons, Inc | publication-place=Hoboken, NJ | year=2019 | isbn=978-1-118-79306-0 | oclc=1048028378 }} * {{cite web |ref={{harvid|G8+5 Academies|2009}} |title=G8+5 Academies' joint statement: Climate change and the transformation of energy technologies for a low carbon future |date=maj 2009 |publisher=The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |author1=Academia Brasileira de Ciéncias (Brazil) |author2=Royal Society of Canada |author3=Chinese Academy of Sciences |author4=Académie des Sciences (France) |author5=Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina (Germany) |author6=Indian National Science Academy |author7=Accademia Nazionale dei Lincei (Italy) |author8=Science Council of Japan, Academia Mexicana de Ciencias |author9=Russian Academy of Sciences |author10=Academy of Science of South Africa |author11=Royal Society (United Kingdom) |author12=National Academy of Sciences (United States of America) |url=http://www.nationalacademies.org/includes/G8+5energy-climate09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215171429/http://www.nationalacademies.org/includes/G8+5energy-climate09.pdf |archive-date=15. 2. 2010 |url-status=live |access-date=5. 5. 2010 }} * {{cite report |ref = {{harvid|UNDP|2021}} |title = Peoples' Climate Vote |last1 = Flynn |first1 = C. |last2 = Yamasumi |first2 = E. |last3 = Fisher |first3 = S. |last4 = Snow |first4 = D. |last5 = Grant |first5 = Z. |last6 = Kirby |first6 = M. |last7 = Browning |first7 = P. |last8 = Rommerskirchen |first8 = M. |last9 = Russell |first9 = I. |display-authors = 4 |publisher = UNDP and University of Oxford |date = januar 2021 |url = https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/publications/UNDP-Oxford-Peoples-Climate-Vote-Results.pdf |access-date = 5. 8. 2021 }} * {{cite report |ref={{harvid|Global Methane Initiative|2020}} |author=Global Methane Initiative |title=Global Methane Emissions and Mitigation Opportunities |url=https://www.globalmethane.org/documents/gmi-mitigation-factsheet.pdf |date=2020 |publisher=Global Methane Initiative }} * {{cite book |title=Climate Change: Observed Impacts on Planet Earth |last=Haywood |first=Jim |year=2016 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-444-63524-2 |editor-last=Letcher |editor-first=Trevor M. |chapter=Chapter 27 – Atmospheric Aerosols and Their Role in Climate Change }} * {{cite report |ref = {{harvid|IEA|2020a}} |author = IEA |date = novembar 2020 |title = Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025 |url = https://www.iea.org/reports/renewables-2020 |access-date = 27. 4. 2021 }} * {{Cite report | ref= {{harvid|IEA|2020b}} | author= IEA | date= decembar 2020 | title= Energy Efficiency 2020 | chapter= Covid-19 and energy efficiency | chapter-url= https://www.iea.org/reports/energy-efficiency-2020/covid-19-and-energy-efficiency#abstract | location= Paris, France | access-date= 6. 4. 2021 }} * {{cite report |ref={{harvid|International Institute for Sustainable Development|2019}} |url=https://www.iisd.org/sites/default/files/publications/fossil-fuel-clean-energy-subsidy-swap.pdf |title=Fossil Fuel to Clean Energy Subsidy Swaps |last1=Bridle |first1=Richard |last2=Sharma |first2=Shruti |last3=Mostafa |first3=Mostafa |last4=Geddes |first4=Anna |date=juni 2019 }} * {{cite book |title=Macroeconomic and Financial Policies for Climate Change Mitigation: A Review of the Literature |url=https://www.elibrary.imf.org/doc/IMF001/28337-9781513511955/28337-9781513511955/Other_formats/Source_PDF/28337-9781513512938.pdf |isbn=978-1-5135-1195-5 |last1=Krogstrup |first1=Signe |last2=Oman |first2=William |series=IMF working papers |date=4. 9. 2019 |doi=10.5089/9781513511955.001 |s2cid=203245445 |issn=1018-5941 }} * {{cite report |ref = {{harvid|Yale|2021}} |title = International Public Opinion on Climate Change |last1 = Leiserowitz |first1 = A. |last2 = Carman |first2 = J. |last3 = Buttermore |first3 = N. |last4 = Wang |first4 = X. |last5 = Rosenthal |first5 = S. |last6 = Marlon |first6 = J. |last7 = Mulcahy |first7 = K. |display-authors = 4 |publisher = Yale Program on Climate Change Communication and Facebook Data for Good |year = 2021 |location = New Haven, CT |url = https://climatecommunication.yale.edu/wp-content/uploads/2021/06/international-climate-opinion-february-2021d.pdf |access-date = 5. 8. 2021 }} * {{cite book |last1=Meinshausen |first=Malte |chapter=Implications of the Developed Scenarios for Climate Change |date=2019 |work=Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals |pages=459–469 |editor-last=Teske |editor-first=Sven |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-05843-2_12 |isbn=978-3-030-05843-2 |s2cid=133868222 }} * {{cite report |ref={{harvid|Michigan State University|2014}} |first1=Neville |last1=Millar |first2=Julie |last2=Doll |first3=G. |last3=Robertson |title=Management of nitrogen fertilizer to reduce nitrous oxide (N2O) emissions from field crops |url=https://www.canr.msu.edu/uploads/resources/pdfs/management_of_nitrogen_fertiler_(e3152).pdf |publisher=Michigan State University |date=novembar 2014 }} * {{cite report |ref={{harvid|ICCT|2019}} |first1=J. |last1=Miller |first2=L. |last2=Du |first3=D. |last3=Kodjak |title=Impacts of World-Class Vehicle Efficiency and Emissions Regulations in Select G20 Countries |url=https://theicct.org/sites/default/files/publications/ICCT_G20-briefing-paper_Jan2017_vF.pdf |publisher=The International Council on Clean Transportation |location=Washington, D.C. |year=2017 }} * {{cite book |title=Copenhagen 2009: Failure or final wake-up call for our leaders? EV 49 |last=Müller |first=Benito |date=februar 2010 |publisher=[[Oxford Institute for Energy Studies]] |isbn=978-1-907555-04-6 |page=i |url=https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/03/EV49-Copenhagen2009Failureorfinalwake-upcallforourleaders-BenitoMuller-2010.pdf |access-date=18. 5. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710081944/https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/03/EV49-Copenhagen2009Failureorfinalwake-upcallforourleaders-BenitoMuller-2010.pdf |archive-date=10. 7. 2017 |url-status=live }} * {{cite report |author=National Research Council |year=2008 |title=Understanding and responding to climate change: Highlights of National Academies Reports, 2008 edition, produced by the US National Research Council (US NRC) |publisher=National Academy of Sciences |location=Washington, D.C. |url=http://dels.nas.edu/Materials/Booklets/Lines-of-Evidence |access-date=14. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052136/http://dels.nas.edu/Materials/Booklets/Lines-of-Evidence |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=live }} * {{cite report |author=National Research Council |year=2012 |title=Climate Change: Evidence, Impacts, and Choices |url=http://nas-sites.org/americasclimatechoices/files/2012/06/19014_cvtx_R1.pdf |access-date=9. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220184517/http://nas-sites.org/americasclimatechoices/files/2012/06/19014_cvtx_R1.pdf |archive-date=20. 2. 2013 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Newell |first1=Peter |title=Climate for Change: Non-State Actors and the Global Politics of the Greenhouse |date=14. 12. 2006 |access-date=30. 7. 2018 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=ing21MGmh5UC |isbn=978-0-521-02123-4 }} * {{cite web |ref={{harvid|NOAA|2017}} |author=NOAA |url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/publications/techrpt83_Global_and_Regional_SLR_Scenarios_for_the_US_final.pdf |title=January 2017 analysis from NOAA: Global and Regional Sea Level Rise Scenarios for the United States |access-date=7. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218140625/https://tidesandcurrents.noaa.gov/publications/techrpt83_Global_and_Regional_SLR_Scenarios_for_the_US_final.pdf |archive-date=18. 12. 2017 |url-status=live }} * {{cite web |title=Understanding and Responding to Climate Change |author=NRC |year=2008 |publisher=Board on Atmospheric Sciences and Climate, US National Academy of Sciences |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011182257/http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/booklets/climate_change_2008_final.pdf |archive-date=11. 10. 2017 |url-status=live |url=http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/booklets/climate_change_2008_final.pdf |access-date=9. 11. 2010 }} * {{cite book |last1=Olivier |first1=J. G. J. |last2=Peters |first2=J. A. H. W. |year=2019 |title=Trends in global CO2 and total greenhouse gas emissions |publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency |url=https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-trends-in-global-co2-and-total-greenhouse-gas-emissions-2019-report_4068.pdf |place=The Hague }} * {{cite book |chapter=The scientific consensus on climate change: How do we know we're not wrong? |last1=Oreskes |first1=Naomi |title=Climate Change: What It Means for Us, Our Children, and Our Grandchildren |editor-last1=DiMento |editor-first1=Joseph F. C. |editor-last2=Doughman |editor-first2=Pamela M. |publisher=The MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-54193-0 }} * {{cite book |title=Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming |url=https://archive.org/details/merchantsofdoubt00ores |date=2010 |last1=Oreskes |first1=Naomi |first2=Erik |last2=Conway |publisher=Bloomsbury Press |edition=first |isbn=978-1-59691-610-4 }} * {{Cite report | ref= {{harvid|Pew|2015}} | author= Pew Research Center | date= novembar 2015 | title= Global Concern about Climate Change, Broad Support for Limiting Emissions | url= https://www.pewresearch.org/global/wp-content/uploads/sites/2/2015/11/Pew-Research-Center-Climate-Change-Report-FINAL-November-5-2015.pdf | access-date= 5. 8. 2021 }} * {{cite book |author=REN21 |year=2020 |title=Renewables 2020 Global Status Report |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf |location=Paris |publisher=REN21 Secretariat |isbn=978-3-948393-00-7 |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=23. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923065621/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |date=13. 4. 2005 |author=Royal Society |title=Economic Affairs – Written Evidence |series=The Economics of Climate Change, the Second Report of the 2005–2006 session, produced by the UK Parliament House of Lords Economics Affairs Select Committee |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/12/12we24.htm |publisher=UK Parliament |access-date=9. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113084025/http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/12/12we24.htm |archive-date=13. 11. 2011 |url-status=live }} * {{cite book |title=Global trends in climate change litigation: 2019 snapshot |last1=Setzer |first1=Joana |last2=Byrnes |first2=Rebecca |date=juli 2019 |publisher=the Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment and the Centre for Climate Change Economics and Policy |url=http://www.lse.ac.uk/GranthamInstitute/wp-content/uploads/2019/07/GRI_Global-trends-in-climate-change-litigation-2019-snapshot.pdf |location=London }} * {{cite report |ref = {{harvid|NREL|2017}} |last1 = Steinberg |first1 = D. |last2 = Bielen |first2 = D. |last3 = Eichman |first3 = J. |last4 = Eurek |first4 = K. |last5 = Logan |first5 = J. |last6 = Mai |first6 = T. |last7 = McMillan |first7 = C. |last8 = Parker |first8 = A. |display-authors = 2 |title = Electrification & Decarbonization: Exploring U.S. Energy Use and Greenhouse Gas Emissions in Scenarios with Widespread Electrification and Power Sector Decarbonization |publisher = National Renewable Energy Laboratory |date = juli 2017 |location = Golden, Colorado |url = https://www.nrel.gov/docs/fy17osti/68214.pdf }} * {{cite book |ref={{harvid|Teske, ed.|2019}} |chapter=Executive Summary |date=2019 |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |pages=xiii–xxxv |editor-last=Teske |editor-first=Sven |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-05843-2 |isbn=978-3-030-05843-2 |s2cid=198078901 |url=http://www.oapen.org/download/?type=document&docid=1007262 |chapter-url=https://link.springer.com/content/pdf/bfm%3A978-3-030-05843-2%2F1.pdf }} * {{cite book |last1=Teske |first1=Sven |first2=Kriti |last2=Nagrath |first3=Tom |last3=Morris |first4=Kate |last4=Dooley |chapter=Renewable Energy Resource Assessment |date=2019 |work=Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals |pages=161–173 |editor-last=Teske |editor-first=Sven |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-05843-2_7 |hdl=10453/139583 |isbn=978-3-030-05843-2 |s2cid=134370729 }} * {{cite book |last1=Teske |first1=Sven |chapter=Trajectories for a Just Transition of the Fossil Fuel Industry |date=2019 |work=Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals |pages=403–411 |editor-last=Teske |editor-first=Sven |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-05843-2_9 |hdl=10453/139584 |isbn=978-3-030-05843-2 |s2cid=133961910 }} * {{cite report |author=UN FAO |year=2016 |title=Global Forest Resources Assessment 2015. How are the world's forests changing? |url=http://www.fao.org/3/a-i4793e.pdf#page=11 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=978-92-5-109283-5 |access-date=1. 12. 2019 }} * {{cite book |author=United Nations Environment Programme |year=2019 |title=Emissions Gap Report 2019 |url=https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/30797/EGR2019.pdf?sequence=1&isAllowed=y |location=Nairobi |isbn=978-92-807-3766-0 }} * {{cite book |author=United Nations Environment Programme |year=2021 |title=Emissions Gap Report 2021 |url=https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/36991/EGR21_ESEN.pdf |location=Nairobi |isbn=978-92-807-3890-2 }} * {{cite book|author=UNEP|year=2018|title=The Adaptation Gap Report 2018|location=Nairobi, Kenya|url=https://www.unenvironment.org/resources/adaptation-gap-report|isbn=978-92-807-3728-8|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)}} * {{cite conference |year=1992 |author=UNFCCC |author-link=UNFCCC |title=United Nations Framework Convention on Climate Change |url=https://unfccc.int/files/essential_background/background_publications_htmlpdf/application/pdf/conveng.pdf }} <!-- ## --> * {{cite web |ref={{harvid|Kyoto Protocol|1997}} |date=1997 |author=UNFCCC |author-link=UNFCCC |title=Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change |publisher=United Nations |url=https://unfccc.int/resource/docs/convkp/kpeng.html }} <!-- ## --> <!-- Example: Decision 2/CP.15 in {{harvnb|UNFCCC: Copenhagen|2009|loc=}} --> <!-- Cite by paragraph, as page numbering is variable. --> * {{cite conference |ref = {{harvid|UNFCCC: Copenhagen|2009}} |date = 30. 3. 2010 |author = UNFCCC |author-link = UNFCCC |chapter = Decision 2/CP.15: Copenhagen Accord |title = Report of the Conference of the Parties on its fifteenth session, held in Copenhagen from 7 to 19&nbsp;December&nbsp;2009 |id = FCCC/CP/2009/11/Add.1 |publisher = United Nations Framework Convention on Climate Change |chapter-url = http://unfccc.int/documentation/documents/advanced_search/items/3594.php?rec=j&priref=600005735#beg |access-date = 17. 5. 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100430005322/https://unfccc.int/documentation/documents/advanced_search/items/3594.php?rec=j&priref=600005735#beg |archive-date = 30. 4. 2010 |url-status = live }} <!-- ## --> * {{cite web |ref={{harvid|Paris Agreement|2015}} |date=2015 |author=UNFCCC |author-link=UNFCCC |title=Paris Agreement |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |url=https://unfccc.int/files/essential_background/convention/application/pdf/english_paris_agreement.pdf }} <!-- ## --> * {{cite report |ref = {{harvid|UN NDC Synthesis Report|2021}} |author = UNFCCC |author-link = UNFCCC |date = 26. 2. 2021 |title = Nationally determined contributions under the Paris Agreement Synthesis report by the secretariat |url = https://unfccc.int/sites/default/files/resource/cma2021_02E.pdf |publisher = [[United Nations Framework Convention on Climate Change]] }} <!-- ## --> * {{cite web |ref={{harvid|UNHCR|2011}} |title=Climate Change and the Risk of Statelessness: The Situation of Low-lying Island States |last=Park |first=Susin |date=maj 2011 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/4df9cb0c9.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502223251/http://www.unhcr.org/4df9cb0c9.pdf |archive-date=2. 5. 2013 |url-status=live |access-date=13. 4. 2012 }} * {{cite report |author=United States Environmental Protection Agency |year=2016 |title=Methane and Black Carbon Impacts on the Arctic: Communicating the Science |url=https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-change-science/methane-and-black-carbon-impacts-arctic-communicating-science_.html |access-date=27. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906225344/https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-change-science/methane-and-black-carbon-impacts-arctic-communicating-science_.html |archive-date=6. 9. 2017 |url-status=live }} * {{cite journal |last1=Van Oldenborgh |first1=Geert-Jan |last2=Philip |first2=Sjoukje |last3=Kew |first3=Sarah |last4=Vautard |first4=Robert |display-authors=etal |date=2019 |website=Semantic Scholar |s2cid=199454488 |title=Human contribution to the record-breaking June 2019 heat wave in France }} * {{cite report |ref={{harvid|World Bank, June|2019}} |title=State and Trends of Carbon Pricing 2019 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/191801559846379845/pdf/State-and-Trends-of-Carbon-Pricing-2019.pdf |date=juni 2019 |publisher=World Bank |location=Washington, D.C. |doi=10.1596/978-1-4648-1435-8 |hdl=10986/29687 |hdl-access=free }} * {{cite report |ref={{harvid|WHO|2014}} |author=World Health Organization |year=2014 |title=Quantitative risk assessment of the effects of climate change on selected causes of death, 2030s and 2050s |location=Geneva, Switzerland |isbn=978-92-4-150769-1 |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/134014/9789241507691_eng.pdf }} * {{Cite report | ref= {{harvid|WHO|2016}} | author= World Health Organization | year= 2016 | title= Ambient air pollution: a global assessment of exposure and burden of disease | location= Geneva, Switzerland | isbn= 978-92-4-1511353 | url= https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1061179/retrieve }} * {{cite book |ref={{harvid|WHO|2018}} |author=World Health Organization |title=COP24 Special Report Health and Climate Change |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/276405/9789241514972-eng.pdf?ua=1 |year=2018 |location=Geneva |isbn=978-92-4-151497-2 }} * {{cite book |ref={{harvid|WMO|2021}} |author=[[World Meteorological Organization]] |title=WMO Statement on the State of the Global Climate in 2020 |url=https://library.wmo.int/doc_num.php?explnum_id=10618 |year=2021 |location=Geneva |series=WMO-No. 1264 |isbn=978-92-63-11264-4 |access-date=24. 12. 2021 |archive-date=19. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419162743/https://library.wmo.int/doc_num.php?explnum_id=10618 |url-status=dead }} * {{cite book |title=Shock Waves : Managing the Impacts of Climate Change on Poverty. Climate Change and Development |date=2016 |isbn=978-1-4648-0674-2 |doi=10.1596/978-1-4648-0673-5 |last1=Hallegatte |first1=Stephane |last2=Bangalore |first2=Mook |last3=Bonzanigo |first3=Laura |last4=Fay |first4=Marianne |last5=Kane |first5=Tamaro |last6=Narloch |first6=Ulf |last7=Rozenberg |first7=Julie |last8=Treguer |first8=David |last9=Vogt-Schilb |first9=Adrien |display-authors=4 |location=Washington, D.C. |publisher=World Bank |hdl=10986/22787 |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/22787/9781464806735.pdf?sequence=13&isAllowed=y }} * {{cite book |ref={{harvid|World Resources Institute, December|2019}} |author=World Resources Institute |date=decembar 2019 |title=Creating a Sustainable Food Future: A Menu of Solutions to Feed Nearly 10 Billion People by 2050 |location=Washington, D.C. |url=https://files.wri.org/d8/s3fs-public/wrr-food-full-report.pdf |isbn=978-1-56973-953-2 }} {{refend}} === Netehnički izvori === {{refbegin|30em}} * ''[[American Institute of Physics]]'' ** {{cite book |ref=none |last=Weart |first=Spencer |date=oktobar 2008 |title=The Discovery of Global Warming |edition=2nd |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-03189-0 |url=http://history.aip.org/climate/reviews.htm |access-date=16. 6. 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118000413/http://history.aip.org/climate/reviews.htm |archive-date=18. 11. 2016}} ** {{cite book |ref=none |last=Weart |first=Spencer |date=februar 2019 |title=The Discovery of Global Warming |edition=online |url=http://history.aip.org/climate/index.htm |access-date=19. 6. 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200618075616/http://history.aip.org/climate/index.htm |archive-date=18. 6. 2020 }} *** {{citation|ref={{harvid|Weart "The Carbon Dioxide Greenhouse Effect"}} |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |last =Weart |first=Spencer |date =januar 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global Warming |chapter=The Carbon Dioxide Greenhouse Effect |chapter-url=http://history.aip.org/climate/co2.htm |access-date=19. 6. 2020 |publisher=American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191800/http://history.aip.org/climate/co2.htm |archive-date=11. 11. 2016 |url-status=live }} *** {{citation|ref=none |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |last =Weart |first=Spencer |date =januar 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global Warming |chapter=The Public and Climate Change |chapter-url=http://history.aip.org/climate/public.htm |access-date=19. 6. 2020 |publisher =American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191711/http://history.aip.org/climate/public.htm |archive-date=11. 11. 2016 |url-status=live }} **** {{citation|ref={{harvid|Weart "Suspicions of a Human-Caused Greenhouse (1956–1969)"}} |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |last =Weart |first=Spencer |date =januar 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global Warming |chapter=The Public and Climate Change: Suspicions of a Human-Caused Greenhouse (1956–1969) |chapter-url=http://history.aip.org/climate/public.htm#S2 |access-date=19. 6. 2020 |publisher =American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191711/http://history.aip.org/climate/public.htm#S2 |archive-date=11. 11. 2016 |url-status=live }} *** {{citation|ref={{harvid|Weart "The Public and Climate Change (since 1980)"}} |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |last1=Weart |first1=Spencer |date =januar 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global warming |chapter=The Public and Climate Change (cont.&nbsp;– since 1980) |chapter-url=https://history.aip.org/climate/public2.htm |access-date=19. 6. 2020 |publisher =American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191659/http://history.aip.org/climate/public2.htm |archive-date=11. 11. 2016 |url-status=live }} **** {{citation|ref={{harvid|Weart "The Public and Climate Change: The Summer of 1988"}} |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |first=Spencer |last=Weart |date =januar 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global Warming |chapter=The Public and Climate Change: The Summer of 1988 |chapter-url=http://history.aip.org/climate/public2.htm#S1988 |access-date=19. 6. 2020 |publisher=American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191659/http://history.aip.org/climate/public2.htm#S1988 |archive-date=11. 11. 2016 |url-status=live }} * ''[[Associated Press]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Associated Press, 22 September|2015}} |url=https://www.apstylebook.com/blog_posts/4 |title=An addition to AP Stylebook entry on global warming |last=Colford |first=Paul |date=22. 9. 2015 |website=AP Style Blog |access-date=6. 11. 2019}} * ''[[BBC]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|BBC, 1 May|2019}} |date=1. 5. 2019 |title=UK Parliament declares climate change emergency |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-48126677 |access-date=30. 6. 2019 }} ** {{cite web |ref={{harvid|BBC Science Focus Magazine, 3 February|2020}} |last=Rigby |first=Sara |date=3. 2. 2020 |title=Climate change: should we change the terminology? |website=BBC Science Focus Magazine |url=https://www.sciencefocus.com/news/climate-change-should-we-change-the-terminology/ |access-date=24. 3. 2020}} * ''[[Bulletin of the Atomic Scientists]]'' ** {{cite news |last1=Stover |first1=Dawn |title=The global warming 'hiatus' |url=https://thebulletin.org/2014/09/the-global-warming-hiatus/ |work=Bulletin of the Atomic Scientists |date=23. 9. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711032006/https://thebulletin.org/2014/09/the-global-warming-hiatus/ |archive-date=11. 7. 2020 |url-status=live }} * ''[[Carbon Brief]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 4 Jan|2017}} |date=4. 1. 2017 |last=Yeo |first=Sophie |title=Clean energy: The challenge of achieving a 'just transition' for workers |website=Carbon Brief |url=https://www.carbonbrief.org/clean-energy-the-challenge-of-achieving-a-just-transition-for-workers |access-date=18. 5. 2020 }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 15 January|2018}} |date=15. 1. 2018 |last1=McSweeney |first1=Robert M. |last2=Hausfather |first2=Zeke |title= Q&A: How do climate models work? |website=Carbon Brief |url=https://www.carbonbrief.org/qa-how-do-climate-models-work |access-date=2. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305004530/https://www.carbonbrief.org/qa-how-do-climate-models-work |archive-date=5. 3. 2019 |url-status=live }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 19 April|2018}} |date =19. 4. 2018 |last1=Hausfather |first1=Zeke |title=Explainer: How 'Shared Socioeconomic Pathways' explore future climate change |website=Carbon Brief |url=https://www.carbonbrief.org/explainer-how-shared-socioeconomic-pathways-explore-future-climate-change |access-date=20. 7. 2019 }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 8 October|2018}} |date=8. 10. 2018 |last1=Hausfather |first1=Zeke |title=Analysis: Why the IPCC 1.5C report expanded the carbon budget |url=https://www.carbonbrief.org/analysis-why-the-ipcc-1-5c-report-expanded-the-carbon-budget |access-date=28. 7. 2020|website=Carbon Brief}} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 7 January|2020}} |url=https://www.carbonbrief.org/media-reaction-australias-bushfires-and-climate-change |title=Media reaction: Australia's bushfires and climate change |last1=Dunne |first1=Daisy |last2=Gabbatiss |first2=Josh |last3=Mcsweeny |first3=Robert |date=7. 1. 2020 |website=Carbon Brief|access-date=11. 1. 2020}} * ''[[Deutsche Welle]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|Deutsche Welle, 22 June|2019}} |last1=Ruiz |first1=Irene Banos |title=Climate Action: Can We Change the Climate From the Grassroots Up? |url=https://www.ecowatch.com/climate-action-grassroots-2638915946.html |access-date=23. 6. 2019 |agency=Deutsche Welle |publisher=Ecowatch |date=22. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623124154/https://www.ecowatch.com/climate-action-grassroots-2638915946.html |archive-date=23. 6. 2019 |url-status=live }} * ''[[EPA]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|EPA|2016}} |title=Myths vs. Facts: Denial of Petitions for Reconsideration of the Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse Gases under Section 202(a) of the Clean Air Act |publisher=U.S. Environmental Protection Agency |date=25. 8. 2016 |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/myths-vs-facts-denial-petitions-reconsideration-endangerment-and-cause-or-contribute |access-date=7. 8. 2017}} ** {{cite web |ref={{harvid|EPA|2019}} |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data |title=Global Greenhouse Gas Emissions Data |author=US EPA |date=13. 9. 2019 |access-date=8. 8. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218125157/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data |archive-date=18. 2. 2020|url-status=live}} ** {{cite web |ref={{harvid|EPA|2020}} |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/overview-greenhouse-gases |title=Overview of Greenhouse Gases |author=US EPA |date=15. 9. 2020 |access-date=15. 9. 2020 }} * ''[[EUobserver]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|EUobserver, 20 December|2009}} |date=20. 12. 2009 |title=Copenhagen failure 'disappointing', 'shameful' |website=euobserver.com |access-date=12. 4. 2019 |url=https://euobserver.com/environment/29181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412092312/https://euobserver.com/environment/29181 |archive-date=12. 4. 2019 |url-status=live}} * ''[[European Parliament]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|European Parliament, February|2020}} |date=februar 2020 |first=M. |last=Ciucci |title=Renewable Energy |website=European Parliament |url=https://www.europarl.europa.eu/factsheets/en/sheet/70/renewable-energy |access-date=3. 6. 2020 }} * ''[[The Guardian]]''<!-- |issn=0261-3077 - not needed, nor location. The parameters for harvid should match the first two parameters used in harvnb for the short-cite in the text. --> ** {{cite news |ref={{harvid|The Guardian, 26 January|2015}} |last1=Nuccitelli |first1=Dana |date=26. 1. 2015 |title=Climate change could impact the poor much more than previously thought |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2015/jan/26/climate-change-could-impact-poor-much-more-than-previously-thought |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228200446/https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2015/jan/26/climate-change-could-impact-poor-much-more-than-previously-thought |archive-date=28. 12. 2016 |url-status=live }} ** {{cite news |ref={{harvid|The Guardian, 19 March|2019}} |last=Carrington |first=Damian |date=19. 3. 2019 |title=School climate strikes: 1.4 million people took part, say campaigners |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/mar/19/school-climate-strikes-more-than-1-million-took-part-say-campaigners-greta-thunberg |access-date=12. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320122303/https://www.theguardian.com/environment/2019/mar/19/school-climate-strikes-more-than-1-million-took-part-say-campaigners-greta-thunberg |archive-date=20. 3. 2019|url-status=live }} ** {{cite news |ref={{harvid|The Guardian, 17 May|2019}} |last=Carrington |first=Damian |date=17. 5. 2019 |title=Why the Guardian is changing the language it uses about the environment |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/may/17/why-the-guardian-is-changing-the-language-it-uses-about-the-environment |access-date=20. 5. 2019 }} ** {{cite news |ref={{harvid|The Guardian, 28 November|2019}} |url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/28/eu-parliament-declares-climate-emergency |title='Our house is on fire': EU parliament declares climate emergency |last=Rankin |first=Jennifer |date=28. 11. 2019 |work=The Guardian |access-date=28. 11. 2019 |issn=0261-3077}}Too risky ** {{cite news |ref={{harvid|The Guardian, 19 February|2020}} |last= Watts |first=Jonathan |date= 19. 2. 2020 |title=Oil and gas firms 'have had far worse climate impact than thought' |url=https://www.theguardian.com/environment/2020/feb/19/oil-gas-industry-far-worse-climate-impact-than-thought-fossil-fuels-methane |newspaper=The Guardian }} ** {{cite web |ref={{harvid|The Guardian, 6 April|2020}} |last=Carrington |first=Damian |date=6. 4. 2020 |title=New renewable energy capacity hit record levels in 2019 |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2020/apr/06/new-renewable-energy-capacity-hit-record-levels-in-2019 |access-date=25. 5. 2020 }} ** {{cite web |ref={{harvid|The Guardian, 28 October|2020}} |date=28. 10. 2020 |last=McCurry |first=Justin |title=South Korea vows to go carbon neutral by 2050 to fight climate emergency |url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/28/south-korea-vows-to-go-carbon-neutral-by-2050-to-fight-climate-emergency |access-date=6. 12. 2020 |work=The Guardian}} * ''[[NASA]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|NASA, 28 May|2013}} |year=2013 |title=Arctic amplification |publisher=NASA |url=https://climate.nasa.gov/news/927/arctic-amplification |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731054007/https://climate.nasa.gov/news/927/arctic-amplification/ |archive-date=31. 7. 2018 |url-status=live }} ** {{cite news |ref={{harvid|NASA, 12 September|2018}} |date=12. 9. 2018 |last=Carlowicz |first=Michael |publisher=NASA's Earth Observatory |title=Watery heatwave cooks the Gulf of Maine |url=https://climate.nasa.gov/news/2798/watery-heatwave-cooks-the-gulf-of-maine/ }} ** {{cite web |ref={{harvid|NASA, 5 December|2008}} |date=5. 12. 2008 |last=Conway |first=Erik M. |title=What's in a Name? Global Warming vs. Climate Change |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100809221926/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html |archive-date=9. 8. 2010 }} ** {{cite web |ref={{harvid|NASA, Mitigation and Adaptation|2020}} |date=21. 12. 2020 |title=Responding to Climate Change |publisher=NASA |url=https://climate.nasa.gov/solutions/adaptation-mitigation/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104032553/https://climate.nasa.gov/solutions/adaptation-mitigation/ |archive-date=4. 1. 2021 |url-status=live }} ** {{cite web |ref={{harvid|NASA, 16 June|2011}} |date=16. 6. 2011 |last1=Riebeek |first1=H. |title=The Carbon Cycle: Feature Articles: Effects of Changing the Carbon Cycle |url=http://www.earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/page5.php |publisher=Earth Observatory, part of the EOS Project Science Office located at NASA Goddard Space Flight Center |access-date=4. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130206043139/http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/page5.php |archive-date=6. 2. 2013 |url-status=live }} ** {{cite web |ref={{harvid|NASA, Scientific Consensus|2020}} |date=21. 12. 2020 |title=Scientific Consensus: Earth's Climate is Warming |publisher=NASA |url=https://climate.nasa.gov/scientific-consensus/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104025718/https://climate.nasa.gov/scientific-consensus/ |archive-date=4. 1. 2021 |url-status=live }} ** {{cite web |date=januar 2016 |last1=Shaftel |first1=Holly |title=What's in a name? Weather, global warming and climate change |website=NASA Climate Change: Vital Signs of the Planet |url=https://climate.nasa.gov/resources/global-warming |access-date=12. 10. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928145703/https://climate.nasa.gov/resources/global-warming/ |archive-date=28. 9. 2018 |url-status=dead }} ** {{cite web |ref={{harvid|NASA, 7 July|2020}} |date=7. 7. 2020 |editor-last=Shaftel |editor-first=Holly |editor2-last=Jackson |editor2-first=Randal |editor3-last=Callery |editor3-first=Susan |editor4-last=Bailey |editor4-first=Daniel |title=Overview: Weather, Global Warming and Climate Change |url=https://climate.nasa.gov/resources/global-warming-vs-climate-change |access-date=14. 7. 2020 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet }} * ''[[National Conference of State Legislators]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|National Conference of State Legislators, 17 April|2020}} |date=17. 4. 2020 |title=State Renewable Portfolio Standards and Goals |website=National Conference of State Legislators |url=https://www.ncsl.org/research/energy/renewable-portfolio-standards.aspx |access-date=3. 6. 2020 }} * ''[[National Geographic]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|National Geographic, 13 August|2019}} |last=Welch |first=Craig |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/2019/08/arctic-permafrost-is-thawing-it-could-speed-up-climate-change-feature/ |title=Arctic permafrost is thawing fast. That affects us all. |date=13. 8. 2019 |website=National Geographic |access-date=25. 8. 2019 }} * ''[[National Science Digital Library]]'' ** {{cite web |first=James R. |last=Fleming |title=Climate Change and Anthropogenic Greenhouse Warming: A Selection of Key Articles, 1824–1995, with Interpretive Essays |website=National Science Digital Library Project Archive PALE:ClassicArticles |date=17. 3. 2008 |url=http://nsdl.library.cornell.edu/websites/wiki/index.php/PALE_ClassicArticles/GlobalWarming.html |access-date=7. 10. 2019 }} * ''[[Natural Resources Defense Council]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Natural Resources Defense Council, 29 September|2017}} |date=29. 9. 2017 |title=What Is the Clean Power Plan? |website=Natural Resources Defense Council |url=https://www.nrdc.org/stories/how-clean-power-plan-works-and-why-it-matters |access-date=3. 8. 2020 }} * ''[[Nature]]'' ** {{cite journal |last=Crucifix |first=Michel |date=2016 |title=Earth's narrow escape from a big freeze |journal=Nature |volume=529|issue=7585 |pages=162–163|issn=1476-4687 |doi=10.1038/529162a |pmid=26762453 |doi-access=free}} * ''[[The New York Times]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|The New York Times, 25 May|2015}} |title =Paris Can't Be Another Copenhagen |work =The New York Times |last =Rudd |first =Kevin |date =25. 5. 2015 |access-date =26. 5. 2015 |url =https://www.nytimes.com/2015/05/26/opinion/kevin-rudd-paris-cant-be-another-copenhagen.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203110636/https://www.nytimes.com/2015/05/26/opinion/kevin-rudd-paris-cant-be-another-copenhagen.html |archive-date=3. 2. 2018 |url-status =live }} * ''[[NOAA]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|NOAA, 10 July|2011}} |date=10. 7. 2011 |author=NOAA |url=https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/polar-opposites-arctic-and-antarctic |title=Polar Opposites: the Arctic and Antarctic |access-date=20. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222152103/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/polar-opposites-arctic-and-antarctic |archive-date=22. 2. 2019 |url-status=live }} ** {{cite web |ref={{harvid|NOAA, 17 June|2015}} |date=17. 6. 2015 |author=NOAA |url=https://www.climate.gov/news-features/climate-qa/whats-difference-between-global-warming-and-climate-change |title=What's the difference between global warming and climate change? |access-date=9. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101142233/https://www.climate.gov/news-features/climate-qa/whats-difference-between-global-warming-and-climate-change |archive-date=1. 1. 2021 |url-status=live }} ** {{cite web |first=Amara |last=Huddleston |title=Happy 200th birthday to Eunice Foote, hidden climate science pioneer |website=NOAA Climate.gov |date=17. 7. 2019 |url=https://www.climate.gov/news-features/features/happy-200th-birthday-eunice-foote-hidden-climate-science-pioneer |access-date=8. 10. 2019 }} * ''[[Our World in Data]]'' ** {{cite journal |date=15. 1. 2018 |last1=Ritchie |first1=Hannah |last2=Roser |first2=Max |title=Land Use |journal=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/land-use |access-date=1. 12. 2019 }} ** {{cite web |date=2019 |last1=Ritchie |first1=Hannah |title=Renewable Energy |website=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |access-date=31. 7. 2020 }} ** {{cite web |date=18. 9. 2020 |ref={{harvid|Our World in Data, 18 September|2020}} |last1=Ritchie |first1=Hannah |title=Sector by sector: where do global greenhouse gas emissions come from? |website=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/ghg-emissions-by-sector |access-date=28. 10. 2020 }} * [[Oxford Languages]] ** {{cite press release |ref={{harvid|Oxford Languages|2019}} |publisher=Oxford University Press |website=Oxford Languages |date=21. 11. 2019 |title=Word of the Year 2019 |url=https://languages.oup.com/word-of-the-year/2019/ |access-date=1. 11. 2021 }} * ''[[Pew Research Center]]'' ** {{cite web | ref= {{harvid|Pew|2020}} | author= Pew Research Center | date=16. 10. 2020 | title= Many globally are as concerned about climate change as about the spread of infectious diseases | url= https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/10/16/many-globally-are-as-concerned-about-climate-change-as-about-the-spread-of-infectious-diseases/ | access-date=19. 8. 2021 }} * ''[[Politico]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Politico, 11 December|2019}} |url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/ |title=Europe's Green Deal plan unveiled |last1=Tamma |first1=Paola |last2=Schaart |first2=Eline |date=11. 12. 2019 |website=Politico |access-date=29. 12. 2019 |last3=Gurzu |first3=Anca}} * ''[[RIVM]]'' ** {{cite AV media |ref={{harvid|RIVM|2016}} |date=11. 10. 2016 |title=Documentary Sea Blind |medium=Dutch Television |language=nl |url=http://www.rivm.nl/en/Documents_and_publications/Common_and_Present/Newsmessages/2016/Documentary_Sea_Blind_on_Dutch_Television |access-date=26. 2. 2019 |publisher=RIVM: Netherlands National Institute for Public Health and the Environment |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817055817/https://www.rivm.nl/en/Documents_and_publications/Common_and_Present/Newsmessages/2016/Documentary_Sea_Blind_on_Dutch_Television |archive-date=17. 8. 2018 |url-status=live }} * ''[[Salon (website)|Salon]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|Salon, 25 September|2019}} |first=Evelyn |last=Leopold |title=How leaders planned to avert climate catastrophe at the UN (while Trump hung out in the basement) |url=https://www.salon.com/2019/09/25/how-serious-people-planned-to-avert-climate-catastrophe-at-the-un-while-trump-hung-out-in-the-basement_partner/ |date=25. 9. 2019 |website=Salon |access-date=20. 11. 2019}} * ''[[ScienceBlogs]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|Gleick, 7 January|2017}} |last1=Gleick |first1=Peter |title=Statements on Climate Change from Major Scientific Academies, Societies, and Associations (January 2017 update) |date=7. 1. 2017 |access-date=2. 4. 2020 |url=https://scienceblogs.com/significantfigures/index.php/2017/01/07/statements-on-climate-change-from-major-scientific-academies-societies-and-associations-january-2017-update |work=ScienceBlogs }} * ''[[Scientific American]]'' ** {{cite magazine |ref={{harvid|Scientific American, 29 April|2014}} |title=Indian Monsoons Are Becoming More Extreme |last=Ogburn |first=Stephanie Paige |date=29. 4. 2014 |url=https://www.scientificamerican.com/article/indian-monsoons-are-becoming-more-extreme/ |magazine=Scientific American |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622193126/https://www.scientificamerican.com/article/indian-monsoons-are-becoming-more-extreme/ |archive-date=22. 6. 2018 |url-status=live }} * ''[[Smithsonian]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Smithsonian, 26 June|2016}} |url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/studying-climate-past-essential-preparing-todays-rapidly-changing-climate-180959595/ |title=Studying the Climate of the Past Is Essential for Preparing for Today's Rapidly Changing Climate |last=Wing|first=Scott L. |website=Smithsonian |access-date=8. 11. 2019 |date=29. 6. 2016}} * ''The Sustainability Consortium'' ** {{cite web |ref={{harvid|The Sustainability Consortium, 13 September|2018}} |website=The Sustainability Consortium |date=13. 9. 2018 |url=https://www.sustainabilityconsortium.org/2018/09/one-fourth-of-global-forest-loss-permanent-deforestation-is-not-slowing-down/ |title=One-Fourth of Global Forest Loss Permanent: Deforestation Is Not Slowing Down |access-date=1. 12. 2019 }} * ''UN Environment'' ** {{cite web |ref={{harvid|UN Environment, 25 October|2018}} |title=Curbing environmentally unsafe, irregular and disorderly migration |website=UN Environment |date=25. 10. 2018 |url=http://www.unenvironment.org/pt-br/node/23761 |access-date=18. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418154922/https://www.unenvironment.org/pt-br/node/23761 |archive-date=18. 4. 2019 |url-status=live }} * ''[[UNFCCC]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|UNFCCC, "What are United Nations Climate Change Conferences?"}} |title=What are United Nations Climate Change Conferences? |website=UNFCCC |access-date=12. 5. 2019 |url=https://unfccc.int/process/conferences/what-are-united-nations-climate-change-conferences |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512084017/https://unfccc.int/process/conferences/what-are-united-nations-climate-change-conferences |archive-date=12. 5. 2019 |url-status=live }} ** {{cite web |ref={{harvid|UNFCCC, "What is the United Nations Framework Convention on Climate Change?"}} |title=What is the United Nations Framework Convention on Climate Change? |website=UNFCCC |url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-convention/what-is-the-united-nations-framework-convention-on-climate-change }} * ''[[Union of Concerned Scientists]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Union of Concerned Scientists, 8 January|2017}} |date=8. 1. 2017 |title=Carbon Pricing 101 |website=Union of Concerned Scientists |url=https://www.ucsusa.org/resources/carbon-pricing-101 |access-date=15. 5. 2020 }} * ''[[USA Today]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|USA Today, 21 November|2019}} |title='Climate emergency' is Oxford Dictionary's word of the year |last=Rice|first=Doyle |date=21. 11. 2019 |website=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2019/11/21/climate-emergency-oxford-dictionarys-word-year/4263945002/ |access-date=3. 12. 2019}} * ''[[Vice]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|Vice, 2 May|2019}} |website=Vice |last1=Segalov |first1=Michael |title=The UK Has Declared a Climate Emergency: What Now? |url=https://www.vice.com/en_uk/article/evyxyn/uk-climate-emergency-what-does-it-mean |access-date=30. 6. 2019 |date=2. 5. 2019 }} * ''[[The Verge]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|The Verge, 27 December|2019}} |title=2019 was the year of 'climate emergency' declarations |last=Calma |first=Justine |date=27. 12. 2019 |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2019/12/27/21038949/climate-change-2019-emergency-declaration |access-date=28. 3. 2020}} * ''[[Vox (sajt)|Vox]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Vox, 20 September|2019}} |last1=Roberts |first1=D. |date=20. 9. 2019 |title=Getting to 100% renewables requires cheap energy storage. But how cheap? |website=Vox |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2019/8/9/20767886/renewable-energy-storage-cost-electricity |access-date=28. 5. 2020 }} * ''World Health Organization'' ** {{cite web |ref={{harvid|WHO, Nov|2015}} |date=novembar 2015 |title=WHO calls for urgent action to protect health from climate change – Sign the call |website=World Health Organization |url=https://www.who.int/globalchange/global-campaign/cop21/en/ |access-date=2. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103002854/https://www.who.int/globalchange/global-campaign/cop21/en/ |url-status=dead |archive-date=3. 1. 2021 }} * ''[[World Resources Institute]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|World Resources Institute, 31 March|2021}} |last1=Butler |first1=Rhett A. |title=Global forest loss increases in 2020 |url=https://news.mongabay.com/2021/03/global-forest-loss-increases-in-2020-but-pandemics-impact-unclear/ |work=Mongabay |date=31. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210401022404/https://news.mongabay.com/2021/03/global-forest-loss-increases-in-2020-but-pandemics-impact-unclear/ |archive-date=1. 4. 2021 |url-status=live }} ● ''Mongabay'' graphing WRI data from {{cite web |title=Forest Loss / How much tree cover is lost globally each year? |url=https://research.wri.org/gfr/forest-extent-indicators/forest-loss |website=research.WRI.org |publisher=World Resources Institute — Global Forest Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310203850/https://research.wri.org/gfr/forest-extent-indicators/forest-loss |archive-date=10. 3. 2021 |date=januar 2021 |url-status=live}} ** {{cite journal |ref={{harvid|World Resources Institute, 8 August|2019}} |date=8. 8. 2019 |last1=Levin |first1=Kelly |title=How Effective Is Land At Removing Carbon Pollution? The IPCC Weighs In |website=World Resources institute |url=https://www.wri.org/blog/2019/08/how-effective-land-removing-carbon-pollution-ipcc-weighs |access-date=15. 5. 2020 }} ** {{cite journal |ref={{harvid|World Resources Institute, 8 December|2019}} |date=8. 12. 2019 |first1=Frances |last1=Seymour |first2=David |last2=Gibbs |title=Forests in the IPCC Special Report on Land Use: 7 Things to Know |url=https://www.wri.org/blog/2019/08/forests-ipcc-special-report-land-use-7-things-know/ |website=World Resources Institute }} * ''[[Yale]] Climate Connections'' ** {{cite web |ref={{harvid|Yale Climate Connections, 2 November|2010}} |title=Yale Researcher Anthony Leiserowitz on Studying, Communicating with American Public |date=2. 11. 2010 |last=Peach |first=Sara |publisher=Yale Climate Connections |access-date=30. 7. 2018 |url=https://www.yaleclimateconnections.org/2010/11/communicating-with-american-public |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207130823/https://www.yaleclimateconnections.org/2010/11/communicating-with-american-public/ |archive-date=7. 2. 2019 |url-status=live }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://www.metoffice.gov.uk/climate-guide Klimatski vodič Met Offica] – Hidrometeorološki zavod Ujedinjenog Kraljevstva * [https://www.ncdc.noaa.gov/monitoring-references/faq/indicators.php Indikatori klimatskih promjena na globalnom nivou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214040356/https://www.ncdc.noaa.gov/monitoring-references/faq/indicators.php |date=14. 12. 2021 }} – NOAA * [https://www.nationalgeographic.com/magazine/2013/09/rising-seas-ice-melt-new-shoreline-maps/ Ishod potpunog topljenja svjetskih polarnih regija] – National Geographic * [https://www.globalwarmingindex.org Procjena globalnog zatopljenja koje je uzrokovalo čovječanstvo od druge polovine 19. stoljeća do danas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211228181648/https://globalwarmingindex.org/ |date=28. 12. 2021 }} – Univerzitet u Oxfordu {{dobar članak}} [[Kategorija:Nauke o Zemlji]] [[Kategorija:Klimatologija]] [[Kategorija:Globalno zagrijavanje]] [[Kategorija:Nesreće]] mjnj0bnp8d3slor5w4cs1gsplhcht42 0 17640 3837003 3196082 2026-04-24T10:32:48Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837003 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Georges Simenon (1963) without hat by Erling Mandelmann.jpg|mini]] '''Georges Simenon''' ([[Liège]], [[13. februar]] [[1903]]. - [[Lausanne]], [[4. septembar]] [[1989]]), bio je [[Belgija|belgijski]] književnik. Neki književni kritičari stvaralaštvo ovog [[Francuska|francusko]]-[[Belgija|belgijskog]] pisca detektivskih [[roman]]a smatraju narodnom, marginalnom književnošću, dok ga drugi uzdižu među najznačajnije francuske pripovjedače. Svjetsku slavu stekao je detektivskim romanima u kojima umjesto akcije dominira dočaravanje atmosfere i psihološka analiza likova. Glavno pitanje koje zaokuplja njegovog detektiva Maigreta nije "ko je ubio" već "zašto je ubio". Simenon u svojim romanima oslikava najrazličitije sredine, od pariskih pločnika do arizonske pustinje, a u tim ambijentima kreću se zanimljivi likovi, od kojih svaki nosi pečat svoje društvene pripadnosti. Simenon je ostavio iza sebe oko 200 romana. Bio je pisac neiscrpne radoznalosti koju su jednako privlačili svi aspekti života, a posebno pronicljivo razotkrivanje društvenih i moralnih poroka u građanskom društvu: [[alkoholizam|alkoholizma]], [[zločin]]a, [[seksualnost]]i, kao i pojava društvene otuđenosti i osjećaj samoće. {{Commonscat}} {{Cannes - predsjednici žirija}} {{DEFAULTSORT:Simenon, Georges}} [[Kategorija:Rođeni 1903.]] [[Kategorija:Umrli 1989.]] [[Kategorija:Belgijski pisci]] [[Kategorija:Biografije, Liège]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] 45yil3cqc5xk63sitxw6cmisf37gafk 0 17882 3836894 3683679 2026-04-24T06:38:05Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836894 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Branko Ćopić | slika = S.Kragujevic, Branko Copic.JPG | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1915|1|1}} | mjesto_rođenja = Hašani, [[Austro-ugarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1984|3|26|1915|1|1}} | mjesto_smrti = [[Beograd]], [[SFRJ]] | nacionalnost = Srbin | druga_imena = | zanimanje = knjizevnik | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} [[Datoteka:Grob Branka Ćopića u Beogradu.JPG|mini|desno|Nadgrobna ploča Branka Ćopića u [[Beograd]]u]] '''Branko Ćopić''' ([[Hašani (Bosanska Krupa)|Hašani]], [[Bosanska Krupa]], 1. januar 1915 – [[Beograd]], 26. mart 1984), bio je [[Jugoslavija|jugoslavenski]], srpski i [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[književnost|književnik]]. == Biografija == Osnovnu školu završava u rodnom mjestu, nižu gimnaziju u [[Bihać]]u, a učiteljsku školu pohađa u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] i [[Sarajevo|Sarajevu]], te je završava u [[Karlovac|Karlovcu]]. Na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Beogradu|Univerziteta u Beogradu]] diplomira 1940, na [[pedagogija|pedagoško]]-[[filozofija|filozofskoj]] grupi. Odmah nakon podizanja ustanka u [[Bosanska krajina|Bosanskoj krajini]], 1941. godine, pristupio je [[Partizani|partizanskim]] jedinicama, u čijim je redovima ostao do završetka [[NOB|rata]]. Cijelo vrijeme boravka u partizanima radio je na organiziranju [[kultura|kulturno]]-[[prosvjeta|prosvjetnih]] aktivnosti, a jedno vrijeme bio je i politički komesar združenih odreda Krupa-Sana. Taj period imat će veliki utjecaj na tematiku njegovog kasnijeg književnog stvaralaštva. Po završetku rata vraća se u Beograd, gdje je do 1949. bio urednik dječijeg časopisa "Pioniri". Od 1951. pa sve do smrti profesionalno se bavio književnošću. U periodu od 1950. do 1960. napisao je nekoliko [[pripovijetka|pripovijetki]] (''Jeretička priča'', ''Večera za sekretara'', ''Odumiranje nogu'' i dr.) čiji je sadržaj kritikovao dio tadašnjeg političkog rukovodstva. Prvu priču objavljuje 1928, a prvu pripovijetku 1936. Ukupno mu je objavljeno oko 150 djela, bez ponovljenih izdanja i naslova u sabranim djelima, pa se ubraja u red najplodnijih i najčitanijih pisaca druge polovine 20. vijeka u bivšoj [[SFRJ|Jugoslaviji]]. Autor je [[Spisak bosanskohercegovačkih scenarista|scenarija]] za [[film]] ''[[Major Bauk]]''. Djela su mu prevođena na [[albanski jezik|albanski]], [[bugarski jezik|bugarski]], [[češki jezik|češki]], [[engleski jezik|engleski]], [[esperanto]], [[francuski jezik|francuski]], [[holandski jezik|holandski]], [[italijanski jezik|italijanski]], [[kineski jezik|kineski]], [[mađarski jezik|mađarski]], [[njemački jezik|njemački]], [[poljski jezik|poljski]], [[rumunski jezik|rumunski]], [[ruski jezik|ruski]], [[slovački jezik|slovački]] i [[turski jezik]]. Bio je član [[SANU]]-a i [[ANUBiH]]. Nosilac je [[Partizanska spomenica 1941.|Partizanske spomenice 1941]], Ordena zasluga za narod I i II reda, Ordena bratstva i jedinstva I reda, Ordena Republike i dr. Izvršio je [[samoubistvo]] skokom sa [[Brankov most|Brankovog mosta]] na [[Sava|Savi]] u Beogradu 26. marta 1984.<ref>Biografija: književnik Branko Ćopić [http://opusteno.rs/biografije-poznatih-f151/biografija-knjizevnik-branko-copic-t22957.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150819053523/http://opusteno.rs/biografije-poznatih-f151/biografija-knjizevnik-branko-copic-t22957.html|date=19. 8. 2015}}; Branko Ćopić, [http://riznicasrpska.net/knjizevnost/index.php?topic=417.0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231025507/http://riznicasrpska.net/knjizevnost/index.php?topic=417.0|date=31. 12. 2014}}; Tri decenije bez Branka Ćopića, [http://www.telegraf.rs/vesti/1000962-tri-decenije-bez-branka-copica-skok-sa-mosta-kao-beg-od-stvarnosti-video]</ref> == Bibliografija == {{col-begin}} *''Pod Grmečom'', pripovijetke, Beograd, 1938. *''Borci i bjegunci'', pripovijetke, Beograd, 1939. *''Ognjeno rađanje domovine'', [[poezija]], [[Sarajevo]], 1944. *''Priče partizanke'', Sarajevo, 1944. *''Bojna lira pionira'', poezija, Zagreb, 1945. *''Sveti magarac i druge priče'', Beograd, 1946. *''U svijetu medvjeda i leptirova. Doživljaji mačka Toše'', Zagreb, 1946. *''Ratnikovo proljeće'', poezija, Sarajevo, 1947. *''Sunčana republika'', [[pjesma|pjesme]], Sarajevo, 1948. *''Rudar i mjesec'', pjesme, Beograd, 1948. *''Ježeva kućica'', poezija, Beograd, 1949. *''Šest vukova i jedan rep'', pjesme, Zagreb, 1949. *''Prolom'', [[roman]], Beograd, 1952. *''Priče ispod zmajevih krila'', Sarajevo, 1953. *''Stari nevjernik'', priče, Sarajevo, 1953. *''Doživljaji Nikoletine Bursaća'', priče, Sarajevo, 1956. *''[[Orlovi rano lete]]'', roman, Sarajevo, 1957. *''Lalaj Bao, Čarobna šuma'', poezija, Sarajevo, 1957. {{col-break}} *''Gluvi barut'', roman, Beograd, 1957. *''Ne tuguj, bronzana stražo'', roman, Sarajevo, 1958. *''Partizanske tužne bajke'', pjesme, Sarajevo, 1958. *''Djeda Trišin mlin'', poezija, Sarajevo, 1960. *''Magareće godine'', roman, 1960. *''Slavno vojevanje'', priče, Sarajevo, 1961. *''Bitka u Zlatnoj dolini'', priče, Sarajevo, 1963. *''Osma ofanziva'', roman, Sarajevo, 1964. *''Sabrana djela I-XII'', Beograd - Sarajevo, 1964. *''Otac Grmeč'', Banja Luka, 1969. *''Bašta sljezove boje'', priče, Beograd, 1970. *''Glava u klancu, noge na vrancu'', priče, Sarajevo, 1971. *''Mala moja iz Bosanske Krupe'', poezija, Sarajevo, 1971. *''Sabrana djela I-XIV'', Beograd - Sarajevo, 1975. *''Delije na Bihaću'', roman, Sarajevo, 1976. *''Golubija vremena'', poezija, [[Mostar]], 1978. *''Lijan vodi karavane'', pripovijetke, Sarajevo, 1981. *''Sabrana djela I-XVI'', Beograd, 1982. {{col-break}} {{col-end}} == Filmografija == {{col-begin}} {{col-break}} *''[[Magareće godine (film)|Magareće godine]]'' (1994) *''[[Gluvi barut (film)|Gluvi barut]]'' (1990) *''Razgovori stari'' (1986) *''Smiješne i druge priče'', TV-serija (1986) *''Odumiranje međeda'' (1982) *''Bježaćemo čak u Liku'' (1979) *''Osma ofanziva'', TV-serija (1979) *''Mala moja iz Bosanske Krupe'' (1978) {{col-break}} *''Hajdučka vremena'' (1977) *''Četrdeset prva'' (1971) *''Orlovi rano lete'' (1966) *''Nikoletina Bursać'' (1964) *''Grob u žitu'' (1951) *''[[Major Bauk]]'' (1951) *''Živjeće ovaj narod'' (1947] {{col-break}} {{col-end}} == Nagrade == {{col-begin}} {{col-break}} *Akademije sedam umetnosti, 1938. *Rakićeva, 1939. *Srpske akademije nauka, 1940. *Komiteta za kulturu i umetnost vlade FNRJ, 1947] i 1948. *Vlade FNRJ, 1949. *Oktobarska nagrada Beograda, 1956. {{col-break}} *NIN-ova nagrada za roman "Ne tuguj, bronzana stražo", 1958. *Njegoševa nagrada, 1972. *Nagrada AVNOJ-a, 1972. *Nagrada "Skender Kulenović", 1978. *Nagrada ZAVNOBIH-a, 1980. {{col-break}} {{col-end}} == Također pogledajte == * [[Kultura Bosne i Hercegovine]] * [[Srpska književnost]] *[[Nagrada "Branko Ćopić"]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Branko Ćopić}} {{Wikicitat|Branko Ćopić}} *{{Imdb name|id=00178701}} * [http://balkans.aljazeera.net/blog/uspomena-na-branka-copica-jeste-li-citali-pismo-bratu-ziji "Uspomena na Branka Ćopića: Jeste li čitali pismo bratu Ziji?"], Jasmin Agić, [[Al Jazeera Balkans]], 9. 9. 2018. {{Članovi ANU BiH}} {{Srpska književnost}} {{Dobitnici NIN-ove nagrade}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ćopić, Branko}} [[Kategorija:Rođeni 1915.]] [[Kategorija:Umrli 1984.]] [[Kategorija:Biografije, Bosanska Krupa]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Članovi SANU]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Jugoslavenski pisci]] [[Kategorija:Dobitnici Njegoševe nagrade]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Skender Kulenović"]] [[Kategorija:Branko Ćopić|*]] [[Kategorija:Srpski pisci]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]] jg9d460v1fwhd2hcsiipdxmxatg0cwf 0 19667 3837023 3482664 2026-04-24T11:39:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3837023 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Goce Delcev.jpg|mini|Goce Delčev]] '''Goce Delčev''' ({{mk|'''Ѓорѓи Николов Делчев'''}}; [[Kukuš]] (Kilkis, Grčka), [[4. februar]] [[1872]] - [[Banica (Grčka)|Banica]] (Karié, Grčka), [[4. maj]] [[1903]]) bio je [[Sjeverna Makedonija|makedonski]] nacionalni heroj, učesnik makedonskog revolucionarnog pokreta, član [[Makedonska revolucionarna organizacija|Makedonske revolucionarne organizacije]], ideolog, organizator i vođa makedonskog revolucionarnog narodnooslobodilačkog pokreta krajem 19. i početkom 20. vijeka.<ref name="DIMEVSKI">Dimitar Dimeski, ''Македонското национално движење во Битолскиот вилает (1893-1903)'', 2. izdanje, Skoplje, 1982.</ref> U [[Bugarska|Bugarskoj]], Delčeva također smatraju nacionalnim herojem. Školovao se u [[Kukuš]]u, gdje je završio gimnazijsko obrazovanje (1879–1887), zatim u [[Solun]]u gdje je pohađao Solunsku mušku gimnaziju "Sv. Ćilir i Metod", gdje je vodio tajni studentski revolucionarni krug, a školovanje je nastavio u [[Sofija|Sofiji]] u vojnoj školi (1891–1894). Nakon povratka u Makedoniju (1894), bio je nastavnik u [[Štip]]u. U Štipu je upoznao [[Dame Gruev|Damu Grueva]] s kojim je učestvovao u rukovodstvu Makedonske revolucionarne organizacije. Mrežu te organizacije proširio je u proljeće 1895. te je preko [[Vinica (Makedonija)|Vinice]] organizirao tajne kanale. U Solunu je učestvovao na savjetovanju s vodećim osobama Organizacije: [[Dame Gruev]], [[Pere Tošev]] i drugi, gdje su dogovorili zauzimanje stavova u odnosu na Makedonski odbor koji je osnovan u Sofiji. U septembru, Delčev je postavljen za direktora škole u [[Štip]]u. Krajem decembra 1895. Delčeva je centralni komitet Makedonske revolucionarne organizacije opunomoćio da ode u Sofiju na razgovor sa tamošnjim Makedonskim komitetom i dadne njihov doprinos makedonskim interesima, međutim ti razgovori nisu bili uspješni. Organizirao je punktove MRO u mjestima [[Ćustendil]] i Dupnica (početkom 1896), a u februaru iste godine i u Štipu su organizirane demonstracije i protesti protiv vlade. Učestvovao je na Solunskom kongresu, gdje je usvojena nova ideologija i strategija djelovanja. Sa Đorđem Petrovom radio je na novom ustavu i pravilniku MRO. Tokom afere "Donev", zbog nedostatka dokaza pušten je na slobodu, ali je u maju ponovno uhapšen i sproveden u zatvor u Skoplje, gdje je bio zatvoren u Kuršumli-hanu, ali je ponovno oslobođen. Međutim, afera je skrenula pažnju osmanlijskih vlasti na Delčeva. U septembru 1896. je postavljen za glavnog učitelja (direktora) u selu [[Bansko (Strumica)|Bansko]], gdje je nastavio aktivnosti širanje mreže Revolucionarne organizacije. Ubrzo je dao otkaz na mjesto učitelja i u potpunosti se posvetio makedonskom oslobodilačkom radu. Preuzeo je ulogu predstavnika MRO u Sofiji. U pismu katoličkog nadbiskupa [[Plovdiv]]a upućenom [[Vatikan]]u, predstavio je svoj cilj makedonske borbe: ispravljanje nepravedne odluke Berlinskog kongresa u vezi Makedonije i dobijanje pune političke autonomije. Nakon Solunske afere, Delčev i Đorđe Petrov preuzeli su nadležnosti Centralnog komiteta. Nakon prijema obavijesti o hapšenju članova Centralnog komiteta u Solunu, sa Đorđem Petrovom sredinom marta izdao je smjernice od okruga do okruga i seoskih odbora, kao i vojnim zapovjednicima za produženje aktivnosti u okviru tekućeg programa. Delčev je bio posvećen funkcioniranju tajnih kanala, kurirske službe, tajne pošte, obezbjeđivanju materijalnih sredstava i opskrbe Organizacije oružjem i municijom, kao i revolucionarnim knjigama i novinama. Organizirao je i proizvodnju bombi i [[eksploziv]]a u selu Sabler (Ćustendilsko), a zatim i u Burgasu, Plovdivu a kasnije i na Sv. Gori (između manastira Hilandar i Zorografski). Osnivač je i Četničkog instituta, a također i tvorac i pedagog prvih organizacijsko-agitacijskih četa i vojvoda. Zajedno sa Đorđom Petrovom sačinili su pravilnik o vojsci. Formiranjem seoskih milicija one su pripojene četničkoj organizaciji kojom je neposredno rukovodio Delčev, sa statusom glavnog kontrolora. MRO je time preuzela sudsku i izvršnu vlast, čime je stvorena tajna makedonska država na području [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog Carstva]]. Da bi ojačao Organizaciju, Delčev je obavio nekoliko instruktivnih posjeta. Na zimu 1900. kružio po odborima u vilajetu [[Edirne]], s ciljem bolje koordinacije između makedonskih i tračkih revolucionara. Od augusta 1901. do marta 1902. Delčev je obilazio odbore po centralnim i zapadnim dijelovima Makedonije. Također, vodio je zasjedanje Kongresa narandžastog revolucionarnog distrikta održanog u Plovdivu aprila 1902. godine. Zatim je Delčev otišao u obilazak odbora po centralnim [[Rodopi]]ma. Krajem septembra iste godine, oštro je osudio pokretanje Gornjodžumajskog (Blagoevgradskog) ustanka. Odbacio je odluke Solunskog kongresa 1903. o podizanju ustanka i zajedno sa najbližnim saradnicima otišao u unutrašnjost Makedonije da bi se povuklo rješenje o dizanju masnovnog ustanka. U aprilu 1903. upoznao je Damea Grueva u Solunu, koji se tada tek vratio iz zatvora. Njih dvojica složili su se da se ustanak treba voditi intenziviranim četničkim djelima i terorističkim akcijama. Iz Soluna krenuo je prema gradu Ser (Σέρρες), gdje se trebao održati kongres Serskog revolucionarnog odbora. Došao je do sela Banica 3. maja 1903. gdje su ga u jutarnjim satima opkolile vojne jedinice. Poginuo je istog dana u sukobu sa osmanlijskom policijom. == Reference == {{refspisak|1}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Gotse Delchev}} * [http://www.promacedonia.org/en/turk/turk_4.html Turski dokumenti o ubistvu Goca Delčeva] * [https://web.archive.org/web/20060618234152/http://mymacedonia.net/history/goce.htm Goce Delčev - makedonski heroj] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=130&WorkID=3502&Level=1 Goce Delčev - knjiga Peja Javorova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218094603/http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=130&WorkID=3502&Level=1 |date=18. 2. 2007 }} {{DEFAULTSORT:Delčev, Goce}} [[Kategorija:Historija Bugarske]] [[Kategorija:Historija Makedonije]] [[Kategorija:Rođeni 1872.]] [[Kategorija:Biografije, Kukuš]] [[Kategorija:Umrli 1903.]] 45e27sbxf99wh6i7rkyvalnt68izs3f 0 20451 3836865 3753089 2026-04-24T01:46:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836865 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Javier_Bayon_7.jpg|mini|Filmsku muziku snima kompozitor (diriguje na sceni a okrenut je kameri leđima) i mali ansambl. Film se odvija na platnu kako bi poslužio kao referenca.]] '''Filmska muzika''' je muzika originalno napisana za potrebe određenog [[film]]a. Partitura (notni zapis) se sastoji od niza orkestarskih, instrumentalnih ili [[hor]]skih komada koji se nazivaju [[Cue (pozorišni)|cues]], a koji su vremenski postavljeni tako da započnu i završe u određenim tačkama tokom filma kako bi se poboljšala dramatična naracija i emocionalni uticaj određene scene.<ref>Savage, Mark. "[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7525242.stm Where Are the New Movie Themes]?" ''BBC,'' July 28, 2008.</ref> Partiture pišu jedan ili više [[kompozitor]]a pod vodstvom ili u saradnji s [[režiser]]om ili [[Filmski producent|producentom]] filma, potom ih najčešće izvodi ansambl muzičara koji obično uključuje [[orkestar]] (najvjerovatnije [[Orkestar|simfonijski orkestar]] ili filharmonija) ili bend, [[instrumental]]iste – instrumentalne soliste na raznim instrumentima, hor i/ili vokalne soliste – poznate kao pjevače za reprodukciju/izvođenje – a snima ih [[Tonski inženjer|tonski inžinjer]] ("tonac"). Termin se rjeđe primjenjuje na muziku napisanu za medije kao što su [[Predstava (pozorište)|pozorište uživo]], [[Televizija|televizijski]] i [[radio]] programi i [[Videoigra|video igrice]], a pomenuta muzika se obično naziva [[Zvučna podloga|zvučnom podlogom]] ili [[Usputna muzika|usputnom muzikom]]. Filmska muzika obuhvata izrazitu raznolikost stilova u muzici, u zavisnosti od karaktera i sadržaja filmova koje prate. Glavnina filmske muzike su orkestarske kompozicije ukorijenjene u [[Klasična muzika|zapadnjačku klasičnu muziku]], mnoge kompozicije su takođe pod utjecajem [[džez]]a, [[Rok-muzika|roka]], [[Pop-muzika|popa]], [[Bluz|bluesa]], [[New age muzika|new-age]] i [[Ambijentalna muzika|ambijentalne muzike]], te širokog spektra etno i [[World music|world muzičkih]] stilova. Od 1950-ih sve veći broj partitura uključuje i [[Electronica|elektronske elemente]] kao dio partiture, a mnoge partiture napisane danas sadrže kombinaciju (hibrid) [[orkestar]]skih i elektronskih instrumenata.<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/bebe-barron-cocomposer-of-the-first-electronic-film-score-for-forbidden-planet-822755.html|work=The Independent|location=London|title=Bebe Barron: Co-composer of the first electronic film score, for 'Forbidden Planet'|date=8. 5. 2008|access-date=2. 5. 2010}}</ref> Sa izumom [[Digitalni podaci|digitalne tehnologije]] i [[Semplovanje (muzika)|audio semplovanja]], mnogi noviji i savremeniji filmovi su se mogli osloniti na digitalne uzorke kako bi imitirali [[zvuk]] akustičnih instrumenata, a mnoge kompozicije kreiraju i izvode u potpunosti sami kompozitori, koristeći [[Scorewriter|softver za komponovanje muzike]], sintisajzere, semplere i [[MIDI kontroleri|MIDI kontrolere]]. Mnoge pjesme, kao što su popularne i rok pjesme, obično se ne smatraju dijelom filmske muzike,<ref>{{Cite web|url=https://kidskonnect.com/social-studies/film-scores/|title=Film Scores Facts, Worksheets, Definition & History For Kids|date=3. 6. 2020|website=KidsKonnect|language=en-US|access-date=29. 3. 2021}}</ref> iako pjesme takođe čine dio saundtreka filma.<ref>{{Cite news|title=When the Soundtrack Makes the Film|work=The New York Times|date=21. 5. 1978|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30617F8355A11728DDDA80A94DD405B888BF1D3|access-date=10. 8. 2010|first=John|last=Rockwell}}</ref> Iako su neke pjesme, posebno u [[Muzički film|mjuziklima]], bazirane na tematskim idejama iz filmske muzike (ili obrnuto), filmska muzika obično nema tekstova, osim kada ih pjevaju horovi ili solisti kao dio pjesme. Slično tome, [[Pop-muzika|pop]] pjesme koje su uključene u određenu scenu u filmu zbog naglašavanja radnje ili kao [[dijegetska muzika]] (npr. pjesma koja se pušta na [[Radio|radiju]] u automobilu nekog filmskog lika), ne smatraju se dijelom filmske muzike, iako će kompozitor filmske muzike u određenim prilikama napisati kao originalnu popularnu pjesmu zasnovanu na njihovim temama poput " [[Moje srce će ići dalje|My Heart Will Go On]] " [[James Horner|Jamesa Hornera]] iz filma ''[[Titanic (1997)|Titanik]]'', koja je napisana za [[Céline Dion|Celine Dion]] . == Terminologija == Filmska muzika ili muzika za film se može takođe nazvati i zvučnom podlogom ili '''pozadinskom partiturom''', '''pozadinskom muzikom''', '''filmskom''' zvučnom trakom, '''filmskom muzikom''', '''kompozicijom na ekranu''', '''muzikom na ekranu''' ili '''[[Usputna muzika|usputnom muzikom]]'''.<ref>{{Cite book|last=Hickman|first=Roger|title=Reel music: exploring 100 years of film music|url=https://archive.org/details/reelmusicexplori0000hick_z8p0|date=2017|isbn=978-0-393-93766-4|edition=Second|location=New York|oclc=976036236}}</ref> == Proces stvaranja == === Uočavanje === Kompozitor obično ulazi u stvaralački proces pred kraj snimanja otprilike u isto vrijeme kada se film [[Montaža filma|montira]], iako je u nekim slučajevima kompozitor "pri ruci" tokom odvijanja snimanja cijelog filma, posebno kada se od glumaca traži da nastupaju, odnosno glume paralelno sa izvođenjem muzike ili da budu svjesni originalne [[Dijegetički|dijegetske]] muzike. Kompozitoru se pokazuje neobrađeni "grubi rez" filma prije nego što se završi montaža i razgovara s režiserom ili producentom o tome koji je žanr muzike potreban za film u smislu stila i tona. Režiser i kompozitor će pogledati cijeli film, vodeći računa o tome koje scene zahtijevaju originalnu muziku. Tokom trajanja ovog procesa, kompozitor će praviti precizne vremenske zabilješke kako bi oni znali koliko dugo svaki zadatak treba da traje, gdje počinje, gdje se završava i koji su pojedini trenuci tokom scene s kojima bi muzika trebala da se poklopi na određeni način, a cijeli ovaj proces je poznat kao "uočavanje".<ref>{{Cite book|last=Karlin|first=Fred|url=https://books.google.com/books?id=plJ5gEhhnrcC|title=On the Track: A Guide to Contemporary Film Scoring|last2=Wright|first2=Rayburn|date=1. 1. 2004|publisher=Routledge|isbn=9780415941365|via=Google Books}}</ref> U određenim prilikama, filmski stvaralac će u stvari urediti njegov film kako bi se uklopio u muzički tok, umjesto da kompozitor uređuje filmsku muziku do konačnog rezanja. Režiser [[Godfrey Reggio]] montirao je svoje filmove ''[[Koyaanisqatsi]]'' i ''[[Powaqqatsi]]'' prema muzici kompozitora [[Philip Glass|Philipa Glassa]].<ref>{{Cite web|url=http://www.naqoy.com/naqoy/creators.asp|title=About the Naqoyqatsi team|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226103424/http://www.naqoy.com/naqoy/creators.asp|archive-date=26. 12. 2008|url-status=dead}}</ref> Slično tome, odnos između režisera [[Sergio Leone|Sergija Leonea]] i kompozitora [[Ennio Morricone|Ennija Morikonea]] bio je takav da je finale ''[[Dobar, loš, zao|Dobar, loš i zao]]'' i filmova ''[[Bilo jednom na Divljem zapadu|Bilo jednom na Zapadu]]'' i ''[[Bilo jednom u Americi]]'' montirano na Morriconeovu muziku s obzirom da ju je kompozitor pripremio mjesecima prije završetka produkcije filma.<ref>{{Cite web|url=http://www.soundtrack.net/albums/database/?id=3475|title=The Good, The Bad and The Ugly – Expanded Edition Soundtrack (1967)}}</ref> U jednom drugom primjeru, završetak filma [[Steven Spielberg|Stevena Spielberga]] ''[[ET vanzemaljca|ET the Extra-Terrestrial]]'' montiran je tako da odgovara već urađenoj muzici njegovog dugogodišnjeg saradnika [[John Williams|Johna Williamsa]]: kako je opisano u pratećem dokumentarcu na DVD-u, Spielberg je Williamsu dao kompletnu slobodu u vezi sa muzikom i zamolio ga je da snimi muzičke zadatke bez slika; Spilberg je kasnije ponovo uredio scenu koja bi odgovarala filmskoj muzici. U nekim okolnostima, od kompozitora će biti zatraženo da napiše muziku baziranu na njegovim utiscima o [[scenarij]]u ili planiranom sadržaju filma, a da ne vidi sam film i ima više slobode da stvara muziku bez potrebe da se pridržava određene dužine specifičnih muzičkih zadataka ili da odražava emocionalni luk određene scene. Ovaj pristup obično koriste režiseri koji ne žele muziku koja posebno utječe na određenu scenu ili na nijansu filma te koja umjesto toga može biti umetnuta u film u bilo kojem trenutku koji režiser odabere tokom editovanja i postprodukcijskog procesa. Režiser ''[[Christopher Nolan]]'' zamolio je 2010. godine kompozitora [[Hans Zimmer|Hansa Zimmera]] da na taj način napiše muziku za njegov film ''[[Početak|Inception]]<ref>{{Cite web|url=https://www.popmatters.com/pm/feature/128323-we-built-our-own-world-hans-zimmer-and-the-music-of-inception/|title=We Built Our Own World: Hans Zimmer and the Music of 'Inception'}}</ref>;'' istu stvar uradio je kompozitor [[Gustavo Santaolalla]] kada je pisao njegovu muziku za film ''[[Planina Brokeback|Brokeback Mountain]]'' <ref>{{Cite web|url=http://www.thenitmustbetrue.com/gsantaolalla/gsantaolalla1.html|title=Gustavo Santaolalla|website=thenitmustbetrue.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20050412161512/http://www.thenitmustbetrue.com/gsantaolalla/gsantaolalla1.html|archive-date=12. 4. 2005|url-status=dead}}</ref> koja je nagrađena Oskarom. === Sinhronizacija === Kada kompozitor piše muziku za film, jedan od ciljeva je usklađivanje dramatičnih događaja koji se dešavaju na ekranu s muzičkim sadržajima u partituri. Ima dosta različitih metoda za usklađivanje, odnosno sinhronizaciju muzike sa slikom. To uključuje korištenje softvera za sekvenciranje za izračunavanje tajminga, korištenje matematičkih formula i slobodnog vremena sa referentnim tajminzima. Kompozitori koriste [[SMPTE vremenski kod]] u svrhu sinhronizacije.<ref>{{Cite web|url=http://artsites.ucsc.edu/EMS/music/equipment/video/smpte/smpte.html|title=SMPTE|access-date=3. 8. 2023|archive-date=26. 8. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826185700/http://artsites.ucsc.edu/EMS/music/equipment/video/smpte/SMPTE.html|url-status=dead}}</ref> Prilikom usklađivanja/sinhronizacije muzike sa slikom, generalno slobodno vrijeme od 3-4 kadra kasnije ili ranije omogućava kompozitoru da bude izuzetno precizan. Koristeći tehniku koja se zove Slobodno vrijeme, dirigent će koristiti ili ('''a''') standardnu štopericu ili štopericu/sat veličine za studio, ili ('''b''') gledati film na ekranu ili video monitoru dok će muzičare voditi na unaprijed određeno vrijeme. Oni su predstavljeni vizuelno, uspravnim linijama (tzv. strimeri) i svjetlosnim signalima, naletima svjetlosti zvanim udarci, a njih na film postavlja muzički urednik na mjestima koje odredi kompozitor. U oba slučaja, vremena na satu ili linijama ispisanim na filmu, imaju odgovarajuća vremena koja su također u određenim tačkama (otkucajima) u partituri kompozitora/[[dirigent]]a. ==== Pisani klik ==== Napisana [[Kliknite na stazu|klik-trek numera]] je način ili metoda zapisivanja muzičkih taktova u dosljednim vremenskim (metričkim) vrijednostima (npr. 4 otkucaja u :02⅔ sekundi) da bi se uspostavio konstantan, kontinuiran tempo umjesto vrijednosti metronoma (npr. 88 Bpm). Kompozitor koristi pisani klik kada planira da diriguje izvođačima uživo. Kada koristi druge metode kao što je metronom, dirigent ima savršeno raspoređen klik koji mu svira, odnosno otkucava, u uhu dok dirigira. Ovo može dati krute i beživotne performanse u sporijim više izražajnim znakovima. Standardnu BPM vrijednost možete pretvoriti u pisani klik gdje X predstavlja broj otkucaja po taktu, a W predstavlja vrijeme u sekundama, koristeći sljedeću jednačinu: <math>\frac{60}{bpm}(x)=W</math> Napisani klikovi su izraženi pomoću koraka od 1/3 sekunde, tako da je naredni korak zaokruživanje decimale na 0, 1/3 ili 2/3 sekunde. Naveden je primjer za 88 BPM: <math>\frac{60}{88}(4)=2.72</math> ''Vrijednost 2.72 zaokružuje se na 2.66, pa je pisani klik od 4 otkucaja u : 02⅔ sekundi.'' Jednom kada kompozitor odredi lokaciju u filmu s kojom želi da se muzički uskladi, mora odrediti muzički metar u kojem se ovaj događaj dešava. Da bi ovo pronašli, oni koriste sljedeću jednačinu, gdje je bpm broj otkucaja u minuti, ''sp'' je tačka usklađenosti u realnom vremenu (tj. 33,7 sekundi), a B je broj otkucaja u koracima od 1/3 (tj. 49⅔). <math>\frac{bpm(sp)}{60}+1=B</math> === Pisanje === Jednom kada se sesija uočavanja završi i kada se odrede precizne vremenske prilike za svaki znak i zadatak, kompozitor će raditi na pisanju partiture. Metode pisanja partiture variraju od kompozitora do kompozitora; neki kompozitori preferiraju tradicionalno zapisivanje [[Olovka|olovkom]] na [[papir]], odnosno ručno pišu note u [[notni sistem]] i režiseru izvode nedovršena djela na klaviru, dok drugi kompozitori pišu na kompjuterima koristeći sofisticirani [[Scorewriter|softver za komponovanje muzike]] kao što je [[Digital Performer]], [[Logic Pro]], [[Finale (softver)|Finale]], [[Cubase]] ili [[Pro Tools]].<ref>Kompanek, Sonny. ''From Score To Screen: Sequencers, Scores And Second Thoughts: The New Film Scoring Process''. Schirmer Trade Books, 2004. {{ISBN|978-0-8256-7308-5}}</ref> Rad sa softverom omogućava kompozitorima da kreiraju MIDI-bazirane demonstracije znakova, nazvane MIDI mockupovi, za pregled od strane filmskog stvaraoca prije konačnog orkestarskog snimanja. Vrijeme potrebno kompozitoru da napiše filmsku muziku varira od projekta do projekta; zavisno od rasporeda postprodukcije, kompozitor može imati samo dvije sedmice ili čak tri mjeseca da napiše partituru. U normalnim okolnostima, stvarni proces pisanja obično traje oko šest sedmica od početka do kraja. Aktuelni muzički sadržaj filmske muzike u potpunosti zavisi od vrste filma koji se snima kao i emocija koje režiser želi da muzika prenese. Filmska muzika može obuhvatiti doslovno hiljade različitih kombinacija muzičkih instrumenata, u rasponu od kompletnih simfonijskih orkestarskih ansambala do pojedinačnih solo instrumenata, rok bendova i jazz kombinacija, zajedno sa mnogobrojnim utjecajima etno i svjetske muzike, solista, vokala, horova i elektronskih sastava. Stil muzike koja se piše takođe značajno varira od projekta do projekta i na njega može utjecati vremenski period u koji je radnja filma smještena, zatim geografska lokacija radnje filma, pa čak i muzički ukusi filmskih likova. Kao dio njegovih priprema za pisanje filmske muzike kompozitor će često istraživati različite muzičke tehnike i [[Muzički žanr|žanrove]] u skladu sa specifičnostima i potrebama projekta; u tom slučaju nije neuobičajeno da afirmisani i poznati filmski kompozitori budu stručni i vješti u pisanju muzike u desetinama različitih stilova. === Orkestracija === Jednom kada je muzika napisana, ona mora biti [[Orkestracija|aranžirana ili orkestrirana]] da bi je ansambl mogao izvesti. Priroda i nivo orkestracije varira od projekta do projekta i od kompozitora do kompozitora, ali u svojoj osnovnoj formi zadatak orkestratora je da preuzme [[Single-line (music)|jednolinijsku muziku]] koju je kompozitor napisao i "uobliči" je u notni zapis sa specifičnostima za svaki pojedinačni instrument orkestra za izvođenje. Neki kompozitori poput [[Ennio Morricone|Ennija Morriconea]] sami orkestriraju svoje partiture, bez korištenja dodatnog orkestratora. Pojedini kompozitori daju zapetljane detalje o tome kako žele da se orkestracija uradi i daće orkestratoru obilne bilješke u kojima se navodi koji instrumenti se traže da izvedu koje note, ne dajući orkestratoru nikakav lični stvaralački doprinos osim ponovnog zapisivanja, notiranja muzike na različitim listovima papira po potrebi. Drugi kompozitori su manje detaljni i često će tražiti od orkestratora da "popune praznine", pružajući vlastiti stvaralački doprinos u sastavu ansambla i osiguravajući da svaki instrument može izvesti muziku onako kako je napisana, pa čak i dopuštajući im da odrede i po potrebi uvedu tehnike izvođenja i ukrase kako bi se poboljšao rezultat. U mnogim slučajevima, vremenska ograničenja koja su određena rasporedom postprodukcije filma diktiraju hoće li kompozitori sami orkestrirati svoje partiture ili ne, jer je kompozitoru često nemoguće izvršiti sve potrebne zadatke u predviđenom vremenskom okviru. Tokom nekoliko godina, neki orkestratori su se povezali sa radom jednog određenog kompozitora, često do tačke kada jedan neće raditi bez drugog. Kada je proces orkestracije završen, notni zapis se fizički odštampa na papir od strane jednog ili više [[Prepisivač|prepisivača muzike]], postaje partitura i spreman je za izvođenje. === Snimanje === Nakon što je muzika komponovana i [[Orkestracija|orkestrirana]], orkestar ili ansambl je tada izvodi, često uz dirigovanje samog kompozitora. Muzičari, izvođači iz ovih ansambala često nisu navedeni u filmu ili na albumu i ugovoreni su pojedinačno (i ako je tako, ugovarač orkestra se navodi u filmu ili [[Album sa soundtrackom|albumu sa zvučnim zapisima]]). Međutim, neki filmovi su nedavno počeli da navode ugovorene muzičare na albumima pod imenom [[Hollywood Studio Symphony]] nakon dogovora sa [[Američka federacija muzičara|Američkom federacijom muzičara]]. Drugi izvođački ansambli koji se često zapošljavaju uključuju [[Londonski simfonijski orkestar]] (koji izvodi filmsku muziku od 1935. godine)<ref>[http://lso.co.uk/page/3151/LSO-and-Film-Music London Symphony Orchestra and Film Music] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930173905/http://lso.co.uk/page/3151/LSO-and-Film-Music|date=30. 9. 2011}} LSO. Retrieved June 30, 2011</ref>, [[Gradski filharmonijski orkestar Praga|Prašku filharmoniju]] (orkestar posvećen uglavnom snimanju), [[BBC Philharmonic|BBC filharmoniju]] i [[Northwest Sinfonia]]. Orkestar nastupa pred velikim ekranom koji prikazuje film. Dirigent i muzičari, izvođači, obično nose slušalice kroz koje čuju niz klikova koji se nazivaju "klik-trak", a koji se mijenjaju sa muzičkim metrom,[[Metar (muzika)|metrikom]] i tempom, pomažući pri sinhronizaciji muzike sa filmom.<ref>{{Cite web|url=https://www.liveabout.com/what-are-vst-plug-ins-1817748|title=VST Plug-Ins: What They Are and How to Use Them}}</ref> Mnogo rjeđe, režiser će razgovarati s kompozitorom prije početka snimanja kako bi kompozitoru dao više vremena ili zato što režiser treba da snimi scene (odnosno scene pjesme ili plesa) u skladu s konačnom filmskom muzikom. Ponekad će režiser montirati film koristeći "privremenu muziku": već objavljena djela sa likom za kojeg režiser vjeruje da odgovara određenim scenama. == Elementi filmske muzike == Analizom se pokazalo da većina filmova ima između 45 i 120 minuta muzike. Međutim, neki filmovi imaju vrlo malo ili nimalo muzike; drugi mogu sadržavati filmsku muziku koja se izvodi gotovo neprekidno. === Privremene numere === U nekim slučajevima, režiser je zamolio filmske kompozitore da oponašaju određenog kompozitora ili stil koji je zastupljen u privremenim numerama.<ref>George Burt, The art of film music, Northeastern University Press</ref> U drugim prilikama, režiseri su postali toliko vezani za privremenu muziku da su odlučili da je koriste i odbace originalnu muziku koju je napisao kompozitor filma. Jedan od najpoznatijih takvih slučajeva je film [[Stanley Kubrick|Stenlija Kjubrika]] ''[[2001: Odiseja u svemiru (film)|2001: Odiseja u svemiru]]'', gdje se Kjubrik odlučio za postojeće snimke klasičnih djela, uključujući djela kompozitora [[György Ligeti|Györgya Ligetija]], a ne partiture [[Alex North|Alexa Northa]],<ref>{{Cite web|url=http://www.mfiles.co.uk/reviews/alex-norths-2001-a-space-odyssey.htm|title=2001 A Space Odyssey – Original soundtrack by Alex North, commissioned but unused by Stanley Kubrick, conducted by Jerry Goldsmith|last=Paterson|first=Jim}}</ref> iako je Kjubrik takođe angažovao [[Frank Cordell|Frenka Cordell]] da radi na filmskoj muzici. Drugi primjeri uključuju ''[[Torn Curtain]]'' (Bernard Herrmann),<ref>{{Cite web|url=http://www.soundtrack.net/albums/database/?id=841|title=Torn Curtain Soundtrack (1966)}}</ref> ''[[Troja (film)|Troy]]'' (Gabriel Yared),<ref>{{Cite web|url=http://www.soundtrack.net/features/article/?id=120|title=Gabriel Yared's Troy – Article}}</ref> ''[[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera|Pirati s Kariba: Prokletstvo crnog bisera]]'' (Alan Silvestri),<ref>{{Cite web|url=http://www.filmtracks.com/titles/pirates_caribbean.html|title=Filmtracks: Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl (Hans Zimmer/Klaus Badelt)}}</ref> ''[[King Kong (film iz 2005.)|King Kong]]'' Petera Jacksona (Howard Shore),<ref>{{Cite web|url=http://musiconfilm.net/community/read.php?2,161|title=Music on Film:: News:: Article in Variety about James Newton Howard's King Kong score<!-- Bot generated title -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20071212094823/http://musiconfilm.net/community/read.php?2,161|archive-date=12. 12. 2007|url-status=dead|access-date=30. 7. 2008}}</ref> i ''[[Bourneov identitet (film iz 2002.)|Bornov identitet]]'' (Carter Burwell).<ref>{{Cite web|url=http://www.moviemusicuk.us/bournecd.htm|title=The Bourne Identity|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919142100/http://www.moviemusicuk.us/bournecd.htm|archive-date=19. 9. 2008|url-status=dead|access-date=22. 7. 2008}}</ref> === Struktura === Filmovi vrlo često imaju različite muzičke teme za značajne likove, događaje, ideje ili objekte, što je ideja koja se često povezuje s [[Richard Wagner|Wagnerovom]] upotrebom [[Leitmotif|lajtmotiva]].<ref>{{cite dictionary|chapter-url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/leitmotif|entry=Leitmotif|title=Merriam-Webster Dictionary|edition=online}}</ref> One se mogu izvoditi u različitim varijacijama u zavisnosti od situacije koju predstavljaju, raštrkane među usputnom muzikom. Teme koje su vezane za specifične likove ili situacije poznate su kao motiv gdje je ostatak numere ponajviše centriran oko određenog motiva i numera se razvija u skladu s motivom. Navedena uobičajena tehnika lajtmotiva često je mogla proći nezapaženo kod običnih filmskih gledaoca, ali je postala dobro poznata među žanrovskim entuzijastima. Jedan istaknuti primjer je filmska muzika [[John Williams|Johna Williamsa]] za sagu ''o Ratovima zvijezda'' te brojne teme u [[Muzika iz Ratova zvezda|muzici ''Ratovi zvijezda'']] povezane s pojedinačnim likovima kao što su [[Darth Vader]], [[Luke Skywalker]] i [[princeza Leia]].<ref>{{Cite web|url=http://www.trell.org/wagner/starwars.html|title=The Star Wars series and Wagner's Ring: Structural, thematic and musical connections|last=Evensen|first=Kristian|year=2008|website=Richard Wagner Web Site|archive-url=https://web.archive.org/web/20100726141647/http://www.trell.org/wagner/starwars.html|archive-date=26. 7. 2010|url-status=dead}}</ref> Slično tome, [[Muzika iz serijala Gospodar prstenova|muzika iz filmskog serijala ''Gospodar prstenova'']] sadržavala je ponavljajuće teme za mnoge glavne likove i situacije. Još jedan značajan primjer je tema Klingona (Klingonaca) u filmu [[Jerry Goldsmith|Jerryja Goldsmitha]] ''[[Star Trek: The Motion Picture]]'' (1979). Pomenutu temu su kasniji kompozitori u [[Star Trek (filmska serija)|serijalu filmova ''Zvjezdanih'' staza]] citirali u njihovim klingonskim motivima, a koja je u brojnim prilikama uključena kao tema za [[Worf]]a, najistaknutijeg klingonskog lika franšize.<ref>{{Cite news|url=http://www.patheos.com/blogs/filmchat/2013/05/music-for-klingons-part-one-jerry-goldsmith.html|title=Music for Klingons, part one: Jerry Goldsmith|last=FilmChat|date=7. 5. 2013|work=FilmChat|access-date=13. 12. 2017|language=en-US}}</ref> [[Michael Giacchino]] upotrijebio je teme likova u saundtreku za animirani film ''[[Gore (film iz 2009.)|Up]]'' iz 2009. godine, za koji je dobio nagradu Oskar za najbolju filmsku muziku. Njegov orkestarski saundtrek za [[TV emisije|televizijsku seriju]] ''[[Izgubljeni (serija)|Lost]]'' takođe je u velikoj mjeri ovisio o lajtmotivima, odnosno muzičkim temama specifičnim za likove i situacije. === Izvorna muzika === Termin " [[Izvorna muzika]] " (ili "izvorni znak") dolazi iz izvornih sadržaja sa ekrana koji se zaista mogu vidjeti ili koji se mogu zaključiti (u[[Teorija filma|akademskoj filmskoj teoriji]] takva muzika se naziva "[[Diegesis|dijegetska]]" muzika, jer proizilazi iz "[[Diegesis|dijegeze]]" ili "svijet priče"). Kao primjer "izvorne muzike" je korištenje pjesme "Can't Take My Eyes Off You" [[Frankie Valli|Frenkija Valija]] u filmu ''[[Lovac na jelene|The Deer Hunter]]'' [[Michael Cimino|Michaela Cimina]]. Filmski triler ''[[Ptice (film)|Ptice]]'' [[Alfred Hitchcock|Alfreda Hičkoka]] iz 1963. godine primjer je holivudskog filma bez ikakve [[Diegesis|nedijegetske]] muzike. Pokret filmskih stvaraoca pod nazivom [[Dogme 95]] osnovan je u Danskoj 1995. godine, a rad je započeo s manifestom koji zabranjuje bilo kakvu upotrebu nedijegetske muzike u filmovima. == Umjetničke zasluge == === Muzička kritika === O umjetničkim vrijednostima filmske muzike dosta često se raspravlja. Neki je kritičari jako cijene ukazujući na muziku poput one koju su napisali [[Erich Wolfgang Korngold]], [[Aaron Copland]], [[Bernard Herrmann]] i drugi. Neki pak smatraju da je filmska muzika odlučujući žanr klasične muzike u kasnom 20. vijeku, makar i samo zato što je to brend klasične muzike koji se čuje češće od bilo kojeg drugog. U nekim slučajevima, filmske teme su postale prihvaćene kao sastavni dio, kanon [[Klasična muzika|klasične muzike]]. To su uglavnom djela već poznatih kompozitora koji su radili filmsku muziku; na primjer, muzika [[Sergej Prokofjev|Sergeja Prokofjeva]] za film ''[[Aleksandar Nevski (film)|Aleksandar Nevski]]'' ili muzika [[Ralph Vaughan Williams|Vogana Vilijamsa]] za film ''[[Skot sa Antarktika (film iz 1948.)|Skot sa Antarktika]]''. Drugi vide veliku količinu filmske muzike kao bespotrebnu jer smatraju da je većina filmske muzike izvedena ili u velikoj mjeri pozajmljena iz prethodno predstavljenih djela. Kompozitori filmske muzike obično mogu proizvesti tri ili četiri djela godišnje. Najpopularnija djela kompozitora filmske muzike, kao što je [[John Williams]], još uvijek su daleko od ulaska u prihvaćeni klasični kanon umjetničke muzike, iako među pojedinim klasičnim kompozitorima i kritičarima postoji sve veće uvažavanje šireg doprinosa kompozitora kao što je Williams; na primjer, norveški kompozitor savremene umjetničke muzike [[Marcus Paus]] smatra da je Williams "jedan od velikih kompozitora bilo kojeg stoljeća" koji je "pronašao vrlo zadovoljavajući način utjelovljenja disonance i avangardnih kompozicionih tehnika unutar šireg tonskog okvira" i koji je „možda takođe bio najbliže od bilo kojeg kompozitora da ostvari staru šenbergovsku [sic] utopiju da će djeca budućnosti zviždati 12-tonske redove“.<ref name="Green">{{cite magazine|last1=Green|first1=Edward|title=Interview with Composer Marcus Paus|journal=Iconi|date=2020|url=http://journaliconi.com/index.php/iconi/article/view/89/93|volume=2|issue=3|pages=56–67|access-date=3. 8. 2023|archive-date=23. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223222325/http://journaliconi.com/index.php/iconi/article/view/89/93|url-status=dead}}</ref> Čak i tako, uzimajući u obzir da su često najpopularnije savremene kompozicije klasične muzike poznate široj publici, veliki orkestri ponekad izvode koncerte takve muzike, kao i [[Pops orchestra|estradni orkestri]]. === Napori očuvanja === Godine 1983. osnovana je neprofitna organizacija, [[Društvo filmske muzike|Društvo za očuvanje filmske muzike]], kako bi očuvala odnosno zaštitila "nusproizvode" u procesu stvaranja filmske muzike, uključujući muzičke rukopise (zapisanu muziku) i druge dokumente i studijske snimke nastale u tom procesu komponovanja i snimanja filmske muzike koje su, u nekim slučajevima, [[Filmski studio|filmski studiji]] odbacili.<ref>{{Cite web|url=http://www.filmmusicsociety.org/|title=About the Film Music Society|website=Film Music Society}}</ref> Zapisana muzika se morala sačuvati kako bi se muzika izvodila na koncertnim programima i pravili se novi snimci. Ponekad se tek poslije više decenija objavi arhivski snimak neke filmske muzike na CD-u. == Historija == Pitanja porijekla ili nastanka filmske muzike su sporna. Prema [[Kurt London|Kurtu Londonu]], filmska muzika "nije nastala kao rezultat bilo kakvog umjetničkog poriva, već iz strašne potrebe za nečim što bi ugušilo buku koju je pravio projektor. Jer u ono vrijeme između projekcijske mašine i gledališta još nije bilo zidova koji apsorbuju zvuk. Ova bolna buka je u ne maloj mjeri remetila vizuelni užitak. Instinktivno su vlasnici kinosala pribjegli muzici, i to je bio pravi način, koristeći prihvatljiv i prijatan zvuk da neutrališe onaj manje prihvatljiv i manje prijatan."<ref>London. ''Film Music'', p.28. Faber and Faber. Cited in Albright, Daniel, ed. (2004). ''Modernism and Music'', p.96n40. {{ISBN|0-226-01267-0}}.</ref> Naprotiv, historičar filmske umjetnosti James Wierzbicki tvrdi da su rana prikazivanja filmova (kao što je bila prva filmska projekcija [[Braća Lumière|braće Lumière]]) bila društveni događaj do te mjere da nisu imali potrebu da prikrivaju zvukove mehanizma projektora. Kako su ovi rani filmovi počeli da se sele iz izložbenih prostora u [[Vaudeville|vodviljska]] pozorišta, tako se i početna uloga filma počela mijenjati. Obzirom da su vodviljska pozorišta obično zapošljavala muzičare, vjerovatno je to bio trenutak kada je postalo uobičajeno i očekivano da muzika prati film. Ondašnja publika je očekivala muziku u vodviljskom prostoru i tako je muzička pratnja filmovima uživo rasla sasvim prirodno.<ref>{{Cite book|last=Wierzbicki|first=James Eugene|url=https://www.worldcat.org/oclc/309903138|title=Film music : a history|date=2009|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-88447-8|location=New York|pages=26–27|oclc=309903138}}</ref> Još i prije doba snimljenog zvuka u filmovima nastojala se obezbijediti odgovarajuća muzika za filmove, obično kroz usluge internog pijaniste ili orguljaša, i, u nekim slučajevima, potpunih orkestara koji su obično dobijali [[Nota|notne zabilješke]] kao vodič. Pijanista je nastupio već na prvoj filmskoj projekciji [[Braća Lumière|braće Lumière]] 1895. godine.<ref>Film music: a history By James Eugene Wierzbicki, p.20</ref> Godine 1914. kompanija [[Kompanija Oz Film Manufacturing|The Oz Film Manufacturing Company]] obezbijedila je cjelovečernju muziku [[Louis F. Gottschalk|Louisa F. Gottschalka]] za njihove filmove.<ref>{{Cite journal|last=Dienstfrey|first=Eric|date=2014|title=Synch Holes and Patchwork in Early Feature-Film Scores|url=https://www.academia.edu/6193892|journal=Music and the Moving Image|volume=7|issue=1|pages=40–53|doi=10.5406/musimoviimag.7.1.0040}}{{Mrtav link}}</ref> Drugi primjeri ovoga uključuju filmsku muziku [[Victor Herbert|Viktora Herberta]] iz 1915. godine za film ''[[Pad jedne nacije|Pad nacije]]'' (nastavak ''[[Rođenje nacije|Rađanje nacije]]'' ) i muziku [[Camille Saint-Saëns]] za film ''[[Ubistvo vojvode od Guisea]]'' iz 1908. godine. Tome je četiri mjeseca prethodila filmska muzika [[Nathaniel D. Mann|Nathaniela D. Manna]] za film ''[[Fairylogue i radio-drame|The Fairylogue i Radio-Plays]]'', ali to je bila mješavina međusobno povezanih scenskih i filmskih izvođenja u tradiciji starih [[Magic lantern|čarobnih (magičnih) fenjera]].<ref>''Fairylogue'' was released September 24, 1908; ''Assassinat'' was released November 17, 1908. Dienstfrey, p 53.</ref> Većina muzičkih pratnji tog vremena, bez obzira na ove primjere, sadržavala su djela poznatih kompozitora, uključujući i arhive studija. Oni su se često koristili za formiranje kataloga [[Photoplay music|muzike za reprodukciju fotografija]], koji su imali različite podsekcije raščlanjene prema "raspoloženju" i žanru: mračno, tužno, napeto i neizvjesno, akcija, potjera, itd. [[Njemački bioskop|Njemačka kinematografija]], koja je bila vrlo utjecajna u eri nijemih filmova, je pružila originalnu filmsku muziku za filmove [[Fritz Lang|Fritza Langa]] ''[[Die Nibelungen]]'' (1924) i ''[[Metropolis (film iz 1927.)|Metropolis]]'' (1927) u pratnji potpune orkestarske i lajtmotivske muzike [[Gottfried Huppertz|Gottfrieda Huppertza]], a koji je takođe napisao i klavirske verzije njegove muzike za sviranje u manjim kinosalama. Filmovi Friedricha W. Murnaua ''[[Nosferatu]]'' (1922. – muzika [[Hans Erdmann]] ) i ''[[Faust – Eine deutsche Volkssage]]'' (1926. – muzika [[Werner Richard Heymann]]) je također imao originalnu muziku napisanu za njih. Drugi filmovi, poput Murnauova ''[[Poslednji smeh (film iz 1924.)|Der letzte Mann]]'' sadržavali su mješavinu originalnih kompozicija (u ovom slučaju [[Giuseppe Becce|Giuseppea Beccea]] ) i bibliotečke muzike / narodnih pjesama, koje je kompozitor umjetnički obradio, stilizirao, i uključio u partituru. Dosta ovih utjecaja može se pratiti dalje od njemačkih romantičarskih muzičkih formi. Ideje [[Richard Wagner|Richarda Wagnera]] o [[Gesamtkunstwerk]]u i [[Leitmotif|lajtmotivu]] u njegovim operama kasnije je preuzeo istaknuti filmski kompozitor [[Max Steiner]]. Štajner i njegov savremenik [[Erich Wolfgang Korngold|Erich Korngold]] imigrirali su iz Beča, donoseći sa sobom muzičke strukture i ideologije kasnog romantičarskog perioda.<ref>{{Cite book|last=Larsen|first=Peter|url=https://www.worldcat.org/oclc/132314768|title=Film music|date=2007|publisher=Reaktion|others=John Irons|isbn=978-1-86189-341-3|location=London|pages=95|oclc=132314768}}</ref> U Francuskoj, prije pojave zvučnih filmova, kompozitor [[Erik Satie]] je komponovao ono što mnogi smatraju prvom sinhronom filmskom muzikom "kadar po kadar" za kratki avangardni film ''[[Entr'acte (film)|Entr'acte]]'' (1924) režisera [[René Clair|Renéa Claira]].<ref>Ornella Volta (ed.), "Satie Seen Through His Letters", Marion Boyars Publishers, London, 1989, p. 199.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.roh.org.uk/people/erik-satie|title=Erik Satie|website=[[Royal Opera House]]}}</ref> Predviđajući tehnike "uočavanja" i nedosljednosti brzina projekcije u projekcijama nijemih filmova, Satie je uzeo precizne tajminge za svaku sekvencu i stvorio fleksibilnu, [[Aleatorična muzika|aleatoričku]] filmsku muziku kratkih, evokativnih motiva koji su se mogli ponavljati i mijenjati u tempu prema potrebi.<ref>Robert Orledge, "Satie the Composer", Cambridge University Press, 1990, p. 244.</ref> Američki kompozitori [[Virgil Thomson]] i [[Aaron Copland]] naveli su Satijeovu muziku za ''Entr'acte'' kao glavni i najvažniji utjecaj na njihove vlastite pohode na filmsku muziku.<ref>Justin Wintle (ed.), "New Makers of Modern Culture", Routledge, 2016, p. 1342.</ref> Kada je zvuk već došao u filmove, režiser Fritz Lang gotovo da više nije koristio muziku u svojim filmovima. Osim što je [[Peter Lorre]] zviždao kratki komad iz svite ''[[Peer Gynt (Grieg)|Peer Gynt]]'' Edvarda Griega, u Langovom filmu ''[[M (film iz 1931.)|M – Eine Stadt sucht einen Mörder]]'' potpuno je nedostajala muzička pratnja, a {{Jezik|de|[[The Testament of Dr. Mabuse|Das Testament des Dr. Mabuse]]}} je uključivao samo jednu originalnu kompoziciju koju je za film napisao Hans Erdmann i koja se izvodila samo na samom početku i na kraju filma. Jedna od rijetkih situacija u kojima se muzika pojavljuje u filmu je pjesma koju pjeva jedan od likova, a koju Lang koristi da bi naglasio čovjekovo ludilo, slično upotrebi zviždanja u <nowiki><i id="mwAYA">M.</i></nowiki> Prvi i rani pokušaji usklađivanja zvuka i slike bili su neuspješni, velikim dijelom zbog mehaničkih i tehnoloških ograničenja. [[Fonograf]]e, jedini medij dostupan za snimanje zvuka početkom dvadesetog vijeka, bilo je teško ako ne i nemoguće uskladiti s rotacijom filmskih projektora. U slučajevima prvih pokušaja, zvuk je bio dodatno ograničen nemogućnošću da se pravilno pojača. Međutim, poboljšanja u tehnologiji radia 1920-ih, omogućila su pojačavanje zvuka, a izum zvuka na filmu omogućio je od toga njegovu sinhronizaciju.<ref>{{Cite book|last=Buhler|first=James|url=https://www.worldcat.org/oclc/276515073|title=Hearing the movies : music and sound in film history|date=2010|publisher=Oxford University Press|others=David Neumeyer, Rob Deemer|isbn=978-0-19-532779-3|location=New York|pages=290–293|oclc=276515073}}</ref> Posebno značajan događaj u muzičkoj sinhronizaciji s akcijom na filmu ostvaren je u filmskoj muzici koju je komponovao [[Max Steiner]] za film ''King Kong'' [[David O. Selznick|Davida O. Selznicka]] iz 1933. godine. Dobar primjer za ovo je kada se poglavica Aboridžina vrlo sporo približava neželjenim posjetiocima Ostrvu lobanja koji snimaju svete obrede domorodaca. Kako on korača sve bliže i bliže, svaki korak je pojačan akordom u pozadini. Iako je „bodovanje narativnih karakteristika tokom 1940-ih decenijama zaostajalo za tehničkim inovacijama na polju koncertne muzike“,<ref name="Cooke 2008">{{Cite book|last=Cooke|first=Mervyn|title=A History of Film Music|url=https://archive.org/details/historyoffilmmus0000cook|publisher=Cambridge University Press|year=2008|location=New York}}</ref> 1950-ih godina je došlo do uspona [[Modernizam|modernističke]] filmske muzike. Režiser [[Elia Kazan]] bio je otvorenog uma za ideju o utjecajima džeza i disonantnim muzičkim sadržajima i radio je s Aleksom Nortom, čija je muzika za film ''[[Tramvaj zvan čežnja (1951)|Tramvaj zvan čežnja]]'' (1951) kombinovala disonantnost s elementima bluza i džeza. Kazan je takođe pristupio [[Leonard Bernstein|Leonardu Bernsteinu]] da bi napisao muziku za film ''[[Na dokovima New Yorka|On the Waterfront]]'' (1954), a rezultat je podsjećao na ranija djela [[Aaron Copland|Arona Coplanda]] i [[Igor Stravinski|Igora Stravinskog]] sa svojim "harmonijama zasnovanim na jazzu i uzbudljivim dodatim ritmovima".<ref name="Cooke 2008" /> Godinu dana kasnije, [[Leonard Rosenman]], inspirisan [[Arnold Schoenberg|Arnoldom Šenbergom]], eksperimentisao je s atonalitetnošću u svojim partiturama za filmove ''[[Istočno od raja (film)|Istočno od raja]]'' (1955) i ''[[Buntovnik bez razloga]]'' (1955). U svojoj desetogodišnjoj saradnji s [[Alfred Hitchcock|Alfredom Hičkokom]], [[Bernard Herrmann|Bernard Herman]] je eksperimentisao s idejama u filmovima ''[[Vrtoglavica (film)|Vertigo]]'' (1958) i ''[[Psiho (1960)|Psycho]]'' (1960). Upotreba nedijegetskog džeza bila je još jedna modernistička inovacija, kao što je filmska muzika džez zvijezde [[Duke Ellington|Dukea Elingtona]] za film ''[[Anatomija ubistva]]'' (1959) [[Otto Preminger|Otta Premingera]]. == Kompozitori == === Nominovani i dobitnici Oscara === === Šampioni na blagajni === Lista koja slijedi uključuje neke kompozitore koji su ostvarili barem jedan od 100 filmova s najvećom zaradom svih vremena, ali nikada nisu bili nominirani za neku veliku filmsku nagradu (Oskara, Zlatnog globusa itd.). * [[William Alwyn]] – ''[[Švicarska porodica Robinson (film iz 1960.)|Švicarska porodica Robinson]]'' (1960) * Joseph DeBeasi – ''[[Američki snajperist (film)|Američki snajperist]]'' (2014) * [[David Buttolph]] – ''[[Kuća od voska (film iz 1953.)|Kuća od voska]]'' (1953) * [[Brad Fiedel]] – ''[[Terminator 2: Sudnji dan]]'' (1991) * Aleksandar Janko – ''[[Moje veliko debelo grčko vjenčanje]]'' (2002) * [[Bill Justis]] – ''[[Smokey i Bandit]]'' (1977) * [[Harald Kloser]] – ''[[Dan poslije sutra|Prekosutra]]'' (2004), [[2012]] (2009) * [[Heitor Pereira]] – ''[[Prezrivi ja (film)|Prezrivi ja]]'' (2010), ''[[Štrumpfovi (film)|Štrumpfovi]]'' (2011), ''[[Despicable Me 2|Prezrivi ja 2]]'' (2013) * [[Trevor Rabin]] – ''[[Armagedon (film iz 1998.)|Armagedon]]'' (1998), ''[[Nacionalno blago: Knjiga tajni]]'' (2007) * [[Thomas Wanker]] – ''2012.'' (2009) * [[Pharrell Williams]] – ''Prezrivi ja'' (2010), ''Prezrivi ja 2'' (2013) * Chris Wilson – ''Moje veliko debelo grčko vjenčanje'' (2002) == Odnos s režiserima == Ponekad se [[kompozitor]] može udružiti s [[režiser]]om komponujući filmsku muziku za mnoge filmove istog režisera. Profesionalni odnos [[John Williams|Džona Vilijamsa]] sa [[Steven Spielberg|Stevenom Spilbergom]] i [[George Lucas|Džordžom Lukasom]] jedan je od najistaknutijih i najpoznatijih u historiji filma, a Vilijams je napisao muziku za sve osim pet Spielbergovih filmova, i sve nastavke obje Lucasove blokbaster franšize (''[[Ratovi zvijezda]]'' i ''[[Indiana Jones|Indijana Džons]]''); Williams je osvojio svih svojih pet Oskara u saradnji s njima. Osim toga, [[Danny Elfman]] je radio muziku za sve filmove koje je režirao [[Tim Burton]], s izuzetkom ''[[Ed Wood (film)|Eda Wooda]]'' (filmska muzika [[Howard Shore]] ) i ''[[Sweeney Todd: Demonski berberin iz Fleet Streeta|Sweeney Todd: The Demon Berber of Fleet Street]]'' (filmska muzika [[Stephen Sondheim]]). Drugi zabilježeni primjeri odnosa između režisera i kompozitora uključuju: [[Bernard Herrmann|Bernarda Herrmanna]] i [[Alfred Hitchcock|Alfreda Hitchcocka]]; [[Jerry Goldsmith]] s [[Joe Dante|Joeom Danteom]] i [[Franklin Schaffner|Franklinom Schaffnerom]]; [[Ennio Morricone]] sa [[Sergio Leone|Sergiom Leoneom]], [[Mauro Bolognini|Maurom Bologninijem]] i [[Giuseppe Tornatore|Giuseppeom Tornatoreom]]; [[Henry Mancini]] s [[Blake Edwards|Blakeom Edwardsom]]; [[Georges Delerue]] s [[François Truffaut|Françoisom Truffautom]]; [[Alan Silvestri]] s [[Robert Zemeckis|Robertom Zemeckisom]]; [[Angelo Badalamenti]] s [[David Lynch|Davidom Lynchom]]; [[James Newton Howard]] s [[M. Night Shyamalan]]om; [[Éric Serra]] s [[Luc Besson|Lucom Bessonom]]; [[Patrick Doyle]] s [[Kenneth Branagh|Kennethom Branaghom]]; [[Dave Grusin]] sa [[Sydney Pollack]]om; Howard Shore s [[David Cronenberg|Davidom Cronenbergom]], [[Peter Jackson|Peterom Jacksonom]] i [[Martin Scorsese|Martinom Scorseseom]]; [[Carter Burwell]] s Joelom i Ethanom Coenom; [[Bill Conti]] s [[John G. Avildsen|Johnom G. Avildsenom]]; [[Lalo Schifrin]] s [[Don Siegel|Donom Siegelom]], [[Stuart Rosenberg|Stuartom Rosenbergom]] i [[Brett Ratner|Brettom Ratnerom]]; [[Hans Zimmer]] s [[Ridley Scott|Ridleyjem Scottom]] i [[Christopher Nolan|Christopherom Nolanom]]; [[Harry Gregson-Williams]] s [[Tony Scott|Tonyjem Scottom]] i [[Andrew Adamson|Andrewom Adamsonom]]; [[Clint Mansell]] s [[Darren Aronofsky|Darrenom Aronofskyjem]]; [[Dario Marianelli]] s [[Joe Wright|Joeom Wrightom]]; [[Trent Reznor]] i [[Atticus Ross]] s [[David Fincher|Davidom Fincherom]];<ref>{{Cite web|url=http://uproxx.com/movies/2014/10/are-david-fincher-and-trent-reznor-the-next-leone-and-morricone/2/|title=Are David Fincher And Trent Reznor The Next Leone and Morricone?|date=4. 10. 2014}}</ref> [[Steve Jablonsky]] s [[Michael Bay]]om; [[Mychael Danna]] s [[Ang Lee|Angom Leejem]] i [[Atom Egoyan|Atomom Egoyanom]]; [[Terence Blanchard]] sa [[Spike Lee]]jem; [[Randy Newman]] s [[John Lasseter|Johnom Lasseterom]]; [[Thomas Newman]] sa [[Sam Mendes|Samom Mendesom]]; [[David Newman (kompozitor)|David Newman]] s [[Danny Devito|Dannyjem Devitom]], [[Brian Levant|Brianom Levantom]] i [[Stephen Herek|Stephenom Herekom]]; [[John Debney]] s [[Jon Favreau|Jonom Favreauom]] i [[Garry Marshall|Garryjem Marshallom]]; [[Gabriel Yared]] s [[Anthony Minghella|Anthonyjem Minghellom]]; [[Joe Kraemer (kompozitor)|Joe Kraemer]] s [[Christopher McQuarrie|Christopherom McQuarriejem]]; [[Michael Giacchino]] s [[JJ Abrams]]om i [[Brad Bird|Bradom Birdom]]; [[James Horner]] s [[James Cameron|Jamesom Cameronom]] i [[Ron Howard|Ronom Howardom]]; [[John Barry (kompozitor)|John Barry]] s [[Bryan Forbes|Bryanom Forbesom]], [[Anthony Harvey|Anthonyjem Harveyjem]], [[Terence Young (reditelj)|Terenceom Youngom]] i [[Guy Hamilton|Guyem Hamiltonom]]; [[Elmer Bernstein]] s [[John Landis|Johnom Landisom]], [[John Sturges|Johnom Sturgesom]] i [[Robert Mulligan|Robertom Mulliganom]]; [[Maurice Jarre]] s [[David Lean|Davidom Leanom]], [[Peter Weir|Peterom Weirom]] i [[Georges Franju|Georgesom Franjuom]]; [[Philip Glass]] s [[Godfrey Reggio|Godfreyjem Reggiom]]; [[Cliff Martinez]] i [[David Holmes (muzičar)|David Holmes]] sa [[Steven Soderbergh|Stevenom Soderberghom]]; [[Akira Ifukube]] s [[Ishirō Honda|Ishirō Hondom]]; [[AR Rahman]] s [[Mani Ratnam]]om; [[George Fenton]] s [[Richard Attenborough|Richardom Attenboroughom]], [[Nicholas Hynter|Nicholasom Hynterom]], [[Ken Loach|Kenom Loachom]] i [[Stephen Frears|Stephenom Frearsom]]; [[Klaus Badelt]] i [[Ernst Reijseger]] s [[Werner Herzog|Wernerom Herzogom]]; [[Randy Edelman]] s [[Ivan Reitman|Ivanom Reitmanom]] i [[Rob Cohen|Robom Cohenom]]; [[Marc Shaiman]] s [[Rob Reiner|Robom Reinerom]]; [[Elliot Goldenthal]] s [[Julie Taymor]] i [[Neil Jordan]]; [[Rachel Portman]] s [[Beeban Kidron]], [[Lasse Hallström]]om i [[Jonathan Demme|Jonathanom Demmeom]]; [[Christophe Beck]] sa [[Shawn Levy|Shawnom Levyjem]]; [[Arthur B. Rubinstein]] i [[David Shire]] s [[John Badham|Johnom Badhamom]]; [[John Powell (filmski kompozitor)|John Powell]] s [[Doug Liman|Dougom Limanom]] i [[Paul Greengrass|Paulom Greengrassom]]; [[Trevor Rabin]] s [[Renny Harlin|Rennyjem Harlinom]] i [[Jon Turteltaub|Jonom Turteltaubom]]; [[Harald Kloser]] s [[Roland Emmerich|Rolandom Emmerichom]]; [[David Arnold (kompozitor)|David Arnold]] s [[Michael Apted|Michaelom Aptedom]] i [[John Singleton|Johnom Singletonom]]; [[Michael Kamen]] s [[Richard Donner|Richardom Donnerom]], [[John McTiernan|Johnom McTiernanom]] i [[Terry Gilliam|Terryjem Gilliamom]]; [[Jorge Arriagada]] s [[Raúl Ruiz (reditelj)|Raúlom Ruizom]]; [[Zbigniew Preisner]] s [[Krzysztof Kieślowski|Krzysztofom Kieślowskim]]; [[Mark Isham]] s [[Alan Rudolph|Alanom Rudolphom]] i [[Robert Redford|Robertom Redfordom]]; [[Basil Poledouris]] s [[John Millius|Johnom Milliusom]]; [[Joseph Trapanese]] s [[Joseph Kosinski|Josephom Kosinski]]; [[Jonny Greenwood]] i [[Jon Brion]] s [[Paul Thomas Anderson]]; [[Brian Tyler]] s [[Justin Lin|Justinom Linom]] i [[Sylvester Stallone|Sylvesterom Stalloneom]]; [[John Ottman]] s [[Bryan Singer|Bryanom Singerom]]; [[Marco Beltrami]] s [[Wes Craven|Wesom Cravenom]] i [[Guillermo del Toro|Guillermom del Torom]]; [[Tyler Bates]] s [[James Gunn|Jamesom Gunnom]], [[Zack Snyder|Zackom Snyderom]] i [[Rob Zombie|Robom Zombiejem]]; [[Pino Donaggio]] s [[Brian de Palma|Brianom De Palmom]] i [[Alexandre Desplat]] s [[Wes Anderson|Wesom Andersonom]], [[Roman Polański|Romanom Polanskim]] i [[George Clooney]]em. == Produkcijska muzika == {{Glavni|Production music}} Mnogobrojne kompanije uz naknadu obezbjeđuju muziku za različite filmske, TV i komercijalne projekte. Ponekad se ta muzika naziva bibliotečka muzika jer je u vlasništvu produkcijskih muzičkih biblioteka i licencirana je korisnicima za upotrebu u filmu, na televiziji, radiju i drugim medijima. Neki primjeri takvih firmi uključuju Warner Chappell Production Music, Jingle Punks, Associated Production Music, FirstCom Music, VideoHelper i Extreme Music. Za razliku od izdavača popularne i klasične muzike, koji obično posjeduju manje od 50 posto autorskih prava na kompoziciju, biblioteke za muzičku produkciju posjeduju sva autorska prava na njihovu muziku, što znači da se može licencirati bez traženja dozvole kompozitora lično, a što je neophodno za licenciranje muzike normalnih, običnih izdavača. Ovo je zbog toga što se gotovo sva muzika stvorena za muzičke biblioteke radi na osnovu najma. Produkcijska muzika je iz tog razloga veoma povoljan medij za medijske producente – oni mogu biti sigurni da će moći licencirati bilo koje muzičko djelo u biblioteci po razumnoj, prihvatljivoj cijeni. Produkcijske [[Muzička biblioteka|muzičke biblioteke]] obično nude širok spektar muzičkih stilova i žanrova, omogućavajući producentima i urednicima da pronađu puno toga što im treba na jednom mjestu, u istoj biblioteci. Muzičke biblioteke variraju u veličini, odnosno brojnosti muzičkih djela, od nekoliko stotina pjesama do više hiljada. Prvu produkcijsku muzičku biblioteku uspostavila je kompanija [[De Wolfe Music]] 1927. godine s pojavom zvuka na filmu. Navedena kompanija je prvobitno izvodila muziku uživo, a potom snimala originalnu filmsku muziku za potrebe nijemog filma.<ref>{{Cite book|last=De Wolfe|first=Warren|title=de wolfe millennium catalogue|publisher=De Wolfe Music|year=1988|location=London}}</ref> Još jednu muzičku biblioteku uspostavio je Ralph Hawkes iz muzičke izdavačke kuće Boosey & Hawkes Music Publishers 1930-ih.<ref>{{Cite book|last=Wallace|first=Helen|title=Boosey & Hawkes The Publishing Story|url=https://archive.org/details/booseyhawkespubl0000wall|publisher=B&H London|year=2007|isbn=978-0-85162-514-0|location=London}}</ref> Najveća američka biblioteka, APM, ima preko 250.000 muzičkih numera.<ref>{{Cite news|title=PRWeb July 2007|url=http://www.prweb.com/releases/2007/07/prweb539516.htm|access-date=20. 7. 2007|archive-date=31. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131111420/http://www.prweb.com/releases/2007/07/prweb539516.htm|url-status=dead}}</ref> == Također pogledati == * [[AFI-jevih 100 godina filmske muzike|AFI-jeva 100 godina filmske muzike]] * [[Izmišljena muzika]] * [[Spisak kompozitora filmskih partitura]] * [[Spisak saradnje režisera i kompozitora]] * ''Score'', dokumentarni film iz 2016. o filmskim partiturama * ''Film Score Monthly'' == Reference == {{Refspisak}} == Dalje čitanje == * Andersen, Martin Stig. "[https://web.archive.org/web/20110407204452/http://cec.concordia.ca/econtact/12_4/andersen_audiovisual.html Electroacoustic Sound and Audiovisual Structure in Film]". ''eContact! 12.4&nbsp;— Perspectives on the Electroacoustic Work / Perspectives sur l’œuvre électroacoustique'' (August 2010). Montréal: [[:en:Canadian Electroacoustic Community|CEC]]. * Dorschel, Andreas (ed.). ''Tonspuren. Musik im Film: Fallstudien 1994–2001''. Universal Edition, Vienna 2005 (Studien zur Wertungsforschung 46). {{ISBN|3-7024-2885-2}}[[:en:ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/3-7024-2885-2|3-7024-2885-2]]. Scrutinizes film score practice at the turn from the 20th to 21st century. In German. * Elal, Sammy and Kristian Dupont (eds.). "[https://web.archive.org/web/20100901114326/http://www.minimumnoise.com/Articles/The-Essentials-Of-Scoring-Film.aspx The Essentials of Scoring Film]". ''Minimum Noise''. Copenhagen, Denmark. * Harris, Steve. ''Film, Television, and Stage Music on Phonograph Records: A Discography''. Jefferson, N.C.: McFarland & Co., 1988. {{ISBN|0-89950-251-2}}[[:en:ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/0-89950-251-2|0-89950-251-2]]. * MacDonald, Laurence E. (1998) [https://books.google.com/books?id=clPmzY4YNNYC ''The Invisible Art of Film Music: A Comprehensive History'']. Scarecrow Press. {{ISBN|9781461673040}}[[:en:ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/9781461673040|9781461673040]]. * Holly Rogers and Jeremy Barham, ''The Music and Sound of Experimental Film''. Oxford: Oxford University Press, 2017. * Slowik, Michael. ''After the Silents: Hollywood Film Music in the Early Sound Era, 1926–1934.'' New York: Columbia University Press, 2014. * Spande, Robert. [http://robertspande.com/#!a-theory-of-film-music "The Three Regimes – A Theory of Film Music"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211117123624/http://robertspande.com/#!a-theory-of-film-music |date=17. 11. 2021 }} Minneapolis, 1996. * Stoppe, Sebastian, ed. ''Film in concert: film scores and their relation to classical concert music''. Glückstadt: Verlag Werner Hülsbusch, 2014. {{ISBN|978-3-86488060-5}}[[:en:ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/978-3-86488060-5|978-3-86488060-5]]. * Stubblevine, Donald J. ''Cinema Sheet Music: A Comprehensive Listing of Published Film Music, from'' Squaw Man ''(1914) to'' Batman ''(1989)''. Jefferson, N.C.: McFarland & Co., 1991. {{ISBN|0-89950-569-4}}[[:en:ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/0-89950-569-4|0-89950-569-4]]. * Various contributors [wiki]. "[http://cec2.ca/cec/econtact/8_4/films.html Films with Significant Electroacoustic Content]{{Mrtav link}}". ''eContact! 8.4&nbsp;— Ressources éducatives / Educational Resources'' (September 2006). Montréal: [[:en:Canadian Electroacoustic Community|CEC]]. 5tucjdkcj2ijn0pgyciclw4tbsmwtcs 0 20465 3836917 3700257 2026-04-24T06:54:05Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836917 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Zoran Radmilović | ime_pri_rođenju = | mjesto_rođenja = [[Zaječar]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | mjesto_smrti = [[Beograd]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | slika = Zoran Radmilovic.jpg | opis = Statua Zorana Radmilovića ispred Ateljea 212 u Beogradu | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1933|5|1}} | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1985|7|21|1933|5|11}} | godine_aktivnosti = | pseudonim = | veb-sajt = | supružnik = | značajna_djela = | važniji filmovi = | oskar = | olivier = | afi = | bafta = | zlatni globus = | emmy = | cesar = | goya = | tony = }} '''Zoran Radmilović''' (11. maja 1933 – 21. juli 1985), bio je [[srbija]]nski glumac, član [[Atelje 212|ateljea 212]] u Beogradu.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0705707/|title=Zoran Radmilovic {{!}} Actor|website=IMDb|language=en-US|access-date=14. 12. 2023}}</ref> == Biografija == Rođen je 11. maja 1933. u [[Zaječar]]u. Pokazao izvanredan talenat u tumačenju različitih likova iz savremenog repertoara, pronašavši originalne akcente kako u karakternoj komici, odnosno tragikomici, tako i u drami. Frapantna je i njegova improvizatorska sposobnost koja je odigrala ključnu ulogu u njegovom usponu i popularizaciji. Umro je u [[Beograd]]u 21. jula 1985.<ref>{{Cite news|title=Zoran Radmilović - „Bio je na sceni ono što su Brazilci u fudbalu"|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/srbija-62227015|newspaper=BBC News na srpskom|access-date=14. 12. 2023|language=sr-latn}}</ref> == Pozorište == *1964 - Kralj Ibi *Radovan III == Filmografija == *1962 - Čudna devojka - kao Peđa *1964 - Marš na Drinu - kao kockar *1964 - Pravo stanje stvari *1965 - Gorki deo reke *1966 - Glineni golub *1968 - Ram za sliku moje majke *1969 - Veliki dan *1971 - W.R. Misterije organizma *1978 - Paviljon 6 *1978 - Pogled u noć *1979 - Radio Vihor zove Anđeliju *1979 - Usijanje *1980 - Majstori, majstori *1980 - Srećna porodica - kao ujka *1981 - Šesta brzina *1982 - Maratonci trče počasni krug - kao Bili Piton *1983 - Šećerna vodica - kao dr. Dragović *1985 - Držanje za vazduh *1985 - [[Otac na službenom putu]] *1986 - Šmeker == Nagrade == *1983. nagrada Dobričin prsten. *Nekoliko dana pred smrt primio je, u bolničkoj postelji, Sedmojulsku nagradu SR Srbije. *Oktobarska nagrada grada Beograda == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{Imdb name|id=0705707|name=Zoran Radmilović}} {{commonscat|Zoran Radmilović}} {{Zlatna arena - sporedni glumac}} {{DEFAULTSORT:Radmilović, Zoran}} [[Kategorija:Rođeni 1933.]] [[Kategorija:Umrli 1985.]] [[Kategorija:Biografije, Zaječar]] [[Kategorija:Srbijanski glumci]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] qa4erth5onr21hz81dft9ssi6sl49ln 0 21031 3837006 3832157 2026-04-24T10:33:02Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837006 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Jorge Luis Borges | slika = Jorge Luis Borges Hotel.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1899|8|24}} | mjesto_rođenja = Buenos Aires, Argentina | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1986|6|14|1899|8|24}} | mjesto_smrti = Geneva, Švicarska | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Jorge Luis Borges''' <small>([[File:Speaker Icon.svg|13px|]] [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b9/Jorge_Luis_Borges.ogg audio])</small> ([[Buenos Aires]], [[Argentina]], [[24. august]] [[1899]] - [[Geneva]], [[Švicarska]], [[14. juni]] [[1986]]),<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Jorge-Luis-Borges|title=Jorge Luis Borges {{!}} Argentine author|access-date=29. 8. 2016}}</ref> argentinski pisac. Horhe Luis Borhes je rođen 1899. godine u Buenos Airesu, Argentina. Osnovno obrazovanje je stekao najvećim dijelom u kući, od roditelja i bake, Engleskinje. U toku [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Borhesova porodica je putovala po [[Evropa|Evropi]], da bi se nastanili u Švicarskoj. Godine 1961. privukao je međunarodnu pažnju kada je dobio prvu [[Prix Formentor|nagradu Formentor]], koju je podijelio sa [[Samuel Beckett|Samuelom Beckettom]]. Godine 1971. osvojio je [[Jerusalimska nagrada|Jerusalimsku nagradu]]. Njegova međunarodna reputacija učvršćena je 1960-ih, potpomognuta sve većim brojem prevoda na engleski, [[Latinoamerički bum|latinoameričkim bumom]] i uspjehom ''[[Sto godina samoće]]'' [[Gabriel García Márquez|Garsije Markesa]].<ref name="MasinaFive">{{In lang|pt}} Masina, Lea. (2001) "Murilo Rubião, o mágico do conto". In: ''O pirotécnico Zacarias e outros contos escolhidos''. [[Porto Alegre]]: L & PM, pg. 5.</ref> Svoje završno djelo, ''The Conspirators'', posvetio je gradu [[Ženeva|Ženevi]] u Švicarskoj.<ref>[http://southerncrossreview.org/48/borges-barili.htm Borges on Life and Death], Interview by Amelia Barili.</ref> Pisac i esejista [[John Maxwell Coetzee|JM Coetzee]] je o njemu rekao: "On je, više od ikoga, obnovio jezik fikcije i tako otvorio put izuzetnoj generaciji špansko-američkih romanopisaca."<ref>Coetzee, J.M. "Borges' Dark Mirror", ''New York Review of Books'', Volume 45, Number 16. 22 October 1998.</ref> Sa deset godina, Horhe Luis Borhes je preveo ''[[Srećni princ (priča)|Srećnog princa]]'' [[Oscar Wilde|Oskara Vajlda]] na španski. Objavljena je u lokalnom časopisu, ali Borgesovi prijatelji su mislili da je pravi autor njegov otac.<ref>[[:en:Harold Bloom|Harold Bloom]] (2004) ''Jorge Luis Borges'', Infobase Publishing. {{ISBN|978-950-07-1121-0}}</ref> Borges Haslam je bio pravnik i nastavnik psihologije koji je gajio književne težnje. Borhes je rekao da je njegov otac "pokušao da postane pisac i nije uspio u pokušaju", uprkos opusu ''El caudillo'' iz 1921. Horhe Luis Borhes je napisao: "Kako su većina mojih ljudi bili vojnici i znao sam da to nikada neću biti, postidio sam se, prilično rano, što sam knjiška vrsta osobe, a ne čovjek od akcije." <ref name="LRB">Tóibín, Colm, [http://www.lrb.co.uk/v28/n09/toib01_.html "Don't abandon me", ''London Review of Books'', 11 May 20061; retrieved 19 April 2009.]</ref> U Argentinu se vratio 1921. godine, a 1923. je počeo karijeru pisca. Od prvog broja, Borges je bio stalni saradnik ''[[Sur (magazin)|Sura]]'', koji je 1931. osnovala [[Victoria Ocampo|Viktorija Okampo]]. Tada je to bio najvažniji argentinski književni časopis i pomogao je Borhesu da pronađe svoju slavu.<ref>{{Cite web|url=http://www.villaocampo.org/ing/historico/cultura_1.htm|title=Ivonne Bordelois, "The Sur Magazine" Villa Ocampo Website|publisher=Villaocampo.org|access-date=24. 8. 2011}}</ref> Okampo je Borhesa upoznao sa [[Adolfo Bioy Casares|Adolfom Bioyom Casaresom]], još jednom poznatom likom [[Argentinska književnost|argentinske književnosti]] koji je trebao postati čest saradnik i blizak prijatelj. Zajedno su napisali niz djela, neka pod ''imenom'' [[H. Bustos Domecq]], uključujući parodijske detektivske serije i fantastične priče. Tokom ovih godina, porodični prijatelj, [[Macedonio Fernández]], postao je veoma uticajan na Borhesa. Njih dvojica bi vodili razgovore u kafićima, u seoskim domovima ili u Fernandezovom malom stanu u četvrti [[Balvanera]]. On se pojavljuje po imenu u Borgesovom ''Dijalogu o dijalogu'',<ref>Borges, Jorge Luis. Trans. Mildred Boyer and Harold Morland. ''Dreamtigers'', University of Texas Press, 1985, p. 25.</ref> u kojem njih dvojica raspravljaju o besmrtnosti duše. Borhes je 1967. godine započeo petogodišnji period saradnje s američkim prevodiocem [[Norman Thomas di Giovanni|Normanom Thomasom di Giovannijem]], preko kojeg je postao poznatiji na engleskom govornom području.<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/books/2017/mar/14/norman-thomas-di-giovanni-obituary|title=Norman Thomas di Giovanni obituary|last=Pack|first=Scott|date=14. 3. 2017|website=The Guardian|language=en|access-date=22. 5. 2021}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Fraser|first=Ryan|date=22. 12. 2005|orig-year=Published in print 2004|title=Past Lives of Knives: On Borges, Translation, and Sticking Old Texts|url=http://id.erudit.org/iderudit/011973ar|journal=TTR: Traduction, terminologie, rédaction|volume=17|issue=1|pages=55–80|doi=10.7202/011973ar|issn=1708-2188}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last=Graham-Yooll|first=Andrew|date=2017|title=Norman di Giovanni, the Master's Translator|url=https://www.jstor.org/stable/10.7723/antiochreview.75.2.0008|journal=The Antioch Review|volume=75|issue=2|pages=8–10|doi=10.7723/antiochreview.75.2.0008|issn=0003-5769|jstor=10.7723/antiochreview.75.2.0008}}</ref> Di Giovanni je tvrdio da je Borhesova popularnost posljedica njegovog pisanja s više jezika na umu i namjernog korištenja latinskih riječi kao mosta od španskog do engleskog.<ref>{{Cite journal|last=Christ|first=Ronald|date=Summer 1971|title=A Modest Proposal for the Criticism of Borges|journal=Books Abroad|volume=45|issue=3|pages=388–398|doi=10.2307/40125492|jstor=40125492}}</ref> Umro je 1986. godine u Ženevi. Posebno je poznat po svojim kratkim pričama koje imaju metafizičke, fantastične osobine. Jedna je od glavnih spisateljskih ličnosti 20. vijeka. [[Noah Wardrip-Fruin|Wardrip-Fruin]] i [[Nick Montfort|Montfort]] tvrde da je Borhes „možda bio najvažnija ličnost u književnosti na španskom jeziku od [[Miguel de Cervantes|Servantesa]]. Očigledno je bio od ogromnog utjecaja, pisao je zamršene pjesme, kratke priče i eseje koji su instancirali koncepte vrtoglave moći." <ref name="Media">Wardrip-Fruin, Noah, and Nick Montfort, ed. (2003). ''The New Media Reader'', Cambridge: The MIT Press, p. 29; {{ISBN|0-262-23227-8}}</ref> Borhesov rad se poredi sa [[Homer]]ovim i [[John Milton|Miltonovim]].<ref>{{Citation|title=Firing Line with William F. Buckley Jr.: Borges: South America's Titan|url=https://www.youtube.com/watch?v=bNxzQSheCkc|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414212456/https://www.youtube.com/watch?v=bNxzQSheCkc|archive-date=14. 4. 2023|language=en|access-date=3. 9. 2021|url-status=bot: unknown}}</ref> Zaista, kritičar [[Harold Bloom]] svrstava Borhesa među ključne ličnosti [[Zapadni kanon|zapadnog književnog kanona]].<ref>Harold Bloom, ''The Western Canon'', 1994, p. 2</ref> Makedonski književnik [[Vlado Urošević]], dobar poznavalac Borhesa kaže: ”Doprinos Borhesa u razbijanju stvarnosne literature bio je ključan. Pitanje je da li bi postmoderne uopće bilo bez ovog pisca. Danas se Borhes možda manje čita, više djeluju poruke koje su drugi, kasniji pisci izvukli iz njegovog djela.” U bosanskohercegovačkoj književnosti uticaj Borhesa se uočava kod [[Irfan Horozović|Irfana Horozovića]],<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/profile/Seherzada-Dzafic/publication/322927883_PROSTORI_FAKCIJE_FIKCIJE_I_FANTASTIKE_U_DJELU_IRFANA_HOROZOVICA/links/5a778ccc45851541ce5a634a/PROSTORI-FAKCIJE-FIKCIJE-I-FANTASTIKE-U-DJELU-IRFANA-HOROZOVICA.pdf|title=PROSTORI FAKCIJE, FIKCIJE I FANTASTIKE U DJELU IRFANA HOROZOVIĆA|last=Džafić|first=Šeherzada|publisher=Sveučilište u Zagrebu, Filozofski fakultet|type=Doktorski rad}}</ref> [[Dževad Karahasan|Dževada Karahasana]], [[Mirko Kovač|Mirka Kovača]], [[Aleksandar Hemon|Aleksandra Hemona]] i [[Karim Zaimović|Karima Zaimovića]]. == Najznačajnija djela == * Univerzalna historija beščašća (1935), * Historija vječnosti (1936), * Maštarije (1944), * Alef (1949), * Druga istraživanja (1952), * Drugi, isti (1964), * Pohvala sjenke (1969), * Brodijev izveštaj (1970), * Pješčana knjiga (1975), * Historija noći (1977), * Lozinka (1981), * Atlas (1984). == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Wikicitat|Jorge Luis Borges}} * [https://web.archive.org/web/20070716142145/http://www.internetaleph.com/index.asp?langid=en&set=1 Jorge Luis Borges] {{Normativna kontrola}} {{stub-biog}} {{DEFAULTSORT:Borges, Jorge Luis}} [[Kategorija:Argentinski pisci]] [[Kategorija:Biografije, Buenos Aires]] [[Kategorija:Rođeni 1899.]] [[Kategorija:Umrli 1986.]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miguel de Cervantes"]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] 5blscq2i2oyh0j4lm3vvwaicv2xxban 0 23919 3836989 3756037 2026-04-24T10:13:55Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Booker"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836989 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija pisac | ime = Vidiadhar Surajprasad Naipaul | slika = VS Naipaul 2016 Dhaka.jpg | opis_slike = VS Naipaul u Dhaku, 2016. | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1932|08|17}} | mjesto_rođenja = [[Chaguanas]] ([[Trinidad i Tobago]]) | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2018|8|11|1932|8|17}} | mjesto_smrti = [[London]], [[Engleska]] | zanimanje = romanopisac, putopisac, esejist | jezik = Engleski | nacionalnost = Britanac indijskog porijekla | obrazovanje = | period = | žanr =roman<br>esej | poznata_djela = ''[[Mistični maser]]'' (The Mystic Masseur) (1957)<br>''The Suffrage of Elvira'' (1958)<br>''[[Ulica Miguel]]'' (Miguel Street) (1959)<br> ''[[Kuća za gospodina Biswasa]]'' (A House for Mr. Biswas) (1961)''<br>''Srednji put'' (The Middle Passage) (1962)<br>''[[Područje tame]]'' (An Area of Darkness) (1964)<br>''[[Mimičari]]'' (The Mimic Men) (1967)<br>''U slobodnoj državi'' (In a Free State) (1971)<br>''Gerilci'' (Guerrillas) (1975)<br> ''Među vjernicima'' (Among the Believers) (1981)<br>''Zagonetka dolaska'' (The Enigma of Arrival) (1987)<br>''Iza vjerovanja'' (Beyond Belief) (1998)<br> | supružnik = Patricia Ann Hale Naipaul (1955–96)<br>Nadira Khannum Alvi Naipaul (1996–) | djeca = | nagrade = [[Nagrada Booker]] (1971)<br>[[Nobelova nagrada za književnost]] (2001) | potpis = | web_stranica = }} '''Sir Vidiadhar Surajprasad Naipaul, T.C. bio je''' britanski književnik indijskog porijekla. == Biografija == Naipaul rođen je 17. augusta 1932. godine u Trinidadu kao dijete imigranata iz sjeverne [[Indija|Indije]]. Na Trinidadu je živio do svoje osamnaeste godine, a onda se, kao stipendista [[Oxford|oksfordskog univerziteta]], 1950. seli u Englesku gdje studira [[engleski jezik]] i [[književnost]]. Nakon studija zapošljava se kao novinar [[BBC]]-a, ali se kasnije potpuno posvećuje pisanju [[roman]]a i [[esej]]a. Naipaul živi i radi u [[Wiltshire]]u, [[Engleska]]. == Nagrade == Za roman ''"U slobodnoj državi"'' (1971) dobio je [[Velika Britanija|britansku]] književnu [[Nagrada Booker|Nagradu Booker]], a 2001. odlikovan je i [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelovom nagradom za književnost]] ''”... zbog toga što je ostvario ujedinjenu perspektivu narativnog i nepodmitljivog pomnog istraživanja u radu koji nas podstiče da vidimo prisutnost zatomljenih historija“ '', što su bile riječi sekretara Švedske Nobelove Skupštine [[Hans Jornvall]]a == Djela == * ''Mistični maser'' (The Mystic Masseur), 1957. * The Suffrage of Elvira, 1958. * Miguel Street, 1959. * ''Kuća za gospodina Biswasa'' (A House for Mr. Biswas), 1961. * ''Središnji put'' (The Middle Passage), 1962. * ''Područje tame'' (An Area of Darkness), 1964. * ''Mimičari'' (The Mimic Men), 1967 * ''U slobodnoj državi'' (In a Free State), 1971. * ''Gerilci'' (Guerrillas), 1975 * ''Među vjernicima'' (Among the Believers), 1981. * ''Zagonetka dolaska'' (The Enigma of Arrival), 1987. * ''Iza vjerovanja'' (Beyond Belief), 1998. == Vanjski linkovi == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/naipaul-bibl.html nobelprize.org] * [http://www.imdb.com/name/nm0619740/ V. S. Naipaul na [[Internet Movie Database]]] {{Nobelova nagrada za književnost laureati 2001-2025}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Naipaul, V.S.}} [[Kategorija:Rođeni 1932.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za književnost|Naipaul, V. S.]] [[Kategorija:Britanski pisci|Naipaul, V. S.]] [[Kategorija:Britanski nobelovci]] [[Kategorija:Nobelovci iz Trinidada i Tobaga]] [[Kategorija:Biografije, Chaguanas]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Booker"]] lq3waesinuud9sa0wrx6xofkwu7kzpi 0 29068 3836986 3756068 2026-04-24T10:06:43Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836986 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Theodore Roosevelt | slika = Theodore Roosevelt by the Pach Bros.jpg | redoslijed = 26. [[predsjednik Sjedinjenih Američkih Država]] | vrijeme_na_vlasti = 14. septembar 1901. – 4. mart 1909. | prethodnik = [[William McKinley]] | nasljednik = [[William Howard Taft]] | redoslijed2 = 25. [[potpredsjednik Sjedinjenih Američkih Država|potpredsjednik SAD]] | vrijeme_na_vlasti2 = 4. mart 1901. – 14. septembar 1901. | prethodnik2 = Garret Augustus Hobart | nasljednik2 = Charles Warren Fairbanks | redoslijed3 = 33. guverner savezne države [[New York (savezna država)|New York]] | vrijeme_na_vlasti3 = 1. januar 1899. – 31. decembar 1900. | prethodnik3 = Frank Swett Black | nasljednik3 = Benjamin Barker Odell | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1858|10|27}} | mjesto_rođenja = [[New York]], New York | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1919|01|06|1858|10|27}} | mjesto_smrti = [[Oyster Bay]], New York | puno_ime = Theodore "T.R." Roosevelt, Jr. | nacionalnost = Amerikanac | politička_stranka = [[Republikanska stranka (SAD)|Republikanska stranka]] | supruga = Alice Hathaway Lee (1880–1884)<br>Edith Kermit Carow (1886–1919) | supružnik = <!-- --> | djeca = Alice Lee Roosevelt<br>Theodore Roosevelt III<br>Kermit Roosevelt<br>Ethel Carow Roosevelt<br>Archibald Bulloch Roosevelt<br>Quentin Roosevelt | obrazovanje = Harvard University<br>Columbia University | vjera = Reformska crkva | potpis = Theodore_Roosevelt_Signature-2.svg | web_stranica = }} '''Theodore Roosevelt Jr.''' (27. oktobar 1858 – 6. januar 1919) bio je američki političar poznat po tome što je bio 26. [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednik SAD]]-a od [[1901]]. do [[1909]]. godine i 25. [[Potpredsjednik Sjedinjenih Američkih Država|potpredsjednik SAD]] 1901. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Theodore-Roosevelt|title=Theodore Roosevelt {{!}} Biography, Facts, Presidency, National Parks, & Accomplishments {{!}} Britannica|date=24. 5. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=27. 5. 2024}}</ref> Rođen je [[27. oktobar|27. oktobra]] [[1858]], a umro [[6. januar]]a [[1919]]. U javnosti je bio poznat pod nadimkom '''Teddy''', a u historiji američke [[demokratija|demokratije]] kao predsjednik izuzetnog karaktera i istančane osobnosti. On je dominirao svojom energijom, svojim zanimanjem za napredak i modelom za muškost (poznatijim kao ''cowboy persona''). Zaslužan je za mnoga dostignuća u američkoj vanjskoj politici, a između ostalih se izdvajaju "Square Deal", koji je promovirao i regulirao jednakost u jeftinijoj potrošnji, ostvarivanju i nabavci hrane, lijekova i putnih troškova za sve građane SAD-a; uspješnost pregovaranja oko izgradnje i koncesije nad [[Panamski kanal|Panamskim kanalom]] [[1904]]. godine te mnogi drugi [[politika|politički]] i socijalni uspjesi koji su ga izdigli u sami vrh kulta ličnosti moderne američke historije. Također, on je bio prvi Amerikanac dobitnik [[Nobelova nagrada za mir|Nobelove nagrade za mir]] [[1906]],<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1906/roosevelt/facts/|title=The Nobel Peace Prize 1906|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=27. 5. 2024}}</ref> zaslužan medijator uspješno završenih mirovnih pregovora između [[Rusija|Rusije]] i [[Japan]]a. Njegov lik, zajedno s likovima [[George Washington|Georgea Washingtona]], [[Thomas Jefferson|Thomasa Jeffersona]] i [[Abraham Lincoln|Abrahama Lincolna]], nalazi se uklesan u kameni kulturni spomenik na planini Rushmore. ==Vanjski linkovi== {{Wikicitat}} == Reference == {{Refspisak}} *{{Commonscat-inline|Theodore Roosevelt}} {{Predsjednici SAD-a}} {{Potpredsjednici SAD-a}} {{Nobelova nagrada za mir}} {{Normativna kontrola}} {{stub-biog}} {{DEFAULTSORT:Roosevelt, Theodore}} [[Kategorija:Rođeni 1858.]] [[Kategorija:Umrli 1919.]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Nizozemske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Ulstera]] [[Kategorija:Američki političari]] [[Kategorija:Državnici]] [[Kategorija:Članovi Republikanske stranke (SAD)]] [[Kategorija:Biografije, New York]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] bak96ycjvzlh32gfpof9e0ujnksuq8g 0 29360 3836770 3505404 2026-04-23T12:28:31Z ~2026-24701-28 180628 3836770 wikitext text/x-wiki 3836771 3836770 2026-04-23T12:29:53Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-24701-28|~2026-24701-28]] ([[User talk:~2026-24701-28|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:WumpusBot|WumpusBot]] 3505404 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Logička kola''' su sklopovi koji su u mogućnosti izvršavati osnovne logičke operacije: I (AND), ILI (OR) ili NE (NOT), ili izvedene logičke operacije kao što su: NI (NAND), NILI (NOR), Ekskluzivno ILI - XILI (XOR) ili Ekskluzivno NILI - XNILI (XNOR). U zavisnosti od operacije koju izvršavaju dijele se na osnovna logička kola i izvedena logička kola. U zavisnosti od [[tehnologija|tehnologije]] mogu biti: [[mehanika|mehanička]], elektromehanička, elektronska, optička, kvantna biološka, [[hemija|hemijska]] itd. Osnovna su gradivna jedinica komponenti [[računar]]a kao što su aritmetičko logička jedinica, [[RAM]] memorija, keš [[Memorija računara|memorija]] itd. == Osnovna logička kola == === I (AND) === [[Datoteka:AND ANSI Labelled.svg|desno|mini|I (AND) Logičko kolo]] <table border="1"> <tr> <th align="center">Ulaz 1</th> <th align="center">Ulaz 2</th> <th align="center">I (AND)</th> </tr> <tr> <td align="center">A </td> <td align="center">B </td> <td align="center">A*B </td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> </tr> </table> === ILI (OR) === [[Datoteka:OR ANSI Labelled.svg|desno|mini|ILI (OR) Logičko kolo]] <table border="1"> <tr> <th>Ulaz 1</th> <th>Ulaz 2</th> <th>ILI (OR)</th> </tr> <tr> <td align="center">A </td> <td align="center">B </td> <td align="center">A+B </td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> </tr> </table> === NE (NOT) === [[Datoteka:NOT ANSI Labelled.svg|desno|mini|NE (NOT) Logičko kolo]] <table border="1"> <tr> <th>Ulaz 1</th> <th>NE (NOT)</th> </tr> <tr> <td align="center">A </td> <td align="center">Q </td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> </tr> </table> == Izvedena logička kola == === NI (NAND) === [[Datoteka:NAND ANSI Labelled.svg|desno|mini|NI (NAND) Logičko kolo]] <table border="1"> <tr> <th>Ulaz 1</th> <th>Ulaz 2</th> <th>NI (NAND)</th> </tr> <tr> <td align="center">A </td> <td align="center">B </td> <td align="center">Q </td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> </tr> </table> === NILI (NOR) === [[Datoteka:NOR ANSI Labelled.svg|desno|mini|NILI (NOR) Logičko kolo]] <table border="1"> <tr> <th>Ulaz 1</th> <th>Ulaz 2</th> <th>NILI (NOR)</th> </tr> <tr> <td align="center">A </td> <td align="center">B </td> <td align="center">Q </td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> </tr> </table> === XILI (XOR) === [[Datoteka:XOR ANSI Labelled.svg|desno|mini|XILI (XOR) Logičko kolo]] <table border="1"> <tr> <th>Ulaz 1</th> <th>Ulaz 2</th> <th>XILI (XOR)</th> </tr> <tr> <td align="center">A </td> <td align="center">B </td> <td align="center">Q </td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> </tr> </table> === XNILI(XNOR) === [[Datoteka:XNOR ANSI Labelled.svg|desno|mini|XNILI (XNOR) Logičko kolo]] <table border="1"> <tr> <th>Ulaz 1</th> <th>Ulaz 2</th> <th>XNILI (XNOR)</th> </tr> <tr> <td align="center">A </td> <td align="center">B </td> <td align="center">Q </td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> </tr> <tr> <td align="center">0</td> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">0</td> <td align="center">0</td> </tr> <tr> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> <td align="center">1</td> </tr> </table> == Također pogledajte == * [[Flip-flop]] == Literatura == * {{cite book|last1=Awschalom|first1=D.D. |last2=Loss|first2=D.|last3=Samarth|first3=N.|title=Semiconductor Spintronics and Quantum Computation|url=http://books.google.com/books?id=tlDSx_8_5v4C|access-date=28. 11. 2012|date=5. 8. 2002|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin, Germany|isbn=978-3-540-42176-4}} * {{cite book|last=Bostock|first=Geoff|title=Programmable logic devices: technology and applications|url=http://books.google.com/books?id=XEFTAAAAMAAJ|access-date=28. 11. 2012|year=1988|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0-07-006611-3}} * {{cite book|last1=Brown|first1=Stephen D.|last2=Francis|first2=Robert J.|last3=Rose|first3=Jonathan|first4=Zvonko G.|last4=Vranesic|title=Field Programmable Gate Arrays|url=http://books.google.com/books?id=8s4M-qYOWZIC|access-date=28. 11. 2012|year=1992|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Boston, MA|isbn=978-0-7923-9248-4}} {{Commonscat|Logic gates}} [[Kategorija:Računarstvo]] [[Kategorija:Elektronika]] 2y38nh29t1hk82sqpb5ny58hb25tj57 0 30528 3837011 3393017 2026-04-24T10:34:28Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837011 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:TrumanCapote1959.jpg|mini|desno|Truman Capote (1959)]] '''Truman García Capote''' (30. septembar, 1924. – 25. august, 1984.) [[Sjedinjene Američke Države|američki]] je [[pisac]] i jedan od najznačajnijih predstavnika [[Američka književnost|američke književnosti]] nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. <ref>{{cite book |last1=Capote |first1=Truman |title=Muzika za kameleone |date=2005 |publisher=Vrijeme |location=Zenica |isbn=9958-778-41-6}}</ref> ==Biografija== Prvi roman ''Drugi glasovi, druge sobe'' objavio je 1948. godine i njime odmah postiže međunarodni uspjeh. Objavljivao je kratke priče, romane, novele, filmske scenarije, reportaže i drame. Reportaže je objavljivao u New Yorkeru. <ref>{{cite book |last1=Capote |first1=Truman |title=Muzika za kameleone |date=2005 |publisher=Vrijeme |location=Zenica |isbn=9958-778-41-6}}</ref> Caopte je bio posebno posvećen kratkoj priči i smatrao je da je ona najsavršeniji književni žanr, no u njegovom književnom opusu, najznačajnije mjesto ima roman Hladnokrvno ubistvo, koji je zasnovan na istinitoj priči iz crne hronike. Da bi odredio roman Hladnokrvno ubistvo, Capote je skovao novi termin, [[Dokumentarni roman|dokumentarni roman]], taj termin se kasnije upotrebljava od brojnih drugih pisaca, književnih kritičara i teoretičara. <ref>{{cite book |last1=Capote |first1=Truman |title=Muzika za kameleone |date=2005 |publisher=Vrijeme |location=Zenica |isbn=9958-778-41-6}}</ref> Po romanu Hladnokrvno ubistvo, snimljen je igrani film 2005. godine, a također njegovoj slavi je doprinijela i knjiga "Doručak kod Tiffanyja", ("Breakfast at Tiffany", [[1958]]) po kojoj je također snimljen i istoimeni [[film]], sa [[Audrey Hepburn]] u glavnoj ulozi. Capote je dva puta dobio prestižnu [[Nagrada O'Henry|nagradu O'Henry]] koja se dodjeljuje jednom godišnje za iznimne kratke priče, te je bio član Nacionalnog instituta za književnost i umjetnost. <ref>{{cite book |last1=Capote |first1=Truman |title=Muzika za kameleone |date=2005 |publisher=Vrijeme |location=Zenica |isbn=9958-778-41-6}}</ref> U izdanju izdavačke kuće "Vrijeme" iz Zenice, 2005. godine, u knjizi pod nazivom "Muzika za kameleone" je izašla zbirka Capoteovih najboljih priča, zajedno sa kratkim dokumentarnim romanom "Izrezbareni mrtvački kovčezi" koju je s engleskog preveo [[Miroslav Ladan]]).<ref>{{cite book |last1=Capote |first1=Truman |title=Muzika za kameleone |date=2005 |publisher=Vrijeme |location=Zenica |isbn=9958-778-41-6}}</ref> ==Reference== {{reference}} {{DEFAULTSORT:Capote, Truman}} [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1924.]] [[Kategorija:Umrli 1984.]] [[Kategorija:Američka književnost]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] 5mfcc0vwbxzvx9bwozwia1f2z8migv0 0 35149 3836823 3764509 2026-04-23T19:32:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836823 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Esad Kurtović | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|4|1}} | mjesto_rođenja = Bosanska Krupa, SFRJ | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | značajna_djela = | nacionalnost = Bošnjak | vjera = | obrazovanje = | zanimanje = historičar | supružnik = | djeca = | roditelji = | potpis = | web-stranica = }} '''Esad Kurtović''', ([[1965]]), [[Bosanskohercegovački historičari|bosanskohercegovački historičar]], [[medievalist]]a. == Biografija == Esad Kurtović rođen je u [[Arapuša|Arapuši]] kod [[Bosanska Krupa|Bosanske Krupe]]. U rodnom mjestu završio je [[Osnovna škola|osnovnu školu]], a [[Srednja škola|srednju školu]] u Bosanskoj Krupi. Studij [[Historija|historije]] završio je na [[Odsjek za historiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu|Odsjeku za historiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] 1990. diplomiravši sa temom ''Dubrovačke kolonije u srednjovjekovnoj Srbiji''. Radio je u osnovnim i srednjim školama u Bosanskoj Krupi 1990-1992. Od 1994. radi na Odsjeku za historiju Filozofskog fakulteta u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Na istom Fakultetu odbranio je 2000. magistarski rad pod nazivom: ''Ulaganje novca na dobit u konavoskom krugu'', a 6. septembra 2006. doktorsku tezu pod nazivom: ''[[Sandalj Hranić Kosača]] i njegovo vrijeme''. U zvanje docenta izabran je 2007, u zvanje vanrednog profesora na oblasti [[Historija srednjeg vijeka]] izabran je 2012, a u zvanje redovnog profesora 2016. godine.<ref>Održana 40. sjednica Senata Univerziteta u Sarajevu, 27. januar 2016. godine, [http://unsa.ba/s/index.php?option=com_content&task=view&id=2567]{{Mrtav link}}</ref> Objavljivao je u skoro svim bosanskohercegovačkim časopisima, kao i u nekoliko međunarodnih, od kojih su najznačajniji: [[Prilozi Instituta za istoriju]] ([[Sarajevo]]), [[Bosna franciscana]] ([[Sarajevo]]), [[Hrvatska misao]] ([[Sarajevo]]), [[Godišnjak Bošnjačke zajednice kulture Preporod]] ([[Sarajevo]]), [[Znakovi vremena]] ([[Sarajevo]]), [[Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH]] ([[Sarajevo]]), [[Glasnik Zemaljskog muzeja BiH]] ([[Sarajevo]]), [[Most]] ([[Mostar]]), [[Hercegovina]] ([[Mostar]]), [[Naša škola]] ([[Sarajevo]]), [[Glasnik arhiva i Društva arhivskih radnika]] ([[Sarajevo]]), [[Radovi Filozofskog fakulteta]] ([[Sarajevo]]), [[Glasnik Rijaseta Islamske zajednice]] ([[Sarajevo]]), [[Almanah]] ([[Podgorica]]), [[Anali Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Dubrovniku]] ([[Dubrovnik]]), [[Istorijski časopis]] ([[Beograd]],[[Inicijal]] ([[Beograd]]). Učestvovao je sa izlaganjima na nizu naučnih skupova. Član je [[Centar za balkanološka ispitivanja|Centra za balkanološka ispitivanja]] i redakcije časopisa [[Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja|Godišnjaka Centra za balkanološka ispitivanja]], redakcije časopisa [[Godišnjak Preporod|Godišnjaka Preporod]] i redakcije časopisa [[Inicijal]]. Bio je član redakcije časopisa [[Prilozi Instituta za istoriju]]. Urednik je drugog i trećeg broja [[Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija)|Radova Filozofskog fakulteta u Sarajevu (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija)]] (2012-2014). Bio je predsjednik [[Odsjek za historiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu|Odsjeka za historiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] 2010-2014. == Predmeti interesovanja == Ekonomska, društvena i politička [[historija srednjovjekovne Bosne]]; [[bibliografija]] i [[historiografija]] bosanskog srednjeg vijeka. === Projekti === * Likovi srednjovjekovne bosanske historije (1350-1500) (Federalno ministarstvo obrazovanja, 2007-2008); * Mjesto i uloga konja u historiji srednjovjekovne Bosne (Federalno ministarstvo obrazovanja, 2011-2012). == Posebna izdanja == * Bibliografija objavljenih izvora i literature o historiji srednjovjekovne Bosne 1978-2000, Sarajevo 2007. [http://academia.edu/3637680/Knjiga_Bibliografija_objavljenih_izvora_i_literature_o_srednjovjekovnoj_Bosni_1978-2000_Sarajevo_2007]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * Veliki vojvoda bosanski Sandalj Hranić Kosača, Institut za istoriju, Studije i monografije, Knjiga 4, Sarajevo 2009, str. 526.[https://www.academia.edu/31498767/Esad_Kurtovi%C4%87_Veliki_vojvoda_bosanski_Sandalj_Hrani%C4%87_Kosa%C4%8Da_Sarajevo_2009] * Радосалићи – примјер 'једнократних презимена' средњега вијека, Историјски институт, Студије 2, Београд 2009, стр. 161. [http://academia.edu/3839008/Knjiga_-_2_2009_._161]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * Из хисторије банкарства Босне и Дубровника у средњем вијеку (Улагање новца на добит), Историјски институт, Посебна издања, Књига 59, Београд 2010, стр. 173. [https://www.academia.edu/4425906/Knjiga_59_2010]{{Mrtav link}} * Vlasi Bobani, Društvo za proučavanje srednjovjekovne bosanske historije, Posebna izdanja I, Monografije I, Sarajevo 2012, str. 162. [https://www.academia.edu/5515382/Knjiga_Vlasi_Bobani_Drustvo_za_proucavanje_srednjovjekovne_bosanske_historije_Posebna_izdanja_I_Monografije_I_Filozofski_fakultet_Sarajevo_2012]{{Mrtav link}} * Konj u srednjovjekovnoj Bosni, Univerzitet u Sarajevu, Sarajevo 2014, str. 825. [https://www.academia.edu/7145458/Knjiga_Konj_u_srednjovjekovnoj_Bosni_Univerzitet_u_Sarajevu_Sarajevo_2014_str._825]{{Mrtav link}} * Izvori za historiju srednjovjekovne Bosne I/1-2 (Ispisi iz knjiga zaduženja Državnog arhiva u Dubrovniku 1365-1521), ANU BiH, Građa XXXI, CBI Knjiga 2, Sarajevo 2017, I/1 XII+481; I/2 483-969. * Iz povijesti dubrovačkoga zaleđa, Ogranak Matice hrvatske u Dubrovniku, Biblioteka Prošlost i sadašnjost 51, Dubrovnik 2018, str. 247. * Arhivska građa za historiju srednjovjekovne Bosne (Ispisi iz knjiga kancelarije Državnog arhiva u Dubrovniku 1341-1526), 1-3, Institut za historiju-JU Historijski arhiv Sarajevo, Sarajevo 2019, XVIII+1765 str. * Historija. Udžbenik sa historijskom čitankom za drugi razred gimnazije (koautor Samir Hajrulahović), Sarajevo 2007. [https://www.academia.edu/6761631/Udzbenik_Historija_za_II_razred_gimanzije_Sarajevo_2007]{{Mrtav link}} * Kratka historija srednjovjekovne Bosne, Autorsko izdanje, Sarajevo 2019 str. 156. * Ispisi građe za historiju srednjovjekovne Bosne (Lamenta de foris – Tužbe kaznenih djela učunjenih izvan grada, Svezak IV, 1419-1422, Državni arhiv Dubrovnik), Vlastito izdanje, Sarajevo 2020, 183 str. * Izvori za historiju srednjovjekovne Bosne (Ispisi iz knjiga notarijata Državnog arhiva u Dubrovniku 1370-1529), 1-3, (Koautor [Almir Peco], Univerzitet u Sarajevo-Institut za historiju - Bošnjački institut-Fondacija Adila Zulfikarpašića – Historijski arhiv Sarajevo, Sarajevo 2021, str. XXII+893. * Izvori za historiju srednjovjekovne Bosne (Ispisi iz knjiga miraza Državnog arhiva u Dubrovniku 1380-1506) Sarajevo, 2022, str. XXI + 113. == Članci, rasprave, prikazi i osvrti == # 'Državni depozit' (Depozit banice Anke, Sandalja Hranića i Katarine u Dubrovniku 1406.-1413. godine), Prilozi Instituta za istoriju 28, Sarajevo, 1999, 57-103. # Bibliografija radova Prof. Dr. Marka Šunjića, Prilozi Instituta za istoriju 28, Sarajevo, 1999, 297-301. # Uz prepoznatljivo obilježje bosanskog srednjovjekovlja. Povelja Kulina bana (1189.-1999.), neiscrpna tema bosanskohercegovacke prošlosti, Naša škola XLVI/10, Sarajevo, 1999, 131-136. [http://academia.edu/3675560/Uz_prepoznatljivo_obiljezje_bosanskog_srednjovjekovlja._Povelja_Kulina_bana_1189.-1999._neiscrpna_tema_bosanskohercegovacke_proslosti_Nasa_skola_XLVI_10_Sarajevo_1999_131-136]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Motivi Sandaljeve prodaje Konavala Dubrovčanima, Anali 38, Dubrovnik, 2000, 103-120.[http://academia.edu/3555320/Motivi_Sandaljeve_prodaje_Konavala_Dubrovcanima_Anali_38_Dubrovnik_2000]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Kretanje u depozitu Sandalja Hranića u Dubrovniku 1413.-1435.g., Hercegovina 11-12, Mostar, 2000, 29-53. [http://academia.edu/3643474/Kretanje_u_depozitu_Sandalja_Hranica_u_Dubrovniku_1413.-1435.g._Hercegovina_11-12_Mostar_2000_29-53]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Historiografska literatura o srednjovjekovnoj Bosni objavljena u zemlji i inostranstvu 1980-1998., Historiografija o Bosni i Hercegovini 1980.-1998, Prilozi Instituta za istoriju 29, Sarajevo, 2000, 49-88. [http://academia.edu/3688973/Historiografska_literatura_o_srednjovjekovnoj_Bosni_objavljena_u_zemlji_i_inostranstvu_1980-1998_Prilozi_Instituta_za_istoriju_29_Sarajevo_2000_49-88]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Iz prosopografije Kosača (Jelena i Teodora), Most XXVI/130 (41), Mostar, 2000., 73-77. [http://academia.edu/3639372/Iz_prosopografije_Kosaca_Jelena_i_Teodora_Most_XXVI_130_41_Mostar_2000_73-77]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Marko Vego na stranicama mostarske slobode. Povodom 25-godišnjice smrti, Most 128-129 (39-40), Mostar, 2000. [http://academia.edu/3675563/Marko_Vego_na_stranicama_mostarske_Slobode_Most_XXVI_128-129_39-40_Mostar_2000_84-86]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Bibliografija radova Dr. Pave Anđelića (1920.-1985.) (Povodom 80-godišnjice rođenja i 15-godišnjice smrti), Prilozi Instituta za istoriju 30, Sarajevo, 2001., str. 383-406; Glasnik Zemaljskog muzeja, n.s. A, sv. 48/49 (1996-2000), Sarajevo, 2001, 415-422. [http://academia.edu/3689135/Bibliografija_radova_Dr._Pavla_Andelica_Glasnik_Zemaljskog_muzeja_Arheologija_48-49_1996-2000_Sarajevo_2001_415-422]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Dubrovačko-ugarski pokušaji zatvaranja konavoskog kruga 1407.1415. godine, Hrvatska misao, br. 19-20, Sarajevo, 2001, 63-76. # Bosanski velikaš u modernim bankarskim tokovima srednjovjekovlja, Godišnjak 1, Bošnjačka zajednica kulture Preporod, Sarajevo, 2001, 147-154. [http://academia.edu/3694698/Bosanski_velikas_u_modernim_bankarskim_tokovima_srednjovjekovlja_Sandaljevo_kumstvo_u_ulaganju_novca_na_dobit_u_Dubrovniku_Godisnjak_I_2001_BZK_Preporod_Sarajevo_2001_147-154]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Pavlovići u ulaganju novca na dobit u Dubrovniku, u: Земља Павловића – Средњи вијек и период турске владавине, Академија наука и умјетности Републике Српске, Научни скупови, књ. V, Одјељење друштвених наука, књ. 7, Бања Лука – Српско Сарајево, 2003, 211-234; Prilozi Instituta za istoriju 31, Sarajevo, 2002., str. 33-55. [http://academia.edu/3643558/Pavlovici_u_ulaganju_novca_na_dobit_u_Dubrovniku_Prilozi_31_Sarajevo_2002_33-55]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Između Mostara i Sarajeva (Uz 75 godišnjicu rođenja i 4. godišnjicu smrti akademika Marka Šunjića), Most XXVII/151 (62), Mostar 2002, 80-82. [http://www.academia.edu/3675574/Izmedu_Mostara_i_Sarajeva_Uz_75_godisnjicu_rodenja_i_4._godisnjicu_smrti_akademika_Marka_Sunjica_Most_XXVII_151_62_Mostar_2002_80-82]{{Mrtav link}} # Finansijski problemi Sandalja Hranića kao razlog prodaje Konavla Dubrovčanima, Znakovi vremena, Broj 20, Sarajevo, ljeto 2003. # Stjepan Vukčić Kosača u ulaganju novca na dobit u Dubrovniku, Hrvatska misao, br. 29, Sarajevo, 2003, 83-96. # Noviji radovi na proučavanju prošlosti Konavala pod bosanskom vlašću, Posebna izdanja ANUBiH CXX, Odjeljenje društvenih nauka 36, Sarajevo 2003, 91-198. [http://academia.edu/3643523/Noviji_radovi_na_proucavanju_proslosti_Konavala_pod_bosanskom_vlascu_1990.-2000._Naucni_skup_Istorijska_nauka_o_Bosni_i_Hercegovini_u_razdoblju_1990-2000._ANU_BiH_Posebna_izdanja_knjiga_120_Odjeljenje_drustvenih_nauka_Knjiga_36_Sarajevo_2003_189-196]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Bibliografija Šefika Bešlagića (1908-1990.) (Djelo posvećeno izučavanju materijalne kulture), Hercegovina 15-16, Mostar 2003, 215-233. [http://academia.edu/3560504/Bibliografija_radova_Sefika_Beslagica_1908-1990_djelo_posveceno_izucavanju_materijalne_kulture_Hercegovina_15-16_Mostar_2003]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # O vremenu smrti Pribislava Pohvalića i njegovim nasljednicima, Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu, knj. XIII, Sarajevo, 2004, 301-310. [http://academia.edu/3675577/O_vremenu_smrti_Pribislava_Pohvalica_i_njegovim_nasljednicima_Radovi_FF_13_Sarajevo_2004_301-311]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Fragmenti o Milatovićima, Bosna Franciscana 21, Sarajevo, 2004, 222-246. [http://academia.edu/3555317/Fragmenti_o_Milatovicima_Bosna_franciscana_XII_21_Sarajevo_2004]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Neki pokazatelji o poslovanju Vuka Petkovića, trgovca iz Pljevalja, Almanah – časopis za proučavanje, prezentaciju i zaštitu kulturno-istorijske baštine Bošnjaka/Muslimana, 29-30, Podgorica, 2005, 235-241. [http://academia.edu/3567165/Neki_pokazatelji_o_poslovanju_Vuka_Petkovica_trgovca_iz_Pljevalja_Almanah_29-30_Podgorica_2005]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # U spomen bosanskom Šlimanu (Međunarodni naučni skup posvećen arheologu i historičaru dr. Pavi Anđeliću), Most, 193 (104), Mostar, 2005. # Pljačke i nasilja Dobrovojevića, ljudi vojvode Sandalja Hranića sa prostora Vrsinja, Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja, knj. 32, ANU BiH, Sarajevo, 2005, 269-289. # Žabica, kao posjed kneza Vuka Hranića, nije bila u župi Žaba (Zažablje), Bosna Franciscana 22, Sarajevo, 2005, 161-172. # Prilog bibliografiji radova o bosanskoj kraljici Katarini (1425-1478). (U povodu 580. obljetnice rođenja i 525. obljetnice smrti), Bosna Franciscana 22, Sarajevo, 2005, 201-211. # Bibliografija Prof. Dr. Borisa Nilevića (1947-1999), Bosna Franciscana 24, Sarajevo, 2006, 113-122. # Paralelna historiografija (O nekim devijacijama u historiografiji: Povodom knjige: Siniša Mišić, Humska zemlja u srednjem veku, Beograd: DBR International Publishing – Filozofski fakultet, Biblioteka Znamen, Knjiga 10, 1996); u: Prilozi Instituta za istoriju 35, Sarajevo, 2006, 171-199. # Zlatarići, trgovci iz Goražda, Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja, knj. 33, ANU BiH, Sarajevo, 2006, 197-210. # 'Slavni ljudi svoje vrste' - Stankovići vremena vojvode Sandalja Hranića Kosače, Med Srednjo Evropo in Sredozemljem, Vojetov zbornik, Ljubljana 2006, 395-413. # Zaduživanja Radoja Dubjevića, trgovca iz Foče, Bosna franciscana 25, Sarajevo 2006, 181-190. # Prilog historiji vlaha Gleđevića, Prilozi Instituta za istoriju 36, Sarajevo, 2007, 11-31. # Dileme oko titule vojvode u srednjovjekovnoj Bosni, Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja, knj. 34, ANU BiH, Sarajevo, 2007, 243-261. # ‘Borba’ za istinsku recenziju (O životu i djelu Marka Vega), Bosna franciscana XVI/29, Sarajevo 2008, 91-115. # Јелена Хранић у банкарским пословањима у Дубровнику и Котору, Зборник за историју Босне и Херцеговине 5, Београд 2008, 89-113. # Iz historije vlaha Pliščića, Godišnjak ANU BiH XXXVII, Centar za balkanološka ispitivanja 35, Sarajevo 2008, 219-244. # Дубравчићи, власи Угарци са подручја Љубомира, Историјски часопис LVII, Београд 2008, 107-122. # Smail Balić kao interpretator predosmanske bosanske historije, „Smail Balić. Vordenker eines europäischen Islam – Mislilac evropskog islama“, facultas.wuv, Wien 2009, 37-43. # Bišće i Blagaj u doba vojvode Sandalja Hranića Kosače, Zbornik radova Naučni skup 'Prirodno-graditeljska cjelina blagajske tekije i vrela Bune' 10.05. 2007. godine, Medžlis islamske zajednice Mostar, Mostar 2009, 34-54. # Bosanski vojvoda Sandalj Hranić Kosača i Svetodmitarski dohodak 1396. i 1397. godine, Prilozi Instituta za historiju 38, Sarajevo 2009, 41-60. # Sandalj Hranić, Hrvatski biografski leksikon 7 (Kam-Ko), Leksikografski zavod Miroslav Krleža, Zagreb 2009, 661-662. # Vlasi Nenkovići, Godišnjak ANU BiH XXXVIII, Centar za balkanološka ispitivanja 36, Sarajevo 2009, 153-164. [http://academia.edu/3675747/Vlasi_Nenkovici_Godisnjak_CBI_XXXVIII_36_Sarajevo_2009_153-164]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Posljednji Pavlovići u naučnom opusu Borisa Nilevića, Historijska traganja 5, Sarajevo 2010, 155-164. # Bišće i Blagaj u doba vojvode Sandalja Hranića Kosače, Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu XIV/1 (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija), Sarajevo 2010, 127-147. # Posjed Kosača na otoku Šipanu, „Spomenica akademika Marka Šunjića (1927-1998)“, Filozofski fakultet, Sarajevo 2010, 221-231. # Doberko Marinić, poslanik bosanskog kralja Stjepana Tomaša, „Stoljeća Kraljeve Sutjeske. Zbornik radova”, Naučni skup 'Stoljeća Kraljeve Sutjeske', Kraljeva Sutjeska, 17. i 18. listopada 2008, Franjevački samostan Kraljeva Sutjeska – Kulturno-povijesni instutut Bosne Srebrene Sarajevo, Kraljeva Sutjeska-Sarajevo 2010, 91-104. [http://academia.edu/3675756/Doberko_Marinic_poslanik_bosanskog_kralja_Stjepana_Tomasa_Stoljeca_Kraljeve_Sutjeske._Zbornik_radova_Franjevacki_samostan_Kraljeva_Sutjeska_-_Kulturno-povijesni_instutut_Bosne_Srebrene_Sarajevo_Kraljeva_Sutjeska-Sarajevo_2010_91-104]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Iz historije pčelarstva u srednjem vijeku (Košnice, pčele i med na uzgoju i u pljačkama u Dubrovniku i dubrovačkom zaleđu), Prilozi Instituta za istoriju 39, Sarajevo 2010, 11-30. [http://academia.edu/3675757/Iz_historije_pcelarstva_u_srednjem_vijeku_Kosnice_pcele_i_med_na_uzgoju_i_u_pljackama_u_Dubrovniku_i_dubrovackom_zaledu_Prilozi_Instituta_za_istoriju_39_Sarajevo_2010_11-30]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Selo Grebci u Popovu u srednjem vijeku, Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu XIV-XV, Sarajevo, 2010, 341-365. [http://academia.edu/3560476/Selo_Grebci_u_Popovu_u_srednjem_vijeku_Radovi_Filozofskog_fakulteta_u_Sarajevu_XIV-XV_Sarajevo_2010]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Dobrašinovići iz Vrsinja (Datiranje natpisa na stećku Vukašina Dobrašinovića iz Konjskog kod Trebinja), Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANU BiH 39, Sarajevo 2010, 163-171. [http://academia.edu/3639356/Dobrasinovici_iz_Vrsinja_Datiranje_natpisa_na_stecku_Vukasina_Dobrasinovica_iz_Konjskog_kod_Trebinja_Godisnjak_CBI_39_Sarajevo_2010_163-171]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Četiri bosanska Sokola (koautor Emir O. Filipović), Pregled LII/1, Sarajevo 2011, 83-114. [http://academia.edu/3682166/Cetiri_bosanska_Sokola_koautor_Emir_O._Filipovic_Pregled_LII_1_Sarajevo_2011_83-114]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Četiri bosanska Sokola (koautor Emir O. Filipović), Gračanički glasnik XVI/32, Gračanica novembar 2011, 201-222. # Iz historije Kreševa u srednjem vijeku (Radoje Kristić Kozoje), Prilozi Instituta za istoriju 40, Sarajevo 2011, 23-54. [http://academia.edu/3682767/Iz_historije_Kreseva_u_srednjem_vijeku_Radoje_Kristic_Kozoje_Prilozi_Instituta_za_istoriju_40_Sarajevo_2011_23-54]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Iz historije sokolarstva u dubrovačkom zaleđu u srednjem vijeku (Uzgoj ptica za lov i lov pticama), Istraživanja 6, Mostar 2011, 37-56. # Seniori hercegovačkih vlaha, „Hum i Hercegovina kroz povijest. Zbornik radova s međunarodnoga naučnog skupa održanog u Mostaru 5. i 6. studenoga 2009”, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2011, 647-695. [https://www.academia.edu/31179700/Esad_Kurtovi%C4%87_Seniori_hercegova%C4%8Dkih_vlaha_Hum_i_Hercegovina_kroz_povijest._Zbornik_radova_s_me%C4%91unarodnoga_znanstvenog_skupa_odr%C5%BEanog_u_Mostaru_5._i_6._studenoga_2009_Hrvatski_institut_za_povijest_Zagreb_2011_647-695] # Iz historije vlaha Predojevića, Godišnjak CBI 40, Sarajevo 2011, 243-254.[http://academia.edu/3675764/Iz_historije_vlaha_Predojevica_Godisnjak_CBI_40_Sarajevo_2011_243-254]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Monte lapidoso - Kameno brdo, „Spomenica Sime Ćirkovića“, Istorijski institut, Zbornik radova 25, Beograd 2011, 195-209. [http://academia.edu/3555294/Monte_lapidoso_-_Kameno_brdo_25_2011]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Iz historije trebinjskog kraja u srednjem vijeku, Godišnjak XI, BZK Preporod, Sarajevo 2011, 279-301. [http://academia.edu/3667840/Iz_historije_trebinjskog_kraja_u_srednjem_vijeku_Godisnjak_XI_BZK_Preporod_Sarajevo_2011_279-301]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Iz historije odgoja i obrazovanja u Dubrovniku i dubrovačkom zaleđu (Učenje dobrih običaja, manira i pismenosti), Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu XVI/2 (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija), Sarajevo 2012, 185-193. [http://academia.edu/3682145/Iz_historije_odgoja_i_obrazovanja_u_Dubrovniku_i_dubrovackom_zaledu_Ucenje_dobrih_obicaja_manira_i_pismenosti_Radovi_Filozofskog_fakulteta_u_Sarajevu_XVI_2_Historija_Historija_umjetnosti_Arheologija_Sarajevo_2012_185-193]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Prilog kontekstualizaciji i dataciji stećaka u Starom Slanom kod Trebinja, Godišnjak CBI 41, Sarajevo 2012, 211-218. [http://academia.edu/3544981/Prilog_kontekstualizaciji_i_dataciji_stecaka_u_Starom_Slanom_kod_Trebinja_Godisnjak_CBI_41_Sarajevo_2012]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Radič Miobratović, mercator de Cerniza: (1467-1506), Godišnjak BZK Preporod XII, Sarajevo 2012, 295-306. [http://academia.edu/3545064/Radic_Miobratovic_mercator_de_Cerniza_1467-1506_Godisnjak_BZK_12_Sarajevo_2012]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Najmljeno dojenje i odgoj napuštene djece u Dubrovniku i dubrovačkom zaleđu u razvijenom srednjem vijeku, Prilozi 41, Sarajevo 2012, 225-237. [http://academia.edu/3682154/Najmljeno_dojenje_i_odgoj_napustene_djece_u_Dubrovniku_i_dubrovackom_zaledu_u_razvijenom_srednjem_vijeku_Prilozi_41_Sarajevo_2012_225-237]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # „Ad usum boni pasculatoris et boni viri“ (Uzgoj konja u dubrovačkom zaleđu kroz prizmu ugovora o uzgoju), Spomenica Ibrahima Karabegovića, Institut za istoriju, Posebna izdanja, Knjiga 10, Sarajevo 2013, 35-68. [https://www.academia.edu/5444654/_Ad_usum_boni_pasculatoris_et_boni_viri_Uzgoj_konja_u_dubrovackom_zaledukroz_prizmu_ugovora_o_uzgoju_Spomenica_Ibrahima_Karabegovica_Institut_zaistoriju_Posebna_izdanja_Knjiga_10_Sarajevo_2013_35-68]{{Mrtav link}} # Vlasi i stećci, Radovi 16, Filozofski fakultet, Sarajevo 2013, 79-88. [http://academia.edu/3577443/Vlasi_i_stecci_Radovi_16_Filozofski_fakultet_Sarajevo_2013_79-88]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Ivankovići – prvi po imenu poznati stanovnici Kaknja, Bosna franciscana 38, Sarajevo 2013, 203-209. [http://academia.edu/3700568/Ivankovici_-_prvi_po_imenu_poznati_stanovnici_Kaknja_Bosna_franciscana_38_Sarajevo_2013_203-209]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} # Magarci u dubrovačkom zaleđu, Inicijal 1, Beograd 2013, 137-159. [https://www.academia.edu/4251455/Magarci_u_dubrovackom_zaledu_Inicijal_1_Beograd_2013_137-159]{{Mrtav link}} # Iz historije Bitunje u srednjem vijeku (Povodom 610. godišnjice prvog spomena u pisanim izvorima), Godišnjak CBI 43, Sarajevo 2014, 185-194. [https://www.academia.edu/9435961/Esad_Kurtovi%C4%87_Iz_historije_Bitunje_u_srednjem_vijeku_Povodom_610._godi%C5%A1njice_prvog_spomena_u_pisanim_izvorima_Godi%C5%A1njak_CBI_43_Sarajevo_2014_185-194]{{Mrtav link}} # Sudbina Pavlovića u odnosima Bosne i Osmanlija, „Пад Босанског краљевства 1463. године“, Историјски институт Београд-Филозофски факултет Сарајево-Филозофски факултет Бања Лука, Зборник радова 29, Београд – Сарајево – Бања Лука, 2015, 9-28. # Trgovci Prače u knjigama zaduženja 1369-1524. godine, Građa Arhiva Bosne i Hercegovine 6-7 (2014-2015), Sarajevo 2015, 109-154. # Najmljeno dojenje i odgoj malodobne djece u Dubrovniku i dubrovačkom zaleđu u razvijenom srednjem vijeku, „Žene u srednjovjekovnoj Bosni – zbornik radova“, Stanak, Sarajevo 2015, 225-242. # Hrebeljanovići, Balićievići i ostali fočanski trgovci u periodu 1469-1524. godine, „Зборник радова у част академику Десанки Ковачевић-Којић“, АНУ РС, Бања Лука 2015, 327-372. # Vlasi Drobnjaci i stećci (Crtica o Nikoli Raškoviću i njegovim nasljednicima), Godišnjak CBI 44, Sarajevo 2015, 303-316. # Prvi spomeni Višegrada i Kuknja u srednjem vijeku, Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu 4 (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija), Sarajevo 2016, 99-117. # Historijska kontekstualizacija stećaka, Godišnjak BZK Preporod 15, Sarajevo 2015, 445-457. # Jamometići, „Споменица др Тибора Живковића“, Историјски институт, Зборник радова 32, Београд 2016, 315-334. # Utvičići iz Foče (bosansko ili dubrovačko porijeklo?), Prilozi Instituta za historiju 45, Sarajevo 2016, 13-39. # Iz historije Olova u srednjem vijeku, „Kulturno naslijeđe Olova i olovskog kraja. Zbornik radova“, Dani europskog naslijeđa 2016, Federalno ministarstvo kulture i športa, Sarajevo 2017, 13-80. # Dubrovačka građa o Onogoštu u srednjem vijeku, Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu 6 (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija), Sarajevo 2019, 129-152. == Reference == {{reference}} == Izvori i literatura == # ... Bilješka o autorima: Esad Kurtović, Zeničke sveske 4, Zenica 2006; # Esad Kurtović, „Spomenica 60. godišnjice Filozofskog fakulteta u Sarajevu (1950-2010)”, Filozofski fakultet, Sarajevo 2010, 139-140; # Биљешка о аутору, „E. Kurtović, Из хисторије банкарства Босне и Дубровника у средњем вијеку (Улагање новца на добит)”, Историјски институт, Посебна издања, Књига 59, Београд 2010, 173; # ... Promovirana knjiga Esada Kurtovića (O bankarstvu Bosne i Dubrovnika), Oslobođenje LXVIII/23136, Sarajevo 21.5. 2011, 17; # ... Esad Kurtović, Glosar novih autora, Gračanički glasnik XVI/32, Gračanica novembar 2011, 239. # Bibliografija radova Esada Kurtovića [http://academia.edu/3671576/Bibliografija_radova_Esada_Kurtovica]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} {{DEFAULTSORT:Kurtović, Esad}} [[Kategorija:Historiografija srednjovjekovne Bosne]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački historičari]] [[Kategorija:Biografije, Bosanska Krupa]] [[Kategorija:Odsjek za historiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] reu2dm9ewwi7p93feh1kb1h2wxwqg4d 0 36242 3836890 2983442 2026-04-24T06:33:49Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836890 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija osoba | ime = Valentin Katajev | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1897|1|28}} | mjesto_rođenja = Odesa, Rusija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1986|4|12|1897|1|28}} | mjesto_smrti = Moskva, SSSR | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Valentin Katajev''' (''[[ruski jezik|ruski]] Валентин Катаев''; Odesa, Ukrajina, [[28. januar]] [[1897]]. - Moskva, Rusija, [[12. april]] [[1986]].) je bio ruski [[književnik]] i [[drama|dramski]] pisac. === Djela === * "Rastratchiki" (1926) * "Kvadratura kruga" (1928) * "Vremya, vperyod!" (1932) * "Beleyet parus odinoky" (1936) * "Sin puka" {{Wikicitat}} {{stub-biog}} {{Commonscat|Valentin Kataev}} {{DEFAULTSORT:Katajev, Valentin}} [[Kategorija:Ruski pisci]] [[Kategorija:Biografije, Odesa]] [[Kategorija:Rođeni 1897.]] [[Kategorija:Umrli 1986.]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] rkpy5mqvycyvq7nawdxv63mmfe4xqd4 0 36632 3837022 3544784 2026-04-24T11:36:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3837022 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Go-tisch.png|mini|Japanski stol za "Go", ''goban'']] '''Go''' (碁 ili 囲碁 na [[japanski jezik|japanskom]]) je najstarija poznata strateška igra na svijetu. Izmišljen je u [[Kinesko carstvo|Kineskom carstvu]] prije više od 4.500 godina i vjeruje se da je najstarija društvena igra koja se igra u kontinuitetu do danas.<ref>{{cite web|url=http://www.usgo.org/brief-history-go|title=A Brief History of Go|publisher=American Go Association|access-date=23. 3. 2017}}</ref><ref>{{Citation|first=Peter|last=Shotwell|title=The Game of Go: Speculations on its Origins and Symbolism in Ancient China|year=2008|publisher=American Go Association|url=http://www.usgo.org/files/bh_library/originsofgo.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130516100351/http://www.usgo.org/files/bh_library/originsofgo.pdf|archive-date=16. 5. 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gobase.org/reading/history/china/?sec=part-2|title=The Legends of the Sage Kings and Divination|publisher=GoBase.org|access-date=12. 5. 2022}}{{Mrtav link}}</ref> Istraživanje iz 2016. koje je sprovelo 75 zemalja članica Međunarodne Go federacije pokazalo je da postoji preko 46 miliona ljudi širom sveta koji znaju kako da igraju Go, i preko 20 miliona trenutnih igrača, od kojih većina živi u istočnoj Aziji.<ref>{{Cite web|url=http://www.intergofed.org/wp-content/uploads/2016/06/2016_Go_population_report.pdf|title=Go Population Survey|last=The International Go Federation|date= februar 2016|website=intergofed.org|access-date=28. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517013354/http://www.intergofed.org/wp-content/uploads/2016/06/2016_Go_population_report.pdf|archive-date=17. 5. 2017|url-status=live}}</ref> Danas se ova igra tradicionalno još uvijek igra u [[Kina|Kini]] gdje se zove ''weiqi'' (圍棋/围棋), u [[Koreja|Koreji]], gdje se zove ''baduk'' ili ''paduk'' (바둑), i u [[Japan]]u, gdje je poznata po nazivu ''go'' ili ''igo''. Popularnost igre go raste u cijelom svijetu u posljednjim decenijama. Go ima veoma jednostavna pravila ali istovremeno pruža gotovo neograničen broj mogućih kombinacija i situacija. Go je igra za dva igrača koji naizmjenično postavljaju svoje figure (crne za jednog i bijele za drugog igrača) na tablu koja se zove ''goban''. Cilj igre je kontrola određenih dijelova table kroz stvaranje takozvanih „teritorija“. == Historija == === Kinesko porijeklo === Smatra se da je go nastao prije više od 4000 godina i da ga je izumio imperator Yao ili imerator Shun koji su htjeli ovom igrom razviti stratešku moć kod svojih sinova. Drugi izvori kao izumitelja igre navode roba po imenu U koji je igru zamislio kako njegovom gospodaru ne bi bilo dosadno. Po legendi o pet kineskih zmajeva, zmajevi ''Hei-Zi'' (crni) i ''Bai-Zi'' (bijeli) koji su se natjecali u snazi, izmislili su go da bi riješili ovaj problem. Bogovi su onda poslali trećeg zmaja da posmatra partiju kako bi im podnio izvještaj nakon što se partija završi. Njihova pravila su bila potpuno ista kao i današnja, osim što nisu imali pravilo koje zabranjuje vraćanje u prvobitno stanje (kako bi se izbjeglo beskonačno ponavljanje istih poteza) jer su obojica bili besmrtni, pa su imali i neograničeno strpljenje. Tako zmajevi još uvijek igraju svoju partiju a bogovi šalju novog posmatrača svakih hiljadu godina. Trenutno pet zmajeva posmatra igru a šesti bi im se trebao pridružiti za nekoliko godina. === Razvoj u Koreji i Japanu === Go je stigao u [[Koreja|Koreju]] u [[5. vijek]]u, da bi se u [[Japan]] proširio u [[7. vijek]]u. U [[Japan]]u ga je vrlo brzo prihvatilo aristokratsko društvo koje se nalazilo pod kineskim uticajem. U civilnom zakoniku iz [[701]]. godine, aristokratma se eksplicitno dozvoljava igranje goa, dok se to pravo uskraćuje monasima. Igra go se kasnije počela koristiti u školovanju [[samuraj]]a kao vježba za vojnu strategiju. Monaski budističke škole ''ničiren'' stvaraju prvu go školu: [[Honinbō]]. Ujedinjenjem [[Japan]]a [[1603]]. godine, go uz podršku vojnika i [[šogun]]a Tokugawe ulazi u zlatno doba kada dolazi do nadmetanja između tri nove škole iz kojih su se regrutirali visokopozicionirani državni službenici. Svake godine se organizirao turnir na kojem su vještine ukrštala dva najbolja igrača, uz prisustvo [[imperator]]a i [[šogun]]a. Ova praksa nastavila se sve do doba restauracije. === Go na Zapadu === Prvi spomeni igre go na Zapadu datiraju iz [[18. vijek]]a iz putopisa putnika, koji su se vraćali s putovanja u [[Azija|Aziju]]. Jedan od prvih koji je pisao o gou je [[jezuit]] [[Matteo Ricci]], dok je prvi članak o igri objavio [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] [[1710]]. godine. Ipak, popularizacija igre počinje tek krajem [[19. vijek]]a, najprije u [[Njemačka|Njemačkoj]] i [[Austro-ugarska|Austrougarskoj]]. Prvi klub je osnovan [[1895]]. godine od oficira austrougarske [[mornarica|mornarice]]. Danas go igra više od 40 miliona ljudi u cijelom svijetu, a od toga je najmanje milion igrača u [[Evropa|Evropi]]. === Go u Bosni i Hercegovini === {{Izvor2|Prvi go klub u Bosni i Hercegovini osnovan je u Banjaluci 1965. godine. Omladinski go klub Sarajevo osnovan je 1983. godine i radio je u Domu kulture "Vaso Pelagić" na Grbavici.}} == Kratki pregled pravila == Pravila goa su jako jednostavna: * Crni i Bijeli igraju na tabli (ili ''gobanu'') koji se sastoji od 19 vodoravnih i 19 okomitih linija koje tvore mrežu od 361 polja (odnosno ukrštanja). Svaki igrač ima na raspolaganju neograničen broj žetona (koji se obično nazivaju figure) u svojoj boji. Igra počinje na praznoj tabli, tj. sva polja su ''prazna''; * Cilj igre je stvaranje ''teritorija'', odnosno grupe praznih ukrštanja koje kontrolira jedan igrač. Na kraju partije, ''zarobljenici'' (uzete ili ''mrtve'' figure) se postavljaju na ukrštanja u protivničkim teritorijama. Nakon toga se računa 1 poen za svako slobodno ukrštanje (ovo je ustvari samo jedna od tehnika za brojanje - teoretski se svaki zatvorenik i svaki teritorij broje 1 poen). '''Pobjednik je onaj ko ima više poena'''; * Igrači igraju naizmjenično jedan poslije drugog, a počinje Crni. Svaki igrač može postaviti novu figuru u svojoj boji na bilo koje slobodno ukrštanje na tabli; * Figure koje se nalaze neposredno do drugih se zovu ''povezane''. ''Grupa'' je grupa povezanih figura iste boje; * Figura ili grupa figura ima određen broj praznih ukrštanja koja se nalaze u neposrednoj bliziji. Ova ukrštanja se zovu ''slobode'' figure ili grupe. Ukoliko igrač svojim potezom okupira posljednju slobodu jedne figure ili jedne grupe, kaže se da je figura (odnosno grupa) ''zarobljena'' i skida se sa table; * Ako jedan igrač ne može da igra, drugi igrač ima pravo da igra još jednom; * Ako oba igrača ne mogu igrati, partija se prekida; * Nakon kraja partije računa se rezultat (''skore'') svakog igrača: broj ukrštanja koja su okupirana ili potpuno okružena figurama tog igrača. Smatra se da je ukrštanje potpuno okruženo figurama jednog igrača ukoliko prateći sve puteve koji vode od ovog ukrštanja dođemo do figure tog igrača ili do ruba table prije nego što dođemo do figure drugog igrača; * Pobjednik je igrač koji ima više poena. U praksi postoje i druga pravila koja su dijelom različita od gorenavedenih pravila. Ipak, sva ove razlike u pravilima ne mijenjaju karakter igre. == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == === Uputstva === {{refbegin|30em}} * Bradley, Milton N. ''Go for Kids'', Yutopian Enterprises, Santa Monica, 2001 {{ISBN|978-1-889554-74-7}}. * {{cite book|ref=none|last1=Ogawa|first1=Tomoko|last2=Davies|first2=James|year=2000|title=The Endgame|series=Elementary Go Series|volume=6|publisher=Kiseido Publishing Company|location=Tokyo|edition=2nd|isbn=4-906574-15-7}} * Seckiner, Sancar. ''Chinese Go Players'', 6th article of the main book ''Budaha'', Efil Yayinevi, Ankara, Feb. 2016, {{ISBN|978-605-4160-62-4}}. * Shotwell, Peter. ''Go! More than a Game'', [[Tuttle Publishing]], 4th ed. 2014, {{ISBN|978-0-8048-3475-9}}. {{refend}} === Historija === {{refbegin|30em}} * {{Citation|ref=none|last=De Havilland|first=Walter Augustus|author-link=Walter Augustus de Havilland|title=The ABC of Go: The National War Game of Japan|year=1910|publisher=Yokohama, [[Kelly & Walsh]]|oclc= 4800147}} * {{Citation|ref=none|last=Korschelt|first=Oscar|author-link=Oskar Korschelt|title=The Theory and Practice of Go|year=1966|publisher=C.E. Tuttle Co|isbn=978-0-8048-0572-8|url= https://archive.org/details/theorypracticeof0000kors}} * {{Citation|ref=none|last=Smith|first=Arthur|title=The Game of Go: The National Game of Japan|year=1956|orig-year=1908|publisher=C.E. Tuttle Co|oclc= 912228}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [http://bosnia-herzegovina.european-go.org Bosanskohercegovačko go udruženje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210152209/http://bosnia-herzegovina.european-go.org/ |date=10. 12. 2010 }} {{Commonscat|Go (game)}} [[Kategorija:Igre]] tvq3g5htb6ijqnupsnaothkd5cqiiai 0 46352 3836996 3761134 2026-04-24T10:19:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836996 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Giovanni Pico della Mirandola | slika = Pico1.jpg | veličina_slike = | opis = Renesansni filozof | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1463|2|24}} | mjesto_rođenja = Modena, Italija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1494|11|17|1463|2|24}} | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Giovanni Pico della Mirandola''' ([[24. februar]] [[1463]] - [[17. novembar]] [[1494]]) bio je [[italija]]nski [[renesansa|renesansni]] [[filozof]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-Pico-della-Mirandola-conte-di-Concordia|title=Giovanni Pico della Mirandola, count di Concordia {{!}} Renaissance Humanist, Philosopher & Theologian {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=6. 9. 2025}}</ref> Poznat je po događajima in 1486 kada je sa svoje 23 godine ponudio da odbrani 900 teza o [[religija|religiji]], [[filozofija|filozofiji]] i [[magija|magiji]] zbog čega je napisao ''Govor ljudskog ponosa'' (''Oratio de hominis dignitate'') koja se smatra Manifestom renesanse i glavnim tekstom renesansnog [[humanizam|humanizma]].<ref>{{Cite web|url=https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/pico/presentaz/eng.html|title=Introduction in English|website=www.brown.edu|access-date=6. 9. 2025|archive-date=29. 5. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529033814/https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/pico/presentaz/eng.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://brians.wsu.edu/2016/11/14/pico-della-mirandola-oration-on-the-dignity-of-man-15th-c-ce/|title=Pico Della Mirandola: Oration On the Dignity Of Man (15th C. CE) {{!}} Common Errors in English Usage and More {{!}} Washington State University|website=brians.wsu.edu|access-date=6. 9. 2025}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://plato.stanford.edu/entries/pico-della-mirandola/ * https://www.ebsco.com/research-starters/history/giovanni-pico-della-mirandola * https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/giovanni-pico-della-mirandola-1 {{Commonscat|Giovanni Pico della Mirandola}} {{Katolička filozofija}}{{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pico della Mirandola, Giovanni}} [[Kategorija:Rođeni 1463.]] [[Kategorija:Umrli 1494.]] [[Kategorija:Biografije, Modena]] [[Kategorija:Italijanski filozofi]] isv50h6dpxg0fwpn5bx6shiw00tdsqo 0 46730 3836810 3768946 2026-04-23T17:16:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836810 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija osoba | ime = Elnis Prašović | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1984|5|26}} | mjesto_rođenja = Sarajevo, Bosna i Hercegovina | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Elnis Prašović''', rođen 26. maja u 1984. [[Sarajevo|Sarajevu]], je bosanskohercegovački košarkaš. Karijeru počeo u Košarkaškom klubu Bosna Asa gdje je u mladim kategorijama bilo jedan od nosilaca igre uz Suada Šehovića, Muamera Pasalića, Nihad Dedovića, Aldina Kadića i ostale. U prvom timu debitovao je kod trenera Mensura Bajramovića. Nakon odlaska Bajramovića sa klupe bio je zaboravljen te odlazi u Vogošću MIMS. == Vanjski linkovi == * http://www.adriaticbasket.com/player.php?id=721&sez=06 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824000901/http://www.adriaticbasket.com/player.php?id=721&sez=06 |date=24. 8. 2011 }} * http://www.trilandbasketball.ba/elnis-prasovic.php{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * http://sportsport.ba/bh_kosarka/elnis-prasovic-u-kk-slavija/6176 * https://web.archive.org/web/20110820211633/http://bhdani.com/default.asp?kat=txt&broj_id=397&tekst_rb=22 {{Normativna kontrola}} {{stub-bh-biog}} {{DEFAULTSORT:Prašović, Elnis}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Košarkaši KK Bosne]] [[Kategorija:Rođeni 1984.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] pjevmnrtusi1wusahva2f2uxo0aw0cc 0 55657 3836934 3732362 2026-04-24T07:52:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836934 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet | direktor = Adnan Dupljak | vrsta = Srednja škola | grad = [[Novi Pazar]] | država = [[Srbija]] | web-sajt = {{URL|medresa.edu.rs}} | slika = }}'''Gazi Isa-begova medresa''' u [[Novi Pazar|Novom Pazaru]] kao obrazovna ustanova koja djeluje na području [[Srbija|Srbije]].<ref>{{Cite web|url=https://www.medresa.edu.rs/o-medresi/|title=O medresi – Medresa|language=en|access-date=15. 10. 2024}}</ref> Diploma Medrese svrstana je u rang diploma bosanskohercegovačkih medresa i priznata u svim islamskim zemljama. == Historija == Na području današnjeg [[Sandžak]]a, turski putopisac [[Evlija Čelebija|Evlija Čelebi]] bilježi u toku 1661, 11 medresa, od toga pet u Novom Pazaru. Evlija Čelebi je među njima zabilježio i postojanje Sinan-begove medrese koja datira iz 15. vijeka, a koja u potonjim vremenima mijenja naziv u medresu Gazi Isa-beg, po osnivaču Novog Pazara i Sarajeva, velikom vakifu [[Isa-beg Ishaković|Isa-begu Ishakoviću]]. U septembru 1946, prestaje rad Medrese. Godine 1996. počela je sa radom Ženska medresa u Novom Pazaru, a 2001. i Ženska medresa u [[Rožaje|Rožajama]].<ref>{{Cite web|url=https://www.preporod.com/index.php/sve-vijesti/drustvo/kultura-i-nauka/item/2499-gazi-isa-begova-medresa-u-novom-pazaru|title=Gazi Isa-begova medresa u Novom Pazaru|last=Redakcija|website=www.preporod.com|language=bs-ba|access-date=15. 10. 2024}}</ref> == Također pogledajte == * [[Medresa]] * [[Isa-beg Ishaković]] == Izvor == <references /> == Vanjski linkovi == * [http://www.islamskazajednica.org Islamska Zajednica Sandžaka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323123019/http://www.islamskazajednica.org/ |date=23. 3. 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20170930115032/http://www.medresa.net/ Medresa Gazi Isa beg u Novom Pazaru] {{Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Medrese u Srbiji]] [[Kategorija:Medrese u Novom Pazaru]] [[Kategorija:Građevine u Novom Pazaru]] [[Kategorija:Obrazovanje u Novom Pazaru]] cobns7n4krz0f0i21cp2s0vgky4fy1n 0 56401 3836777 3571774 2026-04-23T13:17:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836777 wikitext text/x-wiki {{Šiizam}} '''Džaferijska škola''', također '''Džaferijski fikh''' ({{Jez-ar|الفقه الجعفري}}) je škola jurisprudencije (''[[Fikh|fikha]]'') u [[Dvanaestinci|dvanaestinskoj]] i [[Ismailije|ismailitskoj]] [[Šiizam|šiitskom islamu]], nazvana po šestom imamu, [[Džafer es-Sadik|Džafer es-Sadiku]].<ref>{{Cite book|last=John Corrigan, Frederick Denny, Martin S Jaffee, Carlos Eire|title=Jews, Christians, Muslims: A Comparative Introduction to Monotheistic Religions|publisher=Cambridge University Press|year=2011|id=978-0205026340}}</ref> U [[Iran|Iranu]] je Džaferijska sudska praksa sadržana u [[Ustav Islamske Republike Iran|ustavu]].<ref>{{Cite web|url=http://ijtihadnet.com/book-islamic-law-according-jafari-school-jurisprudence-vol-2/|title=Book: Islamic Law: According to Ja'fari School of Jurisprudence Vol. 2|date=8 April 2017|access-date=6. 2. 2024|archive-date=8. 3. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308134455/http://ijtihadnet.com/book-islamic-law-according-jafari-school-jurisprudence-vol-2/|url-status=dead}}</ref> Razlikuje se od preovlađujućih [[Mezheb|mezheba]] [[Sunitski islam|sunitske]] jurisprudencije po oslanjanju na ''[[idžtihad]]'', kao i na pitanja nasljedstva, vjerskih poreza, trgovine, ličnog statusa i dopuštanja privremenog braka (muta brak).<ref>{{Citation|last=Nasr|first=Vali|date=2006|title=The Shia Revival|publisher=Norton|page=69}}</ref> Od 1959. godine, Džaferijska jurisprudencija je dobila status "pete škole" zajedno sa četiri sunitske škole od strane [[Univerzitet Al-Azhar|Univerziteta Azhar]].<ref>[https://web.archive.org/web/20140802172946/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1153 Jafari: Shii Legal Thought and Jurisprudence ]</ref> Džaferijska škola je nametnuta kao državna jurisprudencija u Iranu tokom safavidskog preobraćenja Irana u šiitski islam od 16. do 18. stoljeća. Sljedbenici Džaferijska škole se pretežno nalaze u Iranu, [[Irak|Iraku]], [[Azerbejdžan|Azerbejdžanu]] i [[Bahrein|Bahreinu]] gdje čine većinu, s velikim manjinama u istočnoj [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]], južnom [[Liban|Libanu]] i [[Afganistan|Afganistanu]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cN_2EmvNvO0C&pg=PA228|title=Islam|publisher=|pages=228|language=en}}</ref> == Reference == {{reference}} == Također pogledajte == *[[Džafer es-Sadik]] *[[Šiizam]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20101126074022/http://ibn-sina.net/bs/component/content/article/109-bih-kroz-prizmu-historijskog-razvitka-religijske-misli.html www.ibn-sina.net, bih-kroz-prizmu-historijskog-razvitka-religijske-misli.html] {{stub-islam}} [[Kategorija:Islamske doktrine]] tbfz8ekj6iqfu1xi7n7ax4gco3s182j 0 56993 3836950 3836360 2026-04-24T08:39:25Z Vratiosevalter 174471 Vratiosevalter premjestio je stranicu [[Herceg-Bosna]] na [[Herceg-Bosna (termin)]]: Uobičajen naziv 3836360 wikitext text/x-wiki == Etimologija == Naziv ''Herceg-Bosna'' je složenica sastavljena od historijskog naziva ''[[Hercegovina]]'' i toponima ''[[Bosna]]''. Kao termin, nastaje sekundarno i nema srednjovjekovno porijeklo, već je formiran u novijem periodu kao kombinacija dva već postojeća geografijska pojma. Riječ ''herceg'' potječe od njemačkog ''Herzog'' („[[vojvoda]]”), posredstvom mađarskog oblika ''[[herceg]]''.<ref>{{cite web |title=Herceg |url=http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=25184 |website=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |language=hr |access-date=2026-04-22}}</ref> U južnoslavenskim zemljama termin je ušao u upotrebu u [[15. vijek|15. vijeku]], kada je velikaš [[Stjepan Vukčić Kosača]] uzeo titulu „herceg od svetog Save”, po čemu je teritorij pod njegovom vlašću kasnije nazvan Hercegovina.<ref>{{cite book |last=Skok |first=Petar |title=Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika |publisher=Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti |location=Zagreb |year=1971 |volume=1 |pages=706–707 |language=hr}}</ref> Sam naziv Hercegovina doslovno znači „zemlja hercega” ([[vojvodstvo]]).<ref>{{cite book |last=Noel |first=Malcolm |title=Bosnia: A Short History |publisher=New York University Press |year=1994 |language=English |pages=1–10}}</ref> Ime ''Bosna'' smatra se znatno starijim i potječe od hidronima [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]]. Najraniji oblici imena bilježe se u antičkim i ranosrednjovjekovnim izvorima (npr. ''Bathinus'', ''Bosona''), a u lingvistici se najčešće tumači kao predslavenski naziv, vjerovatno ilirskog porijekla, povezan s [[Indoevropski jezici|indoevropskim]] korijenom za „tekuću vodu”.<ref>{{cite book |last=Fine |first=John V. A. |title=The Early Medieval Balkans |publisher=University of Michigan Press |year=1991 |language=English |pages=3–8}}</ref> Sama složenica ''Herceg-Bosna'' ne javlja se u srednjovjekovnim izvorima, već se pojavljuje tek u [[19. vijek|19. vijeku]] kao književni i historiografski konstrukt kojim se označava prostor [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] u cjelini. Njeno značenje u tom periodu bilo je deskriptivno i geografsko, bez kasnijih političkih konotacija. == Historijska upotreba == Najranije zabilježene upotrebe izraza „Herceg-Bosna" potiču iz 19. vijeka, prvenstveno u književnim, publicističkim i historiografskim kontekstima. U tom razdoblju termin se pojavljuje kao složenica koja povezuje historijske regije Bosne i Hercegovine, često bez precizne administrativne ili političke definicije. Primjeri takve upotrebe mogu se naći u južnoslavenskoj periodici i književnosti, gdje se izraz koristi kao deskriptivni ili stilizirani naziv za širi prostor, a ne kao formalna teritorijalna oznaka.<ref>{{cite book |last=Donia |first=Robert J. |title=Islam under the Double Eagle: The Muslims of Bosnia and Herzegovina, 1878–1914 |publisher=Columbia University Press |year=1981 |pages=5–7 |language=English}}</ref> Tokom [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|austro-ugarskog perioda]], termin se sporadično pojavljuje u publikacijama i tekstovima koji nastoje obuhvatiti historijsko-geografski kontinuitet Bosne i Hercegovine, ali bez institucionalne upotrebe u službenoj administraciji monarhije.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Bosnia: A Short History |publisher=New York University Press |year=1994 |pages=135–140 |language=English}}</ref> U ranoj historiografiji 20. vijeka, uključujući radove autora poput [[Ferdo Šišić|Ferda Šišića]], slične složenice i regionalni nazivi korišteni su kao historiografski alati za opisivanje srednjovjekovnih i ranonovovjekovnih političkih i geografskih cjelina. Iako sam termin „Herceg-Bosna“ nije bio standardiziran, njegova upotreba uklapala se u širu praksu kombiniranja historijskih regija radi interpretacije izvora i teritorijalnih odnosa.<ref>{{cite book |last=Šišić |first=Ferdo |title=Povijest Hrvata u vrijeme narodnih vladara |publisher=Matica hrvatska |year=1925 |pages=12–18 |language=Croatian}}</ref> Savremena historiografija ukazuje da su ovakvi izrazi u 19. i ranom 20. vijeku imali prvenstveno deskriptivnu ili literarnu funkciju, bez jasnog političkog sadržaja kakav će termin dobiti krajem 20. vijeku.<ref>{{cite book |last=Hoare |first=Marko Attila |title=The History of Bosnia: From the Middle Ages to the Present Day |publisher=Saqi |year=2007 |pages=89–92 |language=English}}</ref> Istraživanja naglašavaju da se upotreba termina u ovom ranijem periodu ne može tumačiti kroz prizmu kasnijih političkih događaja. Historičari ističu da su složenice poput „Herceg-Bosna“ korištene kao geografske ili historiografske oznake koje odražavaju percepciju prostora, a ne kao izraz političkog projekta ili institucionalnog identiteta.<ref>{{cite journal |last=Donia |first=Robert J. |title=Bosnia and Herzegovina: The Tradition Betrayed |journal=East European Quarterly |year=1998 |volume=32 |issue=3 |pages=289–305 |language=English}}</ref> Tek tokom [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]] krajem 1980-ih i početkom 1990-ih godina termin „Herceg-Bosna“ dobija specifično političko značenje u savremenom kontekstu, što predstavlja diskontinuitet u odnosu na njegovu raniju, pretežno opisnu upotrebu.<ref>{{cite book |last=Burg |first=Steven L. |title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention |publisher=M.E. Sharpe |year=1999 |pages=104–108 |language=English}}</ref> === Književna upotreba === U južnoslavenskoj književnosti s kraja 19. i početka 20. vijeka izraz „Herceg-Bosna“ javlja se prvenstveno u okviru književnih časopisa i poetskog diskursa, gdje ima izrazito simboličku i zavičajnu funkciju. U časopisima poput [[Nada (časopis)|Nade]] i [[Behar (časopis)|Behara]], koji su okupljali bošnjačke autore austrougarskog perioda, termin se koristi kao pjesnički naziv za širi bosanskohercegovački prostor, bez administrativnog ili političkog značenja. U takvom kontekstu, pojam se javlja kao dio literarnog izraza koji povezuje motive domovine, prirode i kulturnog identiteta.<ref>{{cite journal |last=Bašagić |first=Safvet-beg |title=Našoj dragoj domovini |journal=Nada |date=1895-07-01 |volume=1 |issue=13 |pages=241 |language=bs}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kapetanović Ljubušak |first=Mehmed-beg |title=Istočno blago |journal=Nada |date=1896 |volume=2 |pages=15 |language=bs}}</ref> U poeziji i prozi bošnjačkih autora tog perioda termin se pojavljuje kao dio emotivnog i zavičajnog izraza. [[Musa Ćazim Ćatić]] u pjesničkom diskursu koristi formu „Herceg-Bosno“ kao lirsku personifikaciju domovine, dok [[Osman Đikić]] u svojim pjesmama koristi slične konstrukcije koje povezuju prostor Hercegovine i Bosne u jedinstven poetski motiv.<ref>{{cite journal |last=Ćatić |first=Musa Ćazim |title=Herceg Bosni |journal=Nada |date=1905-06-15 |volume=11 |issue=6 |pages=223 |language=bs}}</ref><ref>{{cite journal |last=Đikić |first=Osman |title=Pjesme |journal=Gajret |date=1902 |volume=3 |pages=45 |language=bs}}</ref> U proznim i publicističkim tekstovima [[Edhem Mulabdić|Edhema Mulabdića]] i drugih autora okupljenih oko časopisa [[Behar (časopis)|Behar]], termin se koristi kao opća oznaka zavičajnog prostora i kulturne zajednice opisane kroz književni izraz.<ref>{{cite journal |last=Mulabdić |first=Edhem |title=Iz naroda po narodu |journal=Behar |date=1900 |volume=1 |issue=1 |pages=5 |language=bs}}</ref> U [[Hrvatska književnost|hrvatskom]] i širem [[Južnoslavenska književnost|južnoslavenskom]] književnom kontekstu, slične upotrebe javljaju se rjeđe, ali se termin i njegove varijacije pojavljuju u regionalno-obojenim opisima Bosne i Hercegovine, posebno u historiografskim i književnim djelima koja nastoje stilizirati prostor kroz kulturno-historijske slike. U romanu [[Legenda o Ali-paši]] [[Enver Čolaković|Envera Čolakovića]], iako pisanom kasnije, „Herceg-Bosna“ se koristi kao zavičajna odrednica u opisima ambijenta, što pokazuje kontinuitet literarne upotrebe kao geografskog i emotivnog pojma, a ne političkog koncepta.<ref>{{cite book |last=Čolaković |first=Enver |title=Legenda o Ali-paši |year=1944 |publisher=Matica hrvatska |location=Zagreb |language=bs}}</ref> Savremena književna historija ovu upotrebu tumači kao dio šire tradicije simboličkog imenovanja prostora u južnoslavenskoj književnosti, pri čemu termin funkcioniše kao poetska sinteza regionalnih identiteta, a ne kao administrativna ili ideološka kategorija.<ref>{{cite book |last=Donia |first=Robert J. |title=Islam under the Double Eagle: The Muslims of Bosnia and Herzegovina, 1878–1914 |publisher=Columbia University Press |year=1981 |language=English}}</ref> === Savremena upotreba === U savremenom političkom i javnom diskursu, izraz „Herceg-Bosna“ dobija novo i specifično značenje tokom [[Raspad Jugoslavije|raspada]] Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] u Bosni i Hercegovini. U tom periodu termin je institucionaliziran u nazivu „[[Hrvatska zajednica Herceg-Bosna]]“ (kasnije promijenjeno u „[[Hrvatska Republika Herceg-Bosna]]" političko-teritorijalne jedinice proglašene [[1991.]], koja je djelovala u kontekstu rata i složenih političko-vojnih odnosa u zemlji. Historiografska literatura naglašava da je ova upotreba predstavljala modernu političku konstrukciju, koja se razlikovala od ranijih književnih i geografskih značenja istog izraza.<ref>{{cite book |last=Burg |first=Steven L. |last2=Shoup |first2=Paul S. |title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention |publisher=M.E. Sharpe |year=1999 |pages=127–133 |language=English}}</ref> U međunarodnoj akademskoj literaturi i pravnoj dokumentaciji, posebno u presudama [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]], „Herceg-Bosna“ se analizira kao dio političkog i vojnog konteksta sukoba između hrvatskih i bošnjačkih političkih i vojnih struktura. Ovi izvori opisuju njeno formiranje, institucionalni razvoj i kasniju transformaciju, pri čemu se termin koristi isključivo kao naziv za određeni politički entitet iz perioda 1990-ih, bez povezivanja s ranijim književnim ili historiografskim upotrebama.<ref>{{cite web |title=Prosecutor v. Prlić et al. - Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |year=2013 |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-judgement.pdf |access-date=2026-04-22 |language=English}}</ref> Savremena historiografija naglašava potrebu jasnog razlikovanja između ranijih deskriptivnih i književnih upotreba izraza „Herceg-Bosna“ i njegove političke upotrebe tokom 1990-ih godina, kako bi se izbjegla anahronistička interpretacija historijskih izvora. Autori poput [[Marko Attila Hoare|Marka Attile Hoarea]] ističu da se značenje termina u ratnom periodu mora posmatrati u okviru specifičnih političkih okolnosti raspada [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]], a ne kao kontinuitet ranijih kulturno-geografskih upotreba.<ref>{{cite book |last=Hoare |first=Marko Attila |title=The History of Bosnia: From the Middle Ages to the Present Day |publisher=Saqi Books |year=2007 |pages=392–398 |language=English}}</ref> == Reference == {{reflist}} == Literatura == * {{cite book |last=Šišić |first=Ferdo |title=Herceg-Bosna prigodom aneksije: geografsko-etnografsko-historička i politička razmatranja |publisher=Piščeva naklada |location=Sarajevo |year=1908 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2015/12/Ferdo-pl.-%C5%A0i%C5%A1i%C4%87-Herceg-Bosna-prigodom-aneksije_opt.pdf |language=hr}} * {{cite book |last=Skok |first=Petar |title=Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika |publisher=Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti |location=Zagreb |year=1971 |language=hr}} * {{cite journal |last=Zovko |first=Ivan |title=Hrvatstvo u narodnoj uspomeni Hercegovaca |journal=Zbornik za narodni život i običaje Južnih Slavena |publisher=Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti |year=1899 |volume=4 |pages=150–160 |language=hr}} * {{cite journal |last=Ćatić |first=Musa Ćazim |title=Herceg Bosni |journal=Nada |date=1905-06-15 |volume=11 |issue=6 |pages=223–225 |language=hr}} * {{cite journal |last=Martić |first=Grgo |title=Bosna i Hrvatska |journal=Nada |date=1904-10-01 |volume=10 |issue=10 |pages=175–176 |language=hr}} == Vidi također == * Bosna i Hercegovina * Hercegovina * Stjepan Vukčić Kosača [[Kategorija:Historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historiografija]] [[Kategorija:Etimologija]] f4119siyglu7di4oyax0umjt3j17yk6 0 57010 3836840 3748315 2026-04-23T21:00:41Z Cakla 165904 izvori 3836840 wikitext text/x-wiki '''Hipertenzija''' ili '''visoki pritisak''' je [[bolest]] u kojoj je trajno povišen [[pritisak]] [[krv]]i u [[arterija]]ma.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hypertension|title=Hypertension|website=www.who.int|language=en|access-date=2026-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-pressure/symptoms-causes/syc-20373410|title=High blood pressure (hypertension): Controlling this common health problem-High blood pressure (hypertension) - Symptoms & causes|website=Mayo Clinic|language=en|access-date=2026-04-23}}</ref> Arterijski pritisak nije stalna nego pulsatilna vrijednost te se neprekidno mijenja tokom 24 sata, i to od najviših vrijednosti tokom [[sistola|sistole]] (sistolički arterijski tlak) do najnižih vrijednosti za vrijeme [[dijastola|dijastole]] [[srce|srca]] (dijastolički arterijski tlak). Ako su te vrijednosti povišene u odnosu na prihvaćene granice, takvo stanje nazivamo hipertenzijom. Vrijednosti normalnog arterijskog pritiska su arbitrarno određene te variraju između pojedinih država i zdravstvenih sistema, ali su ipak najšire prihvaćeni kriteriji [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]] (SZO), prema kojima se vrijednosti sistoličkog arterijskog pritiska više ili jednake 140 mmHg i/ili dijastoličkog arterijskog pritiska više ili jednake 90 mmHg<ref name=":0" />, dobivene u tri uzastopna, adekvatna mjerenja tokom 1-3 sedmice, smatraju hipertenzijom.<ref>{{Cite journal|date=2026-03-24|title=Hypertension: Background, Etiology, Pathophysiology|url=https://emedicine.medscape.com/article/241381-overview|journal=MedScape}}</ref> Postoje dvije osnovne vrste hipertenzije, a to su primarna i sekundarna'''.''' Primarna ili esencijalna hipertenzija je najčešći oblik ovog stanja. Glavna karakteristika primarne hipertentije jeste povišen krvni pritisak bez jasno determinisanog uzroka'''.''' Praksa pokazuje da u većini slučajeva, kombinacija genetskih faktora kao što su starenje i način života igra ključnu ulogu u nastanku primarne hipertenzije, a ovo stanje može dodatno pogoršati konzumiranje duhanskih proizvoda, prekomjerna konzumacija alkohola, te nedostatak tjelesne aktivnosti. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://asabolnica.ba/blog/sta-je-hipertenzija-i-koje-sve-vrste-postoje|title=Simptomi i dijagnoza hipertenzije {{!}} ASA Bolnica Sarajevo|date=2024-06-10|website=asabolnica.ba|language=bs|access-date=2026-04-23}}</ref> Iako je do danas opisano oko pedeset različitih razloga povišenog arterijskog pritiska, ti sekundarni oblici mogu objasniti samo oko 5% slučajeva bolesti. Dijagnosticiranje hipertenzije dodatno je komplikovano određivanjem tačnih vrijednosti arterijskog pritiska, kako zbog promjenjivog, pulsativnog karaktera arterijskog pritiska, tako i zbog dnevnih oscilacija koje uvelike ovise o okolnostima u kojima se jedinka nalazi. == Simptomi == Većina ljudi s hipertenzijom ne osjeća simptome. Vrlo visok krvni pritisak može uzrokovati glavobolje, zamagljen vid, bol u prsima i druge tegobe. Mjerenje krvnog pritiska je najbolji način da saznate imate li povišen krvni pritisak. Ako se hipertenzija ne liječi, može dovesti do drugih zdravstvenih stanja kao što su bolesti [[Bubreg|bubrega]], srčane bolesti i [[moždani udar]].<ref name=":0" /> Osobe s izuzetno visokim krvnim pritiskom (obično 180/120 ili više) mogu imati sljedeće simptome: * jake glavobolje * bol u prsima * vrtoglavica * otežano disanje * mučnina * povraćanje * zamagljen vid * anksioznost * zbunjenost * zujanje u ušima * krvarenje iz nosa * nepravilan srčani ritam<ref name=":1" /> == Vanjski linkovi == * [http://medicor.wordpress.com Čarobni svijet medicine] * [http://www.scribd.com/doc/29038722/Valentina-%C5%A0ekari%C4%87-Hipertenzija Hipertenzija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609151729/http://www.scribd.com/doc/29038722/Valentina-%C5%A0ekari%C4%87-Hipertenzija |date=9. 6. 2010 }} * [http://medicor.wordpress.com/2010/03/29/hipertenzijasta-je-povisen-krvni-pritisak Šta je povišen krvni pritisak] * [http://medicor.wordpress.com/2010/03/29/hipertenzijapodela-uzroci-i-simptomi-povisenog-pritiska Podjela, uzroci i simptomi povišenog pritiska] * [http://medicor.wordpress.com/2010/03/29/hipertenzija-komplikacije-i-dijagnostikovanje-povisenog-krvnog-pritiska Komplikacije i dijagnostika povišenog krvnog pritiska] * [http://medicor.wordpress.com/2010/03/29/hipertenzija-higijensko-dijetetski-rezim Hipertenzija : higijensko-dijetetski režim] == Reference == <references /> {{Spisak simptoma bolesti}} {{Commonscat|Hypertension}} [[Kategorija:Kardiovaskularne bolesti]] [[Kategorija:Hipertenzija]] gs9u8zfxfjkmnk7qhvavibn9t9ce2tv 0 57089 3836845 3198063 2026-04-23T21:24:49Z De71la 163722 infokutija zastava 3836845 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zastava|naslov=Zastava Butana|slika=Flag of Bhutan.svg|proporcije=2:3|usvojena=1969.}} '''Zastava Butana''' se sastoji od bijelog [[zmaj]]a na crvenoj i narandžastoj podlozi. [[Zastava]] je podijeljena iz donjeg lijevog ugla na dva trokuta. Gornji trokut je žut, a donji narandžast. Zmaj je smješten na graničnu liniju, okrenut od donjeg ugla.<ref>{{Cite web|url=https://flagpedia.net/bhutan|title=Flag of Bhutan|website=flagpedia.net|language=en|access-date=2026-04-23}}</ref> Ova zastava sa manjim izmjenama se koristi od [[19. vijek]]a, a svoj sadašnji oblik dobila je 1969. godine.<ref>{{Cite book|title=ZASTAVE SVIJETA|publisher=Robert Frederick Ltd.|year=2008|isbn=9537612085|location=Kina}}</ref> Zmaj prikazan na zastavi je ''Pijani zmaj'' ili ''Zmaj grom'' koji predstavlja lokalno ime [[Butan (država)|Butana]], ''zemlja Zmaja''. Zmaj ima dragulje u svojim kandžama, što predstavlja bogatstvo. Žuta boja predstavlja sekularnu monarhiju, a narandžasta [[budizam]]. == Također pogledajte == * [[Grb Butana]] == Reference == <references /> {{Zastave Azije}} {{Commonscat|Flags of Bhutan}} [[Kategorija:Zastave država|Butan]] [[Kategorija:Butan]] 0hsqcczenuzwjugld1l3xtsuhppzrqw 0 58455 3836837 3324539 2026-04-23T20:45:26Z Icodense 82984 Freidrich → Friedrich 3836837 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} Abecedni spisak [[Filozofija|filozofa]] je veoma velik, pa je raspodijeljen na više stranica. Da pronađete filozofa čije ime znate, kliknite na prvo slovo njenog ili njegovog imena. ''Možete pomoći enciklopediji Wikipedia na bosanskom jeziku, tako što ćete napisati nedostajuće članke, ili proširiti postojeće, istovremeno poštujući pravila pisanja članaka.'' {{spisak filozofa}} == A == * [[Anathon Aall|Aall, Anathon]] ([[Nesseby]], [[15. august]] [[1867]] – [[Oslo]], [[9. januar]] [[1943]]) * [[Richard Ithamar Aaron|Aaron, Richard Ithamar]] ([[1901]] – [[1987]]) – velški filozof * [[Muhammad Abduh|Abduh, Muhammad]] ([[1849]] – 1905) – egipatski filozof * [[Masao Abe|Abe Masao]] (r. 1915 – ) – japanski filozof * [[Pierre Abelard|Abelard, Pierre]] * [[Wolfgang Abendroth|Abendroth, Wolfgang]] ([[2. maj]]a [[1906]] – [[15. septembar]] [[1985]]) – njemački filozof * [[Isaac Abravanel|Abravanel, Isaac]] ([[1437]] – [[1508]]) [[Židovi|židovski]] filozof * [[Kathy Acker|Acker, Kathy]] (1948–1997) – američka filozofistica * [[Jovica Aćin|Aćin, Jovica]] * [[Karl Adam|Adam, Karl]] * [[Charles J. Adams|Adams, Charles J.]] * [[Robert Adamson|Adamson, Robert]] ([[Edinburg]], [[19. januar]]a [[1852]] – [[8. februar]]a [[1902]]) * [[Jane Addams|Addams, Jane]] ([[Cedarville, Illinois)|Cedarville]], [[6. septembar]], [[1860]] – [[Chicago]], [[21. maj]]a [[1935]]) – američka filozofistica * [[Kathryn Pyne Addelson|Addelson, Kathryn Pyne]] (1932 – ) – američka filozofistica * [[Rae Addison|Addison, Rae]] ([[2000]] – [[]]) ziva je * [[Adelard iz Batha]] (oko [[1100]]) * [[Erich Adickes|Adickes, Erich]] ([[1866]] – [[1928]]) njemački filozof * [[Alfred Adler|Adler, Alfred]] ([[Penzing]], [[7. februar]] [[1870]] – [[Aberdeen]], [[Škotska]], [[28. maj]] [[1937]]) * [[Max Adler|Adler, Max]] ([[Beč]], [[5. januar]] [[1873]] – [[28. juni]] [[1937]]) * [[Vladimir Viktorovič Adoratski|Adoratski, Vladimir Viktorovič]] ([[1878]] – [[1945]]) * [[Theodor Adorno|Adorno, Theodor]] ([[1903]] – [[1969]]) – njemački filozof * [[Božidar Adžija|Adžija, Božidar]] ([[Drniš]], [[1890]] – [[Zagreb]], [[1941]]) * [[Sayed Jamaluddin Afgani|Afgani, Sayed Jamaluddin]] (1838–1897) – afganistanski filozof * [[Ben Agger|Agger, Ben]] – američki filozof * [[Maria Gaetana Agnesi|Agnesi, Maria Gaetana]] ([[Italija]], [[1718]] – [[1799]]) * [[Rudolf Agricola|Agricola, Rudolf]] ([[1443]] – [[1485]]) * [[Agrippa|Agrippa (Agripass)]] * [[Heinrich Agripa von Nettesheim|Agripa von Nettesheim, Heinrich]] * [[Giorgio Agumben|Agumben, Giorgio]] * [[Aijaz Ahmad|Ahmad, Aijaz]] – indijski filozof * [[Ahmes]] * [[Ajdesije]] * [[Kazimierz Ajdukiewicz|Ajdukiewicz, Kazimierz]] ([[Tarnopol]], [[Galicija, Ukrajina|Galicija]] [[12. decembar]] [[1890]] – [[Varšava]], [[Poljska]] [[12. april]] [[1963]]) – poljski [[filozof]] * [[Akhilananda]] * [[Jozef ben Akiva|Akiva, Jozef ben]] ([[50]] – [[132]]) – židovski filozof * [[Ljubov Isakovna Akselrod|Akselrod, Ljubov Isakovna]] (1868 – 1946) * [[Pavel Borisovič Akselrod|Axelrod, Pavel Borisovič]] (1850–1928) – ruski filozof * [[Ksenija Aksentijević|Aksentijević, Ksenija]] ([[1894]] – [[1981]]) * [[Toma Akvinski|Akvinski Toma]] ([[Italija]], [[1225]] – [[1274]]) * [[Emile Auguste Chartier|Alain (Emile Auguste Chartier)]] * [[Alain de Benoist]] * [[Alain de Lille|Alain de Lille (Alanus ab Insulis)]] * [[Albert iz Saksonije|Albert iz Saksonije (Albert von Sachsen)]] * [[Albert Veliki|Albert Veliki (Albertus Magnus)]] ([[Launingen]] na [[Dunav]]u, oko [[1200]] – [[Köln]], [[15. novembar]] [[1280]]) – njemački filozof * [[Albin]] * [[Linda Martin Alcoff|Alcoff, Linda Martin]] (1955 – ) – američka filozofistica * [[Alquin]] * [[Aleksandar Afrodizijski]] (kraj [[2. vijek|II.]] i početak [[3. vijek|III.]] vijeka) – starogrčki filozof * [[Georgij Fedorovič Aleksandrov|Aleksandrov, Georgij Fedorovič]] (1908 – 1961) * [[Beda Aleman|Aleman, Beda]] * [[Jean de Roud Alembert|Alembert, Jean de Roud]] ([[Pariz]], [[16. novembar]] [[1717]] – [[Pariz]], [[29. oktobar]] [[1783]]) * [[Alexander of Hales|Alexander of Hales (Aleksandar Haleški)]] (1185 – 1245) * [[Samuel Alexander|Alexander, Samuel]] (1859 – 1938) * [[Al Farabi]] (oko [[870]] – [[950]]) * [[Alfredus Anglicus|Alfredus Anglicus (Alfred Engleski)]] (oko 1200) * [[Al Gazel]] * [[Antonio Aliotta|Aliotta, Antonio]] ([[Palermo]], [[1881]] – [[1964]]) – italijanski filozof * [[Gordon Allport|Allport, Gordon]] (1897–1967) – američki filozof * [[Al–Kindi]] ([[Kufa]], [[Abasidi|Abasidski halifat]], [[801]] – [[873]]) * [[Alkmeon| Alkmeon iz Krotona ]] * [[Charles Grant Allen|Allen, Charles Grant]] * [[R. E. Allen|Allen, R. E.]] * [[Paul Alsberg|Alsberg, Paul]] * [[Paul Althaus|Althaus, Paul]] (1888–1966) – njemački filozof * [[Johannes Althusius|Althusius, Johannes]] (1557–1638) – njemački filozof * [[Louis Althusser|Althusser, Louis]] (1918–1990) – francuski filozof * [[Thomas J.J. Altizer|Altizer, Thomas J.J.]] (1927 – ) * [[Amarlih|Amarlih(Amaury de Bene)]] iz Bene * [[Amane]] * [[Lazerowitz, Alice Ambrose|Ambrose Lazerowitz, Alice]] (1906 – 2001) – britanska filozofistica * [[Edward Scribner Ames|Ames, Edward Scribner]] (1870–1958) – američki filozof * [[Samir Amin|Amin, Samir]] ([[1931]]) – egipatski filozof * [[Amonije Sakas]] * [[Amonije]] iz [[Aleksandrija|Aleksandrije]] * [[Amonije|Amonije iz Atene]] * [[Amonije|Amonije Hermijin]] * [[Amusin]] * [[Anaksagora]] * [[Anaksarh]] iz [[Abdera|Abdere]] * [[Anaksimandar]] * [[Anaksimen]] * [[Rajanaka Anandavardhana|Anandavardhana, Rajanaka]] * [[Anatolije]] * [[Benedict Anderson|Anderson, Benedict]] (1936 – ) * [[Francis sir Anderson|Anderson, Francis sir]] ([[1858]] – [[1941]]) * [[John Anderson|Anderson, John]] ([[1893]] – [[1962]]) * [[Perry Anderson|Anderson, Perry]] (1938 – ) – britanski filozof * [[Lou Andreas–Salome|Andreas–Salome, Lou]] (1861–1937) * [[Andronik]] (s [[Rodos]]a) (oko [[60. p. n. e.]] – [[50. p. n. e.]]) * [[Androtion]] * [[Christos Androustos|Androustos, Christos]] (1869–1935) – grčki filozof * [[James Rowland Angell|Angell, James Rowland]] (1869–1949) – američki filozof * [[Anikerid]] * [[Peter Annet|Annet, Peter]] (1693–1769) – engleski filozof * [[Gertrude Elizabeth Margaret Anscombe|Anscombe, Gertrude Elizabeth Margaret]] (1919 – 2001) – engleska filozofistica * [[Anselmo Canterburyjski]]sveti (1033 – 1109) ** Proslogium; * [[Antifont]] ([[5. vijek p. n. e.]] – starogrčki filozof * [[Antioh]] iz [[Askalon]]a ([[1. vijek p. n. e.]]) – starogrčki filozof * [[Antipatros]] * [[Antisten]] iz [[Atena (grad)|Atene]] ([[444. p. n. e.]] – [[365. p. n. e.]]) – starogrčki filozof * [[Carlo Antoni|Antoni, Carlo]] (1896 – 1959) * [[Ernst Friedrich Apelt|Apelt, Ernst Friedrich]] (1812 – 1859) * [[Karl Otto Appel|Appel, Karl Otto]] (1922 –) njemački filozof * [[Apolodor]] * [[Apolonije iz Tijane]] * [[Kwame Anthony Appiah|Appiah, Kwame Anthony]] – ganski filozof * [[D. Apter|Apter, D.]] * [[Jovan Aranđelović|Aranđelović, Jovan]] ([[Leskovac]] [[1935]] – ) srpski filozof * [[Dobrilo Aranitović|Aranitović, Dobrilo]] * [[Aratus]] * [[Roberto Ardigo|Ardigo, Roberto]] ([[Casteldidone]], [[21. januar]] [[1828]] – [[Mantova]], [[1920]]) * [[Hannah Arendt|Arendt, Hannah]] ([[Linden]], [[Hannover]], [[14. oktobar]] [[1906]] – [[New York]], [[4. decembar]] [[1975]]) – [[Njemačka|njemačka filozofistica]] * [[Pietro Aretino|Aretino, Pietro]] (1492 – 1556) * [[Arhita]] ([[Tarent]], [[428. p. n. e.]] – [[347. p. n. e.]]) * [[Arijan Flavije]] iz Nikomedije (II. vijek) grčki filozof * [[Arije]] * [[Aristarh]] * [[Marcije Aristid|Aristid, Marcije]] ([[II. vijek]]) * [[Aristip iz Kirene]] (oko [[435. p. n. e.]] – [[335. p. n. e.|355. p. n. e.]]) grčki filozof * [[Aristobul]] (oko [[160. p. n. e.|160. prije Krista]]) * [[Aristoklo]] iz Mesane (druga polovina II. vijeka) grčki filozof * [[Aristoksen]] iz Tarenta (oko [[354. p. n. e.]] grčki filozof * [[Ariston iz Aleksandrije]] ([[I. vijek p. n. e.]]) * [[Ariston iz Hija]] ([[III. vijek p. n. e.]]) grčki filozof * [[Aristotel]] ([[Stagira]] u [[Trakija|Trakiji]], [[384. p. n. e.]] – [[Halkida]], [[322. p. n. e.]]) – [[Stara Grčka|starogrčki]] filozof * [[Arkesilaj]] iz Pitane (315/4 – 241/40. prije Krista) * [[Ante Armanini|Armanini, Ante]] * [[David Malet Armstrong|Armstrong, David Malet]] (1926 – ) – australijski filozof * [[Antoine Arnauld|Arnauld, Antoine]] (1612–1694) – francuski filozof * [[Ernst Moritz Arndt|Arndt, Ernst Moritz]] * [[H. Werner Arndt|Arndt, H. Werner]] (1769 – 1860) njemački filozof * [[Hans Arnim|Arnim,Hans]] (1859 – 1931) njemački filozof * [[Arnobije]] (umro oko 326) * [[Đuro Arnold|Arnold, Đuro]] * [[Matthew Arnould|Arnould, Matthew]] (1822–1888) – engleski filozof * [[Raymond Claude Ferdinand Aron|Aron, Raymond Claude Ferdinand]] (1905 –) * [[Stanley Aronowitz|Aronowitz, Stanley]] (1933 – ) – američki filozof * [[Asanga]] * [[Bill Ashcroft|Ashcroft, Bill]] (1946 – ) – australijski filozof * [[Asklepijad]] iz [[Prusa|Pruse]](oko [[124. p. n. e.]] – oko [[34. p. n. e.]]) grčki filozof * [[Valentin Ferdinandovič Asmus|Asmus, Valentin Ferdinandovič]] (1894 – 1975) * [[Friedrich Ast|Ast, Friedrich]] (1778 – 1841) njemački filozof * [[Carlos Astrada|Astrada, Carlos]] (1894–1970) – argentinski filozof * [[Atanasije]] * [[Ksenija Atanasijević|Atanasijević, Ksenija]] * [[Atenagora]] iz Atene (oko 170) grčki filozof * [[Ti–Grace Atkinson|Atkinson, Ti–Grace]] – američka filozofistica * [[Jacques Attali|Attali, Jacques]] (1943 – ) * [[Gustaf Aulen|Aulen, Gustaf]] (1879–1978) – švedski filozof * [[Augustin Aurelije]] * [[Marko Aurelije|Aurelije Marko]] ([[Rim]], [[26. travnja]] [[121]] – [[Vindobona]] ([[Beč]]), [[17. ožujka]] [[180]]) * [[Sri Ghose Aurobindo|Aurobindo, Sri Ghose]] (1872 – 1950) – indijski filozof * [[John Austin|Austin, John]] (1790 – 1859) – britanski filozof * [[John Langshaw Austin|Austin, John Langshaw]] (1911 – 1960) – britanski filozof * [[Avdispahić]] * [[Richard Heinrich Ludwig Avenarius|Avenarius, Richard Heinrich Ludwig]] (1843–1896) – njemački filozof * [[Averoes|Averoes (ibn Roshd) ]] (1126 – 1198) * [[Avicebron|Avicebron (Salamon ibn Gabriel)]] ([[Málaga]], oko [[1021]] – [[Valencia (grad)|Valencija]], oko [[1058]]), [[Španija|španski]] srednjovjekovni filozof * [[Avicena|Avicena (Abu–Ali ibn Sina)]] (980 – 1037) * [[Kostas Axelos|Axelos, Kostas]] * [[Alfred Jules Ayer|Ayer, Alfred Jules]] (1910 –1989) – britanski filozof == B == * [[Franz Xaver von Baader|Baader, Franz Xaver von]] ([[Minhen]], [[27. mart]] [[1765]] – [[23. maj]] [[1841]]) – njemački filozof * [[Irving Babbit|Babbit, Irving]] ([[1865]] – [[1933]]) * [[Ivan Babić|Babić, Ivan]] ([[Imotski]], [[23. mart]] [[1961]]) * [[Gaston Louis Pierre Bachelard|Bachelard, Gaston Louis Pierre]] ([[1884]] – [[1964]]) – [[Francuska|francuski]] filozof * [[Suzanne Bachelard|Bachelard, Suzanne]] (r. 1919 – ) – švicarska filozofistica * [[Johann Jakob Bachofen|Bachofen, Johann Jakob]] (1815–1887) – švicarski filozof * [[Backhaus|Backhaus]] * [[Francis Bacon|Bacon, Francis]] ([[London]], [[22. januar]] [[1561]] – [[Highgate]] [[9. april]] [[1626]]) – britanski filozof * [[Roger Bacon|Bacon, Roger]] * [[Arsen Bačić|Bačić, Arsen]] * [[Abdel Rahman Badawi|Badawi, Abdel Rahman]] (1917 – 2002. ) – egipatski filozof * [[Elisabeth Badinter|Badinter, Elisabeth]] (r. 1944 – ) – [[Francuska|francuski]] filozof * [[Alain Badiou|Badiou, Alain]] (r. 1937 – ) – [[Francuska|francuski]] filozof * [[Bonifac Badrov|Badrov, Bonifac]] – hrvatski filozof * [[Leo Baeck|Baeck, Leo]] (1873 – 1956) – židovski filozof * [[Dirk Baecker|Baecker, Dirk]] * [[Clemens Baeumker|Baeumker, Clemens]] (1853 – 1924) – njemački filozof * [[Julian Baggini|Baggini, Julian]] * [[Julius Bahnsen|Bahnsen, Julius]] * [[Carl Friedrich Bahrdt|Bahrdt, Carl Friedrich]] (1740 – 1792) – njemački filozof * [[Mihail Mihailovič Bahtin|Bahtin, Mihail Mihailovič]] * [[Alice Ann Bailey|Bailey, Alice Ann]] * [[Annette C. Baier|Baier, Annette C.]] (r. 1929 – ) – novozelandski filozof * [[Kurt Baier|Baier, Kurt]] (r. 1917 – ) – austrijski filozof * [[Alexander Bain|Bain, Alexander]] (1818 – 1903) – škotski filozof * [[Vjekoslav Bajsić|Bajsić, Vjekoslav]] – hrvatski filozof * [[Mikhail Bakhtin|Bakhtin, Mikhail]] (1895 – 1975) – ruski filozof * [[Konstantin Spiridonovič Bakradze|Bakradze, Konstantin Spiridonovič]] * [[Mihail Aleksandrovič Bakunjin|Bakunjin, Mihail Aleksandrovič]] (1814–1876) – ruski filozof * [[James Mark Baldwin|Baldwin, James Mark]] * [[Arthur James Balfour|Balfour, Arthur James]] ([[Whittingehame]], [[25. juli]] [[1848]] – [[Woking]], [[19. mart]] [[1930]]) * [[John Balguy|Balguy, John]] (1686 – 1748. ) – engleski filozof * [[Étienne Balibar|Balibar, Étienne]] (r. 1942 – ) – [[Francuska|francuski]] filozof * [[Karlo Balić|Balić, Karlo]] ([[Katuni]], kod [[Omiš]]a [[6. decembar]] [[1899]] – [[1977]]) – hrvatski filozof * [[Pierre Simon Ballanche|Ballanche, Pierre Simon]] * [[Dominic Banez|Banez, Dominic]] (1528 – 1604) – španski filozof * [[Antonio Banfi|Banfi, Antonio]] (1886 – 1957) – italijanski filozof * [[Yehoshua Bar–Hillel|Bar–Hillel, Yehoshua]] (1915 – 1976) – židovski filozof * [[Meir Bar–Ilan|Bar–Ilan, Meir]] (1880 – 1949) – židovski filozof * [[Bat–Ami Bar On|Bar On, Bat–Ami]] – židovski filozof * [[Yehoshua Bar–Hillel|Bar–Hillel, Yehoshua]] * [[Paul A. Baran|Baran, Paul A.]] (1910 – 1964. ) – američki filozof * [[Damir Barbarić|Barbarić, Damir]] – hrvatski filozof * [[Henri Barbusse|Barbusse, Henri]] (1873 – 1935) – [[Francuska|francuski]] filozof * [[Ruth Bardan Marcus|Bardan Marcus, Ruth]] (r. 1921 – ) – američki filozof * [[Christoph Gottlieb Bardili|Bardili, Christoph Gottlieb]] * [[Theodor M. Bardmann|Bardmann, Theodor M.]] * [[Stephen Francis Barker|Barker, Stephen Francis]] * [[Hazel Estella Barnes|Barnes, Hazel Estella]] * [[Hazel Barnes|Barnes, Hazel]] (r. 1915 – ) – američki filozof * [[Luís Filipe Barreto|Barreto, Luís Filipe]] (r. 1954 – ) – portugalski filozof * [[Michèle Barrett|Barrett, Michèle]] – britanska filozofistica * [[John Barth|Barth, John]] (r. 1930 – ) – američki filozof * [[Karl Barth|Barth, Karl]] (1886 – 1968) – švicarski filozof * [[Paul Barth|Barth, Paul]] * [[Roland Barthes|Barthes, Roland]] (1915 – 1980) – [[Francuska|francuski]] filozof * [[Sandra Lee Bartky|Bartky, Sandra Lee]] – američki filozof * [[Benimadhab Barua|Barua, Benimadhab]] * [[Victor Basch|Basch, Victor]] * [[Johann Bernhard Basedow|Basedow, Johann Bernhard]] (1724 – 1790) – njemački filozof * [[Danilo Basta|Basta, Danilo]] * [[Georges Bataille|Bataille, Georges]] (1897 – 1962) – [[Francuska|francuski]] filozof * [[Charles Bateux|Bateux, Charles]] * [[Andrea Battistini|Battistini, Andrea]] * [[Bruno Bauch|Bauch, Bruno]] * [[Jean Baudrillard|Baudrillard, Jean]] ([[Reims]], [[29. juli]] [[1929]] – [[6. mart]] [[2007]]) – francuski filozof. * [[Henri Baudrillart|Baudrillart, Henri]] * [[Antun Bauer|Bauer, Antun]]([[Breznica]] kod [[Bisage|Bisaga]], [[11. februar]] [[1856]] – [[Zagreb]], [[7. decembar]] [[1937]]) – hrvatski filozof * [[Bruno Bauer|Bauer, Bruno]] (1809 – 1882) – njemački filozof * [[Otto Bauer|Bauer, Otto]] (1881 – 1938) – austrijski filozof * [[Julius Baumann|Baumann, Julius]] * [[Zygmunt Bauman|Bauman, Zygmunt]] (r. 1925 – ) – poljski filozof * [[David Baumgardt|Baumgardt, David]] (1890 – 1963) – židovski filozof * [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten, Alexander Gottlieb]] ([[Berlin]], [[17. juli]] [[1714]] – [[Frankfurt na Odri]], [[26. maj]] [[1762]]) njemački filozof * [[Alfred Baumler|Baumler, Alfred]] * [[Louis Eugene Marie Bautain | Bautain, Louis Eugene Marie]] (1796–1867) – [[Francuska|francuski]] filozof * [[Albert Bazala|Bazala, Albert]] * [[Vladimir Alexandrovich Bazarov|Bazarov, Vladimir Alexandrovich]] (1874–1939) – ruski filozof * [[Pierre Bayle|Bayle, Pierre]] (1647 – 1706) – francuski filozof * [[Monroe Curtis Beardsley|Beardsley, Monroe Curtis]] (1915 – 1985) – američki filozof * [[James Beattie|Beattie, James]] (1735 – 1803) – škotski filozof * [[Jean Beaufret|Beaufret, Jean]] * [[Simone de Beauvoir|Beauvoir, Simone de]] ([[Pariz]], [[9. januar]] [[1908]] – [[Pariz]], [[14. april]] [[1986]]) – francuska filozofistica * [[Cesare Beccaria|Beccaria, Cesare]] * [[Erich Becher|Becher, Erich]] * [[Jakob Sigismund Beck|Beck, Jakob Sigismund]] (1761–1840) – njemački filozof * [[Ulrich Beck|Beck, Ulrich]] (1944 – ) – njemački filozof * [[Oskar Becker|Becker, Oskar]] (1889–1964) – njemački filozof * [[Reiner Beerling|Beerling, Reiner]] (1905–1979) – holandski filozof * [[Balthasar Bekker|Bekker, Balthasar]] * [[Visarion Grigorijevič Belinski|Belinski, Visarion Grigorijevič ]] (1811–1848) –ruski filozof * [[Daniel Bell|Bell, Daniel]] (r. 1919 – ) – američki filozof * [[Robert Neely Bellah|Bellah, Robert Neely]] (r. 1927 – ) – američki filozof * [[Julien Benda|Benda, Julien ]] * [[Friedrich Eduard Beneke|Beneke, Friedrich Eduard]] (1798–1854) – njemački filozof * [[Seyla Benhabib|Benhabib, Seyla]] (1950 – ) – turska filozofistica * [[Benko Benković|Benković, Benko]] (okolina [[Zadar|Zadra]], oko [[1460 ]] – [[Judenburg (grad)|Judenburg]], [[Austrija]], [[1523]]) – hrvatski filozof * [[Jonathan Francis Bennett|Bennett, Jonathan Francis]] (1930 – ) – novozelandski filozof * [[Max Bense|Bense, Max]] * [[Jeremy Bentham|Bentham, Jeremy]] (1748–1832) – britanski filozof * [[Émile Benveniste|Benveniste, Émile]] (1902–1976) – francuski filozof * [[Jessica Benjamin|Benjamin, Jessica]] – američki filozof * [[Walter Benjamin|Benjamin, Walter]] (1892–1940) – njemački filozof * [[Jelena Berberović|Berberović, Jelena]] * [[Nikolaj Berđajev|Berđajev, Nikolaj]] (1874–1948) – ruski filozof * [[Michael Berenbaum|Berenbaum, Michael]] (1945 – ) – američki filozof * [[Berenger iz Toursa|Berenger iz Toursa]] * [[Milica Bergant|Bergant, Milica]] * [[Monica Berger|Berger, Monica]] * [[Gaston Berger|Berger, Gaston]] ([[1896]] – [[1960]]) – senegalski filozof * [[Peter L. Berger|Berger, Peter L.]] – američki filozof * [[Henri Bergson|Bergson, Henri]] (1859–1941) – francuski filozof * [[Johann Erich Berger|Berger, Johann Erich]] * [[Gustav Bergmann|Bergmann, Gustav]] (1906–1987) – austrijski filozof * [[Jeffrey Bergner|Bergner, Jeffrey]] * [[Henri Bergson|Bergson, Henri]] ([[Pariz]], [[18. oktobar]] [[1859]] – [[Pariz]], [[4. januar]] [[1941]]) – francuski filozof * [[Claude Gillermet Berigard|Berigard, Claude Gillermet]] * [[George Berkeley|Berkeley, George]] (1685–1753) – irski filozof * [[Gerrit Cornelius Berkouwer | Berkouwer, Gerrit Cornelius]] (1903–1996) – holandski filozof * [[Eliezer Berkovits|Berkovits, Eliezer]] (1908–1992) – rumunski filozof * [[Isaiah Berlin|Berlin, Isaiah]] (1909–1997) * [[Rudolf Berlinger|Berlinger, Rudolf]] * [[Duško Berlot|Berlot, Duško]] * [[Bernard iz Chartresa|Bernard iz Chartresa]] * [[Bernard iz Clairvauxa|Bernard iz Clairvauxa ]] * [[Silvestris Bernard|Bernard, Silvestris (B. Iz Toursa)]] * [[Robert Bernasconi|Bernasconi, Robert]] (1950 – ) * [[Paul Bernays|Bernays, Paul]] * [[Rudolf Bernet|Bernet, Rudolf]] * [[Johann Bernoullis|Bernoullis, Johann]] * [[Eduard Bernstein|Bernstein, Eduard]] (1850–1932) – njemački filozof * [[Alfred Bertholet|Bertholet, Alfred]] * [[Laszlo Bertok|Bertok, Laszlo]] * [[Ernst Bertram|Bertram, Ernst]] * [[Michael Berube|Berube, Michael]] * [[Hakim Bey|Bey, Hakim]] * [[Ivan Basilius Bessarion|Bessarion, Ivan Basilius]] * [[Evert Beth|Beth, Evert]] * [[Karl Beth|Beth, Karl]] (1872–1959) – njemački filozof * [[Emilio Betti|Betti, Emilio]] * [[Wilhelm Raimund Beyer|Beyer, Wilhelm Raimund]] * [[Klaus von Beyme|Beyme, Klaus von]] * [[Homi K. Bhabha|Bhabha, Homi K.]] (1949 – ) – indijski filozof * [[Bhartrihari|Bhartrihari]] – indijski filozof * [[Bhavabhuti|Bhavabhuti]] – indijski filozof * [[Steven Biel|Biel, Steven ]] * [[Walter Biemel|Biemel, Walter]] * [[Alfred Binet|Binet, Alfred]] (1857–1911) – francuski filozof * [[Ludwig Binswanger|Binswanger, Ludwig]] (1881–1966) – njemački filozof * [[Norman Birnbaum|Birnbaum, Norman]] * [[Max Black|Black, Max]] (1909–1988) * [[Simon Blackburn|Blackburn, Simon]] * [[Susan Blackmore|Blackmore, Susan]] * [[William Blake|Blake, William]] (1757–1827) – engleski filozof * [[Brand Blanchard|Blanchard, Brand]] * [[Maurice Blanchot|Blanchot, Maurice]] (1907–2003) – francuski filozof * [[Joseph Blau|Blau, Joseph]] * [[Ernst Bloch|Bloch, Ernst]] ([[Ludwigshafen]], [[8. juli]] [[1885]] – [[Tübingen]], [[4. august]] [[1977]]) – njemački filozof * [[Marc Bloch | Bloch, Marc]] (1886–1944) – francuski filozof * [[Maurice Edouard Blondel | Blondel, Maurice Edouard]] (1861–1949) – francuski filozof * [[Harold Bloom|Bloom, Harold]] (r. 1930) – židovski filozof * [[Hans–Christoph Blumenberg|Blumenberg, Hans–Christoph]] (1920–1996) – njemački filozof * [[Norberto Bobbio|Bobbio, Norberto]] * [[Jozef Bochenski|Bochenski, Jozef]] * [[Jean Bodin|Bodin, Jean]] (1530 – 1596) – francuski filozof * [[Ferenc Bodrogvari|Bodrogvari, Ferenc]] * [[Jakob Boehme|Boehme, Jakob]] (1576 – 1624) – njemački filozof * [[Boetije|Boetije (Anicius Manlius Torquatus Severinus) ]] * [[Alexander A. Bogdanov|Bogdanov, Alexander A.]] ''Aleksandr Aleksandrovič Malinovski'' (1873 – 1928) – ruski filozof * [[Jakob Bohme|Bohme, Jakob]] * [[Gernot Bohme|Bohme, Gernot]] * [[Hartmut Bohme|Bohme, Hartmut]] * [[Nicolas Boileau–Despreaux|Boileau–Despreaux, Nicolas]] * [[Henry St. John Bolingbroke|Bolingbroke, Henry St. John]] (1678–1751) – britanski filozof * [[Luis Bolk|Bolk, Luis]] * [[Gerardus Johannes Petrus Josephus Bolland|Bolland, Gerardus Johannes Petrus Josephus]] * [[Otto Friedrich Bollnow|Bollnow, Otto Friedrich]] (1903 – 1992) – njemački filozof * [[Ludwig Boltzmann|Boltzmann, Ludwig]] * [[Bernhard Bolzano|Bolzano, Bernhard]] (1781–1848) – austrijski/češki filozof * [[Louis Gabriel Ambroise vicomte de Bonald|Bonald, Louis Gabriel Ambroise vicomte de]] * [[Francesco Bonatelli|Bonatelli, Francesco]] * [[Bonaventura|Bonaventura, Sveti]] ([[Italija]]), [[1221]] – [[Lyon]], [[15. juli|15. jula]] [[1274]]) * [[Peter Bondanella|Bondanella, Peter]] * [[Dietrich Bonhoeffer|Bonhoeffer, Dietrich]] (1906–1945) – njemački filozof * [[Charles Bonnet|Bonnet, Charles]] * [[Gustavo Bontadini|Bontadini, Gustavo]] (1903–1990) – italijanski filozof * [[John Elof Boodin|Boodin, John Elof]] * [[George Boole|Boole, George]] (1815–1864) – britanski filozof * [[Jean Baptiste Bordas–Demoulin|Bordas–Demoulin, Jean Baptiste]] * [[Susan Bordo|Bordo, Susan]] (r. 1948) – američki filozof * [[Franz Borkenau|Borkenau, Franz]] (1900–1957) – austrijski filozof * [[Samuel Fridericus Born |Born, Samuel Fridericus]] * [[Bernard Bosanquet|Bosanquet, Bernard]] (1848–1923) – engleski filozof * [[Medard Boss|Boss, Medard]] (1903–1990) – švicarski filozof * [[Jacques–Benigne Bossuet|Bossuet, Jacques–Benigne]] * [[Sulejman Bosto|Bosto, Sulejman]] * [[Christopher Jakob Bostrem|Bostrem, Christopher Jakob]] * [[James Boswell|Boswell, James]] * [[Ruđer Josip Bošković|Bošković, Ruđer Josip]] * [[Branko Bošnjak|Bošnjak, Branko]] * [[Thomas Bottomore|Bottomore, Thomas]] * [[Pierre Bourdieu|Bourdieu, Pierre]] (1930–2002) – francuski filozof * [[Alain Boutot|Boutot, Alain ]] * [[Emile Boutroux|Boutroux, Emile]] * [[Jacques Bouveresse|Bouveresse, Jacques]] (r. 1940) – francuski filozof * [[Oets Kolk Bouwsma|Bouwsma, Oets Kolk]] (1898–1978) – američki filozof * [[Theodore Bovet|Bovet, Theodore]] * [[Vanda Božičević|Božičević, Vanda]] * [[Milovan Božinović|Božinović, Milovan]] * [[Robert A. Bowie|Bowie, Robert A.]] * [[John Bowle|Bowle, John]] * [[Robert Boyle|Boyle, Robert]] ([[Lismore]], [[Irska]], [[25. januar]]a [[1627]] – [[London]], [[30. decembar|30. decembra]] [[1691]]) – irski filozof i naučnik * [[Carl Braaten|Braaten, Carl]] Carl (r. 1929 – ) – američki filozof * [[Francis Herbert Bradley|Bradley, Francis Herbert]] ([[1846]] – [[1924]]) – engleski filozof * [[Francis Herbert Bradley|Bradley, Francis Herbert]] (1846 – 1924) * [[Rosi Braidotti|Braidotti, Rosi]] – italijanski filozof * [[Richard Bevan Braithwaite|Braithwaite, Richard Bevan]] ([[1900]] – 1990) – britanski filozof * [[Gerd Brand|Brand, Gerd]] * [[Konstantin Branković|Branković, Konstantin]] ([[Novi Sad]], [[1814]] – [[Beograd]], [[1865]]) – srpski filozof * [[Paul Branton|Branton, Paul]] * [[Fernand Braudel|Braudel, Fernand]] (1902 – 1985) – francuski filozof * [[Herbert Braun|Braun, Herbert]] * [[Hermann Braun|Braun, Hermann]] * [[Harry Braverman|Braverman, Harry]] (1920 – 1976) – američki filozof * [[David Braybrooke|Braybrooke, David]] (r. 1924 – ) – kanadski/američki filozof * [[Bertolt Brecht|Brecht, Bertolt]] (1898 – 1956) – njemački filozof * [[Germaine Bree|Bree, Germaine]] (1907 – 2001) – francuski/američki filozof * [[Emile Brehier|Brehier, Emile]] ([[1876]] – [[1952]]) – francuski filozof * [[Franz Brentano|Brentano, Franz]] ([[ 1838 ]] – [[1917 ]])– njemački filozof * [[Stanislas Breton|Breton, Stanislas]] (r. 1913 – ) – francuski filozof * [[Kurt Breysig|Breysig, Kurt]] * [[Marija Brida|Brida, Marija]] ([[Selca]], [[1912]]) * [[Percy Williams Bridgman|Bridgman, Percy Williams]] ([[1882]] – [[1962]])– američki filozof * [[Ragnar Bring|Bring, Ragnar]] (1895 – 1988) – švedski filozof * [[Charles Dunbar Broad|Broad, Charles Dunbar]] ([[1887]] – [[1971]]) – britanski filozof * [[May Brodbeck|Brodbeck, May]] * [[Luitzen Egbertus Jan Brouwer|Brouwer, Luitzen Egbertus Jan]] ([[1881]] – [[1966]]) – holandski filozof * [[Norman Oliver Brown|Brown, Norman Oliver ]] * [[Susan Brownmiller|Brownmiller, Susan]] (r. 1935 – ) – američka filozofistica * [[Branka Brujić|Brujić, Branka]] ([[Zagreb]], [[1931]] – ) * [[Emil Brunner|Brunner, Emil]] * [[Giordano Bruno|Bruno, Giordano]] ([[Nola]], [[januar]] [[1548]] – [[Rim]], [[17. februar]]a [[1600]]) – italijanski filozof * [[Heinrich Emil Brunner|Brunner, Heinrich Emil]] (1889 – 1966) – švicarski filozof * [[Léon Brunschvicg|Brunschvicg, Léon]] (1869 – 1944) – francuski filozof * [[Georg Abelović Brutjan|Brutjan, Georg Abelović]] * [[Martin Buber|Buber, Martin]] ([[1878]] –[[1965]]) – austrijski/židovski filozof * [[Rudiger Bubner|Bubner, Rudiger ]] * [[Ludwig Buchner|Buchner, Ludwig]] ([[1824]].– [[1899]]) – njemački filozof * [[Guillaume Bude|Bude, Guillaume]] * [[Boris Buden|Buden, Boris]] * [[Grgur (Natalius) Budisaljić|Budisaljić, Grgur (Natalius)]] (– [[1550]]) – [[Hrvatska|hrvatski]] filozof * [[Aleksa Buha|Buha, Aleksa]] ([[1943]]) – srpski * [[Frantz Buhl|Buhl, Frantz ]] * [[Karl Buhler|Buhler, Karl]] ([[1884]].– [[1976]]) * [[Manfred Buhr|Buhr, Manfred]] * [[Nikolai Bukharin|Bukharin, Nikolai]] (1888–1938) – ruski filozof * [[Sergei Bulgakov|Bulgakov, Sergei]] (1871–1944) – ruski filozof * [[Rudolf Bultmann|Bultmann, Rudolf]] (1884–1976) – njemački filozof * [[Mario Bunge|Bunge, Mario]] (born 1919) – argentinski filozof * [[Jacob Burckhardt|Burckhardt, Jacob]] * [[Georges Burdeau|Burdeau, Georges]] * [[Hotimir Burger|Burger, Hotimir]] ([[Tržić]], [[1943]]) – [[Hrvatska|hrvatski]] filozof * [[Jean Buridan|Buridan, Jean]] * [[Edmund Burke|Burke, Edmund]] ([[1729]] – [[1797]]) * [[Kenneth Burke|Burke, Kenneth]] (1897–1995) – američki filozof * [[Walter Burleaus|Burleaus, Walter]] ([[1275]] – oko [[1357]]) * [[John Burnet|Burnet, John]] * [[Christopher Butler|Butler, Christopher]] * [[Joseph Butler|Butler, Joseph]] (1692–1752) – engleski filozof * [[Judith Butler|Butler, Judith]] (r. 1956 – ) – američki filozof * [[Frederick Jacobus Johannes Buytendijk|Buytendijk, Frederick Jacobus Johannes]] (1887–1974) – holandski filozof == C == * [[Pierre Jean Georges Cabanis | Cabanis, Pierre Jean Georges]] (1757–1808) – francuski filozof * [[Etienne Cabet|'''Cabet''', Etienne]] ([[1788]] – [[1856]]) * [[Amilcar Cabral | Cabral, Amilcar ]] (1924–1973) – gvinejski filozof * [[Konstantinos Cacos|'''Cacos''', Konstantinos]] * [[Roger Caillois|'''Caillois''', Roger]] ([[1913]] – ) * [[Roland Caillois|'''Caillois''', Roland]] ([[1918]] – ) * [[Edward Caird | Caird, Edward ]] (1835–1908) – škotski filozof * [[David Cairns|'''Cairns''', David]] * [[Thomas Dorion Cairns | Cairns, Thomas Dorion ]] (1901–1973) – američki filozof * [[Enrico Calef |'''Calef''', Enrico]] * [[Scot Waren Calef|'''Calef''', Scott Waren]] * [[Guido Calogero|Calogero, Guido]] ([[1904]] – ) – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Jean–Yves Calvez|Calvez, Jean–Yves]] * [[Umberto Campagnolo|Campagnolo, Umberto ]] ([[1904]] – [[1976]]) * [[Tommaso Giovano Domenico Campannella | Campannella, Tommaso Giovano Domenico]] ([[Stilo]], [[5. septembar]] [[1568]] – [[Pariz]], [[21. maj]] [[1639]]) – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Norman Robert Campbell|Campbell, Norman Robert ]] * [[Albert Camus|Camus, Albert]] ([[Mondovi]], [[7. novembar]] [[1913]] – [[Pariz]], [[4. januar]] [[1960]]) – francuski filozof * [[Georges Canguilhem | Canguilhem, Georges]] (1904–1995) – francuski filozof * [[Euryalo Cannabrava | Cannabrava, Euryalo ]] (1908–1991) – brazilski filozof * [[James P. Cannon | Cannon, James P.]] (1890–1974) – američki filozof * [[Carlo Cantoni|'''Cantoni''', Carlo]] – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Georg Cantor | Cantor, Georg ]] (1845–1918) – rusko/njemački filozof matematike * [[Martianus Capela|'''Capela''', Martianus]] * [[Wilhelm Capelle|'''Capelle''', Wilhelm]] * [[John D. Caputo | Caputo, John D. ]] (1940) – američki filozof * [[Pantaleo Carabellese|Carabellese, Pantaleo]] (1877–1948) – italijanski filozof * [[Geronimo Cardano|'''Cardano''', Geronimo (Cardanus Hieronimus)]] – italijanski filozof * [[Armando Carlini | Carlini, Armando]] (1878–1959) – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Thomas Carlyle | Carlyle, Thomas]] (1795–1881) – engleski filozof * [[Gorg de Carnee|'''Carnee''', Gorg de]] * [[Rudolf Carnap | Carnap, Rudolf ]] (1891–1970) – njemački filozof * [[Anne E. Carr | Carr, Anne E.]] * [[Moritz Carriere|Carriere, Moritz]] * [[Santiago Carrillo | Carrillo, Santiago ]] (1915 – ) – španski filozof * [[Lewis Carroll | Carroll, Lewis]] (1832–1898) – engleski filozof * [[Karl Gustav Carus|Carus, Karl Gustav]] (1789–1869) – njemački filozof * [[Ernst Cassirer|Cassirer, Ernst]] ([[Breslau]], [[28. juli|28. jula]] [[1874]] – [[New York]], [[13. april]] [[1945]]) – njemački filozof * [[Hector–Neri Castaneda | Castaneda, Hector–Neri]] (1924–1991) – gvatemalski filozof * [[Leonardo Castellani|Castellani, Leonardo]] * [[Patrizia Castelli|'''Castelli''', Patrizia]] * [[Cornelius Castoriadis | Castoriadis, Cornelius]] (1922–1997) – grčki filozof * [[Christopher Caudwell | Caudwell, Christopher]] (1907–1937) – britanski filozof * [[Jean Cavailles | Cavailles, Jean ]] (1903–1944) – francuski filozof * [[Adriana Cavarero | Cavarero, Adriana]] (1947 – ) – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Stanley Cavell | Cavell, Stanley]] (1926 – ) – američki filozof * [[Miodrag Cekić|Cekić, Miodrag]] * [[Theodor Celms | Celms, Theodor]] (1893–1989) – latvijski filozof * [[Franc Cengle|Cengle, Franc]] * [[Savle Benediktovič Cereteli|Cereteli, Savle Benediktovič]] * [[Umberto Ceroni|Ceroni, Umberto]] – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Cerinthus|Cerinthus]] * [[Michel de Certeau | Certeau, Michel de]] (1925–1986) – francuski filozof * [[Furio Cerutti|Cerutti, Furio]] * [[Sforza Vidar Cesarini|Cesarini, Sforza Vidar]] – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Gregory J. Chaitin | Chaitin, Gregory J.]] * [[Houston Stewart Chamberlain|Chamberlain, Houston Stewart]] ([[Southsea]], [[Engleska]], [[9. septembar]] [[1855]] – [[9. januar]] [[1927]]) * [[Pierre Daniel Chantepie de la Saussaye | Chantepie de la Saussaye, Pierre Daniel]] (1848–1920) * [[Pierre Charron | Charron, Pierre ]] (1541–1603) – francuski filozof * [[François–René de Chateaubriand | Chateaubriand, François–René de]] (1768–1848) – francuski filozof * [[Partha Chaterjee | Chaterjee, Partha]] (1947 – ) – indijski filozof * [[Margaret Chatterjee | Chatterjee, Margaret]] (1925 – ) – indijski filozof * [[Haridas Chaudhuri|Chaudhuri, Haridas]] * [[Nirad C. Chaudhuri|Chaudhuri, Nirad C.]] * [[Anne Chauvire|Chauvire, Anne]] * [[Kuan–Hsing Chen | Chen, Kuan–Hsing]] – tajvanski filozof * [[Marie–Dominique Chenu | Chenu, Marie–Dominique ]] (1895–1990) – francuska filozofistica * [[Harold Fredrik Cherniss|Cherniss, Harold Fredrik]] * [[Jacques Chevalier|Chevalier, Jacques]] * [[Alessandro Chiappelli|Chiappelli, Alessandro]] – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Roderick M. Chisholm | Chisholm, Roderick M.]] (1916–1999) – američki filozof * [[Nancy Julia Chodorow | Chodorow, Nancy Julia]] (1944 – ) – američka filozofistica * [[Noam Chomsky|Chomsky, Noam]] ([[Philadelphia]], [[7. decembar]] [[1928]] –) – [[Sjedinjene Američke Države|američki]] filozof * [[Rey Chow | Chow, Rey]] – hongkonški filozof * [[Alonzo Church|Church, Alonzo]] ([[Washington, DC]], [[14. juni]] [[1903]] – [[11. august]] [[1995]]) – američki logičar * [[Patricia Smith Churchland | Churchland, Patricia Smith ]] (1943 – ) * [[Paul M. Churchland | Churchland, Paul M. ]] (1942 – ) * [[Leon Chwistek|Chwistek, Leon]] * [[Ciceron|Cicero, Marcus Tullius ]] * [[August von Cieszkowski|Cieszkowski, August von]] * [[Emil M. Cioran | Cioran, Emil M. ]] (1911–1995) * [[Hélène Cixous | Cixous, Hélène]] (1937 – ) – francuska filozofistica * [[Mary T. Clark|Clark, Mary T.]] – američki filozof * [[Samuel Clarke|Clarke, Samuel]] * [[Johannes Clauberg|Clauberg, Johannes]] * [[Albert B. Cleage | Cleage, Albert B. ]] (1911–2000) – afro–američki filozof * [[Carl Clemen | Clemen, Carl]] (1865–1940) – njemački filozof * [[Catherine Clement | Clement, Catherine]] (1939 – ) – francuska filozofistica * [[Jr. John B. Cobb|Cobb, Jr. John B.]] (1925 – ) * [[Lorraine Code | Code, Lorraine ]] (1937 – ) – kanadska filozofistica * [[Peter Coffey | Coffey, Peter ]] (1876–1943) – irski filozof * [[Arthur Cohen | Cohen, Arthur ]] (1928–1986) – židovski (njemačko/američki filozof * [[Gerald Allan Cohen | Cohen, Gerald Allan ]] (1941 – ) – britanski marksist * [[Hermann Cohen | Cohen, Hermann ]] (1842–1918) – njemački filozof * [[Dan Cohn– Sherbok | Cohn– Sherbok, Dan]] – židovski filozof * [[Charles Norris Cochrane | Cochrane, Charles Norris ]] ([[1889]] – [[1945]]) * [[Hermann Cohen|Cohen, Hermann]] ([[1842]] – [[1918]]) – [[Židovi|židovski]] filozof * [[Mark Sheldon Cohen|Cohen, Mark Sheldon]] * [[Morris Raphael Cohen |Cohen, Morris Raphael]] * [[Robert Cohen |Cohen, Robert]] * [[Samuel Taylor Coleridge|Coleridge, Samuel Taylor]] (Ottery St. Mary, [[21. oktobar]] [[1772]] – [[London]], [[25. juli]] [[1834]]) – engleski filozof * [[Lucio Colleti | Colleti, Lucio ]] (1924 – ) – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Giorgio Colli|Colli, Giorgio]] – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Arthur Collier|Collier, Arthur]] * [[Robin George Collingwood|Collingwood, Robin George]] * [[John Anthony Collins|Collins, John Anthony]] * [[Auguste Comte | Comte, Auguste ]] (1798–1857) – francuski filozof * [[Marie–Jean–Antoin–Nicolas Condorcet|Condorcet, Marie–Jean–Antoin–Nicolas]] * [[Etienne Bonnot de Mably de Condillac | Condillac, Etienne Bonnot de Mably de]] ([[1714]] – [[1780]]) – francuski filozof * [[James Cone | Cone, James]] ([[1938]] – ) – afro–američki filozof * [[Cong – Khapa|Cong – Khapa]] * [[Yves Congar | Congar, Yves ]] ([[1904]] –[[1995]]) – francuski filozof * [[William E. Connolly | Connolly, William E.]] ([[1938]] – ) – američki filozof * [[Hedwig, Conrad–Martius | Conrad–Martius, Hedwig ]] ([[1888]] – [[1966]]) – njemački filozof * [[Vasile Conta |Conta, Vasile]] * [[Eberhard Julius Dietrih Conze|Conze, Eberhard Julius Dietrih ]] * [[Edward Conze | Conze, Edward]] ([[1904]] – [[1979]]) * [[Anne Finch Conway | Conway, Anne Finch ]] ([[1631]] –[[1679]]) – engleski filozof * [[Ananda Kentish Coomaraswamy |Coomaraswamy, Ananda Kentish]] * [[John Cook Wilson | Cook Wilson, John ]] ([[1849]] –[[1915]]) – engleski filozof * [[Joan Copjec|Copjec, Joan]] * [[Frederich Coplestone|Coplestone, Frederich]] * [[Henri Corbin | Corbin, Henri ]] Henri ([[1903]] –[[1978]]) – francuski filozof * [[Geraud de Cordemoy|Cordemoy, Geraud de]] * [[Hans Cornelius|Cornelius, Hans]] * [[Jochen Cornelius|Cornelius, Jochen]] * [[Drucilla Cornell | Cornell, Drucilla]] – američka filozofistica * [[Auguste Cornu|Cornu, Auguste]] * [[Giancarlo Corsi | '''Corsi''', Giancarlo]] * [[Jean–Pierre Cotte | '''Cotte''', Jean–Pierre]] * [[Georges Cottier | '''Cottier''', Georges]] * [[Jen Cou | Cou, Jen]] * [[Antoine Augustin Cournot | Cournot, Antoine Augustine]] * [[Gaston Courtillier | Courtillier, Gaston]] * [[Victor Cousin | Cousin, Victor]] ([[1792]] – [[1867]]) – francuski filozof * [[Jean–François Coutrine | Coutrine, Jean–François ]] ([[1934]] – ) – francuski filozof * [[Louis Couturat | Couturat, Louis Alexandre]] * [[Harvey Cox | Cox, Harvey ]] ([[1929]] – ) – američki filozof * [[Hasdai Crescas | Crescas, Hasdai]] – židovski filozof * [[Simon Critchley | Critchley, Simon]] – britanski filozof * [[Benedetto Croce | Croce, Benedetto]] ([[1866]] –[[1952]]) – [[Italija|italijanski]] filozof * [[Ralph Cudworth | Cudworth, Ralph]] ([[1617]] – [[1689]]) – engleski filozof * [[Oscar Cullmann | Cullmann, Oscar ]] ([[1902]] – [[1999]]) – njemački filozof * [[Nathanael Culverwell | Culverwell, Nathanael ]] ([[1619]] –[[1651]]) – engleski filozof * [[Don Cupitt | Cupitt, Don ]] ([[1934]] – ) – britanski filozof * [[Merle Curti | Curti, Merle]] * [[M. M. Curtis | Curtis, M. M.]] * [[Ivan Cvitković | Cvitković, Ivan]] * [[Heinrich Czolbe | Czolbe, Heinrich ]] ([[1819]] –[[1873]]) – njemački materijalistički filozof * [[Herbert Cysarz | Cysarz, Herbert]] ([[1896]] – [[1985]]) == Č == * [[Petar Jakovljevič Čaadajev|'''Čaadajev''', Petar Jakovljevič]] * [[Nadežda Čačinović-Puhovski|'''Čačinović-Puhovski''', Nadežda]] * [[František Čada|'''Čada''', František ]] * [[Kosta Čavoški|'''Čavoški''', Kosta]] * [[Nikolaj Gavrilovič Černiševski|'''Černiševski''', Nikolaj Gavrilovič]] * [[Duško Čizmić-Marović|'''Čizmić-Marović''', Duško]] * [[Čon Jak Jon|'''Čon''' Jak Jon]] * [[Ču Xsi|'''Ču ''' Xsi]] * [[Čuang Ce|'''Čuang''' Ce]] * [[Simeon Čučić-Vučenović|'''Čučić-Vučenović''', Simeon]] * [[František Čupr|'''Čupr''', František]] * [[Krešimir Čvrljak|'''Čvrljak''', Krešimir]] == Ć == * [[Esad Ćimić|'''Ćimić''', Esad]] [[Kategorija:Spiskovi filozofa|A–C]] buhm85ulrz90s2ubwkrx71dl0irh0lj 0 58460 3836836 3329011 2026-04-23T20:45:21Z Icodense 82984 Freidrich → Friedrich 3836836 wikitext text/x-wiki Abecedni '''spisak filozofa''' je veoma velik, pa je raspodijeljen na više stranica. Da pronađete filozofa čije ime znate, kliknite na prvo slovo njenog ili njegovog imena. ''Možete pomoći enciklopediji Wikipedia na bosanskom jeziku, tako što ćete napisati nedostajuće članke, ili proširiti postojeće, istovremeno poštujući pravila pisanja članaka.'' {{Spisak filozofa}} == D == * [[Martin Cyril D'Arcy|D'Arcy, Martin Cyril]] (1888–1976) – francuski filozof * [[Klaus Daamann|Daamann, Klaus]] * [[Bogdan Dabić|Dabić, Bogdan]] * [[François Dagognet|Dagognet, François]] (r. 1924 – ) – francuski filozof * [[Ronald Alan Dahl|Dahl, Ronald Alan]] (r. 1915 – ) – američki filozof * [[Ralf Dahrendorf|Dahrendorf, Ralf]] (r. 1929 – ) – njemački filozof * [[Karl Fritz Daiber|Daiber, Karl Fritz]] * [[Nenad Daković|Daković, Nenad]] * [[Hans Ulrich Dallman|Dallman, Hans Ulrich]] * [[Fred Reinhold Dallmayr|Dallmayr, Fred Reinhold]] (r. 1928) – američki filozof * [[Mary Daly|Daly, Mary]] (r. 1928 – ) – američki filozof * [[Damaskije|Damaskije (Damaskios)]] – grčki filozof * [[Damit]] iz Asirije * [[Milan Damnjanović|Damnjanović, Milan]] ([[Smederevska Palanka]], [[1923]] – ) – srpski filozof * [[Damon]] (V. vijek prije Krista) – grčki filozof * [[Jean Danielou|Danielou, Jean]] (1906 – 1974) – francuski filozof * [[Arthur Coleman Danto|Danto, Arthur Coleman]] (r. 1924 – ) – američki filozof * [[Joachim Georg Darjes|Darjes, Joachim Georg]] (1714 – 1791) – njemački filozof * [[Karl Daub|Daub, Karl]] (1765 – 1836) – njemački filozof * [[Ferenc David|David, Ferenc]] ([[1510]] – [[1579]]) * [[Donald Davidson|Davidson, Donald]] (1917–2003) – američki filozof * [[Angela Yvonne Davis|Davis, Angela Yvonne]] (r. 1944 – ) – afro–američka filozofistica * [[Šundai Dazai|Dazai, Šundai]] ([[1680]] – [[1747]]) – japanski filozof * [[George Dawes Hicks|Dawes Hicks, George]] (1862 – 1941) – britanski filozof * [[Manuel De Landa|De Landa, Manuel]] (r. 1952 – ) – meksički filozof * [[Louis De Raeymaeker|De Raeymaeker, Louis]] (1895–1970) – belgijski filozof * [[Maurice De Wulf|De Wulf, Maurice]] (1867–1947) – belgijski filozof (neotomist) * [[Edgar Deaque|Deaque, Edgar]] * [[Abram Moisejevič Deborin|Deborin, Abram Moisejevič]] ([[1881]] – [[1963]]) – ruski filozof (marksist) * [[Régis Debray|Debray, Régis]] (r. 1941 – ) – francuski filozof * [[Richard Dedekind|Dedekind, Richard]] (1831–1916) – njemački filozof matematike * [[Johan Degenaar|Degenaar, Johan]] (r. 1926 – ) – južnoafrički filozof * [[Henri Delacroix|Delacroix, Henri]] ([[1873]] – [[1937]]) – francuski filozof * [[Daniel Deleon|Deleon, Daniel]] (1852–1914) – američki filozof * [[Gilles Deleuze|Deleuze, Gilles]] ([[18. januar]] [[1925]] – [[4. novembar]] [[1995]]) francuski filozof * [[Bernardus Maria Ignatius Delfgaauw|Delfgaauw, Bernardus Maria Ignatius]] (1912–1993) – holandski filozof (egzistencijalist) * [[Galvano Della Volpe|Della Volpe, Galvano]] Galvano (1895–1968) – italijanski filozof (marksist) * [[Edward Dembowski|Dembowski, Edward]] ([[1822]] – [[1846]]) – poljski filozof * [[Demetrios]] (oko [[350. p. n. e.]] – [[280. p. n. e.]]) * [[Demokrit]] * [[Demonakt]] (oko [[50]] – oko [[150]]) * [[Alois Dempf|Dempf, Alois]] ([[1891]]) – njemački filozof * [[Daniel Clement Dennett|Dennett, Daniel Clement]] (r. 1942 – ) – američki filozof * [[James Denney|Denney, James]] (1856–1917) – škotski filozof * [[Jacques Derrida|Derrida, Jacques]] (r. 1930 – ) – alžirski/francuski/židovski filozof (poststrukturalist) * [[René Descartes|Descartes, René]] (1596–1650) – francuski filozof * [[Vincent Descombes|Descombes, Vincent]] (1943 – ) – francuski filozof * [[Blaženka Despot|Despot, Blaženka]] (Zagreb, 1930 – ) * [[Branko Despot|Despot, Branko]] (Zagreb, 1942 – ) * [[Friedrich Dessauer|Dessauer, Friedrich]] * [[Max Dessoir|Dessoir, Max]] (1867 – 1947) – njemački filozof * [[Antoine Louis Claude Destutt de Tracy|Destutt de Tracy, Antoine Louis Claude]] (1754–1836) – francuski filozof * [[Paul Deussen|Deussen, Paul]] (1845 – 1919) – njemački filozof * [[Georges Devereux|Devereux, Georges]] * [[Theodore Dezami|Dezami, Theodore]] * [[John Dewey|Dewey, John]] (1859–1951) – američki filozof (pragmatist) * [[Dharmakirti]] * [[Diagora]] * [[Denis Diderot|Diderot, Denis]] ([[Langres]], [[5. oktobar]] [[1713]] – [[Pariz]], [[31. juli]] [[1784]]) – francuski filozof * [[Hermann Diels|Diels, Hermann]] – njemački filozof * [[Friedrich Heinrich Dieterici|Dieterici, Friedrich Heinrich]] – njemački filozof * [[Dietrich iz Freiburga]] (oko 1250 – oko 1310) njemački filozof * [[Joseph Dietzgen|Dietzgen, Joseph]] (1828 – 1888) – njemački filozof * [[Mikel Difren|Difren, Mikel]] * [[Kenelm Digby|Digby, Kenelm]] (1603 – 1665) – engleski filozof * [[Dignaga]] * [[Dikaiarkhos]] * [[H. Diller|Diller, H.]] * [[Wilhelm Dilthey|Dilthey, Wilhelm]] (1833 – 1911) – njemački filozof * [[Dimitar Dimitrov|Dimitrov, Dimitar]] (Skopje, 1937 – ) * [[Hugo Dingler|Dingler, Hugo]] (1881 – 1954) * [[Diodor|Diodor iz Tira]] * [[Diodor|Diodor Kronos]] (IV. vijek p. n. e) * [[Diodot]] * [[Diogen Laertije]] (III. vijek) * [[Diogen Apolonjanin]] * [[Diogen iz Oinoande]] * [[Diogen iz Seleukije]] * [[Diogen]] iz Sinope (umro oko [[324. p. n. e.]]) * [[Diogen Tarseus]] * [[Dion Hrisostom]] * [[Dionizije Areopagit]] * [[Dionizije Cartusianus]] * [[Slobodan Divjak|Divjak, Slobodan]] * [[Ljuboje Dlustuš|Dlustuš, Ljuboje]] * [[Nikolaj Aleksandrovič Dobroljubov|Dobroljubov, Nikolaj Aleksandrovič]] (1836–1861) – ruski filozof (nihilist) * [[Charles Harold Dodd|Dodd, Charles Harold]] (1884–1973) – britanski filozof * [[Dogen]] * [[Todor Domazet|Domazet, Todor]] * [[Domnin]] * [[Alan Donagan|Donagan, Alan]] (1925–1991) – australijski/američki filozof * [[Herman Dooyeweerd|Dooyeweerd, Herman]] (1894–1977) – holandski filozof * [[Gillo Dorfles|Dorfles, Gillo]] (1910 – ) – italijanski filozof * [[Andrija Dorotić|Dorotić, Andrija]] (Sumartin, 1761 – 1837) – hrvatski filozof * [[Andreas Dorschel|Dorschel, Andreas]] * [[E. Doumergue|Doumergue, E.]] * [[Adolf Dragičević|Dragičević, Adolf]] * [[Juraj Dragišić|Dragišić, Juraj]] * [[Hubert Dreyfus|Dreyfus, Hubert]] (r. 1929 – ) – američki filozof (fenomenologist) * [[Iva Draškić – Vićanović|Draškić – Vićanović, Iva]] * [[Enver Drauf|Drauf, Enver]] * [[Ralf Dreier|Dreier, Ralf]] * [[Arthur Drews|Drews, Arthur]] * [[Hans Driesch|Driesch, Hans]] (1867–1941) – njemački filozof * [[Erik D' Robersi|D' Robersi, Erik]] * [[Moritz Wilhelm Drobish|Drobish, Moritz Wilhelm]] * [[Olaf Droste|Droste, Olaf]] * [[William Edward Burghardt Dubois|Dubois, William Edward Burghardt]] (1868–1963) – afro–američki filozof * [[Juraj Dubrovčanin|Dubrovčanin, Juraj]] ( – 1622) – hrvatski filozof * [[Ivan Dubsky|Dubsky, Ivan]] (1926 – ) – češki filozof * [[Curt John Ducasse|Ducasse, Curt John]] (1881–1969) – francuski/američki filozof * [[Mikel Dufrenne|Dufrenne, Mikel]] (1910–1995) – francuski filozof * [[Pierre Maurice Marie Duhem|Duhem, Pierre Maurice Marie]] (1861–1916) – francuski filozof * [[Kark Eugen Duhring|Duhring, Kark Eugen]] (1833 – 1921) – njemački filozof * [[A. Dujić|Dujić, A.]] * [[Henry Dumery|Dumery, Henry]] Henry (r. 1920 – ) – francuski filozof * [[Georges Dumezil|Dumezil, Georges]] (1898–1986) – francuski filozof * [[Michael Dummett|Dummett, Michael]] (r. 1925) – britanski filozof * [[Raya Dunayevska|Dunayevska, Raya]] (1910 – 1987) ukrajinska/američka filozofistica * [[W. Dunning|Dunning, W.]] * [[Johannes Duns Scotus|Duns Scotus, Johannes]] * [[Esad Duraković|Duraković, Esad]] * [[Guilelmus de Sancta Porciano Durandus|Durandus, Guilelmus de Sancta Porciano]] (1272 – 1334) – francuski filozof * [[Will Durant|Durant, Will]] (1885 – ) – američki filozof * [[Marguerite Duras|Duras, Marguerite]] (1914 – 1996) – vijetnamska filozofistica * [[Josef Durdik|Durdik, Josef]] (1837 – 1902) – češki filozof * [[Emile Durkheim|Durkheim, Emile]] ([[Épinal]], [[15. april]] [[1858]] – [[Pariz]], [[15. novembar]] [[1917]]) – francuski filozof * [[Enes Durmišević|Durmišević, Enes]] * [[Enrique Dussel|Dussel, Enrique]] * [[Max Dvorak|Dvorak, Max]] (1817 – 1881) – austrijski filozof (estetičar) * [[Ljudevit Dvorniković|Dvorniković, Ljudevit]] (Zagreb, 1861 – 1933) – hrvatski filozof * [[Vladimir Dvorniković|Dvorniković, Vladimir]] ([[Severin na Kupi]], [[1888]] – [[Beograd]], [[1950]]) – hrvatski filozof * [[Andrea Dworkin|Dworkin, Andrea]] (r. 1946 – ) – američka borbena filozofistica * [[Ronald Myles Dworkin|Dworkin, Ronald Myles]] (r. 1931 – ) –američki filozof prava * [[Bohdan Dziemidok|Dziemidok, Bohdan]] * [[Mihail Aleksandrovič Dynnjik|Dynnjik, Mihail Aleksandrovič]] (1896 – ) * [[Adolf Dyroff|Dyroff, Adolf]] (1866 – 1943) – njemački filozof ==DŽ== * [[Hišam Džait|Džait, Hišam]] * [[Džananda]] == Đ == * [[Jovan Đorđević|'''Đorđević''', Jovan dr.]] * [[Dragiša Đurić|'''Đurić''', Dragiša]] * [[Mihailo Đurić|'''Đurić''', Mihailo]] * [[Miloš Đurić|'''Đurić''', Miloš]] == E == {{Proširiti sekciju}} *[[Ponticus Eagrius|Eagrius, Ponticus]] (oko 345 – oko 400) *[[Loyd Easton|Easton, Loyd]] *[[Patricia Easton|Easton, Patricia]] *[[Hermann Ebbinghaus|Ebbinghaus, Hermann]] (1850 – 1909) *[[Meister Eckhart|Eckhart, Meister]] (oko 1260. – 1327) *[[Umberto Eco|Eco, Umberto]] (1932 – ) *[[Harry Eckstein|Eckstein, Harry]] *[[Arthur Stanley sir Eddington|Eddington, Arthur Stanley sir]] (1882 – 1944) * [[Abraham Edel|Edel, Abraham]] (1908 – ) * [[Paul Edwards|Edwards, Paul]] (1923 – ) * [[Christian von Ehrenfels|Ehrenfels, Christian von]] (1859 – 1932) * [[Eisai|Eisai (Zdenko Kokuši)]] (1141 – 1215) * [[Rudolf Eisler|Eisler, Rudolf]] (1873 – 1926) * [[Ekphantos]] iz Sirakuze (kraj V. vijeka p. n. e. – poč. IV. vijeka p. n. e) * [[Mircea Eliade|Eliade, Mircea]] * [[Norbert Elias|Elias, Norbert]] * [[Lutz Ellrich|Ellrich, Lutz]] * [[Ralph Waldo Emerson|Emerson, Ralph Waldo]] (1803 – 1882) * [[Empedoklo]] (oko 483 – oko 423. p. n. e) iz Agrigenta * [[Enesidem]] (I. vijek p. n. e) * [[Friedrich Engels|Engels, Friedrich]] (Barmen, [[28. septembar]] [[1820]] – [[London]], [[5. august]] [[1895]]) * [[Epiktet]] (oko 55 – oko 135) [[stoicizam|stoik]] iz Hijeropolja u Frigiji. * [[Epikur]] (342./341 – 271./270. p. n. e) * [[Erazmo Roterdamski]] * [[Heimo Erbse|Erbse, Heimo]] * [[Benno Erdmann|Erdmann, Benno]] (1851 – 1921) * [[Johann Eduard Erdman|Erdman, Johann Eduard]] * [[Benno Erdmann|Erdmann, Benno]] (1805 – 1892) * [[Franz Erhardt|Erhardt, Franz]] (1864 – 1930) * [[Eric of Auxerre]] (841 – 876) * [[Erik Erikson|Erikson, Erik]] * [[Erimnej]] * [[Michael Erler|Erler, Michael]] * [[Karl August Escenmayer|Escenmayer, Karl August]] (1768 – 1852) * [[Eshin]] (V. vijek p. n. e) * [[Alfred Victor Espinas|Espinas, Alfred Victor]] (1844 – 1922) * [[Elema Espolita|Espolita, Elema]] * [[Eualto]] (V. vijek p. n. e) * [[Eubolid]] (IV. vijek p. n. e) * [[Rudolf Eucken|Eucken, Rudolf]] (1846 – 1926) * [[Eudem]] s [[Rodos]]a (IV. vijek p. n. e) * [[Eudoks]] iz Knida * [[Eudor]] iz Aleksandrije (oko 25. p. n. e) * [[Euhemeros]] (oko 300. p. n. e) * [[Euklid]] (oko 450 – oko 380. p. n. e) * [[Leonhard Euler|Euler, Leonhard]] ([[Basel]], [[15. april]] [[1707]] – [[Petrograd]], [[18. decembar]] [[1783]]) – [[Švicarska|švicarski]] filozof * [[Eunapije]] (345 – oko 420) novoplatonist iz Sarda * [[Eurit]] * [[Eutidem]] (oko V. vijeka p. n. e) iz Kiosa * [[Eutyches]] * [[Euzebije]] (oko 265 – 339./40) iz Cesareje (Palestina) * [[Alfred Cyril Ewing|Ewing, Alfred Cyril]] (1899 – ) * [[Franz Exner|Exner, Franz]] (1802 – 1853) == F == * [[Fa Cang|'''Fa''' Cang]] * [[Faborin|'''Faborin''' (Faborinos)]] * [[Emil Ludwig Fackenheim|Fackenheim, Emil Ludwig]] (r. 1916 – ) – kanadski/židovski filozof * [[František Fajfr|'''Fajfr''', František]] * [[Richard Falckenberg|Falckenberg, Richard]] * [[Falija]] * [[Frantz Fanon|Fanon, Frantz]] (1925 – 1961) – martinikanski filozof * [[Marvin Farber|Farber, Marvin]] * [[Herbert Henry Farmer|Farmer, Herbert Henry]] (1892 – 1981) – britanski filozof * [[Austin Marsden Farrer|Farrer, Austin Marsden]] (1904 – 1968) – britanski filozof * [[Vicente Fatone|Fatone, Vicente]] (1903 – 1962) – argentinski filozof * [[Elie Faure|Faure, Elie]] ([[Sainte–Foy–la–Grande]], [[4. april]] [[1873]] – [[Pariz]], [[29. oktobar]] [[1937]]) * [[Jay Warton Fay|Fay, Jay Warton]] * [[Lucien Febvre|Febvre, Lucien]] (1878 – 1956) – francuski filozof * [[Gustav Theodor Fechner|Fechner, Gustav Theodor]] * [[Fedar]] * [[Fedon]] * [[Fedro]] * [[Herbert Feigl|Feigl, Herbert]] (1902 – 1988) – njemački filozof (filozof nauka, logički pozitivist iz [[Beč]]kog kruga) * [[Benito Jerónimo Feijoo|Feijoo, Benito Jerónimo]] (1676 – 1764) – španski filozof * [[Stanislav Felber|Felber, Stanislav]] * [[François de Salignac de la Mothe Fenelon|Fenelon, François de Salignac de la Mothe]] (1651 – 1715) – francuski filozof * [[Ferekid)|Ferekid (Pherekydes)]] * [[Adam Ferguson|Ferguson, Adam]] * [[Roberto Fernandez Retamar|Fernandez Retamar, Roberto]] (r. 1930 – ) – kubanski filozof * [[Etjen Feron|Feron, Etjen]] * [[Giuseppe Ferrari|Ferrari, Giuseppe]] (1812 – 1876) – italijanski filozof * [[Luigi Ferri|Ferri, Luigi]] * [[James Frederick Ferrier|Ferrier, James Frederick]] (1808 – 1864) – škotski filozof * [[Luc Ferry|Ferry, Luc]] (r. 1951 – ) – francuski filozof * [[Nickolaus von Festenberg|Festenberg, Nickolaus von]] * [[Heda Festin|Festin, Heda]] * [[Iring Fetscher|Fetscher (Fečer), Iring]] * [[Ludwig Andreas von Feuerbach|Feuerbach, Ludwig Andreas von]] (1804 – 1872) – njemački filozof * [[Paul K. Feyerabend|Feyerabend, Paul K.]] (1924 – 1994) austrijski/američki filozof * [[Immanuel Hermann Fichte|Fichte, Immanuel Hermann]] (1796 – 1879) – njemački filozof * [[Johann Gottlieb Fichte|Fichte, Johann Gottlieb]] (1762 – 1814) – njemački filozof * [[Marsilio Ficino|Ficino, Marsilio]] * [[Conrad Fiedler|Fiedler, Conrad]] * [[Leslie Fiedler|Fiedler, Leslie]] (r. 1917 – ) – američki filozof * [[Gunter Figal|Figal, Gunter]] * [[John Neville Figgis|Figgis, John Neville]] ([[1866]] – [[1919]]) – engleski filozof * [[Filiks]] * [[Filip Opuntski]] * [[Ljiljana Filipović|Filipović, Ljiljana]] * [[Muhamed Filipović|Filipović, Muhamed]] * [[Vladimir Filipović|Filipović, Vladimir]] * [[Filodem]] – starogrčki filozof * [[Filolaj]] – starogrčki filozof * [[Filon]] – starogrčki filozof * [[Filon]] – starogrčki filozof * [[Filostrat]] – starogrčki filozof * [[Nick Finck|Finck, Nick]] * [[Eugen Fink|Fink, Eugen]] (1905 – 1975) – njemački filozof (fenomenologist) * [[Shulamith Firestone|Firestone, Shulamith]] (r. 1945 – ) – američka filozofistica * [[Stanley Eugene Fish|Fish, Stanley Eugene]] (r. 1939 – ) – američki filozof (estetičar) * [[Kuno Fisher|Fisher, Kuno]] (1824 – 1907) – njemački filozof * [[John Fiske|Fiske, John]] * [[Nikolaj Fjodorovič Fjodorov|Fjodorov, Nikolaj Fjodorovič]] (1828 – 1903) – ruski filozof * [[Justinus Flavius|Flavius, Justinus (sv. Justin)]] * [[Ossip Flechtheim|Flechtheim, Ossip]] * [[Gvozden Flego|Flego, Gvozden]] * [[Anthony Flew|Flew, Anthony]] (r. 1923 – ) – britanski filozof * [[Luciano Floridi|Floridi, Luciano]] * [[Elizabeth Flower|Flower, Elizabeth]] * [[Robert Fludo|Fludo, Robert]] * [[Ivan Focht|Focht, Ivan]] ([[Sarajevo]], [[1927]].– [[Zagreb]], [[1992]]) – hrvatski/bosanskohercegovački filozof * [[Henri Focillon|Focillon, Henri]] * [[Jerry A. Fodor|Fodor, Jerry A.]] (r. 1935 – ) – američki filozof * [[Bela Fogarasi|Fogarasi, Bela]] * [[Dagfin Follesdal|Follesdal, Dagfin]] (r. 1932 – ) – norveški filozof * [[Fridrih–Wilhelm Fon Herman|Fon Herman, Fridrih–Wilhelm]] * [[Bernard Le Bovier Fontenelle|Fontenelle, Bernard Le Bovier]] (1657 – 1757) – francuski filozof znanosti * [[Philippa Ruth Foot|Foot, Philippa Ruth]] (r. 1920 – ) – britanska filozofistica * [[F.Fordham|Fordham, F.]] * [[Peter Taylor Forsyth|Forsyth, Peter Taylor]] (1848 – 1921) – britanski filozof * [[Fotije|Fotije (Photios)]] * [[Michel Foucault|Foucault, Michel]] (1926 – 1984) – francuski filozof (poststrukturalist) * [[Simon Foucher|Foucher, Simon]] (1644 – 1696) – francuski filozof * [[Alfred Fouillee|Fouillee, Alfred]] * [[François Marie Charles Fourier|Fourier, François Marie Charle]] (1772 – 1837) – francuski filozof (utopist) * [[Genevieve Fraisse|Fraisse, Genevieve]] (r. 1948 – ) – francuska borbena filozofistica * [[Pierre Francastel|Francastel, Pierre]] * [[Didier Franck|Franck, Didier]] * [[Sebastian Franck|Franck, Sebastian]] * [[Manfred Frank|Frank, Manfred]] * [[Philipp Frank|Frank, Philipp]] (1884 – 1966) – austrijski filozof znanosti * [[Simon Ludvigovič Frank|Frank, Simon Ludvigovič]] (1877 – 1950) – ruski filozof religije * [[Abraham pl Frankenberg|Frankenberg, Abraham pl]] * [[Nancy Fraser|Fraser, Nancy]] – američka filozofistica * [[Julius Frauenstadt|Frauenstadt, Julius]] (1813 – 1879) – njemački filozof * [[Friedrich Ludwig Gottlob Frege|Frege, Friedrich Ludwig Gottlob]] (1848 – 1925) – njemački filozof * [[Hans Wilhelm Frei|Frei, Hans Wilhelm]] (1922 – 1988) – njemački/američki filozof * [[Paulo Freire|Freire, Paulo]] (1921 – 1997) – brazilski filozof * [[Anna Freud|Freud, Anna]] (1895 – 1982) austrijska/britanska filozofistica * [[Sigmund Freud|Freud, Sigmund]] (1856 – 1939) – austrijski filozof znanosti * [[Otto von Freysing|Freysing, Otto von]] * [[Betty Friedan|Friedan, Betty]] (r. 1921 – ) – američka filozofistica * [[Pfries Jakob Friedrich Friedlander|Friedlander, Pfries Jakob Friedrich]] * [[Jakob Friedrich Fries|Fries, Jakob Friedrich]] (1773 – 1843) – njemački filozof * [[Manfred Frings|Frings, Manfred]] – njemački/američki filozof * [[Marek Fritzhand|Fritzhand, Marek]] * [[Leo Frobenius|Frobenius, Leo]] * [[Jakob Frohschammer|Frohschammer, Jakob]] * [[Erich Fromm|Fromm, Erich]] (Frankfurt na Majni, [[23. mart]] [[1900]] – Muralto, [[18. mart]] [[1980]]) – američki/njemački filozof * [[Peter Fuchs|Fuchs, Peter]] * [[Seiko Fuđivara|Fuđivara, Seiko]] * [[Francis Fukuyama|Fukuyama, Francis]] (r. 1952 – ) – američki filozof * [[Friedrich Hans Fulda|Fulda, Friedrich Hans]] * [[Yu–Lan Fung|Fung, Yu–Lan]] (1895 – 1990) – kineski filozof (racionalistički neokonfučijanac) == G == * [[Aristide Gabelli|Gabelli, Aristide]] ([[1830]] – [[1891]]) – italijanski filozof * [[Rimma Mikhailovna Gabitova|Gabitova, Rimma Mikhailovna]] * [[Georg Andreas Gabler|Gabler, Georg Andreas]] ([[1786]] – [[1853]]) – njemački filozof * [[Hans–Georg Gadamer|Gadamer,Hans Georg]] ([[1900]] – ) – njemački filozof * [[Gaj]] * [[Galen]] ([[129]] – [[199]]) * [[Aleksandar Nikolajevič Galič|Galič, Aleksandar Nikolajevič]] ([[1783]] – [[1848]]) – ruski filozof * [[Galileo Galilei|Galilei, Galileo]] ([[1564]] – [[1642]]) – italijanski filozof * [[Pasquale Galluppi|Galluppi, Pasquale]] ([[1770]] – [[1846]]) – italijanski filozof * [[Milan Galović|Galović, Milan]] * [[Gerhard Gamm|Gamm, Gerhard]] * [[Heiner Ganbmann|Ganbmann, Heiner]] * [[Mahatma Gandhi|Gandhi, Mahatma (Mahardas Karamchaud)]] ([[1869]] – [[1948]]) – indijski filozof * [[Saadya Gaon|Gaon, Saadya]] ([[882]] – [[942]]) – [[Židovi|židovski]] filozof * [[Andre Gardot|Gardot, Andre]] * [[Roger Garaudy|Garaudy, Roger]] ([[1913]] – ) – francuski filozof * [[Pierre Gassendi|Gassendi, Pierre]] ([[1592]] – [[1655]]) – francuski filozof * [[y Ortego Gasset|Gasset, y Ortego]] * [[Danilo Gašović|Gašović, Danilo]] * [[Jules Gaultier de Laguione|Gaultier de Laguione, Jules]] ([[1858]] – [[1942]]) – francuski filozof * [[Gaunilo]] * [[Abu Hamid Mohamed al Gazali|Gazali, Abu Hamid Mohamed al]] * [[Peter Thomas Geach|Geach, Peter Thomas]] ([[29. mart]] [[1916]] – ) – engleski filozof * [[Arnold Gehlen|Gehlen, Arnold]] ([[1904]] – [[1976]]) – njemački filozof * [[Moritz Geiger|Geiger, Moritz]] ([[1880]] – [[1937]]) – njemački filozof * [[Wilhelm Ludwig Geiger|Geiger, Wilhelm Ludwig]] ([[1856]] – [[1943]]) – njemački filozof * [[Gunter Geisthardt|Geisthardt, Gunter]] * [[Georgije Gemist–Pliton|Gemist – Pliton, Georgije]] * [[Antonio Genovesi|Genovesi, Antonio]] ([[1713]] – [[1769]]) – italijanski filozof * [[Giovanni Gentile|Gentile, Giovanni]] ([[1875]] – [[1944]]) – italijanski filozof * [[Kuvaki Genjoku|Genjoku, Kuvaki]] – japanski filozof * [[Henry George|George, Henry]] * [[Valentino Geratana|Geratana, Valentino]] * [[Alexander Gerard|Gerard, Alexander]] ([[1728]] – [[1795]]) – škotski filozof * [[Gerhard]] od Chanadiena * [[Jurgen Gerhards|Gerhards, Jurgen]] * [[Johannes Gerson|Gerson, Johannes]] ([[1363]] – [[1429]]) – francuski filozof * [[Anemari Getman–Zifert|Getman–Zifert, Anemari]] * [[Arnold Geulincx|Geulincx, Arnold]] ([[1624]] – [[1669]]) – holandski filozof * [[Ludovico Geymonat|Geymonat, Ludovico]] ([[1908]] – ) – italijanski filozof * [[Joseph Geyser|Geyser, Joseph]] ([[1869]] – [[1948]]) – njemački filozof * [[G. S. Ghurye|Ghurye, G. S.]] * [[H. A. R. Gibb|Gibb, H. A. R.]] * [[Joachim Hans Giegel|Giegel, Joachim Hans]] * [[O. Gierke|Gierke, O.]] * [[Olaf Gigon|Gigon, Olaf]] * [[Gilbertus Porretanus]] ([[1070]] – [[1154]]) – francuski filozof * [[Etienne Henry Gilson|Gilson, Etienne Henry]] ([[1884]] – [[1978]]) – francuski filozof * [[Francisko de los Rios Giner|Giner, Francisko de los Rios]] * [[Vincenzo Gioberti|Gioberti, Vincenzo]] ([[1801]] – [[1852]]) – italijanski filozof * [[Giulio Girardi|Girardi, Giulio]] * [[Joseph Glanvill|Glanvill, Joseph]] ([[1636]] – [[1680]]) * [[H. von Glasenapp|Glasenapp, H. von]] * [[Hermann Glockner|Glockner, Hermann]] ([[1896]] – ) * [[G. Glotz|Glotz, G.]] * [[Andre Glucksmann|Glucksmann, Andre]] * [[Dragan Glumičić|Glumičić, Dragan]] * [[D. Gjanković|Gjanković, D.]] * [[V. Goati|Goati, V.]] * [[Andreas Gobel|Gobel, Andreas]] * [[Gobine]] * [[Edmond Goblot|Goblot, Edmond]] ([[1858]] – [[1935]]) – francuski filozof * [[Rudolf Goclenius|Goclenius, Rudolf]] ([[1547]] – [[1628]]) – njemački filozof * [[Kurt Godel|Godel, Kurt]] ([[1906]] – [[1978]]) – austrijski filozof * [[Friedrich Gogarten|Gogarten, Friedrich]] ([[1887]] – [[1967]]) – njemački filozof * [[Mijake Goići|Goići, Mijake]] * [[Lucien Goldman|Goldman, Lucien]] ([[1913]] – [[1970]]) – francuski filozof * [[Zagorka Golubović–Pešić|Golubović–Pešić, Zagorka]] ([[1930]] – ) * [[Jont Goluchowski|Goluchowski, Jont]] ([[1797]] – [[1858]]) * [[Heinrich Gomperz|Gomperz, Heinrich]] ([[1873]] – [[1942]]) – austrijski filozof * [[Theodor Gomperz|Gomperz, Theodor]] ([[1832]] – [[1912]]) – austrijski filozof * [[Henry Nelson Goodman|Goodman, Henry Nelson]] ([[1906]] – ) – američki filozof * [[Gorgija]] (oko [[483. p. n. e.]] – oko [[375. p. n. e.]]) – starogrčki filozoof (sofist) * [[Jože Goričar|Goričar, Jože]] * [[Albert Gorres|Gorres, Albert]] * [[Andre Gorz|Gorz, Andre]] ([[1926]] – ) – francuski filozof * [[Astad Dinshaw Gorwala|Gorwala, Astad Dinshaw]] – indijski filozof * [[Aurobindo Goš|Goš, Aurobindo]] * [[Vlado Gotovac|Gotovac, Vlado]] ([[Imotski]], [[1930]] – ) * [[Henri – Gaston Gouhier|Gouhier, Henri – Gaston]] ([[1898]] – ) – francuski filozof * [[Herbert Henry Gowen|Gowen, Herbert Henry]] ([[1864]] – [[1960]]) * [[Martin Grabmann|Grabmann, Martin]] ([[1875]] – [[1949]]) – njemački filozof * [[Antonio Gramsci|Gramsci, Antonio]] ([[1891]] – [[1937]]) – italijanski filozof * [[Alain Gras|Gras, Alain]] * [[Gunter Grass|Grass, Gunter]] * [[Ernesto Grassi|Grassi, Ernesto]] ([[1902]] – ) – italijanski filozof * [[James Gray|Gray, James]] * [[Thomas Green|Green, Thomas]] ([[1836]] – [[1882]]) – engleski filozof * [[Grgur|Grgur (Gregorios)]] iz Nise ([[331]] – [[395]]) * [[Agost Greguss|Greguss, Agost]] * [[Goran Gretić|Gretić, Goran]] ([[Zagreb]], [[1945]] – ) – hrvatski filozof * [[Paul Griffiths|Griffiths, Paul]] ([[1955]] – ) – američki filozof * [[Georg Grimm|Grimm, Georg]] * [[Klaus Grimm|Grimm, Klaus]] * [[Helga Gripp–Hagelstange|Gripp–Hagelstange, Helga]] * [[Danko Grlić|Grlić, Danko]] – hrvatski filozof * [[Karl Groos|Groos, Karl]] ([[1861]] – [[1946]]) – njemački filozof * [[Ernst Grosse|Grosse, Ernst]] ([[1862]] – [[1927]]) – njemački filozof * [[Robert Grosseteste|Grosseteste, Robert]] * [[George Grote|Grote, George]] ([[17. novembar]] [[1794]] – [[18. juni]] [[1871]]) – engleski filozof * [[Hugo Grotius|Grotius, Hugo]] ([[1583]] – [[1645]]) – holandski filozof * [[Hans Grunberger|Grunberger, Hans]] * [[Romano Guardini|Guardini, Romano]] ([[1885]] – [[1968]]) – njemački/italijanski filozof * [[Nikola Vidov Gučetić|Gučetić, Nikola Vidov]] ([[Dubrovnik]], [[1549]] – [[1610]]) – hrvatski filozof * [[Martial Joseph Andre Gueroult|Gueroult, Martial Joseph Andre]] ([[1891]] – ) – francuski filozof * [[Guillame od Champeauxa]] ( – [[1121]]) – francuski filozof * [[Ludwig Gumplowisz|Gumplowisz, Ludwig]] ([[1838]] – ) – poljski filozof * [[Friedrich Gundolf|Gundolf, Friedrich]] ([[1880]] – [[1931]]) – njemački filozof * [[Georges Gurvitch|Gurvitch, Georges]] ([[1894]] – [[1965]]) – francuski filozof * [[Marie Jean Guyau|Guyau, Marie Jean]] ([[1854]] – [[1888]]) – francuski filozof == H == {{Proširiti sekciju}} * [[Karl Heinz Haag|Haag, Karl Heinz]] * [[Anđelko Habazin|Habazin, Anđelko]] ([[Zagreb]], [[1924]] – [[Zadar]], [[1978]]) * [[Ivan Habazin|Habazin Ivan]] * [[Paul Haberlin|Haberlin, Paul]] (1878 – 1960) – švicarski filozof * [[Jurgen Habermans|Habermans, Jurgen]] (1929 – ) – njemački filozof * [[Ernst Haeckel|Haeckel, Ernst]] ([[1834]] – [[1911]]) – njemački filozof * [[Hans Haferkamp|Haferkamp, Hans]] * [[Axel Hagerstrom|Hagerstrom, Axel]] ([[1868]] – [[1939]]) – švedski filozof * [[Razan Hajaši|Hajaši, Razan]] ([[1583]] – [[1657]]) – japanski filozof * [[Albert Haler|Haler, Albert]] (Vrgorac, 1883 – Slovenija, 1945) – hrvatski filozof * [[Juda Halevi|Halevi, Juda]] (oko 1083 – 1140) – židovski filozof * [[Halkidije]] ([[prva polovina IV. vijeka]]) * [[Johann Georg Haman|Haman, Johann Georg]] ([[1730]] – [[1788]]) – njemački filozof * [[Octave Hamelin|Hamelin, Octave]] ([[1856]] – [[1907]]) – francuski filozof * [[Wiliam sir Hamilton|Hamilton, Wiliam sir]] ([[1788]] – [[1856]]) – škotski filozof * [[Hjalmar Agne Dag Hammarskjold|Hammarskjold, Hjalmar Agne Dag]] ([[1905]] – [[1961]]) * [[Stuart Newton Hampshire|Hampshire, Stuart Newton]](1914 – ) – engleski filozof * [[Bela Hamvas|Hamvas, Bela]] * [[Han Fei–Tzu]] (umro [[233. p. n. e.]]) – kineski filozof * [[Ji Han|Han, Ji]] ([[768]] – [[824]]) * [[Arthur Hannequin|Hannequin, Arthur]] ([[1856]] – [[1905]]) – francuski filozof * [[Eduard Hanslick|Hanslick, Eduard]] ([[1825]] – [[1904]]) – austrijski filozof (estetičar) * [[Norwood Russel Hanson|Hanson, Norwood Russel]] ([[1924]] – [[1967]]) – američki filozof * [[Victor Harlow|Harlow, Victor]] * [[Wiliam Torrey Harris|Harris, Wiliam Torrey]] ([[1835]] – [[1900]]) – američki filozof * [[Frederick Harrison|Harrison, Frederick]] ([[1831]] – [[1923]]) – engleski filozof * [[David Hartley|Hartley, David]] ([[1704]] – [[1757]]) – engleski filozof * [[Eduard von Hartmann|Hartmann, Eduard von]] ([[1842]] – [[1906]]) – njemački filozof * [[Nicolai Hartmann|Hartmann, Nicolai]] ([[1882]] – [[1950]]) – njemački filozof * [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel, Georg Wilhelm Friedrich]] ([[Stuttgart]], [[27. august]], [[1770]] – [[Kupfergraben]] [[14. novembar]], [[1831]]) – [[Njemačka|njemački]] filozof * [[Hegesija]] (III. vijek p. n. e) * [[Johann Ludwig Heiberg|Heiberg, Johann Ludwig]] ([[1791]] – [[1860]]) – danski filozof * [[Martin Heidegger|Heidegger, Martin]] ([[Messkirch]], [[26. septembar]] [[1889]] – [[Freiburg im Breisgau]], [[26. maj]] [[1976]]) – [[Njemačka|njemački]] filozof * [[Mathias Heidenescher|Heidenescher, Mathias]] * [[Heinz Heimsoeth|Heimsoeth, Heinz]] ([[1886]] – [[1975]]) – njemački filozof * [[Heinrich Heine|Heine, Heinrich]] – njemački filozof * [[Fritz Heinemann|Heinemann, Fritz]] (1889 – 1969) – njemački filozof * [[Erich Heintel|Heintel, Erich]] (1912 – ) – austrijski filozof * [[Max Heinze|Heinze, Max]] (1835 – 1909) – njemački filozof * [[Warner Carl Heisenberg|Heisenberg, Warner Carl]] (1901 – 1976) – njemački filozof * [[Robert Heiss|Heiss, Robert]] * [[Hekatej]] * [[Agnes Heller|Heller, Agnes]] (1929 – ) – mađarska filozofistica * [[Rudolf Helmstetter|Helmstetter, Rudolf]] * [[Claude Adrien Helvetius|Helvetius, Claude Adrien]] (1715 – 1771) – francuski filozof * [[Carl Gustav Hempel|Hempel, Carl Gustav]] (1905 – ) – njemački filozof * [[Francois Hemsterhius|Hemsterhius, Francois]] (1721 – 1790) – holandski filozof * [[Hans Eduard Hengstenberg|Hengstenberg, Hans Eduard]] * [[Dieter Henrich|Henrich, Dieter]] * [[Heraklit]] (544 – [[484. p. n. e.]]) – grčki filozof * [[Johann Fridrich Herbart|Herbart, Johann Fridrich]] (1776 – 1841) – njemački filozof * [[Eduard of Cherbury Herbert|Herbert, Eduard of Cherbury]] (1583 – 1648) – engleski filozof * [[Aleksandar Ivanovič Hercen|Hercen, Aleksandar Ivanovič]] (1812 – 1870) – ruski filozof * [[Johann Gottfried Herder|Herder, Johann Gottfried]] (1744 – 1803) – njemački filozof * [[Heril]] * [[Hermah]] * [[Conrad Hermann|Hermann, Conrad]] (1818 – 1897) – njemački filozof * [[F. V. Hermann|Hermann, F. V.]] * [[Moses Hess|Hess, Moses]] (1812 – 1857) – njemački filozof * [[Gerardus Heymans|Heymans, Gerardus]] (1857 – 1930) – holandski filozof * [[Hans Heyse|Heyse, Hans]] (1891 – ) – njemački filozof * [[Hieronymos | Hieronymos (sv. Jeronim)]] * [[Hijeroklo]] * [[David Hilbert|Hilbert, David]] (1862 – 1943) – njemački filozof * [[Adolf Ritter Hildebrand|Hildebrand, Adolf Ritter]] Adolf Ritter (1847 – 1921) – njemački filozof (estetičar) * [[Hermann Friedrich Wilhelm Hinrichs|Hinrichs, Hermann Friedrich Wilhelm]] (1794 – 1861) – njemački filozof * [[Hiparhija| Hiparhija iz Tebe]] * [[Hipatije]] ( – 415) * [[Hipija | Hipija (Hippias)]] (oko [[400. p. n. e.]]) * [[Hipokrat| Hipokrat iz Hija ]] * [[Hipokrat s Kosa]] * [[Hipolit]] ( – oko 236) * [[Mysore Hiriyana|Hiriyana, Mysore]] (1871 – 1950) – indijski filozof * [[Kato Hirojuki|Hirojuki, Kato]] (1836 – 1916) – japanski filozof * [[His Džu]] – kineski filozof * [[E. D. Hirš|Hirš, E. D.]] * [[Valter Hirš|Hirš, Valter]] * [[Thomas Hobbes|Hobbes, Thomas]] ([[Malmesbury]], [[Wiltshire]], [[5. april]] [[1588]] – [[Hardwick Hall]], [[Derbyshire]], [[4. decembar]] [[1679]]) – engleski filozof * [[Wiliam Ernest Hocking|Hocking, Wiliam Ernest]] ([[1873]] – [[1966]]) * [[Shadworth Holloway Hodgson|Hodgson, Shadworth Holloway]] ([[1832]] – [[1912]]) – engleski filozof * [[Josef Hoene–Wronsky|Hoene–Wronsky, Josef]] ([[1778]] – [[1853]]) poljski filozof * [[R. G. Hoerber|Hoerber, R. G.]] * [[Harald Hoffding|Hoffding, Harald]] ([[1843]] – [[1931]]) – danski filozof * [[Otfried Hoffe|Hoffe, Otfried]] * [[Wiliam Hogarth|Hogarth, Wiliam]] ([[1697]] – [[1764]]) * [[Hans Joachim Hohn|Hohn, Hans Joachim]] * [[Paul Henry baron Dietrich Holbach|Holbach, Paul Henry baron Dietrich]] ([[1723]] – [[1789]]) * [[Edwin Bissel Holt|Holt, Edwin Bissel]] ([[1873]] – [[1946]]) * [[Henry, lord Kames Home|Home, Henry, lord Kames]] ([[1696]] – [[1782]]) * [[Richard Honigswald|Honigswald, Richard]] ([[1875]] – [[1947]]) * [[Honorius]] * [[Sidnej Hook|Hook, Sidnej]] ([[1902]] – ) * [[Vladimir Hoppe|Hoppe, Vladimir]] ([[1882]] – [[1931]]) * [[Max Horkheimer|Horkheimer, Max]] ([[1895]] – [[1973]]) * [[Detlef Horster|Horster, Detlef]] * [[Georg Hormann|Hormann, Georg]] * [[Vittorio Hosle|Hosle, Vittorio]] * [[Otokar Hostinsky|Hostinsky, Otokar]] ([[1847]] – [[1910]]) * [[Heinrich Gustav Hotho|Hotho, Heinrich Gustav]] ([[1802]] – [[1873]]) * [[Maurus Hrabanus|Hrabanus, Maurus]] (oko 776 – 856) * [[Spomenka Hribar|Hribar, Spomenka]] * [[Tine Hribar|Hribar, Tine]] * [[Hrizip]] (281.–287 – 208.–205. p. n. e) * [[J. Hrženjak|Hrženjak, J.]] * [[Hsin Ce]] (oko [[313]] – [[238. p. n. e.]]) * [[Kurt Huber|Huber, Kurt]] ([[1893]] – [[1943]]) * [[Boris Hudoletnjak|Hudoletnjak, Boris]] ([[1932]]) * [[Neng Huej|Huej, Neng]] ([[638]] – [[713]]) * [[Hugo od sv. Viktora]] ([[1096]] – [[1141]])– [[Njemačka|njemački]] filozof * [[Johan Huizinga|Huizinga, Johan]] ([[Groningen]], [[7. decembar]] [[1872]] – [[De Steeg]], [[1. februar]] [[1945]]) * [[Thomas Ernest Hulme|Hulme, Thomas Ernest]] ([[1883]] – [[1917]]) * [[Wilhelm Freiherr von Humbolt|Humbolt, Wilhelm Freiherr von]] ([[1767]] – [[1835]]) * [[David Hume|Hume, David]] ([[7. maj]] [[1711]] – [[25. august]] [[1776]]) – [[Škotska|škotski]] filozof * [[Edmund Husserl|Husserl, Edmund]] ([[Pronitz]], [[8. april]] [[1859]] – [[Freiburg]], [[27. april]] [[1938]]) – [[Njemačka|njemački]] filozof * [[Francis Hutcheson|Hutcheson, Francis]] ([[1694]] – [[1747]]) * [[Thomas Henry Huxley|Huxley, Thomas Henry]] ([[1825]] –[[1895]]) * [[Jean Hyppolite|Hyppolite, Jean]] ([[1907]] – [[1968]]) [[Kategorija:Spiskovi filozofa|D–H]] torlshrmb7264s4fbwlbcuojou1w3ot 0 58615 3836842 3681906 2026-04-23T21:11:53Z De71la 163722 /* Vanjski linkovi */ 3836842 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Flag of Saint Lucia.svg|mini|200px|Zastava Svete Lucije]] '''[[Zastava]] [[Sveta Lucija|Svete Lucije]]''' usvojena je 1. marta 1967. kako bi zamijenila britansku plavu zastavu narušenu grbom kolonije. Zastava je Svete Lucije otkako je ova ostrvska zemlja te godine postala pridružena država [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]. Nakon toga je blago modificirana. Svijetlo plava pozadina označava odanost, [[plava]] tropsko [[sunce]], ali i smaragdnoplavu boju mora. Zlatna predstavlja sunčevu [[svjetlost]], a crna i [[bijela]] kulturu naroda; [[crna]] za kulturu crnaca, a bijela za kulturu bijelaca koji zajedno žive i rade. Međutim, veličina crnog trougla je simbol nadmoći kulture crnaca nad kulturom bijelaca. Sam oblik, trougao, predstavlja dva vrha Pitona (topografske karakteristike) koji su prepoznati kao glavni simboli ove zemlje.<ref>{{Cite web|url= https://www.britannica.com/topic/flag-of-Saint-Lucia|title= ''Flag of Saint Lucia''|website= britannica.com|access-date= 5. 2. 2025}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == == Također pogledajte == * [[Grb Svete Lucije]] {{Zastave Sjeverne Amerike}} {{Commonscat|Flags of Saint Lucia}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zastave država|Sveta Lucija]] [[Kategorija:Sveta Lucija]] suvrgaj5mihkcceudlz8nmhlk57frix 0 59181 3836841 2427743 2026-04-23T21:09:48Z De71la 163722 *spisak referenci* 3836841 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Flag of Sri Lanka.svg|mini|200px|Zastava Šri Lanke]] [[Zastava]] [[Šri Lanka|Šri Lanke]] je usvojena [[1950]]. Sastoji se od [[lav]]a na grimiznoj pozadini sa četiri liske koji u prednjoj desnoj šapi drži [[mač]]. Okolo je žuti okvir a sa lijeve strane se nalaze dvije pruge šafran i zelene boje. Zastava nosi višestruku simboliku: *Lav - etnička pripadnost naroda ove zemlje *Liske Ficus religiosa - [[Budizam]] i četiri osobine: ljubaznost, prijaznost, sreća i mirnoća. *Lavov mač - nezavnisnost zemlje *kovrdže na lavovoj grivi - religijska predanost, meditacija i mudrost *Lavov rep - sveti put Budizma *Drška mača - elementi vode, vatre, zamlje i vazduha. *Lavov nos - inteligencija *Dvije prednje šape lava - čistoća pri rukovanju bogatstvom *Vertikalna narandžasta pruga - etničost Tamila *Vertikalna zelena pruga - Islam i Morički etnicictet *Žuti okvir - Budistički svećenici *Grimizna podloga - druge religije manjine.<ref>{{Cite web|url=https://www.srilanka.org.tr/national-flag_2-2956|title=National Flag|website=www.srilanka.org.tr|access-date=2026-04-23}}</ref> == Također pogledajte == * [[Grb Šri Lanke]] == Reference == <references /> {{Zastave Azije}} {{Commonscat|Flags of Sri Lanka}} [[Kategorija:Zastave država|Šri Lanka]] [[Kategorija:Šri Lanka]] f410z9p86cie516o7jp5svpvsx1oy8z 0 60673 3836938 3753835 2026-04-24T08:13:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836938 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Generalna skupština Ujedinjenih nacija | izvorno_ime = The United Nations General Assembly, Assemblée générale des Nations Unies | slika = {{box|[[File:Emblem of the United Nations.svg|120px]]|type= transparent}} | veličina_slike = | opis_slike = | karta = UN General Assembly hall.jpg | veličina_karte = 250px | opis_karte = Dvorana Generalne skupštine u [[Sjedište Ujedinjenih nacija|Sjedištu Ujedinjenih nacija]] | skraćenica = UNGS | uzrečica = | prethodnik = | nasljednik = | datum_osnivanja = 24. oktobra 1945. | datum_gašenja = | vrsta = | status = | cilj = | glavno_sjedište = [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | glavno_sjedište_koordinate = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | područje_utjecaja = | članstvo = | jezik = | generalni_sekretar = [[António Guterres]] | lider_vrsta1 = [[Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] | lider_ime1 = [[Annalena Baerbock]] | lider_vrsta2 = | lider_ime2 = | lider_vrsta3 = | lider_ime3 = | lider_vrsta4 = | lider_ime4 = | lider_vrsta5 = | lider_ime5 = | lider_vrsta6 = | lider_ime6 = | lider_vrsta7 = | lider_ime7 = | ključne_osobe = | glavni_organ = | budžet = | broj_zaposlenih = | broj_volontera = | veb-sajt = {{URL|https://un.org/ga}} }} '''Generalna skupština Ujedinjenih nacija''' (UNGS, {{Jez-fr|link=no|Assemblée générale des Nations Unies}},<ref>{{cite web|title=Assemblée générale des Nations Unies|url=https://www.un.org/fr/ga/|date=18. 4. 2025|access-date=18. 4. 2025}}</ref>) je jedna od šest glavnih [[Sistem Ujedinjenih naroda|organa Ujedinjenih nacija]] koji služi kao glavni organ za odlučivanje, kreiranje politike i predstavničko tijelo. Njene ovlasti, sastav, funkcije i procedure utvrđeni su u [[Poglavlje IV Povelje Ujedinjenih nacija|Poglavlju IV Povelje Ujedinjenih nacija]]. Generalna skupština odgovorna je za budžet [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], imenuje nestalne članove [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]], imenuje [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|generalnog sekretara]], prima izvještaje iz drugih dijelova sistema UN-a i daje preporuke kroz rezolucije.<ref>[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12. 10. 2007 }}. United Nations.</ref> Također uspostavlja brojne pomoćne organe za unapređenje ili pomoć u svom širokom mandatu.<ref>{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}</ref> UNGS je jedini organ UN-a u kojem sve države članice imaju jednaku zastupljenost. Čine je sve zemlje [[Države članice Ujedinjenih nacija|članice Ujedinjenih nacija]] i sastaju se na redovnim godišnjim zasjedanjima koje saziva [[Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih naroda|predsjednik]] izabran od većine predstavnika. Kao jedino tijelo UN-a u kome sve zemlje članice imaju predstavnike, Skupština služi kao forum članicama na kojima raspravljaju o pitanjima [[Međunarodno pravo|međunarodnog prava]] i donose odluke o daljem funkcionisanju organizacije.<ref>{{Cite web|url=https://www.cfr.org/backgrounder/role-un-general-assembly|title=The Role of the UN General Assembly|website=Council on Foreign Relations|language=en|access-date=25. 4. 2022}}{{Mrtav link}}</ref> Generalna skupština se sastaje pod svojim predsjednikom ili generalnim sekretarom UN-a na godišnjim zasjedanjima u [[Zgrada Generalne skupštine Ujedinjenih nacija|zgradi Generalne skupštine]], u [[Sjedište Ujedinjenih nacija|sjedištu Ujedinjenih nacija]] u [[New York]]u. Primarna faza ovih sastanaka uglavnom traje od septembra do dijela januara dok se ne riješe sva pitanja, što je često prije početka sljedeće sjednice.<ref>{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=23. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}</ref> Također se može ponovo sastati za posebne i vanredne posebne sjednice. Prva sjednica sazvana je 10. januara 1946. u Methodist Central Hallu u [[London]]u i uključivala je predstavnike 51 zemlje osnivača. O većini pitanja odlučuje se na Generalnoj skupštini prostom većinom. Svaka zemlja članica ima jedan glas. Glasanje o određenim važnim pitanjima – naime o preporukama o miru i sigurnosti; budžetski problemi; a izbor, prijem, suspenzija ili isključenje članova – je dvotrećinskom većinom prisutnih i koji glasaju. Osim usvajanja budžetskih pitanja, uključujući i usvajanje skale procjene, odluke Skupštine nisu obavezujuće za članove. Skupština može davati preporuke o svim pitanjima iz djelokruga UN-a, osim pitanja mira i sigurnosti koja su u razmatranju Vijeća sigurnosti. Tokom 1980-ih, Skupština je postala forum za "dijalog Sjever-Jug" između industrijaliziranih nacija i zemalja u razvoju o nizu međunarodnih pitanja. Ova pitanja su došla do izražaja zbog fenomenalnog rasta i promjene sastava članstva u UN-u. Godine 1945. UN su imale 51 članicu, što se do 21. vijeka skoro učetvorostručilo na 193, od kojih su više od dvije trećine zemlje u razvoju. Zbog svog broja, [[zemlje u razvoju]] često su u mogućnosti da odrede dnevni red Skupštine (koristeći koordinacione grupe poput G77), karakter njenih debata i prirodu njenih odluka. Za mnoge zemlje u razvoju, UN su izvor velikog dijela njihovog diplomatskog utjecaja i glavni izlaz za njihove inicijative u vanjskim odnosima. Iako rezolucije koje je usvojila Generalna skupština nemaju obavezujuću snagu za države članice (osim budžetskih mjera), u skladu sa rezolucijom Ujedinjenih nacija za mir iz novembra 1950. (rezolucija 377 (V)), Skupština također može preduzeti mjere ako Vijeće sigurnosti ne reaguje, uslijed negativnog glasa stalne članice, u slučaju da postoji opasnost od narušavanja mira ili djelovanja agresije. Skupština može odmah razmotriti ovo pitanje u cilju davanja preporuka članovima za kolektivne mjere za održavanje ili obnovu međunarodnog mira i sigurnosti.<ref name="autogenerated1">[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29. 3. 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.</ref> ==Organizacija== Redovno godišnje zasjedanje Generalne skupštine obično počinje trećeg utorka u septembru i završava se sredinom decembra, sa izborom predsjednika Generalne skupštine na početku svakog zasjedanja. Opće zasjedanje počinje kada se sve članice pojave na zasjedanju u roku od šest dana. Tradicionalno, Generalni sekretar se prvi obraća skupštini, a zatim i predsjednik skupštine i [[brazil]]ski predstavnik. Prvo zasjedanje je održano 10. januara 1946. u Središnjoj dvorani Westminsterske palače u [[London]]u kojoj je prisustvovala 51 zemlja.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml|title=Functions and powers of the General Assembly|website=www.un.org|language=EN|access-date=30. 8. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/role-of-general-assembly|title=Role of the General Assembly|website=United Nations Peacekeeping|language=en|access-date=30. 8. 2022}}</ref> Za izglasavanje na Generalnoj skupštini o važnim pitanjima – rasprave o miru i sigurnosti; reizbor članova organa; pristupanje, suspenzija i isključenje članica; budžetska pitanja – potrebna je dvotrećinska većina prisutnih članica na zasjedanju. Ostala pitanja se izglasavaju prostom većinom. Svaka članica ima po jedan glas. Osim izglasavanja novog budžeta, između ostalog i nivoa poreza za članice, skupštinske rezolucije nisu obavezujuće za članice. Skupština daje preporuke po bilo kom pitanju koje se tiče UN-a, osim po pitanjima mira i sigurnosti koje su u nadležnosti [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]]. Sistem [[jedna zemlja, jedan glas]] teoretski omogućava zemljama koje čine 8% svjetske populacije da izglasaju rezoluciju sa dvotrećinskom većinom. Tokom 1980-tih, Skupština je postala mjesto dijaloga na relaciji Sjever-Jug, rasprave po pitanjima odnosa između industrijskih zemalja i zemalja u razvoju. Ova pitanja su postala značajna zbog ubrzanog rasta i promjene sastava članstva UN. Tokom 1945, Ujedinjeni narodi su imali 51 člana. Sada imaju 191, od kojih više od dvije trećine čine [[zemlje u razvoju]]. Zbog njihove brojnosti, zemlje u razvoju su često u mogućnosti da određuju teme dnevnog reda zasjedanja (preko koordinisanih grupa kao što je [[Grupa 77|G77]]), karakter rasprava i konačne odluke. Za mnoge zemlje u razvoju, UN predstavlja izvor njihovog diplomatskog uticaja i mjesto za izgradnju međunarodnih odnosa.<ref>{{Cite book|last=Heywood|first=Andrew|url=https://www.worldcat.org/oclc/259265681|title=Global politics|date=2011|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-4039-8982-6|location=Houndmills, Basingstoke Hampshire|oclc=259265681}}</ref> ==Specijalna zasjedanja== Specijalno zasjedanje može biti sazvano na zahtjev [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti UN-a]], većine članica UN-a ili ako je većina zabrinuta zbog politike jedne od članica. Specijalno zasjedanje je održano u oktobru 1995. kako bi se obilježila 50. godišnjica UN-a. Drugo specijalno zasjedanje je održano u septembru 2000. godine kako bi se proslavio ulazak u novi milenijum; na njemu su u prvi plan istaknuti ''[[Milenijumski ciljevi razvoja]]''. Sljedeće specijalno zasjedanje ([[Svjetski samit 2005]]) je održano u septembru 2005. kako bi se obilježila 60. godišnjica UN; na njemu je procjenjen napredak vezan za Milenijumske ciljeve razvoja i raspravljano o prijedlogu [[Kofi Annan|Kofija Anana]] vezan za reformu UN-a, pod nazivom ''U većoj slobodi''. Skupština može preduzeti mjere za očuvanje međunarodnog mira ako Savjet sigurnosti nije u mogućnosti, obično zbog neslaganja stalnih članica. Rezolucija "[[Ujedinjenje za mir]]", usvojena 1950, daje ovlasti Skupštinu da sazove [[Spisak hitnih specijalnih zasjedanja Generalne skupštine Ujedinjenih naroda|hitna specijalna zasjedanja]] kako bi se usvojile opće mjere djelovanja, uključujući i upotrebu oružanih snaga, u slučaju prekida mirovnih sporazuma. Dvije trećine članica mora odobriti usvajanje ovakvih preporuka. Hitna specijalna zasjedanja pod ovakvim okolnostima su održana u deset navrata. Dva najskorija, u 1982. i 1997, obje sazvane kao odgovor na ratne operacije [[Izrael]]a. Na devetom je razmatrana situacija u okupiranim arapskim teritorijama poslije proširenja Izraela na [[Golanska visoravan|Golansku visoravan]]. [[Deseto specijalno zasjedanje Generalne skupštine Ujedinjenih naroda|Deseto zasjedanje]] je sazvano zbog okupacije [[Istočni Jerusalem|Istočnog Jerusalema]] i bavilo se pitanjima [[Palestina (država)|palestinskih teritorija]]. Na prvom specijalnom zasjedanju Generalne skupštine 1947, [[Osvaldo Aranha]], predstavnik brazilske delegacije u UN-u, započeo je tradiciju koja se sačuvala do danas na kome je prvi govornik na ovom značajnom međunarodnom forumu uvijek iz [[Brazil]]a. ==Reforma Generalne skupštine== Dana 21. marta 2005, [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|Generalni sekretar]] Kofi Anan predstavio je izvještaj, ''U većoj slobodi'', na kome se kritikuje Generalna skupština zbog tolikog fokusiranja na dobijanje konsenzusa da je usvajala već zastarjele rezolucije. Također je kritikovao Skupštinu zbog predstavljanja preopširnog i previše općeg dnevnog reda, umjesto da se fokusira na "glavna pitanja dana, kao što je međunarodna [[Migracija stanovništva|migracija]] i dugo raspravljanu, sveobuhvatnu rezoluciju o [[terorizam|terorizmu]]". Anan je preporučio izmjene dnevnog reda Generalne skupštine, strukture komiteta, i procedura; jačanje uloge i autoriteta predsjednika; jačanje [[civilno društvo|civilnog društva]] i uspostavljanje mehanizma za preispitivanje odluka komiteta. Anan je podsjetio članice UN-a na njihovu odgovornost za izvršenje reformi ako žele da ostvare napredak ka većoj efikasnosti UN-a.<ref>{{Cite web|url=http://www.un.org:80/largerfreedom/chap5.htm|title=Report - Strengthening the United Nations|website=www.un.org|access-date=3. 6. 2025}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Ujedinjene nacije]] **[[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] **[[Međunarodni sud pravde]] == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} *[http://www.un.org/ga Generalna skupština Ujedinjenih naroda] *[http://www.un.org/ Ujedinjeni narodi] {{Povelja UN-a}} {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Ujedinjene nacije|Generalna skupština]] [[Kategorija:Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Međunarodne organizacije|Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] 9i4ln4qpnb1bqmyuk4cxweuxfyymiuk 0 61347 3836855 3729692 2026-04-24T00:00:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836855 wikitext text/x-wiki <div class="thumb tright"><div style="width:25em;"> {|class="wikitable" style="margin:0; text-align: right;" cellspacing="0" ! <math>n</math> ! <math>n!</math> |- | 0 || 1 |- | 1 || 1 |- | 2 || 2 |- | 3 || 6 |- | 4 || 24 |- | 5 || 120 |- | 6 || 720 |- | 7 || 5.040 |- | 8 || 40.320 |- | 9 || 362.880 |- | 10 || 3.628.800 |- | 11 || 39.916.800 |- | 12 || 479.001.600 |- | 13 || 6.227.020.800 |- | 14 || 87.178.291.200 |- | 15 || 1.307.674.368.000 |- | 20 || 2.432.902.176.640.000 |- | 25 || 15.511.210.043.330.985.984.000.000 |- | 50 || 3,04140932... × 10<sup>64</sup> |- | 70 || 1,19785717... × [[gugol|10<sup>100</sup>]] |- | 450 || 1,73336873... × 10<sup>1.000</sup> |- | 3.249 || 6,41233768... × 10<sup>10.000</sup> |- | 25.206 || 1,205703438... × 10<sup>100.000</sup> |- | 47.176 || 8,4485731495... × 10<sup>200.001</sup> |- | 100.000 || 2,8242294079... × 10<sup>456.573</sup> |- | 1.000.000 || 8,2639316883... × 10<sup>5.565.708</sup> |- | 9,99... × 10<sup>304</sup> || 1 × 10<sup>3.045657055180967... × 10<sup>307</sup></sup> |} </div></div> '''Faktorijel''' je [[Funkcija (matematika)|matematička funkcija]] kojom se izračunava [[proizvod]] [[Prirodan broj|prirodnih brojeva]] od 1 do nekog određenog prirodnog broja ''n'', označeno kao '''n!'''.<ref name="MathWorld Factorial">{{MathWorld | urlnaziv=Factorial | naslov=Factorial}}</ref> Ova funkcija se koristi u [[statistika|statistici]], kao i u zakonima [[teorija vjerovatnoće|vjerovatnoće]], te u [[kombinatorika|kombinatorici]]. == Definicija == Faktorijelska funkcija se najčešće definiše kao :<math> n!=\prod_{k=1}^n k \qquad \forall n \in \mathbb{N}.\!</math> ili [[rekurzija|rekurzivno]] kao :<math> n! = \begin{cases} 1 & \text{if } n = 0, \\ (n-1)!\times n & \text{if } n > 0. \end{cases} </math> U obje definicije, uključuje se slučaj :<math>0! = 1 \ </math> zbog konvencije da je [[prazan proizvod|proizvod ni jednog broja]] 1. Ova konvencija je korisna zato što * [[rekurzija|rekurzivna]] relacija <math>(n + 1)! = n! \times (n + 1)</math> važi za <math>n = 0</math>; * dozvoljava jednostavno pisanje izraza za beskonačne polinome, npr. <math>e^x = \sum\limits_{n = 0}^{\infty}\frac{x^n}{n!}</math>; * ova definicija mnoge identitete u [[kombinatorika|kombinatorici]] čini važećim za nulte veličine. ** Specifično, broj kombinacija ili permutacija praznog skupa je, jednostavno, broj 1. == Primjena == Najjednostavnija primjena faktorijela je u kombinatorici gdje se pomoću jednostavne formule [[binomni koeficijent|binomnog koeficijenta]] može izračunati broj kombinacija brojeva sa količinom ''k'' u jednoj osnovnoj grupi ''n''. Npr. broj kombinacija u [[loto|lotu]]. :: <math>{n\choose k}=\frac{n!}{k!\,(n-k)!}</math>. Primjenu nalazi i u tzv. [[Gama funkcija|Gama funkciji]], [[Taylorov red|Taylorovom redu]] itd. === Primjer === * <math>5! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 4 \cdot 5 = 120</math> odnosno * <math>n! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot ... \cdot(n-1) \cdot n</math> po definiciji je: * <math>0! = 1 \ </math> dok [[Negativan broj|negativni brojevi]] nemaju faktorijel. == Približno računanje faktorijela == Najveći faktorijel koji se može izračunati na običnim džepnim računarima je faktorijel broja 69. Faktorijel broja 70 ima više od 100 brojki, te se za svaki veći broj ''n'' može primijeniti [[Stirlingova formula]] za približno izračunavanje. : <math>n!\sim \sqrt{2\pi n}\left(\frac{n}{e}\right)^n</math> gdje je: : <math>\pi </math> broj [[pi]] (približno 3,14) : <math>\ e </math> broj [[E (broj)|e]] (približno 2,71) == Dvostruki faktorijel n!! == '''n!!''' označava u matematici dvostruki faktorijel i odnosi se na faktorijel [[paran broj|parnih]] ili [[neparan broj|neparnih brojeva]] :<math> n!!= \left\{ \begin{matrix} 1,\qquad\quad\ &&\mbox{za }n=0\mbox{ ili }n=1; \\ n(n-2)!!&&\mbox{za }n\ge2.\qquad\qquad \end{matrix} \right. </math> na primjer: * <math>10!! = 2 \cdot 4 \cdot 6 \cdot 8 \cdot 10 = 3840</math> odnosno * <math>9!! = 1 \cdot 3 \cdot 5 \cdot 7 \cdot 9 = 945</math> ==Primorijel== Ako imamo prirodni broj <math>n > 2</math> tada je <math>n\#</math> umnožak [[Prost broj|prostih brojeva]] koji ne premašuju <math>n</math>. Preciznije, :<math>n\# = \begin{cases} 1 & \text{ako} \ \text{je} \ n = 0,\ 1 \\ (n-1)\# \times n & \text{ako} \ \text{je} \ n \ \text{prost} \\ (n-1)\# & \text{ako} \ n>2 \ \text{nije} \ \text{prost}. \end{cases}</math> == Također pogledajte == * [[Alternativni faktorijel]] * [[Digama funkcija]] * [[Eksponencijalni faktorijel]] * [[Faktorijelski prorodan broj]] * [[Faktorijom]] * [[Stirlingova aproksimacija]] * [[Trailingove nule]] faktorijela * [[Trougaoni broj]], sumarni analog faktorijelu == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.luschny.de/math/factorial/approx/SimpleCases.html Approximation formulas] * [http://factorielle.free.fr/index_en.html All about factorial notation n!] * [https://web.archive.org/web/20020102031151/http://home.earthlink.net/~mrob/pub/math/largenum-2.html The Dictionary of Large Numbers] * [http://niquette.com/puzzles/factorlp.htm "Factorial Factoids"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100816105412/http://www.niquette.com/puzzles/factorlp.htm |date=16. 8. 2010 }} od Paula Niquettea ;Faktorijelski kalkulatori i algoritmi * [http://nitrxgen.net/factorialcalc.php Factorial Calculator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141124135544/http://www.nitrxgen.net/factorialcalc.php |date=24. 11. 2014 }}: iračunanje faktorijela do 200.000! * [http://demonstrations.wolfram.com/Factorial/ "Factorial"] od [[Ed Pegg, Jr.]] i Rob Morris, [[The Wolfram Demonstrations Project]], 2007. * [http://www.luschny.de/math/factorial/FastFactorialFunctions.htm Fast Factorial Functions (with source code in Java and C#)] [[Kategorija:Kombinatorika]] [[Kategorija:Teorija brojeva]] [[Kategorija:Gama i slične funkcije]] [[Kategorija:Teme o faktorijelima i binomima]] o5i5ioowgiqbfwv8d5ipfd8rwo3hv17 0 63716 3836967 2914370 2026-04-24T09:24:17Z ~2026-25118-42 180666 3836967 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Pedologija''' (od [[grčki jezik|grčkog]] ''pedon'' = tlo, zemlja) je nauka o [[tlo|tlu]] njegovom sastavu i oblicima. Ona se bavi genezom, morfologijom, klasifikacijom i distribucijom tla. [[Tlo]] nije samo potpora za vegetaciju, nego je i zona ('pedosfera') brojnih interakcija između [[klima|klime]] (voda, zrak, temperatura), [[život u tlu|života u tlu]] (mikroorganizmi, biljke, životinje) i njegovih ostataka, [[mineral]]nog materijala od izvornih i dodanih [[stijena]], te njegova položaja u krajobrazu. Tokom njegove formacije i geneze, [[profil tla]] polagano se produbljuje i razvija karakteristične slojeve nazvane 'horizonti', dok se približava sigurnom stanju ravnoteže. Korisnici tla (poput [[poljoprivreda|poljoprivrednika]]) u početku nisu pokazivali veliku brigu za dinamiku tla. Gledali su na tlo kao sredstvo čija su hemijska, fizička i biološka svojstva bila korisna za službu poljoprivredne produktivnosti. U drugu ruku, pedolozi i geolozi nisu se u početku fokusirali na poljoprivredne primjene karakteristika tla (edafične osobine) već nad njegovim odnosom prema prirodi. Pedolozi se sada također zanimaju za praktične primjene dobro shvaćenih [[pedogeneza|pedogenetskih]] procesa (evolucija i funkcioniranje tala), poput interpretiranja njegove historije okoline i predviđanja posljedica promjena u zemljišnoj upotrebi, dok poljoprivrednici shvaćaju da je kultivirano tlo složeno sredstvo koje je često rezultiralo kroz nekoliko hiljada godina evolucije. Oni shvaćaju da je trenutna ravnoteža krhka i da samo čitavo poznavanje njene historije čini mogućim osiguravanje [[održivi razvoj|održive]] upotrebe. == Podjela pedologije == === Meliorativna pedologija === Meliorativna pedologija je dio pedologije koji se bavi pitanjima temeljite izmjene i poboljšanja tla vodeći računa o individualnosti svakog područja. Ukazuje na problem i daje potrebne parametre vezane uz tlo (, kako bi građevinski inženjeri osmislili hidrotehničke mjere u sklopu [[Hidrotehničke melioracije|hidrotehničkih melioracija]]. == Geneza tla == == Pedogenetski faktori == == Pedogenetski procesi == == Pedološka klasifikacija [[Tlo|tla]] == *[[Automorfna tla]] *[[Hidromorfna tla]] *[[Halomorfna tla]] *[[Suphidratična tla]] == Slavni pedolozi == * [[Olivier de Serres]] * [[Bernard Palissy]] * [[Vassili Dokuchaev]] * [[E. W. Hilgard]] * [[Hans Jenny (1899 - 1992)|Hans Jenny]] == Također pogledajte == * [[Glavne teme poljoprivrednih nauka]] {{Commonscat|Soil science}} {{Geografija po temama}} {{Fizička geografija}} {{Nauke o Zemlji}} [[Kategorija:Prirodne nauke]] [[Kategorija:Pedologija| ]] [[Kategorija:Tlo]] obx5fnu11bq6dykmkl92hb7bsi1w32r 3836968 3836967 2026-04-24T09:26:10Z ~2026-25118-42 180666 /* Također pogledajte */ 3836968 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Pedologija''' (od [[grčki jezik|grčkog]] ''pedon'' = tlo, zemlja) je nauka o [[tlo|tlu]] njegovom sastavu i oblicima. Ona se bavi genezom, morfologijom, klasifikacijom i distribucijom tla. [[Tlo]] nije samo potpora za vegetaciju, nego je i zona ('pedosfera') brojnih interakcija između [[klima|klime]] (voda, zrak, temperatura), [[život u tlu|života u tlu]] (mikroorganizmi, biljke, životinje) i njegovih ostataka, [[mineral]]nog materijala od izvornih i dodanih [[stijena]], te njegova položaja u krajobrazu. Tokom njegove formacije i geneze, [[profil tla]] polagano se produbljuje i razvija karakteristične slojeve nazvane 'horizonti', dok se približava sigurnom stanju ravnoteže. Korisnici tla (poput [[poljoprivreda|poljoprivrednika]]) u početku nisu pokazivali veliku brigu za dinamiku tla. Gledali su na tlo kao sredstvo čija su hemijska, fizička i biološka svojstva bila korisna za službu poljoprivredne produktivnosti. U drugu ruku, pedolozi i geolozi nisu se u početku fokusirali na poljoprivredne primjene karakteristika tla (edafične osobine) već nad njegovim odnosom prema prirodi. Pedolozi se sada također zanimaju za praktične primjene dobro shvaćenih [[pedogeneza|pedogenetskih]] procesa (evolucija i funkcioniranje tala), poput interpretiranja njegove historije okoline i predviđanja posljedica promjena u zemljišnoj upotrebi, dok poljoprivrednici shvaćaju da je kultivirano tlo složeno sredstvo koje je često rezultiralo kroz nekoliko hiljada godina evolucije. Oni shvaćaju da je trenutna ravnoteža krhka i da samo čitavo poznavanje njene historije čini mogućim osiguravanje [[održivi razvoj|održive]] upotrebe. == Podjela pedologije == === Meliorativna pedologija === Meliorativna pedologija je dio pedologije koji se bavi pitanjima temeljite izmjene i poboljšanja tla vodeći računa o individualnosti svakog područja. Ukazuje na problem i daje potrebne parametre vezane uz tlo (, kako bi građevinski inženjeri osmislili hidrotehničke mjere u sklopu [[Hidrotehničke melioracije|hidrotehničkih melioracija]]. == Geneza tla == == Pedogenetski faktori == == Pedogenetski procesi == == Pedološka klasifikacija [[Tlo|tla]] == *[[Automorfna tla]] *[[Hidromorfna tla]] *[[Halomorfna tla]] *[[Suphidratična tla]] == Slavni pedolozi == * [[Olivier de Serres]] * [[Bernard Palissy]] * [[Vassili Dokuchaev]] * [[E. W. Hilgard]] * [[Hans Jenny (1899 - 1992)|Hans Jenny]] == Također pogledajte == * [[Glavne teme poljoprivrednih nauka]] *[[Pedosfera]] {{Commonscat|Soil science}} {{Geografija po temama}} {{Fizička geografija}} {{Nauke o Zemlji}} [[Kategorija:Prirodne nauke]] [[Kategorija:Pedologija| ]] [[Kategorija:Tlo]] 6wgh92aqidh2nniutkthzxtc0zjhr8g 0 64175 3836796 3788658 2026-04-23T15:34:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836796 wikitext text/x-wiki {{Infokutija most | ime_mosta = Eiffelov most | alternativno_ime = | slika = Sarajevo Eiffel-Bridge 2011-10-31 (2).jpg | opis_slike = | premošćuje = [[Miljacka|Miljacku]] | mjesto = [[Sarajevo]] | vrijeme_gradnje = 1893. | otvorenje = | saniranje = 2004. | rušenje = | uprava_nad_mostom = | konstrukcija = Željezna | namjena = | arhitekta = | dizajner = | materijal = Željezo | graditelj = | podizvođači = | ukupna_dužina = | visina_mosta = | širina_mosta = | najveći_raspon = | koordinate = }} '''Eiffelov most''' ili '''željezni Skenderija most''' je jedan od mostova preko rijeke [[Miljacka|Miljacke]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Nalazi se u blizini sarajevske [[Skenderija|Skenderije]]. Prvobitni most izgrađen u XV stoljeću po nalogu [[Skender-paša|Skender-paše]], da bi povezivao građevine njegove zadužbine na obalama Miljacke. 1893. izgrađen je most sa željeznom ogradom uzvodno od prvobitnog. Navodno je projektovan u birou [[Gustave Eiffel|Gustava Eiffela]], graditelja čuvenog [[Eiffelov toranj|Eiffelovog tornja]] u [[Pariz]]u, ali ne postoji dokument koji to potvrđuje.<ref>{{Cite web|url=https://centar.ba/mostovi|title=Općina Centar Sarajevo|website=Općina Centar Sarajevo|language=en|access-date=2024-01-06}}</ref> Rekonstrukcija mosta je obavljena 2004.<ref>{{Cite web|url=https://www.sarajevo.ba/en/article/6822/sarajevski-mostovi-simboli-vremena|title=Sarajevski mostovi simboli vremena {{!}} Sarajevo.ba|website=www.sarajevo.ba|language=en|access-date=2024-01-06}}</ref> Od 1. augusta do 18. augusta 2023. most je privremeno nosio ime Kinđetov most u čast [[Mirza Delibašić|Mirze Delibašića]].<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/sports/2023/8/1/eiffelov-most-ce-privremeno-biti-posvecen-mirzi-delibasicu|title=Eiffelov most će privremeno biti posvećen Mirzi Delibašiću|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=2024-01-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport-klub/kosarka/u-sarajevu-otvoren-kindjetov-most-prisustvovale-brojne-poznate-licnosti-foto/|title=U Sarajevu otvoren 'Kinđetov most', prisustvovale brojne poznate ličnosti (FOTO)|last=FENA|date=2023-08-01|website=N1|language=bs-BA|access-date=2024-01-06}}{{Mrtav link}}</ref> U toku [[Sarajevo Film Festival|Sarajevo Film Festivala]], na mostu se organizuje after party.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/sprema-se-festivalska-groznica-ovo-su-neke-od-udarnih-lokacija-za-nocni-provod-tokom-sff-a/220805080|title=Sprema se festivalska groznica: Ovo su neke od udarnih lokacija za noćni provod tokom SFF-a|website=www.klix.ba|language=hr|access-date=2024-01-06}}</ref> == Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.sarajevo360.ba/bs/ajfelov-most-skenderija-most {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407230333/http://www.sarajevo360.ba/bs/ajfelov-most-skenderija-most |date=7. 4. 2014 }} * http://blob.blogger.ba/arhiva/2007/05/24/934918 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110420073041/http://blob.blogger.ba/arhiva/2007/05/24/934918 |date=20. 4. 2011 }} {{stub-arh}} {{Sarajevski mostovi}} {{Građevine u Sarajevu}} [[Kategorija:Mostovi u Sarajevu]] [[Kategorija:Mostovi u Bosni i Hercegovini iz austrougarskog perioda]] [[Kategorija:Mostovi na Miljacki]] lmuux936rsrff62phvd9jo2g4aqpi36 0 64731 3837008 3764709 2026-04-24T10:33:09Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837008 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Otto Lang Peckett's 1936.jpg|mini]] '''Otto Lang''' rođen je [[21. januar]]a [[1908]] u Zenici.<ref>{{Cite web|url=https://www.skiinghistory.org/lives/otto-lang|title=Otto Lang - Otto Lang, pioneer skier and film-maker {{!}} Skiing History|website=www.skiinghistory.org|access-date=4. 3. 2024}}</ref> Preminuo je [[30. januar]]a 2006 u Seattlu (Washington, USA). Bio je veoma aktivan skijaš<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-feb-03-me-lang3-story.html|title=Otto Lang, 98; Skiing Instructor Rode the Slopes to Fame as a Hollywood Producer|last=McLellan|first=Dennis|date=3. 2. 2006|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=4. 3. 2024}}</ref> i filmski producent.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0485871/|title=Otto Lang {{!}} Director, Producer, Second Unit Director or Assistant Director|website=IMDb|language=en-US|access-date=4. 3. 2024}}</ref> Otto Lang je utemljitelj niza američkih skijaških škola, a u film ulazi 1941., kao producent. Imao je četiri nominacije za Oskara, a jedan je od prvih TV producenata u istoriji Amerike. Između ostalih režirao je antologijske filmove, dokumentarac "Potraga za rajem", TV serije "Lov na moru", "Čovjek u svemiru", "Čelični konj", te igrane filmove "Call Northside" (1948.) i "Tora, tora, tora! (1970.) Istovremeno je volio skijanje i film. Mediji su ga nazvali "ikonom američkog skijanja, a iz njegove ski-škole poteklo je nekoliko zlatnih olimpijaca. Iako je četiri puta nominovan za Oskara, "zlatni kipić" mu je umakao. Prema biografiji, Oto, sin austrijskog privrednika i Zeničanke, Hrvatice, školovanje nakon 1. svjetskog rata je okončao u Salcburgu, Austriji, očevom rodnom gradu, da bi 1930. preselio u SAD. Zvali su ga "Čovjek renesansa" i smatrali ga "posljednjim izdankom evropske škole skijanja u Americi". Umro je u Sijetlu, gdje je proveo zadnje godine života, napisavši dvije knjige. Iza njega su ostali supruga i dva sina. Američka skijašica Debi Armstrong (Debbie Armstrong) je [[1984]]. osvojila zlato na Olimpijadi u Sarajevu, u državi u kojoj je rođen osnivač ski-škole u kojoj je ponikla. Svi američki mediji prenose da su Lang i Armstrongova dijelili ljubav prema Bosni i prema skijanju. Iako nije imao priliku vratititi se u zemlju rođenja, Lang je često Bosnu spominjao u svojim intervjuima. == Nagrade == * 1949 Edgar za "Call Northside 777"<ref>{{Citation|title=Call Northside 777 (1948) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt0040202/fullcredits|access-date=4. 3. 2024}}</ref> (najbolji igrani film) * 1953 Edgar za "5 Fingers" (najbolji igrani film) * 1954 Oscar, nominacija za "Vesuvius Express" (najbolji kratki film) * 1955 Oscar, nominacija za "Jet Carrier" (najbolji kratki film) * 1955 Oscar, mominacija za "Jet Carrier" (najbolji dokumentarni film) * 1955 Oscar, nominacija za "The First Piano Quartette" (najbolji kratki film) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.youtube.com/watch?v=xYn0dJckf6U&ab_channel=DDF%3AMovieCollection https://www.youtube.com Call Northside 777] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lang, Otto}} [[Kategorija:Rođeni 1908.]] [[Kategorija:Umrli 2006.]] [[Kategorija:Američki filmski producenti]] [[Kategorija:Biografije, Zenica|Biografije]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački alpski skijaši]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] bdcoit9twjho5jc71equc6bvhocooti 0 64931 3836921 3761875 2026-04-24T07:01:41Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836921 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Nikola Đuričko | slika = Nikoladjuricko.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1974|7|9}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = 1980-danas | poznat_po = Yuri Ismaylov ([[Stranger Things]]) <br/> Darko ([[U zemlji krvi i meda]]) | značajna_djela = }} '''Nikola Đuričko''' je [[srbija]]nski glumac, rođen u [[Beograd]]u 9. jula 1974.<ref>{{cite web|url=http://www.blic.rs/Zabava/Vesti/232691/Sloboda-Micalovic-i-Nikola-Djuricko-Veceras-pravimo-spektakl-u-Sava-centru|title=Sloboda Mićalović i Nikola Đuričko: Večeras pravimo spektakl u Sava centru|last=Odabašić|first=Jelena|date=31. 1. 2011|work=Blic Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20110204033545/http://www.blic.rs/Zabava/Vesti/232691/Sloboda-Micalovic-i-Nikola-Djuricko-Veceras-pravimo-spektakl-u-Sava-centru|archive-date=4. 2. 2011|url-status=live|access-date=22. 7. 2011}}</ref> Unuk je glumice [[Tomanija Đuričko|Tomanije Đuričko]]. Oženjen je Ljiljanom Nešić (7. juna 2002). Iza sebe ima brak sa suprugom Ivanom od koje je razveden 23. jula 2002. Krajem 2019. preselio se iz Srbije u Los Angeles<ref name="2019referenceA">{{Citation|year=2020-04-14|title=Serbian star actor Nikola Djuricko joins the casts of "Stranger Things"|publisher=Duart.hr|publication-place=[[Hungary]]|url=https://www.duart.hr/news/nikola-djuricko-netflix|access-date=13. 7. 2022}}</ref> sa porodicom.<ref name="2022referenceC">{{Citation|year=2022|title=Bio|publisher=nikoladjuricko.com|url=https://nikoladjuricko.com/bio/|access-date=14. 7. 2022}}</ref> == Filmografija == * [[Stranger Things]], (2016), kao pilot Jurij * [[Montevideo, vidimo se]], (2014), kao Živković * [[World War Z]], (2013), kao kapetan broda "Belorus Airways" * [[Na putu za montevideo]], (2013) kao Živković * [[Svjetski rat Z]], (2013), kao pilot aviona * [[Top je bio vreo]], (2013) * [[Children of Sarajevo|Djeca]], (2012), kao Tarik * [[Smrt čoveka na Balkanu]], (2012), kao agent za nekretnine * [[Artiljero]], (2012), kao glumac * [[U zemlji krvi i meda]], (2011) kao Darko * [[Montevideo, Bog te video]], (2010) kao Živković * [[Kao rani mraz]], (2010), kao Nađ Mandić * [[Žena sa slomljenim nosom]], (2010), kao Bariton * [[Ma nije on takav]], (2010), kao Paki * [[Ljudski zverinjak]], (2009), kao Srđan Vasiljević * [[Greh njene majke]], (2009), kao Dimitrije * [[Rode u magli]], (2009), kao Švaba * [[Vratiće se rode]], (2007 - 2008), kao Švaba * [[Pozorište u kući]], (2007), kao Klativoda * [[Technotise: Edit i Ja]], (2007), kao [[Nikola]] * [[Bacio sam čini na tebe]], (2007), kao Paki * [[Mile protiv tranzicije]], (2007), Nikola Đuričko * [[Agi i Ema]], (2007), kao ujak * [[S. O. S. – Spasite naše duše]], (2007) * [[Sedam i po]], (2006), kao Simke * [[Ne skreći sa staze]], (2006), kao Narator * [[Ivkova slava]], (2005), kao Svetislav * [[Jug jugoistok]], (2005) * [[Balkanski rulet]], (2005), kao Petar * [[Diši duboko]], (2004), kao Bojan * [[Iluzija (film)|Iluzija]], (2004), kao Pariz * [[Kad porastem biću Kengur]], (2004), kao Kengur * [[Pljačka trećeg rajha]], (2004), kao Kalauz * [[Laku noć, deco]], (2003), kao Dečak * [[Yu (film)|Yu]], (2003), * [[Taksista]], (2003), kao Taksista * [[Kordon]], (2002), kao Dušan * [[Zona Zamfirova]], (2002), kao Perica * [[T.T. Sindrom]] (2002), kao Sale * [[Mrtav 'ladan|Mrtav ‘ladan]], (2002) kao Limeni * [[Virtualna stvarnost]], (2001), kao Andrija * [[Bumerang (film)|Bumerang]], (2001), kao Stampedo * [[Nataša (film)|Nataša]], (2001), kao Marko * [[Munje!|Munje]], (2001), kao Gojko Sisa * [[Normalni ljudi]], (2001), kao Steva * [[Zemlja istine, ljubavi i slobode]], (2000) * [[Kod male sirene]], (1999) * [[Nebeska udica]], (1999), kao Siske * [[Lajanje na zvezde]], (1998), kao Milić Gavranić Tupa * [[Do koske]], (1996), kao Mali * [[Gore - dole]], (1996). kao Vojnik kod Buleta * [[Otvorena vrata]], (1994), kao Vojislav "Vojkan/Voja" Jakovljević * [[Vukovar poste restante]], (1994), kao Goran * [[Rugalice i ubice]], (1994), kao Igor * [[Poslednji krug u Monci]], (1989), kao Nikola * [[Gospođa ministarka]], (1889), kao Raka * [[Šta je s tobom, Nina]], (1984), kao Boris * [[Serija o bojama]], (1980), kao Dečak == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * {{Imdb name|id=0229314}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Đuričko, Nikola}} [[Kategorija:Srbijanski glumci]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Rođeni 1974.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] km2nj2inkwizwcpbgpliyk7pqd6xwbn 0 66299 3836990 3754750 2026-04-24T10:16:00Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Disove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836990 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Peter Handke | slika = Peter-handke.jpg | veličina_slike = | opis = Peter Handke, austrijski književnik i prevodilac | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1942|12|6}} | mjesto_rođenja = Griffen, Austrija | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Peter Handke''' [[Austrija|austrijski]] je književnik i prevodilac, dobitnik [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] 2019. Rođen je 6. decembra 1942. u [[Griffen]]u, malom mjestu u [[Koruška|Koruškoj]]. Dobitnik je mnogih nagrada međunarodnog značaja i smatra se jednim od najvećih savremenih austrijskih književnika. Zbog svog angažmana prema ratu u Jugoslaviji bio je kritiziran u mnogim književnim krugovima, mada svoje reakcije uglavnom objavljuje u knjigama, izbjegavajući novinske i televizijske intervjue i posvećuje se pisanju o sukobima i nerazumjevanjima u politički podijeljenoj Evropi i [[Balkan]]u. Član je [[SANU]],<ref>[http://www.sanu.ac.rs/Clanstvo/Clan.aspx?arg=1484, Stranica o Handkeu na portalu ''SANU'' {{Simboli jezika|sr|srpski}}]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://srb.time.mk/read/3b64b6f58e/cd85880911/index.html, Članak '''Izabrani novi članovi SANU''' o biranju novih akademika na portalu srbijanskog dnevnog lista ''Politika'' {{Simboli jezika|sr|srpski}}]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske|Akademije nauka i umjetnosti Republike Srpske]] od 2012. godine<ref>[http://anurs.org/45/anurs/Odjeljenje/knjizevnosti/i/umjetnosti/ Članovi ANURS, Odjeljenje književnosti i umjetnosti {{Simboli jezika|sr|srpski}}]</ref> i [[Slovenska akademija nauka i umjetnosti|Slovenske akademije nauka i umjetnosti]]. Od 1991. godine živi u mjestu [[Chaville]] 7&nbsp;km udaljenom od [[Pariz]]a u [[Francuska|Francuskoj]]. ==Biografija== === 1942-45: Rođenje i ratne godine === Peter Handke se rodio u kući svog djeda, Gregora Siutza 6. decembra 1942. godine. Majka Maria Siutz (1920-71) mu je bila [[Koruški Slovenci|slovenskog]] porijekla ([[Slovenski jezik|slov]]: Marija Sivec), a otac njemački vojnik, bankar Erich Schönemann, koji je vojnu službu imao u Koruškoj. Prije rođenja, majka se udala za Adolfa Bruna Handkea, radnika u berlinskom tramvajskom preduzeću, koji je kasnije postao njegov očuh. Istinu o svom pravom ocu, Peter je tek saznao sa svojim punoljetsvom, kratko pred maturu. Kršten je u katoličkoj crkvi Stiftskirche Maria Himmelfahrt u Griffenu. Zbog protjerivanja [[Koruški Slovenci|koruških Slovenaca]] u [[koncentracioni logor|koncentracione logore]], pred kraj [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], savezničkih bombardovanja, te napada [[Jugoslavenski partizani|slovenskih partizana]] [[Oslobodilna fronta|Oslobodilne fronte]] na Griffen, Handkeova porodica se seli u [[Berlin]]. === 1945-48: Berlin i povratak u Griffen === Sa porodicom se preselio u [[berlin]]sku četvrt [[Pankow]], koja je bila pod kotrolom [[Sovjetski savez|sovjetske]] [[Crvena Armija|Crvene Armije]], te većim dijelom bila porušena zbog ratnih zbivanja. Njegov otac nije mogao naći posao, a ni politička situacija nije ukazivala na bolju budućnost. Kratko prije Berlinske blokade 24. juna 1948. godine, četveročlana porodica (sestra Monika, rođena je 7. aprila 1948. godine), napušta Berlin i vraća se vozom u pravcu Griffena. Austrijsku granicu, zbog nedostataka dokumenata, prolaze ilegalno u kamionu. Ovo putovanje, ostavilo je na Petra duboke uspomene, koje je kasnije opisao u školskom radu 1957. godine. === 1948-54: Školovanje u Griffenu === Zbog svog berlinskog akcenta, šestogodišnji Peter, teško uspostavlja kontakte sa svojim vršnjacima u Griffenu. Tako da se i danas vrlo rijetko koristi koruškim dijalektom njemačkog jezika. Porodica je preživljavala od socijalne pomoći, koju je njegov očuh uglavnom trošio na alkohol, što je urokovalo česte sukobe između njegovog očuha i majke. Napokon je očuh našao posao kod Petrovog ujaka Georga Suitza, mada u okruženju gdje su lokalni zemljoposjednici i crkva, držali većinu imovine, Handkeova porodica je i dalje živjela prilčno siromašno. Njegov život u idilično-seoskom okruženju, sa težištem na poslu, posjetu crkvi, šetnji, kolinju i kartanju, ostavili su trag u njegovom literarnom stvaralaštvu, koje je opisao u svom prvom romanu ''[[Stršljeni (roman)|Stršljeni]]''. 13. septembra 1948. godine upisan je u osnovnu školu u Griffenu, koju je pohađao do 14. septembra 1952. godine. Nakon toga sve do 10. jula 1954. godine pohađa dva razreda srednje škole „Hauptschule für Knaben und Mädchen“ u kome su njegove ocjene bile između odličan (njem:''sehr gut'') i dobar (njem:''gut''). Nakon toga, na vlastitu inicijativu, prelazi u sjemenište ''Marianum'' u [[Maria Saal]]u, koje je bilo povezano sa katoličko-humanističkom gimnazijom Tanzenberg, tako što od svećenika sjemeništa dobija formulare za prijavu. Kako je školovanje u sjemeništu bilo uglavnom zamišljeno za buduće rimokatoličke svećenike, upis se vršio samo sa preporukom sveštenog lica. Na gimnaziji su također podučavali profesori humanističke tradicije i obrazovanja. Peter je 7. jula 1954. godine položio prijemni ispit, a zbog nepoznavanja latinskog jezika, upisan je ponovo u drugi razred. === 1954-59: Internat u Tanzenbergu === Sa dvanaest godina, ubrzo nakon početka školovanja u Tanzenbergu, Handke piše svoj prvi rad pod naslovom ''Moj život - 2. dio''. U tih šesnaest stranica pokazuje svoje sklonost i nadarenost ka pisanju. Njegove ocjene u školi su i dalje nadprosječne. U gimnaziji pored općeg obrazovanja, bavi se latinskim, grčkim i engleskim jezikom, te jednu godinu italijanskim i slovenskim jezikom, a dvije se godine podučava [[Stenografija|stenografiji]]. Od 1957. godine njegov razred preuzima profesor Dr. Reinhard Musar, koji mu predaje njemački i engleski jezik. Musar je otkrio Handkeov talent za pisanje, a Peter mu u zajedničkim šetnjama čita svoje tekstove. Profesor mu preporučuje mu da nakon škole studira pravo, jer u nekoliko mjeseci intenzivnog učenja pravnih činjenica, može si ostaviti dovoljno vremena za pisanje i bavljenje literaturom. Svoje prve literarne radove, objavio je u internatskom časopisu ''Fackel''. === 1959-61: Školovanje u Klagenfurtu === {{Proširiti sekciju}} === 1961-65: Studij u Grazu === Nakon gimnazije studira pravo u [[Graz]]u, kog napušta na samom kraju, te se potpuno posvećuje literaturi, prevođenju, pisanju scenarija i režiji. === 1966: Godine uspjeha === {{Proširiti sekciju}} === 1967-70: Düsseldorf, Paris, Kronberg === {{Proširiti sekciju}} === 1971-79: Pariz === {{Proširiti sekciju}} === 1979-87: Povratak u Austriju === {{Proširiti sekciju}} === 1987-90: Putovanja === {{Proširiti sekciju}} === 1990 do danas === {{Proširiti sekciju}} == Kontroverze == {{Mašinski prevod}} Godine 1996., Handkeov putopis ''Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien'' (objavljen na engleskom pod naslovom ''A Journey to the Rivers: Justice for Serbia'', u prijevodu ''Putovanje do rijeka: Pravda za Srbiju'') izazvao je kontroverzu, jer je Handke prikazao Srbiju među žrtvama [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|ratova nakon raspada SFRJ]]. U istom eseju Handke je također kritikovao zapadne medije zbog "pogrešnog predstavljanja uzroka i posljedica rata".<ref name="Sage-thetimes-2006-Theatre-dismissal">{{cite web|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2601451.ece|title=Theatre boss's dismissal splits artistic community|last=Sage|first=Adam|date=29. 7. 2006|website=The Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216130733/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2601451.ece|archive-date=16. 2. 2017|url-status=dead}}</ref> [[Sebastian Hammelehle]] je napisao da je Handkeov pogled na jugoslovenske ratove, koji je izazvao brojne kontroverze, vjerovatno romantiziran, ali da predstavlja stav pisca, a ne ratnog izvjestioca.<ref>{{Cite web|url=https://www.spiegel.de/kultur/literatur/peter-handke-die-besten-buecher-des-nobelpreistraegers-a-1290940.html|title=Die besten Romane und Erzählungen des Nobelpreisträgers|last=Hammelehle|first=Sebastian|date=10. 10. 2019|work=[[Der Spiegel]]|language=de|access-date=11. 9. 2020}}</ref> Američki prevodilac [[Scott Abbott]], koji je putovao s Handkeom kroz Jugoslaviju nakon čega su objavljeni brojni eseji, izjavio je da Handke Jugoslaviju smatra "nevjerovatnom, bogatom multikulturalnom državom kojoj je nedostajala vrsta nacionalizama kakve je vidio u Njemačkoj i Austriji".<ref name="NYT2">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/12/10/books/peter-handke-nobel-prize.html|title=Genius, Genocide Denier or Both?|last1=Marshall|first1=Alex|last2=Schuetze|first2=Christopher|date=10. 12. 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=11. 9. 2020}}</ref> Abbott je dodao da je Handke na raspad zemlje gledao kao na nestanak utopije.<ref name="NYT2"/> Pregledom knjige ''Moravska noć'', Joshua Cohen je izjavio da Handkeova Jugoslavija nije bila država, već simbol njega samog, simbol književnosti ili "evropskog romana".<ref name="Cohen">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/12/30/books/review/peter-handke-moravian-night.html|title=Peter Handke's Time-Traveling Tale of a Europe in Flux|last=Cohen|first=Joshua|date=30. 12. 2016|work=[[The New York Times]]|access-date=11. 9. 2020|author-link=Joshua Cohen (writer)}}</ref> Volker Hage je napisao da ''je Moravska noć'' "izuzetno kozmopolitska" i povezana sa sadašnjošću, a da knjiga predstavlja autobiografski sažetak Handkeovog života kao pisca.<ref>{{Cite web|url=https://www.spiegel.de/spiegel/print/d-55294689.html|title=Der übermütige Unglücksritter|last=Hage|first=Volker|date=7. 1. 2008|work=[[Der Spiegel]]|language=de|access-date=11. 9. 2020|author-link=Volker Hage}}</ref> [[Tanjil Rašid]] je primijetio da "Handkeovi romani, drame i memoari pokazuju zlo banalnosti".<ref name="Rashid">{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/241921d6-1515-11ea-b869-0971bffac109|title=A Sorrow Beyond Dreams by Peter Handke — memoir, suffering and politics|last=Rashid|first=Tanjil|date=6. 12. 2016|work=[[Financial Times]]|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/241921d6-1515-11ea-b869-0971bffac109|archive-date=10. 12. 2022|access-date=11. 9. 2020|url-access=subscription}}</ref> Nakon što je njegova drama ''Voyage by Dugout'' postavljena 1999. godine, Handkea su osudili drugi pisci: [[Susan Sontag]] je proglasila Handkea "gotovim" u [[New York]]u.<ref name="Zakaria-CNN-Handke-Tokarczuk">{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2019/10/10/opinions/nobel-prize-in-literature-outrage-zakaria/index.html|title=Peter Handke and Olga Tokarczuk: Nobel prize winners epitomize our darkest divides|last1=Zakaria|first1=Rafia|date=10. 12. 2019|website=CNN|access-date=5. 1. 2020}}</ref> Salman Rushdie ga je proglasio kandidatom za "Međunarodnog morona godine" zbog njegovog "idiotizma",<ref name="BBC-'shameful' Nobel-2019">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50008701|title=Critics condemn 'shameful' Nobel for writer Handke|date=11. 10. 2019|website=BBC News|language=en|access-date=19. 5. 2020}}</ref><ref name="slobodnadalmacija-2019-Žižek-Rushdie-PEN">{{cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/kultura/slavoj-zizek-nbsp-salman-rushdie-americki-i-britanski-p-e-n-osudili-izbor-petera-handkea-austrijski-predsjednik-strong-strong-alexander-van-der-bellen-smatra-da-39-imamo-jos-puno-toga-nauciti-od-handkea-39-627595|title=Slavoj Žižek, Salman Rushdie, američki i britanski P.E.N. osudili izbor Petera Handkea, austrijski predsjednik Alexander Van der Bellen smatra da 'imamo još puno toga naučiti od Handkea'|date=11. 10. 2019|website=slobodnadalmacija.hr|publisher=Slobodna Dalmacija|language=hr-hr|access-date=19. 5. 2020}}</ref><ref name="Rushdie-Globe&Mail-Balkan Witness">{{cite web|url=http://balkanwitness.glypx.com/rushdie.htm|title=For services rendered – to the cause of folly|date=7. 5. 1999|website=Balkan Witness|publisher=from The Toronto Globe and Mail|language=en|access-date=17. 5. 2020|quote=In the battle for the hotly contested title of International Moron of the Year, two heavyweight contenders stand out. One is the Austrian writer Peter Handke, who has astonished even his work’s most fervent admirers by a series of impassioned apologias for the genocidal regime of Slobodan Milosevic, and who, during a recent visit to Belgrade, received the Order of The Serbian Knight for his propaganda services. Mr. Handke’s previous idiocies include the suggestion that Sarajevo’s Muslims regularly massacred themselves and then blamed the Serbs, and his denial of the genocide carried out by Serbs at Srebrenica. Now he likens the North Atlantic Treaty Organization’s aerial bombardment to the alien invasion in the movie Mars Attacks! And then, foolishly mixing his metaphors, he compares the Serbs’ sufferings to the Holocaust.|author1=Salman Rushdie}}</ref> dok je [[Alain Finkielkraut]] rekao da je "ideološko čudovište",<ref name="Staff-Guardian-Stand-up-if-support-Serb2">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/theguardian/1999/apr/21/features11.g28|title=Stand up if you support the Serbs|last=Traynor|first=Ian|date=21. 4. 1999|work=The Guardian|access-date=18. 11. 2019|quote=This writer, the Austrian, has his very personal style. The very worst crimes get mentioned rather sweetly. And so the reader completely forgets that we're dealing with crimes. The Austrian writer who visited my country found only very proud people there. They proudly put up with everything that happened to them, so much so that in their pride they didn't bother to ask why all this was happening to them.}}</ref> a Slavoj Žižek je izjavio da je njegovo "veličanje Srba cinizam".<ref name="Staff-Guardian-Stand-up-if-support-Serb2"/> Međutim, osporavajući gorenavedena tumačenja njegovog rada kao pogrešno protumačena u engleskoj štampi, Handke je opisao [[genocid u Srebrenici]] kao "paklenu osvetu, vječnu sramotu za odgovorne bosanske Srbe".<ref name="Parlons donc de la Yougoslavie">{{Cite web|url=https://www.liberation.fr/tribune/2006/05/10/parlons-donc-de-la-yougoslavie_38687|title=Parlons donc de la Yougoslavie|work=[[Libération]]|language=fr|access-date=4. 2. 2022}}</ref> Ova zabrinutost zbog nepreciznosti i političke prirode jezika, nosi Handkeovo gledište. U intervjuu iz 2006. Handke je prokomentarisao zabrinutost zbog stereotipnog jezika medija koji "sve znaju", beskonačno reciklirajući riječi poput "beogradski kasapin".<ref>"Le discours intégral de l'écrivain autrichien sur la tombe de Milosevic," Libération, 4 May 2006.</ref> Handkeovu književnu slavu zasjenila je njegova politika 2006. godine. Javna podrška pisca Slobodanu Miloševiću, bivšem predsjedniku Jugoslavije koji je te godine umro dok mu se sudi za genocid i ratne zločine, izazvala je kontroverzu nakon što je Handke govorio na njegovoj sahrani. Zbog toga je upravnik teatra Comédie-Française, Marcel Bozonnet, izbacio Handkeovu predstavu "''Voyage au pays sonore ou L'art de la question''" iz predstojećeg rasporeda 2007. godine.<ref>{{Cite news|url=https://www.spiegel.de/kultur/literatur/umstrittenes-handke-stueck-kuenstler-protest-fuer-den-autor-a-414322.html|title=Künstler-Protest für den Autor|work=[[Der Spiegel]]|date=3. 5. 2006|access-date=4. 2. 2022|language=de}}</ref> Ovaj događaj je ponovo izazvao glasove podrške i kritike. Renaud Donnedieu de Vabres, francuski ministar kulture, implicitno je kritikovao Bozonetov postupak u pismu upućenom njemu i odlučio pozvati Handkea u ministarstvo. Peticiju protiv cenzure njegovog djela potpisali su [[Emir Kusturica]], [[Patrick Modiano]] (dobitnik Nobelove nagrade za književnost 2014.), [[Paul Nizon]], [[Bulle Ogier]], [[Luc Bondy]] i Handkeova sunarodnjakinja [[Elfriede Jelinek]] (dobitnica Nobelove nagrade za književnost 2004).<ref>{{Cite web|url=https://www.liberation.fr/culture/2006/05/03/jelinek-soutient-peter-handke_38042|title=Jelinek soutient Peter Handke|work=[[Libération]]|language=fr|access-date=4. 2. 2022}}</ref> Handke je naknadno izabran da primi nagradu Heinrich Heine te godine, iako ju je odbio prije nego mu je trebala biti oduzeta. [[Tomislav Nikolić]] je 2013. godine, kao tadašnji srbijanski predsjednik, izrazio zahvalnost rekavši da se neki ljudi još uvijek sjećaju onih koji su stradali za hrišćanstvo, nagovještavajući da je Handke bio žrtva prezira zbog svojih stavova, na šta je Handke odgovorio sa objašnjenjem: "Nisam bio bilo čija žrtva, srpski narod je žrtva." Ovo je rečeno na svečanosti na kojoj je Handke dobio ''Zlatnu medalju za zasluge Republike Srbije''.<ref name="rts.rs-2013-Nikolic-medal-Handke">{{cite web|url=https://www.rts.rs/page/stories/sr/story/125/drustvo/1301000/nikolic-odlikovao-petera-handkea.html|title=Nikolić odlikovao Petera Handkea|date=8. 4. 2013|website=www.rts.rs|language=sr|access-date=20. 5. 2020}}</ref> Handke je 2014. godine pozvao na ukidanje [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] i nazvao je "cirkusom".<ref name="AlJazeera.com">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/olga-tokarczuk-peter-handke-win-nobel-literature-prizes-191004144319697.html|title=Olga Tokarczuk and Peter Handke win Nobel literature prizes|last=Mitchell|first=Charlotte|date=10. 10. 2019|publisher=Al Jazeera|access-date=12. 10. 2019}}</ref><ref name="BBCHandke">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50008701|title=Peter Handke: Critics hit out at Nobel Prize award|date=11. 10. 2019|publisher=BBC|access-date=11. 10. 2019}}</ref> U februaru 2020. godine, Sima Avramović, predsjednik Komisije za odlikovanja Republike Srbije, objasnio je da je Handke odlikovan priznanjem ''Orden Karađorđeve zvezde'' za "posebne zasluge u predstavljanju Srbije i njenih građana", jer je "svesrdno branio srpsku istinu". Aktuelni predsednik Srbije [[Aleksandar Vučić]] uručio je nagrade povodom Dana državnosti Srbije.<ref name="aljazeera-2020-Vučić-Handke-Orden2">{{cite web|url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/vucic-dodijelio-handkeu-orden-karadordeve-zvijezde|title=Vučić dodijelio Handkeu Orden Karađorđeve zvijezde|date=15. 2. 2020|website=Al Jazeera Balkans|language=sh|access-date=20. 5. 2020}}</ref><ref name="slobodnaevropa-2020-Vučić-odlikovao-Handkea">{{cite web|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/30436009.html|title=Vučić odlikovao Zemana i Handkea|date=15. 4. 2020|website=Radio Slobodna Evropa|language=sh|access-date=20. 5. 2020}}</ref> == Nagrade == {{Proširiti sekciju}} Nobelova nagrada za književnost 2019. == Bibliografija== {| | '''1966-69.''' | '''1991-99.''' |- valign="top" | width="50%" | * ''[[Die Hornissen]]'', roman, 1966; * ''Der Jasager und der Neinsager'' - drama, praizvedba 1966. u režiji [[Günther Büch|Günthera Bücha]], u pozorištu Theater Oberhausen; * ''Weissagung'' i ''Selbstbezichtigung'' - drame, praizvedba 1966. u režiji [[Günther Büch|Günthera Bücha]], u pozorištu Theater Oberhausen; * ''[[Publikumsbeschimpfung]] und andere Sprechstücke'', 1966 praizvedba 1966. u režiji [[Claus Peymann|Clausa Peymanna]] u pozorištu [[Theater am Turm]]; * ''Begrüßung des Aufsichtsrates'', 1967; * ''Der Hausierer'', 1967; * ''Kaspar'', 1967, praizvedba 1. maja 1968. u režiji [[Günther Büch|Günthera Bücha]], u pozorištu Theater Oberhausen i u režiji [[Claus Peymann|Clausa Peymanna]] u pozorištu [[Theater am Turm]]; * ''Deutsche Gedichte'', 1969; * ''Die Innenwelt der Außenwelt der Innenwelt'', 1969; * ''Prosa, Gedichte, Theaterstücke, Hörspiele, Aufsätze'', 1969; * ''Das Mündel will Vormund sein'', Režija: [[Claus Peymann]], Theater am Turm, 1969; ; 1970-79. * ''[[Die Angst des Tormanns beim Elfmeter (knjiga)|Die Angst des Tormanns beim Elfmeter]]'', 1970; 1972. godine snimljen istoimeni film u režiji [[Wim Wenders]], u produkciji televizija [[ORF]] i [[Westdeutscher Rundfunk|WDR]]; * ''Geschichten aus dem Wienerwald von [[Ödön von Horvath]]'', 1970; * ''Wind und Meer. Vier Hörspiele'', 1970; * ''Chronik der laufenden Ereignisse'', 1971; * ''Der Ritt über den Bodensee'', 1971; * ''[[Der kurze Brief zum langen Abschied]]'', 1972; * ''Ich bin ein Bewohner des Elfenbeinturms'', 1972; * ''Stücke 1'', 1972; * ''[[Wunschloses Unglück]]'', 1972; * ''[[Die Unvernünftigen sterben aus]]'', 1973, Režija: [[Horst Zankl]], [[Zürich]]: [[Theater am Neumarkt]], 1974; * ''Stücke 2'', 1973; * ''Als das Wünschen noch geholfen hat. Gedichte, Aufsätze, Texte, Fotos'', 1974; * ''Der Rand der Wörter. Erzählungen, Gedichte, Stücke'', 1975; * ''Die Stunde der wahren Empfindung'', 1975; * ''Falsche Bewegung'', 1975; * ''Die linkshändige Frau'', 1976, istoimeni film 1977; * ''Das Ende des Flanierens. Gedichte'', 1977; * ''Das Gewicht der Welt. Ein Journal'', 1977; * ''Langsame Heimkehr'', 1979; ; 1980-89. * ''Die Lehre der Sainte-Victoire'', 1980; * ''Über die Dörfer'', 1981; * ''[[Kindergeschichte]]'', 1981; * ''Die Geschichte des Bleistifts'', 1982; * ''[[Der Chinese des Schmerzes]]'', 1983; * ''Phantasien der Wiederholung'', 1983; * ''Die Wiederholung'', 1986; * ''[[Der Himmel über Berlin]]'', sa Wimom Wendersom, 1987; * ''Die Abwesenheit. Ein Märchen'', 1987; istoimeni film u autorovoj režiji 1992; * ''Gedichte'', 1987; * ''Nachmittag eines Schriftstellers'', 1987; * ''Das Spiel vom Fragen oder Die Reise zum sonoren Land'', 1989; * ''Versuch über die Müdigkeit'', 1989; ; 1990 * ''Noch einmal für Thukydides'', 1990; * ''Versuch über die Jukebox'', 1990; | width="50%" | * ''Shakespeare: [[Ein Wintermärchen|Das Wintermärchen]]'', 1991, prevod; * ''Abschied des Träumers vom Neunten Land'', 1991; * ''Versuch über den geglückten Tag. Ein Wintertagtraum'', 1991; * ''Die Stunde, da wir nichts voneinander wußten. Ein Schauspiel'', praizveba 1992, u režiji Clausa Peymanna, [[Beč]], [[Burgtheater]], 1992; * ''Die Theaterstücke'', 1992; * ''Drei Versuche. Versuch über die Müdigkeit. Versuch über die Jukebox. Versuch über den geglückten Tag'', 1992; * ''Langsam im Schatten. Gesammelte Verzettelungen 1980-1992'', 1992; * ''Die Kunst des Fragens'', 1994; * ''Mein Jahr in der Niemandsbucht. Ein Märchen aus den neuen Zeiten'', 1994; * ''Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien'', 1996; * ''Sommerlicher Nachtrag zu einer winterlichen Reise'', 1996; * ''Zurüstungen für die Unsterblichkeit. Königsdrama'', Režijae: Claus Peymann, Beč, Burgtheater, 1997; * ''In einer dunklen Nacht ging ich aus meinem stillen Haus'', 1997; * ''Am Felsfenster morgens. Und andere Ortszeiten 1982 - 1987'', 1998; * ''Ein Wortland. Eine Reise durch Kärnten, Slowenien, Friaul, Istrien und Dalmatien'' sa [[Liesl Ponger]], 1998; * ''Die Fahrt im Einbaum oder Das Stück zum Film vom Krieg'', 1999, Praizvedba u bečkom Burgtheatru * ''Lucie im Wald mit den Dingsda. Mit 11 Skizzen des Autors'', 1999; ; 2000-09. * ''Unter Tränen fragend. Nachträgliche Aufzeichnungen von zwei Jugoslawien-Durchquerungen im Krieg, März und April 1999'', 2000; * ''Der Bildverlust oder Durch die Sierra de Gredos'', 2002; * ''Mündliches und Schriftliches. Zu Büchern, Bildern und Filmen 1992-2000'', 2002; * ''Rund um das Große Tribunal'', 2003; * ''Untertagblues. Ein Stationendrama'', 2003; * ''Warum eine Küche?'' (franc./njem.), 2003; * ''Sophokles: Ödipus auf Kolonos'', 2003, prevod; * ''Don Juan (erzählt von ihm selbst)'', 2004; * ''Die Tablas von Daimiel'', 2005; * ''Gestern unterwegs. Aufzeichnungen November 1987 bis Juli 1990'', 2005; * ''Spuren der Verirrten'', uraufgeführt unter der Regie von Claus Peymann am BE 2007 * ''Kali. Eine Vorwintergeschichte'', 2007; * ''Leben ohne Poesie. Gedichte'', 2007; * ''Meine Ortstafeln. Meine Zeittafeln. Essays 1967-2007'', 2007; * ''Die morawische Nacht''. pripovjest, 2008; * ''Bis daß der Tag euch scheidet oder Eine Frage des Lichts'', Lesung in Salzburg 2008; * ''Die Kuckucke von Velika Hoca.'' 2009; ; 2010 do danas * ''Ein Jahr aus der Nacht gesprochen.'' Jung und Jung, Salzburg 2010, 216 S., {{ISBN|978-3-902497-80-2}}. * ''[[Immer noch Sturm]].'' Suhrkamp, Berlin 2010, {{ISBN|978-3-518-42131-4}}. ** als Theaterstück: UA 2011 [[Salzburger Festspiele]] * ''Der große Fall.'' Suhrkamp, Berlin 2011, {{ISBN|978-3-518-42218-2}}. * ''Die Geschichte des [[Dragoljub Milanović]]'', Jung u. Jung, Salzburg 2011, {{ISBN|978-3-902497-93-2}}. * ''Die schönen Tage von Aranjuez. Ein Sommerdialog''. Suhrkamp, Berlin 2012, {{ISBN|978-3-518-42311-0}}.<ref>''Kleine meinungen, Literatur I'' in [[Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung]] vom 25. März 2012, Seite 30</ref> ** als Theaterstück: UA 2012 Wiener Festwochen<ref>{{Cite web |url=http://www.burgtheater.at/Content.Node2/home/spielplan/event_detailansicht.at.php?eventid=1327147 |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 12. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924232404/http://www.burgtheater.at/Content.Node2/home/spielplan/event_detailansicht.at.php?eventid=1327147 |archive-date=24. 9. 2016 |url-status=dead }}</ref> * ''Versuch über den Stillen Ort''. Suhrkamp, Berlin 2012, {{ISBN|978-3-518-42317-2}}. |} === Prevedena djela === Hronološki su navedena djela Petra Handkea, objavljena ili prevedena na bosanski, srpski i hrvatski jezik. {| class="prettytable" style="width: 95%;" |- style="background:#e3e3e3;" ! colspan="2" | Godina izdavanja ! rowspan="2" | Originalni naslov ! rowspan="2" | Naslov ! rowspan="2" | Izdavač ! rowspan="2" | Primjedba ! rowspan="2" | [[ISBN]] |- style="background:#e3e3e3;" ! Austrija, <br> Njemačka ! Bosna i Hercegovina,<br> Hrvatska, Srbija |- | 2004. | 2006. <br> 2008. | ''Don Juan (erzählt von ihm selbst)'' | ''[[Don Juan (pripovijeda sam o sebi)]]'' <ref name="Goethe">[http://www.goethe.de/ins/ba/prj/uer/ser/zlt/hnd/ube/srindex.htm '''Nemačke knjige u bosanskom, hrvatskom i srpskom prevodu''' Stranica Goethe instituta]</ref><br><small> (roman)</small> {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} <br> ''[[Don Huan: po njemu samom]]''<ref name="Goethe" /> <br><small> (roman)</small> {{Simboli jezika|sr|srpski}} | Fraktura, [[Zaprešić]] <br> Clio, [[Beograd]] | prevod: Boris Perić <br> prevod: Žarko Radaković | {{ISBN|978-953-266-052-4}} <br> {{ISBN|86-7102-212-9}} |} * [[Stršljeni]], roman (''Die Hornissen''), 1966. * [[Njemačke priče]] (''Deutsche Gedichte''), 1969. * [[Strah golmana pred jedanastercem]], (''Die Angst des Tormanns beim Elfmeter'') 1970. * [[Priče iz Bečke šume od Ödön von Horvatha]], 1970. * [[Kratko pismo za dugi rastajanje]], pripovijest (''Der kurze Brief zum langen Abschied''), 1972. * [[Trenutak pravog osjećaja]], (''Die Stunde der wahren Empfindung''), 1975. * [[Ljevoruka žena]], (''Die linkshändige Frau''), 1976. * [[Poruka planine Sainte-Victoire]](''Die Lehre der Sainte-Victoire''), 1980. * [[Jedno zimsko putovanje prema Dunavu, Savi Moravi i Drini - ili pravednost za Srbiju]], esej (''Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien''), 1996. * [[Don Juan]], (''Don Juan''), 2004. * [[Moravska noć]], pripovijest (''Die morawische Nacht'') 2008. == Film == === Režija i scenario === {{Proširiti sekciju}} === Scenariji === * ''[[Strah golmana pred jedanaestercem]]'', 1970. * ''[[Nebo nad Berlinom]]'', s [[Wim Wenders|Wimom Wendersom]] i [[Richard Reitinger|Richardom Reitingerom]], 1987. == Prijevodi == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20101213171132/http://bhdani.com/default.asp?kat=fok&broj_id=468&tekst_rb=3 02.06.2006 "Cenzura"], članak [[Mile Stojić]]a u ''BH Danima'', br. 468 {{Njemačka književnost}} {{Nobelova nagrada za književnost}} {{Nagrada "Georg Büchner"}} {{Članovi SANU}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Handke, Peter}} [[Kategorija:Austrijski pisci]] [[Kategorija:Austrijski prevodioci]] [[Kategorija:Austrijski dramaturzi]] [[Kategorija:Članovi ANURS]] [[Kategorija:Članovi SAZU]] [[Kategorija:Biografije, Griffen]] [[Kategorija:Rođeni 1942.]] [[Kategorija:Dobitnici Velike austrijske državne nagrade za književnost]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Disove nagrade]] mhle67js2p84icm0tg9camssvi851jn 0 69434 3836982 3746849 2026-04-24T10:05:08Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836982 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Barack Obama | slika = President Barack Obama.jpg | redoslijed = 44. [[predsjednik Sjedinjenih Američkih Država]] | vrijeme_na_vlasti = 20. januar 2009 – 20. januar 2017. | prethodnik = [[George W. Bush]] | nasljednik = [[Donald Trump]] | redoslijed2 = Savezni [[Senat Sjedinjenih Američkih Država|senator]] iz države [[Illinois]] | vrijeme_na_vlasti2 = 3. januar 2005 – 16. novembar 2008. | prethodnik2 = Peter Fitzgerald | nasljednik2 = Roland Burris | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1961|08|04}} | mjesto_rođenja = [[Honolulu]], [[Havaji]], [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = Barack Hussein Obama II | nacionalnost = Amerikanac | politička_stranka = [[Demokratska stranka (SAD)|Demokratska stranka]] | supruga = [[Michelle Obama|Michelle Robinson]] <small>(1992–sada)</small> | djeca = Malia Obama<br />Sasha Obama | obrazovanje = [[Univerzitet Harvard|Harvard]] | vjera = [[protestantizam]] | potpis = Barack Obama signature.svg | web_stranica = {{URL|barackobama.com}} }} '''Barack Hussein Obama II''' (fon. ''Barak Husejn Obama II''; rođen 4. augusta 1961. u [[Honolulu]], [[Havaji]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]) američki je [[politika|političar]], služio je kao 44. [[Predsjednici Sjedinjenih Američkih Država|predsjednik Sjedinjenih Američkih Država]], te je bivši član [[Senat Sjedinjenih Američkih Država|Senata SAD-a]] kao predstavnik američke države [[Illinois]]. Obama je bio kandidat ispred [[Demokratska stranka (SAD)|Demokratske stranke]] na izborima za predsjednika Sjedinjenih Američkih Država, koji su se održali 4. novembra 2008. godine, na kojima je pobijedio [[Republikanska stranka (SAD)|republikanca]] [[John McCain|Johna McCaina]].<ref>[http://www.n24.de/news/newsitem_4092028.html n24.de:Obama zum neuen Präsidenten gewählt]</ref> Ponovno je pobijedio na izborima za predsjednika, održanim 6. novembra, 2012. osvojivši drugi mandat, kada mu je protivkandidat bio [[Mitt Romney]]. ==Biografija== Rođen iz braka [[Kenija|kenijskog]] [[Otac|oca]] i američke majke, većinu svog života proveo je u [[Honolulu]], na [[Havaji]]ma. U periodu od [[1967]]. do [[1971]]. godine živio je sa majkom i očuhom u [[Džakarta|Džakarti]], [[Indonezija]], gdje je pohađao i školu.<ref>{{Cite web |url=http://www.chicagotribune.com/news/politics/chi-070325obama-islam-story,0,7180545.story |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 11. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071104000643/http://www.chicagotribune.com/news/politics/chi-070325obama-islam-story,0,7180545.story |archive-date=4. 11. 2007 |url-status=dead }}</ref> Diplomirao je [[pravo]] na [[Harvard]]u i [[Univerzitet]]u Columbia. Radio je kao advokat, predavač na fakultetu, te se angažovao u radu s lokalnim zajednicama. Od [[1997]]. do [[2004]]. godine počinje svoj prvi mandat u Senatu države [[Illinois]]. Nakon neuspješne kampanje na izborima u [[Zastupnički dom Sjedinjenih Američkih Država|Zastupnički dom]] Američkog senata [[2000]]. godine, objavljuje svoju kandidaturu za [[Senat Sjedinjenih Američkih Država|Senat]] [[2003]]. godine. Godinu kasnije, na izborima [[2004]]. godine, osvaja 70% glasova u Illinoisu i postaje senator zajedno s Richard Durbinom. U svom radu u Senatu, zalagao se za kontrolu konvencionalnog [[oružje|naoružanja]]<ref>{{Cite web |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d109:SN02566: |title=Senat SAD, 109. saziv, 2. sjednica |access-date=5. 3. 2008 |archive-date=28. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728212446/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d109:SN02566: |url-status=dead }}</ref>, promoviranju veće transparentnosti trošenja [[porez|javnih prihoda]]<ref>http://thehill.com/leading-the-news/feingold-obama-go-after-corporate-jet-travel-2007-11-15.html</ref>, zakona o utjecajima na [[klima]]tske promjene, nuklearnog terorizma i povratka američkih vojnika iz misija širom svijeta, te regulisanje imigracije.<ref>{{Cite web |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d109:SN01033: |title=Senat SAD, 109. saziv, 1. sjednica |access-date=5. 3. 2008 |archive-date=4. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160704184523/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d109:SN01033: |url-status=dead }}</ref> [[20. januar]]a [[2009]]. godine u 18:00h (CET), Obama polaže zakletvu na svečanosti njegovog uvođenja u službu i time pravno postaje 44. [[predsjednik Sjedinjenih Američkih Država]]. ==Privatni život== Svoju suprugu [[Michelle Obama]] je upoznao [[1988]]. godine. Zaručili su se [[1991]]. godine, te vjenčali u oktobru [[1992]]. godine. Prvu djevojčicu su dobili [[1998]]. godine (Malia Ann), a drugu, Natashu [[2001]]. godine. Jedno vrijeme su živjeli u [[Chicago|Chicagu]], da bi se [[2005]]. godine preselili u [[Kenwood]]. [[20. januar]]a [[2009]]. godine preselili su se u [[Bijela kuća|Bijelu kuću]]. Obama je 20. januara 2017. s porodicom napustio Washington po isteku mandata. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Barack Obama}} {{Predsjednici SAD-a}} {{Nobelova nagrada za mir}} {{Osoba godine magazina "Time"}} {{Normativna kontrola}} {{Poluzaštita}} {{DEFAULTSORT:Obama, Barack}} [[Kategorija:Rođeni 1961.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Honolulu]] [[Kategorija:Američki pravnici]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Kenije]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Engleske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Irske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Velsa]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Njemačke]] [[Kategorija:Američki političari]] [[Kategorija:Američki predsjednici]] [[Kategorija:Članovi Demokratske stranke (SAD)]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] 8pma7r5y8cwxsjiqiy8eb7chs0xpj9v 0 75096 3836838 3683298 2026-04-23T20:45:32Z Cakla 165904 ispravljanje manjih tekstualnih pogrešaka 3836838 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | naziv = Hipotenzija | sinonimi = <!-- ili |sinonim= --> | slika = Depiction of a hypotension (low blood pressure) patient getting her blood pressure checked.png | veličina_slike = | alt = | opis_slike = | izgovor = | specijalnost = <!-- sa Wikipodataka ili vrijednost unesena u šablon --> | simptomi = | komplikacije = | pojava = | trajanje = | vrste = | uzroci = <!-- ili |uzrok= --> | rizici = <!-- ili |rizik= --> | dijagnoza = | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija = | liječenje = <!-- ili |tretman= --> | lijek = | prognoza = | frekvencija = | smrtnost = }} '''Hipotenzija''' je nizak [[krvni pritisak]], osobito u [[arterija]]ma [[krvotok|sistemske cirkulacije]].<ref>[http://www.thefreedictionary.com/hypotension TheFreeDictionary > hypotension]. Citing: The American Heritage Science Dictionary Copyright 2005</ref> [[Krvni pritisak]] je sila potiskivanja protiv zidova arterija kada je srce pumpa krv. Hipotenzija se generalno smatra ako je [[sistola|sistolni]] krvni pritisak manji od 90 milimetara žive (mm Hg) ili [[Dijastola|dijastolni]] manji od 60 &nbsp;mm Hg.<ref name='NHLBI2008'>{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/hyp/hyp_whatis.html |title=Diseases and Conditions Index – Hypotension |access-date=16. 9. 2008 |date=septembar 2008 |publisher=National Heart Lung and Blood Institute }}</ref><ref name='Mayo2009def'>{{cite web | url = http://www.mayoclinic.com/health/low-blood-pressure/DS00590 | title = Low blood pressure (hypotension) — Definition | access-date = 19. 10. 2010 | first = Mayo Clinic staff | date = 23. 5. 2009 | work = MayoClinic.com | publisher = Mayo Foundation for Medical Education and Research}}</ref> Međutim, u praksi, za krvni pritisak se smatra da je prenizak samo ako su prisutni nedvojbeni simptomi.<ref name='Mayo2009causes'>{{cite web | url = http://www.mayoclinic.com/health/low-blood-pressure/DS00590/DSECTION=causes | title = Low blood pressure (hypotension) — Causes | access-date = 19. 10. 2010 | first = Mayo Clinic staff | date = 23. 5. 2009 | work = MayoClinic.com | publisher = Mayo Foundation for Medical Education and Research}}</ref> Hipotenzija je suprotna od [[hipertenzija|hipertenzije]], koju karakterizira visok krvni pritisak. To je najbolje shvatiti kao [[fiziologija|fiziološko]] stanje, a ne bolest. Jako nizak krvni pritisak može uskratiti kisik i hranljive tvari za mozak i druge vitalne organe, što bi dovelo do stanja opasnog po život koje se naziva [[vaskularni šok]]. Iako je često povezana sa šokom, hipotenzija nije nužno indikativna za to.<ref name="Međedović">{{cite book|author=Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R.|year=2002|title=Biologija 2. |publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-222-6}}</ref> Za neke osobe koje su i u području gornjeg fizičkog stanja, niski krvni pritisak je znak dobrog zdravlja i kondicije. Kod mnogih ljudi, pretjerano nizak krvni pritisak može uzrokovati vrtoglavicu, nesvjesticu ili ukazivati na ozbiljne srčana smetnje, endokrini ili [[neurološki poremećaj]].<ref name='bupalowbloodpressure'>{{cite web | url = http://www.bupa.co.uk/individuals/health-information/directory/l/low-blood-pressure | title = Low blood pressure (hypotension) |work=BUPA.co.uk}}</ref> == Normalno fiziološko stanje == Krvni pritisak u organizmu je stalno regulisan od strane [[Autonomni nervni sistem|autonomnog nervnog sistema]], uz korištenje mreže receptora, nervi i [[hormon]]a, te se tako održava ravnoteža između efekata simpatetičnog nervnog sistema, koji nastoji povećati krvni pritisak i parasimpatetičnog nervnog sistema koji ga smanjuje. Sposobnost autonomnog nervnog sistema da brzo i efikasno kompenzira ove oscilacije omogućuje [[čovjek]]u da u širokom rasponu aktivnosti i pri nekim bolestima održi konstantan i prihvatljiv nivo krvnog pritiska. ==Znaci i simptomi== [[Kardinalni simptom]]i hipotenzije su [[svjetlucanje]] ili [[vrtoglavica]].<ref>{{cite web|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/hyp/signs.html|title=What Are the Signs and Symptoms of Hypotension?|date=1. 11. 2010|work=nhlbi.nih.gov|publisher=National Institutes of Health|access-date=17. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011040620/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/hyp/signs.html|archive-date=11. 10. 2014|url-status=dead}}</ref> Ako je krvni pritisak dovoljno nizak, javlja se [[nesvjestica]], a često i oduzetost. Niski krvni pritisak ponekad je povezan s određenim simptomima, od kojih su mnogi u vezi s uzrocima, a ne posljedicama hipotenzije: {{colbegin||24em}} * [[Bol u grudima]] * [[Pomanjkanje daha]] * [[Nepravilan rad srca]] * [[Groznica]] veći od 38,3 &nbsp;°C * [[Glavobolja]] * Ukočeni vrat * Teška [[manja bol u leđima]] * [[Kašalj]] sa [[ispljuvak|ispljuvkom]] * Dugotrajni [[dijareja|proljevi]] ili [[povraćanje]] * [[Dispepsija]] (loša probava) * [[Disurija]] (bolno mokrenje) * Štetni učinak [[lijek]]ova * Akutna [[alergijska reakcija]], opasna po život * [[Napadaj]]i * [[Gubitak svijesti]] * Profoundalni [[umor (fizički)|umor]] * Privremeno zamagljivanje ili gubitak vida * Poremećaj vezivnog tkiva [[Ehlers-Danlosov sindrom]] * [[Ulkus|Crna katranska stolice]] {{colend}} ==Također pogledajte== *[[Disautonomija]] *[[Hipertenzija]] *[[Krvni pritisak]] == Vanjski linkovi == * [http://www.webmd.com/heart/understanding-low-blood-pressure-basics Understanding Low Blood Pressure – the Basics] WebMD * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0004536/ ''Hypotension'' PubMed Health] ==Reference== <references /> {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 6539 | ICD10 = {{ICD10|I|95||i|95}} | ICD9 = {{ICD9|458}} or more commonly used 796.3 | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 007278 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D007022 }} [[Kategorija:Kardiovaskularne bolesti]] [[Kategorija:Hipotenzija]] [[Kategorija:Krvni pritisak]] hvg4i8iu6uz4qmf0h9zhdnfyvlaxkrx 0 78402 3836809 3807804 2026-04-23T17:01:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836809 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Eli Whitney | slika = Whitney-Eli-LOC.jpg|thumb|Eli Whitney | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1756|12|8}} |mjesto_rođenja = [[Westborough (Massachusetts)|Westborough]], [[Massachusetts]], [[SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1856|1|8|1756|12|8}} |mjesto_smrti = [[New Haven (Connecticut)|New Haven]], [[Connecticut]], SAD | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Eli Whitney''' bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[izumitelj]] koji je otkrio [[mašina za čišćenje pamuka|mašinu za čišćenje pamuka]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Eli-Whitney|title=Eli Whitney {{!}} Biography, Inventions, Cotton Gin, Interchangeable Parts, Significance, & Facts {{!}} Britannica|date=11. 6. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=19. 7. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eliwhitney.org/museum/about-eli-whitney/inventor|title=The Inventor {{!}} The Eli Whitney Museum and Workshop|website=www.eliwhitney.org|access-date=19. 7. 2024}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/eli-whitney|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Eli Whitney and the Cotton Gin|date=18. 7. 2024|website=www.invent.org|language=en|access-date=19. 7. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/theymadeamerica/whomade/whitney_hi.html|title=Who Made America? {{!}} Innovators {{!}} Eli Whitney|website=www.pbs.org|access-date=19. 7. 2024}}</ref> == Biografija == Rođen je 8. decembra 1756. u [[Westborough (Massachusetts)|Westboroughu]] kao sin farmera. Završio je [[Univerzitet Yale]] 1792. i postao član "Phi Beta Društva". Dana 6. januara 1817. vjenčao se sa Henriettom Edwards, s kojom je imao četvero djece. Preminuo je 8. januara 1856. == Karijera == Whitney je najpoznatiji po dvjema inovacijama koje su imale značajan utjecaj na Sjedinjene Američke Države sredinom [[19. vijek|19. stoljeća]]: izumu pamučnog čistača (1793) i zalaganju za upotrebu zamjenjivih dijelova u proizvodnji. Na američkom Jugu pamučni čistač revolucionirao je obradu pamuka i dao novi zamah [[Ropstvo|ropstvu]]. Suprotno tome, na Sjeveru je primjena zamjenjivih dijelova temeljito promijenila proizvodnu industriju te uveliko doprinijela pobjedi Unije u [[Američki građanski rat|Američkom građanskom ratu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.archives.gov/education/lessons/cotton-gin-patent|title=Eli Whitney's Patent for the Cotton Gin|date=15. 8. 2016|website=National Archives|language=en|access-date=13. 1. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Mašina za čišćenje pamuka]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eli Whitney}} * [http://www.eliwhitney.org/ The Eli Whitney Museum] * [https://web.archive.org/web/20050829224237/http://www.whitneygen.org/archives/biography/eli.html Eli Whitney Biography on at Whitney Research Group] * [https://web.archive.org/web/20030219030139/http://web.mit.edu/invent/iow/whitney.html Inventor of the Week: Eli Whitney (MIT)] * [http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3497 Entry in New Georgia Encyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405160012/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3497|date=5. 4. 2013}} * [http://dlg.galileo.usg.edu/vang/id:wlk116 Photograph of house in which the Cotton Gin was invented, Wilkes County, Georgia, ca. 1910] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528164630/https://dlg.galileo.usg.edu/cgi-bin/vanga.cgi?query=id%3Awlk116&_cc=1&Welcome |date=28. 5. 2020 }} * {{Wikisource-inline|list=**{{Cite Collier's|wstitle=Whitney, Eli|short=x |noicon=x}} **{{Cite Americana|wstitle=Whitney, Eli|short=x |noicon=x}} **{{Cite EB1911|wstitle=Whitney, Eli|volume=28|page=611|short=x|noicon=x}} **{{Cite NIE|wstitle=Whitney, Eli|year=1905|short=x |noicon=x}} **{{Cite Appletons'|wstitle=Whitney, Eli|year=1889 |short=x |notaref=x |noicon=x}} **{{Cite AmCyc|wstitle=Whitney, Eli|short=x |noicon=x}}}} * [https://web.archive.org/web/20110326000411/http://www.teachingushistory.org/ttrove/Whitney11Sept1793.htm Letter from Eli Whitney to his Father regarding his invention of the cotton gin, September 11, 1793] * [https://web.archive.org/web/20110325111222/http://www.teachingushistory.org/lessons/JefftoWhit.htm Letter from Thomas Jefferson to Eli Whitney Jr. regarding his cotton gin patent, November 16, 1793] * [https://web.archive.org/web/20110325235339/http://www.teachingushistory.org/ttrove/whitneyobit.html Obituary for Eli Whitney, in Niles Weekly Register, January 25, 1825] * Eli Whitney papers (MS 554). Manuscripts and Archives, Yale University Library. [http://hdl.handle.net/10079/fa/mssa.ms.0554] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Whitney, Eli}} [[Kategorija:Rođeni 1756.]] [[Kategorija:Umrli 1856.]] [[Kategorija:Biografije, Westborough (Massachusetts)]] [[Kategorija:Američki izumitelji]] 71w8hm6csll9f54qa5td9l5y5y0ki73 0 85376 3836933 3809791 2026-04-24T07:40:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836933 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}}{{Preuređivanje}} {{ Infokutija zdravstveno stanje | ime = Gastroezofagusna refluksna bolest | sinonimi = Gastro-oesofagusna refluksna bolest (GORD);<ref name="Carroll2016">{{Cite book |last=Carroll |first=Will |title=Gastroenterology & Nutrition: Prepare for the MRCPCH. Key Articles from the Paediatrics & Child Health journal |date=14. 10. 2016 |publisher=Elsevier Heskogalth Sciences |isbn=978-0-7020-7092-1 |page=130 |quote=Gastro-oesophageal reflux disease (GORD) is defined as 'gastrooesophageal reflux' associated with complications including oesophagitis...}}</ref> bolest gastričnog refluksa, bolest kiselinskog refluksa, refluks, gastroezofagusni refluks | slika = Gastroesophageal reflux barium X-ray.jpg | opis_slike = [[Rendgen|Rendgenski snimak]] koji prikazuje [[radiokontrast]] iz želuca (bijeli materijal ispod [[dijafragma|dijafragme]]) kako ulazi u jednjak (tri vertikalne nakupine bijelog materijala u srednjoj liniji grudnog koša) zbog jakog refluksa |specijalnost= [[Gastroenterologija]] | simptomi = Okus kiseline, [[žgaravica]], [[halitoza|loš zadah]], [[bol u prsima]], problemi s [[disanje]]m | komplikacije = [[Ezofagitis]], [[striktura jednjaka]], [[Barrettov jednjak]] | početak = | trajanje = Dugoročno<ref name=Kah2008/> | uzroci = Neadekvatno zatvaranje [[donji ezofagealni sfinkter|donjeg ezofagealnog sfinktera]] | rizici = [[Gojaznost]], [[trudnoća]], [[pušenje]], [[hijatalna hernija]], uzimanje određenih lijekova | dijagnoza = [[Gastroskopija]], [[serija gornjeg GI dijela]], [[praćenje pH jednjaka]], [[manometrija jednjaka]] | diferencijalna_dijagnoza = [[ulkusna bolest želuca]], [[rak jednjaka]], [[spazam jednjaka]], [[angina pektoris]]<ref>{{Cite book |last=Kahan |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=46wpAUhUHjMC&pg=PA124 |title=In a Page: Medicine |date=2008 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-7035-4 |page=124 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908180953/https://books.google.com/books?id=46wpAUhUHjMC&pg=PA124 |archive-date=8. 9. 2017 |url-status=live}}</ref> | prevencija = | liječenje = Promjene načina života, lijekovi, [[operacija]] | lijek = [[Antacid]]i, [[H2 antagonisti|blokatori H<sub>2</sub> receptora]], [[inhibitori protonske pumpe]], [[prokinetik|prokinetici]] | prognoza = |frekvencija = ~15% (sjevernoamerička i evropska populacija) | smrtni slučajevi = }} {{tjelesna težina čovjeka}} '''Gastroezofagusna refluksna bolest''' ('''GERB''') ili '''gastroezofagealna refluksna bolest''' ('''GORD''') je [[hronična bolest]] gornjeg [[gastrointestinalno trakt|gastrointestinalnog trakta]] kod koje se sadržaj [[želudac|želuca]] uporno i redovno vraća u [[jednjak]], što rezultira simptomima i/ili komplikacijama.<ref name="Kah2008">{{Cite journal |vauthors=Kahrilas PJ, Shaheen NJ, Vaezi MF |date=oktobar 2008 |title=American Gastroenterological Association Institute technical review on the management of gastroesophageal reflux disease |journal=Gastroenterology |volume=135 |issue=4 |pages=1392–1413, 1413.e1–5 |doi=10.1053/j.gastro.2008.08.044 |pmid=18801365 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Parker |first=Melinda |date=juni 2010 |title=Book Review: Krause's Food and Nutrition TherapyMahanLKEscott-StumpS. Krause's Food and Nutrition Therapy. 12th ed. Philadelphia: Saunders; (2007). 1376 pp, $149.95. {{text|ISBN}}: 978-1-4160-3401-8. |url=https://archive.org/details/sim_nutrition-in-clinical-practice_2010-06_25_3/page/314 |journal=Nutrition in Clinical Practice |volume=25 |issue=3 |pages=314 |doi=10.1177/0884533610362901 |issn=0884-5336}}</ref> Simptomi uključuju koroziju [[zub]]a, [[disfagija|disfagiju]], [[žgaravica|žgaravicu]], [[dinofageja|dinofageju]], [[regurgitacija|regurgitaciju]], bol u prsima koji nije srčanog porijekla, ekstraezofagusne simptome poput [[hronični kašalj|hroničnog kašlja]], [[promuklost]]i, refluksom izazvanog [[laringitis]]a ili [[astma|astme]].<ref name=":2"/> Dugoročno gledano, i ako se ne liječe, mogu se pojaviti komplikacije poput [[ezofagitis]]a, [[striktura jednjaka]] i [[Barrettov jednjak]]. == Znaci i simptomi == === Odrasli === Najčešći simptomi GERB-a kod odraslih su kiseo okus u ustima, [[regurgitacija]] i [[žgaravica]].<ref name="Overview">{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Zajac P, Holbrook A, Super ME, Vogt M |date=March–April 2013 |title=An overview: Current clinical guidelines for the evaluation, diagnosis, treatment, and management of dysp== Znakovi i simptomi == === Odrasli === Najčešći simptomi GERB-a kod odraslih su kiseo okus u ustima, [[regurgitacija (loše varenje)|regurgitacija]] i [[žgaravica]].<epsia |journal=Osteopathic Family Physician |volume=5 |issue=2 |pages=79–85 |doi=10.1016/j.osfp.2012.10.005}}</ref> Less common symptoms include [[Odynophagia|pain with swallowing]]/[[sore throat]], [[Hypersalivation|increased salivation]] (also known as water brash), [[nausea]],<ref name="Kahrilas">{{Cite journal |vauthors=Kahrilas PJ |year=2008 |title=Gastroesophageal Reflux Disease |journal=The New England Journal of Medicine |volume=359 |issue=16 |pages=1700–7 |doi=10.1056/NEJMcp0804684 |pmc=3058591 |pmid=18923172}}</ref> [[bol u prsima]], [[kašalj]] i [[globus faringis|osjećaj globusa]].<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Clarrett |first1=Danisa M. |last2=Hachem |first2=Christine |date=maj 2018 |title=Gastroesophageal Reflux Disease (GERD) |journal=Missouri Medicine |volume=115 |issue=3 |pages=214–218 |issn=0026-6620 |pmc=6140167 |pmid=30228725}}</ref> Refluks kiseline može izazvati simptome napada astme poput kratkoće daha, kašlja i [[asrma|piskanja]] kod osoba s astmom.<ref name=":1"/> GERB ponekad uzrokuje oštećenje [[jednjak]]a. Ove povrede mogu uključivati jedno ili više od sljedećeg: * Refluksni [[ezofagitis]] – [[upala]] ezofagusnog [[epitel]]a koja može uzrokovati čireve u blizini spoja želuca i jednjaka <ref>{{Cite web |title=Esophagitis |url=https://www.lecturio.com/concepts/esophagitis/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722075247/https://www.lecturio.com/concepts/esophagitis/ |archive-date=22. 7. 2021 |access-date=22. 7. 2021 |website=The Lecturio Medical Concept Library}}</ref> * [[Striktura jednjaka]] – uporno sužavanje jednjaka uzrokovano upalom izazvanom refluksom * [[Barrettov jednjak]] – crijevna [[metaplazija]] (promjene epitelnih ćelija od pločastog do crijevnog cilindričnog epitela) distalnog dijela jednjaka <ref name="pmid26526079">{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Shaheen NJ, Falk GW, Iyer PG, Gerson LB |date=januar 2016 |title=ACG Clinical Guideline: Diagnosis and Management of Barrett's Esophagus |url=https://cdr.lib.unc.edu/downloads/zc77sw61g |url-status=live |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=111 |issue=1 |pages=30–50; quiz 51 |doi=10.1038/ajg.2015.322 |pmc=10245082 |pmid=26526079 |s2cid=2274838 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107061040/https://cdr.lib.unc.edu/downloads/zc77sw61g |archive-date=7. 11. 2020 |access-date=7. 10. 2021 |doi-access=free}}</ref> * [[Ezofagusni adenokarcinom]] – oblik raka<ref name=Kahrilas/> GERB ponekad uzrokuje [[laringofaringealni refluks|povredu grkljana]] (LPR).<ref>{{Cite journal |vauthors=Lechien JR, Saussez S, Karkos PD |date=decembar 2018 |title=Laryngopharyngeal reflux disease: clinical presentation, diagnosis and therapeutic challenges in 2018 |journal=Curr Opin Otolaryngol Head Neck Surg |volume=26 |issue=6 |pages=392–402 |doi=10.1097/MOO.0000000000000486 |pmid=30234664 |s2cid=52307468}}</ref><ref>{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Lechien JR, Bobin F, Muls V, Eisendrath P, Horoi M, Thill MP, Dequanter D, Durdurez JP, Rodriguez A, Saussez S |date=decembar 2019 |title=Gastroesophageal reflux in laryngopharyngeal reflux patients: Clinical features and therapeutic response |journal=Laryngoscope |volume=130 |issue=8 |pages=E479–E489 |doi=10.1002/lary.28482 |pmid=31876296 |s2cid=209482485}}</ref> Druge komplikacije mogu uključivati [[aspiracijsku pneumonija|aspiracijsku pneumoniju]].<ref>{{Cite journal |last1=Fass |first1=R |last2=Achem |first2=SR |last3=Harding |first3=S |last4=Mittal |first4=RK |last5=Quigley |first5=E |date=decembar 2004 |title=Review article: supra-oesophageal manifestations of gastro-oesophageal reflux disease and the role of night-time gastro-oesophageal reflux. |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=20 |issue=Suppl 9 |pages=26–38 |doi=10.1111/j.1365-2036.2004.02253.x |pmid=15527462 |s2cid=23673597 |doi-access=free |s2cid-access=free}}</ref> === Djeca i bebe === GERB može biti teško otkriti kod dojenčadi i djece jer ne mogu opisati što osjećaju i moraju se pratiti pokazatelji. Simptomi se mogu razlikovati od tipičnih simptoma kod odraslih. GERB kod djece može uzrokovati ponovljeno povraćanje, lako bljuvanje, [[kašalj]] i druge respiratorne probleme, poput piskanja. Neutješno plakanje, odbijanje hrane, plakanje za hranom, a zatim povlačenje bočice ili dojke samo da bi se ponovo plakalo za njom, nemogućnost dobivanja na odgovarajućoj težini, loš zadah i podrigivanje također su česti. Djeca mogu imati jedan simptom ili više njih; nijedan simptom nije univerzalan za svu djecu s GERB-om. Od procijenjenih 4 miliona beba rođenih u SAD-u svake godine, do 35% njih može imati poteškoća s refluksom u prvih nekoliko mjeseci života, poznatim kao "bljuvanje".<ref>{{Cite web |title=Spitting Up in Babies |url=http://familydoctor.org/online/famdocen/home/children/parents/infants/218.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008035333/http://www.familydoctor.org/online/famdocen/home/children/parents/infants/218.html |archive-date=8. 10. 2008 |publisher=familydoctor.org}}</ref> Oko 90% dojenčadi će prerasti refluks do svog prvog rođendana.<ref>{{Cite book |last1=Maqbool |first1=Asim |title=Nelson Textbook of Pediatrics |last2=Liacouras |first2=Chris A. |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-52950-1 |edition=21st |location=Philadelphia, PA |chapter=Normal Digestive Tract Phenomena}}</ref> === Usta === [[Slika:GERD 1.png|thumb| Frontalni pogled na tešku eroziju zuba kod GERB-a <ref name="Ran2012">{{Cite journal |vauthors=Ranjitkar S, Kaidonis JA, Smales RJ |date=2012 |title=Gastroesophageal Reflux Disease and Tooth Erosion |journal=International Journal of Dentistry |volume=2012 |page=479850 |doi=10.1155/2012/479850 |pmc=3238367 |pmid=22194748 |doi-access=free}}</ref>]] [[Slika:GERD 2.png|thumb|Teška erozija zuba kod GERB-a<ref name="Ran2012" />]] Refluks kiseline u usta može uzrokovati oštećenje zubnih [[caklina]], posebno na unutrašnjoj površini zuba. Mogu se javiti suha usta, osjećaj kiseline ili peckanja u ustima, loš zadah i crvenilo nepca.<ref>{{Cite journal |last1=Romano |first1=Claudio |last2=Cardile |first2=Sabrina |date=11. 8. 2014 |title=Gastroesophageal reflux disease and oral manifestations |journal=Italian Journal of Pediatrics |volume=40 |issue=Suppl 1 |pages=A73 |doi=10.1186/1824-7288-40-S1-A73 |pmc=4132436 |doi-access=free}}</ref> Manje uobičajeni simptomi GERB-a uključuju otežano gutanje, nadutost, hronični kašalj, promukao glas, mučninu i povraćanje.<ref name=Ran2012/> Znaci erozije zubne cakline su pojava glatke, svilenkasto glazirane, ponekad mat površine cakline bez perikime, zajedno s netaknutom caklinom duž ruba desni.< > Manje uobičajeni simptomi GERB-a uključuju otežano gutanje, nadutost, hronični kašalj, promukao glas, mučninu i povraćanje.<ref name=Ran2012/> Znaci erozije zubne cakline su pojava glatke, svilenkasto glazirane, ponekad mat površine cakline bez perikime, zajedno s netaknutom caklinom duž ruba desni. Manje uobičajeni simptomi GERB-a uključuju otežano gutanje, nadutost, [[hronični kašalj]], promukao glas, mučninu i povraćanje.<ref name=Ran2012/> Znaci erozije zubne cakline su pojava glatke, svilenkasto glazirane, ponekad mat površine cakline bez perikime, zajedno s netaknutom caklinom duž ruba desni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lussi A, Jaeggi T |date=mart 2008 |title=Erosion--diagnosis and risk factors |journal=Clinical Oral Investigations |volume=12 |issue=Suppl 1 |pages=S5–13 |doi=10.1007/s00784-007-0179-z |pmc=2238777 |pmid=18228059}}</ref> To će biti očigledno kod ljudi s restauracijama jer se zubna struktura obično otapa mnogo brže od restaurativnog materijala, uzrokujući da izgleda kao da "stoji iznad" okolne zubne strukture.<ref>{{Cite journal |vauthors=Donovan T |year=2009 |title=Dental erosion |journal=Journal of Esthetic and Restorative Dentistry |volume=21 |issue=6 |pages=359–364 |doi=10.1111/j.1708-8240.2009.00291.x |pmid=20002921}}</ref> === Barrettov ezofagus === {{Glavni|Barrettov ezofagus}} GERB može dovesti do [[Barrettov ezofagus|Barrettovog ezofagusa]], tipa crijevnih [[metaplazija]],<ref name="pmid26526079"/> koja je zauzvrat prekursorsko stanje za [[rak jednjaka]]. Rizik od progresije od Barrettovog do displazije je neizvjestan, ali se procjenjuje na 20% slučajeva. Zbog rizika da hronična žgaravica progresira u Barrettovu bolest, osobama sa hroničnom žgaravicom ili onima koji uzimaju lijekove za hroničnu GERB preporučuje se [[ezofagogastroduodenoskopija]] svake pete godine.<ref>{{Cite web |date=juni 2009 |title=Patient information: Barrett's esophagus (Beyond the Basics) |url=http://www.uptodate.com/contents/barretts-esophagus-beyond-the-basics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909005636/http://www.uptodate.com/contents/barretts-esophagus-beyond-the-basics |archive-date=9. 9. 2017}}</ref> ==Uzroci == [[Slika:GERD.png|thumb|left| Poređenje zdravog stanja sa GERB-om]] Mala količina refluksa kiseline je tipična čak i kod zdravih ljudi (kao i kod rijetke i blage žgaravice), ali gastroezofagealni refluks postaje gastroezofagealna refluksna bolest kada se [[#Znaci i simptomi|znakovi i simptomi]] razviju u ponavljajući problem. Česti refluks kiseline je posljedica lošeg zatvaranja [[donjeg ezofagealnog sfinktera]], koji se nalazi na spoju između [[želudac|želuca]] i [[jednjak]]a. Faktori koji mogu doprinijeti GERB-u: * [[Hijatalna hernija]], koja povećava vjerovatnoću GERB-a zbog mehaničkih i motilitetnih faktora.<ref name="PMC2579007">{{Cite journal |vauthors=Sontag SJ |year=1999 |title=Defining GERD |journal=Yale J Biol Med |volume=72 |issue=2–3 |pages=69–80 |pmc=2579007 |pmid=10780568}}</ref><ref name="pmid17573791">{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Piesman M, Hwang I, Maydonovitch C, Wong RK |date=oktobar 2007 |title=Nocturnal reflux episodes following the administration of a standardized meal. Does timing matter? |url=https://zenodo.org/record/1230696 |journal=American Journal of Gastroenterology |volume=102 |issue=10 |pages=2128–34 |doi=10.1111/j.1572-0241.2007.01348.x |pmid=17573791 |s2cid=11965042}}</ref> * [[Gojaznost]]: povećanje [[indeks tjelesne mase|indeksa tjelesne mase]] povezano je s težim oblikom GERB-a.<ref name="pmid175737910">{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Ayazi S, Crookes PF, Peyre CG, Hagen JA, Leers JM, Tang AL, Ungnapatanin N, DeMeester SR, Lipham JC, DeMeester, TR |date=septembar 2007 |title=Objective documentation of the link between gastroesophageal reflux disease and obesity |journal=American Journal of Gastroenterology |volume=102 |pages=S138–S9 |doi=10.14309/00000434-200709002-00059}}</ref> U velikoj seriji od 2.000 pacijenata sa simptomskom refluksnom bolešću, pokazano je da se 13% promjena u izloženosti ezofagusnoj kiselini može pripisati promjenama indeksa tjelesne mase.<ref name="practicalgastro-td">{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Ayazi S, Hagen JA, Chan LS, DeMeester SR, Lin MW, Ayazi A, Leers JM, Oezcelik A, Banki F, Lipham JC, DeMeester TR, Crookes PF |date=august 2009 |title=Obesity and gastroesophageal reflux: quantifying the association between body mass index, esophageal acid exposure, and lower esophageal sphincter status in a large series of patients with reflux symptoms |journal=J. Gastrointest. Surg. |volume=13 |issue=8 |pages=1440–7 |doi=10.1007/s11605-009-0930-7 |pmc=2710497 |pmid=19475461}}</ref> * GERB može biti simptom [[sindroma aktivacije mastocita|sindroma aktivacije mastocita (MCAS)]].<ref name="PMID27012973">{{Cite journal |vauthors=Afrin LB, Butterfield JH, Raithel M, Molderings GJ |date=2016 |title=Often seen, rarely recognized: mast cell activation disease--a guide to diagnosis and therapeutic options |journal=The American Journal of the Medical Science |volume=48 |issue=3 |pages=190–201 |doi-access=free |doi=10.3109/07853890.2016.1161231 |pmid=27012973}}</ref><ref name="PMID38948000">{{Cite journal |vauthors=Özdemir Ö, Kasımoğlu G, Bak A et al. |date=9. 6. 2024 |title=Mast cell activation syndrome: An up-to-date review of literature |journal=World J Clin Pediatr |volume=13 |issue=2 |doi-access=free |doi=10.5409/wjcp.v13.i2.92813 |pmc=11212760 |pmid=38948000}}</ref> Faktori koji su povezani s GERB-om, ali ne i konačno: * [[apneja u snu|Opstruktivna apneja u snu]]<ref>{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Morse CA, Quan SF, Mays MZ, Green C, Stephen G, Fass R |year=2004 |title=Is there a relationship between obstructive sleep apnea and gastroesophageal reflux disease? |journal=Clin. Gastroenterol. Hepatol. |volume=2 |issue=9 |pages=761–8 |doi=10.1016/S1542-3565(04)00347-7 |pmid=15354276 |doi-access=free}}</ref><ref name="pmid17198758">{{Cite journal |vauthors=Kasasbeh A, Kasasbeh E, Krishnaswamy G |year=2007 |title=Potential mechanisms connecting asthma, esophageal reflux, and obesity/sleep apnea complex—a hypothetical review |journal=Sleep Med Rev |volume=11 |issue=1 |pages=47–58 |doi=10.1016/j.smrv.2006.05.001 |pmid=17198758}}</ref> * [[Žučni kamenac|Žučni kamenci]], koji mogu ometati protok [[žuč]]i u [[dvanaestopalačno crijevo]], što može utjecati na sposobnost neutralizacije [[želičana kiselina|želučane kiseline]]<ref>{{Citation |last1=Tanaja |first1=Jasmin |title=Cholelithiasis |date=2022 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470440/ |access-date=30. 10. 2022 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29262107 |last2=Lopez |first2=Richard A. |last3=Meer |first3=Jehangir M. |archive-date=5. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005001027/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470440/ |url-status=live }}</ref> Pregled postojećih studija iz 1999. godine pokazao je da je, u prosjeku, 40% pacijenata s GERB-om također imalo infekciju ''[[H. pylori]]''.<ref>{{Cite journal |vauthors=O'Connor HJ |date=Feb 1999 |title=Helicobacter pylori and gastro-oesophageal reflux disease-clinical implications and management |journal=Aliment Pharmacol Ther |volume=13 |issue=2 |pages=117–27 |doi=10.1046/j.1365-2036.1999.00460.x |pmid=10102940 |s2cid=41988457}}</ref> Iskorenjivanje ''H. pylori'' može dovesti do povećanja lučenja kiseline,<ref>{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=El-Omar EM, Oien K, El-Nujumi A, Gillen D, Wirz A, Dahill S, Williams C, Ardill JE, McColl KE |year=1997 |title=Helicobacter pylori infection and chronic gastric acid hyposecretion |url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_1997-07_113_1/page/n69 |journal=Gastroenterology |volume=113 |issue=1 |pages=15–24 |doi=10.1016/S0016-5085(97)70075-1 |pmid=9207257}}</ref> što dovodi do pitanja da li se pacijenti sa GERB-om zaraženi ''H. pylori'' razlikuju od neinficiranih pacijenata sa GERB-om. Dvostruko slijepa studija, objavljena 2004. godine, nije pronašla klinički značajnu razliku između ova dva tipa pacijenata u pogledu subjektivnih ili objektivnih mjera težine bolesti.<ref>{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Fallone CA, Barkun AN, Mayrand S, Wakil G, Friedman G, Szilagyi A, Wheeler C, Ross D |date=oktobar 2004 |title=There is no difference in the disease severity of gastro-oesophageal reflux disease between patients infected and not infected with Helicobacter pylori |url=https://archive.org/details/sim_alimentary-pharmacology-and-therapeutics_2004-10-01_20_7/page/760 |journal=Aliment Pharmacol Ther |volume=20 |issue=7 |pages=761–8 |doi=10.1111/j.1365-2036.2004.02171.x |pmid=15379836 |s2cid=922610 |doi-access=free}}</ref> Izgleda da [[etiologija]] GERB-a uključuje refluks [[žuč]]i iz želuca u jednjak što dovodi do proizvodnje [[reaktivne vrste kisika|reaktivnih vrsta kisika]] i [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]], a zatim [[upala]] i indukcije [[oštećenje DNK|oštećenja DNK]]. U eksperimentalnim modelima GERB-a utvrđeno je da ''[[Lactobacillus|Laktobacili]]'' olakšavaju [[popravka DNK|popravku takvog oštećenja DNK]], što ukazuje na to da bi primjena ovih potencijalno [[probiotik|probiotskih]] bakterija mogla biti korisna kod pacijenata koji pate od GERB-a za sprječavanje progresije do [[Barrettov ezofagus|Barrettovog ezofagusa]] i ezofagusnog [[adenokarcinom]]a. == Dijagnoza == [[Slika:Peptic stricture.png|thumb|[[Gastroskopija|Endoskopska]] slika peptičke strikture ili suženja [[jednjak]] ablizu spoja sa [[želudac|želucem]]: Ovo je komplikacija hronične gastroezofagealne refluksne bolesti i može biti uzrok disfagije ili otežanog gutanja.]] Dijagnoza GERB-a se obično postavlja kada su prisutni tipski simptomi.<ref name="Katz20122"/> Refluks može biti prisutan kod osoba bez simptoma, a dijagnoza zahtijeva i simptome ili komplikacije i refluks želučanog sadržaja.<ref name=AGA2008/> Druga istraživanja mogu uključivati [[ezofagogastroduodenoskopija|ezofagogastroduodenoskopiju]] (EGD). [[Gutanje barija]] [[rendgenski snimak|rendgenski snimci]] se ne smiju koristiti za dijagnozu.<ref name="Katz20122">{{Cite journal |vauthors=Katz PO, Gerson LB, Vela MF |date=mart 2013 |title=Guidelines for the diagnosis and management of gastroesophageal reflux disease |journal=American Journal of Gastroenterology |volume=108 |issue=3 |pages=308–28 |doi=10.1038/ajg.2012.444 |pmid=23419381 |doi-access=free}}</ref> [[ezofagusna studija motiliteta|manometrija jednjaka]] se ne preporučuje za upotrebu u dijagnozi, preporučuje se samo prije operacije.<ref name="Katz20122"/> Ambulantno [[praćenje pH vrijednosti jednjaka]] može biti korisno kod onih koji se ne poboljšavaju nakon inhibitora protonske pumpe i nije potrebno kod onih kod kojih se vidi Barrettov jednjak.<ref name="Katz20122"/> Ispitivanje na ''H. pylori'' obično nije potrebno.<ref name="Katz20122"/> Trenutni zlatni standard za dijagnozu GERB-a je praćenje [[pH]] vrijednosti jednjaka. To je najobjektivniji test za dijagnosticiranje refluksne bolesti i omogućava praćenje pacijenata s GERB-om u njihovom odgovoru na medicinski ili hirurški tretman. Jedna praksa za dijagnozu GERB-a je kratkotrajno liječenje inhibitorima protonske pumpe, pri čemu poboljšanje simptoma sugerira pozitivnu dijagnozu. Kratkotrajno liječenje [[inhibitorima protonske pumpe]] može pomoći u predviđanju abnormalnih rezultata 24-satnog pH monitoringa kod pacijenata sa simptomima koji ukazuju na GERB.<ref name="pmid15068979">{{Cite journal |vauthors=Numans ME, Lau J,de Wit NJ, Bonis PA |date=april 2004 |title=Short-term treatment with proton-pump inhibitors as a test for gastroesophageal reflux disease: a meta-analysis of diagnostic test characteristics |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2004-04-06_140_7/page/518 |journal=Annals of Internal Medicine |volume=140 |issue=7 |pages=518–27 |doi=10.7326/0003-4819-140-7-200404060-00011 |pmid=15068979 |s2cid=53088422}}</ref> === Endoskopija === [[Endoskopija]], pregled želuca optičkim vlaknima, nije rutinski potreban ako je slučaj tipičan i reaguje na liječenje.<ref name="Katz20122"/> Preporučuje se kada ljudi ne reaguju dobro na liječenje ili imaju alarmantne simptome, uključujući [[disfagija|disfagiju]], [[anemija|anemiju]], [[krv u stolici]] (hemijski detektirano), [[astma|piskanje]], gubitak težine ili promjene glasa.<ref name="Katz20122"/> Neki ljekari preporučuju endoskopiju jednom u životu ili svakih 5 do 10 godina za osobe sa dugotrajnom GERB, kako bi se procijenilo moguće prisustvo displazije ili Barrettovog ezofagusa.<ref>{{Citation |title=Patient information: Barrett's esophagus |url=http://www.uptodate.com/contents/barretts-esophagus-beyond-the-basics |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909005636/http://www.uptodate.com/contents/barretts-esophagus-beyond-the-basics |archive-date=9. 9. 2017 |url-status=live}}</ref> [[Biopsija|Biopsije]] izvršene tokom gastroskopije mogu pokazati: * Edem i bazalnu hiperplaziju (nespecifične upalne promjene) * Limfocitnu upalu (nespecifična) * Neutrofilnu upalu (obično zbog refluksa ili ''[[Helicobacter]]'' [[gastritis]]a) * Eozinofilnu upalu (obično zbog refluksa): Prisustvo intraepitelnih [[eozinofilni granulociti|eozinofila]] može ukazivati na dijagnozu [[eozinofilnezofagitisa|eozinofilnog ezofagitisa]] (EE) ako su eozinofili prisutni u dovoljno velikom broju. Manje od 20 eozinofila po mikroskopskom polju visokog uvećanja u distalnom jednjaku, u prisustvu drugih histoloških karakteristika GERB-a, više je konzistentno sa GERB-om nego sa EE.<ref name="Sternberg">Mills, S (ed.) 2009.Sternberg's Diagnostic Pathology. 5th Edition. {{ISBN|978-0-7817-7942-5}}</ref> * Metaplazija vrčastih ćelija crijeva ili [[Barrettov ezofagus]] * Izduženje papila * Stanjivanje sloja pločastih ćelija * [[Displazija]] * [[Karcinom]] Promjene refluksa koje nisu erozivne prirode dovode do "neerozivne refluksne bolesti". === Težina === Težina se može dokumentovati Johnson-DeMeesterovim sistemom bodovanja Severity may be documented with the Johnson-DeMeester's scoring system:<ref name="demeester">{{Cite web |last=Michael F. Vaezi, MD PhD MSc |title=Testing for refractory gastroesophageal reflux disease |url=https://www.asge.org/docs/default-source/education/leading-edge/9b4a3b9b-dca7-4988-8413-b43c5c403aa3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820234907/https://www.asge.org/docs/default-source/education/leading-edge/9b4a3b9b-dca7-4988-8413-b43c5c403aa3.pdf |archive-date=20. 8. 2018 |access-date=20. 8. 2018}}</ref> * 0 – Nema * 1 – Minimalno – povremene epizode * 2 – Umjereno – posjete medicinskoj terapiji * 3 – Teško – ometanje svakodnevnih aktivnosti === Diferencijalna dijagnoza === Prije postavljanja dijagnoze treba isključiti druge uzroke [[bol u prsima|bola u prsima]], kao što su [[bolesti srca]].<ref name="Katz20122"/> Druga vrsta refluksa kiseline, koja uzrokuje [[pluća|respiratorne]] i [[larinks]]ne znakove i simptome, naziva se [[laringofaringealni refluks]] (LPR) ili [[ekstraezofagealna refluksna bolest]] (EERD). Za razliku od GERD-a, LPR rijetko uzrokuje žgaravicu i ponekad se naziva "tihi refluks"/> Druga vrsta refluksa kiseline, koja uzrokuje [[respiratorne]] i [[larinks|laringealne]] znakove i simptome, naziva se [[laringofaringealni refluks]] (LPR) ili [[ekstraezofagealna refluksna bolest]] (EERD). Za razliku od GERD-a, LPR rijetko uzrokuje žgaravicu i ponekad se naziva "tihi refluks".<ref>{{Cite web |last=Stuart |first=Annie |title=Laryngopharyngeal Reflux (Silent Reflux): Causes, Treatment, Diet, and More |url=https://www.webmd.com/heartburn-gerd/guide/laryngopharyngeal-reflux-silent-reflux |access-date=30. 10. 2022 |website=WebMD |language=en}}</ref> Diferencijalna dijagnoza GERB-a može uključivati i dispepsiju, peptički ulkus, [[rak jednjaka]] i želuca, te alergije na hranu.<ref>{{Cite journal |last1=Kellerman |first1=Rick |last2=Kintanar |first2=Thomas |date=decembar 2017 |title=Gastroesophageal Reflux Disease |journal=Primary Care |volume=44 |issue=4 |pages=561–573 |doi=10.1016/j.pop.2017.07.001 |issn=1558-299X |pmid=29132520}}</ref> == Liječenje == Liječenje GERB-a može uključivati izbor hrane, promjene načina života, lijekove i eventualno operaciju. Početni tretman se često provodi [[inhibitor protonske pumpe|nhibitorom protonske pumpe]] kao što je [[omeprazol]].<ref name="Katz20122"/> U nekim slučajevima, osoba sa simptomima GERB-a može ih kontrolirati uzimanjem [[lijekovi koji se mogu kupiti bez recepta|lijekova koji se mogu kupiti bez recepta]].<ref name="OTCtreatment">{{Cite report |url=http://article.images.consumerreports.org/prod/content/dam/cro/news_articles/health/PDFs/Heartburn_fullreport.pdf |title=Using the Proton Pump Inhibitors to Treat Heartburn and Stomach Acid Reflux |year=2013 |publisher=Consumer Reports Best Buy Drugs |access-date=21. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222023450/https://article.images.consumerreports.org/prod/content/dam/cro/news_articles/health/PDFs/Heartburn_fullreport.pdf |archive-date=22. 2. 2020 |url-status=live}} * {{lay source |template=cite magazine |title=Choosing a PPI to Treat Heartburn, Acid Reflux & GERD |magazine=Consumer Reports |url=http://article.images.consumerreports.org/prod/content/dam/cro/news_articles/health/PDFs/Heartburn_2pagesummary.pdf}}</ref><ref name="pmid18174564" /><ref name="pmid22778788"/> Ovo je često sigurnije i jeftinije od uzimanja lijekova na recept.<ref name="OTCtreatment" /> Neke smjernice preporučuju pokušaj liječenja simptoma [[H2 antagonistom|H<sub>2</sub> antagonistom]] prije upotrebe [[inhibitora protonske pumpe]] zbog troškova i sigurnosnih problema.<ref name="OTCtreatment"/> === Medicinska nutricionistička terapija i promjene načina života === Medicinska nutricionistička terapija igra bitnu ulogu u upravljanju simptomima bolesti sprječavanjem refluksa, sprječavanjem boli i iritacije te smanjenjem želučane sekrecije.<ref name=":2"/> Pokazalo se da neke namirnice poput čokolade, mente, hrane s visokim udjelom masti i alkohola opuštaju donji ezofagealni sfinkter, povećavajući rizik od refluksa.<ref name=":2"/> Preporučuje se gubitak težine za osobe s prekomjernom težinom ili gojazne osobe, kao i izbjegavanje užine prije spavanja ili ležanja odmah nakon obroka (obroci bi trebali biti najmanje 2-3 sata prije spavanja), podizanje uzglavlja kreveta na blokovima od 15&nbsp;cm, izbjegavanje pušenja i izbjegavanje uske odjeće koja povećava pritisak u želucu. [[citrusi|Može biti korisno izbjegavati začine, [[citrusi|citrusne sokove]], [[paradajz]]a i bezalkoholna pića, te konzumirati male, česte obroke i piti tekućinu između obroka.<ref name=":2"/><ref name="AGA2008"/><ref name="Kal2006">{{Cite journal |vauthors=Kaltenbach T, Crockett S, Gerson LB |year=2006 |title=Are lifestyle measures effective in patients with gastroesophageal reflux disease? An evidence-based approach |journal=Arch. Intern. Med. |volume=166 |issue=9 |pages=965–71 |doi=10.1001/archinte.166.9.965 |pmid=16682569 |doi-access=free}}</ref> Neki dokazi ukazuju na to da smanjeni unos šećera i povećan unos vlakana mogu pomoći.<ref name="AGA2008"/><ref>{{Cite journal |vauthors=Newberry C, Lynch K |date=20. 7. 2017 |title=Can We Use Diet to Effectively Treat Esophageal Disease? A Review of the Current Literature |journal=Current Gastroenterology Reports |volume=19 |issue=8 |article-number=38 |doi=10.1007/s11894-017-0578-5 |pmid=28730507 |s2cid=39516312}}</ref> Iako umjerena tjelovježba može poboljšati simptome kod osoba s GERB-om, intenzivna tjelovježba ih može pogoršati.<ref name="Fes2009">{{Cite journal |vauthors=Festi D, Scaioli E, Baldi F, Vestito A, Pasqui F, Di Biase AR, Colecchia A |date=14. 4. 2009 |title=Body weight, lifestyle, dietary habits and gastroesophageal reflux disease |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=15 |issue=14 |pages=1690–701 |doi=10.3748/wjg.15.1690 |pmc=2668774 |pmid=19360912 |doi-access=free}}</ref> Vježbe disanja mogu ublažiti simptome GERB-a.<ref>{{Cite journal |last1=Qiu |first1=K |last2=Wang |first2=J |last3=Chen |first3=B |last4=Wang |first4=H |last5=Ma |first5=C |date=mart 2020 |title=The effect of breathing exercises on patients with GERD: a meta-analysis. |journal=Annals of Palliative Medicine |volume=9 |issue=2 |pages=405–413 |doi=10.21037/apm.2020.02.35 |pmid=32233626 |doi-access=free}}</ref> ===Liječenje === === Lijekovi === {{glavni|Lijekovi za poremećaje povezane s kiselinom}} Primarni lijekovi koji se koriste za GERB su inhibitori protonske pumpe, [[H2 antagonisti|blokatori H<sub>2</sub> receptora]] i [[antacid]]i sa ili bez [[alginska kiselina|alginske kiseline]]. Upotreba terapije za suzbijanje kiseline je uobičajen odgovor na simptome GERB-a i mnogi ljudi primaju više ove vrste liječenja nego što njihov slučaj zaslužuje.<ref name="OTCtreatment"/><ref name="pmid18174564">{{Cite journal |vauthors=Forgacs I, Loganayagam A |year=2008 |title=Overprescribing proton pump inhibitors |journal=BMJ |volume=336 |issue=7634 |pages=2–3 |doi=10.1136/bmj.39406.449456.BE |pmc=2174763 |pmid=18174564}}</ref><ref name="pmid22778788">{{Cite journal |vauthors=Heidelbaugh JJ, Kim AH, Chang R, Walker PC |year=2012 |title=Overutilization of proton-pump inhibitors: What the clinician needs to know |journal=Therapeutic Advances in Gastroenterology |volume=5 |issue=4 |pages=219–232 |doi=10.1177/1756283X12437358 |pmc=3388523 |pmid=22778788}}</ref><ref name="pmid11095327">{{Cite journal |vauthors=Nardino RJ, Vender RJ, Herbert PN |date=novembar 2000 |title=Overuse of acid-suppressive therapy in hospitalized patients |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2000-11_95_11/page/3118 |journal=American Journal of Gastroenterology |volume=95 |issue=11 |pages=3118–22 |doi=10.1016/s0002-9270(00)02052-9 |pmid=11095327}}</ref><ref>{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Gupta R, Marshall J, Munoz JC, Kottoor R, Jamal MM, Vega KJ |year=2013 |title=Decreased acid suppression therapy overuse after education and medication reconciliation |journal=International Journal of Clinical Practice |volume=67 |issue=1 |pages=60–65 |doi=10.1111/ijcp.12046 |pmid=23241049 |s2cid=37158104 |doi-access=free}}</ref><ref name="pmid18202040">{{Cite journal |vauthors=McKay AB, Wall D |year=2008 |title=Overprescribing PPIs: An old problem |journal=BMJ |volume=336 |issue=7636 |pages=109.1–109 |doi=10.1136/bmj.39458.462338.3A |pmc=2206261 |pmid=18202040}}</ref> Prekomjerna upotreba supresije kiseline je problem zbog nuspojava i troškova.<ref name="OTCtreatment"/><ref name="pmid18174564"/><ref name="pmid22778788" /><ref name="pmid11095327"/><ref name="pmid18202040"/> ==== Inhibitori protonske pumpe ==== [[Inhibitori protonske pumpe]] (PPI), kao što je [[omeprazol]], su najefikasniji, a slijede ih blokatori H<sub>2</sub> receptora.<ref name=AGA2008/> Ako je PPI koji se uzima jednom dnevno samo djelimično efikasan, može se koristiti dva puta dnevno.<ref name=AGA2008/> Treba ih uzimati pola do sat prije obroka.<ref name="Katz20122"/> Nema značajne razlike između PPI.<ref name="Katz20122"/> Kada se ovi lijekovi koriste dugotrajno, treba uzimati najnižu efikasnu dozu.<ref name="AGA2008">{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Kahrilas PJ, Shaheen NJ, Vaezi MF, Hiltz SW, Black E, Modlin IM, Johnson SP, Allen J, Brill JV |date=oktobar 2008 |title=American Gastroenterological Association Medical Position Statement on the management of gastroesophageal reflux disease |journal=Gastroenterology |volume=135 |issue=4 |pages=1383–91, 1391.e1–5 |doi=10.1053/j.gastro.2008.08.045 |pmid=18789939 |doi-access=free}} * {{lay source |template=cite web |title=American Gastroenterological Association medical position statement on the management of gastroesophageal reflux disease |website=National Guideline Clearinghouse |url=http://www.guideline.gov/content.aspx?id=13315 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100817113825/http://www.guideline.gov/content.aspx?id=13315 |archive-date=17. 8. 2010}}</ref> Također se mogu uzimati samo kada se pojave simptomi kod osoba s čestim problemima.<ref name="Katz20122"/> H<sub>2</sub> receptor blockers lead to roughly a 40% improvement.<ref name="Tran2007">{{Cite journal |vauthors=Tran T, Lowry AM, El-Serag HB |year=2007 |title=Meta-analysis: the efficacy of over-the-counter gastro-oesophageal reflux disease drugs |journal=Aliment Pharmacol Ther |volume=25 |issue=2 |pages=143–53 |doi=10.1111/j.1365-2036.2006.03135.x |pmid=17229239 |s2cid=24358990 |doi-access=free}}</ref> ==== Antacidi ==== Dokazi za [[antacide]] su slabiji, s koristi od oko 10% ([[broj potreban za liječenje|NNT]]=13), dok kombinacija antacida i [[alginske kiseline]] (kao što je [[Gaviscon]]) može poboljšati simptome za 60% (NNT=4).<ref name=Tran2007/> [[Metoklopramid]] (prokinetik) se ne preporučuje ni sam ni u kombinaciji s drugim tretmanima zbog zabrinutosti oko neželjenih efekata.<ref name=AGA2008/> Koristi prokineta [[mosaprida]] su umjeren. ==== Ostali agensi ==== [[Sukralfat]] ima sličnu efikasnost kao blokatori H<sub>2</sub> receptora; Međutim, sukralfat se mora uzimati više puta dnevno, što ograničava njegovu upotrebu. [[Baklofen]], agonist [[GABA]]<sub>B</sub> receptora, iako je efikasan, ima slične probleme s potrebom za čestim doziranjem, pored većih neželjenih efekata u poređenju s drugim lijekovima. === [[Hirurgija]] === Standardni hirurški tretman za teški GERB je [[Nissenova fundoplikacija]]. U ovom postupku, gornji dio želuca se omota oko donjeg ezofagusnnog sfinktera kako bi se ojačao sfinkter i spriječio refluks kiseline, te kako bi se popravila hijatalna [[hernija]].<ref name="Abbas_2004">{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Abbas AE, Deschamps C, Cassivi SD, Allen MS, Nichols FC, Miller DL, Pairolero PC |year=2004 |title=The role of laparoscopic fundoplication in Barrett's esophagus |journal=Annals of Thoracic Surgery |volume=77 |issue=2 |pages=393–6 |doi=10.1016/S0003-4975(03)01352-3 |pmid=14759403 |doi-access=free}}</ref> It is recommended only for those who do not improve with PPIs.<ref name="Katz20122"/> Kvalitet života se poboljšava kratkoročno u poređenju sa medicinskom terapijom, ali postoji neizvjesnost u pogledu koristi operacije u odnosu na dugoročno medicinsko liječenje inhibitorima protonske pumpe.<ref>{{Cite journal |vauthors=Garg SK, Gurusamy KS |date=novembar 2015 |title=Laparoscopic fundoplication surgery versus medical management for gastro-oesophageal reflux disease (GORD) in adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=11 |pages=CD003243 |doi=10.1002/14651858.CD003243.pub3 |pmc=8278567 |pmid=26544951}}</ref> Kada se uporede različite tehnike fundoplikacije, parcijalna posteriorna fundoplikacija je efikasnija od parcijalne prednje fundoplikacije,<ref name="Kurian2013">{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Kurian AA, Bhayani N, Sharata A, Reavis K, Dunst CM, Swanström LL |date=januar 2013 |title=Partial anterior vs partial posterior fundoplication following transabdominal esophagocardiomyotomy for achalasia of the esophagus: meta-regression of objective postoperative gastroesophageal reflux and dysphagia |journal=JAMA Surg |volume=148 |issue=1 |pages=85–90 |doi=10.1001/jamasurgery.2013.409 |pmid=23324843 |s2cid=9136476}}</ref> i parcijalna fundoplikacija ima bolje rezultate od potpune fundoplikacije.<ref>{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Ramos RF, Lustosa SA, Almeida CA, Silva CP, Matos D |date=October–December 2011 |title=Surgical treatment of gastroesophageal reflux disease: total or partial fundoplication? systematic review and meta-analysis |journal=Arquivos de Gastroenterologia |volume=48 |issue=4 |pages=252–60 |doi=10.1590/s0004-28032011000400007 |pmid=22147130 |doi-access=free}}</ref> [[Ezofagogastrična disocijacija]] je alternativni postupak koji se ponekad koristi za liječenje neurološki oštećene djece s GERB-om.<ref>{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Gatti C, di Abriola GF, Villa M, De Angelis P, Laviani R, La Sala E, Dall'Oglio L |date=maj 2001 |title=Esophagogastric dissociation versus fundoplication: Which is best for severely neurologically impaired children? |journal=Journal of Pediatric Surgery |volume=36 |issue=5 |pages=677–680 |doi=10.1053/jpsu.2001.22935 |pmid=11329564 |hdl-access=free |hdl=2108/311079}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Morabito A, Lall A, Lo Piccolo R, McCarthy H, Kauffmann L, Ahmed S, Bianchi A |date=maj 2006 |title=Total esophagogastric dissociation: 10 years' review |journal=Journal of Pediatric Surgery |volume=41 |issue=5 |pages=919–922 |doi=10.1016/j.jpedsurg.2006.01.013 |pmid=16677883}}</ref> Preliminarne studije su pokazale da bi mogao imati nižu stopu neuspjeha <ref>{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Goyal A, Khalil B, Choo K, Mohammed K, Jones M |date=juni 2005 |title=Esophagogastric dissociation in the neurologically impaired: an alternative to fundoplication? |journal=Journal of Pediatric Surgery |volume=40 |issue=6 |pages=915–919 |doi=10.1016/j.jpedsurg.2005.03.004 |pmid=15991170}}</ref> i manja učestalost ponovljenog refluksa. Američka [[Administracija za hranu i lijekove]] (FDA) je 2012. godine odobrila uređaj pod nazivom LINX, koji se sastoji od niza [[metal]]nih kuglica s [[magnet]]nim jezgrima koje se hirurški postavljaju oko donjeg ezofagusnog sfinktera, za osobe s teškim simptomima koji ne reaguju na druge tretmane. Poboljšanje simptoma GERB-a slično je onome kod Nissenove fundoplikacije, iako nema podataka o dugoročnim efektima. U poređenju s Nissenovim postupcima fundoplikacije, postupak je pokazao smanjenje komplikacija poput [[sindrom nadutosti uzrokovanog plinovima|a nadutosti uzrokovanog plinovima]] koje se često javljaju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Badillo R, Francis D |date=2014 |title=Diagnosis and treatment of gastroesophageal reflux disease |journal=World Journal of Gastrointestinal Pharmacology and Therapeutics |volume=5 |issue=3 |pages=105–12 |doi=10.4292/wjgpt.v5.i3.105 |doi-broken-date=1. 7. 2025 |pmc=4133436 |pmid=25133039 |doi-access=free}}</ref> Neželjene reakcije uključuju otežano gutanje, bol u prsima, povraćanje i mučninu. Kontraindikacije koje bi savjetovale protiv upotrebe uređaja su pacijenti koji su ili mogu biti [[alergija|alergični]] na [[titan]], [[nehrđajući čelik]], [[nikal]] ili [[željezo|željezne]] materijale. Upozorenje savjetuje da uređaj ne smiju koristiti pacijenti koji bi mogli biti izloženi ili se podvrgnuti [[magnetna rezonanca|magnetnoj rezonanciji]] (MRI) zbog ozbiljnih povreda pacijenta i oštećenja uređaja.<ref>[https://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm300790.htm Medical Device Approvals: LINX Reflux Management System - P100049] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110133356/https://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm300790.htm |date=10. 11. 2013 }}, U.S. Food and Drug Administration, U.S. Department of Health and Human Services, Update of 17 January 2014</ref> Neki pacijenti koji imaju povećan hirurški rizik ili ne podnose inhibitore protonske pumpe (IPP-e) <ref>{{Cite journal |vauthors=Testoni, S, Hassan, C, Mazzoleni, G, Antonelli, G, Fanti, L, Passaretti, S, Correale, L, Cavestro, G, Testoni, P |year=2021 |title=Long-term outcomes of transoral incisionless fundoplication for gastro-esophageal reflux disease: systematic-review and meta-analysis |journal=Endoscopy International Open |volume=9(2) |issue=C2 |pages=E239–E246 |doi=10.1055/a-1322-2209 |pmc=7857958 |pmid=33553587}}</ref> Koristi od ovog postupka mogu trajati i do šest godina]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Jain D, Singhal S |date=mart 2016 |title=Transoral Incisionless Fundoplication for Refractory Gastroesophageal Reflux Disease: Where Do We Stand? |journal=Clinical Endoscopy |volume=49 |issue=2 |pages=147–56 |doi=10.5946/ce.2015.044 |pmc=4821522 |pmid=26878326}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Hopkins J, Switzer NJ, Karmali S |date=25. 8. 2015 |title=Update on novel endoscopic therapies to treat gastroesophageal reflux disease: A review. |journal=World Journal of Gastrointestinal Endoscopy |volume=7 |issue=11 |pages=1039–44 |doi=10.4253/wjge.v7.i11.1039 |pmc=4549661 |pmid=26322157 |doi-access=free}}</ref> === Posebne skupine === ==== [[Trudnoća]] ==== GERB je često stanje koje se razvija tokom trudnoće, ali se obično povlači nakon [[porođaj]]a.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Body |first1=Cameron |last2=Christie |first2=Jennifer A. |date=juni 2016 |title=Gastrointestinal Diseases in Pregnancy: Nausea, Vomiting, Hyperemesis Gravidarum, Gastroesophageal Reflux Disease, Constipation, and Diarrhea |journal=Gastroenterology Clinics of North America |volume=45 |issue=2 |pages=267–283 |doi=10.1016/j.gtc.2016.02.005 |issn=1558-1942 |pmid=27261898}}</ref> Intenzitet simptoma se obično povećava tokom trudnoće.<ref name=":02"/> U trudnoći se mogu pokušati promjene u prehrani i načinu života, ali često imaju mali učinak. Neke promjene načina života koje se mogu primijeniti su podizanje uzglavlja kreveta, jedenje malih porcija hrane u redovnim intervalima, smanjenje unosa tekućine uz obrok, izbjegavanje jedenja tri sata prije spavanja i suzdržavanje od ležanja nakon jela.<ref name=":02"/> Antacidi na bazi kalcija preporučuju se ako ove promjene nisu učinkovite; antacidi na bazi aluminijevog i magnezijevog hidroksida također su sigurni.<ref name=":02"/> Antacide koji sadrže [[natrij-bikarbonat]] ili [[magnezij]]-trisilikat treba izbjegavati u trudnoći.<ref name=":02"/> Sukralfat je proučavan u trudnoći i dokazano je da je siguran<ref name=":02"/> kao i [[cimetidin]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Mahadevan U, Kane S |date=juli 2006 |title=American gastroenterological association institute medical position statement on the use of gastrointestinal medications in pregnancy |journal=Gastroenterology |volume=131 |issue=1 |pages=278–82 |doi=10.1053/j.gastro.2006.04.048 |pmid=16831610 |doi-access=free}}</ref> and PPIs.<ref name="Katz20122"/> ==== Bebe ==== Bebe mogu osjetiti olakšanje manjim, češćim [[Hranjenje dojenčadi|hranjenjima]], češćim podrigivanjem tokom hranjenja, držanjem bebe u uspravnom položaju 30 minuta nakon hranjenja, držanjem bebine glave podignute dok leži na leđima, izbacivanjem mlijeka i soje iz majčine prehrane ili hranjenjem bebe [[Formula za dojenčad|formulama bez mliječnih proteina]].<ref>{{Cite web |title=Infant acid reflux - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/infant-acid-reflux/diagnosis-treatment/drc-20351412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514231419/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/infant-acid-reflux/diagnosis-treatment/drc-20351412 |archive-date=14. 5. 2020 |access-date=28. 9. 2018 |website=www.mayoclinic.org}}</ref> Mogu se liječiti i lijekovima kao što su inhibitori protonske pumpe (PPI) ili blokatori H<sub>2</sub> receptora.<ref name="Tig2009">{{Cite journal |vauthors=Tighe MP, Afzal NA, Bevan A, Beattie RM |year=2009 |title=Current pharmacological management of gastro-esophageal reflux in children: an evidence-based systematic review |journal=Paediatr Drugs |volume=11 |issue=3 |pages=185–202 |doi=10.2165/00148581-200911030-00004 |pmid=19445547 |s2cid=42736509}}</ref> Međutim, utvrđeno je da inhibitori protonske pumpe (PPI-i) nisu efikasni u ovoj populaciji i nedostaju dokazi o sigurnosti njihove upotrebe.<ref>{{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=van der Pol RJ, Smits MJ, van Wijk MP, Omari TI, Tabbers MM, Benninga MA |date=maj 2011 |title=Efficacy of proton-pump inhibitors in children with gastroesophageal reflux disease: a systematic review |journal=Pediatrics |volume=127 |issue=5 |pages=925–35 |doi=10.1542/peds.2010-2719 |pmid=21464183 |s2cid=207164814}}</ref> Uloga radnog terapeuta s dojenčetom s GERB-om uključuje pozicioniranje tokom i nakon hranjenja.<ref name="chantelpowellot1">{{Cite web |last=chantelpowellot |date=14. 7. 2014 |title=Helping Baby with Gastroesophageal Reflux Disorder (GERD) |url=https://powellpediatrictherapy.com/2014/07/14/helping-your-baby-with-gastroesophageal-reflux-disorder-gerd/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504155114/https://powellpediatrictherapy.com/2014/07/14/helping-your-baby-with-gastroesophageal-reflux-disorder-gerd/ |archive-date=4. 5. 2021 |access-date=3. 5. 2021 |website=Occupational Therapy Services in North County San Diego |language=en}}</ref> Jedna od tehnika koja se koristi naziva se [[Logroling|tehnika kotrljanja loga]], koja se prakticira prilikom presvlačenja ili mijenjanja pelena dojenčetu.<ref name="chantelpowellot1"/> Ne preporučuje se stavljanje dojenčeta na leđa dok su mu noge podignute jer to uzrokuje povratak kiseline u jednjak.<ref name="chantelpowellot1" /> Umjesto toga, radni terapeut bi predložio kotrljanje djeteta na stranu, držeći ramena i bokove poravnatima kako bi se izbjeglo podizanje kiseline u bebin jednjak.<ref name="chantelpowellot1" /> Druga tehnika koja se koristi je hranjenje bebe na boku u uspravnom položaju umjesto da leži ravno na leđima.<ref name="chantelpowellot1"/> Posljednja tehnika pozicioniranja koja se koristi za dojenčad je da se drže na stomaku ili u uspravnom položaju 20 minuta nakon hranjenja.<ref name="chantelpowellot1"/><ref>{{Cite journal |last=Elser |first=Heather E. |date=2012 |title=Positioning after feedings: what is the evidence to reduce feeding intolerances? |journal=Advances in Neonatal Care |volume=12 |issue=3 |pages=172–175 |doi=10.1097/ANC.0b013e318256b7c1 |issn=1536-0911 |pmid=22668689}}</ref> == [[Epidemiologija]] == U zapadnim [[populacija]]ma, GERB pogađa otprilike 10% do 20% stanovništva, a 0,4% novorazvije ovo stanje. Naprimjer, procjenjuje se da 3,4 miliona do 6,8 miliona Kanađana ima GERB. Stopa prevalencije GERB-a u razvijenim zemljama također je usko povezana sa starošću, pri čemu su odrasli u dobi od 60 do 70 godina najčešće pogođeni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Fedorak RN, Veldhuyzen van Zanten S, Bridges R |date=juli 2010 |title=Canadian Digestive Health Foundation Public Impact Series: Gastroesophageal reflux disease in Canada: Incidence, prevalence, and direct and indirect economic impact |journal=Canadian Journal of Gastroenterology |volume=24 |issue=7 |pages=431–4 |doi=10.1155/2010/296584 |pmc=2918483 |pmid=20652158 |doi-access=free}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 20% ljudi ima simptome u datoj sedmici, a 7% svaki dan. No data supports sex predominance with regard to GERD.<ref>{{Cite journal |last1=Kim |first1=Young Sun |last2=Kim |first2=Nayoung |last3=Kim |first3=Gwang Ha |date=30. 10. 2016 |title=Sex and Gender Differences in Gastroesophageal Reflux Disease |journal=Journal of Neurogastroenterology and Motility |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=575–588 |doi=10.5056/jnm16138 |issn=2093-0879 |pmc=5056567 |pmid=27703114}}</ref> == Historija == Zastarjeli tretman je [[vagotomija]] ("visoko selektivna vagotomija"), hirurško uklanjanje grana [[vagus|vagusnog živca]] koje inerviraju sluznicu želuca. Ovaj tretman je uglavnom zamijenjen lijekovima. Vagotomija sama po sebi je imala tendenciju pogoršavanja kontrakcija pilornog sfinktera želuca i odgađanja njegovog pražnjenja. Historijski gledano, vagotomija je kombinovana sa [[piloroplastika|piloroplastikom]] ili [[gastroenterostomija|gastroenterostomijom]] kako bi se riješio ovaj problem.<ref>{{Cite journal |last1=HINES |first1=JAMES R. |last2=GEURKINK |first2=ROBERT E. |last3=KORNMESSER |first3=THOMAS A. |last4=WIKHOLM |first4=LARRY |last5=DAVIS |first5=ROBERT P. |date=1975 |title=Vagotomy and Double Pyloroplasty for Peptic Ulcer |journal=Annals of Surgery |language=en |volume=181 |issue=1 |pages=40–46 |doi=10.1097/00000658-197501000-00010 |issn=0003-4932 |pmc=1343712 |pmid=1119866}}</ref> == Istraživanje == Brojni endoskopski uređaji su testirani za liječenje hronične žgaravice. * Endocinch stavlja šavove u donji ezofagealni sfinkter (LES) kako bi stvorio male nabore koji pomažu u jačanju mišića. Međutim, dugoročni rezultati su bili razočaravajući i Bard više ne prodaje uređaj.<ref>{{Cite journal |vauthors=Jafri SM, Arora G, Triadafilopoulos G |date=juli 2009 |title=What is left of the endoscopic antireflux devices? |journal=Current Opinion in Gastroenterology |volume=25 |issue=4 |pages=352–7 |doi=10.1097/MOG.0b013e32832ad8b4 |pmid=19342950 |s2cid=5280924}}</ref> * [[Stretta procedura]] koristi elektrode za primjenu radiofrekventne energije na LES. Sistematski pregled i meta-analiza iz 2015. godine, kao odgovor na sistematski pregled (bez meta-analize) koji je proveo SAGES, nisu podržali tvrdnje da je Stretta efikasan tretman za GERB.<ref name="Lip2015">{{Cite journal |vauthors=Lipka S, Kumar A, Richter JE |date=juni 2015 |title=No evidence for efficacy of radiofrequency ablation for treatment of gastroesophageal reflux disease: a systematic review and meta-analysis. |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=13 |issue=6 |pages=1058–67.e1 |doi=10.1016/j.cgh.2014.10.013 |pmid=25459556}}</ref> Sistematski pregled iz 2012. godine otkrio je da poboljšava simptome GERB-a.<ref name="Perry2012">{{Cite journal |vauthors=Perry KA, Banerjee A, Melvin WS |date=august 2012 |title=Radiofrequency energy delivery to the lower esophageal sphincter reduces esophageal acid exposure and improves GERD symptoms: a systematic review and meta-analysis. |journal=Surgical Laparoscopy, Endoscopy & Percutaneous Techniques |volume=22 |issue=4 |pages=283–8 |doi=10.1097/sle.0b013e3182582e92 |pmid=22874675 |s2cid=5813552}}</ref> * NDO Surgical Plicator stvara plikaciju, ili nabor, tkiva u blizini gastroezofagealnog spoja, i fiksira plikaciju implantatom na bazi šava. Kompanija je prestala s radom sredinom 2008. godine, a uređaj više nije na tržištu. * NDO Surgical Plicator stvara nabor tkiva u blizini [[jednjak|gastroezofagusnog]] spoja i fiksira nabor implantatom na bazi šava. Kompanija je prestala s radom sredinom 2008. godine, a uređaj više nije na tržištu. * [[Transoralna fundoplikacija bez incizije]], koja koristi uređaj pod nazivom Esophyx, može biti efikasna.<ref>{{Cite journal |vauthors=Testoni PA, Vailati C |date=august 2012 |title=Transoral incisionless fundoplication with EsophyX® for treatment of gastro-oesphageal reflux disease |journal=Digestive and Liver Disease |volume=44 |issue=8 |pages=631–5 |doi=10.1016/j.dld.2012.03.019 |pmid=22622203}}</ref> == Također pogledajte == * [[Test perfuzije kiselinom]] * [[EndoStim terapija električnom stimulacijom]] * [[Poremećaj motiliteta jednjaka]] * [[Studija motiliteta jednjaka]] == Reference == {{reflist|colwidth=30em}} == Dopunska literatura == * {{Cite journal |display-authors=3 |vauthors=Lichtenstein DR, Cash BD, Davila R, Baron TH, Adler DG, Anderson MA, Dominitz JA, Gan SI, Harrison ME, Ikenberry SO, Qureshi WA, Rajan E, Shen B, Zuckerman MJ, Fanelli RD, VanGuilder T |date=august 2007 |title=Role of endoscopy in the management of GERD |url=https://www.asge.org/docs/default-source/education/practice_guidelines/doc-endoscopy_in_the_managment_of_gerd.pdf |journal=[[Gastrointestinal Endoscopy]] |volume=66 |issue=2 |pages=219–24 |doi=10.1016/j.gie.2007.05.027 |pmid=17643692 |access-date=25. 7. 2025 |archive-date=8. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308114724/https://www.asge.org/docs/default-source/education/practice_guidelines/doc-endoscopy_in_the_managment_of_gerd.pdf |url-status=dead }} ** {{lay source |template=cite web |title=Role of endoscopy in the management of GERD |website=National Guideline Clearinghouse |url=http://www.guideline.gov/content.aspx?id=12023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928094032/https://www.guideline.gov/content.aspx?id=12023 |archive-date=28. 9. 2010}} * {{Cite journal |vauthors=Hirano I, Richter JE |date=mart 2007 |title=ACG practice guidelines: esophageal reflux testing |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2007-03_102_3/page/668 |journal=American Journal of Gastroenterology |volume=102 |issue=3 |pages=668–85 |citeseerx=10.1.1.619.3818 |doi=10.1111/j.1572-0241.2006.00936.x |pmid=17335450 |s2cid=10854440}} * {{Cite journal |vauthors=Katz PO, Gerson LB, Vela MF |date=mart 2013 |title=Guidelines for the diagnosis and management of gastroesophageal reflux disease |journal=American Journal of Gastroenterology |volume=108 |issue=3 |pages=308–28 |doi=10.1038/ajg.2012.444 |pmid=23419381 |doi-access=free}} {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 23596 | ICD10 = {{ICD10|K|21||k|20}} | ICD9 = {{ICD9|530.81}} | ICDO = | OMIM = 109350 | MedlinePlus = 000265 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 857 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|1177}} {{eMedicine2|radio|300}} | MeshID = D005764 |ICD10CM={{ICD10CM|K21}}|ICD11={{ICD11|DA22}}}} {{Bolesti probavnog sistema}} {{Lijekovi za peptički ulkus i GERD}}{{Portal|Medicina}} {{Authority control}} [[Kategorija:Medicinska stanja povezana s gojaznošću]] [[Kategorija:Želučani poremećaji]] [[Kategorija:Medicinski članci s Wikipedije spremni za prijevod]] [[Kategorija:Neurološki članci s Wikipedije spremni za prijevod]] [[Kategorija:Poremećaji gastrointestinalne pokretljivosti]] ekhw90e7u40g2fd6be1z6cegb5l5inb 0 89433 3837010 3755671 2026-04-24T10:33:18Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837010 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Stephen King | slika = Stephen King at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg | veličina_slike = | opis = King 2024. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1947|9|21}} | mjesto_rođenja = Portland (Maine), SAD<ref>{{Cite web|url=https://stephenking.com/the-author.html|title=Stephen King {{!}} The Author|website=stephenking.com|language=en|access-date=28. 7. 2024}}{{Mrtav link}}</ref> | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Stephen Edwin King''', (rođen 21. septembra 1947) je poznati pisac iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]]. Autor je [[horor]] i žanra [[Naučna fantastika|naučne fantastike]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Stephen-King|title=Stephen King {{!}} Biography, Books, Movies, TV Shows, & Facts {{!}} Britannica|date=17. 7. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=28. 7. 2024}}</ref> Najprodavaniji pisac horor žanra, čija su mnoga djela interpretirana kroz [[film]], [[Radio drama|radio dramu]] i [[strip]]. King je pisao dosta djela koristeći pseudonym Richard Bachman. Dobitnik je mnogih nagrada. == Biografija == === Djetinjstvo === Stephen King je rođen u gradu [[Portland]] u državi [[Maine]] u SAD-u. Pohađao je “East Kentwood High Scool”. Kada je imao dvije godine otac je napustio njegovu porodicu, rekavši da izlazi vani po [[cigareta|cigarete]], nije se nikada vratio, ostavljajući njegovu majku da sama odgaja Kinga i njegovog brata koji je bio usvojen. Kao dijete bio je svjedok željezničke tragedije u kojoj je život izgubio njegov prijatelj. Bio je u šoku dugo vremena, što je ostavilo traga na Kingu (ne sjeća se tog događaja), neki analitičari kažu da je taj događaj determinirao njegov dalji razvoj kao pisca horor žanra. === Edukacija i rana kreativnost === King je u ranom periodu pokazivao veliko zanimanje za horor stripove kao što su “[[EC Comics]]” (Tales From The Scrypt), taj strip je spomenuo u svome djelu “Creepshow”. Počeo je pisati iz zabave, a onda za jedan lokalni list. Zatim je njegov prijatelj uočio talent i preko njega je prodavao priče. Njegovim prvim zvaničnim djelom se smatra "I Was a Teenage Grave Robber" (Bio sam pljačkaš grobova - tinejdžer). Od 1966. godine, King je studirao [[engleski jezik]] na [[Univerzitet u Maine|univerzitetu u Mainu]], gdje je maturirao 1970. godine. Nakon završetka studija, King je bio kvalifikovan da predaje u školama, međutim u nemogućnosti da se odmah zaposli, on je počeo da prodaje kratke priče kao što je “Kavalir”. Mnoge od ovih priča su poslije izdate pod zbirkom “Night Shift” (Noćna smjena). 1971. godine King je oženio [[Tabitha King|Tabithu Spruce]], djevojku sa kojom je studirao na univerzitetu u Mainu i koju je upoznao u biblioteci. King je zatim zapao u probleme sa [[alkoholizam|alkoholizmom]] koje je imao oko 10 godina. === Uspjeh sa "Carrie" === [[Datoteka:Stephenking house.JPG|desno|mini|260px|Kuća Stephena Kinga u Bangoru]] 1973. godine Kingova novela “Carrie” je prihvaćena od izdavačke kuće “Doubleday”. King je pričao kako je bio obeshrabren pišući o djevojci koja je imala nadravne sposobnosti (Carrie) i kako je nakon što je počeo novelu-bacio je u kantu za smeće, ali njegova supruga Tabitha ju je izvadila i ohrabrila ga da je završi. Upravo ta novela mu je donijela slavu na svjetskom nivou. Ubrzo nakon izdavanja novele “Carrie” Kingova majka umire. Nakon toga se preseljava u [[Boulder]] u [[Colorado|Coloradu]] gdje je King napisao novelu “The Shining” (izdata 1977). Vratio je se u zapadni Maine gdje je napisao svoju četvrtu novelu “ The Stand” (izdata 1978). 1977. godine na kratko je putovao u [[Engleska|Englesku]]. Nakon povratka, King je počeo da predaje kreativno pisanje na univerzitetu u Mainu. Na tom mjestu u Mainu je i trenutno. == Spisak djela == === Novele === * Salem's Lot * Bag of Bones * Black House * Carrie * [[Cell (knjiga)|Cell]] * Christine * The Colorado Kid * Cujo * Cycle of the Werewolf * The Dark Half * The Dark Tower: Song of Susannah * The Dark Tower: The Drawing of the Three * The Dark Tower: The Gunslinger * The Dark Tower: The Waste Lands * The Dark Tower: Wizard and Glass * The Dark Tower: Wolves of the Calla * The Dark Tower * The Dead Zone * Desperation * Dolores Claiborne * Dreamcatcher * Duma Key * The Eyes of the Dragon * Firestarter * From A Buick 8 * Gerald's Game * The Girl Who Loved Tom Gordon * The Green Mile: Coffey on the Mile * The Green Mile: Coffey's Hands * The Green Mile: Night Journey * The Green Mile: The Bad Death of Eduard Delacroix * The Green Mile: The Complete Serial Novel * The Green Mile: The Mouse on the Mile * The Green Mile: The Two Dead Girls * Insomnia * IT * Lisey's Story * Misery * Needful Things * Pet Sematary * The Plant: Zenith Rising * Rose Madder * The Shining * Stand: The Complete & Uncut Edition, The * The Talisman * The Tommyknockers * Danse * Faithful * Mid-Life Confidential: The Rock Bottom Remainders Tour America With Three Chords and an *Attitude * Nightmares in the Sky * On Writing: A Memoir of the Craft * Secret Windows: Essays and Fiction on the Craft of Writing === Zbirka kratkih priča === * Different Seasons * Everything's Eventual * Four Past Midnight * Hearts in Atlantis * Just After Sunset * Night Shift Doubleday * Nightmares & Dreamscapes * Skeleton Crew G.P. * Stephen King Goes to the Movies === Pjesme === * Brooklyn August Nightmares & Dreamscapes * The Dark Man * Donovan's Brain * For Owen Skeleton Crew * The Hardcase Speaks * Harrison State Park '68 * In the Key-Chords of Dawn * Paranoid: A Chant Skeleton Crew * Silence == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://www.stephenking.com Službena stranica] * [http://www.imdb.com/name/nm0000175 IMDB Lista Kingovih ekraniziranih dijela] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:King, Stephen}} [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Biografije, Portland (Maine)]] [[Kategorija:Rođeni 1947.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] eqvwpr9fhubod7w22m1rmc16gu4xt06 0 91308 3836864 3812837 2026-04-24T01:46:06Z Tulum387 155909 3836864 wikitext text/x-wiki {{Kur'an}} {{Fikh}} {{Islam}} '''Tefsir''' ({{Jez-ar|تفسير‎}}) je [[islam]]ska nauka koja se bavi tumačenjem [[Kur'an]]a. Sama riječ je arapskog porijekla i sinonim za tu riječ je '''te'vil'''. Autor tefsira je mufesir ({{Jez-ar|مُفسر}}). Kur'anski tefsir pokušava pružiti razjašnjenje, objašnjenje, tumačenje, kontekst ili komentar za jasno razumijevanje i uvjerenje o Božijoj volji u islamu<ref name="Jo" /> Uglavnom, tefsir se bavi pitanjima [[Lingvistika|lingvistike]], [[Jurisprudencija|jurisprudencije]] i [[Teologija|teologije]]. U načinu perspektive i pristupa, tefsir se može široko podijeliti u dvije glavne kategorije, a to su tefsir bi al-ma'zhur (doslovno primljeni tefsir), koji se prenosi od ranih dana islama preko [[Muhammed]]a i njegovih [[Ashabi|ashaba]], i tefsir bi al-raj (doslovno tefsir koji se dolazi kroz lično mišljenje).<ref name="Jo" /> Postoje različite karakteristike i tradicije za svaki od tefsira koji predstavljaju odgovarajuće škole i doktrine, kao što su [[sunitski islam]], [[Šiizam|šiitski islam]] i [[Tesavuf|sufizam]]. Također postoje opće razlike između klasičnih tefsira koje su sastavljale autoritativne ličnosti muslimanske nauke tokom formiranja islama i modernog tefsira koji se nastoji obratiti široj publici, uključujući obične ljude.<ref name="Jo">Mir, Mustansir. (1995). "Tafsīr". In John L. Esposito. ''The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World''. Oxford: Oxford University Press.</ref> Kur'an je po vjerovanju muslimana Božanskog porijekla (direktne Božije riječi) i zbog njegovog visokog stila izražavanja, javlja se potreba za tumačenjem pojedinih poruka Ku'rana. Za razumijevanje Kur'ana u cjelini je potrebno određeno predznanje. Jedan dio Kur'ana čine poruke koje su jasne, drugi dio Kur'ana mogu shvatiti samo ljudi koji posjeduju znanje prošlih objava i veće opće znanje. Tumačenje trećeg dijela ajeta ne zna niko do [[Allah|Allaha]], Kur'an o tome kaže: *''On je Onaj Koji ti objavljuje Knjigu u kojoj su ajeti jasni; oni su većina Knjige; drugi su nejasni (Mutešabih). Oni u čijim je srcima zastrana slijede nejasne ajete u težnji za smutnjom i svojim tumačenjem. A tumačenje njihovo zna samo Allah! Oni koji su u znanost upućeni govore: Mi u njih vjerujemo; sve je to od našeg Gospodara''. (Kur'an [[Ali Imran]], 7). == Historija == === Formativni period === Prvi primjeri tefsira mogu se pratiti od Muhammeda, kome je objavljen Kur'an. Prema islamskom vjerovanju, on je recitirao [[ajet]]e svojim ashabima, obično objašnjavajući njihovo značenje kako bi ih poučio, jer je to bila jedna od njegovih obaveza.<ref>Şatibi, El-muvafakat</ref> Elementi Muhamedovih objašnjenja uključujući pojašnjenje ajeta čije se namjere ne razumiju, navođenje imena, mjesta, vremena itd. koji nisu spomenuti u ajetu, ograničenje značenja koja su data kao apsolutna i pomirenje izraza koji izgledaju kontradiktorno.<ref>{{Cite book |last=Abdul-Rahman |first=Muhammad Saed |url=https://books.google.com/books?id=kwYWUY7aGjgC&q=Tafsir |title=Tafsir Ibn Kathir Juz' 7 (Part 7): Al-Ma'idah 82 to Al-An'am 110 2nd Edition |date=29. 10. 2009 |publisher=MSA Publication Limited |isbn=978-1-86179-691-2 |language=en}}</ref> Naučnici raspravljaju da li je Muhamed komentirao cijeli Kur'an ili samo njegove dijelove.<ref name="Jo" /><ref name=":6">{{Cite book |last=Saeed |first=Abdullah |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57211181 |title=Interpreting the Qurʼān: towards a contemporary approach |date=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-36537-6 |location=Abingdon [England] ; New York |pages=9-11 |oclc=ocm57211181}}</ref> Nakon Muhammedove smrti, njegovi drugovi su preuzeli zadatak tumačenja. Koristili su informacije dobijene od poslanika i svoje vlastito razumijevanje. Ashabi su bili vješti u jeziku Kur'ana, društvenom kontekstu objave, poslanikovim načinom razmišljanja i normama Arapa. Ovo je omogućilo ashabima da postave temelje za muslimansku zajednicu i praksu tumačenja Kur'ana.<ref name=":6" /><ref name=":7">{{Cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://www.cambridge.org/core/books/quranic-christians/792C023C210760F93C87F694AD61DF54 |title=Qur'anic Christians: An Analysis of Classical and Modern Exegesis |date=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-36470-6 |location=Cambridge |doi=10.1017/cbo9780511598203}}</ref> U ovoj fazi, tefsir je bio selektivan i koncizan u pogledu pokrivanja, te su objašnjene samo određene riječi, fraze i ajeti.<ref name="Jo" /> Zabilježeno je da je na upit ashaba o određenim ajetima također objavljivan drugi ajet. Ibn Abas, Poslanikov prijatelj i jedan od najpoznatijih mufesira je Kur'anske ajete, po značenju, podijelio na četiri dijela, i to: # Značenje za koje niko nema opravdanje da ne poznaje. # Značenje koje Arapi poznaju iz svog jezika. # Značenje koje poznaju samo oni koji su dobro u nauku upućeni. # Značenje koje poznaje samo Allah. ==== Opreznost prvih muslimana pri tumačenju ==== Prenosi se u jednom Hadisu da je Muhammed rekao: * {{Jez-ar|"من قال في القرآن برأيه فأصاب فقد أخطأ}} ''"Ko protumači Kur'an na osnovu svoga nahođenja-pogriješio je, pa makar rekao istinu"''. Ebu-Bekr, Poslanikov prijatelj je rekao: * {{Jez-ar|أي أرض تقلني وأي سماء تظلني إذا قلت في القرآن ما لا أعلم}} ''"Koja zemlja bi me nosila, koje nebo bi me pokrivalo kada bi rekao o Kur'anu ono što ne znam"''. ==== Tabi'ini ==== Generacija muslimana nakon ashaba se zvala Tabi'ini. Među njima je bilo dosta učenjaka koji su se bavili tumačenjem Kur'ana. Neki od njih su: Mudžahid, Ata ibn Ebi Rebah, Ikrime, Seid ibn Džubejr, Tavus, Dahak ibn Muzahim, Hasan el Basri, Zejd ibn Eslem. Mišljenja gore navedenih tabiina su sabrana u dosta islamskih djela a posebno u tefsiru ibn Džerir Taberija. === Moderni period === U vrijeme narednih generacija koje su slijedile ashabe, učenjaci u doba nasljednika (tabi'ina) počeli su koristiti širok spektar izvora za tefsir. Cijeli Kur'an se tumači, a predaje su odvojene od tefsira u zasebne knjige i literaturu. Gramatička objašnjenja i historijski podaci sačuvani su u ovim knjigama; lična mišljenja se bilježe, bilo da su prihvaćena ili odbijena. Za to vrijeme, čitav niz škola tefsira je nastao u različitim školskim centrima, uključujući [[Mekka|Mekku]], [[Medina|Medinu]] i [[Irak]]. Iračke škole tefsira postale su poznate po pristupu koji se oslanjao na ličnu procjenu osim prenijetih izvještaja, a jevrejski apokrifni izvještaji su također bili široko korišteni.<ref name="Jo" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Značajni sastavljači ovog doba uključujući [[Sufijan al-Tauri|Sufijana al-Taurija]].<ref name="Jo" /> Do ovog doba, tefsir su se prenosili usmeno i nisu bili samostalno sakupljeni u knjizi, već su ih sakupili muhaddituni (doslovni učenjaci hadisa) u svojim knjigama hadisa, pod temom tefsira, zajedno sa drugim Muhammedovim predajama.<ref>Muhsin Demirci, Tefsir Usulü, 120</ref> Ovo ukazuje da je tefsir, u svom formiranom dobu, bio posebna domena u hadisu. Proširenje obima tefsira i nastanak mufessiruna u doba nasljednika doveli su do razvoja samostalne discipline tefsira.<ref name="Jo" /> == Izvori tumačenja Kur'ana == * 1. Najviši nivo tumačenja Kur'ana je tumačenje samim Kur'anom * 2. Tumačenje [[hadis]]om, je tumačenje koje je izrekao Poslanik. * 3. Tumačenje ashaba, je tumačenje koje je do nas došlo od prijatelja Poslanika * 4. Tumačenje "Tabi'ina". Tabi'ini su generacija muslimana poslije ashaba. == Uvjeti za tumačenje Kur'ana == Mufesir mora odlično poznavati arapski jezik, gramatiku, sintaksu i etimologiju arapskog jezika, stilistiku i sve tri njene grane (Meani, Bejan i Bedi'), nauku o [[kiraet]]u, [[akaid]], [[fikh]], povode objave određenih ajeta, derogirane i derogirajuće ajete. == Vrste tefsira == O tefsiru su pisali ljudi koji su se istakli u raznim vjerskim i svim drugim naukama. Svaki od njih je davao veću prednost nauci kojom se bavio i koju je više volio. Zbog toga je nastalo mnogo vrsta tefsira. Tako u tefsirima ''Taberija'', ''[[Ibn Kesir]]a'' i ''Sujutija'' prevladava hadiska nauka i tradicija. Takvi tefsiri se nazivaju "''Tradicionalni tefsiri''". Islamski učenjak ''Kurtubi'' je najveću pažnju posvetio [[fikh]]skim pitanjima, takva djela se nazivaju "Ahkamul-Kur'an". Fahrudin Razikoji je mnogo volio "Ilmul Kelam" (Filozofija) unio je dosta iz tog područja u svoj čuveni tefsir. Zamahšeri se istakao u tumačenju Kur'ana gdje je veliki značaj dao stilistici Kur'ana te se u svome djelu "Kešaf" bavi tumačenjem Kur'ana sa osnove arapskog jezika. Neki učenjaci su opet tumačili Kur'an redom sa sintaktičke strane i spomenuli padež svake riječi i koje mjesto zauzima u rečenici. Takvi tefsiri se nazivaju "I'rabul Kur'an". == Poznati mufesiri == === Tradicionalni mufesiri === === Moderni mufesiri === Muhammed Abduhu, Rešid Rida, Sejjid Qutb, Mewlana Mewdudi, Mahmud Šeltut, Muhammed Gazali, Muhammed Asad, Sejjid Amir Ali, Chirag Ali. == Također pogledajte == * [[Tefsir Ibn-Kesira]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * Uvod u tefsirsku i hadisku nauku -Mehmed Handžić 1972 Sarajevo * "U okrilju Kur'ana" Sejid Kutb (Uvod) * Tefsir i mufessiri u savremenom dobu -Abdulkadir Muhammed Salih * {{cite book |last1=Cook |first1=Michael |author-link=Michael Cook (historian) |title=The Koran; A Very Short Introduction |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-285344-8 |url=https://archive.org/details/koranveryshorti00cook |url-access=registration |access-date=24. 9. 2019 }} * {{cite book|editor-last=Meri|editor-first=Josef W.|title=Medieval Islamic Civilization|url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC|volume=2 L-Z, index|year=2006|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-96692-4}} ** {{harvc |last=Newman |first=Andrew J. |c=Shi'i Thought |in=Meri |year=2006}} {{Portal islam}} [[Kategorija:Tefsir]] iy8pag65s04di90tgakh0jizsmkffcb 0 96416 3837005 3834786 2026-04-24T10:32:58Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici "Edgara"]] uklonjena; [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837005 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Henri-Georges Clouzot | slika = Henri-Georges and Vera Clouzot 1953.jpg | alt_slike = | opis = Henri-Georges i Vera Clouzot, slika iz 1953. godine | ime_pri_rođenju = Henri-Georges Clouzot | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1907|11|20}} | mjesto_rođenja = [[Niort]], [[Francuska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1977|01|12|1907|11|20}}<ref name="Lloyd8">Lloyd 2007, str. 8</ref> | mjesto_smrti = [[Pariz]], Francuska | nacionalnost = Francuz | druga_imena = | zanimanje = Filmski režiser, scenarist i producent | godine_aktivnosti = 1931–1968. | poznat_po = | značajni_radovi = ''[[Gavran (film)|Gavran]]''<br>''[[Nadnica za strah (film)|Nadnica za strah]]''<br>''[[Đavolice (film)|Đavolice]]''<br>''[[Quai des Orfèvres]]'' }} '''Henri-Georges Clouzot''', (fon. Anri Žorž Kluzo) bio je [[Francuska|francuski]] [[film]]ski [[režiser]], scenarist i producent. Ostao je najbolje upamćen po svom radu na filmovima u žanru trilera. Režirao je filmove kao što su: ''[[Nadnica za strah (film)|Nadnica za strah]] (Le Salaire de la Peur)'' 1952. i '' [[Đavolice (film)|Đavolice]] (Les Diaboliques)'' 1954, koji su uvršteni od strane kritičara među najveće filmove iz 1950-ih. Clouzot je također režirao i dokumentarne filmove, uključujući ''[[Picassova misterija]]'', koji je proglašen nacionalnim blagom od strane francuske vlade. Clouzot je bio rani ljubitelj kina i, želeći da gradi karijeru kao pisac scenarija, preselio se u [[Pariz]]. Kasnije ga je zaposlio producent [[Adolphe Osso]] da radi u [[Berlin]]u, gdje je pisao verzije njemačkog filma na francuskom jeziku. Nakon što je bio otpušten iz njemačkog studija zbog njegovog prijateljstva sa jevrejskim producentima, Clouzot se vratio u Francusku, gdje je proveo dugi niz godina vezan za krevet nakon što je obolio od [[Tuberkuloza|tuberkuloze]]. Nakon oporavka, Clouzot je našao posao u tada okupiranoj Francuskoj od strane nacista za vrijeme Drugog svjetskog rata. Radio je kao scenarist za [[Continental Films]] koji je bio u njemačkom vlasništvu. U Continentalu, Clouzot je napisao i režirao filmove koji su bili veoma popularni u Francuskoj. Njegov drugi film ''[[Gavran (film)|Gavran]]'' je privukao kontroverze oko njegovog oštrog pogleda na francuske provincije pa je bio otpušten iz Continentala prije nego je film pušten na prikazivanje u kinima. Kao rezultat njegove povezanosti sa Continentalom, Clouzotu je bilo zabranjeno od strane francuske vlade da radi na filmovima sve do 1947 godine. Nakon što je zabrana bila ukinuta, Clouzot je obnovio svoju reputaciju i popularnost u Francuskoj tokom kasnih 1940-ih sa uspješnim filmovima, uključujući ''[[Quai des Orfèvres]]''. Nakon izlaska njegove komedije ''[[Miquette et sa mère]]'', Clouzot se oženio sa [[Véra Gibson-Amado|Vérom Gibson-Amado]], koja će glumiti u njegova naredna tri dugometražna filma. Tokom ranih i sredinom 1950-ih, Clouzot je osvojio priznanja od međunarodne kritike i publike za filmove ''[[Nadnica za strah (film)|Nadnica za strah]]'' i ''[[Đavolice (film)|Đavolice]]''. Oba filma će poslužiti kao izvorni materijal za druge obrade tokom kasnijih decenija. Nakon prikazivanja filma '' [[Istina (film)|Istina]] (La Vérité)'', Clouzotova supruga Véra je umrla od srčanog udara nakon čega je Clouzot patio od depresije, raznih bolesti a njegova karijera od novih kritičkih stavova filmova iz [[Francuski novi val|Francuskog novog vala]]. Clouzot je postao manje aktivan u kasnijim godinama, ograničavajući se na nekoliko [[televizijski film|televizijskih]] i [[dokumentarni film|dokumentarnih]] kao i dva igrana filma tokom 1960-ih. Clouzot je napisao nekoliko nesnimljenih scenarija 1970, a umro je u Parizu 1977. godine. [[Alfred Hitchcock]] je smatrao Clouzota vrlo ozbiljnim rivalom za titulu majstora trilera, pa je film [[Psiho (1960)|Psiho]] (1960) snimljen sa ciljem da Hitchcock nadmaši Clouzotov film ''Đavolice (Les Diaboliques))''.<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0167241/bio?ref_=nm_dyk_trv_sm#trivia|title=Trivia na imdb.com|work=imdb.com|access-date=26. 4. 2016}}</ref> == Rane godine == Henri-Georges Clouzot je rođen u Niortu, Francuska, od majke Suzanne Clouzot i oca Georgesa Clouzouta, vlasnika knjižare. Henri-Georges je bio prvi od troje djece u porodici koja se ubrajala među srednju klasu. Godine 1922, knjižara Clouzotovog oca je bankrotirala a njegova porodica se preselila u [[Brest]], gdje je njegov otac postao aukcionar.<ref name="Lloyd5">Lloyd 2007, str. 5.</ref> U Brestu, Henri-Georges se upisao na mornaričku akademiju, ali nije bio u mogućnosti da postane pitomac zbog [[kratkovidnost]]i.<ref name="Hayward1">Hayward 2005, str. 1.</ref> U dobi od 18, Clouzot je otišao u [[Pariz]] da studira političke nauke.<ref name="Mayne21">Mayne 2007, str.21</ref> Dok je živio u Parizu, sprijateljio se sa nekoliko urednika časopisa. Njegov spisateljski talent otvorio mu je vrata pozorišta i filma da postane dramski pisac, tekstopisac i adapter scenarija. Zahvaljujući kvalitetu njegovog rada glavni producent [[Adolphe Osso]] ga zapošljava i šalje ga u [[Njemačka|Njemačku]] da radi za [[Studio Babelsberg]] u [[Berlin]]u, i da prevodi scenarije za filmove na stranom jeziku koji su snimljeni tamo.<ref name = "Hayward2">Hayward 2005, str. 2.</ref> == Filmska karijera == ====Karijera scenariste (1931–1942)==== Tokom 1930-ih, Clouzot je radio na pisanju i prevođenju scenarija, dijaloga i povremeno stihova za više od dvadeset filmova.<ref name="Lloyd1">Lloyd 2007, str. 1.</ref> Dok je živio u Njemačkoj, upoznao se sa filmovima [[F. W. Murnau]]a i [[Fritz Lang|Fritza Langa]] i bio je duboko pod uticajem njemačkog ekspresionističkog stila. Godine 1931, napravio je svoj prvi [[kratki film]], ''La Terreur des Batignolles'' na osnovu scenarija [[Jacques de Baroncelli|Jacquesa de Baroncellia]]. Film je komedija u kojoj se pojavljuju tri glumca i traje 15 minuta. Historičar filma i kritičar [[Claude Beylie]] ocjenjuje komediju kao "iznenađujuće dobro napravljenu sa izrazitim korištenjem sjene i kontrastnog osvjetljenja što je Clouzot koristio na svojim dugometražnim ostvarenjima godinama kasnije ". Clouzotova zadnja supruga Ines de Gonzalez, izjavila je 2004. godine da film '' La Terreur des Batignolles '' nije ništa doprinio njegovoj popularnosti. U Berlinu, Clouzot je vidio nekoliko parada u čast [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] i bio je šokiran koliko je Francuska bila nesvjesna svega šta se događa u Njemačkoj. Clouzot je 1934. godine bio otpušten iz [[Universum Film Studios]]a zbog njegovog prijateljstva sa jevrejskim filmskim producentima, kao što su Adolphe Osso i [[Pierre Lazareffe]]. Godine 1935, ustanovljeno je da boluje od [[tuberkuloza|tuberkuloze]] i poslat je na liječenje u [[Gornja Savoja|Gornju Savoju]], a zatim u [[Švicarska|Švicarsku]], gdje je ležao nepokretan gotovo pet godina. Vrijeme koje je Clouzot proveo u [[sanatorij]]u imalo je jak uticaj na njegovu daljnju karijeru. Dok je bio prikovan za krevet, stalno je čitao i naučio je mehaniku pripovijedanja kako bi poboljšao svoje scenarije. Clouzot je također studirao krhku prirodu drugih pacijenata u sanatoriju. Tokom tog perioda Clouzot je imao vrlo malo novca, pa je dobivao finansijsku i moralnu podršku svoje porodice i prijatelja. U vrijeme kada je napustio sanatorij i vratio se u Pariz, izbija [[Drugi svjetski rat]].<ref name = "Mayne22">Mayne 2007, str.22</ref> Francuski film se znatno promijenio, jer su mnogi producenti koje je poznavao napustili Francusku bježeći pred [[nacizam|nacizmom]]. Zbog zdravstvenih problema biva pošteđen vojne službe. 1939. godine upoznaje se sa glumcem [[Pierre Fresnay|Pierreom Fresnayom]], koji je već bio poznata filmska zvijezda u Francuskoj. Clouzot je napisao scenarij za Fresnaya, njegovo jedino režisersko ostvarenje pod nazivom ''Duel'', kao i dvije pozorišne predstave: ''On prend les mêmes'', koja je izvedena u decembru 1940. godine, i ''Comédie en trois actes (Komedija u tri čina)'' koja je izvedena 1942. godine. I pored pisanja scenarija za filmove i predstave, Clouzot je bio tako siromašan da je pokušavao prodati tekstove pjesama za francusku pjevačicu [[Edith Piaf]], koja je odbila da ih otkupi.<ref name = "Lloyd2">Lloyd, 2007, str. 2.</ref> Nakon što je Francuska bila napadnuta od strane Njemačke i biva okupirana, filmska producentska kuća kojom je upravljao njemački [[Continental Film]] osnovana je u Francuskoj u oktobru 1940.<ref name = "Lloyd30">Lloyd, 2007, str. 30</ref>[[Alfred Grevin]], direktor Continentala poznavao je Clouzota iz Berlina i nudi mu da radi na prilagođavanju priča pisca [[Stanislas-André Steeman]]a. Clouzotu je bilo neprijatno da radi za Nijemce, ali mu je bio očajnički potreban novac i nije mogao odbiti Grevinovu ponudu. Prvi film koji je uradio za Continental bio je adaptacija Steemanovog romana u žanru misterije ''Six hommes mort (Šest mrtvih ljudi'') ali je, pod uticajem glumice [[Suzy Delair]], preimenovao film u ''Le Dernier des six (Posljednja šestorka)''. Dok je pisao scenarij, dopuštao joj je da izabere imena likova koje bi voljela da glumi. ==== Rani režiserski radovi (1942-1947) ==== Nakon uspjeha ''Posljednje šestorke'' Clouzot je angažovan da radi kao šef Continentala u odjelu za scenarij.<ref name = "Mayne1">Mayne 2007, str.1</ref> Započeo je rad na svojoj drugoj adaptaciji Steemana, koju će također i režirati, pod nazivom ''Ubica živi na broju 21''. U filmu glume Fresnay i Delair igrajući iste uloge kao i u filmu ''Posljednja šestorka''.<ref name = "Lloyd35">Lloyd, 2007, str. 35</ref> Film je pušten na prikazivanje 1942. godine i bio je dosta popularan kod publike i kritike. Sljedeći film je bio ''[[Gavran (film)|Gavran]]'' zasnovan na istinitoj priči iz 1922. o jednoj francuskoj ženi koja je poslala pismo pisano otrovnom olovkom. Grevin je bio protiv toga da Clouzot režira ovaj film, navodeći da je tema bila "opasna". ''Gavran'' je bio posljednji film na kojem su Fresnay i Clouzot radili zajedno. Clouzot je koristio sve moguće načine u pokušaju da naljuti glumca tokom snimanja, i nakon što se posvađao sa Fresnayevom suprugom, [[Yvonne Printemps]], Fresnay i Clouzot prekidaju prijateljstvo. ''Gavran'' je postigao veliki uspjeh u Francuskoj, sa gotovo 250.000 posjetilaca koji su ga vidjeli u prvim mjesecima prikazivanja.<ref name = "Lloyd3">Lloyd, 2007, str. 3</ref> Film je objavljen 1943. godine i smatran je kontroverznim kako kod desničarske Vichyeve Francuske tako i kod ljevičarskog pokreta otpora i [[Katolička crkva|Katoličke crkve]]. Katolička crkva je smatrala film "bolnim i teškim, neprekidno morbidnim u svojoj složenosti" <ref name = "Mayne73">Mayne 2007. godine. str.73</ref> Vichyeva štampa ga je ocijenila kao antitezom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] i zatražili su da se zabrani zbog nemoralnih vrijednosti.<ref name = "Lanzoni123">Lanzoni 2004. godine, p.123</ref> Anti-nacistički pokret otpora smatrao ga je nacističkom propagandom zbog negativnog prikazivanja francuskog stanovništva.<ref name = "Lanzoni122">Lanzoni 2004. godine, str.122</ref> Dva dana prije izlaska ''Gavrana'' Continental je dao otkaz Clouzotu. Nakon oslobođenja Francuske od nacističke okupacije, Clouzot i nekoliko drugih režisera završili su na sudu zbog saradnje sa Nijemcima. Kao kazna bilo mu je zabranjeno da se približava bilo kojem filmskom snimanju ili da koristi kameru sve do kraja života. Clouzot je dobijao pisma od strane medija, filmskih stvaralaca i umjetnika kao što su [[Jean Cocteau]], [[René Clair]], [[Marcel Carné]] i [[Jean Paul Sartre]], koji su bili protiv presude. Kasnije mu je kazna skraćena sa životne na dvije godine zabrane. Ne postoji nijedan službeni dokument u kojem je bilo prostora za izvinjenje ili žalbu. Tokom svog dvogodišnjeg progonstva sa snimanja, Clouzot je radio s jednim od svojih pristalica, Jean-Paul Sartreom, koji je bio jedan od prvih ljudi koji su branili ''Gavrana''. ==== Povratak na film i pohvale (1947-1960) ==== Nakon što mu je krajem 1940-ih zabrana bila ukinuta, Clouzot je povratio ugled i popularnost u Francuskoj sa filmovima kao što su ''[[Quai des Orfèvres]] '' i '' [[Manon (film)|Manon]]''.<ref name="amgBio">{{cite web | first = Bruce | last = Eder | title = Henri-Georges Clouzot: Overview | url = http://allmovie.com/artist/henri-georges-clouzot-85313/bio | work = [[Allmovie]] | access-date=16. 8. 2009 }}</ref> Za snimanje filma ''Quai des Orfèvres'' Clouzot je tražio od autora Stanislas-André Steemana kopiju njegovog romana, ''Samoodbrana (Légitime défense)'', kako bi ga prilagodio za film. Započeo je da piše scenario prije nego što mu je roman bio dostupan za čitanje.<ref name = "Hayward115">Hayward 2005, str. 115</ref> Film je pušten na prikazivanje u kinima 1947. godine i bio je četvrti najpopularniji film u Francuskoj, privlačeći 5,5 miliona gledalaca te iste godine. Zatim je režirao i napisao scenarije za dva filma koja su prikazana 1949. godine. Za film ''Manon,'' imao je namjeru da dodijeli uloge nepoznatim glumcima. Pretraživao je škole kako bi našao glumicu za glavnu ulogu, i odlučio se za 17-godišnju [[Cécile Aubry]] nakon audicije na kojoj se prijavilo preko 700 djevojčica. ''Manon'' je prikazan 1948. godine a gledalo ga je 3,4 miliona ljubitelja filma u Francuskoj. Zatim je osvojio [[Zlatni lav|Zlatnog lava]] na [[Venecijanski filimski festival|Filmskom festivalu u Veneciji]]. Clouzot je zatim režirao i napisao kratki film ''Povratak Jeana (Le Retour de Jean)'' koji je bio dio antologijskog filma ''[[Povratak u život]]''.<ref name = "Hayward116">Hayward 2005, str. 116</ref> ''Povratak Jeana'' je snimljen pod uticajem kratkog perioda kada je Clouzot živio u Njemačkoj tokom ranih 1930-ih. Glavna zvijezda filma je [[Louis Jouvet]] kao preživjeli logoraš koji pronalazi ranjenog nacističkog ratnog zločinca koga on ispituje i muči. Sljedeći film koji je Clouzot snimio bio je filmska komedija ''[[Miquette i njegova majka]] (Miquette et Sa Mère)'', koji je doživio finansijski neuspjeh. Tokom snimanja filma Clouzot se upoznaje sa Verom Gibson-Amado, s kojom se oženio 15. januara 1950. Clouzot i Vera vode sa sobom cijelu filmsku ekipu u Verinu domovinu [[Brazil]], za njihov medeni mjesec, gdje je Clouzot pokušao režirati svoj prvi [[dokumentarni film]]. Brazilska vlada se žalila zbog njegovog snimanja siromaštva ljudi koji žive u siromašnim četvrtima umjesto slikovitih dijelova Brazila. Film nikada nije bio završen, jer su troškovi bili previsoki. Clouzot je bio fasciniran Brazilom i napisao je knjigu, ''Le cheval des dieux'', prepričavajući doživljaje sa svog putovanja. [[Datoteka:Alfred Hitchcock NYWTS.jpg|thumb|left|Clouzot je otkupio prava na snimanje filma ''Đavolice'' što je spriječilo [[Alfred Hitchcock|Hitchcockov]] pokušaj da otkupi prava.<ref name="Hayward13">Hayward 2005, str. 13</ref>]] Po povratku u Francusku, Clouzotu je ponuđen scenarij kojeg je napisao [[Georges-Jean Arnaud]], iseljenik koji je živio u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] i koji je pisao o svojim iskustvima koja je tamo doživio. Clouzotu je bilo vrlo lako zamisliti prilagođavanje scenarija i bio je vrlo nestrpljiv da snimi Arnaudovu priču. Počeo je da piše scenarij za film, ''Nadnica za strah'' zajedno sa svojim bratom, Jeanom Clouzotom koji će sarađivati na svim njegovim kasnijim filmovima pod pseudonimom Jerome Geronimi. Snimanje filma ''Nadnica za strah'' je trajalo od 1951. do 1952. godine <ref name = "Lloyd7">Lloyd, 2007, str. 7.</ref> Da bi stekao što je više moguće samostalnosti, Clouzot je osnovao svoju producentsku kuću koju je nazvao Vera Films, u čast njegove supruge. Jedina ženska uloga u filmu pripala je Veri. Clouzot je napisao ulogu posebno za svoju suprugu, iako lik ne postoji u originalnom romanu. ''Nadnica za strah'' je film čija radnja se dešava u jednom gradu u Južnoj Americi u kojem grupa očajnih ljudi dobija ponudu da za novac prevezu kamione natovarene sa [[nitroglicerin]]om kroz nepristupačan teren. Nitroglicerin be se koristio da se ugasi požar koji je izbio na naftnim bušotinama.<ref>{{cite web|url=http://www.criterion.com/films/370|work=[[The Criterion Collection]]|access-date=2. 12. 2009|title=The Wages of Fear (1953)}}</ref> Film je bio drugi po popularnosti u Francuskoj 1953. godine i vidjelo ga je gotovo 7 miliona gledalaca. Osvojio je nagrade za najbolji film i najboljeg glumca (za [[Charles Vanel|Charlesa Vanela]]) na [[Kanski filmski festival|Kanskom filmskom festivalu]]. Sljedeći Clouzotov veliki hit bio je film ''Đavolice'' čiji scenarij je preuzeo od režisera [[Alfred Hitchcock|Alfreda Hitchcocka]]. Film je priča o okrutnom direktoru jedne škole koji se brutalno ponaša prema svojoj supruzi i ljubavnici. Njih dvije planiraju i izvršavaju ubistvo i bacaju direktorovo tijelo u bazen, ali kada bazen biva ispražnjen leš nije pronađen.<ref>{{cite web|url= http://www.criterion.com/films/575 | work = The Criterion Collection | access-date=2. 12. 2009 | title = Diabolique (1953)}}</ref> Film je 1954. osvojio Louis Delluc nagradu i nagradu Udruženja filmskih kritičara New Yorka u kategoriji za najbolji strani film.<ref name = "Lloyd4">Lloyd, 2007, str. 4</ref> Tokom ovog perioda, sa filmovima ''Nadnica za strah'' i ''Đavolice'', Clouzot je u potpunosti bio prihvaćen od strane međunarodne filmske kritike i publike. Oba filma su bila prikazivana kako u Americi tako i u Francuskoj, a uvršteni su među najbolje trilere decenije. Clouzot je 1955. godine režirao dokumentarac ''[[Picassova misterija]]'', o španskom slikaru [[Pablo Picasso|Pablu Picassu]]. Film prati Picassovo crtanje i slikanje 15 različitih radova, koji su kasnije namjerno uništeni nakon završetka snimanja filma. Clouzot i Picasso su bili stari poznanici koji su se upoznali još dok je Clouzot imao 14 godina. Dokumentarac je osvojio nagradu žirija u Kanu, ali je dožvio finansijski neuspeh u Francuskoj, pošto ga je vidjelo samo 37.000 ljubitelja filma tokom početne faze prikazivanja 1956. godine.<ref name="amgPic">{{cite web | first = Hal | last = Erickson | title = The Mystery of Picasso: Overview | url = http://allmovie.com/work/the-mystery-of-picasso-34221 | work = [[Allmovie]] | access-date = 17. 8. 2009 }}</ref> Godine 1984. film je proglašen nacionalnim blagom od strane vlade Francuske. Sljedeći Clouzotov film je bio ''Špijuni'', koji je snimljen 1957. godine. U filmu su se pojavili glumci iz cijelog svijeta, uključujući glumce kao što su: Vera Clouzot, [[Curd Jürgens]], [[Sam Jaffe]] i [[Peter Ustinov]]. Film ''Špijuni'' je bio posljednji u kojem je glumila Clouzotova supruga Vera, koja je imala ozbiljnih srčanih problema, još dok se snimao film ''Đavolice''. Radnja ''Špijuna'' je postavljena u oronulom sanatorijumu koji postaje centrom međunarodne špijunaže. Jedan od špijuna tvrdi da je izmislio nuklearne eksplozivne naprave što privlači pažnju ruskih i američkih kontrašpijuna.<ref>{{cite web|url=http://allmovie.com/work/les-espions-99322|work=Allmovie|access-date=2. 12. 2009|author=Erickson, Hal|title=Overview: Les Espions}}</ref> Film nije bio prikazivan u SAD-u i doživio je finansijski neuspjeh u Francuskoj. Kluzo kasnije priznao da su mu se sviđale samo prve dvije trećine ''Špijuna''. Producent [[Raoul Levy]] predložio je Clouzotu da u njegov sljedeći film uključi [[Brigitte Bardot]] kao glavnu glumicu. Kao odgovor na to, Clouzot je napisao scenarij za film ''[[Istina film)|Istina]] ''<ref>Singer 2006., str . 54</ref> Bardot je igrala ulogu Dominique Marceau, kojoj se sudilo za ubistvo njenog bivšeg momka Gilberta Telliera. Kako je proces suđenja proticao, veza između Dominique i Gilberta postajala je sve jasnija.<ref>{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title.jsp?stid=94030&atid=18382|work=[[Turner Classic Movies]]|title=The Truth (1961)|access-date=2. 12. 2009}}</ref> Bardot je kasnije opisala ''Istinu'' kao jedan od njenih najomiljenijih od svih filmova na kojima je radila. Prvi put prikazivan 1960. godine, ''Istina'' je bio drugi najpopularniji film u Francuskoj sa 5.7 miliona gledalaca a Bardot je donio najviša zarade. Film je bio nominovan za [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]].<ref name="Oscars1961">{{Cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1961 |title=The 33rd Academy Awards (1961) Nominees and Winners |access-date=29. 10. 2011|work=oscars.org}}</ref> === Kasnija karijera i zdravstveni problemi (1960–1977) === [[Datoteka:H.G. et Inès CLOUZOT, tombe.jpg|thumbnail|right|Grob Henri-Georges Clouzota na groblju na [[Montmartre]]u.]] Iako je Clouzotov ugled porastao na međunarodnoj sceni, on je izgubio na značaju u francuskim kinima, zbog porasta pokreta francuskog Novog talasa. Režiseri Novog talasa odbijali su da prihvate Clouzotove trilere kao ozbiljne filmove,<ref name = "Hayward8">Hayward 2005, str. 8.</ref> i javno su izražavali svoje nezadovoljstvo kroz tekstove i kritike u filmskim kritičkim publikacijama od kojih se ističe ''[[Cahiers du Cinema]]''. Clouzotu je ova kritika teško pala, pa je za magazin ''[[Lui]]'' izjavio da nijedan od njegovih filmova kao što su ''Đavolice'' i ''Miquette i njegova majka'' za njega nisu više ni važni ni zanimljivi. Sljedeći i zadnji film na kojem je radio ''Inferno'', kojeg nikada nije završio. Film obrađuje temu seksualnosti i ljubomore čovjeka prema svojoj koketnoj supruzi, čije psihičko stanje se deformira sa sve većim seksualnim prohtjevima.<ref>{{cite web|url=http://www.brightlightsfilm.com/66/66festsmelbourne.html|work=[[Bright Lights Film Journal]]|author=Chow, Lesley|date=novembar 2009|access-date=4. 12. 2009|title=After the Surge}}</ref> Glavni glumac [[Serge Reggiani]] razbolio se sedmicu dana nakon što je počelo snimanje i morao je biti zamijenjen. Clouzot je i sam postao bolestan tokom snimanja, što je navelo doktore i agente osiguranja da narede prestanak snimanja. Između 1965. i 1967. godine, Clouzot je snimio za francusku televiziju pet dokumentarnih filmova o [[Herbert von Karajan|Herbertu von Karajanu]] dok je dirigovao Verdijev ''Requiem'', Dvoržakovu Simfoniju br 9, Schumanovu Simfoniju br 4, Beethovenovu Simfoniju br 5 i Mocartov Koncert za violinu br 5.<ref name = "Hayward117">Hayward 2005, str. 117.</ref> Nakon završetka snimanja dokumentaraca, Clouzot je bio u mogućnosti da finansira svoj posljednji film. Clouzot se vraća na posao uz odobrenje doktora i osiguravatelja i počinje sa radom na svom konačnom filmu '' La Prisonnière ''. Snimanje je počelo u septembru 1967. godine i bilo je zaustavljeno kada je Clouzot pao bolestan i završio u bolnici sve do aprila 1968. godine. Po izlasku iz bolnice snimanje na filmu ''La Prisonnière'' je nastavljeno u augustu 1968. Clouzot je ugrađivao u '' La Prisonnière '' stilske elemente iz svog prekinutog filma ''L'enfer''. ''La Prisonnière '' je film o ženi koja je došla na preporuku kod fotografa koji se služi mazohističkim metodama slikajući mlade žene. Ona je sama dobrovoljno izabrala ulogu modela za ove slike i iznenadila se svojim zadovoljstvom u ovoj vrsti poziranja.<ref>{{cite journal | last = Schickel | first = Richard | date = 9. 5. 1969 | title = Clouzot's Fatal Refusal to Risk All | journal = [[Life (časopis)|Life]] | volume = 66 | issue = 18 | pages = 15 | publisher = Time Inc. | issn = 0024-3019 | url = http://books.google.ca/books?id=h08EAAAAMBAJ | access-date = 4. 12. 2009 }}</ref> Nakon završetka '' La Prisonnière '', Clouzotovo zdravlje se pogoršavalo. 1970. godine, napisao je nekoliko scenarija koje nikada nije uspio da snimi, uključujući i igrani film o [[Indokina|Indokini]]. Također je planirao da režira [[pornografski film]] 1974. godine sa Francis Micheline, ali je projekat bio napušten. Sa daljim pogoršanjem Clouzotovog zdravlja u novembru 1976. godine bila mu je potrebna operacija otvorenog srca. 12. januara 1977. Clouzot je umro u svom stanu dok je slušao horsku kompoziciju ''[[Prokletstvo Fausta]]''. Clouzot je sahranjen pored Vére na groblju na [[Montmartre]]u. == Privatni život == Tokom kasnih 1930-ih, Clouzot je posjećivao Deus Anes Cabaret šou zabavljačica [[Mistinguett]] i [[Suzy Delair]]. Jednom je sačekao Delair na izlaznim vratima i nakon njihovog prvog sastanka, postali su romantični par tokom narednih 12 godina.<ref name = "Lloyd6" >Lloyd 2007, str. 6.</ref> Clouzot i Delair su zajedno glumili u njegova dva filma, ''Ubica živi na broju 21'' i ''Quai des Orfèvres''.<ref name="amgQuaicast">{{cite web | title = Quai des Orfèvres: Cast | url = http://www.allmovie.com/work/quai-des-orfvres-26033/cast | work = [[Allmovie]] | access-date = 17. 8. 2009 }}</ref><ref name="amg21cast">{{cite web | title = L'Assassin Habite au 21: Cast | url = http://www.allmovie.com/work/lassassin-habite-au-21-103239/cast | work = [[Allmovie]] | access-date = 17. 8. 2009 }}</ref> Delair ga je na kraju napustila nakon završetka snimanja filma ''Quai des Orfèvres''. Clouzot je upoznao svoju prvu ženu Véru preko glumca [[Léo Lapara]], koji je imao manje uloge u filmovima ''Jeanov povratak'' i ''Quai des Orfèvres''. Véra je upoznala Clouzota nakon razvoda sa Laparom dok je radila kao asistentica na filmovima ''Miquette et Sa Mère''. Clouzot je nazvao svoju produkcijsku kuću po svojoj ženi Veri koja je imala tri glavne uloge u sva tri filma u produkciji ove kompanije:''Nadnica za strah'',''Đavolice'' i ''Špijuni''. Véra je također doprinijela na izradi scenarija za film ''Istina''.<ref name="amgVeriteCrew">{{cite web | title = La Verité: Production credits | url = http://www.allmovie.com/work/la-verit-130294/credits | work = [[Allmovie]] | access-date = 17. 8. 2009 }}</ref> Véra Clouzot umire od srčanog udara nedugo nakon snimanja filma ''La Vérité''. Clouzot pada u depresiju zbog njene smrti. Nakon sahrane, preseljava se na [[Tahiti]], ali se vratio u Francusku u decembru 1960. Zatim upoznaje svoju drugu suprugu Ines de Gonzalez, po prvi put na audiciji za film zasnovan na romanu [[Vladimir Nabokov|Vladimira Nabokova]] ''[[Smijeh u mraku]]''. Godine 1962, Clouzot se ponovo susreće sa Ines de Gonzalez nakon što se vratila iz Južne Amerike. U decembru 1963. godine, Clouzot i Inès de Gonzalez se vjenčavaju. Tokom 1960-ih, Clouzot postaje [[rimokatolik]]. == Filmski stil == Sa izuzetkom komedije ''Miquette et sa mère'', svako režisersko ostvarenje Clouzota uključuje obmane, izdaje i nasilne smrti.<ref name ="Lloyd11">Lloyd 2007, str. 11</ref> U slučajevima kada se scenarij zasnivao na pisanom djelu, često je dramatično mijenjao priče, koristeći samo ključne dijelove originalne priče. Autor Stanislas-André Steeman, s kojim je Clouzot radio dva puta, rekao je za Clouzota "da kada hoće nešto da napravi on to radi samo nakon što prezrivo sruši bilo kakvu sličnost sa originalnim djelom, čisto zbog ambicije efekta".<ref name="Hayward3">Hayward 2005, p. 3.</ref> Prilikom pisanja scenarija za svoje dugometražne filmove, Clouzot je stvarao likove koji su najčešće bili korumpirani i beskičmenjaci, koji su u sebi posjedovali kapacitet i za dobro i za zlo. Bio je vrlo zahtjevan prema svojim glumcima i često bi se svađao sa njima sve dok ih ne bi doveo do raspoloženja koje je priželjkivao. Suzy Delair se sjeća da ju je Clouzot jednom ošamario, ali je rekla za to: "Pa šta? On je šamarao i druge... Bio je težak, ali ja se ne žalim".<ref name="Mayne28">Mayne 2007, str. 28</ref><ref name="Mayne29">Mayne 2007, str. 29</ref> Prilikom rada s Bardot, u jednoj sceni ona je trebala da odglumi scenu žene uneređene od spavanja. Clouzot joj je ponudio jake pilule za spavanje, rekavši da su [[aspirin]], što je dovelo da Bardot dobije stomačne bolove pa je morala ići na ispiranje želuca. Iako je Clouzot bio grub prema svojim glumcima, van setova je bio jako uglađen. Delair je podsjetila da se van snimanja mogla osjetiti "nevinost u njemu", koju nije bilo lako uočiti. Njegov biograf Marc Godin smatrao je da je Clouzotov stil života ostavljao tragove za razumijevanje njegovog stila kao režisera. Mnogi od njegovih saradnika vidjeli su ga kao pesimistu, naprasitog, i skoro uvijek ljutitog. Glumica [[Brigitte Bardot]] ga je opisala kao "negativno biće, zauvijek u suprotnosti sa samim sobom i svijetom oko sebe". Clouzotov pogled na život ogledao se u njegovim vlastitim filmovima koji otkrivaju tamnu stranu čovječanstva. == Filmografija == * ''[[Ubica živi na broju 21]] (L'assassin habite au 21)'', 1942 * ''[[Gavran (film)|Gavran]] (Le Corbeau)'', 1943 * ''[[Quai des orfèvres]]'', 1947 * Manon, 1948 * Miquette et sa mère 1949 * Retour à la vie 1949 * ''[[Nadnica za strah (film)|Nadnica za strah]] (Le Salaire de la Peur)'', 1952 * ''[[Đavolice (film)|Đavolice]] (Les Diaboliques)'', 1954 * ''[[Picassova misterija]] (Le Mystère Picasso)'', 1956 * s Espions, 1957 * [[Istina (film)|Istina]] (La Vérité)'', 1960 * Grands chefs d'orchestre 1966 * La Prisonnière, 1968 * Messa da Requiem 1969 == Reference == {{refspisak|2}} == Literatura == *{{cite book | last= Bocquet | first= José-Louis |author2=Godin, Marc | title= Henri-Georges Clouzot Cinéaste |publisher= La Sirène |year= 1993 |url=http://books.google.ca/books?id=rHRZAAAAMAAJ |access-date=13. 9. 2009 }} *{{cite book | last= Chandler | first= Charlotte | title= It's Only a Movie: Alfred Hitchcock : A Personal Biography |publisher= [[Hal Leonard Corporation]] |year= 2006 |url=http://books.google.ca/books?id=glp97Y_eVSIC |isbn= 1-55783-692-2 |access-date=19. 8. 2009 }} *{{cite book | last= Hayward | first= Susan | title= Les diaboliques |publisher= University of Illinois Press |year= 2005 |url=http://books.google.ca/books?id=quqjE8WGLh4C |access-date=19. 6. 2010 }} *{{cite book | last= Lanzoni | first= Rémi Fournier | title= French Cinema: From its Beginnings to the Present |publisher= [[Continuum International Publishing Group]] |year= 2004 |isbn= 0-8264-1600-4 |url=http://books.google.ca/books?id=Nkyr7ARHY6sC |access-date=4. 12. 2009 }} *{{cite book | last= Lloyd | first= Christopher | title= Henri-Georges Clouzot | url= https://archive.org/details/henrigeorgesclou0000bank |publisher= [[Manchester University Press]] |year= 2007 |isbn= 978-0-7190-7014-3 }} *{{cite book | last= Mayne | first= Judith | title= Le corbeau: French film guides series |publisher= [[I.B. Tauris]] |year= 2007 |isbn= 1-84511-370-5 }} *{{cite book | last= Singer | first= Barnett | title= Brigitte Bardot: A Biography |publisher= [[McFarland & Company|McFarland]] |year= 2006 |isbn= 0-7864-2515-6 }} == Vanjski linkovi == * {{Amg name |85313}} * {{IMDb name|0167241}} * [http://www.rottentomatoes.com/celebrity/henrigeorges_clouzot/ Henri-Georges Clouzot] na [[Rotten Tomatoes]] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Clouzot, Henri-Georges}} [[Kategorija:Rođeni 1907.]] [[Kategorija:Umrli 1977.]] [[Kategorija:Biografije, Niort]] [[Kategorija:Francuski scenaristi]] [[Kategorija:Francuski režiseri]] [[Kategorija:Francuski filmski producenti]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] hkn4rqye5o463fr6tz9fjmasse5skfy 0 98620 3836874 3793499 2026-04-24T05:34:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836874 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Vladar | Ime = Fridrik VIII | Nasljeđivanje = [[Spisak danskih kraljeva|Kralj Danske]] | Slika = Frederik VIII of Denmark.jpg | Opis slike = | Vladavina = 29. januar 1906 - 14. maj 1912. | Prethodnik = [[Kristijan IX, kralj Danske|Kristijan IX]] | Nasljednik = [[Kristijan X, kralj Danske|Kristijan X]] | Supružnik = [[Ludovika od Švedske|Ludovik]] | Djeca = [[Kristijan X, kralj Danske|Kristijan X]]<br />[[Haakon VII, kralj Norveške|Haakon VII]]<br />[[Ludovika od Danske (1875–1906)|Ludovika od Danske]]<br />[[Harald od Danske (1876–1949)|Harald od Danske]]<br />[[Ingeborg od Danske|Ingeborg]]<br />[[Thyra od Danske|Thyra]]<br />[[Gustav od Danske (1887–1944)|Gustav]]<br />[[Dagmar od Danske (1890–1961)|Dagmar]] | Dinastija = [[Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] | Otac = [[Kristijan IX, kralj Danske|Kristijan IX]] | Majka = [[Ludovika od Hesse-Kassela|Ludovika]] | Datum rođenja = {{Datum rođenja|1843|6|3}} | Mjesto rođenja = [[Kopenhagen]] | Datum smrti = {{Datum smrti i godine|1912|5|14|1843|6|3}} | Mjesto smrti = [[Hamburg]] |}} '''Fridrik VIII''' (punim izvornim imenom ''Christian '''Frederik''' Vilhelm Carl''; 3. juni 1843 - 14. maj 1912){{sfn|Thorsøe|1891|p=327}} je bio [[Spisak danskih kraljeva|kralj Danske]] od 1906. do 1912. == Prestolonasljednik == Bio je najstariji sin danskog kralja [[Kristijan IX, kralj Danske|Kristijana IX]] i [[Ludovika od Hesse-Kassela|Ludovike]].<ref name="bp">{{cite book|last=Montgomery-Massingberd|first=Hugh|title=Burke's Royal Families of the World|publisher=[[Burke's Peerage]]|year=1977|isbn=0-220-66222-3|volume=1|location=London|author-link=Hugh Massingberd}}. pp. 69–70.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kvinfo.dk/side/597/bio/1915/origin/170/|title=Louise Vilhelmine Frederikke Caroline Augusta Julie|website=Dansk Kvindebiografisk Leksikon|access-date=1 November 2019}}</ref> Kao [[prestolonasljednik]] je učestvovao u ratu protiv Pruske i Austrije, te je pomagao ocu u izvršavanju kraljevskih dužnosti. == Brak i potomstvo == Majka ga je pokušala oženiti jednom od kćeri britanske monarhinje [[Viktorija, kraljica Ujedinjenog Kraljevstva|Viktorije]], ali Viktorija je to odbila budući da joj je brak sina [[Edvard VII, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Eduarda]] i Fridrikove sestre [[Aleksandra od Danske|Aleksandre]] već osigurao alijansu s Danskom. U [[Stockholm]]u, u julu 1869, oženio je švedsko-norvešku princezu [[Ludovika od Švedske|Ludoviku]]. S njom je imao četiri sina i četiri kćeri. Fridrikov drugi sin [[Haakon VII, kralj Danske|Karlo]] je postao kralj i prije samog Fridrika, budući da je 1905. izabran za kralja [[Norveška|Norveške]] kao Haakon VII. == Vladavina == Fridrik VIII je konačno postao kralj po očevoj smrti 1906, kada je imao 62 godine. Fridrik VIII je bio mnogo liberalniji od svog oca i stoga novom parlamentarnom sistemu mnogi draži od svog oca. Budući da je na prijestolje došao u starosti, imao je malo vremena da pokaže svoje sposobnosti prije nego što je bio oslabljen bolešću. == Smrt == Pri povratku iz Francuske 1912. 68-godišnji Fridrik se zaustavio u [[Hamburg]]u. Tu je, prilikom samostalne šetnje gradom, pao u nesvijest i umro. Njegovo tijelo je pronađeno sljedećeg jutra, a sahranjen je u katedrali [[katedrala Roskilde|Roskilde]]. == Reference == {{Refspisak}} === Dodatna literatura === {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{Cite book|last=Aronson|first=Theo|authorlink=Theo Aronson|title=A Family of Kings: The descendants of Christian IX of Denmark|edition=2nd|publisher=Thistle Publishing|location=London|year=2014|isbn=978-1910198124|ref=Aronson}} * {{Cite book|last=Bramsen|first=Bo|year=1992|title=Huset Glücksborg. Europas svigerfader og hans efterslægt.|trans-title=The House of Glücksburg. The Father-in-law of Europe and his descendants|edition=2nd|publisher=Forlaget Forum|location=Copenhagen|isbn=87-553-1843-6|language=da}} * {{Cite book|last=Chaffanjon|first=Arnaud|authorlink=Arnaud Chaffanjon|year=1980|title=Histoires de familles royales : Victoria d'Angleterre - Christian IX de Danemark et leurs descendances de 1840 à nos jours|publisher=[[Ramsay (publishing house)|Ramsay]]|location=Paris|isbn=9782859561840| language=fr}} * {{Cite book|last=Fabricius Møller |first=Jes |year=2013 |title=Dynastiet Glücksborg, en Danmarkshistorie |language=da |publisher=Gad |location=Copenhagen |isbn=9788712048411 |ref=Fabricius Møller}} * {{Cite book|last1=Lerche|first1=Anna|last2=Mandal|first2=Marcus|year=2003|title=A royal family : the story of Christian IX and his European descendants|location=Copenhagen|publisher=Aschehoug|isbn=9788715109577}} * {{cite encyclopedia|first=Niels|last=Neergaard|authorlink=Niels Neergaard|title=Frederik VIII|url=http://www.rosekamp.dk/DBL_All/DBL_7_text.pdf|editor1-first=Povl|editor1-last=Engelstoft|editor2-first=Svend|editor2-last=Dahl|encyclopedia=[[Dansk Biografisk Leksikon]]|edition=2.|pages=275–279|volume=7|location=Copenhagen|publisher=J.H. Schultz Forlag|year=1935|language=da|access-date=29. 12. 2025|archive-date=27. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150727040420/http://rosekamp.dk/DBL_All/DBL_7_text.pdf|url-status=dead}} * {{Cite book|last=Olden-Jørgensen|first=Sebastian|year=2003|title=Prinsessen og det hele kongerige. Christian IX og det glücksborgske kongehus|publisher=Gad|location=Copenhagen|language=da|isbn=8712040517|ref=Olden-Jørgensen}} * {{Cite book|first=Birgitte Louise|last=Peiter Rosenhegn|year=2018|title=Frederik VIII and Queen Lovisa: The Overlooked Royal Couple|publisher=Historika|isbn=978-8793229839}} * {{Cite book|last= Scocozza |first= Benito|year= 1997|title= Politikens bog om danske monarker|publisher= Politikens Forlag |location= Copenhagen|language=da|isbn= 87-567-5772-7|ref=Scocozza (1997)}} * {{Cite book|first=Poul|last=Smidt|title=Fredy : klemt kronprins - glemt konge : en biografi om Frederik 8.|location=Copenhagen|publisher=Gyldendals Forlag|year=2020|isbn=9788702257274|language=da}} * {{Cite encyclopedia |first=Alexander |last=Thorsøe |title=Frederik |url=https://runeberg.org/dbl/5/0329.html |year=1891 |encyclopedia=[[Dansk Biografisk Leksikon|Dansk biografisk Lexikon, tillige omfattende Norge for tidsrummet 1537-1814]] |volume=V |edition=1st |location=Copenhagen |publisher=[[Gyldendal|Gyldendals forlag]] |pages=327–328 |language=da }} * {{Cite book|last=Van der Kiste|first=John|authorlink=John Van der Kiste|year=1996|title=Northern crowns : the kings of modern Scandinavia|publisher=Sutton Publishing|location=Stroud, Gloucestershire|isbn=9780750911382}} {{Refend}} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = [[Kristijan IX, kralj Danske|Kristijan IX]] |naslov = [[Spisak danskih kraljeva|Kralj Danske]] |poslije = [[Kristijan X, kralj Danske|Kristijan X]] }} {{S-end}} {{Danski vladari}} {{Commonscat|Frederik VIII of Denmark}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kraljevi Danske]] [[Kategorija:Gliksburgovci]] c1ow2pl7bhm8at52d1ik17pkrbqsuvm 0 121418 3836879 3809226 2026-04-24T06:19:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836879 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Geabios3d.jpg|mini|desno|Kombinacija digitalnog modela terena, karte i vektorskih podataka.]] '''Geografski informacioni sistem''',<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/faqs/what-a-geographic-information-system-gis|title=What is a geographic information system (GIS)? {{!}} U.S. Geological Survey|date=2023-12-31|website=www.usgs.gov|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> ili geografički informacioni sistem jeste bilo koji [[sistem]] koji prikuplja, smješta, analizira, upravlja i prikazuje podatke koji su povezani sa lokacijom. Najjednostavnije objašnjenje je da je GIS spajanje [[kartografija|kartografije]] i tehnologije [[baza podataka]]. GIS sistemi se koriste u kartografiji, daljinskim istraživanjima, [[geodezija|geodeziji]], [[komunalne usluge|upravljanju komunalijama]], [[fotogrametrija|fotogrametriji]], geografiji, urbanom planiranju, upravljanju u hitnim slučajevima, [[navigacija|navigaciji]] i lokalizovanim pretraživačkim mašinama. Pošto je GIS sistem, on ima granice koje mogu biti pravno, namjenski ili aplikacijski orijentisane, zavisno za koju je namjenu GIS razvijen. Dakle, GIS razvijen za razne namjene ne mora nužno biti primjenjiv u tim različitim oblastima, u smiuslu interoperatibilnosti. Također se može desiti da ne bude kompatibilan. Koncept [[SDI]] (engleski: spatial data infrastructure) ide dalje od GIS-a i nema tako restriktivne granice. U općem smislu, GIS opisuje bilo koji inforamcioni sistem koji uvezuje, smješta, uređuje, analizira i prikazuje geografske informacije. GIS aplikacije su alati koji dozvoljavaju korisniku da pravi interaktivne upite (korisnička traženja), da analizira prostorne podatke, uređuje podatke, karte, i da predstavlja rezultate svih tih operacija. Geografska informaciona nauka je nauka kojoj su u osnovi geografski koncepti, aplikacije i sistemi, studirani i potvrđeni na raznim univerzitetima. == Također pogledajte == * [[Daljinska istraživanja]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.agile-online.org Udruženje GIS Laboratorija Evrope (AGILE)] - promoviše akademsko naučavanje i istraživanje GIS-a u Evropi * [http://www.cartogis.org/ udruženje "Cartography and Geographic Information Society"] (CaGIS) * [http://www.directionsmag.com/ časopis "Directions Magazine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711175051/http://www.directionsmag.com/ |date=11. 7. 2007 }} - All Things Location * [http://www.fgdc.gov/ Federal Geographic Data Committee] — United States federal government standards agency. * [http://www.ccdmd.qc.ca/en/gis/ GIS obrazovna stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528013458/http://www.ccdmd.qc.ca/en/gis/ |date=28. 5. 2010 }} — Obrazovna stranica sa PDF lekcijama i video prilozima besplatnom GIS softveru. * [http://www.gisdevelopment.net/ GIS Development] - "The Geospatial Communication Network" * [http://gislounge.com/ GIS Lounge] - Informacije o GIS-u. * [http://www.gispathway.com/ GIS Pathway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100312102332/http://gispathway.com/ |date=12. 3. 2010 }} - GIS resursi * [http://news.giswiki.net/ GISWiki.NEWS.Reader] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422025200/http://news.giswiki.net/ |date=22. 4. 2016 }} - Kolekcija GIS vijesti, uglavnom na engleskom. * [http://www.gita.org/ GITA] - "Geospatial Information & Technology Association". * [http://www.icaci.org "International Cartographic Association (ICA)"], svjetsko ijelo za profesionalce u GIS-u i mapiranju * [http://www.nsgic.org/ National States Geographic Information Council (NSGIC)] * [http://www.ppgis.net/ Forum o GIS tehnologijama, globalna mreža] * [http://www.opengeospatial.org/ Open Geospatial Consortium, Inc.] * [http://www.osgeo.org/ fondacija "Open Source Geospatial Foundation"] * [http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/gis_poster/ USGS GIS Poster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527084747/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/gis_poster/ |date=27. 5. 2010 }} — Šta je GIS? poster. * [http://geojunk.com/ GeoJunk] - GIS i geografske novosti {{Commonscat|Geographic information systems}} {{Geografija po temama}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografski informacijski sistemi| ]] r281ejzd29767zhpnzethflnsxlqn58 0 130724 3836876 3809809 2026-04-24T05:48:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836876 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Fullerene_c540.png|mini|desno|Ikosahedralni fuleren C540|203x203piksel]] {{Nanomaterijali}} '''Fuleren''' je bilo koja molekula sastavljena samo od ugljika, u obliku šuplje sfere, elipsoida ili cijevi. Loptasti fulereni se također nazivaju "buckyballs", a cilindrični fulereni se zovu [[Karbonska nanocijev|nanocijevi]] ili "buckytubes". Fulereni su slični po strukturi grafitu, koji je sastavljen od naslaganih slojeva grafena, koji se sastoje od šestougaonih prstenova; ali, oni nekad mogu sadržavati petougaone (ili ponekad sedmougaone) prstenove. Prvi fuleren, "[[buckminsterfuleren]]" C60, su 1985. otkrili: [[Harold Kroto]], [[James Heath]], Sean O'Brien, Robert Curl i [[Richard Smalley]] sa Rice Univerziteta. Ovo ime je omaž za [[Richard Buckminster Fuller]]-a, čija geodetska kupola oblikom podsjeća. Fulereni su od tada otkriveni i u prirodi<ref name="sciencemag">http://www.sciencemag.org/content/257/5067/215</ref>. Otkriće fulerena je značajno povećalo broj poznatih ugljikovih alotropa, koji su, do tada, bili ograničeni na [[grafit]], [[dijamant]], i amorfni [[ugljik]], kao što su čađ i ugalj. Buckylopte (Buckyballs) i buckycijevi su bili predmet brojnih istraživanja, kako zbog njihove jedinstvene hemije, tako i radi njihovih tehnoloških aplikacija, posebno u [[Nauka o materijalima|nauci o materijalima]], [[elektronika|elektronici]], i [[Nanotehnologija|nanotehnologiji]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Scholia|tema}} * [https://www.wecanfigurethisout.org/VL/Nanocarbon.htm Nanougljik: Od grafena do Buckyballsa] Interaktivni 3D modeli cikloheksana, benzena, grafena, grafita, kiralnih i ne-kiralnih nanocjevčica i C60 Buckyballsa – WeCanFigureThisOut.org. * [https://web.archive.org/web/20181217163834/http://www.chemistry.wustl.edu/~edudev/Fullerene/solidstate.html Uvod u fulerite] * [http://www.vega.org.uk/video/programme/231 Gigantski fulereni, kratki video o gigantskim fulerenima] {{Commonscat|Fullerenes}} {{Alotropi ugljika}} {{Nanotehnologija}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nanotehnologija]] 1fjg3qe0dnz69qakia5u7r0r2o9a3aa 0 137718 3836899 3757902 2026-04-24T06:41:28Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Otokar Keršovani"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836899 wikitext text/x-wiki '''Viktor Ivančić''' je hrvatski novinar i pisac. ==Biografija== Rođen je 8. oktobra 1960. u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[NR Bosna i Hercegovina]]. Ivančić je jedan od osnivača kultnog splitskog sedmičnika [[Feral Tribune]].<ref name="Viktor Ivančić">[http://www.bhdani.com/arhiva/249/intervju.shtml Marš u carstvo malograđanštine (BH Dani, Emir Imamović] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210010650/http://www.bhdani.com/arhiva/249/intervju.shtml |date=10 Februar 2011}}</ref> Objavljuje za brojne medije i portale, između ostalog za bosanskohercegovačke [[BH Dani|BH Dane]] i hrvatske [[Novosti]]. == Viva Ludež == Viktor Ivančić se u javnosti pojavio 1980-ih kao član grupe "VIVA LUDEŽ", kada objavljuje svoje tekstove u "[[Omladinska iskra|Omladinskoj Iskri]]", "[[Slobodna Dalmacija|Slobodnoj Dalmaciji]]", "[[Nedjeljna Dalmacija|Nedjeljnoj Dalmaciji]]". To je u osnovi bila baza budućeg [[Feral Tribune]]a, popularnog satiričnog, političkog sedmičnika koji pokreće zajedno sa [[Boris Dežulović|Borisom Dežulovićem]] i [[Predrag Lucić|Predragom Lucićem]]. == Robi K. == Ivančić u [[Feral Tribune|Feralu]] stvara virtualni lik kolumniste Robija K. (IIIa). U svojoj kolumni "Bilježnica Robija K. (IIIa)" kroz oči učenika osnovne škole daje satirične komentare o važnim društvenim i političkim dešavanjima. Neke od priča su završile u istoimenoj knjizi. == Bibliografija == * Točka na U (Biblioteka Feral Tribune d.o.o., Zagreb 2000) * Bilježnica Robija K. (Feral Tribune d.o.o., Split, 2001) * Vita activa (Kultura i rasvjeta d.o.o., Split 2005) == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20100828164333/http://bigblog.tportal.hr/robik3a Bilježnica Robija K.] ==Reference== {{Refspisak}} {{Dobitnici nagrade Olof Palme}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ivančić, Viktor}} [[Kategorija:Rođeni 1960.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Hrvatski novinari]] [[Kategorija:Potpisnici Deklaracije o zajedničkom jeziku]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Otokar Keršovani"]] 4b0phks3ja29jf5y9fljs7lazh4fuid 0 144370 3836811 3791323 2026-04-23T17:18:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836811 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Elon Musk | slika = Elon Musk - 54820081119 (cropped).jpg | opis = Musk 2025. | ime_pri_rođenju = Elon Reeve Musk | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|6|28}} | mjesto_rođenja = [[Pretoria]], [[Transvaal]], [[Južnoafrička Republika]] | prebivalište = [[Bel Air (Los Angeles)|Bel Air]], [[Okrug Los Angeles (Kalifornija)|Los Angeles]], [[Kalifornija]], SAD<ref name="forbesbuyshome.com">{{cite news|title=Billionaire Tesla CEO Elon Musk Buys Neighbor's Home in Bel Air For Million|work= [[Forbes]]|url=http://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/|access-date=1. 11. 2013}}</ref><ref name=bloombergbuyshome>{{cite news|title=Inside Elon Musk's M Bel Air Mansion|work=[[Bloomberg News]]|url=https://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750|access-date=21. 8. 2013|archive-date=7. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207033543/http://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750|url-status=dead}}</ref> | državljanstvo = {{Plainlist| *Južnoafrička Republika (1971–) *Kanada (1989–) *SAD (2002–) }} | zanimanje = | poznat_po = [[SpaceX]], [[PayPal]], [[Tesla Inc.]], [[Hyperloop]], [[SolarCity]], [[OpenAI]], [[The Boring Company]], [[Neuralink]], [[Zip2]] | titula = Direktor i [[Glavni tehnološki direktor|CTO]] [[SpaceX]]-a<br/> Direktor i proizvodni arhitekt [[Tesla, Inc.|Tesle]]<br/> Direktor [[Neuralink]]a<br /> Predsjednik [[SolarCity]]-a<br/> Kopredsjedavajući u [[OpenAI]] | supružnik = {{Plainlist| * {{Brak|[[Justine Musk]]|2000|2008|razlog=razvod}} * [[Talulah Riley]] ({{abbr|v.|vjenčan}} 2010-{{abbr|raz.|razvod}} 2012)<br />{{abbr|v.|vjenčan}} 2013–{{abbr|raz.|razvod}} 2016)<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage|title=Actor Talulah Riley files to divorce billionaire Elon Musk, again|date=21. 3. 2016|access-date=20. 4. 2016|work=[[The Guardian]]|quote="The pair first married in 2010 and divorced in 2012. They remarried 18 months later."}}</ref><ref name="withdrawn">{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3185591/Elon-Musk-withdraws-divorce-papers-against-wife-Talulah-Riley-one-month-pair-spotted-holding-hands-Allen-Company-conference.html|title=Elon Musk withdraws Talulah Riley divorce papers after being spotted at Allen & Company conference|date=5. 8. 2015|work=Mail Online}}</ref> }} | djeca = 14<!-- uključujući preminulu djecu --> | roditelji = [[Maye Musk]] <small>(majka)</small><br />Errol Graham Musk <small>(otac)</small> | rodbina = [[Tosca Musk]] <small>(sestra)</small><br />[[Kimbal Musk]] <small>(brat)</small><br/>[[Lyndon Rive]] <small>(rođak)</small> | potpis = Elon Musk Signature.svg | potpis_alt = Elon Musk | alma_mater = [[Univerzitet Queen's]]<br>[[Univerzitet Pennsylvania]]<ref>{{Cite news|url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments|title=Timeline: Elon Musk's accomplishments|last=Hull|first=Dana|date=11. 4. 2014|access-date=11. 6. 2015|via=[[Mercury News]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/|title=Elon Musk: Patriarchs and Prodigies|year=2013|access-date=11. 6. 2015|website=CSQ|publisher=C-Suite Quarterly|last=Zanerhaft|first=Jaron}}</ref> | bogatstvo = }} '''Elon Reeve Musk''' (rođen 28. juna 1971) jest [[tajkun]] i [[investitor]]. Musk je osnivač, predsjednik upravnog odbora, direktor i šef tehnologije [[SpaceX]]-a; [[anđeoski investitor]], direktor i proizvodni arhitekt [[Tesla Inc.|Tesle]]; vlasnik i šef tehnologije [[Twitter]]a; osnivač kompanije [[The Boring Company]]; suosnivač kompanija [[Neuralink]] i [[OpenAI]] te predsjednik organizacije Musk Foundation. Najbogatija je osoba na svijetu s 749 milijardi dolara prema procjeni časopisa ''[[Forbes]]''.<ref>{{Cite news | url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/elon-musk-tesla-stock-sales-twitter-debt-inflation-recession-fed-2022-12 | title=Elon Musk just cashed in another $3.6 billion of Tesla stock as he wrestles with mounting interest payments at Twitter and a looming recession | first=Theron | last=Mohamed | work=[[Business Insider]] | date=15. 12. 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Bloomberg Billionaires Index |url=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ | publisher=[[Bloomberg L.P.]]}}</ref><ref>{{cite news |title=Real Time Billionaires |url=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |work=[[Forbes]]}}</ref> Musk je izjavio da se ciljevi [[SolarCity]]-ja, [[Tesla, Inc.|Tesle]] i [[SpaceX]]-a vrte oko njegove vizije da promijeni [[svijet]] i [[Ćovjek|čovječanstvo]].<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IgKWPdJWuBQ|title=Youtube Video - Elon Musk: The mind behind Tesla, SpaceX, SolarCity}}</ref> Njegovi ciljevi uključuju smanjenje [[Globalno zatopljenje|globalnog zatopljenja]] kroz proizvodnju i korištenje [[Održiva energija|održive energije]] i smanjenje "rizika [[Ljudsko izumiranje|ljudskog izumiranja]] čineći život multiplanetarnim"<ref>{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=7SECSxUbXTA|title=Why Invest In Making Life Multi-Planetary? Elon Musk|date=13. 12. 2011|publisher=|access-date=21. 2. 2016|via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aeon.co/essays/elon-musk-puts-his-case-for-a-multi-planet-civilisation|title=Elon Musk puts his case for a multi-planet civilisation|author=Ross Andersen|date=30. 9. 2014|work=Aeon|access-date=21. 2. 2016|archive-date=13. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313035412/https://aeon.co/essays/elon-musk-puts-his-case-for-a-multi-planet-civilisation|url-status=dead}}</ref> uspostavljanjem ljudske [[Kolonizacija Marsa|kolonije na Marsu]]. Osim njegovog osnovnog posla, on je također zamislio [[sistem transposrta]] velikom brzinom poznatog kao [[Hyperloop]] i predložio je [[VTOL]] supersonični [[mlazni avion|mlazni]] [[električni avion|avion na pogon električnih ventilatora]], poznat kao [[Musk electric jet]].<ref>{{cite web|url=http://www.aviation.com/general-aviation/elon-musk-toying-designs-electric-jet/|title=Elon Musk 'Toying' with Designs for Electric Jet|author=Jonathan Charlton|publisher=Aviation.com|access-date=30. 5. 2015}}</ref><ref>{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=IxTPKIvn--A|title=Elon Musk on dodging a nervous breakdown (2013)|date=16. 3. 2015|publisher=YouTube}}</ref> Musk je u 2017. godini također predstavio koncept pod nazivom [[The Boring Company]]. == Rani život == Musk je rođen i odrastao u Južnoafričkoj Republici, kao sin južnoafričkog inženjera i majke kanađanke, koja je radila kao nutritionista i model. Musk je svoj prvi računar kupio kad mu je bilo 10 godina, i sam je učio programiranje; sa 12 godina je prodao prvi komercijalni računarski program za oko 500 američkih dolara. To je bila računarska igra Blastar. Nakon završetka srednje škole izbjegao je obavezno služenje vojnog roka, protiveći se potiskivanju crnačkog stanovništva. To za njega ne bi bilo dobro utrošeno vrijeme. Želio je da preseli u SAD, "tamo gdje su moguće značajne stvari". Musk je imigrirao u Kanadu u junu 1989. Radio je kod rođaka na farmi pšenice, gdje je čistio žito i uzgajao povrće. Čistio je bojlere u pilani u Britanskoj Kolumbiji, a zatim je radio na gateru. Prešao je u [[Toronto]] i jedno ljeto radio u računarskom odjelu u banci, dok je istovremeno aplicirao za upis na Queen's University. Napustio je Kanadu 1992. nakon što je dobio stipendiju za studiranje biznisa i fizike na University of Pennsylvania. Sa ovog univerziteta, odnosno fakulteta Wharton School, dobio je diplomu, a zatim ostao još godinu da završi svoju drugu diplomu, ovaj put u [[Fizika|fizici]]. Uzori su mu bili [[Thomas Edison]] i [[Nikola Tesla]]. Musk je tada uzeo u razmatranje tri oblasti, u kojima je želio da rješava "značajne probleme", kako je kasnije rekao. To su bili: [[internet]], čista energija i [[svemirska istraživanja]]. Muskovo bogatstvo je 2005. procijenjeno na 328 miliona US$ dok procjena za januar 2021. iznosi 185 milijardi US$. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Elon Musk}} {{Osoba godine magazina "Time"}} {{DEFAULTSORT:Musk, Elon}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Pretoria]] qyziq2gy2ii542sjq77k49f356kwpj7 0 150793 3836984 3834960 2026-04-24T10:05:47Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836984 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija politički vođa | ime = Ellen Johnson-Sirleaf | slika = Ellen Johnson Sirleaf February 2015.jpg | redoslijed = Predsjednica [[Liberija|Liberije]] | vrijeme_na_vlasti = [[16. januar]] [[2006]] – [[22. januar]] [[2018.]] | prethodnik = Gyude Bryant | nasljednik = [[George Weah]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1938|10|29}} | mjesto_rođenja = [[Monrovia]], [[Liberija]] | politička_stranka = | supružnik = | djeca = 4 | potpis = Ellen Johnson Sirleaf signature.svg }} '''Ellen Johnson-Sirleaf''' ([[29. oktobar]] [[1938]].) [[Liberija|liberijska]] je političarka i bivša predsjednica Liberije. Dobitnica je [[Nobelova nagrada za mir|Nobelove nagrade za mir]] 2011. godine. Sirleaf je školovana na [[Univerzitet Harvard|Harvard]]u i godine [[1970]]. postaje ministrica finansija u vladi predsjednika [[William Tolbert|Williama Tolbert]]a. [[1980]]-ih se suprotstavljala režimu [[Samuel Doe|Samuela Doea]] i podržavala pobunu na čelu s budućim predsjednikom [[Charles Taylor|Charlesom Taylorom]]. Kasnije je sa njim raskinula suradnju. Nakon završetka građanskog rata, Sirleaf postaje vođa [[Stranka jedinstva (Liberija)|Stranke jedinstva]]{{newdsm}}, pa se i kandidirala za predsjednicu na izborima [[2005]]. godine. U drugi krug se plasirala zajedno sa nogometašem [[George Weah|Georgeom Weahom]]. Nakon 97 % prebrojanih glasova u drugom krugu, izborna komisija je proglašava pobjednicom, iako Weah to odbija da prizna, i smatra da je riječ o prevari. Stupanjem na dužnost predsjednice Liberije [[23. novembra]] [[2005]]., Ellen Johnson-Sirleaf postaje prva žena koja je izabrana za šefa države u historiji afričkog kontinenta. Druga je crna predsjednica u svijetu, i drugi ženski vođa Liberije, nakon [[Ruth Perry]] (koja je napustila vođstvo nakon državnog udara), te treća premijerka u svijetu, nakon [[Eugenia Charles|Eugenije Charles]] iz [[Dominika|Dominike]] te [[Sylvie Kinigi]] iz [[Burundi]]ja. Često je krasi nadimak "Čelična žena". Sirleaf je razvedena, a ima četvoro djece i šest unučadi. U decembru 2021. godine, James Sirleaf, jedan od sinova Ellen Sirleaf, umro je u svojoj rezidenciji u Liberiji pod nepoznatim okolnostima. ==Također pogledajte== *[[Spisak žena dobitnica Nobelovih nagrada]] ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Ellen Johnson-Sirleaf}} {{DEFAULTSORT:Johnson-Sirleaf, Ellen}} [[Kategorija:Rođeni 1938.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Monrovia]] [[Kategorija:Liberijski političari]] [[Kategorija:Liberijski predsjednici]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] 1kp57hkic0sucm3fwzed21z9st7z06l 0 152071 3836871 3791339 2026-04-24T03:56:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836871 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Naselje <!-- *** Gornji dio *** --> | ime =Fort-de-France | izvorno_ime = | drugo_ime = | kategorija = Grad <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = | moto = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika =Fort-de-France-baie.jpg | opis_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | simbol =Blason_ville_fr_Fort-de-France_(variante)_(Martinique).svg <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država =Francuska | zastava_države ={{ZID|Francuska}} | pokrajina = | pokrajina_vrsta = | regija =Martinique | regija_vrsta =prekomorski region | distrikt = [[Martinique]]| distrikt_vrsta =departman | općina =[[Martinique]] | općina_vrsta =arondisman <!-- *** Nešto što pripada u ovaj dio *** --> | dio = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj i visina *** --> | položaj = | nadmorska_visina = | širina_stepeni = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ = | dužina_stepeni = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ = | najviši = | najviša_visina = 1070 | najniža = | najniža_visina =0 <!-- *** Dimenzije *** --> | dužina = | dužina_orijentacija = | širina = | širina_orijentacija = | površina =44.21 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_metro = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 91249| stanovništvo_datum =2007 | stanovništvo_urban = | stanovništvo_metro = | stanovništvo_općina = | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_urban_gustoća = | stanovništvo_općina_gustoća = | stanovništvo_metro_gustoća = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | datum = | vlada = | vlada_položaj = | vlada_regija = | vlada_država = | gradonačelnik = [[Serge Letchimy]] | gradonačelnik_partija = | lider = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = | utc_odstupanje = | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj = | kod = <!-- *** Slobodna polja *** --> | prazno = | prazno_vrsta = | prazno1 = | prazno1_vrsta = <!-- *** Karta *** --> | karta =Fort-de-France 972.PNG | razmjer_karte = | karta_lokacija_x = | karta_lokacija_y = <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} [[Datoteka:Fort-Saint-Louis-06.jpg|mini|223x223px|Tvrđava Saint Louis viđena sa mora]] [[Datoteka:Fort-Saint-Louis-05.jpg|mini|189x189px|Fregata ''[[FS Ventôse|Ventôse]]'' se može vidjeti iza stare utvrde.|lijevo]] '''Fort-de-France''' (fr:fɔʁ də fʁɑ̃s) je najveći i glavni grad [[Francuski prekomorski region|francuskog prekomorskog regiona]] i departmana [[Martinique]]<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/place/Fort-de-France|title=Fort-de-France {{!}} Martinique|website=Encyclopedia Britannica|access-date=20. 5. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=Fort-de-France|title=Wolfram{{!}}Alpha: Computational Knowledge Engine|website=www.wolframalpha.com|access-date=20. 5. 2016}}</ref> u karipskom arhipelagu Mali Antili. Ovo je jedan od najvažnijih gradova u [[Karibi]]ma. Odavde se izvoze šećer, rum, konzervisano voće i kakao. Godine 2008. grad je imao 89.000 stanovnika. Fort-de-France se nalazi na zapadnoj obali ostrva, na ulazu u veliki zaliv gde se u njega ulijeva rijeka Madam. Grad leži na uskom pojasu zemlje između brda i mora. Grad se razvio oko tvrđave Saint Louis koja je izgrađena 1638. Prvo ime mu je bilo Fort-Royal. Iako je bio administrativni centar ostrva, bio je u sjenci starijeg grada Saint-Pierre-a. Ime Fort-de-France dobio je u 19. vijeku. Prije 1918., kada je dobio na trgovačkom značaju, Fort-de-France je bio okružen močvarama, i patio je zbog žute groznice i nedostatka pijaće vode. == Geografija == Fort-de-France, također poznat i kao Fort of France, leži na zapadnoj obali Martinika, na sjevernom ulazu u Zaliv [[Zaliv Fort-de-France|Fort-de-France]], na ušću rijeke Madame. Grad zauzima skučeno polje između brda i mora, ali je pristupačan putem iz svih dijelova ostrva. == Pomorska baza == [[Fort Saint Louis (Martinik)|Fort Saint Louis]] u Fort-de-France je pomorska baza Francuske, isto kao i [[Degrad des Cannes]] ([[Francuska Gvajana]]). == Turističke zanimljivosti == Pored tvrđave Saint Louis, postoje i druge tvrđave: * [[Fort Desaix]] * [[Fort Tartenson]] * [[Fort Gerbault]] Druga, za turiste zanimljiva mjesta su: * Place de la Savane * Schoelcher Library * [[Jardin de Balata]], [[botanički vrt]] * crkva Sacré-Cœur de Balata, replika pariske crkve Montmartre, se nalazi na klisuri okruženoj tropskom šumom * [[Katedrala Fort-de-France|Fort-de-France katedrala]]:[https://web.archive.org/web/20120303121409/http://megmimi222.hp.infoseek.co.jp/viaje96/foto/fotomar1.jpg] Statua u čast imperatorice rođene na Martiniku, [[Joséphine de Beauharnais|Josephine]], supruge [[Napoleon]]a, je u vrtovima La Savane. Bila je oštećena 1990-tih, po svoj prilici od pojedinaca koji je krive za ponovno uspostavljanje ropstva na ostrvu. == Transport == Međunarodni aerodrom [[Martinique Aimé Césaire]] se nalazi u predgrađu, izvan Fort-de-France. == Reference == {{Refspisak|}} * [http://www.insee.fr/en/home/home_page.asp INSEE] == Vanjski linkovi == * [http://www.fortdefrance.fr/ Službena web stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210406213015/http://www.fortdefrance.fr/ |date=6. 4. 2021 }} * [http://www.openstreetmap.org/?lat=14.60355&lon=-61.07576&zoom=15&layers=M http://www.openstreetmap.org, Fort-de-France preko ''OpenStreetMap''] {{Commonscat}} {{Departmani u Francuskoj}} {{Glavni sjevernoamerički i centralnoamerički gradovi}}{{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Fortdefrance}} [[Kategorija:Martinik]] [[Kategorija:Glavni gradovi sjevernoameričkih država]] [[Kategorija:Prefekture u Francuskoj]] [[Kategorija:Lučki gradovi u Karibima]] mhshtva3w8q44rj0csf6f2zcx4g52jg 0 152866 3836773 3384583 2026-04-23T12:43:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836773 wikitext text/x-wiki U [[košarka|košarci]], '''dupla lopta''' ili ''duplo vođenje'' jeste kršenje [[pravila košarke|pravila]] kod kojeg igrač [[dribling (košarka)|vodi]] [[košarkaška lopta|loptu]], zatim je očigledno zadrži jednom ili objema rukama (bilo u pokretu, bilo "u mjestu") i onda nastavi vođenje, a da prethodno nije pucao na koš ili [[asistencija (košarka)|dodao]] loptu saigraču. Dupla lopta može se desiti i kad igrač pokušava voditi loptu koristeći obje ruke istovremeno. == Službena NBA pravila == U [[NBA]]-u, dribling (vođenje) jeste kretanje lopte koje uzrokuje igrač u čijem je posjedu i koji je baca u zrak ili odbija o pod.<ref>[http://i.cdn.turner.com/nba/nba/.element/pdf/2.0/sect/officiating/Official_NBA_Rule_Rook_09-10.pdf NBA pravila (2009-2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111152818/http://i.cdn.turner.com/nba/nba/.element/pdf/2.0/sect/officiating/Official_NBA_Rule_Rook_09-10.pdf |date=11. 1. 2012 }}, Pravilo 4, odjeljak II, A.</ref> Dribling završava kad igrač: # dodirne loptu objema rukama istovremeno # dovede loptu u stanje mirovanja dok je u posjedu njegovog tima # dodirne loptu više od jednog puta dok je vodi, prije no što lopta dotakne pod.<ref>[http://i.cdn.turner.com/nba/nba/.element/pdf/2.0/sect/officiating/Official_NBA_Rule_Rook_09-10.pdf NBA pravila (2009-2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111152818/http://i.cdn.turner.com/nba/nba/.element/pdf/2.0/sect/officiating/Official_NBA_Rule_Rook_09-10.pdf |date=11. 1. 2012 }}, Pravilo 4, odjeljak II, a.</ref> == Sudijski signali rukom == Ako dođe do duplog vođenja, [[sudije (košarka)|sudija]] prvo puhne u zviždaljku. Kako bi signalizirao duplo vođenje, sudija ispruži obje ruke pravo ispred sebe s ispruženim prstima i dlanovima nadolje i pomjera jednu ruku gore, a drugu dolje.<ref>[http://www.nba.com/analysis/00424131.html Službeni signali rukom u NBA: Dupla lopta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211111319/http://www.nba.com/analysis/00424131.html |date=11 Februar 2012 }}, ''NBA.com''.</ref> U knjizi pravila signal za duplu loptu naziva se "ilegalno vođenje". == Kazna == Ako se desi duplo vođenje, lopta se dodjeljuje protivničkom timu, koji je izvodi sa strane, s mjesta najbližeg mjestu gdje je došlo do duple lopte (po [[NCAA]] i [[NFHS]] pravilima).<ref>[http://www.ncaapublications.com/productdownloads/BR11.pdf Muška i ženska košarkaška pravila (2010-2011) (NCAA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123034418/http://www.ncaapublications.com/productdownloads/BR11.pdf |date=23. 11. 2015 }}, Pravilo 9, odjeljak 15, čl. 1.</ref> Po NBA pravilima, lopta se izvodi također s mjesta najbliže mjestu prekršaja, ali odstojanje od osnovne linije mora biti minimalno kao udaljenost linije za [[slobodno bacanje|slobodna bacanja]] (u njenom zamišljenom produžetku).<ref>[http://i.cdn.turner.com/nba/nba/.element/pdf/2.0/sect/officiating/Official_NBA_Rule_Rook_09-10.pdf NBA pravila (2009-2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111152818/http://i.cdn.turner.com/nba/nba/.element/pdf/2.0/sect/officiating/Official_NBA_Rule_Rook_09-10.pdf |date=11. 1. 2012 }}, Pravilo 10, odjeljak II, e, ''Kazne''.</ref> == Reference == {{reference}} {{Košarka}} [[Kategorija:Pravila košarke]] k73pvvk2l7cs3h2x8u8druwjnyvr3r3 0 152964 3836891 3266228 2026-04-24T06:33:52Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836891 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija pisac | ime = Jakub Kolas | slika = | opis_slike = | puno_ime = | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = | datum_smrti = | mjesto_smrti = | zanimanje = | jezik = | nacionalnost = | obrazovanje = | period = | žanr = | poznata_djela = | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | web_stranica = }} '''Jakub Kolas''', također i '''Jakub Kołas''', (bjeloruski: ''Яку́б Ко́лас''), ([[Akinčyci]], [[Stovbci]], [[Minska oblast]], 3. novembar 1882. po starom računanju vremena – 13. august 1956.), pravog imena '''Kanstancin Mihajlavič Mickevič''' (bjeloruski: ''Міцке́віч Канстанці́н Міха́йлавіч'') je bio [[Bjelorusija|bjeloruski]] pisac, "narodni pjesnik [[Bjeloruska SSR|Bjeloruske SSR]]" (1926.) te član (1928.) i potpredsjednik (od 1929.) [[Bjeloruska akademija nauka|Bjeloruske akademije nauka]]. Počeo je pisati na ruskom jeziku, a kasnije i na bjeloruskom. Pisao je zbirke pjesama, od kojih ističemo: * ''Pjesme zatočeništva'' (ruski: ''Песни неволи'') (1908.) * ''Pjesme žalosti'' (''Песьні-жальбы'', 1910.), * ''Nova zemlja'' (''Новая зямля'', 1923.) i * ''Symon muzičar'' (''Сымон-музыка'', 1925.), Pored njih, pisao je i priče i djela za djecu. Njegova pjesma ''Ribareva kućica'' (''Рыбакова хата'', 1947.) govori o borbi poslije ujedinjenja Bjelorusije u SSSR. <br /> Njegova trilogija, ''Na raskrižjima''' (ruski: ''На перепутье'') (1954.) govori o predrevolucionarnom životu bjeloruskog seljaštva i demokratske inteligencije. Dobitnik je [[Državna nagrada SSSR-a|Državne nagrade SSSR-a]] (ruski: ''Госуда́рственная пре́мия СССР'') 1946. i 1949.. == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Yakub Kolas}} *[https://web.archive.org/web/20070211110459/http://txt.knihi.com/kolas/ Djela] (na bjeloruskom) *[http://slounik.org/81102.html Životopis] (na bjeloruskom) {{DEFAULTSORT:Kolas, Jakub}} [[Kategorija:Rođeni 1882.]] [[Kategorija:Umrli 1956.]] [[Kategorija:Bjeloruski pisci]] [[Kategorija:Pisci za djecu]] [[Kategorija:Sovjetski pisci]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] 4o7rlothx72l9d66bemzhj0n05bal3u 3 153798 3836804 3337604 2026-04-23T16:54:46Z J ansari 93040 J ansari premjestio je stranicu [[Razgovor s korisnikom:Ранко Николић/Arhiva 1]] na [[Razgovor s korisnikom:Ран-кан/Arhiva 1]]: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]" u "[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]" 3337604 wikitext text/x-wiki {{Arhiva za pretvorenu stranicu u wikitekst formatu|from=Razgovor s korisnikom:Ранко Николић|date=2016-03-17}} {{Dobrodošlica|1=[[Korisnik:Kukac|Kukac]] 14:47, 5 februar 2012 (CET)}} == Preusmjerenja == Vjerovatno je to neko smetnuo s uma, a sjećam se kad su se brisali neki stari kratki članci, da su ostala ta preusmjerenja kao, eto, da neko nekad se sjeti da ponovno te članke napiše. Inače, nema nekog pravila da se to niti čuva niti briše.--سلام - <span style="white-space:nowrap;text-shadow:#05df78 0.1em 0.1em 1.0em,#01796F -0.1em -0.1em 1.5em;">[[Korisnik:C3r4|C3r4]][[Razgovor sa korisnikom:C3r4|<sup>r2d2</sup>]]</span> 14:55, 3 decembar 2015 (CET) ocik7idawcjojj6gu9l5jv0zk6dzeyb 0 168163 3836875 3823296 2026-04-24T05:47:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836875 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Fujian_in_China_%28%2Ball_claims_hatched%29.svg|mini|desno|220x220px|Položaj provincije Fuđen]] '''Fujian'''<ref>{{Cite web|url=https://www.fujian.gov.cn/english/thisisfujian/|website=www.fujian.gov.cn|access-date=13. 3. 2026}}</ref> (''Fuđen'') je primorska [[Narodna Republika Kina|kineska]] [[Kineske provincije|provincija]] na jugoistoku zemlje. Fuđen zauzima površinu od 121.400&nbsp;km<sup>2</sup>, a u provinciji je [[2009.]] živjelo 44.096.500 stanovnika. Glavni grad je [[Fudžou]]. Fuđen je jedna od bogatijih kineskih provincija, ali najsiromašnija od onih koje su uz obalu mora. [[BNP]] je 2008. iznosio 155 milijarde [[Američki dolar|dolara]], što daje 4.320 dolara po glavi stanovnika. Zbog planinske prirode i valova migracija iz centralne Kine te asimilacije brojnih stranih etničkih grupa, poput pomorskih trgovaca tokom historije, Fujian je jedno od kulturno i jezički najraznolikijih mjesta u Kini. Lokalni dijalekti mogu postati nerazumljivi unutar 10 kilometara, a regionalne kulture i etnički sastav mogu se također potpuno razlikovati jedni od drugih. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * http://www.wdl.org/en/item/4448 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612232110/http://www.wdl.org/en/item/4448/ |date=12. 6. 2015 }} {{commons|Fujian}} {{Administrativna podjela NR Kine}} [[Kategorija:Provincije Kine]] [[Kategorija:Fujian]] j5wzlbhvqesd7qkgh7igxv09ggs4yvd 0 168878 3836893 3777052 2026-04-24T06:38:02Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836893 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Bogdan Bogdanović | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1922|08|20}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevina SHS]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2010|06|18|1922|08|20}} | mjesto_smrti = [[Beč]], [[Austrija]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Arhitekt | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajni_radovi = }} '''Bogdan Bogdanović'''<ref>{{Cite web|url=https://www.arhivamodernizma.com/autori/bogdan-bogdanovic/|title=Bogdan Bogdanović|date=1. 1. 2020|website=Arhiva modernizma|language=sr-RS|access-date=17. 10. 2025}}</ref> (20. august 1922 – 18. juni 2010) bio je [[Srbija|srpski]] i jugoslavenski [[Arhitektura|arhitekta]], umjetnik i filozof, profesor [[Univerzitet u Beogradu|Beogradskog univerziteta]] od 1973. godine, gradonačelnik Beograda od 1982. do 1986. Politiku je napustio zbog sukoba sa [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]], a koji je opisao u knjizi ''Zelena kutija''. Zbog istog je sukoba otišao u egzil u Beč gdje živio sa suprugom do smrti 2010. godine. Značajan je neimar memorijalne arhitekture, spomen-obilježja podignutih u drugoj polovini dvadesetog vijeka, žrtvama fašizma u Drugom svjetskom ratu, širom SFR Jugoslavije. Najznačajniji spomenici Bogdana Bogdanovića nalaze se u Beogradu (''Spomenik Jevrejskim žrtvama fašizma''), Jasenovcu (''Spomenik Cvijet,''), Bihać (''Spomen – park Garavice sa kenotafima žrtava fašizma''), Prilepu (''Grupni kenotafi palih boraca otpora''), Mostaru (''[[Partizansko groblje u Mostaru|Partizanski spomenik]]'') i Kruševcu (''Slobodište, simbolička nekropola''). == Galerija == <gallery> |''[[Partizansko groblje u Mostaru|Partizansko groblje]]'', Mostar, 1959-1965. Datoteka:Slobodiste 01.jpg|''Slobodište'', simbolička nekropola, Kruševac, 1960-1965 Datoteka:Kosovska Mitrovica monument.jpg|''Spomenik srpskim i albanskim palim borcima NOB-a'', [[Kosovska Mitrovica]], 1960 – 1973. Datoteka:Mogilata.jpg|''Spomenik palim borcima NOB-a'', Prilep, 1961 Datoteka:Logor Jasenovac.JPG|Spomen obilježje ''Kameni cvet'', Jasenovac, 1966 Datoteka:Vlasotince war monument.jpg|''Spomenik palim borcima revolucije'', Vlasotince, 1973 – 1975. |alt=Bogdan Bogdanovic, |Spomenik slobode, Jasikovac, Berane, Montenegro </gallery> == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://www.jusp-jasenovac.hr/Default.aspx?sid=5928 JUSP Jasenovac - Popis arhitektonskih djela Bogdana Bogdanovića] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202090439/http://www.jusp-jasenovac.hr/Default.aspx?sid=5928 |date=2. 12. 2012 }} * [http://www.e-novine.com/srbija/srbija-licnosti/38455-Srbija-samu-sebe-izdala.html Srbija je samu sebe izdala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119103017/http://www.e-novine.com/srbija/srbija-licnosti/38455-Srbija-samu-sebe-izdala.html |date=19. 1. 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20120217144804/http://www.radiosarajevo.ba/novost/74336/otvorena-izlozba-ukleti-neimar Gradska galerija "Collegium artisticum": "Ukleti neimar" Bogdan Bogdanović] {{Članovi ANU BiH}} {{Gradonačelnici Beograda}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bogdanović, Bogdan}} [[Kategorija:Rođeni 1922.]] [[Kategorija:Umrli 2010.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanski arhitekti]] [[Kategorija:Jugoslavenski arhitekti]] [[Kategorija:Članovi SANU]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]] dhmy0m9yswkddypx6omuba3sgj4vk5u 0 172072 3836971 3791341 2026-04-24T09:32:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836971 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Geokutija <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |ime = George Town (Kajmanska ostrva) |official_name = George Town |other_name = |native_name = <!-- if different from the English name --> |nickname = |settlement_type = <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |slika = |imagesize = 300px |image_caption = ''Od gore nadolje slijeva nadesnio:'' The Lighthouse,West bay Road,Cayman National Bank,7Mile Beach,The Ritz-Carlton Hotel,7 Mile beach Road,Water Front,The Port,Owen Roberts International Airport. |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = Cayman_Islands-CIA_WFB_Map.png |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Zemlja |subdivision_name = Ujedinjeno Kraljevstvo |subdivision_type1 = [[Britanska prekomorska teritorija|Prekomorska teritorija]] |subdivision_name1 = [[Kajmanski Otoci]] |subdivision_type2 = otok |subdivision_name2 = [[Grand Cayman]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = |seat = |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = Imperial |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |elevation_max_m = |elevation_max_ft = |elevation_min_m = |elevation_min_ft = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =1999 proc. |population_footnotes =<ref>Taken from report - http://www.electionsoffice.ky/html%20report/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113223549/http://www.electionsoffice.ky/html%20report/ |date=13. 1. 2010 }}</ref> |population_note = |population_total =20.636 |population_density_km2 = <!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> |population_density_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coor_type = <!-- can be used to specify what the coordinates refer to --> |latd=19.3034 |latm= |lats= |latNS= |longd=-81.3863 |longm= |longs= |longEW= <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }}'''George Town''' je glavni i najveći grad [[Kajmanska ostrva|Kajmanskih ostrva]], smješten na Velikom Kajmanu. Ime je dobio po [[Đorđe III, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|kralju Georgeu III]] . {{As of|2022}}., grad je imao 40.957 stanovnika,<ref name="census">[https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/cayman_islands_preliminary_census_2021_r.pdf Cayman Islands’ 2021 Census Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331170843/https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/cayman_islands_preliminary_census_2021_r.pdf|date=31 March 2022}}</ref> što ga čini najvećim gradom (po broju stanovnika) od svih [[Britanske prekomorske teritorije|britanskih prekomorskih teritorija]].<ref name="gov">{{Cite web|url=https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-14.pdf?_pageid=1142,1481068&_dad=portal&_schema=PORTAL|title=About Cayman|date=24 September 2013|publisher=Gov.ky|access-date=5 October 2013}}</ref> Vladine kancelarije Kajmanskih ostrva nalaze se u gradu. Prema [[Mreži za istraživanje globalizacije i svjetskih gradova]] iz 2020. godine, George Town je klasifikovan kao [[Globalni grad|Beta grad]].<ref>{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2020/|title=World Cities 2020|website=GaWC|language=en-US|access-date=2025-09-19}}</ref> [[Datoteka:Flag_of_Cayman_Islands_(28077880745).jpg|mini|Zastava Kajmanskih Ostrva vihori se na njihovom ministarstvu vanjskih poslova.]] == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20090218010526/http://fevisyu.com/georgetown.htm Slike Džordžtauna] {{Glavni sjevernoamerički i srednjoamerički gradovi}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|George Town, Cayman Islands}} [[Kategorija:Kajmanska ostrva]] 4z9i5qb2mybgz7vu0ocbkrubq4y8sbl 0 262652 3836908 3832860 2026-04-24T06:53:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836908 wikitext text/x-wiki {{Infokutija monarh | ime = Gajzerih | titula = Kralj [[Vandali|Vandala]] i Alana | slika = [[Datoteka:Siliqua Vandals Honorius.jpg|300px]] | opis slike = Gajzerika na novcu | vladavina = 428-477 | krunisanje = | rod = [[Hastinzi]] | prethodnik = [[Gunderih|Gunderik]] | nasljednik = [[Hunerih|Hunerik]] | heir = | consort = | etnicitet = | issue = | kraljevska kuća = | royal anthem = | father = [[Godigisel]] | mother = | date of birth = oko 389 | place of birth = [[Balaton]], današnja [[Mađarska]] | date of death = 25.1. 477 | place of death = [[Kartaga]], današnji [[Tunis]] | place of burial = }} '''Gajzerik''' ([[389]]. - [[25. 1.|25.1.]] [[477]].) je bio kralj [[Vandali|Vandala]]<ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/People/Gaiseric/Britannica_1911*.html#:~:text=Gaiseric,%20or%20Genseric%20(c.,his%20brother%20Gonderic%20in%20428.|title=Gaiseric • Encyclopaedia Britannica, 1911|website=penelope.uchicago.edu|access-date=17. 6. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Gaiseric|title=Gaiseric {{!}} North Africa, Barbarian Invasions, Roman Empire {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=17. 6. 2024}}</ref> i [[Alani|Alana]] između [[428]]. godine do svoje smrti [[477]]. godine. Historičari ga smatraju jednim od najvažnijih ili najvažnijom osobom u rušenju [[Zapadno Rimsko carstvo|Zapadnog Rimskog Carstva]] == Mladost == Gajzerik je bio vanbračno dijete vandalskog kralja [[Godigisel]]a. Smatra se da je rođen na području [[Balaton|Balatonskog jezera]] oko [[389]]. godine. Otac mu je poginuo [[406]]. godine, a vlast u državi je preuzeo Gajzerihov brat [[Gunderih|Gunderik]] koji je gotovo zajedno s drugim barbarima probio rimsku granicu na rijeci [[Rajna|Rajni]] [[31. 12.|31.12.]] [[406]]. godine. Tokom bratove vladavine on je njegov zamjenik, a ujedno i nasljednik pošto se kod Vandala ovog perioda nasljeđuje putem starosti unutar porodice, a ne sa oca na sina. == Kralj Vandala i Alana == Gunderik je preminuo [[428]]. godine, a zavisno od izvora Gajzerih je odmah počeo graditi brodove za odlazak u [[Rimska Afrika|Afriku]] ili ih je bio gradio još tokom bratova života. Nakon početnih uspjeha protiv Rima Vandali i Alani se u trećoj deceniji petog vijeka na [[Pirinejsko poluostrvo|Pirinejskom poluostrvu]] nalaze pod žestokim napadima rimske vojske i [[Zapadni Goti|Vizigota]] (koji se bore za Rim) tako da Gajzerih donosi odluku o invaziji rimske Afrike. 80 000 Vandala i Alana (uključujući žene, starce i djecu) koji su [[429]]. godine prešli [[Gibraltar]] lako pobjeđuju rimsku vojsku na području današnjeg [[Maroko|Maroka]] i [[Alžir]]a. Jedino je grad [[Hipon|Hippo Regius]] pružio ozbiljniji otpor, ali ubrzo nakon njegovog pada poslije 14 mjeseci opsade [[Valentinijan III.]] će priznati osvajaču titulu kralja za područje koje je osvojio i sklopiti mir. To nije bilo dovoljno ambicioznom Gajzeriku koji je htio osvojiti [[Kartaga|Kartagu]] i čekao priliku, koja mu se pružila [[439]]. godine kada na prepad postiže svoj cilj. == Vandalsko kraljevstvo == Pad Kartage s rimskom flotom koja se nalazila u luci je izazvao šok u Rimskom Carstvu koje počinje opću mobilizaciju za rat sa [[Vandali]]ma. [[Flavije Aecije]] će na Siciliji 440. godine skupiti udruženu vojsku Rimskog Carstva za invaziju do koje neće nikada doći, pošto će Bizant povući svoju vojsku kako bi se branio od invazije [[Huni|Huna]]. Nakon ovog neuspjeha 442. godine car [[Valentinijan III.]] potpisuje mir s Vandalima kojim im priznaje potpunu nezavisnost, a ujedno će careva kćer biti zaručena za sina vandalskog kralja. Gajzerih poštuje tako sklopljen mirovni sporazum sve do 455. godine i ubistva Valentinijana III., kada njegova udovica koja je bila prisiljena oženiti novog cara šalje zahtjev za pomoć [[Vandali]]ma. [[31. 5.|31.5.]] [[455]]. Gajzerih se s vojskom iskrcava kod grada Rima i uskoro ga bez ikakvog otpora zauzima. Tokom sljedećih 14 dana Vandali pljačkaju Rim, a po događajima tokom tih dana će biti stvoren pojam [[vandalizam]]. Pored ostalog pri povratku u Kartagu Vandali sa sobom uzimaju kao taoce najbogatije građane (među njima caricu i njene kćerke) kako bi za njihovu slobodu dobili otkupninu. Eudokija kćer Valentijana III. kao što je bilo dogovoreno ranijim mirovnim sporazumom se u Kartagi udala za Gajzerikovog sina [[Hunerih|Hunerika]] i rodila budućeg kralja Vandala i Alana [[Hilderih|Hilderika]]. Nakon tog rođenja ona je puštena da ode u posjetu [[Jerusalim]]u, odakle se nikad neće vratiti. Druga kćer Valentinijana III. Placida koja je udana za senatora [[Olibrije|Olibrija]] (budućeg cara) je bila puštena zajedno sa svojom majkom 461. ili 462. godine nakon što je [[Bizantsko carstvo|Istočno Rimsko Carstvo]] platilo veliku otkupninu. == Bitka kod rta Bon == Najveća prijetnja za Gajzerihovo kraljevstvo dogodila se 468. godine kada je Istočno Rimsko Carstvo skupilo 1100 brodova i 100 000 vojnika za invaziju [[Kartaga|Kartage]]. Nakon što se flota pojavila pred njegovim glavnim gradom Gajzerik je navodno prihvatio [[ultimatum]] i kapitularao samo je zatražio par dana da obavijesti Vandale o kapitulaciji, što je bizantski zapovjednik [[Vasilisk|Bazilsk]] prihvatio. Pod zaštitom noći, dok su bizantski vojnici bili opušteni na svojim brodovima uvjereni u kraj rata, Gajzerik kod rta Bon napada sa 500 brodova i pobjeđuje. Pokušavajući iskoristiti pobjedu Vandali su počeli napad na [[Peloponez]], ali su tamo bili odbijeni što dovodi do pat situacije. Propast rimske flote 468. godine je dovela [[Bizantsko carstvo/Latinična verzija|Istočno Rimsko Carstvo]] praktički do bankrota tako da ono nije imalo snage za novu invaziju, a s druge strane Vandali su bili preslabi za napad na svog protivnika što će dovesti do mirovnog sporazuma sklopljenog 474. godine. Prije svoje smrti u 88. godini [[25. 1.|25.1.]] [[477]]. Gajzerik će doživjeti svrgavanje zadnjeg rimskog cara koji vlada u Italiji. Njegov unuk Hilderik će postati posljednji vladar iz Teodozijeve dinastije, ali on neće vladati Rimom kao [[Teodosije I|Teodozije I.]] nego vandalskim kraljevstvom {{niz| prije=[[Gunderih|Gunderik]]| spisak=[[Vandali|Vandalski kraljevi]] [[428]]. - [[477]].| poslije=[[Hunerih]] }} == Literatura == * {{cite book|last=Bunson|first=Matthew|title=A Dictionary of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/dictionaryofroma0000buns|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=978-0-19510-233-8|location=Oxford and New York}} * {{cite book|last=Bury|first=J.B.|title=History of the Later Roman Empire: From the Death of Theodosius I to the Death of Justinian|publisher=Macmillan|year=1923|volume=I|location=New York|oclc=963903029|author-link=J.B. Bury}} * {{cite book|last=Conant|first=Jonathon|title=Staying Roman: Conquest and Identity in Africa and the Mediterranean, 439–700|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-0-52119-697-0|location=Cambridge; New York}} * {{cite book|last=Duval|first=Noël|title=L'Afrique vandale et byzantine|publisher=Brepols|year=2003|isbn=2503512755|location=Turnhout}} * {{cite book|last=Early|first=Joseph|title=A History of Christianity|publisher=B & H Academic|year=2015|isbn=978-1-43368-363-3|location=Nashville, TN}} * {{cite book|last=Gordon|first=Colin D.|title=The Age of Attila: Fifth Century Byzantium and the Barbarians|url=https://archive.org/details/ageofattilafifth0000gord|publisher=University of Michigan Press|year=1966|location=Ann Arbor, MI|oclc=314897401}} * {{cite book|last=Grant|first=Michael|title=History of Rome|url=https://archive.org/details/historyofrome00gran|publisher=Scribner|year=1978|isbn=0-684-15986-4|location=New York|author-link=Michael Grant (classicist)}} * {{cite book|last1=Greenhalgh|first1=Peter|title=Deep into Mani: Journey to the Southern Tip of Greece|url=https://archive.org/details/deepintomanijour0000gree|last2=Eliopoulos|first2=Edward|publisher=Faber and Faber|year=1986|isbn=0-57113-524-2|location=London}} * {{cite book|last=Heather|first=Peter|title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians|url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19515-954-7|place=Oxford and New York|author-link=Peter Heather}} * {{cite book|last=Heather|first=Peter|title=Empires and Barbarians: The Fall of Rome and the Birth of Europe|url=https://archive.org/details/empiresbarbarian0000pete|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-989226-6|place=Oxford and New York}} * {{cite book|last=Jordanes|title=The Gothic History of Jordanes|publisher=Oxford University Press|others=Translated by Charles C. Mierow|year=1915|location=London|oclc=463056290}} * {{cite book|last=Kulikowski|first=Michael|title=The Tragedy of Empire: From Constantine to the Destruction of Roman Italy|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|year=2019|isbn=978-0-67466-013-7|location=Cambridge, MA|author-link=Michael Kulikowski}} * {{cite book|last=Lançon|first=Bertrand|title=Rome in Late Antiquity: AD 312–609|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-0-41592-975-2|location=New York}} * {{cite book|last=Lee|first=A.D.|title=From Rome to Byzantium, AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome|publisher=Edinburgh University Press|year=2013|isbn=978-0-74862-790-5|location=Edinburgh}} * {{Cite web|url=https://lib.ugent.be/viewer/archive.ugent.be:79D46426-CC9D-11E3-B56B-4FBAD43445F2#?c=&m=&s=&cv=29&xywh=-4120,-220,13707,8315|title=Théâtre de tous les peuples et nations de la terre avec leurs habits et ornemens divers, tant anciens que modernes, diligemment depeints au naturel par Luc Dheere peintre et sculpteur Gantois[manuscript]|last=Lucas de Heere|website=lib.ugent.be|access-date=25. 8. 2020|ref={{sfnRef|Lucas de Heere,''Théâtre de tous les peuples et nations''}}|archive-date=29. 10. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029015419/https://lib.ugent.be/viewer/archive.ugent.be:79D46426-CC9D-11E3-B56B-4FBAD43445F2#?c=&m=&s=&cv=29&xywh=-4120,-220,13707,8315|url-status=dead}} * {{cite book|last1=Merrills|first1=Andy|title=The Vandals|last2=Miles|first2=Richard|publisher=Wiley-Blackwell|year=2010|isbn=978-1-44431-807-4|location=Malden, MA}} * {{cite book|last=Oost|first=Stewart|title=Galla Placidia Augusta: A Biographical Essay|publisher=University of Chicago Press|year=1968|location=Chicago and London|oclc=561770132}} * {{cite book|last=Pohl|first=Walter|title=Vandals, Romans and Berbers: New Perspectives on Late Antique North Africa|url=https://archive.org/details/vandalsromansber0000unse|publisher=Ashgate Publishing|year=2004|isbn=978-0-75464-145-2|editor=A.H. Merrills|location=Burlington, VT|chapter=The Vandals: Fragments of a Narrative|author-link=Walter Pohl}} * {{cite book|last=Schwarcz|first=Andreas|title=Vandals, Romans and Berbers: New Perspectives on Late Antique North Africa|url=https://archive.org/details/vandalsromansber0000unse|publisher=Ashgate Publishing|year=2004|isbn=978-0-75464-145-2|editor=A.H. Merrills|location=Burlington, VT|chapter=The Settlement of Vandals in North Africa}} * {{cite book|last=Wickham|first=Chris|title=Framing the Early Middle Ages: Europe and the Mediterranean, 400–800|url=https://archive.org/details/framingearlymidd0000wick_j1t2|publisher=Oxford University Press|year=2005|place=Oxford; New York|oclc=1025811203|author-link=Chris Wickham}} * {{cite book|last=Wijnendaele|first=Jeroen W. P.|title=The Last of the Romans: Bonifatius – Warlord and Comes Africae|publisher=Bloomsbury|year=2014|isbn=978-1-78093-847-9|location=London and New York}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://fmg.ac/Projects/MedLands/VANDALS,%20SUEVI,%20VISIGOTHS.htm#GensericB {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101214065305/http://fmg.ac/Projects/MedLands/VANDALS,%20SUEVI,%20VISIGOTHS.htm#GensericB |date=14. 12. 2010 }} * http://books.google.no/books?id=yTIHPoyMOFYC {{Commonscat|Genseric}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zapadno Rimsko Carstvo]] e889cwvi8sys0hig0it96qy2nn9vway 0 263504 3836822 3755711 2026-04-23T19:26:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836822 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Esad Duraković | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1948|4|5}} | mjesto_rođenja = [[Bugojno]], [[FNRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = Bošnjak | druga_imena = | zanimanje = filolog, orijentalista, arabist, prevodilac, književni kritičar | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Esad Duraković''' ([[Bugojno]], 5. april 1948) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[filolog]], [[orijentalista]], [[arabist]], [[prevodilac]], [[književni kritičar]], član [[ANU BiH]] i član Arapske akademije nauka u [[Damask]]u. == Biografija == Esad Duraković rođen je u naselju Glavice kod Bugojna. Osnovno i srednje obrazovanje završio je u Sarajevu. Završio je studij na Odsjeku za orijentalistiku [[Filološki fakultet Univerziteta u Beogradu|Filološkog fakulteta u Beogradu]] 1972.<ref>{{Cite web|url=http://www.fil.bg.ac.rs/lang/sr/katedre/orijentalistika/|title=Univerzitet u Beogradu - Filološki fakultet|website=Orijentalistika / Fililoški fakultet|access-date=4. 2. 2023|archive-date=4. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204014924/http://www.fil.bg.ac.rs/lang/sr/katedre/orijentalistika/|url-status=dead}}</ref> Na istom Fakultetu odbranio je magistarski rad pod nazivom: ''Historija književnosti u djelu “Razgovori srijedom” Tahe Huseina'' 1976, te doktorsku disertaciju pod nazivom: ''Poetika mahdžera'' (1982). Na specijalizaciji u Kairu boravio je 1977–1978. Radio je na [[Filozofski fakultet Univerziteta u Prištini|Filozofskom fakultetu u Prištini]] 1976–1988. predajući predmete ''Arapski jezik'' i ''Arapska književnost''.<ref>{{Cite web|url=https://filozofiku.uni-pr.edu/|title=Universitetit i Prishtinës|website=Fakulteti Filozofik|access-date=4. 2. 2023}}</ref> Zatim je od 1991–1996. radio u [[Orijentalni institut u Sarajevu|Orijentalnom institutu u Sarajevu]], a na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu u Sarajevu]] je u periodu 1994–1996. honorarno predavao ''Arapski jezik'' na Odsjeku za orijentalistiku u zvanju vanrednog profesora. Od 1996. angažovan je u Orijentalnom institutu kao spoljni saradnik na naučnoistraživačkim projektima. Godine 1998. na Odsjeku za orijentalistiku Filozofskog fakulteta u Sarajevu povjerena mu je nastava ''Arapske književnosti''. Od 1997. vodi predmet ''Historija arapskog jezika'' na postdiplomskom studiju lingvistike, te kolegij ''Poetike orijentalnih književnosti'' na postdiplomskom studiju književnosti od 2000.<ref>{{Cite book|url=http://ois.unsa.ba/images/izdavacka/Monografija_OIS-2015.pdf|title=ORIJENTALNI INSTITUT U SARAJEVU 1950-2015. = THE ORIENTAL INSTITUTE IN SARAJEVO 1950-2015|publisher=Orijentalni institut u Sarajevu|year=2015|isbn=978-9958-626-29-6|editor-last=Husić|editor-first=Aladin|location=Sarajevo|pages=29|access-date=4. 2. 2023|archive-date=4. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204014923/http://ois.unsa.ba/images/izdavacka/Monografija_OIS-2015.pdf|url-status=dead}}</ref> Član je Arapske akademije nauka u Damasku od 2002. i [[ANU BiH]] od 2008. Durakovićev naučni rad usmjeren je na arapsku književnost o čemu je objavio niz knjiga i veći broj radova u različitim časopisima na bosanskom, arapskom i engleskom jeziku (Prilozi za orijentalnu filologiju<ref>{{Cite journal|date=1950-2022|title=Prilozi za orijentalnu filologiju|url=http://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof|journal=Prilozi za orijentalnu filologiju|publication-place=Sarajevo|access-date=4. 2. 2023}}</ref>, Život, Izraz, Kulture Istoka, Književna reč, Mostovi, Zbornik Filozofskog fakulteta u Prištini, al-Ma’rifa, Damask, al-‘Arabī, Odjek, Dijalog i dr.). Esad Duraković član je [[P.E.N. Centar Bosne i Hercegovine|P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine]] i [[Društvo pisaca Bosne i Hercegovine|Društva pisaca Bosne i Hercegovine]]. Danas živi u Sarajevu sa suprugom Enisom Duraković. == Nagrade i priznanja == *Povelja za pregalačke godine saradništva sa Bagdalom. Za doprinos književnom stvaralaštvu i širenju knjige. Bagdala, Kruševac, 1984. *Kulturni događaj godine. /Prijevod “1001 noći”/ Anketa Dnevnog avaza 1999. godine. *Najbolji prevodilac. Priznanje Poslovnog udruženja izdavača i knjižara Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 2000. *Zahvalnica za izuzetan doprinos u održavanju kntinuiteta Filozofskog fakulteta u toku agresije na Bosnu i Hercegovinu 1992.-1995. Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu, 2000. *Priznanje za najbolja predavanja na Odsjeku, Asocijacija studenata Filozofskog fakulteta u Sarajevu i studenti Odsjeka za orijentalistiku Filozofskog fakulteta, Sarajevo, 2001. *Sharjah Prize for Arab Culture, UNESCO, 2003. *Plaketa za poseban doprinos afirmaciji [[Gazi Husrev-begova medresa|Gazi Husrev-begove medrese u Sarajevu]]. Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini, Srajevo, 2004. *Nagrada Udruženja izdavača i knjižara BiH za najboljeg autora u 2007. godini. Za knjigu Orijentologija – Univerzum sajkralnoga teksta, Sarajevo, 8. 12. 2007. *Plaketa Kantona Sarajevo za doprinos u oblasti nauke i obrazovanja kao i u ostvarivanju izvanrednih rezultata u nastavno-naučnom procesu i originalnim znanstvenim radovima koji bitno doprinose ugledu naše arabistike na području Kantona Sarajevo, Bosne i Hercegovine *Nagrada za Životno djelo, Doha/Qatar 12.2018. == Objavljene knjige == *Nazariyya al-’ibdā‘ al-mahğariyya, ’Ittihād al-kuttāb al-‘Arab, Dimišq, 1989, 320 str. *Poetika arapske književnosti u SAD, ZID, Sarajevo, 1997, 317 str. *Arapska stilistika u Bosni. Ahmed Sin Hasanov Bošnjak o metafori, Orijentalni institut u Sarajevu, Posebna izdanja, XXIII, Sarajevo 2000, 127 str. *Prolegomena za historiju književnosti orijentalno-islamskoga kruga, Connectum, Sarajevo 2005, 472 str. *Orijentologija. Univerzum sakralnoga Teksta, Tugra, Sarajevo 2007, 399 str. *Orientology. The Universe of the Sacred Text, Kuvajt 2010. *Stil kao argument. Nad tekstom Kur’ana, Tugra, Sarajevo 2009, 394 str. *Kur’an – stilsko i matematičko čudo (u saradnji s Lutvom Kurićem), Svjetlostkomerc, Sarajevo 2006, 147 str. *Kur’an – sinteza estetskog i matematičkog, Tugra, Sarajevo 2010, 207 str. == Prijevodi == *Savremena poezija Palestine (u saradnji s Radom Božovićem), Bagdala, Kruševac 1979, 67 str. *Savremena poezija Kuvajta (u saradnji s Muhamedom Mufakuom), Bagdala, Kruševac 1982, 59 str. *Savremena poezija Sirije (u saradnji s Muhamedom Mufakuom), Bagdala, Kruševac 1983, 94 str. *Mahmud Derviš, Otpori, Bagdala, Kruševac 1984, 63 str. *Savremena poezija Jordana (u saradnji s Muhamedom Mufakuom), Bagdala, Kruševac 1984, 70 str. *Halil Džubran, Mirisni plodovi duše, Bagdala, Kruševac 1986, 69 str. *Halil Džubran, Suza i osmijeh, Grafički zavod Hrvatske, Zagreb 1987, 142 str. *Poezija arapskog Istoka XX vijeka, Bosanska knjiga, Sarajevo 1994, 319 str. *Džebra Ibrahim Džebra, U potrazi za Velidom Mesudom, ZID, Sarajevo 1995, 360 str. *Hanan al-Šejh, Zehrina priča, Arabica ZID, Sarajevo 1998, 205 str. *Taha Husein, Dani, Svjetlost, Sarajevo 1998, 239 str. *Priča o Alauddinu i čarobnoj lampi – Priča o Ali-Babi i četrdeset hajduka, Ljiljan, Sarajevo 1998, 207 str. *Hiljadu i jedna noć, I-IV, Ljiljan, Sarajevo, 1999. *Halil Džubran, Nevjeste lugova, Leo-Commerce, Rijeka, i Sejtarija d.o.o., Sarajevo 2001, 79 str. *Halil Džubran, Slomljena krila, Leo-Commerce, Rijeka, i Sejtarija d.o.o., Sarajevo 2001, 127 str. *Halil Džubran, Pobunjeni dusi, Leo-Commerce, Rijeka, i Sejtarija d.o.o., Sarajevo 2001, 144 str. *Muallaqe – Sedam zlatnih arabljanskih oda, Sarajevo Publishing, Sarajevo, 2004, 254 str. *Kur’an s prijevodom na bosanski jezik, Svjetlost, Sarajevo, 2004. == Literatura == *Spomenica 60. godišnjice Filozofskog fakulteta u Sarajevu (1950–2010), Filozofski fakultet, Sarajevo 2010, 215-218. *Esad Duraković, ANU BiH *Esad Duraković - tihi akademik *Esad Duraković - Bibliografija (Selektivna)<ref>{{Cite journal|last=Đelmo|first=Minela|date=2018|title=Esad Duraković - Bibliografija (selektivna)|url=http://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/view/878/pdf|journal=Prilozi za orijentalnu filologiju 67/2017|access-date=4. 2. 2023}}</ref> *Gazi Husrev-begova medresa: Prof. dr Esad Duraković *Fehim Nametak, “Arapska književnost u književnoj kritici Esada Durakovića”, Bošnjačka književnost u književnoj kritici, knj. VI, str. 736-739. *Enes Karić, “Prijevod Kur’ana Esada Durakovića kulturni je događaj 2004. godine”, Dnevni avaz, Sarajevo, 19-20. januar 2005, 15. *Hasnija Muratagić-Tuna, “Novi prijevod Kur’ana, prevodilac – Esad Duraković”, Znakovi vremena 25, Sarajevo 2004, 206—212.<ref>{{Cite journal|last=Muratagić-Tuna|first=Hasnija|date=2004|title=Novi prijevod Kur’ana, prevodilac – Esad Duraković|url=https://www.ibn-sina.net/wp-content/uploads/2008/05/206_HASNIJA_M.TUNA_PRIKAZ.pdf|journal=Znakovi vremena 25|publication-place=Sarajevo|page=206-212|access-date=4. 2. 2023}}</ref> *Hilmo Neimarlija, “Prijevod Kur’ana sa punom prevodilačkom sviješću”, Muallim 21, Sarajevo, 29. mart 2005, 81-82.<ref>{{Cite journal|last=Neimarlija|first=Hilmo|date=2004|title=Prijevod Kur'ana sa punom prevodilačkom sviješću|url=https://ilmijja.ba/ojs/index.php/casopis1/article/view/1204|journal=Novi Muallim|access-date=4. 2. 2023}}</ref> *Munir Mujić, “Esad Duraković, Lutvo Kurić, Kur’an – stilsko i matematičko čudo”, Prilozi za orijentalnu filologiju 55, Sarajevo 2006, 285-288<ref>{{Cite journal|last=Mujić|first=Munir|date=2006|title=Esad Duraković, Lutvo Kurić, Kur’an – stilsko i matematičko čudo|url=http://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/view/190/pdf|journal=Prilozi za orijentalnu filologiju 55/2005|access-date=4. 2. 2023}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Duraković, Esad}} [[Kategorija:Odsjek za orijentalnu filologiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački prevodioci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački filolozi]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Članovi Arapske akademije nauka]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački književni kritičari]] [[Kategorija:Članovi P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Biografije, Bugojno]] [[Kategorija:Rođeni 1948.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] ozlulx7epvnh4im4b0y1t6caibwvxb6 0 268502 3836914 3593946 2026-04-24T06:53:52Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836914 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Ružica Sokić | slika = Ružica Sokić 2017 stamp of Serbia.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1934|12|14}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2013|12|19|1934|12|14}} | mjesto_smrti = Beograd, Republika Srbija | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Glumica, književnica | godine_aktivnosti = 1957–2011 | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Ružica Sokić''' (14. decembar 1934 — 19. decembar 2013) bila je filmska, pozorišna i [[Televizija|televizijska]] [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Rođena je 1934. u [[Beograd]]u. Još kao djevojčica učestvovala je u Dječjoj [[radio]]-dramskoj grupi Radio Beograda, a 1958. je diplomirala glumu na Akademiji za pozorišnu umjetnost u Beogradu. Glumila je u više od 180 filmova i TV serija. Među najpoznatijim ostvarenjima su ''"[[Bokseri idu u raj]]"'', ''"[[Užička republika (film)|Užička republika]]"'', ''"[[Kad budem mrtav i beo]]"'', ''"[[Žuta]]"'', ''"[[Tesna koža]]"''. Dobitnica je brojnih priznanja. Dobila je dvije Sterijine nagrade za glumu dvije [[Zlatna Arena|Zlatne Arene]] u [[Pula|Puli]], statuetu "Joakim Vujić“, nagradu “Žanka Stokić”. a 2011. je dobila i nagradu Udruženja dramskih umjetnika Srbije za životno djelo "[[Dobričin prsten]]". Objavila je knjigu sjećanja "[[Strast za letenjem]]". Preminula je 19. decembra 2013. u Beogradu u 79. godini života.<ref>http://www.danas.org/archive/news/20131219/500/500.html?id=25206021</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{IMDb name|0812408}} {{Normativna kontrola}} {{Zlatna arena - najbolja glumica}} {{Zlatna arena - sporedna glumica}} {{DEFAULTSORT:Sokić, Ružica}} [[Kategorija:Rođeni 1934.]] [[Kategorija:Umrli 2013.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] c04ugdchholnuuhrmt0lj4ll8z5h5mj 0 320412 3836889 3760771 2026-04-24T06:33:46Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836889 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompozitor |ime=Uzeir Hadžibejli |slika = Üzeyir Hacıbəyov6.gif |puno_ime=Uzeir Hadžibejli (1945) |datum_rođenja=18. septembar 1885. |mjesto_rođenja= [[Agdžabedi]], [[Rusko carstvo]] |datum_smrti=23. novembar 1948. |mjesto_smrti= [[Baku]], [[Azerbejdžanska Sovjetska Socijalistička Republika|Azerbejdžanska SSR]], [[SSSR]] |djela=''Aršin Mal Alan'',{{-}}''Lejla i Medžnun'',{{-}}''[[Azərbaycan marşı]]'',{{-}}''[[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası himni]]'' |period=[[Klasicizam]] |nagrade=[[Staljinova nagrada]] (1938),<br />[[Državna nagrada Azerbejdžanske SSR]] (1946),<br />[[Državna nagrada SSSR]] (1937. i 1941) }} '''Uzeir Hadžibejli''' ([[Azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]]: Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli) (18. septembar 1885. – 23. novembar 1948) bio je [[Azeri|azerski]] [[kompozitor]], [[dirigent]], [[pisac]], kolumnista, dramaturg, prevodilac i [[Pedagogija|pedagog]]. On je dobio titulu narodnog [[umjetnik]]a [[SSSR]]-a. Hadžibejli se smatra ocem azerske [[Klasična muzika|klasične muzike]] i [[Opera (muzika)|opere]]. To je ujedno i prvi [[musliman]] koji je napisao operu. On je napisao [[Himna|himnu]] [[Azerbejdžanska Demokratska Republika|Azerbejdžanske Demokratske Republike]] koja je i [[Azərbaycan marşı|himna]] današnjeg [[Azerbejdžan]]a. Osim toga napisao je i himnu bivše [[Azerbejdžanska Sovjetska Socijalistička Republika|Azerbejdžanske SSR]]. <gallery> Datoteka:Bista Uzeira Hadžibejlija.jpg|Spomenik Hadžibejliju na Beogradskom keju u [[Novi Sad|Novom Sadu]] u [[Srbija|Srbiji]]. </gallery> == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Uzeyir Hajibeyov}} * [http://www.hajibeyov.com/ Prezentacija posvećen Uzeiru Hadžibejliju] {{En simbol}} * [http://uzeyir.musigi-dunya.az/en/letopis.html Hronika života i kreativnosti Uzeira Hadžibejlija] {{En simbol}} {{DEFAULTSORT:Hadžibejli, Uzeir}} [[Kategorija:Azerbejdžanski operski kompozitori]] [[Kategorija:Azerbejdžanski baletski kompozitori]] [[Kategorija:Azerbejdžanski dirigenti]] [[Kategorija:Azerbejdžanski dramaturzi]] [[Kategorija:Azerbejdžanski prevodioci]] [[Kategorija:Azerbejdžanski pedagozi]] [[Kategorija:Rođeni 1885.]] [[Kategorija:Umrli 1948.]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] pxcgiiqjw9yzj01x35am2415yuqen09 3836906 3836889 2026-04-24T06:48:34Z Panasko 146730 [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836906 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompozitor |ime=Uzeir Hadžibejli |slika = Üzeyir Hacıbəyov6.gif |puno_ime=Uzeir Hadžibejli (1945) |datum_rođenja=18. septembar 1885. |mjesto_rođenja= [[Agdžabedi]], [[Rusko carstvo]] |datum_smrti=23. novembar 1948. |mjesto_smrti= [[Baku]], [[Azerbejdžanska Sovjetska Socijalistička Republika|Azerbejdžanska SSR]], [[SSSR]] |djela=''Aršin Mal Alan'',{{-}}''Lejla i Medžnun'',{{-}}''[[Azərbaycan marşı]]'',{{-}}''[[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası himni]]'' |period=[[Klasicizam]] |nagrade=[[Staljinova nagrada]] (1938),<br />[[Državna nagrada Azerbejdžanske SSR]] (1946),<br />[[Državna nagrada SSSR]] (1937. i 1941) }} '''Uzeir Hadžibejli''' ([[Azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]]: Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli) (18. septembar 1885. – 23. novembar 1948) bio je [[Azeri|azerski]] [[kompozitor]], [[dirigent]], [[pisac]], kolumnista, dramaturg, prevodilac i [[Pedagogija|pedagog]]. On je dobio titulu narodnog [[umjetnik]]a [[SSSR]]-a. Hadžibejli se smatra ocem azerske [[Klasična muzika|klasične muzike]] i [[Opera (muzika)|opere]]. To je ujedno i prvi [[musliman]] koji je napisao operu. On je napisao [[Himna|himnu]] [[Azerbejdžanska Demokratska Republika|Azerbejdžanske Demokratske Republike]] koja je i [[Azərbaycan marşı|himna]] današnjeg [[Azerbejdžan]]a. Osim toga napisao je i himnu bivše [[Azerbejdžanska Sovjetska Socijalistička Republika|Azerbejdžanske SSR]]. <gallery> Datoteka:Bista Uzeira Hadžibejlija.jpg|Spomenik Hadžibejliju na Beogradskom keju u [[Novi Sad|Novom Sadu]] u [[Srbija|Srbiji]]. </gallery> == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Uzeyir Hajibeyov}} * [http://www.hajibeyov.com/ Prezentacija posvećen Uzeiru Hadžibejliju] {{En simbol}} * [http://uzeyir.musigi-dunya.az/en/letopis.html Hronika života i kreativnosti Uzeira Hadžibejlija] {{En simbol}} {{DEFAULTSORT:Hadžibejli, Uzeir}} [[Kategorija:Azerbejdžanski operski kompozitori]] [[Kategorija:Azerbejdžanski baletski kompozitori]] [[Kategorija:Azerbejdžanski dirigenti]] [[Kategorija:Azerbejdžanski dramaturzi]] [[Kategorija:Azerbejdžanski prevodioci]] [[Kategorija:Azerbejdžanski pedagozi]] [[Kategorija:Rođeni 1885.]] [[Kategorija:Umrli 1948.]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] ofdsvz0kphr32myuj8fofoemejd220d 0 351331 3836794 3800646 2026-04-23T14:56:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836794 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime =Eddie Calvo |slika = Governor Eddie Calvo.jpg |redoslijed = 8. guverner [[Guam]]a |vrijeme_na_vlasti = 3. januar 2011. - |prethodnik = [[Felix Perez Camacho]] |nasljednik = |datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1961|8|29}} |mjesto_rođenja = [[Guam]] |datum_smrti = |puno_ime = Eddie Baza Calvo |nacionalnost = Amerikanac |politička_stranka = [[Republikanska stranka (SAD)|Republikanska stranka]] |supruga = Christine Calvo |djeca = |obrazovanje = Notre Dame de Namur University }} '''Eddie Baza Calvo''' (rođen 29. augusta 1961.) jeste [[političar]] i [[guverner]] američke ostrvske teritorije [[Guam]] od 2011. godine. Član je [[Republikanska stranka (SAD)|Republikanske stranke SAD]]. Calvo je bio senator Zakonodavnog tijela Guama u pet mandata. Na mjesto guvernera Guama izabran je na izborima 2010. godine, na kojima je pobijedio [[Demokratska stranka (SAD)|demokratskog]] protivkandidata Carla Gutierreza.<ref>Aguon, Mindy (2010). ''[http://www.kuam.com/Global/story.asp?S=13433310 Calvo/Tenorio claim victory in razor-thin race] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101114753/http://www.kuam.com/Global/story.asp?S=13433310 |date=1. 11. 2014 }}''.</ref> Za svog zamjenika, Calvo je odabrao senatora [[Ray Tenorio]] koji je na trenutno na funkciji zamjenika guvernera.<ref name="archive">{{Cite web |url=http://www.guampdn.com/article/20100823/NEWS01/8230302/Calvo-Cruz-take-stances-on-issues-Sen-Eddie-Calvo-and-Sen-Ray-Tenorio |title=''Calvo, Cruz take stances on issues: Sen. Eddie Calvo and Sen. Ray Tenorio'' |access-date=29. 8. 2010 |archive-date=29. 8. 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/5sKmVCjGv?url=http://www.guampdn.com/article/20100823/NEWS01/8230302/Calvo-Cruz-take-stances-on-issues-Sen-Eddie-Calvo-and-Sen-Ray-Tenorio |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{reference}} {{Commonscat|Eddie Calvo}} {{Savezni guverneri u Sjedinjenim Američkim Državama}} {{DEFAULTSORT:Calvo, Eddie}} [[Kategorija:Američki političari]] [[Kategorija:Biografije, Tamuning]] [[Kategorija:Rođeni 1961.]] [[Kategorija:Guverneri Guama]] [[Kategorija:Živi ljudi]] gb9gwq89lq9dxc7h32xd3a3pia0boph 0 358574 3836983 3761184 2026-04-24T10:05:43Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836983 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Elie Wiesel | slika = ELIE WIESEL (5112581267).jpg | veličina_slike = 200px | opis = Wiesel 1996. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1928|9|30}} | mjesto_rođenja = [[Sighet]], [[Rumunija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2016|7|2|1928|9|30}} |mjesto_smrti = [[Manhattan]], [[New York]], SAD | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Elie Wiesel''' bio je američki [[filantropija|filantrop]] i dobitik [[Nobelova nagrada za mir|Nobelove nagrade za mir]] koji je preživio [[holokaust]].<ref name="whoiswho">{{Cite web|url=http://www.whoswho.de/templ/te_bio.php?PID=2231&RID=1|title=Elie Wiesel - Biografie WHO'S WHO.|website=www.whoswho.de|access-date=4. 9. 2025}}</ref> Bio je humanista i borac za ljudska prava, a posebno se zalagao u odbrani žrtava [[Etničko čišćenje|etničkog čišćenja]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], sovjetskih Jevreja, starosjedilačkog naroda ''Miskito'' u [[Nikaragva|Nikaragvi]], izbjeglica iz [[Kambodža|Kambodže]], [[Kurdi|Kurda]] i žrtava gladi u [[Afrika|Africi]]. Bio je jedan od prvih koji su pozivali tadašnje predsjednike SAD-a da poduzmu akciju i zaustave krvoproliće u BiH. Osnivanje [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|tribunala za ratne zločine počinjene na području bivše Jugoslavije]], je bila njegova ideja.<ref name="aljazeera">{{cite web|url=http://www.http://balkans.aljazeera.net/vijesti/preminuo-nobelovac-eli-wiesel-snivao-o-bih|title=Preminuo nobelovac Elie Wiesel, snivao je o BiH|work=balkans.aljazeera.net|access-date=2. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519173408/http://http/|archive-date=19. 5. 2011|url-status=dead}}</ref> == Djetinjstvo <ref name="whoiswho"/>== Rođen je u Sighetu u rumunskim [[Karpati]]ma. Prvenstveno je, prema želji roditelja, trebao postati [[Jevreji|židovski (jevrejski) rabin]]. === Auschwitz === Sa 15 godina je njemački [[Wehrmacht]] uhapsio Wiesela i njegovu cijelu porodicu. Zatočen je prvo u [[Koncentracijski logor Auschwitz|koncentracijski logor u Auschwitzu]], gdje mu je istetoviran broj A-7713, a poslije je prebačen u drugi logor smrti [[Buchenwald]] (Buhenvald). Iz cijele porodice preživjele su mu samo dvije sestre, a majka, otac i sestra su umrli u nacističkim logorima. Američka vojska 1945. oslobađa Wiesela.<ref name="aljazeera"/> == Obrazovanje == Nakon kraja [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], neko vrijeme proveo je u francuskom sirotištu, a kasnije je u [[Pariz]]u studirao na ''Unvierzitetu Sorbona]].<ref name="aljazeera"/> Tu je učio [[francuski jezik]] i upoznao je francusku literaturu. Između 1948-1951 Wiesel upisuje studije [[filozofija|filozofije]], [[psihologija|psihologije]] i [[literatura|literature]], ali nestašica ga prisiljava da prekine studije i počinje da radi kao [[novinar]]. Godine 1956. Wiesel se seli u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] gdje radi kao dopisnik [[izrael]]skih novina "Yediot Ahronoth" ([[Bosanski jezik|bos]] Najnovije vijesti) u [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenim nacijama]].<ref name="whoiswho"/> Wiesel je napisao više od 40 knjiga, a najuticajnija mu je bila knjiga pod nazivom ''Noć'', koja je zajedno sa [[Dnevnik Anne Frank|Dnevnikom Ane Frank]] postala standardno štivo o holokaustu.<ref name="aljazeera"/> Sa ovom knjigom je postao poznat u svijetu, a prevedena je na francuski ("La Nuit",1960) i [[engleski jezik]] ("Night",1960). Američki državljanin postaje 1963, 1969. vjenčava se s [[Marion Erster Rose]] koja je također preživjela holokaust i s kojom je dobio sina. Godine 1972. Wiesel je predavao kao profesor na City koledžu za jevrejske studije u [[New York]], a od 1976. prelazi na [[boston]]ski univerzitet.<ref name="whoiswho" /> == Filantropska aktivnost == Wiesel se zauzimao u borbi protiv [[rasizam|rasizma]], [[rat]]a, nasilja i [[apartheid]]a.<ref name="whoiswho" /> == Rat u BiH == {{Glavni|Rat u BiH}} U novembru 1992. Wiesel dolazi u Bosnu i Hercegovinu. Putuje kroz [[Beograd]], [[Sarajevo]], [[Banja Luka|Banja Luku]] a posjećuje i koncentracioni logor na [[Manjača|Manjači.]] Povodom toga je rekao sljedeće: "Bosna nije bila Auschwitz, ali dogodio se [[genocid]]" ([[Engleski jezik|eng]]. ''Bosnia was not Auschwitz, but it was genocide'').<ref name="bosniangenocide">[http://bosniangenocide.wordpress.com/2012/06/27/elie-wiesel-not-auschwitz-but-there-was-genocide-in-bosnia/''Elie Wiesel: Bosnia Not Auschwitz, but Genocide''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621152141/http://bosniangenocide.wordpress.com/2012/06/27/elie-wiesel-not-auschwitz-but-there-was-genocide-in-bosnia/ |date=21. 6. 2013 }} pristupljeno 20.5.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> Krajem 1992. se sastao sa [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]] i [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]]. U jednom od svojih razgovora sa novinarima izjavio je: {{Citat|Pokušali su me ubijediti da su na dobroj strani, ali sam znao da nisu. Stoga smo imali veoma teške razgovore, osobito sa Karadžićem. Pokušao me je ubijediti da je dobar psihijatar i pjesnik, ali mu nije uspjelo. Svi smo znali i ko je Milošević. Oni su imali moć da zaustave rat. Ali nije samo njihova greška. Svijet nije imao volju da taj rat zaustavi. Moja uloga je bila, ne samo da ih pokušam uvjeriti da im svijet neće oprostiti, već da pokušam uvjeriti lidere u svijetu, osobito u Francuskoj i ovdje u Sjedinjenim Državama, da trebaju intervenirati. Bez intervencije Washingtona, Pariza i Londona, rat ne bi prestao.}} == Slučaj Bernard Madoff == {{Glavni|Bernard Madoff}} U okviru finansijskog skandala "Madoff", Wieselova [[fondacija]] 2008. gubi skoro sav [[novac]]. Bernard Madoff (Medof) finansijski špekulant je izgubio novac velikog broja [[banka|banaka]], [[osiguravajuće društvo|osiguravajućih društava]] i poznatih ličnosti, kao [[Steven Spielberg]].<ref name="madoff">[http://www.welt.de/finanzen/article2929848/Elie-Wiesel-Stiftung-verliert-fast-ganzes-Vermoegen.html/ ''Elie-Wiesel-Stiftung verliert fast ganzes Vermögen''] iz njemačkih novina [[WELT novine|WELT]] pristupljeno 20.5.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Wikicitat|Elie Wiesel}} {{Nobelova nagrada za mir}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Wiesel, Elie}} [[Kategorija:Rođeni 1928.]] [[Kategorija:Umrli 2016.]] [[Kategorija:Biografije, Sighet]] [[Kategorija:Rumunski pisci]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] gorboivwc5adf5cy2ypdxrhfhs5vv7w 0 359217 3836861 3667289 2026-04-24T00:57:58Z Tulum387 155909 3836861 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv = Beta Fornacis | Slika = | Opis slike = | Epoha = 2000 <ref name="SIMBAD"/> | Sazviježđe = [[Hemijska peć (sazviježđe)|Hemijska peć]] | Rektascenzija = 2h 49m 5.4s <ref name="SIMBAD"/> | Deklinacija = -32° 24' 21.23" <ref name="SIMBAD"/> | Vidljivi sjaj = 4.4 <ref name="maa"/> | Spektralna klasa = G8.5IIIb C <ref name="SIMBAD"/> | B-V-indeks = 0.99 <ref name="maa"/> | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina = 16.8 <ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG = 169 <ref name="Guide"/> | Udaljenost Par = 52 | Apsolutni sjaj = | V-RA = | V-DE = | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer = &beta; Fornacis <ref name="SIMBAD"/> | Flamsteed = | BD = | BSK = HR 841 <ref name="SIMBAD"/><ref name="maa"/> | HDK = HD 17652 <ref name="SIMBAD"/> | SAO = SAO 193931 <ref name="SIMBAD"/> | TYC = TYC 7012-1019-1 <ref name="SIMBAD"/> | HIP = HIP 13147 <ref name="SIMBAD"/> }} '''Beta Fornacis''' (β Fornacis, β For) je druga [[zvijezda]] po sjajnosti u [[Hemijska peć (sazviježđe)|sazviježđu Hemijska peć]]. Ima [[prividna magnituda|prividan sjaj]] oko 4.4. Udaljena je 169 [[Svjetlosna godina|sg]]. Spada u [[Divovska zvijezda|divovske zvijezde]] [[Spektralna klasa|spektralne klase]] G. Vizuelna je [[dvostruka zvijezda]], sekundarna je dosta tamnija sa sjajem od 14.<ref name="SIMBAD">SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=Beta+For&submit=SIMBAD+search Beta Fornacis] učitano 29.5.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref><ref name="maa">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/fornax_tab.html Zvijezde u sazviježđu Hemijska peć iz arhiva astronomije u] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814094215/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/fornax_tab.html |date=14. 8. 2011 }} [[München|Minhenu]] [[Njemačka]] učitano 29.5.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref><ref name="Guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/fornax-constellation/ Zvijezde u sazviježđu Hemijska peć iz Constellation Guide] učitano 29.5.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> == Također pogledajte == * [[Beta Eridani]] * [[Delta Virginis]] * [[Gamma Corvi]] == Reference == <references /> [[Kategorija:Dvostruke zvijezde]] [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Hemijska peć (sazviježđe)]] [[Kategorija:Bayerovi objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] c6rppmxl2lpys3ej23z5krgwzt8yhu0 0 361313 3836959 3665694 2026-04-24T09:05:00Z Makenzis 98619 3836959 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #FF0000 | Ime kluba = '''FC Aktobe''' | Puno ime = FC Aktobe | Grb = | Nadimak = ''Crveno-Bijeli'' | Osnovan = [[1967.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|KAZ}} [[Aktobe]], [[Kazahstan]] | Boje = {{colorbox|red}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Kazahstana|FFK]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]] | Stadion = [[Centralni stadion (Aktobe)|Centralni stadion]] | Kapacitet = 12.805 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Bikhambetova Sharipa | Menadžer = {{ZD|KAZ}} [[Vladimir Nikitenko]] | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 5. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Kazahstana 2025.|2025.]] | Webstranica = [http://www.fc-aktobe.kz/ fc-aktobe.kz] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _fcaktobe14h | uzorak_t1 = _fcaktobe14h | uzorak_dr1 = _fcaktobe14h | uzorak_š1 = _fcaktobe14h | uzorak_č1 = _fcaktobe14h | lijeva ruka1 = 000000 | tijelo1 = 000000 | desna ruka1 = 000000 | šorc1 = 000000 | čarape1 = 000000 | uzorak_lr2 = _fcaktobe14a | uzorak_t2 = _fcaktobe14a | uzorak_dr2 = _fcaktobe14a | uzorak_š2 = _fcaktobe14a | uzorak_č12 = _fcaktobe14a | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF | }} '''FC Aktobe''' ({{jez-kk|Aқtөbe Futbol Klubы}}) jest profesionalni nogometni klub iz smješten u gradu [[Aktobe]], [[Kazahstan]]. Takmiči se u [[Premijer liga Kazahstana|Premijer ligi Kazahstana]]. Klub je osnovan 1967. godine. Ima pet titula prvaka države, dok je prvu titulu osvojio tek 2005. godine. Također je 2008. osvojio nacionalni kup, te je tri puta osvojio superkup. Nadimak kluba je ''Crveno-Bijeli''. Tradicionalne boje su bordo i bijela. Domaće utakmice igra na [[Centralni stadion (Aktobe)|Centralnom stadionu]] u Aktobeu. ==Historija== ===SSSR period=== 1936. godine Dynamo Aktyubinsk je uzeo učešće u Sovjetskom kupu. Plasirali su se među 64 najbolje ekipe gdje su dočekali [[CDKA Moscow]], poraženi su sa 4-0. Nakon toga grad [[Aktobe]] nije imao veći fudbalski klub punih 30 godina. Službena historija kluba počinje 1967. godine, kada ''Aktyubinets'' dobija status profesionalnog kluba. Kao profesionalni klub je odigrao 3 sezone, međutim narednih sedam sezona sa nastupali u nižim ligama SSSR-a. U tom periodu osvojili su tri naslova prvaka Sovjetske treće lige. ===Kazahstan=== Nakon nezavisnosti [[Kazahstan]]a klub nastupa u prvom rangu kazahstanskog nogometa. U prvim sezona je ostvario veoma slabe rezultate. Konstantno je završavao u donjem dijelu tabele. Jedini uspjeh iz tog perioda je bilo osvojeno četvrto mjesto i plasman u finale kupa. U finalu je igrao protiv [[FC Vostok|Vostoka]], meč su izgubili sa 1-0. Sredinom 90-ih mnogi gradovi u [[Kazahstan]]u su vratila prethodna imena. 1996. godine klub je preimnovan u ''Aktobemunai'', ali godinu dana kasnije klub još jednom mijenja ime u ''Aktobe''. 1997. godine klub je ispao iz prve lige u koju se vratio tek u novom stoljeću. Povratak je donio još jednu promjenu imena ovaj put u ''Aktobe-Lento''. Pod ovim nazivom klub osvaja ligu 2001. godine. U naredne tri sezone zauzima četvrto i peto mjesto. 2005. godine osvaja prvenstvo Kazahstana, a 2006. godine učestvuje u 14. po redu kupu Komonvelta, a u sezoni 2006-07. nastupa u kvalifikacijama za [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]]. Ponovo osvajaju ligu Kazahstana 2007. godine. 2009. godine osvaja drugo mjesto u CIS kupu. U sezoni 2009-10. nastupa u trećem kolu kvalifikacija za [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]]. Aktobe je jedini klub u [[Kazahstan]]u koji je tri puta zaredom osvojio nacionalno prvenstvo. Aktobe važi za najveći kazahstanski klub i predstavlja ponos [[Kazahstan]]a. 2013. godine Aktobe postaje prvak [[Kazahstan]]a po 5 put. ==Naziv kluba== *[[1967.]]–[[1995.]] Aktyubinets *[[1996.]]–[[1997.]] Aktobemunai *[[1997.]]–[[2000.]] Aktobe *[[2000.]]–[[2005.]] Aktobe-Lento *[[2005.]] Aktobe ==Uspjesi== * '''[[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (5)''': 2005, 2007, 2008, 2009, 2013 **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (2)''': 2006, 2010 * '''[[Druga nogometna liga Kazahstana|Druga liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2000 * '''[[Kup Kazahstana u nogometu|Nacionalni kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2008 **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (2)''': 1994 * '''[[Superkup Kazahstana u nogometu|Superkup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (3)''': 2008, 2010, 2014 * '''[[Komonvelt kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 2010 ==Evropski nastupi== {| class="wikitable" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Država ! Ekipa ! Domaćin ! Gost ! Ukupno |- | [[UEFA Liga prvaka 2006/2007.|2006–07]] | <center>[[UEFA Liga prvaka]] | <center>1Q |{{ZD|LAT}} | [[FK Liepājas Metalurgs|Liepājas Metalurgs]] | <center>1–1 | <center>0–1 | <center>1–2 |- | [[Kup UEFA 2007/2008.|2007–08]] | <center>[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | <center>1Q |{{ZD|AUT}} | [[SV Mattersburg|Mattersburg]] | <center>1–0 | <center>2–4 | <center>3–4 |- | [[UEFA Liga prvaka 2008/2009.|2008–09]] | <center>[[UEFA Liga prvaka]] | <center>1Q |{{ZD|MOL}} | [[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] | <center>1–0 | <center>0–4 | <center>1–4 |- | rowspan=2|[[UEFA Liga prvaka 2009/2010.|2009–10]] | rowspan=2|<center>[[UEFA Liga prvaka]] | <center>2Q |{{ZD|ISL}} | [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] | <center>2–0 | <center>4–0 | <center>6–0 |- | <center>3Q |{{ZD|IZR}} | [[Maccabi Haifa FC|Maccabi Haifa]] | <center>0–0 | <center>3–4 | <center>3–4 |- | [[UEFA Evropska liga 2009/2010.|2009–10]] | <center>[[UEFA Evropska liga]] | <center>Play-off |{{ZD|NJE}} | [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]] | <center>0–2 | <center>3–6 | <center>3–8 |- | rowspan=2|[[UEFA Liga prvaka 2010/2011.|2010–11]] | rowspan=2|<center>[[UEFA Liga prvaka]] | <center>2Q |{{ZD|GRU}} | [[FC Metalurgi Rustavi|Olimpi Rustavi]] | <center>2–0 | <center>1–1 | <center>3–1 |- | <center>3Q |{{ZD|IZR}} | [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] | <center>1–0 | <center>1–3 | <center>2–3 |- | [[UEFA Evropska liga 2010/2011.|2010–11]] | <center>[[UEFA Evropska liga]] | <center>Play-off |{{ZD|HOL}} | [[AZ (football club)|AZ]] | <center>2–1 | <center>0–2 | <center>2–3 |- | rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2011/2012.|2011–12]] | rowspan=2|<center>[[UEFA Evropska liga]] | <center>2Q |{{ZD|MAĐ}} | [[Kecskeméti TE|Kecskeméti]] | <center>0–0 | <center>1–1 | <center>1–1 (a) |- | <center>3Q |{{ZD|RUS}} | [[FC Alania Vladikavkaz|Alania Vladikavkaz]] | <center>1–1 | <center>1–1 | <center>2–2 (2–4) (p) |- | rowspan=3|[[UEFA Evropska liga 2012/2013.|2012–13]] | rowspan=3|<center>[[UEFA Evropska liga]] | <center>1Q |{{ZD|GRU}} | [[FC Torpedo Kutaisi|Torpedo Kutaisi]] | <center>1–0 | <center>1–1 | <center>2–1 |- | <center>2Q |{{ZD|MOL}} | [[FC Milsami|Milsami]] | <center>3–0 | <center>2–4 | <center>5–4 |- | <center>3Q |{{ZD|BEL}} | [[KRC Genk]] | <center>1–2 | <center>1–2 | <center>2–4 |- | rowspan=4 | [[UEFA Evropska liga 2013/2014.|2013–14]] | rowspan=4 | <center>[[UEFA Evropska liga]] | <center>1Q |{{ZD|ARM}} | [[Gandzasar FC|Gandzasar]] | <center>2–1 | <center>2–1 | <center>4–2 |- | <center>2Q |{{ZD|NOR}} | [[IL Hødd|Hødd]] | <center>2–0 | <center>0–1 | <center>2–1 |- | <center>3Q |{{ZD|ISL}} | [[Breiðablik UBK|Breiðablik]] | <center>1–0 | <center>0–1 | <center>1–1 (2–1) (p) |- | <center>Play-off |{{ZD|UKR}} | [[FK Dinamo Kijev|Dinamo Kijev]] | <center>2–3 | <center>1–5 | <center>3–8 |- | rowspan=2 | [[UEFA Liga prvaka 2014/2015.|2014–15]] | rowspan=2 | <center>[[UEFA Liga prvaka]] | <center>2Q |{{ZD|GRU}} | [[Dinamo Tbilisi]] | <center>3-0 | <center>1-0 | <center>4-0 |- | <center>3Q |{{ZD|RUM}} | [[FC Steaua Bukurešt|Steaua Bukurešt]] | <center>2-2 | <center>1-2 | <center>3-4 |- | [[UEFA Evropska liga 2014/2015.|2014-15.]] | <center>[[UEFA Evropska liga]] | <center>Play-off |{{ZD|POLJ}} | [[Legia Varšava]] | <center>0-1 | <center>0-2 | <center>0-3 |- |} ==Rekordi u prvoj ligi Kazahstana== {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | <div align="left"> {| id="toc" width="90%" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! align="center" style="background:white" width="100%" | <div style="float:right;width:30px;"> </div><center>{{color|#2a52be|Rekorderi kluba po broju odigranih utakmica}}</center> |- |- bgcolor="white" ! width="65" % |<center>{{color|#2a52be|Igrači}}</center> ! width="35" % |<center>{{color|#2a52be|Utakmice}}</center> |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Samat Smakov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''172''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Yuriy Logvinenko]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''157''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|RUS}} [[Marat Khairullin]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''157''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Dmitri Yurist]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''155''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|UKR}} [[Oleksandr Mitrofanov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''149''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Igor Kister]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''149''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Erlan Tahžarikov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''148''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Aleksandr Savčenko]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''143''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Kairat Ashirbekov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''141''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|UKR}} [[Petro Badło]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''140''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Bahyerut Kyeruzyerlaev]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''133''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Emil Kenzhesariev]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''129''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|RUS}} [[Andrei Gennadyevich]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''125''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|RUS}} [[Konstantin Golovskoy]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''118''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Andrei Nesmeyanov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''118''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Andrei Gusev]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''116''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|UKR}} [[Vitali Kicak]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''115''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Vladimir Loginov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''113''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Andrei Miroshnichenko]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''110''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Valeri Labunec]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''105''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Maksim Samčenko]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''104''' |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | <div align="left"> {| id="toc" width="90%" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! align="center" style="background:white" width="100%" | <div style="float:right;width:30px;"> </div><center>{{color|#2a52be|Rekorderi kluba po broju postignutih golova}}</center> |- |- bgcolor="white" ! width="65" % |<center>{{color|#2a52be|Igrači}}</center> ! width="35" % |<center>{{color|#2a52be|Golovi}}</center> |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Marat Khairullin]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''55''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Andrei Miroshnichenko]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''53''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Dmitri Yurist]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''44''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Kairat Ashirbekov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''37''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|RUS}} [[Konstantin Golovskoy]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''36''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|MOL}} [[Sergei Rogačev]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''32''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Samat Smakov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''31''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Murat Tlešev]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''30''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|UKR}} [[Oleksandr Mitrofanov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''26''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Vladimir Loginov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''26''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|RUS}} [[Sergei Strukov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''21''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Emil Kenzhesariev]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''21''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|RUS}} [[Vladimir Korolev]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''17''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Urazbaev Rinat]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''14''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Sergei Ditkovski]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''14''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Sergei Lisenkov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''13''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Vitali Kicak]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''12''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|SEN}} [[Malick Mané]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''12''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Vitali Macheryakov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''10''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Andrei Vogomolov]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''10''' |- style="vertical-align: top;" | bgcolor="#ffffff" |{{ZD|KAZ}} [[Rafael Urazbakhtin]] | align="center" bgcolor="#ffffff" |'''9''' |} |} ==Poznati igrači== <div class="references-small" style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;"> * {{ZD|SSSR}} [[Genadi Šapkin]] * {{ZD|SSSR}} [[Vagif Kzliev]] * {{ZD|SSSR}} [[Andrzej Michalczuk]] * {{ZD|SSSR}} [[Valeri Šušljakov]] * {{ZD|SSSR}} [[Aleksandr Valentinovich]] * {{ZD|SSSR}} [[Igor Kriushenko]] * {{ZD|SSSR}} [[Fyodor Gagloyev]] * {{ZD|KAZ}} [[Andrei Karpovich]] * {{ZD|KAZ}} [[Andrei Miroshnichenko]] * {{ZD|KAZ}} [[Samat Smakov]] * {{ZD|KAZ}} [[Murat Tleshev]] * {{ZD|KAZ}} [[Dmitriy Ogai]] * {{ZD|KAZ}} [[Emil Kenzhesariev]] * {{ZD|RUS}}* {{ZD|KAZ}} [[Konstantin Golovskoy]] * {{ZD|RUS}}{{ZD|KAZ}} [[Alexei Kosolapov]] * {{ZD|RUS}}{{ZD|KAZ}} [[Andrei Gennadyevich]] * {{ZD|RUS}}{{ZD|KAZ}} [[Aleksei Muldarov]] * {{ZD|RUS}}{{ZD|KAZ}} [[Marat Khairullin]] * {{ZD|RUS}}{{ZD|KAZ}} [[Taras Tsarikayev]] * {{ZD|RUS}} [[Andrei Pahtusov]] * {{ZD|RUS}} [[Andrei Rumyantsev]] * {{ZD|RUS}} [[Sergei Strukov]] * {{ZD|RUS}} [[Sergei Sergeyevich]] * {{ZD|UZB}} [[Timur Kapadze]] * {{ZD|UZB}} [[Alexander Geynrikh]] * {{ZD|UZB}} [[Marat Bikmaev]] * {{ZD|UZB}} [[Jafar Irismetov]] * {{ZD|UKR}} [[Valeriy Kriventsov]] * {{ZD|BJE}} [[Andrei Lavrik]] * {{ZD|MOL}} [[Serghei Rogaciov]] * {{ZD|MOL}} [[Serghei Covalciuc]] * {{ZD|LIT}} [[Arūnas Klimavičius]] * {{ZD|BIH}} [[Darko Maletić]] * {{ZD|SRB}} [[Zoran Kostić]] * {{ZD|KAM}} [[Titi Essomba]] * {{ZD|SEN}} [[Malick Mané]] * {{ZD|TRI}} [[Robert Primus]] * {{ZD|ARM}} [[Robert Arzumanjan]] * {{ZD|ARM}} [[Markos Pizzelli]] * {{ZD|BRA}} [[Danilo Neko]] </div> == Tehnički sponzori == Trenutno, tehnički sponzor kluba je Njemačka firma [[Addidas]]. {| id="toc" style="width:35%; margin:0 2em;" |- style="background:#CC0000; text-align:center;" |<span style="color:#fff;">'''Godina'''</span> |<span style="color:#fff;">'''Tehnički sponzor'''</span> |- |1974-2007|| {{ZD|ITA}} [[Lotto]] |- |2007-2008|| {{ZD|SAD}} [[Nike]] |- |2008|| {{ZD|NJE}} [[Adidas]] |} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20140704102733/http://www.fc-aktobe.kz/ Službena stranica] * [http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=4625 Aktobe na Soccerbase] * [http://www.transfermarkt.com/fk-aktobe/startseite/verein/10157/saison_id/2014 Aktobe na Transfermarkt] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=79973/domestic/ Aktobe na zvaničnoj stranici UEFA-e] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Kazahstanu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1967.]] gwyv7vycd4xkihdxsbkq1fsyhx4gny5 14 372459 3836963 3772662 2026-04-24T09:12:46Z KWiki 9400 3836963 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Developmental psychology}} {{Kategorija|Razvojna psihologija}} [[Kategorija:Grane psihologije|Razvojna]] [[Kategorija:Ljudski razvoj|Razvojna psihologija]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju|Razvojna psihologija]] [[Kategorija:Razvoj djeteta|Razvojna psihologija]] su006sy475phwfcf6jf8pbuxrgnu55j 0 374627 3836795 3835774 2026-04-23T15:06:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836795 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Edina Papo | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|4|9}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | obrazovanje = Akademija ruskog baleta "A. J. Vaganova" i Konzervatorij "Rimski Korsakov" u [[Sankt Peterburg|St. Peterburgu]], [[Rusija]]. | zanimanje = pedagog | godine_aktivnosti = | značajni_radovi = | supružnik = | nagrade = | veb-sajt = | potpis = }} '''Edina Papo''' rođ. Hadžirović<ref>{{Cite web|url=http://www.tacno.net/kultura/baletoloska-skica-liderstvo-s-pokricem/|title=Baletološka skica: LIDERSTVO S POKRIĆEM {{!}} Tacno.net|website=www.tacno.net|language=hr-HR|access-date=22. 3. 2018}}</ref> je rođena 9. aprila [[1958]]. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref name="parlamentfbih">{{Cite web |url=http://parlamentfbih.gov.ba/dom_naroda/bos/dom_naroda/organizacija/biografije/edina_papo.htm |title=Edina Papo |access-date=29. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729174210/http://parlamentfbih.gov.ba/dom_naroda/bos/dom_naroda/organizacija/biografije/edina_papo.htm |archive-date=29. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> Bila je umjetnička direktorica [[Sarajevski balet|Sarajevskog baleta]]. Kao koreografkinja i pedagoginja njena je velika zasluga za ponovni razvoj i obnavljanje baletske umjetnosti u Sarajevu u periodu od [[1996]]. godine. Baletsko školovanje je završila na Akademiji ruskog baleta "A. J. Vaganova" i na Konzervatoriju "Rimski Korsakov" u [[St. Petersburg]]u. Repertoar je obogatila predstavama bližim savremenim trendovima moderne baletne igre i aktuelnom Evropskom teatru.<ref>{{Cite web |url=http://sarajevo.co.ba/sarajevski-balet/ |title=SARAJEVSKI BALET |work=sarajevo.co.ba |access-date=22. 1. 2017 }}{{Mrtav link}}</ref> == Biografija == Rođena je u Sarajevu, gdje je paralelno sa srednjom školom stekla i baletno obrazovanje. Sa 16 godina angažovana je u Baletu Narodnog pozorišta Sarajevo gdje kao najmlađa članica ansambla počinje ostvarivati i solističke uloge. Od [[1975]]. godine radila je kao baletska igračica i povremeno pedagoginja baleta i korepetitorica uvježbačica Narodnog pozorišta Sarajevo. Zatim odlazi na studij u [[Rusija|Rusiju]]. [[1987]]. godine diplomirala je baletsku pedagogiju i metodiku klasičnog baleta na Akademiji ruskog baleta ''Vaganova'' u St. Peterburgu u klasi prof. Valentine Vasiljevne Rumjanceve, kao najbolja studentica generacije. Od 1987. radila je kao nastavnica baleta u ''Osnovnoj muzičkoj školi 29 Novembar'' i ''Srednjoj muzičkoj školi'' u Sarajevu, gdje je predavala predmete: Klasični balet, Historijski plesovi, Scensko-karakterni plesovi i Historijsko nasljeđe. Godine [[1992]]. specijalizirala je koreografiju na ''Državnom Konzervatoriju Rimski Korsakov'' u St. Peterburgu, Rusija. Tokom iste godine obavljala je poslove šefice Baleta, baletmajstorice, baletske pedagoginje i koreografkinje u Teatru Opere i Baleta Brašov, u [[Rumunija|Rumuniji]]. 1994. godine radila je u dvije kompanije u [[Izrael]]u kao koreograf ''Operete Israelit'' u [[Jerusalem]]u, i kao gošća-pedagoginja u baletnoj kompaniji ''Kibuc Ga'aton'' u [[Tel-Aviv]]u, Izrael. 1996. godine postaje pedagoginja, a 1999. godine je šefica Baleta Narodnog pozorišta Sarajevo. Od 2003. godine do 2015. obavljala funkciju direktorice Baleta Narodnog pozorišta Sarajevo, kada se Balet transformisao u samostalnu Organizacionu Jedinicu unutar Narodnog pozorišta Sarajevo.<ref name="nps">{{Cite web|url=http://nps.ba/Program.aspx?id=59&lang=BS|title=Narodno pozorište Sarajevo - v. d. umjetničkog direktora Baleta|website=nps.ba|access-date=22. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513103235/http://nps.ba/Program.aspx?id=59&lang=BS|archive-date=13. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> Povodom jubileja "Svjetski dan plesa" izjavila je: {{Citat|Ples je mnogo širi pojam od onoga što mi mislimo. Stoga, ples je folklor, ples su također službeni plesovi, ples je savremeni balet, klasični balet, ples za alternativnu baletnu scenu. Prvi koraci u razmišljanju o umjetnosti, kao i kretanju bili su svi oni koje danas nazivamo ples. 29. april je datum koji je značajan zbog velikog Jeana Georgesa Noverrea, reformatora baletne umjetnosti koji je bio preteča baletnog izvođenja koje mi danas zovemo klasični balet, kao i ono što opažamo u našim umovima, današnjeg baleta koji u BiH datira gotovo 70 godina kao profesionalna umjetnost, kao akademska umjetnost, kao nešto što je dio našeg svakodnevnog života i ono što se naziva Narodno pozorište Sarajevo.}} <ref>http://www.sarajevotimes.com/edina-papo-dance-beautiful-art-world/</ref> == Uspjesi == * Od [[1989]]. godine kada je počela koreografirati pa do danas, ostvarila je više od 30 samostalnih i cjelovečernjih baletskih premijera. Koreografije su postavljane i igrane sa umjetnicima iz BiH kao i drugih republika iz bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] i mnogih drugih [[Evropa|evropskih]] zemalja. * Osim toga mnogobrojni su njeni angažmani kao koreografkinje i u [[Opera (muzika)|operama]], [[drama]]ma, mjuziklima sa poznatim i vodećim, našim kao i stranim rediteljima. * S Baletom Narodnog pozorišta Sarajevo ostvarila je gostovanja u Parizu, Pragu, Zagrebu, Splitu, Puli, Kranju, Sežani, Portorožu, Podgorici, Beogradu, Brašovu, Ohridu, Bitolju i mnogim gradovima u BiH, sa predstavama Dubrovački kantuni, Jabuka, Pulcinella, Katarina, bosanska kraljica. * Pod njenim rukovodstvom i radom kao pedagoginje Baleta i baletmajstorice od 1997. stasali su mnogi naši solisti Baleta koji i danas u Sarajevu igraju baletni repertoar. * Jubilej 50 godina Baleta obilježen je baletom Pulcinella u koreografiji Edine Papo u izvedbi naših igrača i gostujućih prvaka iz svih krajeva svijeta. * U sezoni 2002/2003 postavila je tzv. "bjeli balet" Giselle (prema: Coralliju, Perottu, Petipi) po prvi put poslije rata u BiH. * 2003. godine značajna je po praizvedbi baleta ''Katarina, bosanska kraljica''. * Dva puta je koreografirala ceremoniju otvaranja Međunarodnog festivala [[Sarajevska zima]], a također je bila i selektorica za ples na istom Festivalu. * Česta je gošća Festivala [[Baščaršijske noći]], kao koreografkinja. * Stalna je gošća ''Monaco Dance Forum'' u [[Monte Carlo|Monte Karlu]]. * Kao pedagoginja gostovala je na ''Prix de Lausanne'', međunarodnom baletskom takmičenju. * Održala je predavanja na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu]], [[Fakultet za fizičku kulturu i sport Sarajevo|Fakultetu za fizičku kulturu i sport]], [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu]]. * Publikacije su joj štampane u Rusiji (St.Peterburg). * Godine 2010. na Međunarodnoj naučno-praktičnoj konferenciji objavljen je njen rad: ''Uticaj ruske baletske tradicije na balet u Bosni i Hercegovini'' (St.Peterburg). * U Zborniku naučnih radova Akademije ruskog baleta A. J. Vaganova, objavljen je njen rad: ''Ruski umjetnici i baletna umjetnost u Bosni i Hercegovini''. * Objavljivala tekstove o baletu u dnevnom listu [[Oslobođenje]]. * Bila recenzentica za monografiju 50 godina Baleta - ''Sarajevska baletna scena 1950-2000'', autora Halida Kuburovića. * Napisala prikaz za knjigu ''Umjetnost orijentalnog plesa'', autorice Enise Imamović. * Međunarodni plesni magazin objavljivan na Engleskom i Španskom jeziku - Engleska. * Orchestra - časopis za umjetničku igru, [[Srbija]].<ref name="nps" /> * Umjetnička je direktorica [[Balet fest Sarajevo|Balet festa Sarajevo]].<ref>{{Cite web|url=http://www.slobodnaevropa.org/a/papo-balet-fest-na-putu-da-ponovo-objedini-region/25099480.html|title=Balet fest na putu da ponovo objedini region|website=Radio Slobodna Evropa|access-date=22. 1. 2017}}</ref> == Nagrade == * Prva nagrada za koreografiju - nagrada za originalnost i umjetničku vrijednost baletske predstave ''Fantastična simfonija'' na muziku [[Hector Berlioz|Hectora Berlioza]], na međunarodnom festivalu koreografije Jaš, Rumunija, [[1993]]. godine. * Dobitnica je počasnog Priznanja za doprinos razvoju baletne umjetnosti u Rumuniji, Opera Brašov, Rumunija. * Nagrađena je 1999. godine srebrenim brošem za umjetnost, časopisa za ženu i porodicu - Žena 21. * Najuspješnija žena u oblasti umjetnosti i kulture BiH za 2002. godinu prema magazinu Žena 21. * Dobitnica je Nagrade ''Jedna od 1000 uspješnih žena svijeta za 2005. godinu'' koju dodjeljuje American Biographical Institute Board of International Research. * Dobitnik je nagrade Isa beg Ishaković 2010. godine, Laureat za umjetnost.<ref name="nps" /> == Društvenopolitički angažman == * Predsjednica je Komisije za kulturu ''Jevrejske Opštine Sarajevo'' i K.P.H.D. ''La Benevolencija''.<ref name="nps" /> * Bila je zastupnica u Skupštini [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] u dva mandata. * Politički je bila angažovana u Parlamentu [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref name="parlamentfbih" /> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://nps.ba/Program.aspx?id=111&lang=BS Edina Papo]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} na nps.ba {{DEFAULTSORT:Papo, Edina}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke balerine]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] c7o63f9utgn7acvptxjj9qa6xab3w0y 0 377683 3836787 3632253 2026-04-23T14:22:45Z AnToni 2325 /* 30px|alt=|link= Biatlon */ 3836787 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država na takmičenju | NOK = ROU | NOK_ime = [[Rumunski olimpijski komitet]] | takmičenje_dativ = Zimskim olimpijskim igrama | godina = 1984. | veb-sajt = {{url|www.cosr.ro}} | lokacija_dativ = [[Sarajevo|Sarajevu]] (Jugoslavija) | datum_početka = 8 | datum_završetka = 19. februar 1984. | takmičari = 19 | takmičari_muškarci = 16 | takmičari_žene = 3 | sportovi = 6 | nosilac_zastave = [[Dorel Cristudor]] | plasman = | zlato = 0 | srebro = 0 | bronza = 0 | službenici = | učešća = auto | početna_godina = 1928 }} '''[[Rumunija]]''' se takmičila na '''[[Zimske olimpijske igre 1984.|Zimskim olimpijskim igrama 1984]]''' u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Jugoslavija]]. == Sudionici po sportovima == {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- ! Sport ! Muškarci <br>[[File:Mars symbol (heavy dark blue).svg|14px]] ! Žene <br> [[File:Symbol venus.svg|10px]] ! Ukupno |- | align=left| [[Alpsko skijanje]] || 2 || 1 || 3 |- | align=left| [[Biatlon]] || 5 || 0 || 5 |- | align=left| [[Bob]] || 5 || 0 || 5 |- | align=left| [[Skijaško trčanje]] || 0 || 1 || 1 |- | align=left| [[Sankanje]] || 2 || 1 || 3 |- | align=left| [[Brzo klizanje]] || 2 || 0 || 2 |- ! ''' Ukupno ''' ( 6 ) !! 16 !! 3 !! 19 |} ==[[File:alpine skiing pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Alpsko skijanje== {{Glavni|Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984.}} ;Muškarci {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Ime !rowspan="2"|Disciplina !colspan="2"|Utrka 1 !colspan="2"|Utrka 2 !colspan="2"|Ukupno |- !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. |- |[[Mihai Bîră]] |rowspan="2"|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - veleslalom (muškarci)|Veleslalom]] |align="center"|1:32.04 |align="center"|46 |align="center"|1:34.45 |align="center"|46 |align="center"|3:06.49 |align="center"|45 |- |[[Zolt Balazs]] |align="center"|1:31.00 |align="center"|44 |align="center"|1:31.41 |align="center"|41 |align="center"|3:02.41 |align="center"|41 |- |[[Mihai Bîră]] |rowspan="2"|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - slalom (muškarci)|Slalom]] |align="center"|DNF |align="center"|&ndash; |align="center"|&ndash; |align="center"|&ndash; |align="center"|DNF |align="center"|&ndash; |- |[[Zolt Balazs]] |align="center"|59.01 |align="center"|30 |align="center"|DSQ |align="center"|&ndash; |align="center"|DSQ |align="center"|&ndash; |} ;Žene {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Ime !rowspan="2"|Disciplina !colspan="2"|Utrka 1 !colspan="2"|Utrka 2 !colspan="2"|Ukupno |- !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. |- |[[Liliana Ichim]] |[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - veleslalom (žene)|Veleslalom]] |align="center"|1:14.17 |align="center"|41 |align="center"|1:17.91 |align="center"|35 |align="center"|2:32.08 |align="center"|35 |- |[[Liliana Ichim]] |[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - slalom (žene)|Slalom]] |align="center"|DNF |align="center"|&ndash; |align="center"|&ndash; |align="center"|&ndash; |align="center"|DNF |align="center"|&ndash; |} ==[[File:Biathlon pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Biatlon== {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1984.}} ;Muškarci {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !Disciplina !Ime !Promašaji <sup>1</sup> !Vrijeme !Poz. |- |rowspan="3"|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - sprint|Sprint]] |[[Imre Lestyan]] |align="center"|4 |align="center"|36:42.8 |align="center"|52 |- |[[Francisc Forika]] |align="center"|4 |align="center"|35:59.8 |align="center"|48 |- |[[Gheorghe Berdar]] |align="center"|3 |align="center"|35:20.2 |align="center"|41 |} {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !Disciplina !Ime !Vrijeme !Kazne !Korigovano vrijeme <sup>2</sup> !Poz. |- |rowspan="3"|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - 20 km|Pojedinačno]] |[[Vladimir Todaşcă]] |align="center"|1'20:00.9 |align="center"|8 |align="center"|1'28:00.9 |align="center"|50 |- |[[Mihai Rădulescu (biatlonac)|Mihai Rădulescu]] |align="center"|1'19:18.1 |align="center"|8 |align="center"|1'27:18.1 |align="center"|49 |- |[[Imre Lestyan]] |align="center"|1'19:26.6 |align="center"|6 |align="center"|1'25:26.6 |align="center"|43 |} ;Muškarci štafeta 4 x 7.5&nbsp;km {|class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" |- !rowspan=2|Imena !colspan=3|Utrka |- !Promašaji <sup>1</sup> !Vrijeme !Poz. |- |[[Vladimir Todaşcă]]<br />[[Mihai Rădulescu (biatlonac)|Mihai Rădulescu]]<br />[[Imre Lestyan]]<br />[[Gheorghe Berdar]] |align=center|2 |align=center|1'47:44.8 |align=center|13 |} : <sup>1</sup> Takmičari moraju odskijati kazneni krug od 150 m po promašenoj meti. : <sup>2</sup> Jedna minuta dodana po promšenoj meti. ==[[File:bobsleigh pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Bob== {{Glavni|Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984.}} {|class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Sanke !rowspan="2"|Imena !rowspan="2"|Disciplina !colspan="2"|Trka 1 !colspan="2"|Trka 2 !colspan="2"|Trka 3 !colspan="2"|Trka 4 !colspan="2"|Ukupno |- !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. |- |align="center"|ROU-1 |[[Dorin Degan]]<br />[[Cornel Popescu]] |[[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - dvosjed|Dvosjed]] |align="center"|53.90 |align="center"|24 |align="center"|53.57 |align="center"|21 |align="center"|53.18 |align="center"|24 |align="center"|53.41 |align="center"|24 |align="center"|3:34.06 |align="center"|23 |- |align="center"|ROU-2 |[[Ion Duminicel]]<br />[[Costel Petrariu]] |[[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - dvosjed|Dvosjed]] |align="center"|53.18 |align="center"|19 |align="center"|53.26 |align="center"|16 |align="center"|52.63 |align="center"|16 |align="center"|53.29 |align="center"|22 |align="center"|3:32.36 |align="center"|18 |} {|class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Sanke !rowspan="2"|Imena !rowspan="2"|Disciplina !colspan="2"|Trka 1 !colspan="2"|Trka 2 !colspan="2"|Trka 3 !colspan="2"|Trka 4 !colspan="2"|Ukupno |- !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. |- |align="center"|ROU-1 |[[Dorin Degan]]<br />[[Cornel Popescu]]<br />[[Gheorghe Lixandru]]<br />[[Costel Petrariu]] |[[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - četverosjed|Četverosjed]] |align="center"|50.58 |align="center"|6 |align="center"|50.88 |align="center"|5 |align="center"|51.06 |align="center"|8 |align="center"|51.24 |align="center"|8 |align="center"|3:23.76 |align="center"|7 |} ==[[File:Cross country skiing pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Skijaško trčanje== {{Glavni|Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984.}} ;Žene {|class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" |- !rowspan=2|Disciplina !rowspan=2|Ime !colspan=2|Utrka |- !Vrijeme !Poz. |- |[[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - 5 km (žene)|5 km]] |[[Livia Reit]] |align=center|18:51.6 |align=center|32 |- |[[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - 10 km (žene)|10 km]] |[[Livia Reit]] |align=center|36:20.9 |align=center|42 |} ==[[File:luge pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Sankanje== {{Glavni|Sankanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984.}} ;[[Sankanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - muškarci|Muškarci]] {|class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Ime !colspan="2"|Trka 1 !colspan="2"|Trka 2 !colspan="2"|Trka 3 !colspan="2"|Trka 4 !colspan="2"|Ukupno |- !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. |- |[[Ioan Apostol]] |align="center"|46.388 |align="center"|7 |align="center"|DSQ |align="center"|&ndash; |align="center"|&ndash; |align="center"|&ndash; |align="center"|&ndash; |align="center"|&ndash; |align="center"|DSQ |align="center"|&ndash; |} '''Parovi (muškarci)''' {|class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Imena !colspan="2"|Trka 1 !colspan="2"|Trka 2 !colspan="2"|Ukupno |- !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. |- |[[Ioan Apostol]]<br />[[Laurenţiu Bălănoiu]] |align="center"|42.918 |align="center"|11 |align="center"|42.742 |align="center"|10 |align="center"|1:25.660 |align="center"|11 |} ;[[Sankanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - žene|Žene]] {|class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Ime !colspan="2"|Trka 1 !colspan="2"|Trka 2 !colspan="2"|Trka 3 !colspan="2"|Trka 4 !colspan="2"|Ukupno |- !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. !Vrijeme !Poz. |- |[[Gabriela Haja]] |align="center"|42.710 |align="center"|11 |align="center"|43.553 |align="center"|19 |align="center"|42.668 |align="center"|13 |align="center"|42.509 |align="center"|13 |align="center"|2:51.440 |align="center"|14 |} ==[[File:Speed skating pictogram.svg|30px|alt=|link=]] Brzo klizanje== {{Glavni|Brzo klizanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984.}} ;Muškarci {|class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" |- !rowspan=2|Disciplina !rowspan=2|Ime !colspan=2|Utrka |- !Vrijeme !Poz. |- |[[Brzo klizanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - 500 m (muškarci)|500 m]] |[[Dezsö Jenei]] |align=center|39.72 |align=center|25 |- |[[Brzo klizanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - 1000 m (muškarci)|1000 m]] |[[Dezsö Jenei]] |align=center|1:21.14 |align=center|34 |- |[[Brzo klizanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - 1500 m (muškarci)|1500 m]] |[[Tibor Kopacz]] |align=center|2:02.38 |align=center|22 |- |[[Brzo klizanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - 5000 m|5000 m]] |[[Tibor Kopacz]] |align=center|7:32.69 |align=center|19 |- |[[Brzo klizanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 - 10000 m|10.000 m]] |[[Tibor Kopacz]] |align=center|15:23.95 |align=center|24 |} ==Reference== *[https://web.archive.org/web/20120608063303/http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm Službeni olimpijski izvještaji] * [http://www.sports-reference.com/olympics/winter/1984/ Svi rezultati sa ZOI 1984] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200417042618/https://www.sports-reference.com/olympics/winter/1984/ |date=17. 4. 2020 }} {{Zemlje na ZOI 1984.}} [[Kategorija:Države na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] [[Kategorija:Rumunija na Olimpijskim igrama|1984]] [[Kategorija:1984. u Rumuniji]] 95oqm9ebkdpcyf97x8t7lxfjtebos3t 0 380707 3836854 3524213 2026-04-23T23:54:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836854 wikitext text/x-wiki {{Infokutija himna |naslov = Fair Antigua, We Salute Thee |latinica = |naslov-bs = Prekrasna Antigva, pozdravljamo te! |slika = Flag A and B photo.jpg |veličina_slike = 220px |opis_slike = |država = {{ZD|ATG}} [[Antigva i Barbuda]] |jezik = [[Engleski jezik|engleski]] |tekstopisac = Novelle Hamilton Richards |kompozitor = Walter Garnet Picart Chambers |ostali_nazivi = |prihvaćena = 1967. |zvuk = |naslov_zvuka = Fair Antigua, We Salute Thee (Instrumental) |bilješke = }} "'''Fair Antigua, We Salute Thee'''" ("Prekrasna Antigva, pozdravljamo te!") jest državna himna [[Antigva i Barbuda|Antigve i Barbuda]]. Napisao ju je [[Novelle Hamilton Richards]] a komponovao ju je [[Walter Garnet Picart Chambers]]. Usvojena je nakon proglašavanja nezavisnosti države 1981. "[[God Save the King]]" i dalje je kraljevska himna.<ref name=nationalsymb>{{cite web |url=http://www.antiguanet.net/national_symbols.htm |title=National Symbols Of Antigua & Barbuda |access-date=28. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113091335/http://www.antiguanet.net/national_symbols.htm |archive-date=13. 1. 2012 |url-status=dead }}</ref> == Tekst == :Fair Antigua and Barbuda :We thy sons and daughters stand :Strong and firm in peace or danger, :To safeguard our native land: :We commit ourselves to building :A true nation, brave and free! :Ever striving, ever seeking :Dwell in love and unity. :Raise the standard! Raise it boldly! :Answer now to duty call: :To the service of your country, :Sparing nothing giving all! :Gird your loins and join the battle :Gainst fear hate and poverty: :Each endeavouring, all achieving, :Live in peace where man is free! :God of nations, let thy blessing :Fall upon this land ours :Rain and sunshine ever sending :Fill her fields with crops and flowers: :We, her children do implore thee: :Give us strength, faith, loyalty: :Never failing, all enduring :To defend her liberty. ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linkovi== * [http://nationalanthems.me/antigua-and-barbuda-fair-antigua-we-salute-thee/ Streaming himne ''Fair Antigua, We Salute Thee'' sa stihovima i dodatnim informacijama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619152313/http://nationalanthems.me/antigua-and-barbuda-fair-antigua-we-salute-thee/ |date=19. 6. 2018 }} {{Himne Sjeverne Amerike}} [[Kategorija:Državne himne]] ala0bzf43eoznjrqwns4n7no74cag2u 0 381239 3836969 3665696 2026-04-24T09:28:02Z Makenzis 98619 3836969 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #00AAFF | Ime kluba = '''FK Astana''' | Puno ime = Fudbalski klub Astana | Grb = FK Astana (grb).png | Nadimak = | Osnovan = [[2009.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|KAZ}} [[Astana]] | Boje = {{colorbox|#00AAFF}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Kazahstana|FFK]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]] | Stadion = [[Astana Arena]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/astana-arena/ |title=Astana Arena|work=stadiumguide.com|access-date= 12. 6. 2018}}</ref> | Kapacitet = 30.254 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 2. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Kazahstana 2025.|2025.]] | Webstranica = [http://www.fca.kz/rus/ fca.kz] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _astana1819h | uzorak_t1 = _astana1819h | uzorak_dr1 = _astana1819h | uzorak_š1 = _astana1819h | uzorak_č1 = _astana1819h | lijeva ruka1 = FFFFFF | tijelo1 = FFFFFF | desna ruka1 = FFFFFF | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = ffff00 | uzorak_lr2 = _astana1819a | uzorak_t2 = _astana1819a | uzorak_dr2 = _astana1819a | uzorak_š2 = _astana1819a | uzorak_č2 = _astana1819a | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = 00AAFF | }} '''FK Astana''' ({{jez-kk|Астана Футбол Клубы}}) [[nogomet]]ni je klub iz [[Astana|Astane]]. Takmiči se u [[Premijer liga Kazahstana|Premijer ligi Kazahstana]]. == Historija == Osnovan je 1. januara 2009. kao ''FK Lokomotiv Astana'' spajanjem klubova ''Megasport'' i ''Alma-Ata''. Sadašnje ime usvaja 2011. Ubrzo postaje jedan od najboljih klubova u Kazahstanu. Domaće prvenstvo je osvojio šest puta, dok je nacionalni kup osvajao 2010, 2012. i 2016. U evropskim takmičenjima debitovao je u sezoni 2013/14, kada je u okviru kvalifikacija za Evropsku ligu igrao protiv bugarskog [[PFK Botev Plovdiv|Boteva]] iz [[Plovdiv]]a. Tradicionalne boje su plava i bijela. Domaće utakmice igra na stadionu [[Astana Arena]]. ==Uspjesi== *'''[[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (7)''': 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022. **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (2)''': 2009, 2013. *'''[[Kup Kazahstana u nogometu|Kup Kazahstana]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (3)''': 2010, 2012, 2016. *'''[[Superkup Kazahstana u nogometu|Superkup Kazahstana]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (6)''': 2011, 2015, 2018, 2019, 2020, 2023. **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (4)''': 2013, 2016, 2017, 2021. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [http://www.fca.kz/rus/ Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421075308/http://fca.kz/rus/ |date=21. 4. 2014 }} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=2600605/profile/index.html Astana] na zvaničnoj stranici UEFA-e [[Kategorija:FK Astana]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Kazahstanu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 2009.]] f95gjdvf536scdcg2vm36ponqwvwns6 0 381710 3836992 3665700 2026-04-24T10:18:13Z Makenzis 98619 3836992 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #0062c4 | Boja2 = #FFD700 | Ime kluba = '''FK Kairat''' | Puno ime = Fudbalski klub Kairat | Grb = | Nadimak = ''Narodni klub'' | Osnovan = [[1954.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|KAZ}} [[Almati]], [[Kazahstan]] | Boje = {{colorbox|yellow}} {{colorbox|blue}} | Federacija = [[Nogometni savez Kazahstana|FFK]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]] | Stadion = [[Centralni stadion (Aktobe)|Centralni stadion]] <ref>* http://www.dessosports.com/sports/football/football-projects/almaty-central-stadium-kazakhstan</ref> | Kapacitet = 23.804 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Kairat Boranbayev | Menadžer = {{ZD|SLK}} Aliaksej Šipleuski | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 1. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Kazahstana 2025.|2025.]] | Webstranica = [http://www.fckairat.kz/ fckairat.kz] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _kairat14yellow | uzorak_t1 = _kairat14yellow | uzorak_dr1 = _kairat14yellow | uzorak_š1 = _kairat14yellow | uzorak_č1 = _kairat14yellow | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = | čarape1 = | uzorak_lr2 = _thinwhiteborder | uzorak_t2 = _kairat14blue | uzorak_dr2 = _thinwhiteborder | uzorakš2 = _kairat14blue | uzorakč2 = _kairat14blue | lijeva ruka2 = 0062c4 | tijelo2 = | desna ruka2 = 0062c4 | šorc2 = | čarape2 = | uzorak_lr3 = _black_stripes | uzorak_t3 = _kairat14stripes | uzorak_dr3 = _black_stripes | uzorakš3 = _kairat14yellow | uzorakč3 = _kairat14black | lijeva ruka3 = FFD700 | tijelo3 = | desna ruka3 = FFD700 | šorc3 = | čarape3 = | }} '''Fudbalski klub Kairat''' je profesionalni nogometni klub koji je smješten u gradu [[Almati]], [[Kazahstan]]. Takmiči se u [[Premijer liga Kazahstana|Premijer ligi Kazahstana]]. Klub je osnovan 1954. godine kao ''Dinamo Alma-Ata'' da bi godinu dana kasnije promijenio ime ''Urozhai''. Pod sadašnjim imenom nastupa od 1956. godine. Bio je najuspješniji kazahstanski klub u vrijeme [[SSSR]]-a. Prvenstvo Kazahstana je osvojio dva puta, dok je pobjednik nacionalnog kupa bio šest puta. Nadimak kluba je ''Narodni klub''. Tradicionalne boje su žuta i plava. Od 1957. godine domaće utakmice igra na [[Centralni stadion (Aktobe)|Centralnom stadionu]] u Almatiju. ==Uspjesi== * '''[[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (4)''': 1992, 2004, 2020, 2024 * '''[[Druga nogometna liga Kazahstana|Druga liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2009 * '''[[Kup Kazahstana u nogometu|Nacionalni kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (9)''': 1992, 1996, 1999, 2001, 2003, 2014, 2015, 2017, 2018 * '''[[Superkup Kazahstana u nogometu|Superkup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 2016, 2017 **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (3)''': 2015, 2018, 2019 == Evropski nastupi == {| class="wikitable" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Klub ! Domaćin ! Gost ! Ukupno |- | [[Kup UEFA 2002/2003.|2002–03]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | QR | {{flagicon|SRB}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] | 0–2 | 0–3 | '''0–5''' |- | [[UEFA Liga prvaka 2005-2006.|2005–06]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{flagicon|SLK}} [[FC Petržalka akadémia|Artmedia Bratislava]] | 2–0 | 1–4 | '''3–4''' |- | [[Kup UEFA 2006/2007.|2006–07]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | 1Q | {{flagicon|MAĐ}} [[Videoton FC|Fehérvár]] | 2–1 | 0–1 | '''2–2''' |- |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga 2014/2015.|2014–15]] |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|ALB}} [[FK Kukësi|Kukësi]] | 1–0 | 0–0 | '''1–0''' |- | 2Q | {{flagicon|DAN}} [[Esbjerg fB]] | 1–1 | 0–1 | '''1–2''' |- |} ==Poznati igrači== {{col-begin-small}} {{col-3}} *{{flagicon|BJE}} [[Yuri Shukanov]] *{{flagicon|BUG}} [[Petar Shopov]] *{{flagicon|KIN}} [[Parhat Azimat]] *{{flagicon|EST}} [[Mark Švets]] *{{flagicon|GRČ}} [[Evstaphiy Pechlevanidis]] *{{flagicon|KAZ}} [[Ali Aliyev (nogometaš)|Ali Aliyev]] *{{flagicon|KAZ}} [[Ruslan Baltiev]] *{{flagicon|KAZ}} [[Andrei Karpovich]] *{{flagicon|KAZ}} [[Vakhid Masudov]] *{{flagicon|KAZ}} [[Samat Smakov]] {{col-3}} *{{flagicon|KAZ}} [[Sergey Timofeev]] *{{flagicon|KAZ}} [[Sergei Volgin]] *{{flagicon|KAZ}} [[Valeriy Yablochkin]] *{{flagicon|MAK}} [[Vlado Danilov]] *{{flagicon|RUM}} [[Ion Lutu]] *{{flagicon|SLK}} [[Ľubomír Michalík]] *{{flagicon|SSSR}} [[Oleg Dolmatov]] *{{flagicon|SSSR}} [[Aleksandr Khapsalis]] *{{flagicon|SSSR}} [[Sergei Kvochkin]] *{{flagicon|SSSR}} [[Vladimir Niederhaus]] {{col-3}} *{{flagicon|SSSR}} [[Leonid Ostroushko]] *{{flagicon|SSSR}} [[Timur Segizbayev]] *{{flagicon|SSSR}} [[Yuri Semin]] *{{flagicon|SSSR}} [[Sergei Stukashov]] *{{flagicon|SSSR}} [[Voit Talgaev]] *{{flagicon|SSSR}} [[Evgeni Yarovenko]] *{{flagicon|Turkmenistan}} [[Gurban Berdiýew]] *{{flagicon|UZB}} [[Jafar Irismetov]] {{col-end}} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [http://www.fckairat.kz/ Službena stranica] * [http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=3826 Kairat na Soccerbase] * [http://www.transfermarkt.com/kairat-almaty/startseite/verein/10482 Kairat na Transfermarkt] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=87652/profile/index.html Kairat na zvaničnoj stranici UEFA-e] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Kazahstanu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1954.]] efc5rtvskqifjsao898uysqeeua5420 3836994 3836992 2026-04-24T10:19:05Z Makenzis 98619 /* Uspjesi */ 3836994 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #0062c4 | Boja2 = #FFD700 | Ime kluba = '''FK Kairat''' | Puno ime = Fudbalski klub Kairat | Grb = | Nadimak = ''Narodni klub'' | Osnovan = [[1954.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|KAZ}} [[Almati]], [[Kazahstan]] | Boje = {{colorbox|yellow}} {{colorbox|blue}} | Federacija = [[Nogometni savez Kazahstana|FFK]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]] | Stadion = [[Centralni stadion (Aktobe)|Centralni stadion]] <ref>* http://www.dessosports.com/sports/football/football-projects/almaty-central-stadium-kazakhstan</ref> | Kapacitet = 23.804 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Kairat Boranbayev | Menadžer = {{ZD|SLK}} Aliaksej Šipleuski | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 1. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Kazahstana 2025.|2025.]] | Webstranica = [http://www.fckairat.kz/ fckairat.kz] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _kairat14yellow | uzorak_t1 = _kairat14yellow | uzorak_dr1 = _kairat14yellow | uzorak_š1 = _kairat14yellow | uzorak_č1 = _kairat14yellow | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = | čarape1 = | uzorak_lr2 = _thinwhiteborder | uzorak_t2 = _kairat14blue | uzorak_dr2 = _thinwhiteborder | uzorakš2 = _kairat14blue | uzorakč2 = _kairat14blue | lijeva ruka2 = 0062c4 | tijelo2 = | desna ruka2 = 0062c4 | šorc2 = | čarape2 = | uzorak_lr3 = _black_stripes | uzorak_t3 = _kairat14stripes | uzorak_dr3 = _black_stripes | uzorakš3 = _kairat14yellow | uzorakč3 = _kairat14black | lijeva ruka3 = FFD700 | tijelo3 = | desna ruka3 = FFD700 | šorc3 = | čarape3 = | }} '''Fudbalski klub Kairat''' je profesionalni nogometni klub koji je smješten u gradu [[Almati]], [[Kazahstan]]. Takmiči se u [[Premijer liga Kazahstana|Premijer ligi Kazahstana]]. Klub je osnovan 1954. godine kao ''Dinamo Alma-Ata'' da bi godinu dana kasnije promijenio ime ''Urozhai''. Pod sadašnjim imenom nastupa od 1956. godine. Bio je najuspješniji kazahstanski klub u vrijeme [[SSSR]]-a. Prvenstvo Kazahstana je osvojio dva puta, dok je pobjednik nacionalnog kupa bio šest puta. Nadimak kluba je ''Narodni klub''. Tradicionalne boje su žuta i plava. Od 1957. godine domaće utakmice igra na [[Centralni stadion (Aktobe)|Centralnom stadionu]] u Almatiju. ==Uspjesi== * '''[[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (5)''': 1992, 2004, 2020, 2024, 2025 * '''[[Druga nogometna liga Kazahstana|Druga liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2009 * '''[[Kup Kazahstana u nogometu|Nacionalni kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (9)''': 1992, 1996, 1999, 2001, 2003, 2014, 2015, 2017, 2018 * '''[[Superkup Kazahstana u nogometu|Superkup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 2016, 2017 **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (3)''': 2015, 2018, 2019 == Evropski nastupi == {| class="wikitable" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Klub ! Domaćin ! Gost ! Ukupno |- | [[Kup UEFA 2002/2003.|2002–03]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | QR | {{flagicon|SRB}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] | 0–2 | 0–3 | '''0–5''' |- | [[UEFA Liga prvaka 2005-2006.|2005–06]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{flagicon|SLK}} [[FC Petržalka akadémia|Artmedia Bratislava]] | 2–0 | 1–4 | '''3–4''' |- | [[Kup UEFA 2006/2007.|2006–07]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | 1Q | {{flagicon|MAĐ}} [[Videoton FC|Fehérvár]] | 2–1 | 0–1 | '''2–2''' |- |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga 2014/2015.|2014–15]] |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|ALB}} [[FK Kukësi|Kukësi]] | 1–0 | 0–0 | '''1–0''' |- | 2Q | {{flagicon|DAN}} [[Esbjerg fB]] | 1–1 | 0–1 | '''1–2''' |- |} ==Poznati igrači== {{col-begin-small}} {{col-3}} *{{flagicon|BJE}} [[Yuri Shukanov]] *{{flagicon|BUG}} [[Petar Shopov]] *{{flagicon|KIN}} [[Parhat Azimat]] *{{flagicon|EST}} [[Mark Švets]] *{{flagicon|GRČ}} [[Evstaphiy Pechlevanidis]] *{{flagicon|KAZ}} [[Ali Aliyev (nogometaš)|Ali Aliyev]] *{{flagicon|KAZ}} [[Ruslan Baltiev]] *{{flagicon|KAZ}} [[Andrei Karpovich]] *{{flagicon|KAZ}} [[Vakhid Masudov]] *{{flagicon|KAZ}} [[Samat Smakov]] {{col-3}} *{{flagicon|KAZ}} [[Sergey Timofeev]] *{{flagicon|KAZ}} [[Sergei Volgin]] *{{flagicon|KAZ}} [[Valeriy Yablochkin]] *{{flagicon|MAK}} [[Vlado Danilov]] *{{flagicon|RUM}} [[Ion Lutu]] *{{flagicon|SLK}} [[Ľubomír Michalík]] *{{flagicon|SSSR}} [[Oleg Dolmatov]] *{{flagicon|SSSR}} [[Aleksandr Khapsalis]] *{{flagicon|SSSR}} [[Sergei Kvochkin]] *{{flagicon|SSSR}} [[Vladimir Niederhaus]] {{col-3}} *{{flagicon|SSSR}} [[Leonid Ostroushko]] *{{flagicon|SSSR}} [[Timur Segizbayev]] *{{flagicon|SSSR}} [[Yuri Semin]] *{{flagicon|SSSR}} [[Sergei Stukashov]] *{{flagicon|SSSR}} [[Voit Talgaev]] *{{flagicon|SSSR}} [[Evgeni Yarovenko]] *{{flagicon|Turkmenistan}} [[Gurban Berdiýew]] *{{flagicon|UZB}} [[Jafar Irismetov]] {{col-end}} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [http://www.fckairat.kz/ Službena stranica] * [http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=3826 Kairat na Soccerbase] * [http://www.transfermarkt.com/kairat-almaty/startseite/verein/10482 Kairat na Transfermarkt] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=87652/profile/index.html Kairat na zvaničnoj stranici UEFA-e] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Kazahstanu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1954.]] mc3ft7aqhy1olvvidzgcre1i9in8g9j 3836995 3836994 2026-04-24T10:19:18Z Makenzis 98619 /* Vanjski linkovi */ 3836995 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #0062c4 | Boja2 = #FFD700 | Ime kluba = '''FK Kairat''' | Puno ime = Fudbalski klub Kairat | Grb = | Nadimak = ''Narodni klub'' | Osnovan = [[1954.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|KAZ}} [[Almati]], [[Kazahstan]] | Boje = {{colorbox|yellow}} {{colorbox|blue}} | Federacija = [[Nogometni savez Kazahstana|FFK]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]] | Stadion = [[Centralni stadion (Aktobe)|Centralni stadion]] <ref>* http://www.dessosports.com/sports/football/football-projects/almaty-central-stadium-kazakhstan</ref> | Kapacitet = 23.804 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Kairat Boranbayev | Menadžer = {{ZD|SLK}} Aliaksej Šipleuski | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 1. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Kazahstana 2025.|2025.]] | Webstranica = [http://www.fckairat.kz/ fckairat.kz] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _kairat14yellow | uzorak_t1 = _kairat14yellow | uzorak_dr1 = _kairat14yellow | uzorak_š1 = _kairat14yellow | uzorak_č1 = _kairat14yellow | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = | čarape1 = | uzorak_lr2 = _thinwhiteborder | uzorak_t2 = _kairat14blue | uzorak_dr2 = _thinwhiteborder | uzorakš2 = _kairat14blue | uzorakč2 = _kairat14blue | lijeva ruka2 = 0062c4 | tijelo2 = | desna ruka2 = 0062c4 | šorc2 = | čarape2 = | uzorak_lr3 = _black_stripes | uzorak_t3 = _kairat14stripes | uzorak_dr3 = _black_stripes | uzorakš3 = _kairat14yellow | uzorakč3 = _kairat14black | lijeva ruka3 = FFD700 | tijelo3 = | desna ruka3 = FFD700 | šorc3 = | čarape3 = | }} '''Fudbalski klub Kairat''' je profesionalni nogometni klub koji je smješten u gradu [[Almati]], [[Kazahstan]]. Takmiči se u [[Premijer liga Kazahstana|Premijer ligi Kazahstana]]. Klub je osnovan 1954. godine kao ''Dinamo Alma-Ata'' da bi godinu dana kasnije promijenio ime ''Urozhai''. Pod sadašnjim imenom nastupa od 1956. godine. Bio je najuspješniji kazahstanski klub u vrijeme [[SSSR]]-a. Prvenstvo Kazahstana je osvojio dva puta, dok je pobjednik nacionalnog kupa bio šest puta. Nadimak kluba je ''Narodni klub''. Tradicionalne boje su žuta i plava. Od 1957. godine domaće utakmice igra na [[Centralni stadion (Aktobe)|Centralnom stadionu]] u Almatiju. ==Uspjesi== * '''[[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (5)''': 1992, 2004, 2020, 2024, 2025 * '''[[Druga nogometna liga Kazahstana|Druga liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2009 * '''[[Kup Kazahstana u nogometu|Nacionalni kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (9)''': 1992, 1996, 1999, 2001, 2003, 2014, 2015, 2017, 2018 * '''[[Superkup Kazahstana u nogometu|Superkup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 2016, 2017 **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (3)''': 2015, 2018, 2019 == Evropski nastupi == {| class="wikitable" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Klub ! Domaćin ! Gost ! Ukupno |- | [[Kup UEFA 2002/2003.|2002–03]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | QR | {{flagicon|SRB}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] | 0–2 | 0–3 | '''0–5''' |- | [[UEFA Liga prvaka 2005-2006.|2005–06]] | [[UEFA Liga prvaka]] | 1Q | {{flagicon|SLK}} [[FC Petržalka akadémia|Artmedia Bratislava]] | 2–0 | 1–4 | '''3–4''' |- | [[Kup UEFA 2006/2007.|2006–07]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | 1Q | {{flagicon|MAĐ}} [[Videoton FC|Fehérvár]] | 2–1 | 0–1 | '''2–2''' |- |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga 2014/2015.|2014–15]] |rowspan="2"|[[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|ALB}} [[FK Kukësi|Kukësi]] | 1–0 | 0–0 | '''1–0''' |- | 2Q | {{flagicon|DAN}} [[Esbjerg fB]] | 1–1 | 0–1 | '''1–2''' |- |} ==Poznati igrači== {{col-begin-small}} {{col-3}} *{{flagicon|BJE}} [[Yuri Shukanov]] *{{flagicon|BUG}} [[Petar Shopov]] *{{flagicon|KIN}} [[Parhat Azimat]] *{{flagicon|EST}} [[Mark Švets]] *{{flagicon|GRČ}} [[Evstaphiy Pechlevanidis]] *{{flagicon|KAZ}} [[Ali Aliyev (nogometaš)|Ali Aliyev]] *{{flagicon|KAZ}} [[Ruslan Baltiev]] *{{flagicon|KAZ}} [[Andrei Karpovich]] *{{flagicon|KAZ}} [[Vakhid Masudov]] *{{flagicon|KAZ}} [[Samat Smakov]] {{col-3}} *{{flagicon|KAZ}} [[Sergey Timofeev]] *{{flagicon|KAZ}} [[Sergei Volgin]] *{{flagicon|KAZ}} [[Valeriy Yablochkin]] *{{flagicon|MAK}} [[Vlado Danilov]] *{{flagicon|RUM}} [[Ion Lutu]] *{{flagicon|SLK}} [[Ľubomír Michalík]] *{{flagicon|SSSR}} [[Oleg Dolmatov]] *{{flagicon|SSSR}} [[Aleksandr Khapsalis]] *{{flagicon|SSSR}} [[Sergei Kvochkin]] *{{flagicon|SSSR}} [[Vladimir Niederhaus]] {{col-3}} *{{flagicon|SSSR}} [[Leonid Ostroushko]] *{{flagicon|SSSR}} [[Timur Segizbayev]] *{{flagicon|SSSR}} [[Yuri Semin]] *{{flagicon|SSSR}} [[Sergei Stukashov]] *{{flagicon|SSSR}} [[Voit Talgaev]] *{{flagicon|SSSR}} [[Evgeni Yarovenko]] *{{flagicon|Turkmenistan}} [[Gurban Berdiýew]] *{{flagicon|UZB}} [[Jafar Irismetov]] {{col-end}} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [http://www.fckairat.kz/ Službena stranica] * [http://www.transfermarkt.com/kairat-almaty/startseite/verein/10482 Kairat na Transfermarkt] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=87652/profile/index.html Kairat na zvaničnoj stranici UEFA-e] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Kazahstanu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1954.]] nz3it1cgh6egjyprs0s3g8azfeuyokl 0 381757 3837020 3665686 2026-04-24T11:23:26Z Makenzis 98619 3837020 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #000037 | Ime kluba = '''FK Ordabasy''' | Puno ime = Fudbalski klub Ordabasi | Grb = FK Ordabasi (grb).png | Nadimak = | Osnovan = [[1998.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Šimkent]]<br/>[[Kazahstan]] | Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Kazahstana|FFK]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]] | Stadion = [[Stadion Kazhimukan Munaitpasov (Šimkent)|Kazhimukan Munaitpasov]] <ref>* http://rs.soccerfame.com/team/ordabasi/stadium</ref> | Kapacitet = 20.000 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Kaysar Abdraymov | Menadžer = Kakhaber Tskhadadze | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 7. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Kazahstana 2025.|2025.]] | Webstranica = [http://www.fcordabasy.com/ fcordabasy.com] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _whiteshoulders | uzorak_t1 = _navyshoulders | uzorak_dr1 = _whiteshoulders | uzorak_š1 = _adidasstripeswhite2 | uzorak_č1 = _HSV | lijeva ruka1 = 000066 | tijelo1 = wwwwww | desna ruka1 = 000066 | šorc1 = wwwwww | čarape1 = FFFFFF | uzorak_lr2 = _HSV_1213a | uzorak_t2 = _HSV_1213a | uzorak_dr2 = _HSV_1213a | uzorakš2 = _HSV_1213a | uzorakč2 = _HSV | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = 000037 | }} '''Fudbalski klub Ordabasy''' je profesionalni nogometni klub koji je smješten u gradu [[Šimkent]], [[Kazahstan]]. Takmiči se u [[Premijer liga Kazahstana|Premijer ligi Kazahstana]]. Klub je osnovan 1998. godine. Prethodnik je nogometnog kluba ''Dinamo Šimkent'' koji je osnovan 1949. godine. Prvi nastup u evropskim takmičenjima ostvaruje u sezoni 2012-13. kada je u okviru [[UEFA Evropska liga|Evropske lige]] igrao protiv [[FK Jagodina|Jagodine]]. Tradicionalne boje kluba su plava i bijela. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Kazhimukan Munaitpasov (Šimkent)|Kazhimukan Munaitpasov]]. ==Uspjesi== * '''[[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1992 (Arsenal-SKIF) * '''[[Druga nogometna liga Kazahstana|Druga liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 1998 (Tomiris), 2001 (Dostyk) * '''[[Kup Kazahstana u nogometu|Nacionalni kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 2011, 2022 * '''[[Superkup Kazahstana u nogometu|Superkup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 2012 == Evropski nastupi == {| class="wikitable" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Klub ! Domaćin ! Gost ! Ukupno |- | rowspan="3"| [[Kup pobjendika kupova (Azija) 1996/1997. 1996-97.|1996–97]] | rowspan="3"| [[Kup pobjednika kupova (Azija)]] | 1R | {{flagicon|TKM}} [[Turan FK|Turan Daşoguz]] | style="text-align:center;"| 5–1 | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| '''5–1''' |- | 2R | {{flagicon|KIR}} [[FC Shakhtyor Kyzyl-Kiya|Semetei Kyzyl-Kiya]] | style="text-align:center;"| 7–2 | style="text-align:center;"| 0–1 | style="text-align:center;"| '''7–3''' |- | 1/4 finala | {{flagicon|IRN}} [[Esteghlal FC|Esteghlal]] | style="text-align:center;"| 0–1 | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| '''0–1''' |- | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga 2012/2013.|2012–13]] | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|SRB}} [[FK Jagodina]] | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 1–0 | style="text-align:center;"| '''1–0''' |- | 2Q | {{flagicon|NOR}} [[Rosenborg BK|Rosenborg]] | style="text-align:center;"| 1–2 | style="text-align:center;"| 2–2 | style="text-align:center;"| '''3–4''' |- | rowspan="1"| [[UEFA Evropska liga 2015/2016.|2015–16]] | rowspan="1"| [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|IZR}} [[Beitar Jerusalem FC|Beitar Jerusalem]] | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 1–2 | style="text-align:center;"| '''1–2''' |- | [[UEFA Evropska liga 2016/2017.|2016–17]] | [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|SRB}} [[FK Čukarički|Čukarički]] | style="text-align:center;"| 3–3 | style="text-align:center;"| 0–3 | style="text-align:center;"| '''3–6''' |- | [[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017–18]] | [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|BIH}} [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | style="text-align:center;"|0-0 | style="text-align:center;"|0-2 | style="text-align:center;"|0-2 |- |} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20170516183004/http://www.fcordabasy.com/ Službena stranica] * [http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=5391 Ordabasy na Soccerbase] * [http://www.transfermarkt.com/ordabasy-shymkent/startseite/verein/16779/saison_id/2014 Ordabasy na Transfermarkt] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=82825/profile/index.html Ordabasy na zvaničnoj stranici UEFA-e] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Kazahstanu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1998.]] l2zz95nunekfsw83yyh1lj8ns0mf70s 3837021 3837020 2026-04-24T11:23:38Z Makenzis 98619 /* Vanjski linkovi */ 3837021 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #000037 | Ime kluba = '''FK Ordabasy''' | Puno ime = Fudbalski klub Ordabasi | Grb = FK Ordabasi (grb).png | Nadimak = | Osnovan = [[1998.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Šimkent]]<br/>[[Kazahstan]] | Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Kazahstana|FFK]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]] | Stadion = [[Stadion Kazhimukan Munaitpasov (Šimkent)|Kazhimukan Munaitpasov]] <ref>* http://rs.soccerfame.com/team/ordabasi/stadium</ref> | Kapacitet = 20.000 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Kaysar Abdraymov | Menadžer = Kakhaber Tskhadadze | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 7. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Kazahstana 2025.|2025.]] | Webstranica = [http://www.fcordabasy.com/ fcordabasy.com] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _whiteshoulders | uzorak_t1 = _navyshoulders | uzorak_dr1 = _whiteshoulders | uzorak_š1 = _adidasstripeswhite2 | uzorak_č1 = _HSV | lijeva ruka1 = 000066 | tijelo1 = wwwwww | desna ruka1 = 000066 | šorc1 = wwwwww | čarape1 = FFFFFF | uzorak_lr2 = _HSV_1213a | uzorak_t2 = _HSV_1213a | uzorak_dr2 = _HSV_1213a | uzorakš2 = _HSV_1213a | uzorakč2 = _HSV | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = 000037 | }} '''Fudbalski klub Ordabasy''' je profesionalni nogometni klub koji je smješten u gradu [[Šimkent]], [[Kazahstan]]. Takmiči se u [[Premijer liga Kazahstana|Premijer ligi Kazahstana]]. Klub je osnovan 1998. godine. Prethodnik je nogometnog kluba ''Dinamo Šimkent'' koji je osnovan 1949. godine. Prvi nastup u evropskim takmičenjima ostvaruje u sezoni 2012-13. kada je u okviru [[UEFA Evropska liga|Evropske lige]] igrao protiv [[FK Jagodina|Jagodine]]. Tradicionalne boje kluba su plava i bijela. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Kazhimukan Munaitpasov (Šimkent)|Kazhimukan Munaitpasov]]. ==Uspjesi== * '''[[Premijer liga Kazahstana|Premijer liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1992 (Arsenal-SKIF) * '''[[Druga nogometna liga Kazahstana|Druga liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 1998 (Tomiris), 2001 (Dostyk) * '''[[Kup Kazahstana u nogometu|Nacionalni kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 2011, 2022 * '''[[Superkup Kazahstana u nogometu|Superkup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 2012 == Evropski nastupi == {| class="wikitable" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Klub ! Domaćin ! Gost ! Ukupno |- | rowspan="3"| [[Kup pobjendika kupova (Azija) 1996/1997. 1996-97.|1996–97]] | rowspan="3"| [[Kup pobjednika kupova (Azija)]] | 1R | {{flagicon|TKM}} [[Turan FK|Turan Daşoguz]] | style="text-align:center;"| 5–1 | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| '''5–1''' |- | 2R | {{flagicon|KIR}} [[FC Shakhtyor Kyzyl-Kiya|Semetei Kyzyl-Kiya]] | style="text-align:center;"| 7–2 | style="text-align:center;"| 0–1 | style="text-align:center;"| '''7–3''' |- | 1/4 finala | {{flagicon|IRN}} [[Esteghlal FC|Esteghlal]] | style="text-align:center;"| 0–1 | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| '''0–1''' |- | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga 2012/2013.|2012–13]] | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|SRB}} [[FK Jagodina]] | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 1–0 | style="text-align:center;"| '''1–0''' |- | 2Q | {{flagicon|NOR}} [[Rosenborg BK|Rosenborg]] | style="text-align:center;"| 1–2 | style="text-align:center;"| 2–2 | style="text-align:center;"| '''3–4''' |- | rowspan="1"| [[UEFA Evropska liga 2015/2016.|2015–16]] | rowspan="1"| [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|IZR}} [[Beitar Jerusalem FC|Beitar Jerusalem]] | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 1–2 | style="text-align:center;"| '''1–2''' |- | [[UEFA Evropska liga 2016/2017.|2016–17]] | [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|SRB}} [[FK Čukarički|Čukarički]] | style="text-align:center;"| 3–3 | style="text-align:center;"| 0–3 | style="text-align:center;"| '''3–6''' |- | [[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017–18]] | [[UEFA Evropska liga]] | 1Q | {{flagicon|BIH}} [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | style="text-align:center;"|0-0 | style="text-align:center;"|0-2 | style="text-align:center;"|0-2 |- |} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20170516183004/http://www.fcordabasy.com/ Službena stranica] * [http://www.transfermarkt.com/ordabasy-shymkent/startseite/verein/16779/saison_id/2014 Ordabasy na Transfermarkt] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=82825/profile/index.html Ordabasy na zvaničnoj stranici UEFA-e] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Kazahstanu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1998.]] 3pllnj26pbsy8oydkju805pqqodf0z9 0 390975 3836884 3032072 2026-04-24T06:33:28Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836884 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Miheil Gelovani | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1893|1|6}} | mjesto_rođenja = Lasuria, Gruzija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1956|12|21|1893|1|6}} | mjesto_smrti = Moskva, Rusija | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Miheil Gelovani''' (gruzijski: მიხეილ გელოვანი, ruski: Михаи́л Гео́ргиевич Гелова́ни), 6. januara 1893. - 21. decembra 1956.) bio je [[Gruzija|gruzijski]] i [[SSSR|sovjetski]] glumac, najpoznatiji po tumačenju uloge [[Josif Staljin|Josifa Staljina]] u nizu historijskih i propagandnih filmova. Rodio se u gruzijskoj plemićkoj porodici Gelovani, a karijeru započeo 1913. godine na pozornici u [[Tbilisi]]ju. Svoj je filmski debi imao u nijemom filmu ''[[Tri života (film, 1924)|Tri života]]'' 1924. godine. Godine 1938. je nastupio u ulozi Staljina u gruzijskom filmu ''Velika zora'' iz [[1938.]] godine, sa kojom je privukao pažnju drugih sovjetskih sineasta. To mu je omogućilo da Staljina tumači na filmu još dvanaest puta, te se smatra kako je svojim nastupom značajno pridonio izgradnji Staljinovog kulta ličnosti. Iako mu je to donijelo niz prestižnih nagrada i povlastica, tokom Staljinovog života mu je bilo zabranjeno tumačiti bilo koju drugu ulogu na filmu. == Vanjski linkovi == * {{IMDb name|312499|Mikheil Gelovani}} * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/959/foto/ Mikheil Gelovani]. kino-teatr.ru. * [https://web.archive.org/web/20111130124153/http://russiancinema.ru/template.php?dept_id=3&e_dept_id=&e_person_id=1162 Mikheil Gelovani]. russiancinema.ru * [http://kinosozvezdie.ru/leninandstalin/staliniana/gelovani/gelovani.html Mikheil Gelovani]. kinosozvezdie.ru. {{DEFAULTSORT:Gelovani, Miheil}} [[Kategorija:Gruzijski glumci]] [[Kategorija:Sovjetski glumci]] [[Kategorija:Biografije, Lasuria]] [[Kategorija:Rođeni 1893.]] [[Kategorija:Umrli 1956.]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] hcikep7rh9yztcqi5mhdr3rd7hfwmya 3836903 3836884 2026-04-24T06:48:22Z Panasko 146730 [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836903 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Miheil Gelovani | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1893|1|6}} | mjesto_rođenja = Lasuria, Gruzija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1956|12|21|1893|1|6}} | mjesto_smrti = Moskva, Rusija | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Miheil Gelovani''' (gruzijski: მიხეილ გელოვანი, ruski: Михаи́л Гео́ргиевич Гелова́ни), 6. januara 1893. - 21. decembra 1956.) bio je [[Gruzija|gruzijski]] i [[SSSR|sovjetski]] glumac, najpoznatiji po tumačenju uloge [[Josif Staljin|Josifa Staljina]] u nizu historijskih i propagandnih filmova. Rodio se u gruzijskoj plemićkoj porodici Gelovani, a karijeru započeo 1913. godine na pozornici u [[Tbilisi]]ju. Svoj je filmski debi imao u nijemom filmu ''[[Tri života (film, 1924)|Tri života]]'' 1924. godine. Godine 1938. je nastupio u ulozi Staljina u gruzijskom filmu ''Velika zora'' iz [[1938.]] godine, sa kojom je privukao pažnju drugih sovjetskih sineasta. To mu je omogućilo da Staljina tumači na filmu još dvanaest puta, te se smatra kako je svojim nastupom značajno pridonio izgradnji Staljinovog kulta ličnosti. Iako mu je to donijelo niz prestižnih nagrada i povlastica, tokom Staljinovog života mu je bilo zabranjeno tumačiti bilo koju drugu ulogu na filmu. == Vanjski linkovi == * {{IMDb name|312499|Mikheil Gelovani}} * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/959/foto/ Mikheil Gelovani]. kino-teatr.ru. * [https://web.archive.org/web/20111130124153/http://russiancinema.ru/template.php?dept_id=3&e_dept_id=&e_person_id=1162 Mikheil Gelovani]. russiancinema.ru * [http://kinosozvezdie.ru/leninandstalin/staliniana/gelovani/gelovani.html Mikheil Gelovani]. kinosozvezdie.ru. {{DEFAULTSORT:Gelovani, Miheil}} [[Kategorija:Gruzijski glumci]] [[Kategorija:Sovjetski glumci]] [[Kategorija:Biografije, Lasuria]] [[Kategorija:Rođeni 1893.]] [[Kategorija:Umrli 1956.]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] gv8fxfcedjcqe9c15ptaff8ql0x8b6d 0 393227 3836782 3764570 2026-04-23T13:46:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836782 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Džanan Musa | slika = Džanan Musa 20250206 (1) (cropped).jpg | opis_slike = Musa s [[KK Real Madrid|Real Madridom]] 2025. <!-- Lični podaci --> | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1999|5|8}} | mjesto_rođenja = [[Bihać]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | nacionalnost = | državljanstvo = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | visina = 206 cm | težina = 101 kg | nadimak = | pozicija = [[Krilni bek|Krilo]] | početak_karijere = 2015. | NBA_draft = [[NBA draft 2018.|2018]] (29. pik – [[Brooklyn Nets]]) | kraj_karijere = <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = [[KK Dubai|Dubai]] | broj_na_dresu = 13 | godine1 = 2015–2018. | klub1 = [[KK Cedevita|Cedevita]] | godine2 = 2018–2020. | klub2 = [[Brooklyn Nets]] | godine3 = 2021. | klub3 = [[Anadolu Efes SK|Anadolu Efes]] | godine4 = 2021–2022. | klub4 = [[CB Breogán|Rio Breogán]] | godine5 = 2022–2025. | klub5 = [[KK Real Madrid|Real Madrid]] | godine6 = 2025– | klub6 = [[KK Dubai|Dubai]] | nagrade = * [[Euroliga|Prvak Eurolige]] ([[Euroliga 2020/2021.|2021]], [[Euroliga 2022/2023.|2023]]) * [[Najbolja petorka Eurolige|Član najbolje petorke Eurolige]] ([[Euroliga 2022/2023.|2023]]) * 3× prvak [[A-1 liga|Hrvatske lige]] ([[A-1 liga 2015/2016.|2016]], [[A-1 liga 2016/2017.|2017]], [[A-1 liga 2017/2018.|2018]]) * [[Prva košarkaška liga Turske|Prvak Turske]] ([[Prva košarkaška liga Turske 2020/2021.|2021]]) * 3× osvajač [[Kup Krešimira Ćosića|Kupa Krešimira Ćosića]] (2016–2018) * 2× [[Španski košarkaški superkup|Španski superkup]] ([[Španski košarkaški superkup 2022.|2022]], [[Španski košarkaški superkup 2023.|2023]]) * [[Zvijezda u usponu u Košarkaškom Eurokupu|Zvijezda u usponu u Eurokupu]] ([[Košarkaški Eurokup 2017/2018.|2018]]) * [[Najbolji mladi igrač ABA lige]] ([[ABA liga 2017/2018.|2018]]) * Član [[Najbolja petorka ABA lige|najbolje petorke ABA lige]] ([[ABA liga 2017/2018.|2018]]) * 2× [[ACB liga|prvak ACB lige]] ([[ACB liga 2023/2024.|2024]], [[ACB liga 2024/2025.|2025]]) * [[Najkorisniji igrač ACB lige]] ([[ACB liga 2021/2022.|2022]]) * [[Najkorisniji igrač finala ACB lige]] ([[ACB liga 2023/2024.|2024]]) * 2× član najbolje petorke ACB lige (2022, 2023) * [[Statistički lideri ACB lige|Najbolji strijelac ACB lige]] ([[ACB liga 2021/2022.|2022]]) * [[Kup kralja u košarci|Kup kralja]] ([[Kup kralja u košarci 2024.|2024]]) * Najbolji košarkaš Bosne i Hercegovine (2017) * Najkorisniji igrač [[Evropsko prvenstvo u košarci U-16|Evropskog prvenstva U16]] ([[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2015.|2015]]) | medalje = {{MedaljaTakmičenje|[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16|Evropsko prvenstvo U-16]]}} {{MedaljaZlato|[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2015.|Litvanija 2015.]]|[[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine U-16|Reprezentacija]]}} }} '''Džanan Musa''' [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[košarka]]š koji igra za [[KK Dubai|Dubai]] u [[ABA liga|ABA ligi]] i [[Euroliga|Euroligi]]. S visinom 206&nbsp;cm i težinom 101&nbsp;kg igra na poziciji [[krilni bek|krila]]. [[Brooklyn Nets]]i izabrali su ga kao 29. pik na [[NBA draft]]u [[NBA draft 2018.|2018.]] S kadetskom reprezentacijom Bosne i Hercegovine osvojio je zlatnu medalju na [[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2015.|Evropskom kadetskom prvenstvu 2015]], gdje je proglašen i najkorisnijim igračem. == Rana karijera == Rođen je u [[Bihać]]u, gdje je prvo počeo trenirati [[nogomet]]. Prve košarkaške korake napravio je u osmoj godini u [[Sportska dvorana Luke|Sportskoj dvorani Luke]], kada se priključio školi košarke KK Bosna XXL. Sa 12 godina dobio je poziv da se preseli u [[Sarajevo]] i trenira u KK "Koš", nakon čega se 2014. pridružio [[Hrvatska|hrvatskoj]] ekipi [[KK Cedevita|Cedeviti]].<ref>{{cite web |author1=Federico Gaibotti |title=Eurotalents: Dzanan Musa, il prodigio di Bihac |url=https://www.basketuniverso.it/eurotalents-dzanan-musa-il-prodigio-di-bihac/ |website=basketuniverso.it |access-date=25. 2. 2019 |language=it |date=8. 11. 2016}}</ref> == Profesionalna karijera == === Cedevita (2015–2018) === ==== Prva profesionalna sezona (2015/16) ==== U decembru 2014. potpisao je ugovor s [[KK Cedevita|Cedevitom]] iz [[Zagreb]]a.<ref>{{cite news|title=Cedevita Zagreb signs Dzanan Musa |url=http://www.sportando.com/en/europe/croatia/145158/cedevita-zagreb-signs-bosnian-young-talent-dzanan-musa.html|work= Sportando.com|date=17. 12. 2014|access-date=18. 8. 2015|archive-date=19. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219235235/http://www.sportando.com/en/europe/croatia/145158/cedevita-zagreb-signs-bosnian-young-talent-dzanan-musa.html|url-status=dead}}</ref> Debitovao je u oktobru 2015. u [[ABA liga|ABA ligi]] protiv [[KK Sutjeska|Sutjeske]] i za sedam minuta postigao dva poena iz slobodnih bacanja. Sljedećeg mjeseca u utakmici protiv [[KK Union Olimpija|Union Olimpije]] postao je najmlađi najkorisniji igrač jedne utakmice u historiji [[ABA liga|ABA lige]] postigavši deset poena, uz pet [[Skok (košarka)|skokova]].<ref>{{cite news|title=Musa najmlađi MVP jedne utakmice ABA lige|url=http://scsport.ba/vijest/101977|work=scsport.ba|date=15. 11. 2015}}</ref> Bio je najmlađi igrač u ABA ligi u sezoni 2015/16. Prvi nastup u [[Euroliga|Euroligi]] upisao je u decembru 2015. protiv [[KK Olympiakos|Olympiakosa]], gdje je za pet minuta ubacio četiri poena.<ref>{{cite news|title=Sixteen-year-old Musa makes historic Euroleague debut for Cedevita|url=http://www.fiba.com/news/sixteen-year-old-musa-makes-historic-euroleague-debut-for-cedevita|work=fiba.com|date=22. 10. 2015|access-date=3. 4. 2016|archive-date=24. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160724062051/http://www.fiba.com/news/sixteen-year-old-musa-makes-historic-euroleague-debut-for-cedevita|url-status=dead}}</ref> Tako je postao najmlađi igrač koji je nastupio u sezoni 2015/16. i deveti najmlađi igrač u historiji Eurolige.<ref>{{cite news|title= Džanan Musa deveti najmlađi igrač u historiji Eurolige|url=http://sport.ba/clanak/176577/dzanan-musa-deveti-najmladi-igrac-u-historiji-eurolige|work=sport.ba|date=22. 10. 2015}}</ref> Sezonu je završio s 34 utakmice za Cedevitu (ABA liga, Euroliga, A-1 liga). Najbolju utakmicu sezone odigrao je protiv [[KK Mega Leks|Mega Leksa]], kada je za 22 minute na parketu postigao 14 poena, uz šest skokova, dvije [[Ukradena lopta (košarka)|ukradene lopte]] i 71,5% šuta iz igre.<ref>{{cite news|title=Džanan izrasta u vrhunskog košarkaša|url=http://sportsport.ba/bh_kosarka/dzanan-izrasta-u-vrhunskog-kosarkasa/183205|work=sportsport.ba|date=31. 1. 2016}}</ref> ==== Prvo finale ABA lige (2016/17) ==== U svojoj drugoj sezoni dobijao je nešto veću minutažu u odnosu na prvu sezonu, što je iskoristio na najbolji mogući način. U decembru 2016. u utakmici [[ABA liga|ABA lige]] protiv [[KK Union Olimpija|Union Olimpije]] odigrao je svoju najbolju utakmicu. Za 24 minute ubacio je 26 poena uz 71% šuta, četiri skoka i dvije [[Asistencija (košarka)|asistencije]].<ref>{{cite news|title=Impresivni Musa ubacio 26 poena za Cedevitu, nova pobjeda Igokee|url=https://www.klix.ba/sport/kosarka/impresivni-musa-ubacio-26-poena-za-cedevitu-nova-pobjeda-igokee/161203101|work=klix.ba|date= 3. 12. 2016}}</ref> Najbolje partije pružao je u A-1 ligi, gdje je imao najveću minutažu u odnosu na ABA ligu i Eurokup i gdje je u više utakmica postizao 20 ili više poena. U martu 2017. postigao je svoj prvi dabl-dabl protiv ekipe [[Kvarner 2010|Kvarnera]], kada je za 26 minuta na parketu upisao 17 poena, deset skokova i tri asistencije.<ref>{{cite news|title=Odlično izdanje i double-double Džanana Muse|url=http://sportsport.ba/ino_kosarka/odlicno-izdanje-i-double-double-dzanana-muse/227051|work=sportsport.ba|date=2. 3. 2017}}</ref> Iako u prve dvije utakmice polufinala protiv [[KK Partizan|Partizana]] nije igrao, u trećoj utakmici vodio je Cedevitu do pobjede i finala ABA lige.<ref>{{cite news|title=Cedevita izgubila dvojicu, ali je slomila Partizan i ušla u finale!|url=http://www.24sata.hr/sport/uzivo-cedevita-lovi-finale-aba-lige-protiv-partizana-u-zagrebu-518553|work=24sata.hr|date=3. 4. 2017}}</ref> U drugoj četvrtini utakmice za osam minuta ubacio je 14 poena, od čega tri trice. Utakmicu je završio kao najefikasniji igrač sa 16 poena. Ovo je bila i jedna od njegovih najboljih utakmica u dresu Cedevite.<ref>{{cite news|title=Džanan Musa prvi put u karijeri dobio ovacije zagrebačke publike|url=http://sport1.ba/reprezentacija/video-dzanan-musa-prvi-put-u-karijeri-dobio-ovacije-zagrebacke-publike/79134|work= sport1.ba |date=3. 4. 2017}}</ref> U junu 2017. nastupio je na [[Adidas]]ovom Eurocampu, koji se održavao u [[Treviso|Trevisu]], a koji okuplja najbolje mlade košarkaše Evrope. Proglašen je najboljim mladim i igračem koji je najviše napredovao.<ref>{{cite news|title=Musa dobio nagradu za najboljeg mladog igrača na NBA kampu |url= http://sportsport.ba/bh_kosarka/musa-dobio-nagradu-za-najboljeg-mladog-igraca-na-nba-kampu/240668|work= sportsport.ba |date=11. 6. 2017}}</ref> === Brooklyn Nets (2018–2020) === [[Datoteka:Dzanan Musa 2019 (cropped).jpg|mini|upright|Musa s [[Brooklyn Nets]]ima 2019.]] Dana 12. aprila 2018. prijavio se za [[NBA draft 2018.|NBA draft]], gdje se očekivalo da će biti izabran u prvom krugu.<ref>{{Cite news|url=https://sportando.basketball/en/usa/nba/271197/dzanan-musa-declares-for-the-2018-nba-draft.html|title=Dzanan Musa declares for the 2018 NBA Draft|date=12. 4. 2018|access-date=12. 4. 2018|publisher=Sportando.basketball|archive-date=17. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617015202/https://sportando.basketball/en/usa/nba/271197/dzanan-musa-declares-for-the-2018-nba-draft.html|url-status=dead}}</ref> [[Brooklyn Nets]]i izabrali su ga kao 29. pik.<ref>{{cite web |author= Tom Dowd |title=Brooklyn Nets Select Dzanan Musa, Rodions Kurucs in 2018 NBA Draft |url=https://www.nba.com/nets/news/draft/2018/brooklyn-nets-select-dzanan-musa-rodions-kurucs-in-2018-nba-draft |website=NBA.com |access-date=3. 10. 2018 |date=22. 6. 2018}}</ref> Dana 12. jula Netsi su s Musom potpisali ugovor u rangu ugovora za novajlije.<ref>{{cite web |title= Brooklyn Nets Sign Dzanan Musa {{!}} Brooklyn Nets |url=https://www.nba.com/nets/news/2018/07/12/brooklyn-nets-sign-dzanan-musa |website=NBA.com |access-date=3. 10. 2018 |date=12. 7. 2018}}</ref> U debitantskoj sezoni imao je više zadataka u [[Long Island Nets]]ima u [[NBA G-liga|G-ligi]].<ref>{{cite web|url=https://gleague.nba.com/assignments/|title=2018-19 NBA Assignments|work=NBA.com|access-date=9. 11. 2018}}</ref> Dana 19. novembra 2020. razmijenjen je u [[Detroit Pistons]]e,<ref>{{cite web|url=https://www.nba.com/news/nets-acquire-shamet-from-clippers-in-3-team-trade|title=Nets acquire Shamet from Clippers in 3-team trade|work=NBA.com|date=19. 11. 2020|access-date=20. 11. 2020}}</ref> ali su ga oni otpustili 21. decembra.<ref>{{cite web|url=https://ca.sports.yahoo.com/news/detroit-pistons-waive-f-dzanan-192044416.html|title=Detroit Pistons waive F Dzanan Musa|work=[[Yahoo Sports]]|date=21. 12. 2020|access-date=21. 12. 2020|archive-date=17. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217122911/https://ca.sports.yahoo.com/news/detroit-pistons-waive-f-dzanan-192044416.html|url-status=dead}}</ref> === Anadolu Efes (2021) === Musa je 13. januara 2021. potpisao ugovor na dvije i po godine sa [[Anadolu Efes]]om iz turske Superlige.<ref>{{Cite web|url=https://sportando.basketball/en/anadolu-efes-istanbul-signs-dzanan-musa-to-multi-year-deal/|title=Anadolu Efes Istanbul signs Dzanan Musa to multi-year deal|date=13. 1. 2021|publisher=Sportando|language=En|access-date=13. 1. 2021}}</ref> Efes je 27. juna 2021. iskoristio svoju opciju za izlazak iz zajedničkog ugovora i Musa je postao slobodan igrač. U kratkom boravku u turskom klubu zabilježio je četiri nastupa u [[Euroliga|Euroligi]], provevši u igri ukupno 12 minuta. Također je igrao u samo osam utakmica turske lige, postižući u prosjeku 11,4 poena po utakmici.<ref>{{cite web |author= Johnny Askounis |title=Anadolu Efes releases Dzanan Musa |url=https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1223044/dzanan-musa-anadolu-efes-part-ways/ |website=Eurohoops |access-date=28. 6. 2021 |date=27. 6. 2021}}</ref> === Breogán (2021–2022) === Dana 21. jula 2021. potpisao je ugovor s [[CB Breogán|Breogánom]] iz [[Liga ACB|Lige ACB]].<ref>{{cite web |title=Dzanan Musa joins CB Breogan |url=https://sportando.basketball/en/dzanan-musa-joins-cb-breogan/ |website=Sportando |access-date=22. 7. 2021 |date=21. 7. 2021}}</ref> Postao je jedan od najlegendarnijih igrača tog kluba, pomogavši mu da prvi put nakon više od 30 godina učestvuje u [[Kup kralja u košarci|Kupu kralja]]. Među njegove najbolje trenutke u dresu Breogána spadaju dvije utakmice protiv [[Valencia Basket|Valencije]], u kojima je postigao 33 poena (uz indeks korisnosti 44) i 31 poen (indeks korisnosti 47), i pogodak za pobjedu protiv Breogánovog najvećeg rivala [[Obradoiro CAB|Obradoira]]. Osvojio je nekoliko nagrada za igrača sedmice i dvije nagrade za igrača mjeseca, a na kraju i nagradu za najkorisnijeg igrača lige, čime je postao prvi igrač Breogána s najprestižnijom pojedinačnom nagradom u španskoj košarci. === Real Madrid (2022–2025) === Dana 14. jula 2022. potpisao je dvogodišnji ugovor s aktuelnim prvakom Španije i finalistom [[Euroliga|Eurolige]] [[KK Real Madrid|Real Madridom]].<ref>{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en/news/2022/07/14/dzanan-musa-joins-real-madrid|title=Dzanan Musa joins Real Madrid|access-date=14. 7. 2022 |work=Real Madrid|date=14. 7. 2022}}</ref> Imao je bitnu ulogu u Realovom osvajanju Eurolige 2023, a izabran je i u najbolju petorku Eurolige za tu sezonu.<ref>{{Cite web |date= 14. 2. 2024 |title= Musin euroligaški profil |url= https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/players/dzanan-musa/profile/006540/ |access-date= 24. 3. 2024 |publisher= Euroleague Basketball |language= en-GB }}{{Mrtav link}}</ref> === Dubai (2025–) === U ljeto 2025. prešao je u [[KK Dubai|Dubai]].<ref>{{Cite web |url= https://n1info.ba/sport/kosarka/ekskluzivno-dzanan-musa-potpisao-za-bc-dubai-u-najvecem-transferu-ovog-ljeta-u-euroligi/ |title= Ekskluzivno: Džanan Musa potpisao za BC Dubai u najvećem transferu ovog ljeta u Euroligi |date= 7. 7. 2025 |publisher= [[N1 (televizija)|N1]] |access-date= 28. 7. 2025}}</ref> == Reprezentacija == Za seniorsku reprezentaciju debitovao je u prijateljskoj utakmici protiv Belgije 5. augusta 2016, odigranoj u Sloveniji, postigavši 16 poena, uz tri skoka i četiri asistencije.<ref>{{cite news|title=Belgija savladala BiH na početku priprema|url=http://sportsport.ba/bh_kosarka/belgija-savladala-bih-na-pocetku-priprema/202572|work=sportsport.ba|date=5. 8. 2016}}</ref> Bio je član kadetske reprezentacije Bosne i Hercegovine na Evropskom kadetskom prvenstvu održanom u augustu 2014. u [[Latvija|Latviji]]. Iako je bio godinu mlađi od ostalih igrača, bio je prvi strijelac prvenstva s 23 poena po utakmici. Imao je prosjek od 6,3 skoka i 3,3 asistencije. Prvi je bio i po broju pogođenih šuteva (7,2) i broju odigranih minuta (37,7). Držao je prvo mjesto i po broju pogođenih slobodnih bacanja te drugo po broju pogođenih šuteva za dva poena. [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine U-16|Kadetska košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine]] tada je završila na osmom mjestu. U augustu 2015. učestvovao je na [[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2015.|Evropskom kadetskom prvenstvu]] u [[Litvanija|Litvaniji]]. Na putu do finala reprezentacija Bosne i Hercegovine pobijedila je Španiju, Njemačku, Hrvatsku, Francusku, Italiju i Srbiju, dok je poražena od Finske i Crne Gore. Izabranici Josipa Pandže pobjedom protiv Španije u polufinalu napravili su veliko iznenađenje. U finalnom dvoboju odmjerili su snage protiv Litvanije, najefikasnije selekcije prvenstva, i ostvarili pobjedu za historiju. Najbolji u redovima Bosne i Hercegovine bio je Musa, postigavši 33 poena, uz osam skokova i sedam asistencija. Proglašen je najkorisnijim igračem prvenstva, a ujedno je bio i najbolji strijelac s 23,3 poena po utakmici i najbolji asistent sa 6,3 asistencije po utakmici.<ref>{{cite news|title=Zlatni omladinci bh. košarke prvaci Europe|url=http://www.klix.ba/sport/kosarka/bravo-momci-zlatni-omladinci-bh-kosarke-prvaci-evrope/150816063|work=klix.ba|date=16. 8. 2015}}</ref> Sljedeće godine igrao je na Svjetskom prvenstvu U-17 u Španiji, gdje je postavio rekord od 50 poena na jednoj utakmici.<ref>{{cite news |title=BiH ima još jednog svjetskog rekordera!|url=http://sportsport.ba/bh_kosarka/bih-ima-jos-jednog-svjetskog-rekordera/199001|work= sportsport.ba|date=1. 7. 2016}}</ref> Prvenstvo je završio kao najbolji strijelac turnira, a izabran je i u najbolju petorku, a također je najbolji strijelac svih dosadašnjih prvenstava. Bosna i Hercegovina završila je na devetom mjestu.<ref>{{cite news|title=Svjetsko prvenstvo u znaku Džanana Muse|url=http://sportsport.ba/bh_kosarka/svjetsko-prvenstvo-u-znaku-dzanana-muse/199288|work=sportsport.ba|date=3. 7. 2016}}</ref> == Statistika == {{Euroleague player statistics legend}} === ABA liga === {{Euroleague player statistics start}} |- | <center> [[ABA liga 2015./16.|2015/16.]] | style="text-align:left;"| [[KK Cedevita|Cedevita]] | 17 || 0 || 12.5 || .439 || .231 || .771 || '''2.8''' || .5 || .2 || '''.1''' || 4.7 || 5.4 |- | <center> [[ABA liga 2016./17.|2016/17.]] | style="text-align:left;"| [[KK Cedevita|Cedevita]] | '''19''' || 0 || '''13.8''' || '''.537''' || '''.361''' || '''.800''' || 1.7 || '''1.0''' || '''.3''' || .1 || '''6.6''' || '''6.5''' |- class="sortbottom" | style="text-align:center;"| Karijera | style="text-align:left;"| | 36 || 0 || 13.2 || .488 || .296 || .786 || 2.3 || .6 || .3 || .1 || 5.7 || 6.0 {{S-end}} === Euroliga === {| class="wikitable" |- | style="background:#AFE6BA; width:3em;"|† | Osvojena Euroliga |- | style="background:#CFECEC; width:1em"|* | Na čelu Eurolige |} {{Euroleague player statistics start}} |- | <center> [[Euroliga 2015/2016.|2015/16.]] | style="text-align:left;"| [[KK Cedevita|Cedevita]] | 10 || 2 || 7.5 || .357 || .250 || .667 || 1.3 || .7 || .2 || .1 || 2.7 || 1.6 |- | style="text-align:center;background:#AFE6BA;"| [[Euroliga 2020/2021.|2020/21]]† | style="text-align:left;"| [[Anadolu Efes SK|Anadolu Efes]] | 4 || 0 || 3.0 || .000 || .000 || {{sort|-|—}} || .5 || .3 || .3 || {{sort|-|—}} || 0.0 || -0.5 |- | style="text-align:center;background:#AFE6BA;"| [[Euroliga 2022/2023.|2022/23]]† | style="text-align:left;" rowspan="2"| [[KK Real Madrid|Real Madrid]] | style="background:#CFECEC;"|'''41'''* || '''31''' || '''23.1''' || .488 || .371 || '''.860''' || '''3.1''' || '''2.7''' || '''.4''' || '''.2''' || '''14.8''' || '''15.9''' |- | style="text-align:center;"| [[Euroliga 2023/2024.|2023/24.]] | 38 || 29 || 21.0 || '''.523''' || '''.413''' || .819 || 2.7 || 2.2 || .3 || '''.2''' || 13.5 || 14.5 |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan=2|Karijera | 93 || 62 || 20.0 || .497 || .382 || .840 || 2.6 || 2.2 || .3 || .2 || 12.3 || 13.1 {{S-end}} === NBA === ==== Sezona ==== {{NBA player statistics start}} |- | style="text-align:center;"| [[NBA 2018/2019.|2018/19.]] | style="text-align:center;" rowspan=2|[[Brooklyn Nets]] | 9 || 0 || 4.3 || '''.409''' || .100 || .000 || .6 || .2 || .2 || .0 || 2.1 |- | style="text-align:center;"| [[NBA 2019/2020.|2019/20.]] | '''40''' || 0 || '''12.2''' || .372 || '''.244''' || '''.750''' || '''2.2''' || '''1.1''' || '''.4''' || .0 || '''4.8''' |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2"|Karijera | 49 || 0 || 10.7 || .376 || .227 || .726 || 1.9 || .9 || .3 || .0 || 4.3 {{s-end}} ==== Doigravanje ==== {{NBA player statistics start}} |- | style="text-align:center;"| [[NBA doigravanje 2019.|2019.]] | style="text-align:center;" rowspan=2|[[Brooklyn Nets]] | 2 || 0 || 7.5 || '''.667''' || .000 || {{sort|-|—}} || .0 || .0 || '''1.0''' || .0 || 2.0 |- | style="text-align:center;"| [[NBA doigravanje 2020.|2020.]] | '''3''' || 0 || '''13.0''' || .182 || .000 || '''.714''' || '''1.0''' || '''1.3''' || .0 || '''.3''' || '''4.7''' |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2"|Karijera | 5 || 0 || 10.8 || .286 || .000 || .714 || .6 || .8 || .4 || .2 || 3.6 {{S-end}} <!-- === ACB liga === {{Euroleague player statistics start}} |- | <center> [[ACB liga 2021./22.|2021/22.]] | style="text-align:left;"| [[CB Breogán|Breogan]] | 29 || 29 || 32 || .493 || .381 || .791 || 5.1 || 3.1 || 1.1 || .3 || 20 || 18.9 |- class="sortbottom" | style="text-align:center;"| Karijera | style="text-align:left;"| | 29 || 29 || 32 || .493 || .381 || .791 || 5.1 || 3.1 || 1.1 || .3 || 20 || 18.9 {{S-end}} --> == Тrofeji i priznanja == === Reprezentativni === * [[Evropsko prvenstvo u košarci U-16|Kadetsko prvenstvo Evrope]]: [[Datoteka:Gold medal icon.svg]] 2015. === Klupski === * [[A-1 liga|Prva hrvatska liga]]: [[A-1 liga 2015/2016.|2016]], [[A-1 liga 2016/2017.|2017]], [[A-1 liga 2017/2018.|2018.]] * [[Kup Krešimira Ćosića]]: 2016, 2017, 2018. * [[Španski košarkaški superkup|Španski superkup]]: [[Španski košarkaški superkup 2022.|2022]], [[Španski košarkaški superkup 2023.|2023.]] * [[Euroliga]]: [[Euroliga 2020/2021.|2021]], [[Euroliga 2022/2023.|2022/23.]] * [[Kup kralja u košarci|Kup kralja]]: [[Kup kralja u košarci 2024.|2024.]] * [[ACB liga]]: 2024, 2025. === Pojedinačni === * Najkorisniji igrač Lige mladih Bosne i Hercegovine: 2014. * Najbolji strijelac [[Evropsko prvenstvo u košarci U-16|Evropskog prvenstva U-16]]: 2014, 2015. * Najkorisniji igrač (MVP) [[Evropsko prvenstvo u košarci U-16|Evropskog prvenstva U-16]]: 2015. * Najbolji asistent [[Evropsko prvenstvo u košarci U-16|Evropskog prvenstva U-16]]: 2015. * Najbolji asistent Juniorskog turnira Eurolige: 2016. * Najkorisniji igrač Prvenstva Hrvatske za juniore: 2016. * Najbolji strijelac Prvenstva Hrvatske za juniore: 2016. * Najbolji strijelac Međunarodnog turnira u košarci za juniore (Travnik): 2016. * Najbolja petorka [[Svjetsko prvenstvo u košarci U-17 2016.|Svjetskog prvenstvo U-17]]: 2016. * Najbolji strijelac [[Svjetsko prvenstvo u košarci U-17 2016.|Svjetskog prvenstvo U-17]]: 2016. * Svjetski rekorder po broju ubačenih poena u jednoj utakmici [[Svjetsko prvenstvo u košarci U-17 2016.|Svjetskog prvenstvo U-17]]: 50 poena * Najmlađi igrač u Euroligi u sezoni 2015/16. * Najmlađi igrač u [[ABA liga|ABA ligi]] u sezoni 2015/16. * Najmlađi najkorisniji igrač jedne utakmice u historiji [[ABA liga|ABA lige]] (15. 11. 2015) * Najbolji mladi igrač na Adidasovom Eurocampu: 2017. * Igrač koji je najviše napredovao na Adidasovom Eurocampu: 2017. * [[Najkorisniji igrač ACB lige]] ([[ACB liga 2021/2022.|2022]]) * [[Statistički lideri ACB lige|Najbolji strijelac ACB lige]] ([[ACB liga 2021/2022.|2022]]) * [[Najkorisniji igrač finala ACB lige]]: [[ACB liga 2023/2024.|2024.]] == Zanimljivosti == U svojoj tek trećoj košarkaškoj utakmici oborio je rekord kantonalne lige po broju poena na jednoj utakmici postigavši 63 poena.{{izvor}} == Privatni život == Od 1. augusta 2025. u braku je s Aminom Smajić.<ref>{{cite web |url= https://www.hayat.ba/news/article/ozenio-se-dzanan-musa-prvi-ples-s-aminom-uz-pjesmu-zauvijek-ovako/688d132b322d5ba0f32a0e74 |title= Oženio se Džanan Musa: Prvi ples s Aminom uz pjesmu 'Zauvijek ovako' |publisher= [[Hayat TV]] |date= 1. 8. 2025 |access-date= 3. 8. 2025}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://basketball.realgm.com/player/Dzanan-Musa/Summary/75657 Statistika i informacije o igraču] na ''RealGM'' * [http://www.draftexpress.com/profile/Dzanan-Musa-84736/ Džanan Musa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406232944/http://www.draftexpress.com/profile/Dzanan-Musa-84736/ |date=6. 4. 2022 }} na ''draftexpress.com'' * [https://twitter.com/dzmusa Džanan Musa] na [[Twitter]]u * [https://www.instagram.com/dzananmusa/ Džanan Musa] na [[Instagram]]u * [https://www.youtube.com/watch?v=xyZPkWpHXBo ''Interview 20: Džanan Musa''], [[BHT]], 1. 6. 2016. * [http://balkans.aljazeera.net/vijesti/dzanan-musa-trnovit-put-za-plasman-bih-na-sp Džanan Musa: Trnovit put za plasman BiH na SP], intervju, [[Al Jazeera Balkans]], 7. 12. 2017. * [https://www.youtube.com/watch?v=Rz964ILRIPQ ''Oni pobjeđuju: Džanan Musa''], Al Jazeera Balkans, 18. 7. 2022. ([[YouTube]]) {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{Najkorisniji igrač ACB lige}} {{Najkorisniji igrač finala ACB lige}} {{MVP EuroBasketa U-16}} {{NBA draft 2018.}} {{Najbolji mladi igrač ABA lige}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2022.}} {{Anadolu Efes - prvak Eurolige 2020/21.}} {{KK Real Madrid - prvak Eurolige 2022/23.}} {{DEFAULTSORT:Musa, Džanan}} [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:Biografije, Bihać]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši]] [[Kategorija:Krilni bekovi]] [[Kategorija:Košarkaši Cedevite]] [[Kategorija:Košarkaši Brooklyn Netsa]] [[Kategorija:Košarkaši Anadolu Efesa]] [[Kategorija:Košarkaši Breogána]] [[Kategorija:Košarkaši Real Madrida]] [[Kategorija:Košarkaši Dubaija]] [[Kategorija:Sportista godine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši u Španiji]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši u Turskoj]] pd13nnihcm3vcxtytrlibng1fnaq4o6 0 394204 3836878 3510449 2026-04-24T06:17:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836878 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''GEO'' (časopis)}} {{Infokutija časopis | naziv = ''GEO'' | datoteka = GEO (logo).jpg | veličina slike = 200px | opis slike = Slogan: ''Nova slika [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]'' | glavni urednik = [[Christoph Kucklick]] | učestalost = mjesečnik | tiraž = 242.561 (februar 2015) | kategorije = [[geografija]], [[nauka]], [[historija]], [[priroda]] | cijena = | izdavač = [[Gruner + Jahr]] | osnivanje = | prvo izdanje = 1976. | datum najnovijeg izdanja = | broj najnovijeg izdanja = | zemlja = [[Njemačka]] ([[Hamburg]]) | jezik = [[Njemački jezik|njemački]] + drugi jezici | web = {{URL|geo.de}} }} '''''GEO''''' je obrazovni mjesečnik sličan ''[[Nacionalna geografija (časopis)|Nacionalnoj geografiji]]''. Poznat je po detaljnim tekstovima i vrlo kvalitetnim [[fotografija]]ma. == Historija i profil == Prvo izdanje pojavilo se u [[Njemačka|Njemačkoj]] 1976. Otad je ovaj časopis objavljen u [[Bugarska|Bugarskoj]], [[Češka|Češkoj]], [[Estonija|Estoniji]], [[Finska|Finskoj]], [[Francuska|Francuskoj]] (prvo međunarodno izdanje), [[Grčka|Grčkoj]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Indija|Indiji]] (prestao izlaziti 2013<ref>{{cite web|url=http://www.afaqs.com/perl/media/index.html?sid=20329|title=Outlook Group to launch GEO magazine; ties up with G+J International|access-date=4. 6. 2008|work=AFAQS|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725053314/http://www.afaqs.com/perl/media/index.html?sid=20329|archive-date=25. 7. 2011|url-status=dead}}</ref>), [[Italija|Italiji]], [[Japan]]u, [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]], [[Latvija|Latviji]], [[Litvanija|Litvaniji]], [[Mađarska|Mađarskoj]], [[Rumunija|Rumuniji]], [[Rusija|Rusiji]], [[SAD]]-u, [[Slovačka|Slovačkoj]], [[Slovenija|Sloveniji]], [[Španija|Španiji]] i [[Turska|Turskoj]]. Trenutni tiraž u Njemačkoj i Francuskoj (zajedno) kreće se oko broja od 500.000 primjeraka. ''GEO'' izdaje [[Gruner + Jahr]]<ref name=hhaf/> , [[izdavaštvo|izdavačka kuća]] u vlasništvu [[kompanija|kompanije]] [[Bertelsmann]]. Francusko izdanje pokrenuto je 1979. i izdaje ga Prisma Presse.<ref name=hhaf>{{cite journal|author=Helena Hafstrand|title=Consumer Magazines in Transition|journal=The Journal of Media Economics|date=1995|volume=8|issue=1|url=http://eds.a.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=2dfad64f-7200-4b0f-b516-6a96698212be%40sessionmgr4001&vid=0&hid=4205|access-date=14. 12. 2014}}</ref> Njemačka verzija ima nekoliko specijalnih izdanja: ''GEO Saison'', višetematski časopis posvećen [[turizam|turizmu]], ''GEO Special'' (jednotematski časopis o pojedinačnim [[država]]ma ili [[grad]]ovima), ''GEO Wissen'' i ''GEO Kompakt'' (jednotematski časopisi fokusirani na [[nauka|naučne teme]]), ''GEO Epoche'' (o [[historija|historiji]]) i ''GEOlino'' (za djecu). Rusko izdanje ima ''GEOTraveller'' (putovanja), ''GEOFocus'' (nauka i historija), ''GEOлёнок'' (za djecu) i ''The Best of GEO'' (''Najbolje od GEO-a''). Osim časopisâ, poslovni portfolio GEO-a sastoji se od prodaje proizvoda poput GEO ilustriranih knjiga, GEO [[enciklopedija]], GEO [[kalendar]]a itd. <!--26. jula 2013. Outlook Group objavio je da će ''GEO'', zajedno s ''[[People (magazin)|Peopleom]]'' i ''[[Marie Claire]]''<ref>{{cite news|title=Outlook to close down international titles|url=http://www.bestmediainfo.com/2013/07/outlook-to-close-down-international-titles-people-geo-and-marie-claire/|access-date=29. 7. 2013|work=Best Media Info|date=26. 7. 2013}}</ref>, prestati s izlaženjem i da licenca neće biti obnovljena.<ref>{{cite news|author=Nikhi Pahwal|title=On The State of The Magazine Industry in India; Outlook Shuts Three Magazines|url=http://www.medianama.com/2013/07/223-on-the-state-of-the-magazine-industry-in-india-outlook-shuts-three-magazines/|access-date=31. 7. 2013|work=Media Nama|date=29. 7. 2013}}</ref>!--> [[Datoteka:Heissluftballon over Uetersen 3493 1.jpg|mini|desno|[[Balon na vrući zrak]] s reklamom za ''GEO'']] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{div col}} *[http://www.geo.de/ Njemačko izdanje] *[http://www.geo-bg.bg/ Bugarsko izdanje] *[https://web.archive.org/web/20080529220414/http://www.geo-magazin.cz/ Češko izdanje] *[http://www.geo-lehti.fi/ Finsko izdanje] *[http://www.geo.fr/ Francusko izdanje] (ISSN 0220-8245) *[https://web.archive.org/web/20070208055740/http://www.geo-magazine.gr/ Grčko izdanje] *[http://www.geo.com.hr/ Hrvatsko izdanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204103447/http://www.geo.com.hr/ |date=4. 2. 2007 }} *[https://web.archive.org/web/20080612043716/http://www.geomondo.it/ Italijansko izdanje] (ISSN 1122-3308) *[https://web.archive.org/web/20121018161815/http://www.ekspress.lt/urnalai/Menesiniai/GEO Litvansko izdanje] *[https://web.archive.org/web/20080531024658/http://www.geomagazin.hu/ Mađarsko izdanje] *[https://web.archive.org/web/20070202224333/http://www.geomagazin.ro/ Rumunsko izdanje] *[https://web.archive.org/web/20060423134944/http://www.geo.ru/ Rusko izdanje] *[https://web.archive.org/web/20080331094113/http://geo-magazin.sk/ Slovačko izdanje] *[http://www.geo.si/ Slovensko izdanje] *[https://web.archive.org/web/20030205223101/http://www.georevista.es/ Špansko izdanje] *[https://web.archive.org/web/20151121025816/http://www.geodergi.com.tr/ Tursko izdanje] {{div col end}} {{Bertelsmann}} [[Kategorija:Obrazovni časopisi]] [[Kategorija:Njemački časopisi]] [[Kategorija:Njemački mjesečnici]] [[Kategorija:Časopisi na njemačkom jeziku]] [[Kategorija:Časopisi osnovani 1976.]] <!-- [[Kategorija:Časopisi prestali sa izlaženjem 2013.]]!--> [[Kategorija:Mediji u Hamburgu]] lielm96bn2ot0kuw79kgvffcg8eg0pf 0 394368 3836831 2629617 2026-04-23T20:13:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836831 wikitext text/x-wiki '''Eufrozina''' ('''Eufrosina''') '''Paleolog''' (''Εὐφροσύνη Παλαιολογίνα'') bila je [[Bizantijsko carstvo|bizantijska]] [[princeza]],<ref>Sir Henry Hoyle Howorth, ''History of the Mongols''</ref> a znana je i kao '''Irena'''. Bila je nazvana po [[Božica|božici]] [[Eufrozina|Eufrozini]] i božici [[Irena (mitologija)|Ireni]], a roditelji su joj bili [[Mihael VIII Paleolog|car Mihael VIII Paleolog]]<ref>Hamad Subani, ''The Secret History of Iran''</ref> i njegova konkubina.<ref>[http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Nogai_Khan Nogai]</ref><ref>Pachymeres Vol II, ''Andronicus Palæologus''</ref> Imala je sestru [[Marija Paleolog (gospa)|Mariju]], a polusestra im je bila [[Irena Paleolog, carica Bugarske]], dok im je polubrat bio [[Andronik II Paleolog]]. O Eufrozini se relativno malo zna jer je bila vanbračna kćerka.<ref>Lorenzo Currie, ''Through the Eyes of the Pack''</ref> Ono šta se zna sa sigurnošću je to da se udala za slavnog [[Nogai-kan|Nogai-kana]].<ref>Pachymeres Vol I, ''De Michaele Palaeologo'': “''imperator aliam suam filiam…ex pellicle genitam…Euphrosynam''.“</ref> Bila je maćeha cara [[Čaka, car Bugarske|Čake]] te kuma carice [[Eufrozina Bugarska|Eufrozine Bugarske]]. Čini se da Eufrozina i Nogai nisu imali djece.<ref>[http://fmg.ac/Projects/MedLands/MONGOLS.htm#NogaiKhandied1299 NOGAI Khan]{{Mrtav link}}</ref> == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Bizantijske princeze]] [[Kategorija:Paleolozi]] flr79n96u8badnjihhigsyyrxh5w76k 0 398671 3836881 3761321 2026-04-24T06:33:18Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836881 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:RUSMARKA-1660.jpg|thumb|Ruska posebna marka, izdana u povodu 100. rođendana G.N. Fljorova (2013)]] '''Georgij Nikolajevič Fljorov''', ponekad navođen i kao Georgij Flerov, ([[Ruski jezik|ruski]] ''Георгий Николаевич Флёров''; rođen [[2. mart]]a [[1913.]] u [[Rostov na Donu|Rostovu na Donu]]; umro [[9. novembar|9. novembra]] [[1990.]] u [[Moskva|Moskvi]]) bio je [[Savez sovjetskih socijalističkih republika|sovjetski]] [[fizičar]]. Njegove oblasti istraživanja bile su [[nuklearna fizika]], transuranijski elementi i kosmičko zračenje. Između ostalog, on se smatra i otkrivačem nekih novih [[Hemijski element|hemijskih elemenata]] [[Periodni sistem elemenata|periodnog sistema]]. == Biografija == Nakon završetka škole, Fljorov je najprije radio razne poslove prije nego što je otišao u [[Sankt Peterburg|Lenjingrad]], gdje je od 1933. do 1938. studirao na Fakultetu za inženjering i fiziku Politehničkog instituta. Već nekoliko mjeseci nakon diplomiranja, dobio je ponudu da postane saradnik radne grupe Igora Kurčatova na lenjingradskom Fizičko-tehničkom institutu, koju je vrlo rado prihvatio. Već 1939. Fljorov je došao do svog prvog otkrića, zajedno sa svojim kolegom Konstantinom Petršakom, kada su dokumentirali spontani jezgreni raspad prirodnog izotopa [[uranij]]a-238. Godine 1940. ponovili su isti eksperiment, nakon čega im je uspjelo da dokažu pretpostavljeni fenomen, pri čemu su na spektakularni način iskoristili jedan tunel moskovskog metroa, da bi spriječili eventualni utjecaj kosmičkog zračenja na eksperimentalna mjerenja.<ref>G. N. Flerov, K. A. Petrzhak, Journal of Physics (USSR) vol. III, str. 275–280 (1940)</ref> Nakon što je [[Treći rajh]] prekršio ugovor sa Sovjetskim savezom i izbio rat, Georij Fljorov je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], tačnije već od kraja 1941., bio uključen u razvoj sovjetske [[Nuklearno oružje|atomske bombe]]. Pošto su njegova nastojanja i cjelokupni rad bili "strogo povjerljivi" i nisu nigdje objavljivani, on je 1943. dobio doktorsku titulu, bez da je zvanično promoviran u to zvanje. Fljorov je 1957. bio je začetnik a od 1960. i upravnik laboratorije za nuklearne reakcije na Zajedničkom institutu za nuklearna istraživanja u gradu [[Dubna|Dubni]] kod Moskve. Godine 1963. otkrio je protonsku radioaktivnost a godinu dana kasnije i vještački hemijski element [[raderfordij]]. Nakon toga, Fljorov i njegove kolege u Dubni su i prvi sintetizirali elemente 102 ([[nobelij]], 1957/68), 105 ([[dubnij]], 1967, koji je dobio ime po gradu u kojem su radili i gdje se nalazio centar za istraživanja) te element 106 [[siborgij]], zajedno sa [[Jurij Colakovič Oganesian|Jurijem Oganesianom]] (1974). U njegovu čast [[hemijski element]] s [[Atomski broj|atomskim brojem]] 114 zvanično je 30. maja 2012. dobio ime [[flerovij]], od strane [[IUPAC|Međunarodne unije za čistu i primijenjenu hemiju]].<ref>iupac.org: [http://www.iupac.org/news/news-detail/article/element-114-is-named-flerovium-and-element-116-is-named-livermorium.html „Element 114 is Named Flerovium and Element 116 is Named Livermorium“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602010328/http://www.iupac.org/news/news-detail/article/element-114-is-named-flerovium-and-element-116-is-named-livermorium.html |date=2. 6. 2012 }}</ref> Čuvena Fljorovljeva nagrada JINR instituta dobila je također ime po njemu. Proglašen je herojom socijalističkog rada (1949), dva puta je dobio Lenjinov orden (1949, 1983), zatim je 1973. dobio orden Oktobarske revolucije, te tri put Crvenu traku rada (1959, 1963, 1975), dva puta Staljinovu nagradu (1946, 1949), a 1967. i Lenjinovu nagradu, kao i Državu nagradu SSSR-a. Godine 1981. izabran je u članstvo njemačke Akademije nauka Leopoldina. == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == * ''Lexikon der bedeutenden Naturwissenschaftler.'' vol. 2, München 2007. {{Ljudi po kojima su nazvani hemijski elementi}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Fljorov, Georgij}} [[Kategorija:Rođeni 1913.]] [[Kategorija:Umrli 1990.]] [[Kategorija:Sovjetski fizičari]] [[Kategorija:Biografije, Rostov na Donu]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] oq98wotvn9ko9698z8rldj7c700pf2x 0 403538 3836816 3778924 2026-04-23T18:38:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836816 wikitext text/x-wiki '''Epimeri''' su [[dijastereoizomer]]i koji se razlikuju po konfiguraciji samo jednog [[stereogeni centar|stereogenog centra]]. Dijastereomeri su klasa [[stereoizomer]]a koji nisu preklopljivi i koji se ne međusobno ne odnose kao predmet i odraz u ogledalu.<ref>March J., Smith M. B. (2007): March's advanced organic chemistry: Reactions, echanisms and structure. Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey.</ref> U hemijskoj nomenklaturi, jednom izomeru epimerskog para se daje prefiks '''epi-''', kao npr. [[kinin (lijek)|kinin]] i ''epi-kinin''. Kad su dva izomera enantiomeri, daje se prefiks '''ent-'''.<ref>Nelson D. L., Cox M. M. (2013): Lehninger principles of biochemistry. W.H. Freeman, New York, {{ISBN|1429234148}}..</ref><ref>Voet D., Voet J. (1995): Biochemistry, 2nd Ed. Wiley, http://www.wiley.com/college/math/chem/cg/sales/voet.html.</ref><ref>Lindhorst T. (2007): Essentials of carbohydrate chemistry and biochemistry. Wiley-VCH, 3527315284.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref> == Primjeri == [[Šećer]]i [[glukoza|α-glukoza]] i β-glukoza su epimeri. U α-glukozi, -OH grupa se nalazi na prvom (anomernom) [[ugljik]]u, u pravcu koji je suprotnan [[metilen]]skoj grupi ugljika C-6 (u [[cikloheksanska konformacija|osovinskoj]] poziciji). U β-glukozi, -OH grupa je orijentirana u istom pravcu kao i metilenska grupa (u ekvatorskoj poziciji).<ref>http://www.biotopics.co.uk/as/glucose2.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230308091813/http://www.biotopics.co.uk/as/glucose2.html |date=8. 3. 2023 }} |title=Structure of the glucose molecule.</ref> Ove dvije molekule su epimeri, odnosno [[anomer]]i. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Datoteka:Alpha-D-glucopyranose-2D-skeletal.svg|220px]] || [[Datoteka:Beta-D-glucopyranose-2D-skeletal.svg|220px]] |- align="center" |<center>α-<small>D</small>-glukopiranoza</center> || <center>β-<small>D</small>-glukopiranoza</center> |} β-D-glukopiranoza i β-D-manopiranoza su epimeri po tome što se razlikuju samo u stereohemiji u C-2 poziciji. [[Hidroksilna grupa]] β-D-glukopiranoze je u ekvatorskoj ravni (ravni prstena), dok je kod β-D-manopiranoze C-2 hidroksilna grupa [[cikloheksanska konformacija|aksijalna]] (iznad ravni prstena). Ta dva molekula su epimeri, odnosno nisu [[anomer]]i. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Datoteka:Beta-D-glucopyranose.svg|200px]] || [[Datoteka:Beta-D-mannopyranose.svg|200px]] |- align="center" | <center>β-<small>D</small>-glukopiranoza </center>|| <center>β-<small>D</small>-manopiranoza </center> |} [[Doksorubicin]] i [[epirubicin]] su dva blisko srodna lijeka i epimera. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Datoteka:Doxorubicin–epirubicin comparison.svg|460px]] |- align="center" |<center>Usporedba: doksorubicin–epirubicin</center> |} Primjeri ostalih srodnih jedinjenja su [[epi-inozitol]] i [[inozitol]], te [[lipoksin]] i epilipoksin. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Datoteka:Epi-inositol.svg|150px]] || [[Datoteka:Myo-inositol.svg|150px]] || [[Datoteka:Lipoxin B4.svg|150px]] || [[Datoteka:15-epi-lipoxin B4.svg|150px]] |- align="center" |<center>Epi-inozitol</center> |<center>Inozitol</center> |<center>Lipoksin</center> |<center>Epilipoksin</center> |} ==Također pogledajte== *[[Epimerizacija]] *[[Izomer]] == Reference == {{reflist|}} [[Kategorija:Stereohemija]] 1cdgqn6j2by7dvvx7pp8ym6he6psxnl 10 407977 3836800 3526714 2026-04-23T15:56:30Z KWiki 9400 3836800 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Half-Life | naslov = [[Half-Life (serijal)|''Half-Life'' (serijal)]] | podaciklasa = hlist | ispodklasa = hlist | naslovstil = background-color: #FF9900; color: black; | grupastil = background-color: #FFCC00; | ispodstil = background-color: #FF9900; | slika = [[Datoteka:Orange_lambda.svg|80px|link=Half-Life (serijal)]] | iznadstil = background-color: #FFCC00; | iznad = {{hlist|[[Valve Corporation]]|[[Sierra Entertainment]]|[[Gearbox Software]]}} |grupa1 = Igre |podaci1 = * ''[[Half-Life]]'' ** ''[[Half-Life: Opposing Force|Opposing Force]]'' ** ''[[Half-Life: Blue Shift|Blue Shift]]'' ** ''[[Half-Life: Decay|Decay]]'' * ''[[Half-Life 2]]'' ** ''[[Half-Life 2: Deathmatch|Deathmatch]]'' ** ''[[Half-Life 2: Lost Coast|Lost Coast]]'' ** ''[[Half-Life 2: Episode One|Episode One]]'' ** ''[[Half-Life 2: Episode Two|Episode Two]]'' * ''[[Half-Life: Alyx]]'' |grupa2 = Univerzum |podaci2 = {{Navkutija podgrupa |grupastil = background-color: #FFCC00; |grupa1 = [[Likovi u "Half-Lifeu"|Likovi]] |podaci1 = * [[Gordon Freeman]] * [[Alyx Vance]] |grupa2 = Lokacije |podaci2 = * [[Istraživački kompleks Black Mesa]] * [[Ravenholm]] |grupa3 = Ostalo |podaci3 = * ''[[Combine (Half-Life)|Combine]]'' * [[Gravitacijska puška]] * ''[[Headcrab]]'' }} |grupa3 = Tehnologija |podaci3 = * [[GoldSrc]] * [[Source (pogon za videoigre)|Source]] * [[Source 2]] |grupa4 = Modovi |podaci4 = {{Navkutija podgrupa |grupastil = background-color: #FFCC00; |grupa1 = GoldSrc |podaci1 = * ''[[Delta Particles]]'' * ''[[Half-Life: Echoes|Echoes]]'' * ''[[Poke646]]'' * ''[[Sven Co-op]]'' |grupa2 = Source |podaci2 = * ''[[Black Mesa (videoigra)|Black Mesa]]'' * ''[[Half-Life 2: Capture the Flag|Capture the Flag]]'' * ''[[Hunt Down the Freeman]]'' * ''[[Minerva (videoigra)|Minerva]]'' * ''[[Research and Development (Half-Life 2: Episode Two)|Research and Development]]'' }} |grupa5 = Machinima |podaci5 = * ''[[Freeman's Mind]]'' * ''[[Half-Life: Full Life Consequences]]'' * ''[[Half-Life: Escape from City 17]]'' * ''[[Half-Life VR but the AI Is Self-Aware]]'' |grupa6 = Ljudi |podaci6 = * [[Kelly Bailey (kompozitor)|Kelly Bailey]] * [[Chet Faliszek]] * [[Marc Laidlaw]] * [[Randy Pitchford]] * [[Erik Wolpaw]] |grupa7 = Povezano |podaci7 = * [[Portal (serijal)|''Portal'' (serijal)]] * ''[[The Orange Box]]'' * [[Neobjavljene igre iz serijala "Half-Life"|Neobjavljene igre]] ** ''[[Half-Life 2: Episode Three]]'' * ''[[Concerned]]'' * [[Planet Half-Life]] |ispod = * {{Ikona|Kategorija}} [[:Kategorija:Half-Life (serijal)|Kategorija]] }}<noinclude> [[Kategorija:Navigacijske kutije videoigara po serijalima|Half-Life]] [[Kategorija:Valve Corporation|*]] [[Kategorija:Half-Life (serijal)|*]] </noinclude> 2sk3z2pajc4xoubuoiv0b4l0e5qyv4n 0 408856 3836813 3835436 2026-04-23T17:23:08Z Icodense 82984 Freidrich → Friedrich 3836813 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju_izvori}} {{Dodaj_infokutiju|}} '''Jena''' ({{Audio|De-Jena.ogg|poslušaj}}) je njemački [[univerzitet]]ski grad i drugi najveći grad u [[Tiringija|Tiringiji]]. Zajedno sa [[Erfurt]]om i [[Weimar]]om čini centralno gradsko područje Tiringije sa približno 500.000 stanovnika, dok sâm grad ima populaciju od približno 110.000 stanovnika. Jena je centar obrazovanja i nauke; [[Univerzitet Friedrich Schiller]] je osnovan 1558. godine i danas ima oko 21.000 studenata dok Univerzitet primijenjenih nauka "Ernst Abbe" broji oko 5.000 studenata. Nadalje, u Jeni se nalaze brojni instituti vodećih njemačkih istraživačkih udruženja. Jena se prvi put spominje 1882. godine, ali ostaje mali grad sve do 19. vijeka kada dolazi do razvoja industrije u Jeni. Veći dio 20. vijeka Jena je bila centar optičke industrije centrirane oko kompanija [[Carl Zeiss]], Schott i Jenoptik (od 1990.). Kao jedan od rijetkih njemačkih gradova srednje veličine, Jena u svom gradskom centru sadrži nekoliko visokih zgrada, poput "Jen Towera". Izmeđi 1790. i 1850. godine, Jena je bila žarište njemačkog ''Vormärza'' kao i centar studentskog pokreta za ujedinjenje i slobodu, kao i njemačkog [[romantizam|romantizma]]. Značajne ličnosti iz ovog perioda su [[Friedrich Schiller]], [[Johan Gottlieb Fichte]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Novalis]] i [[August Wilhelm Schlegel]]. Gradska ekonomija zasnovana je industriji visokih tehnologija i istraživanju. Optička i indutrija precizne mehanike su danas najvažnije grane, dok softverski inženjering i biotehnologija rapidno dobivaju na važnosti. Jena leži na brežuljkastom krajoliku na istoku Tiringije u širokoj dolini rijeke [[Saale]].  == Historija == === Srednji vijek === [[Datoteka:Lobdeburg_near_Jena_by_Night.jpg|thumb|Dvorac Lobdeburg iznad Lobede]] Do kasnog srednjeg vijeka rijeka [[Saale]] je bila granica između njemačkih regija na zapadu i slavenskih regija na istoku. Jena je imala pogodnu lokaciju na prelazu preko rijeke Saale. Ipak, u periodu srednjeg vijeka postojali su drugi, značajniji prelazi preko rijeke Saale, poput obližnjih gradova [[Naumburg]]a i [[Saalfeld]]a, tako da je značaj Jene u ovom periodu bio više lokalnog karaktera. Prvi nedvosmisleni spomen Jene jeste u dokumentu iz 1182. godine. Prvi lokalni vladari su bili Lordovi od Lobdeburga sa njihovim istoimenim dvorcem u blizini Lobede, oko 6&nbsp;km južno od centra grada na istočnoj padini doline rijeke Saale. U 13. vijeku lordovi od Lobderburga osnovali su dva grada u dolini: Jenu na zapadnoj obali i Lobedu, koja je danas jedan od gradskih dijelova Jene, 4&nbsp;km južno na istočnoj obali. Oko 1230. Jena je dobila status grada i okosnica grada je uspostavljena između današnjih Fürstengrabena, Löbdergrabena, Teichgrabena i Leutragrabena. Tokom kasnog 13. i ranog 14. vijeka grad je dobio tržnicu, glavnu crkvu, gradsku vjećnicu, gradsko vijeće i gradske zidine, čime je Jena postala grad u pravom smislu. U ovom periodu gradska ekonomija je bila zasnovana ponajviše na proizvodnji vina na toplom i sunčanim padinama doline rijeke Saale. Dva manastira, dominikanski (1286.) i cistercitski (1301.) zaokružili su srednjovjekovni izgled Jene. Kako su se političke okolnosti u Tiringiji promijenile sredinom 14. vijeka, oslabljeni lordovi od Lobdeburga su prodali Jenu dinastiji [[Dinastija Wettin|Wettin]] 1331. godine. Jena je dobila građanski zakon i građani su ojačali svoja prava i dobrobiti tokom 14. i 15. vijeka. Nadalje, dinastija Wettin je više bila zainteresovana za svoju rezidenciju u obližnjem Weimaru, pa se Jena mogla razvijati relativno autonomno. === Rani moderni period === [[Datoteka:Jena_(Merian).jpg|thumb|Jena 1650. godine]] Protestantska reformacija je donesena u grad 1523. godine. [[Martin Luther]] je posjetio grad kako bi reorganizirao kleričke odnose, a Jena je postala ranim centrom njegove doktrine. Narednih godina dominikanski i karmelićanski manastiri su bili napadani od strane građana, da bi konačno bili ukinuti 1525. (karmelićanski) i 1548. (dominikanski). Važan korak u historiji Jene je osnivanje univerziteta 1558. godine. [[John Frederick Magnanimous]] je osnovao univerzitet, budući da je njegov stari univerzitet u Wittenbergu preuzela dinastija Wettin nakon [[Schmalkaldski rat|Schmalkaldskog rata]]. Tokom malog ledenog doba u 17. vijeku proizvodnja [[vino|vina]] se znatno smanjila, te je novoosnovani univerzitet postao najvažniji izvor prihoda za grad. Tokom 17. vijeka došlo je do snažnog širenja štamparske djelatnosti kao posljedice sve većeg rasta važnosti knjiga (i opismenjavanja stanovništva) u luteranskoj doktrini, te je Jena bila drugo najveće štamparsko središte u Njemačkoj, odmah iza Leipziga. Počevši još u 16. vijeku, došlo je do brojnih teritorijalnih podjela. U početku Jena je bila dio saksonske kneževine [[Weimar]] (njem. ''Sachsen-Weimar''), ali je 1672. postala glavnim gradom vlastite male kneževine (njem. ''Sachsen-Jena''). Godine 1692, nakon smrti dva kneza (Bernhard II i Johann Wilhelm), kneževi kneževine Jena su izumrli i ona je postala dijelom kneževine [[Eisenach]], a 1741. dijelom kneževine Weimar, kojoj je pripadala do 1809. godine. U periodu od 1809. do 1918. Jena je bila dio kneževine Weimar-Eisenach (od 1815 Velika kneževina). === 19. vijek === [[Datoteka:Napoleon.Jena.jpg|thumb|Bitka kod Jene 1806. godine]] Oko 1790. univerzitet je postao najveći i najpoznatiji u njemačkim državama i učinio je Jenu centrom idealističke filozofije (sa profesorima poput [[Johann Gotlieb Fichte|Johanna Gotlieba Fichtea]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Georga Wilhelma Friedricha Hegela]], [[Friedrich Schiller|Friedricha Schillera]] i [[Friedrick Wilhelm Joseph Schelling|Friedricka Wilhelma Josepha Schellinga]]) i ranog romantizma (sa pjesnicima poput Novalisa, braće Augusta i Friedricha Schlegela i Ludwiga Tiecka). Godine 1794. pjesnici [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] i [[Friedrich Schiller|Schiller]] su se sreli na Univerzitetu i uspostavili dugogodišnje prijateljstvo. Kao posljedica toga, reputacija Univerziteta i kneževine Weimar-Eisenach kao posebno liberalne i napredne je povećana. Dana 14. oktobra 1806. Napoleon je porazio prusku vojsku u [[Bitka kod Jene|bici kod Jene]], u blizini distrikta ''Vierzahnheiligen''. Otpor prema francuskim okupatorima je bio snažan, posebno među studentima. Mnogi studenti su se borili u Lützov slobodnim korpusima 1813. godine. Dvije godine kasnije u gradu je osnovano bratstvo ''Urburschenschaft''.  Tokom kasnog 19. vijeka, slavni biolog [[Ernst Haeckel]] je bio profesor na Univerzitetu. Ekspanzija naučnog i medicinskog fakulteta je blisko povezana sa snažnim rastom industrije koji se u Jeni desio nakon 1871. godine. Temelj industrije u Jeni je bilo (relativno kasno) spajanje Jene sa mrežom željeznica. Saal željeznica (njem. ''Saalbahn''), otvorena 1874. godine, spajala je Haale i Leipzig duž doline rijeke Saale sa [[Nürnberg]]om, dok je željeznica Weimar - [[Gera]] spojila Jenu sa [[Frankfurt na Majni|Frankfurtom]] i [[Erfurt]]om na zapadu kao i sa [[Dresden]]om i [[Gera|Gerom]] na istoku. Poznati pioniri industrije bili su [[Carl Zeiss]] i [[Ernst Abbe]] (koji su osnovali kompaciju Carl Zeiss AG) kao i [[Otto Schott]] (Schott AG). Od tog vremena, proizvodnja optičkih elemenata, precizne mehanika i laboratorijskog posuđa su bile glavne grane ekonomije Jene. Zeiss, Abbe i Schott su djelovali i kao društveni reformatori, sa željom da poboljšaju uslove života svojih zaposlenika kao i situaciju u zajednici generalno. Kada je Zeiss umro 1889, njegova kompanija je postala vlasništvo Carz Zeiss fondacije, koja koristi veliki dio profita kompanije za društvene benefite poput istraživačkih projekata na univerzitetu i sl. Ovaj model postao je primjer za druge njemačke kompanije (npr. Fondacija Robert Bosch) === 20. vijek === [[Datoteka:Jena_Zeiss_Bau_15.jpg|thumb|Građevina15 fabrike Carl Zeiss, Prva njemačka visoka zgrada, izgrađena 1915. godine]] [[Datoteka:Blick_auf_den_Eichplatz_in_Jena.jpg|thumb|Eichplatz (parking) u centru grada]] Industrijalizacija je iz temelja promijenila društvenu strukturu Jene. Nekadašnji akademski grad postao je grad radničke klase. Populacija je porasla sa 8.000 stanovnika oko 1870. godine na 71.000 na početku Drugog svjetskog rata. Grad se proširio uz dolinu rijeke Saale na sjever i jug te duž bočnih dolina na istok i zapad. 1901. godine uveden je sistem [[tramvaj]]a i univerzitet je dobio novu glavnu zgradu (izgrađenu između 1906. i 1908. na mjestu nekadašnjeg dvorca). Nakon formiranja [[Tiringija|Tiringije]] 1920. godine, Jena je bila jedan od tri najveća grada (zajedno sa [[Weimar]]om i [[Gera|Gerom]], dok je [[Erfurt]] ostao djelom [[Pruska|Pruske]]) i postala je nezavisnim gradom 1922. godine. Moderna optička i industrija stakla nastavila je da se širi i tokom Weimarskog perioda. Tokom nacističkog perioda produbili su se konflikti između lijevo orijentiranog miljea (komunisti i socialdemokrati) i desno orijentiranog nacističkog miljea. S jedne strane Univerzitet je patio zbog novih restrikcija protiv njegove nezavisnosti, ali s druge strane, konsolidirao je nacističku ideologiju, naprimjer sa profesurom društvene antropologije (koja je nastojala da naučno legitimizira rasnu politiku nacističkih Nijemaca). [[Kristalna noć]] 1938. godine, vodila je ka sve većoj diskriminaciji [[Jevreji|židova]] u Jeni, od kojih su mnogi ili emigrirali ili su bili uhapšeni ili ubijeni od strane njemačkih vlasti. Ovo je oslabilo akademski milje, jer su mnogi akademici bili židovi (posebno u medicini). 1945. godine, pred kraj [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Jena je teško bombardovana od strane američkih i britanskih saveznika. 709 ljudi je ubijeno, 2.000 ozlijeđeno a najveći dio srednjovjekovnog grada je uništen, ali je jednim dijelom restaururan nakon kraja rata. Ipak, jedini tirinški grad koji je pretrpio veće razaranje od Jene je [[Nordhausen]] koji je srušen do temelja. Jena je okupirana od strane američkih trupa 13. aprila 1945, a prepuštena je [[Crvena armija|crvenoj armiji]] 1. jula 1945. godine. Godine 1945. Jena je dopala u sovjetsku zonu okupacije u postratnoj [[Njemačka|Njemačkoj]]. 1949. godine postala je dijelom [[Njemačka demokratska republika|Njemačke demokratske republike]] (njem. ''Deutsche Demokratische Republik'' - DDR). Sovjeti su rasformirali veliki dio fabrika Zeiss i Schott i preselili ih u Sovjetski savez. S druge strane, vlasti DDR-a su osnovale novu farmaceutsku kompaniju 1950. godine, ''Jenapharm'', koja je danas dio koncerna Bayer. 1953. Jena je bila centar istočnonjemačkog ustanka protiv politike DDR-a. Demonstracije sa preko 30.000 učesnika rezultirale su paljbom iz sovjetskih tenkova. Nadolazeće dekade donijele su neke radikalne pomake u planiranju grada. Tokom 1960-tih, jedan dio historijskog centra je uništen da bi se izgradio [[Jen Tower]]. Eichplatz ispred tornja je još uvijek neizgrađen a njegova budućnost još uvijek je predmetom žučne diskusije.<ref>{{Cite web|url=http://www.mein-eichplatz.de/|title=Bürger für den Eichplatz in Jena|website=www.mein-eichplatz.de|access-date=12. 6. 2016|archive-date=20. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160620183907/http://www.mein-eichplatz.de/|url-status=dead}}</ref> Velika "Plattenbau" naselja su formirana tokom 1970-tih i 1980-tih, budući da je populacija još uvijek rasla a nedostatak stambenog prostora ostao je konstantan problem. Novi distrikti uspostavljeni na sjeveru (blizu Rautala) i na jugu (oko Winzerle i Lobede). Opozicija protiv neliberalne [[Njemačka demokratska republika|DDR]] vlasti je ojačana tokom kasnih 1980-ih, potpirena akademskim i kleričkim krugovima. U jesen 1989, grad je vidio najveće demonstracije u svojoj historiji, dok se vlast DDR-a nije urušila. Nakon 1990, Jena je postala dijelom novoosnovane pokrajine [[Tiringija|Tiringije]]. Industrija je došla u tešku krizu tokom 1990-ih, ali je konačno uspješno transformisana u tržišnu ekonomiju i danas je jedan od vodećih ekonomskih centara u istočnoj Njemačkoj. Nadalje, Univerzitet je povećan i mnogi novi istraživački instituti su osnovani. == Geografija i demografija == === Topografija === [[Datoteka:Burgauer_Brücke.jpg|thumb|Srednjovjekovni most preko rijeke Saale u distriktu Burgau]] Jena je pozicionirana u brdovitom predjelu u istočnoj [[Tiringija|Tiringiji]] na rijeci [[Saale]], između gorja [[Harz]], 85&nbsp;km na sjever, [[Tirinška šuma|Tirinške šume]]/visoravni, 50&nbsp;km na jugozapad i [[Erzgebirge|Rudne gore]], 75&nbsp;km na jugoistok. Gradsko područje je brdovito sa kosim padinama na rubovima doline. Centar grada je situiran na 160 m nadmorske visine, dok se brda sa obe strane doline rijeke Saale uzdižu do 400 m nadmorske visine. Na istočnoj strani to su (od sjevera prema jugu): Gleisberg blizu Kunitza, Jenzig blizu Wogaua, Hausberg blizu Wenigenjene, Kernberge blizu Wöllnitza, Johannisberg blizu Lobede i Einsiedlerberg blizu Drackendorfa. Na zapadnoj strani nalaze se: Jägerrberg blizu Zwätzena, Windknollen blizu centra grada, Tatzend zapadno od centra grada, Lichtenheinersko uzvišenje blizu Lichtenheina, Holzberg blizu Winzerle, Jagdberg blizu Göschwitza i Spitzenberg blizu Maue. Brda pripadaju geološkoj formaciji ploče "Ilm Saale" i relativno su ravna na vrhovima ali strma prema dolini između njih. Zbog svoje nazubljene površine gradsko područje nije naročito pogodno za agrikulturu dok su sva ravna područja izgrađena tokom 20. vijeka. Na brdima se nalazi nešto šume sazdane od različitog bjelogoričnog drveća i borova. === Klima === Jena ima [[Vlažna kontinentalna klima|vlažnu kontinentalnu klimu]] ili [[Okeanska klima|okeansku klimu]] prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]]. Ljeta su topla i ponekad vlažna dok su zime relativno hladne. Topografija grada stvara mikroklimu uzrokovanu bazenskom pozicijom sa inverzijom zimi ponekad (prilično hladne noći ispod -20&nbsp;°C) i vrućinom i nedovoljnom cirkulacijom ljeti. Godišnje padavine iznose 585&nbsp;mm sa umjerenim padavinama kroz godinu. Slab [[snijeg]] pada u periodu od decembra do februara, ali sniježni pokrivač se obično ne zadržava dugo. Tokom srednjeg vijeka, Jena je bila poznata po vinogradarstvu na njenim padinama. Danas su najbliža vinogradarska područja situirana 20&nbsp;km nizvodno uz rijeku Saale. Zbog udaljenosti od morske obale i pozicije doline rijeke Saale, brzina vjetra je obično veoma mala, a predominantni smjer jugozapadni. === Administrativna podjela === Jena se naslanja na distrikt Saale-Holzland sa općinama Lehesten, Neuengönna i Golmsdorf na sjeveru, Jenalöbnitz, Großlöbichau i Schlöben na istoku i Laasdorf, Zöllnitz, Sulza, Rothenstein, Milda i Bucha na jugu te na distrikt Weimarer Land sa općinama Döbritschen, Großschwabhausen i Saaleplatte na zapadu.  Sam grad je podijeljen na 30 zona. Uža gradska zona podijeljena je na Centar, Sjever, Zapad, Jug, Wenigenjenu i Kernberge. Drugi veliki distrikti su Lobeda i Winzerla na jugu sa velikim stambenim kompleksima. Ostali dijelovi su više ruralnog karaktera {| | valign="top" width="25%" | * Ammerbach (priključen 1922) * Burgau (1922) * Closewitz (1994) * Cospeda (1994) * Drackendorf (1994) * Göschwitz (1969) * Ilmnitz (1994) | valign="top" width="25%" | * Isserstedt (1994) * Jenaprießnitz/Wogau (1994) * Krippendorf (1994) * Kunitz/Laasan (1994) * Leutra (1994) * Lichtenhain (1913) * Löbstedt (1922) | valign="top" width="25%" | * Lützeroda (1994) * Maua (1994) * Münchenroda/Remderoda (1994) * Vierzehnheiligen (1994) * Wöllnitz (1946) * Ziegenhain (1913) * Zwätzen (1922) |} === Demografija === [[Datoteka:Population_Statistics_Jena.png|thumb|Evolucija populacije do 2003.]] {| style="border: 1px solid #a2a9b1; border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; float: right; clear: right; font-size: 88%;" | colspan="2" |'''Deset najvećih grupa stranih doseljenika'''<ref>{{Cite web |url=http://www.jena.de/statistik/bericht/bericht.php |title=Quartalsbericht IV/2014 |access-date=2. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427063229/http://www.jena.de/statistik/bericht/bericht.php |archive-date=27. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> |- ! Nacionalnost ! Populacija (2014) |- |{{ZID|Kina}} | 573 |- |{{ZID|Rusija}} | 564 |- |{{ZID|Ukrajina}} | 454 |- |{{ZID|Indija}} | 302 |- |{{ZID|Sirija}} | 256 |- |{{ZID|Italija}} | 242 |- |{{ZID|Vijetnam}} | 228 |- |{{ZID|Poljska}} | 178 |- |{{ZID|Bugarska}} | 161 |- |{{ZID|Turska}} | 141 |} Tokom vijekova Jena je bila grad sa 4.000 do 5.000 stanovnika. Rast populacije je započeo u 19. vijeku s brojem od 6.000 stanovnika 1840. godine i 8.000 1870. Nakon toga dogodio se snažan demografski rast sa 20.000 stanovnika 1900, 50.000 1920. godine, 73.000 1940. godine, 81.000 u 1960, 104.000 1980. godine. Maksimum je dostignut 1988. godine sa 108.000 stanovnika. Loša ekonomska situacija u istočnoj Njemačkoj nakon ujedinjenja Njemačke rezultirala je padom populacije na 99.000 1998. godine prije nego je ponovo porasla na 107.000 2012. godine.  Prosječan rast populacije u periodu između 2009. i 2012. je bio približno 0,47% po godini, pri čemu se populacija u rubnim ruralnim dijelovima smanjuje sa tendencijom ubrzavanja. Suburbanizacija je odigrala malu ulogu u Jeni. Desila se nakon ponovnog ujedinjenja Njemačke nakratko tokom 1990-ih, ali je većina suburbanih područja situirano unutar administrativnih gradskih granica.  Priraštaj populacije u 2012. godini iznosio je 62, što je +0,6 na 1.000 stanovnika (prosjek u Tiringiji je -4,5, a nacionalni prosjek -2,4). Ukupna stopa migracija je +4,0 na 1.000 stanovnika u 2012. godini (Tirinški prosjek iznosi -0,8, a nacionalni prosjek +4,6). Najvažnije predjeli iz kojih dolaze migranti u Jenu su ruralni predjeli Tiringije, Saksonije-Anhalt i Saksonije, kao i stranih zemalja poput Poljske, Rusije, Ukrajine, Mađarske, Srbije, Rumunije i Bugarske. Kao i drugi istočnonjemački gradovi, Jena ima mali procenat strane populacije, oko 4,0% su ne-Nijemci prema državljanstvu a ukupno 6,2% su doseljenici (prema EU popisu iz 2011.) Za razliku od nacionalnog prosjeka, najveće grupe doseljenika u Jenu su Rusi, Kinezi i Ukrajinci. Tokom zadnjih godina, ekonomska situacija u gradu se popravila. Nezaposlenost je pala sa 14% u 2005. godini na 7% u 2013. Zbog službenog ateizma u bivšem DDR-u, većina populacije nije religiozna. 15,9% su članovi evangelističke crkve i 6,6% su katolici (prema EU popisu iz 2011.). == Kultura, spomenici i panorama grada == === Muzeji === Jena ima veliki broj muzeja * ''[[Optički muzej u Jeni|Optički muzej]]'' [[Optički muzej u Jeni|u Jeni]] na Carl Zeiss Platzu pokazuje historiju optičkih instrumenata poput naočala, mikroskopa, kamera i teleskopa. * ''[[Phyletisches Museum]]'' na Neutoru je domaćin izložbe prirodne historije sa fokusom na evoluciju i fosile * ''Gradski muzej i zbirka umjetnina'' na trgu Markt pokazuje historiju Jene te je domaćin izložbama moderne i kontemporarne umjetnosti.  * ''[[Botanički vrt]]'' (''Botanischer Garten'') na Fürstengrabenu je jedan od najstarijih botaničkih vrtova u Njemačkoj (osnovan 1794) i raspolaže sa 12.000 biljaka iz cijelog svijeta. * ''[[Romantikerhaus]]'' u ulici Unterm Markt prikazuje izložbe o epohi romantizma u njemačkoj literaturi. * ''[[Schillers Gartenhaus]]'' u ulici Schillergässchen je bivši ljetnikovac Friedricha Schillera i domaćin je izložbe o njegovom životu i vezama sa Jenom.  * ''[[Goethe-Gedenkstätte]]'' na Fürstengrabenu prikazuje izložbu o vezama između Johanna Wolfganga von Goethea i Jene (samo ljeti). * ''Kuća [[Ernst Haeckel|Ernsta Haeckela]]'' (''Ernst-Haeckel-Haus'') u ulici Berggasse je bivša kuća biologa Ernsta Haeskela i domaćin je izložbe o njegovom životu.  * ''[[Schottov muzej stakla]]'' (''Schott Glasmuseum'') u ulici ''Otto Schott'' pokazuje izložbu o životu Otta Schotta i historiju njegove fabrike stakla, Schott AG. * ''[[Museum 1806]]'' u distiktu Cospeda je domaćin izložbe o bici kod Jene i Auerstedta tokom Napoleonovih ratova. * Univerzitet u Jeni je domaćin nekih važnih naučnih kolekcija. Dok su kolekcije antikviteta i minerala javne, orijentalni novčići su dostupni samo za istraživanje.  <gallery> Datoteka:Optisches Museum Jena.jpg|Optički muzej Datoteka:Phyletisches Museum in July 2012.jpg|Filetički muzej Datoteka:GöhreJena01.JPG|Gradski muzej Datoteka:Romantikerhaus Jena.jpg|Kuća romatičara Datoteka:Schillers-Gartenhaus01.JPG|Schillerova vrtna kuća Datoteka:Jena - botanical garden 08 (aka).jpg|Botanički vrt Datoteka:Cospeda.jpg|Muzej 1806. u Cospeda </gallery> === Gradska panorama === Historijski centar grada je lociran unutar nekadašnjih zidina (prostor između Fürstengrabena na sjeveru, Löbdergrabena na istoku, Teichgrabena na jugu i Leutragraben na zapadu). Postoji tek nekolicina historijskih građevina u ovom području (npr. u ulici Oberlauengasse), kao posljedica velikog uništavanja tokom Drugog svjetskog rata i projektima iz nadolazećih dekada. Eichplatz, veliki kvadratni prostor koji zauzima veliki dio centra još uvijek je neizgrađen, budući da je još uvijek u toku debata o njegovoj budućnosti. Uklanjanje zidina počelo je relativno rano, još tokom 18. vijeka, i prva predrgađa su se razvila ispred nekadašnjih zidina. U ovim područjima su ostale očuvane neke historijske građevine iz 18. i ranog 19. vijeka, kao naprimjer u ulicama Bachstraße i Wagnergasse u zapadnom dijelu, Zwätzengasse u sjevernom dijelu i Neugasse u južnom dijelu današnjeg centra. Kasni 19. i rani 20. vijek donijeli su eksploziju građevinarstva i grad Jena je proširen na sjever i jug duž doline rijeke Saale, na zapad prema Mühltalu, te na istočnu stranu rijeke Saale prema nekadašnjoj Wehnigenjeni. U poređenju sa užim centrom grada, kasniji gubici i devastacija su bili mnogo manji i ovim predjelima. U periodu između dva svjetska rata gradnja stambenih jedinica je ostala u istom tempu ali je bilo sve manje i manje pogodnog građevinskog zemljišta, tako da su novi stambeni objekti bili smješteni relativno daleko od centra. Taj problem je ostao do danas i rezultira dugim putovanjima i visokim cijenama najma. Današnja Jena nije tako kompaktna kao drugi gradovi a urbano planiranje je još uvijek izazov. Neobičnost vezana za Jenu je postojanje drugog starog gradskog centra sa marketom, gradskom vjećnicom, dvorcem itd. u nekadašnjem gradu Lobedi, koja je distrikt od 1946. a locirana je približno 4&nbsp;km južno od centra Jene. === Crkve === * Glavna crkva Sv Mihaela je jedan od najvećih [[Gotika|gotičkih]] spomenika u [[Tiringija|Tiringiji]]. Izgrađena je između 1422. i 1557. godine. U njoj se nalazi bronzana ploča sa groba [[Martin Luther|Martina Luthera]]. * Crkva Sv. Ivana je bila crkva bivšeg sela Leutra zapadno od Jene a kasnije korištena kao kapela gradskog groblja. Od 1811. ova gotička građevina je [[Rimokatolička crkva|katolička crkva]] u Jeni.  * Crkva mira je izgrađena između 1686. i 1693. kao nova kapela gradskog groblja, a danas je [[barok]]na evangelička crkva. * Schillerova crkva istočno od rijeke Saale je crkva evangelističke župe nekadašnjeg sela a današnje gradske četvrti Wenigenjena. [[Friedrich Schiller]] se oženio u ovoj crkvi 1790. godine.  * Crkva Sv. Petra je nekadašnja crkva južnog distrikta Lobeda. Ova gotička građevina izgrađena je oko 1480. godine. * Župna crkva u Vierzehnheiligenu (posvećena četrnaestorici svetih pomagača) je crkva u gotičkom stilu, nekadašnja hodočasna crkva, izgrađena tokom 1460ih. * Crkva Sv. Marije u Ziegenhainu je nekadašnja hodočasna crkva u gotičkom stilu, sagrađena u 15. vijeku. <gallery> Datoteka:Stadtkirche St. Michael in Jena 2008-05-24.jpg|Crkva Sv. Mihaela Datoteka:St. Johannes Baptist.JPG|Crkva Sv. Ivana Datoteka:Friedenskirche, Jena.jpg|Crkva mira Datoteka:SchillerkircheJena01.JPG|Schillerova crkva Datoteka:Kirche Lobeda.JPG|Crkva Sv. Petra u Lobedi Datoteka:Kirche Vierzehnheiligen.JPG|Župna crkva u Vierzehnheiligenu Datoteka:Jena - Ziegenhain 02.jpg|Crka Sv. Marije u Ziegenhainu </gallery> === Druge znamenitosti === * Srednjovjekovne gradske zidine su sačuvane u dijelovima (''Anatomieturm'' i ''Roter Turm'') najveći je kompleks oko Johannistora i Pulverturma blizu Johannisplatza. * Gradska vijećnica na trgu Markt je sagrađena 1412. i jedna je od samo nekoliko gotičkih gradskih vijećnica u Njemačkoj. * ''Planetarium'' je otvoren 1926. godine i bio je prvi veliki planetarij u svijetu sa tehnologijom koju je razvila kompanija ''Carl Zeiss''. * Glavna zgrada Univerziteta stoji na mjestu nekadašnjeg dvorca i izgrađena je 1908. godine u ranom modernom stilu. * ''Abbeanum'' je univerzitetska zgrada koju je projektirao Ernst Neufert u Bauhaus stilu 1930. godine * ''Jen Tower'' je najveći gradski neboder, izgrađen između 1969. i 1972. godine sa posmatračkom platformom i restoranom na vrhu. * ''Haus Auerbach'' je kuća nekadašnjeg fizičara Felixa Auerbacha. Izgradili su je Walter Gropius i Adolf Meyer u Bauhaus stilu 1924. godine. U blizini se nalazi Haus Zuckerkandl, još jedno zdanje izgrađeno od strane Gropiusa 1929. godine. * Nekadašnja fabrika ''Carl Zeiss'' u centru grada je domaćin zanimljivim tehničkim arhitektonskim rješenjima iz perioda između 1880. i 1965. godine, uključujući i prvu njemački visoku zgradu, građevinu "15" (''Bau 15'') iz 1915. godine. * Spomenik Johnu Fredericku Magnanimousu (iz 1858) na trgu "Markt" je jedan od simbola Jene zvan "Hanfried". * Spomenik Ernstu Abbeu je zgrada u ranom modernom stilu koju je projektirao arhitekt Henry van den Velde (1910). * Lobdeburg je dvorac ruševina iznad Lobede. On je nekadašnja rezidencija lordova od Lobdeburga, osnivača Jene. <gallery> Datoteka:Jena Johannistor.jpg|Johannistor, srednjovjekovna gradska vrata Datoteka:Rathaus Jena.JPG|Gradska vjećnica Datoteka:Zeiss-Planetarium 1926 Ernst-Abbe-Stiftung - Jena Thüringen Foto Wolfgang Pehlemann Steinberg PICT0028.jpg|Planetarium Datoteka:Universitäts Hauptgebäude. Jena.jpg|Glavna zgrada Univerziteta Datoteka:Ernst-Abbe Memorial 2.Jena.jpg|Spomenik Ernstu Abbeu Datoteka:Pulverturm und Uniturm.jpg|Pulverturm noću Datoteka:JenTower Jena.jpg|Jen Tower </gallery> === Pozorište i muzika === Jena ima svoje vlastito pozorište i orkestar, Jensku filharmoniju (''Jenaer Philharmonie''). === Sport === U Jeni djeluje nogometni klub [[FC Carl Zeiss Jena]]. U svom najboljem periodu u 1970im i 1980im, klub je osvajao nacionalnu DDR ligu i igrao u finalu UEFA kupa 1981. godine, ali je poražen od Sinama iz Tbilisia. U poređenju sa tim periodom, FC Carl Zeiss je danas prilično loš, nastupa tek u 4. ligi. U ženskom fudbalu, klub FF USV Jena je član njemačke prve divizije. Stadion oba kluba je "Ernst Abbe Sportfield". Trenutni svjetski rekord u bacanju koplja (98,48 m) postavio je [[Jan Železný]] upravo u Jeni.  == Ekonomija i infrastruktura == === Agrikultura, industrija i usluge === [[Datoteka:Jena_-_JenTower_(aka).jpg|thumb|Jen Tower je simbol istočnonjemačke ekonomije]] Agrikultura igra malu ulogu u Jeni, samo oko 40% površine se koristi za agrikulturu (u poređenju sa 60% u Erfurtu i 50% u Weimaru). Nadalje, zemljište nije pretjerano plodno i najčešće se koristi kao pašnjaci za stoku. Jedino veće agrikulturalno područje je smješteno oko distrikta Isserstedt, Cospeda i Viertahnheiligen na sjeverozapadu. [[Vinogradarstvo]] je dobrim dijelom ugašeno za vrijeme malog ledenog doba, oko 1800. godine, ali je sada ponovo moguće usljed globalnog zagrijavanja. Ipak, komercijalna proizvodnja vina još uvijek nije uspostavljena. Industrija ima veliku tradiciju u Jeni, sežući nazad do polovine 19. vijeka. Godine 2012. postojalo je 80 kompanija u industrijskoj proizvodnji sa više od 20 zaposlenika, zapošljavajući 8.300 osoba i stvarajući obrt u vrijednosti više od 1,5 milijardi eura. Najvažnije grane su precizna mehanika, [[farmacija]], optika, biotehnologija i softverski inženjering. Kompanije vrijedne spomena u Jeni su tradicionalno ''Carl Zeiss AG'', ''Schott Ag'', ''Jenoptik'' i ''Jenapharm'', ali i nove kompanije poput ''Intershop Communications'', ''Analytik Jena'', ''Carl Zeiss Meditec'' i druge. Jena je među 50 najbrže rastućih regija u Njemačkoj, sa mnogim internacionalno renomiranim istraživačkim institutima i kompanijama, malom nezaposlenošću i mladim stanovništvom. Jeni je 2008. godine dodjeljena titula "Grad nauke" (''Stadt der Wissenschaft'') od strane Njemačke naučne asocijacije. U Jeni je smješten visoki sud Tiringije kao i jedina univerzitetska bolnica u Tiringiji. Nadalje, Jena je regionalni centar u infrastrukturi i trgovini, sa mnogim trgovačkim centrima.  === Obrazovanje i nauka === [[Datoteka:Jena_ThULB_2.jpg|thumb|Univerzitetska biblioteka]] Nakon ujedinjenja Njemačke, obrazovni sistem je usklađen. Univerzitet u Jeni, osnovan 1558. godine je proširen. Danas ima približno 21.000 studenata. Druga visokoškolska ustanova je Univerzitet primijenjenih nauka "Ernst Abbe", osnovan 1991. godine, koji nudi kombinaciju naučnih studija zajedno sa njihovim praktičnim primjenama, sa skoro 5.000 studenata. Nadalje, u Jeni se nalazi šest gimnazija, pet državnih i jedna kršćanska (ekumenska). Jedna od državnih škola je Sportska gimnazija, elitna škola za mlade talente u atletici ili nogometu. Druga važna državna gimnazija je Gimnazija "Carl Zeiss". Neki od naučnih instituta koji djeluju u Jeni su: * Max Planck institut za hemijsku ekologiju * Max Planck institut za ekonomiju * Max Planck institut za biogeohemiju * Leibniz institut za fotoničke tehnologije * Max Planck institut za nauku o ljudskoj historiji * Fraunhofer institut za primijenjenu optiku i i precizni inženjering * Leibniz institut za istraživanje starenja * INNOVENT - privatni istraživački centar * Leibniz institut za istraživanje prirodnih produkata i biologiju infekcije * Friedrich-Löffler institut bakterijskih infekcija i zoonoza * Centar za bioinformatiku Jena == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Wikivoyage-inline|Jena}} * [http://www.jena.de/ Zvanična web stranica] {{en simbol}} {{de simbol}} {{Gradovi u Njemačkoj}} [[Kategorija:Jena]] ey6842e7vowrenc5ipcphwkwllo6uqi 0 412372 3836802 3753973 2026-04-23T16:52:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836802 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV-emisija | ime = Elementarno | slika = Elementarno - naslovni kadar.png | veličina_slike = 250px | slika_alt = | opis_slike = Naslovni kadar | originalni_naslov = Elementary | ime2 = ''Sherlock i Watson'' | žanr = [[Kriminalistički žanr|Krimi-serija]] | format = | autor = [[Robert Doherty (scenarist)|Robert Doherty]] | bazirano_na = [[Kanon Sherlocka Holmesa|Djelima]] [[Arthur Conan Doyle|Arthura Conana Doylea]] | razvoj = | pisac = | scenarij = | priča = | režiser = | stvaralački_režiseri = | predstavlja = | glumci = [[Jonny Lee Miller]] <br/> [[Lucy Liu]] <br/> [[Aidan Quinn]] <br/> [[Jon Michael Hill]] <br/> [[John Noble]] <br/> [[Nelsan Ellis]] <br/> [[Desmond Harrington]] <br/> [[James Frain]] | suci = | glasovi = | pripovjedač = | kompozitor_muzičke_teme = | uvodna_tema = | završna_tema = | kompozitori = [[Sean Callery]] | država = {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | broj_sezona = 7 | broj_serijala = | broj_epizoda = 154 ([[Spisak epizoda "Elementarnog"|spisak]]) | spisak_epizoda = | izvršni_producenti = Robert Doherty <br/> [[Craig Sweeny]] <br/> Sarah Timberman <br/> Carl Beverly <br/> [[John David Coles|John Coles]] <br/> [[John Polson]] <br/> Jason Tracey | producenti = Alysse Bezahler <br/> Geoffrey Hemwall <br/> Melissa Owen <br/> Carol Cuddy | montaža = Gerald Valdez <br/> Sondra Watanabe | lokacija = [[New York]] | kinematografija = [[Ron Fortunato]] <br/> Tom Houghton <br/> Peter Reniers | kamerman = | trajanje = 43–46 minuta | produkcijska_kompanija = [[CBS Television Studios]] <br/> Timberman/Beverly Productions <br/> Hill of Beans Productions | distributer = [[CBS Television Distribution]] <br/> [[Paramount Home Media Distribution]] (DVD) | budžet = | kanal = [[CBS]] | format_slike = | format_tona = | prvo_prikazano_u = | prvo_emitiranje = 27. 9. 2012 | zadnje_emitiranje = 15. 8. 2019. | u_BiH = | prethodno = | sljedeće = | povezano = | web_stranica = | naslov_web_stranice = | web_stranica_produkcije = | naslov_web_stranica_produkcije = | imdb = }} '''''Elementarno''''' (prevedeno i kao '''''Sherlock i Watson''''') jest [[SAD|američka]] [[Kriminalistički žanr|krimi-serija]] koja predstavlja modernizaciju priča o [[Sherlock Holmes|Sherlocku Holmesu]], čiji je autor [[Arthur Conan Doyle]]. Autor serije jest [[Robert Doherty (scenarist)|Robert Doherty]], a glavne uloge tumače [[Jonny Lee Miller]] kao Holmes i [[Lucy Liu]] kao [[Dr. Watson|dr. Joan Watson]]. Prva epizoda u SAD-u emitirana je 27. septembra 2012, a radnja serije smještena je u [[New York]], gdje je većinom i snimana.<ref name="vulture">{{cite web |url= http://www.vulture.com/2012/09/lucy-liu-elementary-interview.html |title= Lucy Liu on Elementary and That Other Sherlock Show Starring Benedict Cumberbatch |publisher= [[New York (magazin)|Vulture]] |author= Jada Yuan |date= 27. 9. 2012 |access-date= 3. 3. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191210194151/https://www.vulture.com/2012/09/lucy-liu-elementary-interview.html |archive-date= 10. 12. 2019 }}</ref> S 24 epizode po sezoni, do kraja druge sezone Miller je postao glumac koji je [[Spisak glumaca koji su glumili Sherlocka Holmesa|najviše puta glumio Sherlocka Holmesa]] na televiziji i(li) filmu, nadmašivši [[Jeremy Brett|Jeremyja Bretta]] ([[Avanture Sherlocka Holmesa (serija)|41 TV-epizoda]]) i [[Eille Norwood|Eillea Norwooda]] ([[Sherlock Holmes (Stollov serijal)|47 nijemih filmova]]).<ref>{{cite book |last= Boström |first= Mattias |title= [[From Holmes to Sherlock]] |publisher= [[Mysterious Press]] |year= 2018 |page=[https://archive.org/details/fromholmestosher0000bost_v0n5/page/483 483] |ISBN=978-0-8021-2789-1}}</ref> Serija prati Holmesa, [[ovisnost|ovisnika]] na rehabilitaciji i bivšeg konsultanta u [[Scotland Yard]]u, koji pomaže [[Policija New York Cityja|Njujorškoj policiji]] u rješavanju zločina. Njegova ravnodušnost prema policijskim procedurama često ga dovodi u sukob s kapetanom [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Inspektor Gregson|Thomasom Gregsonom]] ([[Aidan Quinn]]) iako njih dvojica i dalje pokazuju uzajamno poštovanje. Holmesova pomoćnica je dr. Joan Watson, koja je u početku bila zadužena da nadzire Holmesovu rehabilitaciju. Ona je bivša hirurginja, a unajmio ju je Sherlockov otac kako bi mu pomogla u [[Odvikavanje od droge|rehabilitaciji]]. Njih dvoje kasnije počinju zajedno raditi na Holmesovim slučajevima i Watson na kraju postaje Holmesova pripravnica, a zatim ravnopravna partnerica. U seriji je prikazan i Holmesov dugoročni sukob s njegovom smrtnom neprijateljicom i bivšom djevojkom [[Profesor Moriarty|Jamie Moriarty]] ([[Natalie Dormer]]). U ostalim ulogama pojavljuju se [[Jon Michael Hill]] kao detektiv Marcus Bell, [[Rhys Ifans]] kao Sherlockov brat [[Mycroft Holmes|Mycroft]] i [[John Noble]] kao Sherlockov otac Morland. Prije premijernog prikazivanja serija je naišla na određene kritike na račun toga što blisko prati [[BBC]]-jevu modernizaciju Doyleovih djela, seriju ''[[Sherlock (serija)|Sherlock]]''.<ref name="Elementary CBS">{{cite web|url=http://www.avclub.com/article/its-elementary-sherlock-how-the-cbs-procedural-sur-200870|title=How the CBS procedural surpassed the BBC drama |publisher= [[The A.V. Club]] |author= Zack Handlen |date=20. 1. 2014 |access-date= 1. 3. 2014}}</ref> Nakon premijere naručena je puna sezona, a kasnije i još dvije dodatne epizode.<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/23/vegas-elementary-get-full-season-orders-from-cbs/154441 |title=''Vegas'' & ''Elementary'' Get Full Season Orders From CBS |publisher= [[TV by the Numbers]] |author= Amanda Kondolojy |date=23. 10. 2012 |access-date=1. 3. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131104155337/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/23/vegas-elementary-get-full-season-orders-from-cbs/154441/ |archive-date= 4. 11. 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2012/11/guys-with-kids-and-elementary-get-more-episodes-vegas-cut-by-one.html |title=''Guys With Kids'' and ''Elementary'' get more episodes & ''Vegas'' cut by one |publisher=[[Zap2It]]|author= Rick Porter |date= 15. 11. 2012 |access-date= 1. 3. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130119091633/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2012/11/guys-with-kids-and-elementary-get-more-episodes-vegas-cut-by-one.html |archive-date=19. 1. 2013 }}</ref> Dvodijelna premijera druge sezone djelomično je snimljena u [[London]]u.<ref>{{cite web |author= Amanda Kondolojy |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/03/27/the-good-wife-elementary-person-of-interest-2-broke-girls-ncis-la-the-mentalist-mike-molly-blue-bloods-renewed-by-cbs/175317/ |title= ''The Good Wife'', ''Elementary'', ''Person Of Interest'', ''2 Broke Girls'', ''NCIS: LA'', ''The Mentalist'', ''Mike & Molly'', ''Hawaii Five-0'' & ''Blue Bloods'' Renewed by CBS |publisher= TV by the Numbers |date= 27. 3. 2013 |access-date= 1. 3. 2014 |archive-date= 5. 4. 2013 |archive-url= https://www.webcitation.org/6Ff8ztQyg?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/03/27/the-good-wife-elementary-person-of-interest-2-broke-girls-ncis-la-the-mentalist-mike-molly-blue-bloods-renewed-by-cbs/175317/ |url-status= dead }}</ref> Kritičari su otad dobro primili seriju, pohvalivši izvedbu glumaca, scenarij i novi pristup izvornom materijalu. Sedma i posljednja sezona počela je 23. maja 2019, a završila 15. augusta iste godine.<ref>{{cite web |url= https://deadline.com/2019/03/elementary-premiere-date-instinct-blood-and-treasure-cbs-summer-1202582851/ |title= 'Elementary', 'Instinct', New 'Blood & Treasure' Get CBS Premiere Dates |work= Deadline Hollywood |author= Erik Pedersen |date= 26. 3. 2019 |access-date= 26. 3. 2019}}</ref> == Radnja == Nakon što je pao u nemilost u Londonu i nakon perioda rehabilitacije moderni ekscentrični Sherlock Holmes seli se na [[Manhattan]], gdje ga je njegov bogati otac prisilio da živi s tzv. partnericom za trijeznost, dr. Joan Watson. Nekad uspješna [[hirurg]]inja sve dok nije izgubila jednog pacijenta, Watson vidi svoj trenutni posao kao još jednu priliku da pomogne ljudima. Međutim, Sherlock nije ni nalik njenim prethodnim klijentima. On je obavještava da se ništa od njene stručnosti kao specijalistice za ovisnost ne može primijeniti na njega i da je on osmislio vlastiti postrehabilitacijski tretman – povratak na posao kao policijski konsultant u New York Cityju. Watson nema izbora nego da se pridruži svom novom, mrzovoljnom klijentu na njegovim poslovima. Sherlock s vremenom uviđa da mu je njeno medicinsko obrazovanje od pomoći, a Watson shvata da ima talenta za istraživanje. Sherlockov kontakt u policiji, kapetan Thomas Gregson, iz prethodnog iskustva kad je sarađivao sa Scotland Yardom zna da je Sherlock briljantan u rješavanju slučajeva i rado ga prihvata kao dio svog tima, u kojem je još i det. Marcus Bell, istražitelj s oštrom intuicijom i zastrašujućom vještinom ispitivanja sumnjivaca. Iako u početku skeptičan u vezi s Holmesom i njegovim neobičnim metodama, Bell počinje priznavati Sherlocka kao prednost u njihovim istragama. == Epizode == {{Glavni|Spisak epizoda "Elementarnog"}} {{Pregled serije | boja1 = #BF0012 | link1 = | epizode1 = 24 | premijera1 = 27. 9. 2012. | finale1 = 16. 5. 2013. | boja2 = #6e2016 | link2 = | epizode2 = 24 | premijera2 = 26. 9. 2013. | finale2 = 15. 5. 2014. | boja3 = #996633 | link3 = | epizode3 = 24 | premijera3 = 30. 10. 2014. | finale3 = 14. 5. 2015. | boja4 = #CC6633 | link4 = | epizode4 = 24 | premijera4 = 5. 11. 2015. | finale4 = 8. 5. 2016. | boja5 = #24403A | link5 = | epizode5 = 24 | premijera5 = 2. 10. 2016. | finale5 = 21. 5. 2017. | boja6 = #405760 | link6 = | epizode6 = 21 | premijera6 = 30. 4. 2018. | finale6 = 17. 9. 2018. | boja7 = #66A2B6 | link7 = | epizode7 = 13 | premijera7 = 23. 5. 2019. | finale7 = 15. 8. 2019. }} == Glumci i likovi == {{Glavni|Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu}} === Glavni === * [[Jonny Lee Miller]] kao [[Sherlock Holmes]]: bivši konsultant u [[Scotland Yard]]u, koji sad živi u New York Cityju nakon što je tu završio tretman odvikavanja od [[droga|droge]], na koju se "navukao" u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Holmes je [[dedukcija|deduktivni]] genije sa širokom lepezom neobičnih interesa i entuzijazama, koji mu pomažu u istragama. Osjećajući da su u SAD-u slučajevi kriminala zanimljiviji, odlučuje ostati u New Yorku. Stupa u kontakt sa starim saradnikom, kapetanom Thomasom Gregsonom iz Njujorške policije, kako bi se vratio na svoj prethodni posao detektiva konsultanta. Njegov otac prisiljava ga da živi s dr. Joan Watson, tzv. partnericom za trijeznost, koja se brine o njemu. Millerov Holmes pokazuje mnoge [[Kanon (fikcija)|kanonske]] aspekte Doyleovog lika, dok su njegovi porodični odnosi, naročito ozlojeđenost prema ocu, dodani u narativ. U periodu između druge i treće sezone Sherlock je proveo osam mjeseci u Britaniji radeći za [[MI6]]. Vratio se u New York u epizodi "Enough Nemesis to Go Around" s novom štićenicom, Kitty Winter. Na kraju treće sezone ponovo posrće i poseže za drogom, ali mu veze njegovog oca omogućuju da nastavi raditi za Njujoršku policiju. Sredinom četvrte sezone otkriveno je da je njegova majka May također bila ovisnica. U posljednjim epizodama pete sezone počinje patiti od neobjašnjenih glavobolja i nedostatka koncentracije, te ima halucinacije u kojima mu se priviđa žena zasnovana na njegovoj majci; na početku šeste sezone otkriveno je da pati od [[Sindrom nakon potresa mozga|sindroma nakon potresa mozga]] (ili postkomocijskog sindroma), što je zahtijevalo da mu budu propisani pažljivo uravnotežen sistem lijekova i raznovrsne mentalne aktivnosti s ciljem pospješenja oporavka njegovog mozga mada to otežava njegova "potreba" da koristi posao kako bi pobjegao od prošlih ovisnosti. Do početka sedme sezone zvanično se oporavio iako je rekao da bi još jedan udarac u glavu mogao imati ozbiljne posljedice po njegovo zdravlje. U pretposljednjoj epizodi serije, nakon što je Odin Reichenbach naložio ubistvo njegovog oca, suočava se s Reichenbachom i pritom lažira svoju smrt, što omogući da Reichenbach bude uhapšen i kasnije konačno osuđen za brojne zločine. U posljednjoj epizodi, nakon tri godine skrivanja po svijetu, vraća se u New York kad ga Moriarty izmami lažnom prijetnjom za Joanin život. Kasnije odlučuje ostati sa Joan kad se ona podvrgne terapiji protiv raka i njih dvoje ponovo se udružuju nakon još jedne godine kad se ona oporavi. * [[Lucy Liu]] kao [[Dr. Watson|dr. Joan Watson]] (rođ. Yun): Holmesova tzv. partnerica za trijeznost. Bila je uspješna hirurginja, što je dodatak njenim vještinama. Došla je Sherlocku kad ju je njegov otac unajmio kao njegovu partnericu za trijeznost<ref name=CBSAbout>{{cite web |url= http://www.cbs.com/shows/elementary/about/ |title= About Elementary |publisher= CBS |access-date= 21. 5. 2016}}</ref> kako bi mu pomogla da ostane "čist" nakon završetka rehabilitacije. Nakon što je period na koji je bila unajmljena istekao, ostaje sa Sherlockom slagavši mu da ju je njegov otac zadržao u službi. On se počinje oslanjati na njen rad i počinje joj vjerovati jer mu ona pomaže da prihvati svoj život nakon ovisnosti. Nakon izvjesnog vremena Holmes otkriva da Watson više ne dobija plaću da bi ostala s njim kao partnerica za trijeznost. Nudi joj mjesto pripravnice govoreći joj koliko mu ona znači i kako mu pomaže da se fokusira. Watson prihvata ponudu i počinje svoju detektivsku obuku uz Holmesa. Nakon što se Sherlock vratio u London, Watson postaje pouzdana konsultantica 11. policijske stanice, a uporedo uzima i tradicionalnije slučajeve, kakve obično vode [[privatni istražitelj]]i, a koje Sherlock izbjegava. Uprkos tome njih dvoje nastavljaju raditi zajedno nakon Sherlockovog povratka u New York iako Watson povremeno uzima slučajeve nezavisne od Holmesovih. Joan ima brata Orena i polusestru Lin Wen (rođ. Yun; isti otac, druga majka). U posljednje dvije sezone Joan počinje raditi na tome da postane majka te je u posljednjoj epizodi, čija se radnja odvija tri godine nakon što je Sherlock lažirao svoju smrt kako bi osigurao Odin Reichenbach bude uhapšen, otkriveno da je usvojila sina, Arthura. U istom periodu napisala je i objavila knjigu o partnerstvu sa Sherlockom i nastavila raditi za policiju kao konsultantica. Pri kraju te epizode otkriva da ima rak i da počinje s hemoterapijom, što Sherlocka navede da ostane s njom tokom oporavka i ona se oporavi u roku jedne godine. * [[Aidan Quinn]] kao kap. [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Inspektor Gregson|Thomas "Tommy" Gregson]]:{{refn|group=n|Gregson je u medijima prvobitno bio identificiran kao Tobias Gregson, što je ime iz originalnih priča. Ovo ime nakratko je upotrebljavano u ranim prikazima i kritikama serije. Holmes ga identificira kao kap. Thomasa Gregsona u prvoj epizodi druge sezone, a više puta spomenut je kao Thomas u epizodi šestoj epizodi iste sezone.<ref>{{cite news |url=http://tv.nytimes.com/2012/09/27/arts/television/elementary-starring-jonny-lee-miller-and-lucy-liu.html |title=A Sherlock Holmes, Out of Rehab and Teaming Up With a Lady Watson |author= Mike Hale |work= [[The New York Times]] |page=C3 |date= 27. 9. 2012 |access-date=20. 4. 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2012/sep/26/entertainment/la-et-st-elementary-review20120927 |title=Television review: 'Elementary' puts new Sherlock, Watson on the case |author= Mary McNamara |work=[[Los Angeles Times]] |date=26. 9. 2012 |access-date=20. 4. 2013}}</ref> Scenaristi serije i CBS-ov sajt za medije naknadno su potvrdili da je ispravno ime ovog lika Thomas.<ref>{{cite web |url= https://twitter.com/ELEMENTARYStaff/statuses/323560000381403136 |title=@Elementary_Fans in the Elementraverse, Gregson's first name is 'Tommy' |author= Scenaristi "Elementarnog" |date=14. 4. 2013 |publisher=[[Twitter]] |access-date=9. 1. 2014}}</ref><ref>{{cite web |url= http://cbspressexpress.com/cbs-entertainment/shows/elementary/about |title= About the Show: Elementary |date= juli 2013 |publisher=CBS Press Express |access-date=9. 1. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930092028/http://cbspressexpress.com/cbs-entertainment/shows/elementary/about |archive-date=30. 9. 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://cbspressexpress.com/cbs-entertainment/shows/elementary/bios?id=aidan-quinn |title=Bios: Aidan Quinn |publisher=CBS Press Express |access-date=9. 1. 2014 |archive-date=21. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821220330/https://www.cbspressexpress.com/cbs-entertainment/shows/elementary/bios?id=aidan-quinn |url-status=dead }}</ref>}} kapetan 11. stanice Njujorške policije. Ranije je bio dodijeljen Scotland Yardu kako bi posmatrao rad njihovog Odjela za [[protivterorizam]]; tu je upoznao Holmesa i ostao impresioniran njegovim radom. Holmes mu se iskreno sviđa i njih dvojica uzajamno se poštuju iako je Gregson priznao da je Holmes "gnjavator". U drugoj sezoni Gregson se rastao od svoje supruge Cheryl nakon 20 godina braka, a do početka treće sezone okončan je i brakorazvodni proces. U petoj epizodi treće sezone ("Rip Off") otkriveno je da je njegova kćerka, Hannah Gregson ([[Liza J. Bennett]]), ambiciozna patrolna policajka u 15. stanici. U pretposljednjoj epizodi treće sezone ("Absconded") Gregsonu je ponuđena promocija na funkciju zamjenika šefa Njujorške policije zbog dobrih rezultata njegove jedinice, ali, uprkos nagovještajima da neki visoki funkcioneri žele da prihvati ovu ponudu, on odlučuje ostati zato što više vrednuje svoju trenutnu ulogu i mogućnost interakcije s ljudima nego mogućnosti koje nudi promocija. U istoj epizodi spomenuto je da je jedno vrijeme radio u 14. stanici kao novopromovirani detektiv i da je bio postavljen za šefa Odjela za teške zločine u dobi od 40 godina. Sredinom četvrte sezone otkriveno je da je u vezi s Paige Cowen, bivšom detektivkom, koja je dala otkaz nakon što je njena jedinica optužena za uzimanje mita; nakon što Watson nabasa na njih u jednom restoranu, nakratko prekidaju vezu zato što Paige ne želi da ljudi misle loše o Gregsonu čak iako ona nije bila umiješana u spomenute aktivnosti svoje jedinice, ali Watson uskoro otkriva da Paige zapravo ima [[multipla skleroza|multiplu sklerozu]] i uvjerava Gregsona da njihovoj vezi pruži još jednu priliku; kasnije se vjenčaju. Tokom šeste sezone, kad je Bell razmišljao o transferu iz policije u službu saveznih maršala, Gregson je primijetio da Holmes, Watson i Bell čine dobar tim jer ih Bell zaustavlja u pretjeranom zaobilaženju pravila u njihovim istragama. Početkom sedme sezone teško je ranjen dok je radio na jednom starom neriješenom slučaju, što je dovelo do otkrivanja urote čije je konce vukao medijski moćnik Odin Reichenbach. U posljednjoj epizodi serije, čija se radnja događa tri godine nakon hapšenja Reichenbacha, otkriveno je da se penzionisao godinu ranije kako bi proveo što je moguće više vremena s Paige, koja je u međuvremenu podlegla multipli sklerozi. Dobitnik je više priznanja, između ostalih, [[Medalja časti Njujorške policije|Medalje časti]] i [[Medalja Njujorške policije za hrabrost|Medalje za hrabrost]] od Njujorške policije. * [[Jon Michael Hill]] kao detektiv prvog stepena / kapetan Marcus Bell: Holmes i Watson često rade s njim. Iako se u početku protivio ideji da dobijaju pomoć od Sherlocka, kasnije shvata Sherlockov detektivski talent i spremno prihvata njegove savjete. U drugoj sezoni nakratko je bio prebačen na kancelarijski posao nakon što je zadobio potencijalno ozbiljnu povredu ramena od neprijateljski raspoloženog svjedoka, koga je Sherlock ranije ispitivao, ali suočavanje s Holmesom pomoglo mu je da nadvlada psihološke probleme koji su kočili njegov oporavak i on se vratio na stari posao. U četvrtoj sezoni razmatra polaganje ispita za narednika, ne nužno radi posla ili napredovanja u hijerarhiji nego radi više plaće kako bi pomogao svojoj bolesnoj majci. Tokom šeste sezone [[Maršalska služba Sjedinjenih Američkih Država|Maršalska služba]] pokušava ga regrutirati u svoje redove i on se odluči prijaviti za transfer nakon što magistrira, za što je rok pola godine. Međutim, kasnije odustaje od toga, najprije nakon što Sherlock na kraju sezone preuzme krivicu za ubistvo serijskog ubice Michaela Rowana kako bi zaštitio i Joan i Gregsonovu kćerku Hannah od krivičnog gonjenja, te zatim ponovo početkom sedme sezone kad Gregson bude teško ranjen kako bi pomogao u istrazi o uroti. U posljednjoj epizodi, čija se radnja odvija tri godine nakon događaja u epizodi prije, otkriveno je da se oženio i da ima dijete, kao i da je promoviran u kapetana nakon Gregsonovog penzionisanja godinu ranije. Također je dobitnik više nagrada i priznanja. * [[John Noble]] kao Morland Holmes: Sherlockov otac, koji dolazi u New York nakon što Sherlock ponovo posegne za drogom. Radi kao eminentni poslovni konsultant sređujući dogovore za razne kompanije kako bi postigle svoje ciljeve bez obzira na to kakvi oni mogu biti, a Sherlock ga je opisao kao "neutralnu" stranku u značenju da ga se ne tiču posljedice ciljeva njegovih klijenata dok god se oni ostvaruju. Odlučio je ostati u New Yorku zbog nepoznatih dugoročnih razloga koji se tiču Sherlocka, a Watson na osnovu nezavisne istrage špekulira da je pretrpio ozbiljnu povredu stomaka u neuspješnom pokušaju ubistva prije dvije godine i vjeruje da je ponovo na nečijem nišanu. S namjerom da otkloni tu prijetnju, na kraju četvrte sezone preuzima vodstvo Moriartyjine organizacije, što će mu pomoći da je uništi iznutra i garantirati sigurnost njegovog sina od daljnjih napada. Kasnije se dva puta vraća u New York: jednom tokom šeste sezone, nakon smrti svog starijeg sina Mycrofta, kada on i Sherlock konačno prelaze preko svih neriješenih stvari između njih, a drugi put u sedmoj sezoni, kad ga Sherlock zamoli da mu pomogne srušiti Odina Reichenbacha. Međutim, nakon što Morlandove mahinacije znatno oslabe Reichenbachovu kompaniju i zamalo dovedu do njegovog izbacivanja iz nje, Reichenbach se revanšira tako što orkestrira da Morlanda ubije jedna od Morlandovih saradnica, čime biva pripremljen konačni obračun između Sherlocka i Reichenbacha. * [[Nelsan Ellis]] kao [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Shinwell Johnson|Shinwell Johnson]]: nekadašnji pacijent dr. Watson i bivši zatvorenik i član bande SBK (South Bronx Killas). On i Watson ponovo se susreću nakon što bude pušten iz zatvora na uvjetnu kaznu. Tokom nje Watson mu je pomogla da sredi svoj život van zatvora, istovremeno mu pomažući i u pokušaju da izgradi odnos sa svojom kćerkom. Nakratko je bio neslužbeni doušnik jednog agenta FBI-a, a potom je radio kao službeni doušnik Jedinice za bande policije Bronxa. Njegov odnos sa Sherlockom i Joan pogoršava se kad Sherlock otkrije da je Shinwell odgovoran za smrt svog prijatelja tokom njegovog prvog članstva u SBK-u, ali Shinwell je napisao priznanje za taj zločin dok se pripremao da sruši bandu, međutim, biva ubijen od još jednog njenog člana. * [[Desmond Harrington]] kao Michael Rowan: Ovisnik na odvikavanju koga impresioniraju Sherlockove metode pomoću kojih se nosi sa svojom ovisnošću i koji postaje njegov prijatelj i oslonac dok se bori sa zdravstvenim problemom. Ubrzo se otkriva da je ubica nakon što je prikazan dok zakopava tijelo jedne žene na nepoznatoj lokaciji; na kraju se ispostavlja da je serijski ubica, koji je, prema procjenama, ubio najmanje desetak žena u više saveznih država i koji je pripisao Sherlocku zasluge za to što ga je uvjerio da se fokusira na svoj "posao" (tj. ubijanje) kako bi se riješio ovisnosti o heroinu. Kada zdravstveni problemi smanje Sherlockove detektivske sposobnosti, Michael napušta New York na neko vrijeme kako bi mu omogućio da se oporavi. Vraća se krajem sezone, kada, nakon što je otkriveno da je nekoliko godina ranije ubio supruga svog prijatelja (homoseksualca) koji je također bio ovisnik, napada Joan, ali bježi kad ga ona ozbiljno rani i potom biva pronađen ubijen; kasnije je otkriveno da ga je ubila Gregsonova kćerka Hannah kao odmazdu za to što je ranije ubio njenu cimericu. * [[James Frain]] kao Odin Reichenbach: Dobro poznati medijsko-tehnološki moćnik, koga Sherlock i Joan upoznaju nakon što ih unajmi da otkriju ko je prijetio da će oteti njegovu nećakinju. Ubrzo se ispostavi da je izmislio prijetnju kao način da ih testira, vjerujući da je u njima pronašao srodne duše zbog njihove spremnosti da odu i preko granice dozvoljenog kako bi zaštitili nevinu osobu, kao i da je indirektno odgovoran za pokretanje niza događaja koji su doveli do ranjavanja Gregsona na početku sezone. Reichenbach kasnije otkriva Sherlocku namjeru da koristi svoja praktično neograničena sredstva i resurse, i na internetu i van njega, kako bi kreirao sistem koji prevenira buduće zločine odabirom pretpostavljenih zločinaca iz baze podataka na osnovu špijuniranja njihovih aktivnosti i njihovim ubijanjem prije nego što svoje planove provedu u djelo. Međutim, iako Reichenbach zvanično želi učiniti dobru stvar, Sherlock osjeća da njegov sistem ne funkcionira, navodeći kao primjer kako je naložio ubistvo vozačice autobusa koja je na društvenim mrežama pisala tirade o svojim planovima da ubije putnike; kratko proučavanje njenih aktivnosti na društvenim mrežama potvrdilo je Sherlocku da je u prošlosti pisala slične tirade u isto doba godine i da nikad nije prešla s riječi na djela. Iako se predstavlja voljnim slušati Sherlockove upute, Reichenbach ubrzo pokazuje da je izuzetno nemilosrdan u dokazivanju toga da njegov sistem radi, idući dotle da naloži ubistvo jedne od njegovih ciljanih osoba i njenih roditelja i da to bude prikazano kao ubistvo i samoubistvo (nakon što je Sherlock odvratio prijetnju uvjerivši ciljanu osobu da odabere nenasilan pristup rješavanju svojih problema), a kasnije orkestrira i ubistvo Sherlockovog oca Morlanda nakon što ovaj pomogne svom sinu u oslabljivanju Reichenbachove kompanije i gotovo ga izbaci iz nje. Potonja stvar rezultira obračunom između njega i Sherlocka, kada Sherlock lažira svoje ubistvo od Reichenbachovih ruku kako bi napokon bio uhapšen zbog svojih zločina. U posljednjoj epizodi serije, čija se radnja događa tri godine kasnije, nakon dugog suđenja, konačno je osuđen za brojna ubistva (ali ne i za Sherlockovo) i druge zločine povezane s njegovom urotom na 148 godina zatvora. === Epizodni === * [[Ophelia Lovibond]] kao Katheryn "Kitty" Winter: Sherlockova najnovija štićenica, koju je doveo sa sobom iz Londona nakon što je napustio MI6. U početku joj je zadatak bio da špijunira Watson dok je ova nije otkrila. Sherlock je sklon tome da bude strog prema njoj, ali se divi njenim detektivskim sposobnostima. Njeno pravo ime nije poznato s obzirom na to da je bila oteta i silovana u Londonu prije nego što je upoznala Sherlocka, pa je promijenila ime u pokušaju da zaboravi to što je pretrpjela. Njen lik zasnovan je na Kitty Winter iz Doyleove priče "[[Ugledni klijent]]".<ref>{{cite web |author= Vlada Gelman |title= 'Elementary' Boss on Joan's New Life, Sherlock's 'Rougher' Protégé & More |url= http://tvline.com/2014/10/29/elementary-season-3-spoilers-joan-sherlock-kitty/ |publisher=TV Line|access-date= 1. 2. 2015}}</ref> Nakon što se suočila sa svojim silovateljem i unakazila ga, odlučila se vratiti u London kako bi koristila vještine kojima ju je Sherlock podučio. * [[Ato Essandoh]] kao Alfredo Llamosa: Sherlockov tzv. sponzor u [[Anonimni ovisnici|Anonimnim ovisnicima]], koji se i sam odvikava od droge. Nakon što se bavio krađama automobila, odlučio je promijeniti svoj život. Sada ga razne automobilske kompanije plaćaju da testira sigurnosne sisteme u njihovim automobilima i on povremeno dopušta Sherlocku da isproba vlastite sposobnosti na njima. Jedan je od malobrojnih pravih Sherlockovih prijatelja, ali ne oklijeva ga kritizirati i tjera ga da nastavi s procesom rehabilitacije, uključujući i to da sam postane sponzor. Također podučava Watson kako da zaobiđe sigurnosne sisteme u automobilima. Holmes ga je "otpustio" kao sponzora da bi mu mogao pomagati kao prijatelj. * [[Rhys Ifans]] kao [[Mycroft Holmes]]: Sherlockov stariji brat, koji još uvijek živi u Londonu. On i Sherlock imali su vrlo gorak odnos u prošlosti, ali Mycroft preduzima neke korake kako bi se pomirio s bratom i postaje dobar prijatelj sa Joan. Vlasnik je lanca restorana i izvrstan je kuhar. Kasnije je otkriveno da radi za MI6 i postaje potrebno da lažira svoju smrt u epizodi "The Grand Experiment", za što je Sherlock osjetio da predstavlja Mycroftov nedostatak povjerenja u njega da će naći drugo rješenje trenutne dileme. Za Mycrofta je potvrđeno da je umro uslijed aneurizme. Njegova posljednja poznata lokacija bio je Novi Zeland i Sherlock nakratko tuguje za njim kad sazna za to i žali što se nije uspio pomiriti s bratom prije njegove smrti. * [[Natalie Dormer]] kao [[Irene Adler]] / [[Profesor Moriarty|Jamie Moriarty]]: Kao Irene, ona je Sherlockova bivša ljubav, dok je pod svojim pravim identitetom (Moriarty) zločinačka rukovoditeljica koja je zavela Sherlocka – i zatim lažirala Ireneinu smrt – kako bi odvukla njegove istrage od njenih zločinačkih aktivnosti. Upravo je njena pretpostavljena smrt kao Irene uzrokovala eskalaciju Sherlockove već postojeće ovisnosti o drogi. Uprkos tome što je Sherlock otkrio njen pravi identitet i što je potom smještena u zatvor, njih dvoje nastavljaju imati sukobljene osjećaje jedno prema drugome – tokom jednog ispitivanja s Bellom Holmes je primijetio da je "ljubav (njegovog) života nepokajnički ubilački manijak" – i veliko uzajamno poštovanje prema intelektualnim moćima onog drugog. Također je stekla određeno poštovanje prema Joan jer je Joanina sposobnost da je prevari dovela do njenog hapšenja; kad je Joanin život bio ugrožen od Elane March, šefice lokalne narkomafije, koja je tada također bila u zatvoru, Moriarty je "sredila" njenu smrt u zatvorskoj ćeliji. Na kraju četvrte sezone Morland Holmes preuzima njenu organizaciju s ciljem da je razruši iznutra kako bi spriječio da njeni resursi budu korišteni protiv njegovog sina i Joan. U posljednoj epizodi serije Moriarty igra veliku ulogu kao neprikazani lik, navodno, kujući urotu protiv Sherlocka, ali se ispostavi da je to lažna uzbuna. Tri godine kasnije Sherlock prisustvuje njenoj sahrani iako izrazi sumnju u to da je zapravo mrtva. Autor serije Robert Doherty potvrdio je u jednom intervjuu da je još živa.<ref>{{cite web |author= Vlada Gelman |title= Elementary Boss Talks Series Finale's Moriarty Threat, Reveals the Ending He Nixed for Sherlock and Joan |url= https://tvline.com/2019/08/15/elementary-recap-series-finale-joan-cancer-moriarty-alive/ |publisher=TV Line|access-date= 27. 8. 2019}}</ref> * [[Sean Pertwee]] kao [[Inspektor Lestrade|Gareth Lestrade]]: Sherlockov britanski kolega i rival. Dok je Sherlock živio u Londonu, radio je s Lestradeom, koji je tada bio član Metropolitanske policije. Lestrade je preuzimao zasluge za slučajeve koje je zapravo riješio Sherlock. On očito nije na Sherlockovom nivou, ali je vješt – ako ne i prerevnostan i impulzivan – detektiv. * [[Candis Cayne]] kao [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Gđa Hudson|gđa Hudson]]: stručnjakinja za [[starogrčki jezik]], koja u suštini zarađuje za život kao [[ljubavnica]] ili muza raznih bogatih muškaraca; Sherlock joj dozvoljava da ostane u njegovoj zgradi nakon prekida jedne veze i ona se kasnije složila da čisti njegov stan jednom sedmično kao izvor prihoda. Sherlock u početku pokušava natjerati Joan da joj plaća za taj posao zato što se žalila na njegovu neurednost, ali ona to odbija i na kraju se dogovore da plaćaju popola. Pojavila se po jednom u prve tri sezone (epizode 19, 45, 55), ali je spomenuta u više njih tokom četvrte sezone. * [[Betty Gilpin]] kao Fiona Helbron: briljantna [[softversko inženjerstvo|softverska inženjerka]], koja radi za tehnološku kompaniju ''Pentillion'', a u svijetu [[haker]]a poznata je kao "Mačkica". Ima poremećaj iz [[Spektar autizma|spektra autizma]] i voli mačke (odatle njen hakerski nadimak). Nakratko je bila sumnjivac u jednom slučaju (epizoda "Murder Ex Machina"), ali kasnije je pomogla Holmesu i Watson u istrazi.<ref>{{cite web |author= Kyle Fowle |title= Elementary recap: 'Murder Ex Machina' |date= 21. 1. 2016 |access-date = 24. 5. 2016 |publisher=Entertainment Weekly|url= http://www.ew.com/recap/elementary-season-4-episode-9}}</ref> Poslije je zatražila pomoć od Watson vezano za jednu drugu stvar i počinje ljubavnu vezu s Holmesom (epizode "A View with a Room" i "Ready or Not"). * [[Jordan Gelber]] kao dr. Eugene Hawes: njujorški [[patologija|patolog]] koji Sherlocku i Watson daje detalje koji se odnose na ubistva povezana s njihovim istragama. On i Sherlock redovno igraju [[šah]] ("prvi četvrtak u mjesecu" spomenut je u epizodi "Hounded"). Nakon što umalo pogine kad u gradskoj mrtvačnici eksplodira bomba ("Down Where the Dead Delight") postaje ovisan o drogi. Nakon što primijeti znakove, Sherlock ga preklinje da potraži pomoć ("Hounded"). Odlazi na odsustvo kako bi se oporavio, ali vraća se na dužnost u epizodi "Ill Tidings" (peta sezona). === Likovi iz priča o Holmesu === U seriji se često pojavljuju likovi koji su labavo zasnovani na likovima iz originalnih [[Kanon Sherlocka Holmesa|priča]] [[Arthur Conan Doyle|Arthura Conana Doylea]]. * [[Vinnie Jones]] kao [[Sebastian Moran]]: poznat i kao "M", za Morana se najprije mislilo da je serijski ubica za koga je Holmes vjerovao da je ubio Irene Adler. Zapravo je bivši vojnik Kraljevske mornarice koji je postao plaćeni ubica, a plaćala ga je Jamie Moriarty. U Doyleovim pričama Moran je bio bivši pukovnik i desna ruka prof. Moriartyja. Bio je izvrstan strijelac i izvršavao je ubistva za Moriartyja služeći se specijalno napravljenom prigušenom zračnom puškom koja je ispaljivala revolverske metke, dok je u ''Elementarnom'' mete ubijao tako što bi ih prvo objesio naopačke pomoću tronožne naprave domaće izrade, a zatim bi im prerezao grlo (epizode "M.", "A Landmark Story"). * Freda Foh Shen kao [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Mary Morstan|Mary Watson]]: u ''Elementarnom'' Mary je ''majka'' Joan Watson (epizode "The Leviathan", "T-Bone and The Iceman"), dok je u Doyleovim pričama ona ''supruga'' dr. Watsona. * David Mogentale kao Charles Augustus Milverton: Milverton je iznuđivao novac od porodica žrtava [[silovanje|silovanja]], što je slično liku iz Doyleovih priča, koji je opisan kao "kralj ucjenjivača". Obje verzije lika ubijene su pred Holmesom, koji je provalio u njegovu kuću kako bi uništio njegove materijale za ucjenu (epizoda "Dead Man's Switch"). * [[Tim McMullan]] kao det. Hopkins: Hopkins je [[viši inspektor|detektiv-viši inspektor]] u [[Scotland Yard|Novom Scotland Yardu]] koji dovodi Holmesa u London da pronađe Garetha Lestradea. U Doyleovim pričama njegovo puno ime glasi [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Inspektor Hopkins|Stanley Hopkins]] i također je detektiv u Scotland Yardu koji radi s Holmesom (epizoda "Step Nine"). * [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Langdale Pike|Langdale Pike]]: pratilac videonadzora na [[Trafalgarski trg|Trafalgarskom trgu]]. U Doyleovim pričama Pike je slavni tračer čije se kolumne objavljuju u brojnim magazinima i novinama. Obje verzije lika nikad se ne prikazuju, a pomažu Holmesu da sazna imena ljudi umiješanih u dati slučaj (epizoda "Step Nine"). * [[Stuart Townsend]] kao Del Gruner - Adelbert Gruner (epizode "The Illustrious Client", "The One that Got Away"). == Razvoj == Autor serije, scenarist i producent [[Robert Doherty (scenarist)|Robert Doherty]], prokomentirao je da je onaj koji je "u početku spomenuo mogućnost razvoja serije o Sherlocku" bio Carl Beverly.<ref name="Roberts">{{cite web |author= Sheila Roberts |title=Comic-Con: Executive Producers Robert Doherty and Carl Beverly Talk New CBS Series ELEMENTARY, Comparisons to SHERLOCK, and More |url= http://collider.com/robert-doherty-carl-beverly-elementary-interview/181309/ |work= Collider |access-date= 3. 9. 2012 |date=17. 7. 2012}}</ref> Beverly je u julu 2012. o odnosu između Sherlocka i Watson rekao: {{Citat|Rob (Doherty) često to naziva bromansom, ali jedan od 'braće' slučajno je žena. Rekao je to u samom početku i mislim da je to zaista pogodan opis. Postoji ta ideja da muškarac i žena ne mogu biti zajedno u nekoj seriji, naročito bez potrebe da spavaju zajedno ili da su u ljubavnoj vezi ili bilo čemu i ovdje je zaista riječ o evoluciji prijateljstva i tome kako se to događa. Gledanje toga trebalo bi biti priča ove serije onoliko koliko su to misterije ko je ubio koga, koje vidite iz sedmice u sedmicu.<ref name="Roberts"/>}} === Odabir glumaca === Liu je dobila ulogu do februara 2012.<ref name=goldberg022712>{{cite news |url= http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/lucy-liu-sherlock-holmes-watson-cbs-pilot-elementary-295560 |title= Lucy Liu to Play Watson in CBS's Sherlock Holmes Drama Pilot |author= Lesley Goldberg |work= The Hollywood Reporter |access-date= 29. 7. 2012 |date= 27. 2. 2012}}</ref> Tog jula rekla je da Watson nije "neko ko je u prikrajku; ona je njegova partnerica za trijeznost, ona se bavi ''njime'', ne misterijom (...) Od te tačke naovamo imate priliku vidjeti kako to procvjetava. Plašljivi i tome sličan Watson dešava se zato što u svijetu zabave mora postojati pomoćnik nižeg ranga. U ovom slučaju to nije smjer kojim idemo. Pitajte me nakon šest epizoda i ako budem plašljiva, onda ćemo imati o čemu razgovarati."<ref name=goldberg072912>{{cite news |url= http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/tca-2012-elementary-sherlock-holmes-watson-jonny-lee-miller-lucy-liu-355692 |title= TCA 2012: 'Elementary' Showrunner Says Most Shows Have a Sherlock |author= Lesley Goldberg |work= The Hollywood Reporter |access-date= 29. 7. 2012 |date= 29. 7. 2012}}</ref> == Odnos s BBC-jevim ''Sherlockom'' == ''[[Sherlock (serija)|Sherlock]]'', savremena obrada priča o Sherlocku Holmesu, počela se prikazivati u Ujedinjenom Kraljevstvu u julu 2010, a u SAD-u tri mjeseca kasnije. Britanska serija otad je prodana u više od 200 država i teritorija. U januaru 2012. producentica ''Sherlocka'' [[Sue Vertue]] izjavila je za ''[[The Independent]]'': "Razumijemo da CBS radi vlastitu verziju modernog Sherlocka Holmesa. To je zanimljivo s obzirom na to da su prije nekog vremena stupili u kontakt s nama u vezi s rimejkom naše serije. U to vrijeme jako su se potrudili da nas uvjere u svoje poštenje, tako da moramo pretpostaviti da njihov modernizirani Sherlock Holmes ne liči na naš na bilo koji način jer bi to bilo izuzetno zabrinjavajuće."<ref>{{cite news |author= Adam Sherwin |title= Legal thriller looms as Sherlock takes his caseload to New York |url= http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/legal-thriller-looms-as-sherlock-takes-his-caseload-to-new-york-6292682.html |work= The Independent |access-date= 29. 7. 2012 |date= 21. 1. 2012 |archive-date= 15. 2. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120215091315/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/legal-thriller-looms-as-sherlock-takes-his-caseload-to-new-york-6292682.html |url-status= dead }}</ref> Narednog mjeseca Vertue je rekla: "Bili smo u kontaktu sa CBS-om i obavijestili smo ih da ćemo vrlo pažljivo pregledati njihovu završenu pilot-epizodu u vezi s bilo kakvim kršenjem naših prava."<ref name=sherwin021512>{{cite news |author= Adam Sherwin |title= Jonny Lee Miller to play Sherlock Holmes in US series |url= http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/jonny-lee-miller-to-play-sherlock-holmes-in-us-series-6939158.html |work= The Independent |access-date= 29. 7. 2012 |date= 15. 2. 2012 |archive-date= 18. 6. 2012 |archive-url= https://www.webcitation.org/68V4HFK4J?url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/jonny-lee-miller-to-play-sherlock-holmes-in-us-series-6939158.html |url-status= dead }}</ref> CBS je izdao izjavu o ovome: "Naš projekt je savremeni pristup Sherlocku Holmesu koji će biti zasnovan na Holmesu, Watsonu i drugim likovima u javnom vlasništvu, kao i na originalnim likovima. Mi, naravno, poštujemo sve zakone o autorskim pravima i nećemo napraviti prekršaj u vezi s bilo kojim pričama ili djelima koja bi još uvijek mogla biti zaštićena."<ref name=sherwin021512/> Autor serije Robert Doherty u julu 2012. dotakao se usporedbi između ''Sherlocka'' i ''Elementarnog'', istakavši da tradicija moderniziranih priča o Holmesu datira iz vremena filmova s [[Basil Rathbone|Basilom Rathboneom]] 1940-ih i da nije mislio da je serija ''Elementarno'' uzela išta od serije ''Sherlock'', koju je opisao kao "briljantnu seriju" nakon što je pogledao prvu sezonu.<ref name="Roberts"/> Nekoliko mjeseci kasnije Lucy Liu potvrdila je da je producentima ''Sherlocka'' pokazana pilot-epizoda, da su "vidjeli koliko je drukčija od njihove" i da im je "to sada u redu".<ref name="vulture"/> == Produkcija == Neke scene interijera snimaju se u [[Silvercup Studios]]u u [[Long Island City]]ju. Neki kadrovi eksterijera Sherlockove zgrade snimljeni su u [[Harlem]]u, koji služi kao zamjena za [[Brooklyn Heights]].<ref>{{cite web |url= http://brooklynheightsblog.com/archives/44294 |title= New CBS Drama ''Elementary'' Set in Brooklyn Heights and filmed in Harlem |publisher= Brooklyn Heights |author= Chuck Taylor |access-date= 2. 1. 2016}}</ref> == Prijem == Prva sezona naišla je na pozitivnu reakciju kritičara, koji su istakli novi pristup ove serije izvornom materijalu, kvalitet scenarija, izvedbu i hemiju između dvoje glavnih glumaca i ostatka glumačke postave. Na sajtu ''[[Rotten Tomatoes]]'' prva sezona ima rejting 85%, zasnovan na 62 kritike, s prosječnom ocjenom 7,69 od 10. U konsenzusu navedenom na tom sajtu stoji: "Možda neće biti privlačno puristima, ali ''Elementarno'' pruža svjež, nov pristup Sherlocku Holmesu, a Jonny Lee Miller blista u naslovnoj ulozi."<ref>{{cite web |url= http://www.rottentomatoes.com/tv/elementary/s01/ |title= Elementary - Season 1 Reviews |publisher= Flixster |access-date= 11. 2. 2014}}</ref> Na sajtu ''[[Metacritic]]'' serija ima rezultat 73 od 100, zasnovan na 29 kritika, što ukazuje na "općenito povoljne ocjene".<ref>{{cite web |url= http://www.metacritic.com/tv/elementary |title= Elementary - Season 1 Reviews |publisher= CBS Interactive Inc. |access-date= 11. 2. 2014}}</ref> Phelim O'Neill iz ''[[The Guardian]]a'' smatra da "Jonny Lee Miller i Lucy Liu čine od sebe komičarski par koji je rival ''Sherlocku''", primijetivši da "tempo djeluje savršeno, a detalji su lahki: gledaoci mogu držati korak s istragom i osjećati se uključenima u nju, a to nije nešto što svaka serija može postići".<ref>{{cite web |url= http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2014/jan/17/elementary-box-set-review |title= Elementary – box set review |author= Phelim O'Neill |publisher=The Guardian|access-date= 11. 2. 2014}}</ref> Lori Rackl iz ''[[The Chicago Sun-Times]]a'' dala je pilot-epizodi tri zvjezdice od četiri, rekavši: "Iako ova posljednja interpretacija ne ispunjava očekivanja koja je postavila britanska serija, i dalje je zabavnija od tipične CBS-ove proceduralne serije."<ref>{{cite news |url= http://www.suntimes.com/entertainment/rackl/14782262-452/fall-tv-preview-female-doctors-lead-promising-new-shows.html |title= Fall TV preview: Female doctors lead promising new shows |website= Suntimes.com |date= |access-date= 18. 12. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140217012752/http://www.suntimes.com/entertainment/rackl/14782262-452/fall-tv-preview-female-doctors-lead-promising-new-shows.html |archive-date= 17. 2. 2014 }}</ref> Hank Stuever iz ''[[The Washington Post]]a'' dao je ocjenu B+ smatrajući da serija "prikazuje dovoljno duhovitosti sa stilom u svom 'štimungu' i nastoji brzo napraviti razliku između sebe i najnovije britanske serije ''Sherlock'' (koju prikazuje PBS)".<ref>{{cite news |url= http://www.washingtonpost.com/entertainment/tv/elementary-sherlock-rehabbed/2012/09/13/2ea9841e-fdd1-11e1-a31e-804fccb658f9_story.html |title= CBS's ''Elementary'': Sherlock, Rehabbed |publisher=The Washington Post|date= 16. 9. 2013 |access-date= 18. 12. 2013 |author= Paul Farhi}}</ref> Druga sezona dobila je jednako pozitivne kritike. ''Na Rotten Tomatoesu'' ima rejting od 100%, zasnovan na 17 kritika, i ocjenu 8,29 od 10.<ref>{{cite web |url= http://www.rottentomatoes.com/tv/elementary/ |title= Elementary - Season 2 Reviews |publisher= Flixster |access-date= 9. 2. 2014}}</ref> Nekoliko kritičara pohvalilo je Rhysa Ifansa za njegovo portretiranje Mycrofta; izbor Ifansa za tu ulogu [[Myles McNutt]] iz ''[[The A.V. Club]]a'' nazvao je "nadahnutim" i pohvalio to što uspješno parira Millerovoj "ogorčenosti", kao i premijernu epizodu sezone općenito<ref>{{cite web |url= http://www.avclub.com/tvclub/elementary-step-nine-103030|title=Elementary - "Step Nine" |publisher=The A.V. Club|access-date= 6. 8. 2014 |author= Myles McNutt}}</ref> – kasnije je rekao pozitivne riječi i o Ifansovoj izvedbi u završnim epizodama koje se odnose na priču o Mycroftu uprkos tome što je našao nedostatke u širem zapletu.<ref>{{cite web |url= http://www.avclub.com/tvclub/elementary-grand-experiment-204741 |author= Myles McNutt |title= Elementary: "The Grand Experiment" |access-date= 6. 8. 2014}}</ref> Noel Kirkpatrick sa sajta ''[[TV.com]]'' također je pohvalio Ifansa rekavši da je "veoma lijepo" odigrao ulogu.<ref>{{cite web |url= http://www.tv.com/shows/elementary/community/post/elementary-season-2-premiere-review-home-again-home-again-138023105950/ |author= Noel Kirkpatrick |title= Elementary Season 2 Premiere Review: Home Again, Home Again |access-date= 6. 8. 2014 |archive-date= 8. 8. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140808050904/http://www.tv.com/shows/elementary/community/post/elementary-season-2-premiere-review-home-again-home-again-138023105950/ |url-status= dead }}</ref> I epizoda "The Diabolical Kind" zaradila je pohvale, a mnogi su izdvojili emocionalnu dubinu i izvedbu Natalie Dormer. McNutt je Moriartyjino prisustvo i u toj epizodi i u cijeloj seriji nazvao "osvježavajuće dominantnim" i pohvalio pripovijedanje i dijaloge, izdvojivši nekoliko duhovitih primjera iz te epizode.<ref>{{cite web |url= http://www.avclub.com/tvclub/the-diabolical-kind-106535 |author= Myles McNutt |title= Elementary: "The Diabolical Kind" |access-date= 6. 8. 2014}}</ref> Epizoda ima rejting 9,0 na sajtu ''TV.com'', a Kirkpatrick je rekao da je Dormer "potpuno uživala" u ulozi Moriarty i da u njoj ima još "dobrih stvari".<ref>{{cite web |url= http://www.tv.com/shows/elementary/community/post/elementary-the-diabolical-kind-review-natalie-dormer-season-2-episode-12-138869969988/ |title= Elementary "The Diabolical Kind" Review: Affection Was Never Wasted |author= Noel Kirkpatrick |access-date= 6. 8. 2014 |archive-date= 8. 8. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140808050900/http://www.tv.com/shows/elementary/community/post/elementary-the-diabolical-kind-review-natalie-dormer-season-2-episode-12-138869969988/ |url-status= dead }}</ref> Kirkpatricku se svidjela i sezona kao cjelina zbog razvoja Holmesovog lika i zbog izvedbe glumačke postave. Treća sezona nastavila je s trendom pozitivnih kritika. Na ''Rotten Tomatoesu'' ima rejting 100%, zasnovan na 14 kritika, i prosječnu ocjenu 8,32 od 10.<ref>{{cite web |url= http://www.rottentomatoes.com/tv/elementary/s03/ |title= Elementary - Season 3 Reviews |publisher= Flixster |access-date= 6. 3. 2015}}</ref> IGN je pohvalio evoluciju lika Joan Watson, navodeći: "Dok se ostale inkarnacije para Holmes / Watson fokusiraju na Watsona koji je prijatelj, ljekar i podrška koja se uzima zdravo za gotovo, serija ''Elementarno'' izdigla je ovaj lik u nekoga s višim aspiracijama."<ref>{{cite web |url= http://www.ign.com/articles/2014/10/31/elementary-enough-nemesis-to-go-around-review |title= ELEMENTARY: "ENOUGH NEMESIS TO GO AROUND" REVIEW |publisher=IGN|access-date= 6. 3. 2015}}</ref> Naročite pohvale upućene su [[Ophelia Lovibond|Opheliji Lovibond]] za njenu izvedbu u ulozi Sherlockove štićenice Kitty Winter; kritičari smatraju da je ona bila dobrodošao dodatak glumačkoj postavi. Epizoda "The One That Got Away" pobrala je pohvale kritičara za rješenje priče o Kitty, kao i za izvedbe Millera i Lovibond. Finale sezone – epizoda "A Controlled Descent" – dobilo je pozitivne ocjene. Matt Fowler s ''IGN-a'' dao mu je ocjenu 8,3 od 10 rekavši da je "brza kombinacija Sherlockovog popuštanja naletu bijesa i želji za heroinom bila vatren način za završetak sezone".<ref>{{cite web |url= http://www.ign.com/articles/2015/05/15/elementary-a-controlled-descent-review |title= Elementary: "A Controlled Descent" Review |author= Matt Fowler |date= 15. 5. 2015 |work= IGN}}</ref> I četvrta sezona zaradila je pozitivne kritike. Na ''Rotten Tomatoesu'' ima rejting 100%, zasnovan na 15 kritika, i prosječnu ocjenu 7,45 od 10.<ref>{{cite web |url= http://www.rottentomatoes.com/tv/elementary/s04/ |title= Elementary - Season 4 Reviews |publisher= Flixster |access-date= 11. 11. 2015}}</ref> Fowler je premijernoj epizodi sezone ("The Past is Parent") dao ocjenu 7,3 od 10. Pohvalio je produbljavajuće prijateljstvo Joan i Sherlocka i izvedbu [[John Noble|Johna Noblea]] u ulozi Sherlockovog oca, ali je kritizirao činjenicu da ta epizoda nije kapitalizirala na krizi iz finala treće sezone, rekavši da, "iako nije bilo ničega posebno lošeg u vezi s epizodom "The Past is Parent", jednostavno nije uspjela kapitalizirati na račun impulsa iz prethodne sezone".<ref>{{cite web |url= http://www.ign.com/articles/2015/11/06/elementary-the-past-is-parent-review |title= ELEMENTARY: "THE PAST IS PARENT" REVIEW |author= Matt Fowler |date= 11. 11. 2015 |work= IGN}}</ref> === Rejting === {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| Sezona ! rowspan="2"| Satnica ([[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|IVZ]]) ! rowspan="2"| Epizode ! colspan=2| Početak sezone ! colspan=2| Kraj sezone ! rowspan="2"| TV-sezona ! rowspan="2"| Plasman ! rowspan="2"| Gledaoci<br><small>(u milionima)</small> |- ! Datum ! Gledaoci<br><small>(u milionima)</small> ! Datum ! Gledaoci<br><small>(u milionima)</small> |- ! 1. | rowspan="3"|<center>Četvrtak, 22:00</center> | <center>24</center> | <center>27. 9. 2012.</center> | <center>13,41<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/28/thursday-final-ratings-big-bang-theory-greys-anatomy-adjusted-up-parks-rec-up-all-night-snl-weekend-update-the-office-glee-scandal-rock-center-adjust/150556 |title= Thursday Final Ratings: 'Big Bang Theory', 'Grey's Anatomy', Adjusted Up; 'Parks & Rec', 'Up All Night', 'SNL: Weekend Update', 'The Office', 'Glee', 'Scandal', 'Rock Center' Adjusted Down |author= Amanda Kondolojy |work= TV by the Numbers |date= 28. 9. 2012 |access-date= 28. 9. 2012 |archive-date= 1. 10. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121001015313/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/28/thursday-final-ratings-big-bang-theory-greys-anatomy-adjusted-up-parks-rec-up-all-night-snl-weekend-update-the-office-glee-scandal-rock-center-adjust/150556/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>16. 5. 2013.</center> | <center>8,98<ref name="season finale">{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/17/thursday-final-ratings-hannibal-the-big-bang-theory-the-vampire-diaries-greys-anatomy-office-retrospective-adjusted-up/183116 |title= Thursday Final Ratings: 'Hannibal', 'The Big Bang Theory', 'The Vampire Diaries', 'Grey's Anatomy' & 'Office' Retrospective Adjusted Up |author= Amanda Kondolojy |work= TV by the Numbers |date= 17. 5. 2013 |access-date= 17. 5. 2013 |archive-date= 22. 5. 2013 |archive-url= https://www.webcitation.org/6GngTMInB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/17/thursday-final-ratings-hannibal-the-big-bang-theory-the-vampire-diaries-greys-anatomy-office-retrospective-adjusted-up/183116 |url-status= dead }}</ref></center> | <center>2012/13.</center> | <center>14.</center> | <center>12,65<ref>{{cite web |url= http://www.deadline.com/2013/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list/ |title= Full 2012-2013 TV Season Series Rankings |author= Dominic Patten |work= Deadline}}</ref></center> |- ! 2. | <center>24</center> | <center>26. 9. 2013.</center> | <center>10,18<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/27/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-the-michael-j-fox-show-the-crazy-ones-adjusted-down/205200/ |title= Thursday Final Ratings: 'The Big Bang Theory', 'The Michael J Fox Show' & 'The X Factor' Adjusted Up; 'The Crazy Ones' Adjusted Down |author= Amanda Kondolojy |work= TV by the Numbers |date= 27. 9. 2013 |access-date= 28. 9. 2013 |archive-date= 16. 10. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131016182345/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/27/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-the-michael-j-fox-show-the-crazy-ones-adjusted-down/205200/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>15. 5. 2014.</center> | <center>7,37<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/16/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-reign-the-millers-adjusted-down/265025/ |title= Thursday Final Ratings: 'The Big Bang Theory' & 'Grey's Anatomy' Adjusted Up; 'Reign' & 'The Millers' Adjusted Down |author= Sara Bibel |work= TV by the Numbers |date= 16. 5. 2014 |access-date= 16. 5. 2014 |archive-date= 17. 5. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140517115708/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/16/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-reign-the-millers-adjusted-down/265025/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>2013/14.</center> | <center>20.</center> | <center>11,74<ref name="entertainment2014">{{cite web |title= Full 2013-14 Series Rankings |url= http://www.deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2/ |access-date= 23. 5. 2014 |date= 23. 5. 2014}}</ref></center> |- ! 3. | <center>24</center> | <center>30. 10. 2014.</center> | <center>7,57<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/31/thursday-final-ratings-the-vampire-diaries-mom-two-and-a-half-men-the-mccarthys-elementary-adjusted-down/322376/ |title= Thursday Final Ratings: 'The Vampire Diaries' & 'Scandal' Adjusted Up; 'Mom', 'Two and a Half Men', 'The McCarthys' & 'Elementary' Adjusted Down |author= Sara Bibel |work= TV by the Numbers |date= 31. 10. 2014 |access-date= 31. 10. 2014 |archive-date= 21. 6. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150621215430/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/31/thursday-final-ratings-the-vampire-diaries-mom-two-and-a-half-men-the-mccarthys-elementary-adjusted-down/322376/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>14. 5. 2015.</center> | <center>6,96<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/05/15/thursday-final-ratings-the-blacklist-adjusted-up-reign-adjusted-down-no-adjustment-to-scandal/404642/ |title= Thursday Final Ratings: 'The Blacklist' Adjusted Up; 'Reign' Adjusted Down; No Adjustment to 'Scandal' |author= Sara Bibel |work= TV by the Numbers |date= 15. 5. 2015 |access-date= 15. 5. 2015 |archive-date= 4. 3. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304200229/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/05/15/thursday-final-ratings-the-blacklist-adjusted-up-reign-adjusted-down-no-adjustment-to-scandal/404642/ |url-status= dead }}</ref> | <center>2014/15. | <center>35. | <center>11,12<ref name="entertainment2014/5">{{cite web |title= Full 20114-15 Series Rankings |url= http://deadline.com/2015/05/2014-15-full-tv-season-ratings-shows-rankings-1201431167/ |access-date= 22. 5. 2015 |date= 22. 5. 2015}}</ref> |- ! 4. | <center>Četvrtak, 22:00<br><small>(epizode 1–16)</small><br>Nedjelja, 22:00<br><small>(epizode 17–24)</small><br></center> | <center>24</center> | <center>5. 11. 2015. | <center>5,58<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/11/06/thursday-final-ratings-elementary-and-mom-adjust-down-considerably-thanks-to-nfl/ |title= Thursday Final Ratings: ‘Elementary’ and 'Mom' adjust down considerably thanks to NFL |author= Rick Porter |date= 6. 11. 2015 |work= TV by the Numbers |access-date= 6. 11. 2015 |archive-date= 7. 11. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151107093147/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/11/06/thursday-final-ratings-elementary-and-mom-adjust-down-considerably-thanks-to-nfl/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>8. 5. 2016.</center> | <center>5,46<ref>{{Cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/05/10/sunday-final-ratings-may-8-2016/ |title= Sunday final ratings: 'Good Wife' finale adjusts up, 'Once Upon a Time' and 'Carmichael Show' adjust down |author= Rick Porter |date= 10. 5. 2016 |work= TV By The Numbers |access-date= 10. 5. 2016 |archive-date= 11. 5. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160511034215/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/05/10/sunday-final-ratings-may-8-2016/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>2015/16.</center> | <center>43.</center> | <center>9,14<ref name="entertainment2016">{{cite web |url= http://deadline.com/2016/05/tv-season-2015-2016-series-rankings-shows-full-list-1201763189/ |title= Full 2015–16 TV Season Series Rankings |work= Deadline Hollywood |date= 26. 5. 2015 |access-date= 26. 5. 2015}}</ref></center> |- ! 5. | <center>Nedjelja, 22:00</center> | <center>24</center> | <center>2. 10. 2016. | <center>6,03<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/10/04/sunday-final-ratings-oct-2-2016/|title='Family Guy' adjusts up, final NFL numbers: Sunday final ratings|author=Rick Porter|work=TV by the Numbers|date=4. 10. 2016|access-date=4. 10. 2016|archive-date=5. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005142902/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/10/04/sunday-final-ratings-oct-2-2016/|url-status=dead}}</ref></center> | <center>21. 5. 2017.</center> | <center>4,11<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-final-ratings-may-21-2017/|title='Bob’s Burgers’ and ‘Family Guy’ finales adjust up, ‘AFV’ adjusts down: Sunday final ratings|author=Rick Porter|work=TV by the Numbers|date=23. 5. 2017|access-date=23. 5. 2017|archive-date=23. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523182926/http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-final-ratings-may-21-2017/|url-status=dead}}</ref></center> | <center>2016/17.</center> | <center>46.</center> | <center>7,42<ref name="entertainment2017">{{cite web|url=http://deadline.com/2017/05/2016-2017-tv-season-ratings-series-rankings-list-1202102340/|title= Final 2016-17 TV Rankings: ‘Sunday Night Football’ Winning Streak Continues|work=Deadline Hollywood|date=26. 5. 2017|access-date=26. 5. 2017}}</ref></center> |- ! 6. | <center>Ponedjeljak, 22:00</center> | <center>21</center> | <center>30. 4. 2018. | <center>4,74<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/monday-final-ratings-april-30-2018/|title='The Voice' adjusts up: Monday final ratings|work=TV by the Numbers|author=Rick Porter|date=1. 5. 2018|access-date=1. 5. 2018|archive-date=2. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502050607/http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/monday-final-ratings-april-30-2018/|url-status=dead}}</ref></center> | <center>17. 9. 2018.</center> | <center>3,1<ref>{{Cite web |url=https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/monday-final-ratings-sept-17-2018/ |title='Castaways' adjusts down: Monday final ratings |author=Alex Welch |work=TV By The Numbers |date=18. 9. 2018 |access-date=18. 9. 2018 |archive-date=4. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504200250/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/monday-final-ratings-sept-17-2018/ |url-status=dead }}</ref></center> | <center>2017/18.</center> | <center>57.</center> | <center>6,94<ref>{{cite web |url= https://tvbythenumbers.zap2it.com/more-tv-news/final-live-7-viewer-averages-for-2017-18-roseanne-big-bang-theory-surpass-snf/ |title= Final Live +7 viewer averages for 2017-18: ‘Roseanne,’ ‘Big Bang Theory’ surpass ‘SNF’ |author= Rick Porter |date= 11. 6. 2018 |publisher= TV By The Numbers |access-date= 10. 12. 2019 |archive-date= 12. 6. 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180612142325/https://tvbythenumbers.zap2it.com/more-tv-news/final-live-7-viewer-averages-for-2017-18-roseanne-big-bang-theory-surpass-snf/ |url-status= dead }}</ref></center> |- ! 7. | <center>Četvrtak, 22:00</center> | <center>13</center> | <center>23. 5. 2019. | <center>4,08<ref>{{cite web |url= https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-may-23-2019/ |title= 'This Is Farah Fawcett,' 'Elementary,' all others hold: Thursday final ratings |author= Joseph Rejent |work= TV by the Numbers |date= 24. 5. 2019 |access-date= 24. 5. 2019 |archive-date= 24. 5. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190524204802/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-may-23-2019/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>15. 8. 2019.</center> | <center>2,82<ref>{{cite web |url= https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-august-15-2019/ |title= ‘Big Brother,’ ‘MasterChef,’ and others adjust down: Thursday final ratings |author= Joseph Rejent |work= TV by the Numbers |date= 16. 8. 2019 |access-date= 16. 8. 2019 |archive-date= 16. 8. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190816211016/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-august-15-2019/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>2018/19.</center> | <center> – </center> | <center> – </center> |} === Nagrade i nominacije === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |- ! Godina ! Nagrada ! Kategorija ! Nominirani ! Rezultat ! style="width:3%"| Ref. |- | rowspan="3" align="center"|2012. || [[Njujorške žene na filmu i televiziji|Nagrada "Muse" organizacije Njujorške žene na filmu i televiziji]] || Glumica || [[Lucy Liu]] || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=NYWIFT {{!}} 2012 Muse Awards Highlights |url= http://www.nywift.org/article.aspx?id=3966 |website= nywift.org |access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | [[39. dodjela "People's Choice Awardsa"|"People's Choice Awards"]] || Omiljena nova TV-drama || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=People's Choice: Winners and nominees|url=http://www.digitalspy.com/showbiz/news/a448890/peoples-choice-awards-2013-the-winners-and-nominees-in-full/|website=Digital Spy|access-date=6. 7. 2017|date=10. 1. 2013}}</ref> |- | [[Nagrade "Satellite" 2012.|Nagrade "Satellite"]] || [[Nagrada "Satellite" za najboljeg glumca&nbsp;– dramska serija|Glumac u dramskoj seriji]] || [[Jonny Lee Miller]] || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=2012 {{!}} Categories {{!}} International Press Academy |url= http://www.pressacademy.com/award_cat/2012/ |website= pressacademy.com |access-date= 6. 7. 2017}}</ref> |- | rowspan="12" align="center"|2013. || [[ASCAP]]-ove filmske i televizijske muzičke nagrade || Top TV-serija || [[Sean Callery]] i Mark Snow || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=ASCAP Honors Top Film and Television Music Composers at 28th Annual Awards Celebration |url= https://www.ascap.com/press/2013/0620-ascap-honors-top-film-and-tv-music-composers-at-28th-annual-awards-celebration |website= ascap.com |access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | [[Nagrada "Edgar"|Nagrada "Edgar Allan Poe"]] || Scenarij TV-epizode || "Child Predator" || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=2013 nominees|url=http://www.theedgars.com/2013EdgarNominations.pdf|website=theedgars.com|access-date=6. 7. 2017|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214819/http://www.theedgars.com/2013EdgarNominations.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan ="2"|[[65. dodjela "Emmyja" za programe u udarnom terminu|"Emmy" za programe u udarnom terminu]] || [["Emmy" za izvanrednu naslovnu muzičku temu za programe u udarnom terminu|Izvanredna naslovna muzička tema]] || Sean Callery || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web |title=Nominees/Winners|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/2013/outstanding-original-main-title-theme-music|website=Television Academy |access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | [["Emmy" za izvanredan dizajn naslovne špice za programe u udarnom terminu|Izvanredan dizajn naslovne špice]] || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=Nominees/Winners|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/2013/outstanding-main-title-design |website=Television Academy|access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | rowspan="3"|[[Nagrada "Prism"]] || Višeepizodni zaplet u dramskoj seriji&nbsp;– zloupotreba droga || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || rowspan="2" align="center"| <ref>{{cite web|title=EIC Announces Nominations for 17th Annual PRISM Awards Including Performances by Denzel Washington, Bradley Cooper, Claire Danes, Mark Harmon, Kiefer Sutherland|url=http://www.prweb.com/releases/2013/2/prweb10425417.htm|website=PRWeb|access-date=6. 7. 2017|archive-date=19. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119115706/http://www.prweb.com/releases/2013/2/prweb10425417.htm|url-status=dead}}</ref> |- | Najbolja ženska višeepizodna uloga u dramskoj seriji || Lucy Liu || {{nominiran}} |- | EIC-ova Predsjednička nagrada || ''Elementarno'' || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=Flight, Mark Harmon, Katey Sagal, Silver Linings Playbook, Linda Cardellini, Go On, American Horror Story: Asylum, Dr. Drew on Call Among 17th Annual PRISM Award Winners - Press Release - Digital Journal|url=http://www.digitaljournal.com/pr/1209317|website=www.digitaljournal.com|access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | [[Nagrada "Saturn"]] || [[Nagrada "Saturn" za najbolju seriju mrežne televizije|Najbolja serija mrežne televizije]] || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=2013 Saturn Award Nominees Announced - Dread Central|url=http://www.dreadcentral.com/news/41601/2013-saturn-award-nominees-announced/|website=Dread Central |access-date=6. 7. 2017 |date=20. 2. 2013}}</ref> |- | [[Seoul International Drama Awards]] || Najbolja glumica || Lucy Liu || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web |title= [Exclusive] “Seoul International Drama Awards 2013” Winners and Performances from Kara, 4minute, B.A.P and More! |url= https://www.soompi.com/2013/09/06/exclusive-sda2013-winners-and-performances-from-kara-4minute-b-a-p-and-more/ |website= Soompi |access-date= 6. 7. 2017 |date= 6. 9. 2013 |archive-date= 15. 10. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161015120855/http://www.soompi.com/2013/09/06/exclusive-sda2013-winners-and-performances-from-kara-4minute-b-a-p-and-more/ |url-status= dead }}</ref> |- | [[Teen Choice Awards 2013.|Teen Choice Awards]] || "Choice" TV-glumica: Akcija || Lucy Liu || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=First Wave of Teen Choice Nominations Announced • mjsbigblog|url=https://www.mjsbigblog.com/first-wave-of-teen-choice-nominations-announced.htm|website=mjsbigblog|access-date=6. 7. 2017|date=22. 5. 2013}}</ref> |- | [[Nagrada Asocijacije televizijskih kritičara]] || [[Nagrada Asocijacije televizijskih kritičara za izvanredan novi program|Izvanredan novi program]] || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=The Television Critics Association Announces 2013 TCA Award Nominees – Television Critics Association|url=http://tvcritics.org/the-television-critics-association-announces-2013-tca-award-nominees/|website=tvcritics.org|access-date=6. 7. 2017|archive-date=2. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402020142/http://tvcritics.org/the-television-critics-association-announces-2013-tca-award-nominees/|url-status=dead}}</ref> |- | [[TV Guide Award]]s | Omiljena nova serija | ''Elementarno'' | {{nominiran}} | |- |align="center"|2014. | [[25. dodjela GLAAD-ovih medijskih nagrada|GLAAD-ove medijske nagrade]] | Izvanredna pojedinačna epizoda (u seriji bez redovnih LGBT-likova) | "Snow Angels" | {{Dobitnik}} | align="center"| <ref>{{cite web |title= George Takei, "Orange is the New Black," "Concussion" among #GLAADAwards recipients in New York City |url= http://www.glaad.org/blog/george-takei-orange-new-black-concussion-among-glaadawards-recipients-new-york-city |publisher= GLAAD |author= Megan Townsend |date= 3. 5. 2014 |access-date= 4. 5. 2014 |archive-date= 29. 12. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161229115836/http://www.glaad.org/blog/george-takei-orange-new-black-concussion-among-glaadawards-recipients-new-york-city |url-status= dead }}</ref> |- | rowspan="4" align="center"| 2015. | [[39. dodjela "People's Choice Awardsa"|"People's Choice Awards"]] || Omiljena glumica u kriminalističkoj seriji || [[Lucy Liu]] || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=People’s Choice Awards 2015: Full List Of Winners|url=http://peopleschoice.com/2015/01/07/peoples-choice-awards-2015-winners-list/|website=People's Choice|access-date=6. 7. 2017|date=8. 1. 2015}}</ref> |- | rowspan ="2"|Nagrada "Prism" || Višeepizodni zaplet u dramskoj seriji&nbsp;– zloupotreba droga || "No Lack of Void" / "End of Watch" || {{Dobitnik}} || rowspan="2" align="center"| <ref>{{cite web|title=2015 nominees|url=http://www.eiconline.org/wp-content/uploads/19th-PRISM_Nominee_FINAL_18Mar15.pdf|website=EIC Online|access-date=6. 7. 2017|archive-date=24. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724075543/http://www.eiconline.org/wp-content/uploads/19th-PRISM_Nominee_FINAL_18Mar15.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | Dramska epizoda – mentalno zdravlje || Jean de Segonzac i Liz Friedman <br> {{small|("Corpse de Ballet")}} || {{nominiran}} |- | Nagrada ''Voice'' | Televizija | ''Elementarno'' | {{Dobitnik}} | align="center"| <ref>{{cite web|url=http://www.samhsa.gov/voice-awards/award-winners|title=2015 Award Winners}}</ref> |- | rowspan="2" align="center"|2016. | [[People's Choice Awards]] | Omiljena glumica u kriminalističkoj seriji | [[Lucy Liu]] | {{nom}} | align="center"| <ref>{{cite web|title=People’s Choice Awards 2016: Full List Of Winners|url=http://peopleschoice.com/2016/01/06/peoples-choice-awards-2016-winners/|website=People's Choice|access-date=6. 7. 2017|date=7. 1. 2016}}</ref> |- | [[World Soundtrack Academy]] | Televizijski kompozitor godine | [[Sean Callery]] | {{nominiran}} | align="center"| <ref>{{cite web |title= 16th World Soundtrack Awards announces first wave of nominees |url= http://www.filmfestival.be/en/news/16th-world-soundtrack-awards-announces-first-wave-of-nominees/17-08-2016/2985 |website= Film Fest Gent |access-date= 6. 7. 2017 |archive-date= 3. 8. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170803005118/http://www.filmfestival.be/en/news/16th-world-soundtrack-awards-announces-first-wave-of-nominees/17-08-2016/2985 |url-status= dead }}</ref> |- | align="center"| 2017. | [[People's Choice Awards]] | Omiljena glumica u kriminalističkoj seriji | [[Lucy Liu]] | {{nom}} | align="center"| <ref>{{cite web|title=People's Choice Awards 2017: Full List Of Winners|url=http://peopleschoice.com/2017/01/18/peoples-choice-awards-2017-winners/|website=People's Choice|access-date=6. 7. 2017|date=19. 1. 2017}}</ref> |} == Emitiranje == U Australiji je ''Elementarno'' premijerno prikazana na [[Network Ten]]u 3. februara 2013.<ref>{{cite web |url= http://www.tvtonight.com.au/2013/01/programmers-wrap-2013-ten.html |title= Programmer’s Wrap 2013: TEN |date= 29. 1. 2013 |author= David Knox |work= TV Tonight |access-date= 15. 2. 2015}}</ref> Druga sezona počela se prikazivati 23. marta 2014,<ref>{{cite web |url= http://www.tvtonight.com.au/2014/03/returning-elementary-2.html |title= Returning: Elementary |date= 12. 3. 2014 |author= David Knox |work= TV Tonight |access-date= 15. 2. 2015}}</ref> a treća 2. marta 2015.<ref>{{cite web |url= http://www.tvtonight.com.au/2015/02/elementary-march-2.html |title= Elementary: March 2 |date= 27. 2. 2015 |author= David Knox |work= TV Tonight |access-date=7. 3. 2015}}</ref> U Kanadi se prikazuje simultano na [[Global Television Network]]u.<ref>{{cite web |title= GLOBAL TELEVISION UNVEILS 2012/13 PRIMETIME LINEUP |url= http://shawmediatv.ca/FallLaunch/press/read/?1723 |date= 30. 5. 2012 |access-date= 27. 5. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120610080615/http://shawmediatv.ca/FallLaunch/press/read/?1723 |archive-date= 10. 6. 2012 }}</ref><ref>{{cite web |title= From 'Survivor' to 'Elementary', CBS sets Fall 2012 premiere dates |url= http://hitfix.com/news/from-survivor-to-elementary-cbs-sets-fall-2012-premiere-dates |access-date= 27. 5. 2016 |archive-date= 14. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120714002823/http://www.hitfix.com/news/from-survivor-to-elementary-cbs-sets-fall-2012-premiere-dates |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.globaltv.com/elementary/episode-guide/ |title= Elementary — Episode Guide |publisher= Global Television Network |publisher= Shaw Media |access-date= 15. 2. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150216022153/http://www.globaltv.com/elementary/episode-guide/ |archive-date= 16. 2. 2015 }}</ref> Na Novom Zelandu premijerno ju je emitirao [[Prime (Novi Zeland)|Prime]] 27. februara 2013.<ref>{{cite web |title=Prime TV and CBS Studios International Conclude New Deal |date= 30. 5. 2012 |url= http://www.throng.co.nz/2012/05/prime-tv-and-cbs-studios-international-conclude-new-deal/ |access-date= 5. 8. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120826195708/http://www.throng.co.nz/2012/05/prime-tv-and-cbs-studios-international-conclude-new-deal/ |archive-date= 26. 8. 2012}}</ref> U Ujedinjenom Kraljevstvu i Irskoj seriju je otkupio [[Sky Living]].<ref>{{cite web |title= BSkyB Acquires UK Rights To ‘Arrow’, ‘Elementary’, ‘The Following’ & ‘Vegas’ |url= http://www.tvwise.co.uk/2012/07/bskyb-acquires-uk-rights-to-arrow-elementary-the-following-vegas/ |author= Patrick Munn |work= TVWise |date= 3. 7. 2012 |access-date= 3. 7. 2012 |archive-date= 10. 11. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121110031812/http://www.tvwise.co.uk/2012/07/bskyb-acquires-uk-rights-to-arrow-elementary-the-following-vegas/ |url-status= dead }}</ref> Na malim ekranima debitirala je 23. oktobra 2012.<ref>{{cite web |url= http://www.tvwise.co.uk/2012/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-for-elementary/ |title= Sky Living Sets UK Premiere Date For ‘Elementary’ |author= Patrick Munn |work= TV Wise |date= 3. 10. 2012 |access-date= 15. 2. 2015 |archive-date= 16. 2. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150216012436/http://www.tvwise.co.uk/2012/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-for-elementary/ |url-status= dead }}</ref> Druga sezona počela se prikazivati 22. oktobra 2013,<ref>{{cite web |url= http://www.tvwise.co.uk/2013/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-for-elementary-season-2/ |title= Sky Living Sets UK Premiere Date For ‘Elementary’ Season 2 |author= Patrick Munn |work= TV Wise |date= 2. 10. 2013 |access-date= 15. 2. 2015 |archive-date= 16. 2. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150216005151/http://www.tvwise.co.uk/2013/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-for-elementary-season-2/ |url-status= dead }}</ref> a treća 11. novembra 2014.<ref>{{cite web |url= http://www.tvwise.co.uk/2014/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-elementary-season-3/ |title= Sky Living Sets UK Premiere Date For ‘Elementary’ Season 3 |work= TV Wise |date= 28. 10. 2014 |access-date= 15. 2. 2015 |archive-date= 16. 2. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150216012015/http://www.tvwise.co.uk/2014/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-elementary-season-3/ |url-status= dead }}</ref> Prva sezona premijerno je prikazana na [[Pick (TV-program)|Picku]], FTA-programu čiji je vlasnik Sky, 6. februara 2017. u Ujedinjenom Kraljevstvu. Od 14. juna 2019. sezone 1–5 dostupne su pretplatnicima na [[Amazon Prime]] Videu u Ujedinjenom Kraljevstvu. Dana 3. februara 2013. ''Elementarno'' je prikazano nakon [[47. Super Bowl]]a. Epizodu je pogledalo 20,8 miliona gledalaca uprkos tome što je izašla iz udarnog termina u [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|Istočnoj vremenskoj zoni]] uslijed kašnjenja početka utakmice zbog polusatnog prekida opskrbe električnom energijom.<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/03/bad-news-for-elementary-as-super-bowl-power-outage-delays-game-34-minutes/167751 |title= Updated: Bad News for 'Elementary' As Super Bowl Power Outage Delays Game ~34 Minutes |author= Robert Seidman |work= TV by the Numbers |date= 3. 2. 2013 |access-date= 4. 2. 2013 |archive-date= 6. 2. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130206212454/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/03/bad-news-for-elementary-as-super-bowl-power-outage-delays-game-34-minutes/167751/ |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |date= 5. 2. 2013 |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/05/tv-ratings-broadcast-top-25-super-bowl-tops-week-19-viewing-among-adults-18-49-with-total-viewers/167891 |title= TV Ratings Broadcast Top 25: 'Super Bowl' Tops Week 19 Viewing Among Adults 18-49 & With Total Viewers |author= Sara Bibel |work= TV by the Numbers |access-date= 5. 2. 2013 |archive-date= 8. 2. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130208012228/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/05/tv-ratings-broadcast-top-25-super-bowl-tops-week-19-viewing-among-adults-18-49-with-total-viewers/167891/ |url-status= dead }}</ref> == Povezani mediji == U februaru 2015. "[[Titan Books]]" objavio je prvi službeni povezani roman, ''The Ghost Line'' ({{ISBN|9781781169841}}), čiji je autor [[Adam Christopher]]. Drugi roman, ''Blood And Ink'', također iz pera Adama Christophera, objavljen je 26. aprila 2016 ({{ISBN|9781785650277}}). == Također pogledajte == * ''[[Povratak Sherlocka Holmesa (1987)|Povratak Sherlocka Holmesa]]'' – TV-film iz 1987. s Holmesom u modernom vremenu i Jane Watson (također u produkciji CBS-a) * ''[[1994 Baker Street: Povratak Sherlocka Holmesa]]'' – TV-film iz 1993. s Holmesom u modernom vremenu (još jedna produkcija CBS-a) == Napomene == {{reflist|group=n}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.cbs.com/shows/elementary/ Službeni sajt] * {{imdb_title|id=2191671|title=Elementarno}} * [http://www.tv.com/shows/elementary/ ''Elementarno''] na ''[[TV.com]]'' {{Filmovi o Holmesu}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Američke kriminalističke serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Američke dramske serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Američke detektivske serije]] [[Kategorija:Američke TV-serije sa početkom prikazivanja 2012.]] [[Kategorija:Američke TV-serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Serije mreže CBS]] aks62pv30w0dnsmyx31po0e9hpscop6 3836858 3836802 2026-04-24T00:32:56Z Tulum387 155909 Dupli razmak u referenci. 3836858 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV-emisija | ime = Elementarno | slika = Elementarno - naslovni kadar.png | veličina_slike = 250px | slika_alt = | opis_slike = Naslovni kadar | originalni_naslov = Elementary | ime2 = ''Sherlock i Watson'' | žanr = [[Kriminalistički žanr|Krimi-serija]] | format = | autor = [[Robert Doherty (scenarist)|Robert Doherty]] | bazirano_na = [[Kanon Sherlocka Holmesa|Djelima]] [[Arthur Conan Doyle|Arthura Conana Doylea]] | razvoj = | pisac = | scenarij = | priča = | režiser = | stvaralački_režiseri = | predstavlja = | glumci = [[Jonny Lee Miller]] <br/> [[Lucy Liu]] <br/> [[Aidan Quinn]] <br/> [[Jon Michael Hill]] <br/> [[John Noble]] <br/> [[Nelsan Ellis]] <br/> [[Desmond Harrington]] <br/> [[James Frain]] | suci = | glasovi = | pripovjedač = | kompozitor_muzičke_teme = | uvodna_tema = | završna_tema = | kompozitori = [[Sean Callery]] | država = {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | broj_sezona = 7 | broj_serijala = | broj_epizoda = 154 ([[Spisak epizoda "Elementarnog"|spisak]]) | spisak_epizoda = | izvršni_producenti = Robert Doherty <br/> [[Craig Sweeny]] <br/> Sarah Timberman <br/> Carl Beverly <br/> [[John David Coles|John Coles]] <br/> [[John Polson]] <br/> Jason Tracey | producenti = Alysse Bezahler <br/> Geoffrey Hemwall <br/> Melissa Owen <br/> Carol Cuddy | montaža = Gerald Valdez <br/> Sondra Watanabe | lokacija = [[New York]] | kinematografija = [[Ron Fortunato]] <br/> Tom Houghton <br/> Peter Reniers | kamerman = | trajanje = 43–46 minuta | produkcijska_kompanija = [[CBS Television Studios]] <br/> Timberman/Beverly Productions <br/> Hill of Beans Productions | distributer = [[CBS Television Distribution]] <br/> [[Paramount Home Media Distribution]] (DVD) | budžet = | kanal = [[CBS]] | format_slike = | format_tona = | prvo_prikazano_u = | prvo_emitiranje = 27. 9. 2012 | zadnje_emitiranje = 15. 8. 2019. | u_BiH = | prethodno = | sljedeće = | povezano = | web_stranica = | naslov_web_stranice = | web_stranica_produkcije = | naslov_web_stranica_produkcije = | imdb = }} '''''Elementarno''''' (prevedeno i kao '''''Sherlock i Watson''''') jest [[SAD|američka]] [[Kriminalistički žanr|krimi-serija]] koja predstavlja modernizaciju priča o [[Sherlock Holmes|Sherlocku Holmesu]], čiji je autor [[Arthur Conan Doyle]]. Autor serije jest [[Robert Doherty (scenarist)|Robert Doherty]], a glavne uloge tumače [[Jonny Lee Miller]] kao Holmes i [[Lucy Liu]] kao [[Dr. Watson|dr. Joan Watson]]. Prva epizoda u SAD-u emitirana je 27. septembra 2012, a radnja serije smještena je u [[New York]], gdje je većinom i snimana.<ref name="vulture">{{cite web |url= http://www.vulture.com/2012/09/lucy-liu-elementary-interview.html |title= Lucy Liu on Elementary and That Other Sherlock Show Starring Benedict Cumberbatch |publisher= [[New York (magazin)|Vulture]] |author= Jada Yuan |date= 27. 9. 2012 |access-date= 3. 3. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191210194151/https://www.vulture.com/2012/09/lucy-liu-elementary-interview.html |archive-date= 10. 12. 2019 }}</ref> S 24 epizode po sezoni, do kraja druge sezone Miller je postao glumac koji je [[Spisak glumaca koji su glumili Sherlocka Holmesa|najviše puta glumio Sherlocka Holmesa]] na televiziji i(li) filmu, nadmašivši [[Jeremy Brett|Jeremyja Bretta]] ([[Avanture Sherlocka Holmesa (serija)|41 TV-epizoda]]) i [[Eille Norwood|Eillea Norwooda]] ([[Sherlock Holmes (Stollov serijal)|47 nijemih filmova]]).<ref>{{cite book |last= Boström |first= Mattias |title= [[From Holmes to Sherlock]] |publisher= [[Mysterious Press]] |year= 2018 |page=[https://archive.org/details/fromholmestosher0000bost_v0n5/page/483 483] |ISBN=978-0-8021-2789-1}}</ref> Serija prati Holmesa, [[ovisnost|ovisnika]] na rehabilitaciji i bivšeg konsultanta u [[Scotland Yard]]u, koji pomaže [[Policija New York Cityja|Njujorškoj policiji]] u rješavanju zločina. Njegova ravnodušnost prema policijskim procedurama često ga dovodi u sukob s kapetanom [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Inspektor Gregson|Thomasom Gregsonom]] ([[Aidan Quinn]]) iako njih dvojica i dalje pokazuju uzajamno poštovanje. Holmesova pomoćnica je dr. Joan Watson, koja je u početku bila zadužena da nadzire Holmesovu rehabilitaciju. Ona je bivša hirurginja, a unajmio ju je Sherlockov otac kako bi mu pomogla u [[Odvikavanje od droge|rehabilitaciji]]. Njih dvoje kasnije počinju zajedno raditi na Holmesovim slučajevima i Watson na kraju postaje Holmesova pripravnica, a zatim ravnopravna partnerica. U seriji je prikazan i Holmesov dugoročni sukob s njegovom smrtnom neprijateljicom i bivšom djevojkom [[Profesor Moriarty|Jamie Moriarty]] ([[Natalie Dormer]]). U ostalim ulogama pojavljuju se [[Jon Michael Hill]] kao detektiv Marcus Bell, [[Rhys Ifans]] kao Sherlockov brat [[Mycroft Holmes|Mycroft]] i [[John Noble]] kao Sherlockov otac Morland. Prije premijernog prikazivanja serija je naišla na određene kritike na račun toga što blisko prati [[BBC]]-jevu modernizaciju Doyleovih djela, seriju ''[[Sherlock (serija)|Sherlock]]''.<ref name="Elementary CBS">{{cite web|url=http://www.avclub.com/article/its-elementary-sherlock-how-the-cbs-procedural-sur-200870|title=How the CBS procedural surpassed the BBC drama |publisher= [[The A.V. Club]] |author= Zack Handlen |date=20. 1. 2014 |access-date= 1. 3. 2014}}</ref> Nakon premijere naručena je puna sezona, a kasnije i još dvije dodatne epizode.<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/23/vegas-elementary-get-full-season-orders-from-cbs/154441 |title=''Vegas'' & ''Elementary'' Get Full Season Orders From CBS |publisher= [[TV by the Numbers]] |author= Amanda Kondolojy |date=23. 10. 2012 |access-date=1. 3. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131104155337/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/23/vegas-elementary-get-full-season-orders-from-cbs/154441/ |archive-date= 4. 11. 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2012/11/guys-with-kids-and-elementary-get-more-episodes-vegas-cut-by-one.html |title=''Guys With Kids'' and ''Elementary'' get more episodes & ''Vegas'' cut by one |publisher=[[Zap2It]]|author= Rick Porter |date= 15. 11. 2012 |access-date= 1. 3. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130119091633/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2012/11/guys-with-kids-and-elementary-get-more-episodes-vegas-cut-by-one.html |archive-date=19. 1. 2013 }}</ref> Dvodijelna premijera druge sezone djelomično je snimljena u [[London]]u.<ref>{{cite web |author= Amanda Kondolojy |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/03/27/the-good-wife-elementary-person-of-interest-2-broke-girls-ncis-la-the-mentalist-mike-molly-blue-bloods-renewed-by-cbs/175317/ |title= ''The Good Wife'', ''Elementary'', ''Person Of Interest'', ''2 Broke Girls'', ''NCIS: LA'', ''The Mentalist'', ''Mike & Molly'', ''Hawaii Five-0'' & ''Blue Bloods'' Renewed by CBS |publisher= TV by the Numbers |date= 27. 3. 2013 |access-date= 1. 3. 2014 |archive-date= 5. 4. 2013 |archive-url= https://www.webcitation.org/6Ff8ztQyg?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/03/27/the-good-wife-elementary-person-of-interest-2-broke-girls-ncis-la-the-mentalist-mike-molly-blue-bloods-renewed-by-cbs/175317/ |url-status= dead }}</ref> Kritičari su otad dobro primili seriju, pohvalivši izvedbu glumaca, scenarij i novi pristup izvornom materijalu. Sedma i posljednja sezona počela je 23. maja 2019, a završila 15. augusta iste godine.<ref>{{cite web |url= https://deadline.com/2019/03/elementary-premiere-date-instinct-blood-and-treasure-cbs-summer-1202582851/ |title= 'Elementary', 'Instinct', New 'Blood & Treasure' Get CBS Premiere Dates |work= Deadline Hollywood |author= Erik Pedersen |date= 26. 3. 2019 |access-date= 26. 3. 2019}}</ref> == Radnja == Nakon što je pao u nemilost u Londonu i nakon perioda rehabilitacije moderni ekscentrični Sherlock Holmes seli se na [[Manhattan]], gdje ga je njegov bogati otac prisilio da živi s tzv. partnericom za trijeznost, dr. Joan Watson. Nekad uspješna [[hirurg]]inja sve dok nije izgubila jednog pacijenta, Watson vidi svoj trenutni posao kao još jednu priliku da pomogne ljudima. Međutim, Sherlock nije ni nalik njenim prethodnim klijentima. On je obavještava da se ništa od njene stručnosti kao specijalistice za ovisnost ne može primijeniti na njega i da je on osmislio vlastiti postrehabilitacijski tretman – povratak na posao kao policijski konsultant u New York Cityju. Watson nema izbora nego da se pridruži svom novom, mrzovoljnom klijentu na njegovim poslovima. Sherlock s vremenom uviđa da mu je njeno medicinsko obrazovanje od pomoći, a Watson shvata da ima talenta za istraživanje. Sherlockov kontakt u policiji, kapetan Thomas Gregson, iz prethodnog iskustva kad je sarađivao sa Scotland Yardom zna da je Sherlock briljantan u rješavanju slučajeva i rado ga prihvata kao dio svog tima, u kojem je još i det. Marcus Bell, istražitelj s oštrom intuicijom i zastrašujućom vještinom ispitivanja sumnjivaca. Iako u početku skeptičan u vezi s Holmesom i njegovim neobičnim metodama, Bell počinje priznavati Sherlocka kao prednost u njihovim istragama. == Epizode == {{Glavni|Spisak epizoda "Elementarnog"}} {{Pregled serije | boja1 = #BF0012 | link1 = | epizode1 = 24 | premijera1 = 27. 9. 2012. | finale1 = 16. 5. 2013. | boja2 = #6e2016 | link2 = | epizode2 = 24 | premijera2 = 26. 9. 2013. | finale2 = 15. 5. 2014. | boja3 = #996633 | link3 = | epizode3 = 24 | premijera3 = 30. 10. 2014. | finale3 = 14. 5. 2015. | boja4 = #CC6633 | link4 = | epizode4 = 24 | premijera4 = 5. 11. 2015. | finale4 = 8. 5. 2016. | boja5 = #24403A | link5 = | epizode5 = 24 | premijera5 = 2. 10. 2016. | finale5 = 21. 5. 2017. | boja6 = #405760 | link6 = | epizode6 = 21 | premijera6 = 30. 4. 2018. | finale6 = 17. 9. 2018. | boja7 = #66A2B6 | link7 = | epizode7 = 13 | premijera7 = 23. 5. 2019. | finale7 = 15. 8. 2019. }} == Glumci i likovi == {{Glavni|Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu}} === Glavni === * [[Jonny Lee Miller]] kao [[Sherlock Holmes]]: bivši konsultant u [[Scotland Yard]]u, koji sad živi u New York Cityju nakon što je tu završio tretman odvikavanja od [[droga|droge]], na koju se "navukao" u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Holmes je [[dedukcija|deduktivni]] genije sa širokom lepezom neobičnih interesa i entuzijazama, koji mu pomažu u istragama. Osjećajući da su u SAD-u slučajevi kriminala zanimljiviji, odlučuje ostati u New Yorku. Stupa u kontakt sa starim saradnikom, kapetanom Thomasom Gregsonom iz Njujorške policije, kako bi se vratio na svoj prethodni posao detektiva konsultanta. Njegov otac prisiljava ga da živi s dr. Joan Watson, tzv. partnericom za trijeznost, koja se brine o njemu. Millerov Holmes pokazuje mnoge [[Kanon (fikcija)|kanonske]] aspekte Doyleovog lika, dok su njegovi porodični odnosi, naročito ozlojeđenost prema ocu, dodani u narativ. U periodu između druge i treće sezone Sherlock je proveo osam mjeseci u Britaniji radeći za [[MI6]]. Vratio se u New York u epizodi "Enough Nemesis to Go Around" s novom štićenicom, Kitty Winter. Na kraju treće sezone ponovo posrće i poseže za drogom, ali mu veze njegovog oca omogućuju da nastavi raditi za Njujoršku policiju. Sredinom četvrte sezone otkriveno je da je njegova majka May također bila ovisnica. U posljednjim epizodama pete sezone počinje patiti od neobjašnjenih glavobolja i nedostatka koncentracije, te ima halucinacije u kojima mu se priviđa žena zasnovana na njegovoj majci; na početku šeste sezone otkriveno je da pati od [[Sindrom nakon potresa mozga|sindroma nakon potresa mozga]] (ili postkomocijskog sindroma), što je zahtijevalo da mu budu propisani pažljivo uravnotežen sistem lijekova i raznovrsne mentalne aktivnosti s ciljem pospješenja oporavka njegovog mozga mada to otežava njegova "potreba" da koristi posao kako bi pobjegao od prošlih ovisnosti. Do početka sedme sezone zvanično se oporavio iako je rekao da bi još jedan udarac u glavu mogao imati ozbiljne posljedice po njegovo zdravlje. U pretposljednjoj epizodi serije, nakon što je Odin Reichenbach naložio ubistvo njegovog oca, suočava se s Reichenbachom i pritom lažira svoju smrt, što omogući da Reichenbach bude uhapšen i kasnije konačno osuđen za brojne zločine. U posljednjoj epizodi, nakon tri godine skrivanja po svijetu, vraća se u New York kad ga Moriarty izmami lažnom prijetnjom za Joanin život. Kasnije odlučuje ostati sa Joan kad se ona podvrgne terapiji protiv raka i njih dvoje ponovo se udružuju nakon još jedne godine kad se ona oporavi. * [[Lucy Liu]] kao [[Dr. Watson|dr. Joan Watson]] (rođ. Yun): Holmesova tzv. partnerica za trijeznost. Bila je uspješna hirurginja, što je dodatak njenim vještinama. Došla je Sherlocku kad ju je njegov otac unajmio kao njegovu partnericu za trijeznost<ref name=CBSAbout>{{cite web |url= http://www.cbs.com/shows/elementary/about/ |title= About Elementary |publisher= CBS |access-date= 21. 5. 2016}}</ref> kako bi mu pomogla da ostane "čist" nakon završetka rehabilitacije. Nakon što je period na koji je bila unajmljena istekao, ostaje sa Sherlockom slagavši mu da ju je njegov otac zadržao u službi. On se počinje oslanjati na njen rad i počinje joj vjerovati jer mu ona pomaže da prihvati svoj život nakon ovisnosti. Nakon izvjesnog vremena Holmes otkriva da Watson više ne dobija plaću da bi ostala s njim kao partnerica za trijeznost. Nudi joj mjesto pripravnice govoreći joj koliko mu ona znači i kako mu pomaže da se fokusira. Watson prihvata ponudu i počinje svoju detektivsku obuku uz Holmesa. Nakon što se Sherlock vratio u London, Watson postaje pouzdana konsultantica 11. policijske stanice, a uporedo uzima i tradicionalnije slučajeve, kakve obično vode [[privatni istražitelj]]i, a koje Sherlock izbjegava. Uprkos tome njih dvoje nastavljaju raditi zajedno nakon Sherlockovog povratka u New York iako Watson povremeno uzima slučajeve nezavisne od Holmesovih. Joan ima brata Orena i polusestru Lin Wen (rođ. Yun; isti otac, druga majka). U posljednje dvije sezone Joan počinje raditi na tome da postane majka te je u posljednjoj epizodi, čija se radnja odvija tri godine nakon što je Sherlock lažirao svoju smrt kako bi osigurao Odin Reichenbach bude uhapšen, otkriveno da je usvojila sina, Arthura. U istom periodu napisala je i objavila knjigu o partnerstvu sa Sherlockom i nastavila raditi za policiju kao konsultantica. Pri kraju te epizode otkriva da ima rak i da počinje s hemoterapijom, što Sherlocka navede da ostane s njom tokom oporavka i ona se oporavi u roku jedne godine. * [[Aidan Quinn]] kao kap. [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Inspektor Gregson|Thomas "Tommy" Gregson]]:{{refn|group=n|Gregson je u medijima prvobitno bio identificiran kao Tobias Gregson, što je ime iz originalnih priča. Ovo ime nakratko je upotrebljavano u ranim prikazima i kritikama serije. Holmes ga identificira kao kap. Thomasa Gregsona u prvoj epizodi druge sezone, a više puta spomenut je kao Thomas u epizodi šestoj epizodi iste sezone.<ref>{{cite news |url=http://tv.nytimes.com/2012/09/27/arts/television/elementary-starring-jonny-lee-miller-and-lucy-liu.html |title=A Sherlock Holmes, Out of Rehab and Teaming Up With a Lady Watson |author= Mike Hale |work= [[The New York Times]] |page=C3 |date= 27. 9. 2012 |access-date=20. 4. 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2012/sep/26/entertainment/la-et-st-elementary-review20120927 |title=Television review: 'Elementary' puts new Sherlock, Watson on the case |author= Mary McNamara |work=[[Los Angeles Times]] |date=26. 9. 2012 |access-date=20. 4. 2013}}</ref> Scenaristi serije i CBS-ov sajt za medije naknadno su potvrdili da je ispravno ime ovog lika Thomas.<ref>{{cite web |url= https://twitter.com/ELEMENTARYStaff/statuses/323560000381403136 |title=@Elementary_Fans in the Elementraverse, Gregson's first name is 'Tommy' |author= Scenaristi "Elementarnog" |date=14. 4. 2013 |publisher=[[Twitter]] |access-date=9. 1. 2014}}</ref><ref>{{cite web |url= http://cbspressexpress.com/cbs-entertainment/shows/elementary/about |title= About the Show: Elementary |date= juli 2013 |publisher=CBS Press Express |access-date=9. 1. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930092028/http://cbspressexpress.com/cbs-entertainment/shows/elementary/about |archive-date=30. 9. 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://cbspressexpress.com/cbs-entertainment/shows/elementary/bios?id=aidan-quinn |title=Bios: Aidan Quinn |publisher=CBS Press Express |access-date=9. 1. 2014 |archive-date=21. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821220330/https://www.cbspressexpress.com/cbs-entertainment/shows/elementary/bios?id=aidan-quinn |url-status=dead }}</ref>}} kapetan 11. stanice Njujorške policije. Ranije je bio dodijeljen Scotland Yardu kako bi posmatrao rad njihovog Odjela za [[protivterorizam]]; tu je upoznao Holmesa i ostao impresioniran njegovim radom. Holmes mu se iskreno sviđa i njih dvojica uzajamno se poštuju iako je Gregson priznao da je Holmes "gnjavator". U drugoj sezoni Gregson se rastao od svoje supruge Cheryl nakon 20 godina braka, a do početka treće sezone okončan je i brakorazvodni proces. U petoj epizodi treće sezone ("Rip Off") otkriveno je da je njegova kćerka, Hannah Gregson ([[Liza J. Bennett]]), ambiciozna patrolna policajka u 15. stanici. U pretposljednjoj epizodi treće sezone ("Absconded") Gregsonu je ponuđena promocija na funkciju zamjenika šefa Njujorške policije zbog dobrih rezultata njegove jedinice, ali, uprkos nagovještajima da neki visoki funkcioneri žele da prihvati ovu ponudu, on odlučuje ostati zato što više vrednuje svoju trenutnu ulogu i mogućnost interakcije s ljudima nego mogućnosti koje nudi promocija. U istoj epizodi spomenuto je da je jedno vrijeme radio u 14. stanici kao novopromovirani detektiv i da je bio postavljen za šefa Odjela za teške zločine u dobi od 40 godina. Sredinom četvrte sezone otkriveno je da je u vezi s Paige Cowen, bivšom detektivkom, koja je dala otkaz nakon što je njena jedinica optužena za uzimanje mita; nakon što Watson nabasa na njih u jednom restoranu, nakratko prekidaju vezu zato što Paige ne želi da ljudi misle loše o Gregsonu čak iako ona nije bila umiješana u spomenute aktivnosti svoje jedinice, ali Watson uskoro otkriva da Paige zapravo ima [[multipla skleroza|multiplu sklerozu]] i uvjerava Gregsona da njihovoj vezi pruži još jednu priliku; kasnije se vjenčaju. Tokom šeste sezone, kad je Bell razmišljao o transferu iz policije u službu saveznih maršala, Gregson je primijetio da Holmes, Watson i Bell čine dobar tim jer ih Bell zaustavlja u pretjeranom zaobilaženju pravila u njihovim istragama. Početkom sedme sezone teško je ranjen dok je radio na jednom starom neriješenom slučaju, što je dovelo do otkrivanja urote čije je konce vukao medijski moćnik Odin Reichenbach. U posljednjoj epizodi serije, čija se radnja događa tri godine nakon hapšenja Reichenbacha, otkriveno je da se penzionisao godinu ranije kako bi proveo što je moguće više vremena s Paige, koja je u međuvremenu podlegla multipli sklerozi. Dobitnik je više priznanja, između ostalih, [[Medalja časti Njujorške policije|Medalje časti]] i [[Medalja Njujorške policije za hrabrost|Medalje za hrabrost]] od Njujorške policije. * [[Jon Michael Hill]] kao detektiv prvog stepena / kapetan Marcus Bell: Holmes i Watson često rade s njim. Iako se u početku protivio ideji da dobijaju pomoć od Sherlocka, kasnije shvata Sherlockov detektivski talent i spremno prihvata njegove savjete. U drugoj sezoni nakratko je bio prebačen na kancelarijski posao nakon što je zadobio potencijalno ozbiljnu povredu ramena od neprijateljski raspoloženog svjedoka, koga je Sherlock ranije ispitivao, ali suočavanje s Holmesom pomoglo mu je da nadvlada psihološke probleme koji su kočili njegov oporavak i on se vratio na stari posao. U četvrtoj sezoni razmatra polaganje ispita za narednika, ne nužno radi posla ili napredovanja u hijerarhiji nego radi više plaće kako bi pomogao svojoj bolesnoj majci. Tokom šeste sezone [[Maršalska služba Sjedinjenih Američkih Država|Maršalska služba]] pokušava ga regrutirati u svoje redove i on se odluči prijaviti za transfer nakon što magistrira, za što je rok pola godine. Međutim, kasnije odustaje od toga, najprije nakon što Sherlock na kraju sezone preuzme krivicu za ubistvo serijskog ubice Michaela Rowana kako bi zaštitio i Joan i Gregsonovu kćerku Hannah od krivičnog gonjenja, te zatim ponovo početkom sedme sezone kad Gregson bude teško ranjen kako bi pomogao u istrazi o uroti. U posljednjoj epizodi, čija se radnja odvija tri godine nakon događaja u epizodi prije, otkriveno je da se oženio i da ima dijete, kao i da je promoviran u kapetana nakon Gregsonovog penzionisanja godinu ranije. Također je dobitnik više nagrada i priznanja. * [[John Noble]] kao Morland Holmes: Sherlockov otac, koji dolazi u New York nakon što Sherlock ponovo posegne za drogom. Radi kao eminentni poslovni konsultant sređujući dogovore za razne kompanije kako bi postigle svoje ciljeve bez obzira na to kakvi oni mogu biti, a Sherlock ga je opisao kao "neutralnu" stranku u značenju da ga se ne tiču posljedice ciljeva njegovih klijenata dok god se oni ostvaruju. Odlučio je ostati u New Yorku zbog nepoznatih dugoročnih razloga koji se tiču Sherlocka, a Watson na osnovu nezavisne istrage špekulira da je pretrpio ozbiljnu povredu stomaka u neuspješnom pokušaju ubistva prije dvije godine i vjeruje da je ponovo na nečijem nišanu. S namjerom da otkloni tu prijetnju, na kraju četvrte sezone preuzima vodstvo Moriartyjine organizacije, što će mu pomoći da je uništi iznutra i garantirati sigurnost njegovog sina od daljnjih napada. Kasnije se dva puta vraća u New York: jednom tokom šeste sezone, nakon smrti svog starijeg sina Mycrofta, kada on i Sherlock konačno prelaze preko svih neriješenih stvari između njih, a drugi put u sedmoj sezoni, kad ga Sherlock zamoli da mu pomogne srušiti Odina Reichenbacha. Međutim, nakon što Morlandove mahinacije znatno oslabe Reichenbachovu kompaniju i zamalo dovedu do njegovog izbacivanja iz nje, Reichenbach se revanšira tako što orkestrira da Morlanda ubije jedna od Morlandovih saradnica, čime biva pripremljen konačni obračun između Sherlocka i Reichenbacha. * [[Nelsan Ellis]] kao [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Shinwell Johnson|Shinwell Johnson]]: nekadašnji pacijent dr. Watson i bivši zatvorenik i član bande SBK (South Bronx Killas). On i Watson ponovo se susreću nakon što bude pušten iz zatvora na uvjetnu kaznu. Tokom nje Watson mu je pomogla da sredi svoj život van zatvora, istovremeno mu pomažući i u pokušaju da izgradi odnos sa svojom kćerkom. Nakratko je bio neslužbeni doušnik jednog agenta FBI-a, a potom je radio kao službeni doušnik Jedinice za bande policije Bronxa. Njegov odnos sa Sherlockom i Joan pogoršava se kad Sherlock otkrije da je Shinwell odgovoran za smrt svog prijatelja tokom njegovog prvog članstva u SBK-u, ali Shinwell je napisao priznanje za taj zločin dok se pripremao da sruši bandu, međutim, biva ubijen od još jednog njenog člana. * [[Desmond Harrington]] kao Michael Rowan: Ovisnik na odvikavanju koga impresioniraju Sherlockove metode pomoću kojih se nosi sa svojom ovisnošću i koji postaje njegov prijatelj i oslonac dok se bori sa zdravstvenim problemom. Ubrzo se otkriva da je ubica nakon što je prikazan dok zakopava tijelo jedne žene na nepoznatoj lokaciji; na kraju se ispostavlja da je serijski ubica, koji je, prema procjenama, ubio najmanje desetak žena u više saveznih država i koji je pripisao Sherlocku zasluge za to što ga je uvjerio da se fokusira na svoj "posao" (tj. ubijanje) kako bi se riješio ovisnosti o heroinu. Kada zdravstveni problemi smanje Sherlockove detektivske sposobnosti, Michael napušta New York na neko vrijeme kako bi mu omogućio da se oporavi. Vraća se krajem sezone, kada, nakon što je otkriveno da je nekoliko godina ranije ubio supruga svog prijatelja (homoseksualca) koji je također bio ovisnik, napada Joan, ali bježi kad ga ona ozbiljno rani i potom biva pronađen ubijen; kasnije je otkriveno da ga je ubila Gregsonova kćerka Hannah kao odmazdu za to što je ranije ubio njenu cimericu. * [[James Frain]] kao Odin Reichenbach: Dobro poznati medijsko-tehnološki moćnik, koga Sherlock i Joan upoznaju nakon što ih unajmi da otkriju ko je prijetio da će oteti njegovu nećakinju. Ubrzo se ispostavi da je izmislio prijetnju kao način da ih testira, vjerujući da je u njima pronašao srodne duše zbog njihove spremnosti da odu i preko granice dozvoljenog kako bi zaštitili nevinu osobu, kao i da je indirektno odgovoran za pokretanje niza događaja koji su doveli do ranjavanja Gregsona na početku sezone. Reichenbach kasnije otkriva Sherlocku namjeru da koristi svoja praktično neograničena sredstva i resurse, i na internetu i van njega, kako bi kreirao sistem koji prevenira buduće zločine odabirom pretpostavljenih zločinaca iz baze podataka na osnovu špijuniranja njihovih aktivnosti i njihovim ubijanjem prije nego što svoje planove provedu u djelo. Međutim, iako Reichenbach zvanično želi učiniti dobru stvar, Sherlock osjeća da njegov sistem ne funkcionira, navodeći kao primjer kako je naložio ubistvo vozačice autobusa koja je na društvenim mrežama pisala tirade o svojim planovima da ubije putnike; kratko proučavanje njenih aktivnosti na društvenim mrežama potvrdilo je Sherlocku da je u prošlosti pisala slične tirade u isto doba godine i da nikad nije prešla s riječi na djela. Iako se predstavlja voljnim slušati Sherlockove upute, Reichenbach ubrzo pokazuje da je izuzetno nemilosrdan u dokazivanju toga da njegov sistem radi, idući dotle da naloži ubistvo jedne od njegovih ciljanih osoba i njenih roditelja i da to bude prikazano kao ubistvo i samoubistvo (nakon što je Sherlock odvratio prijetnju uvjerivši ciljanu osobu da odabere nenasilan pristup rješavanju svojih problema), a kasnije orkestrira i ubistvo Sherlockovog oca Morlanda nakon što ovaj pomogne svom sinu u oslabljivanju Reichenbachove kompanije i gotovo ga izbaci iz nje. Potonja stvar rezultira obračunom između njega i Sherlocka, kada Sherlock lažira svoje ubistvo od Reichenbachovih ruku kako bi napokon bio uhapšen zbog svojih zločina. U posljednjoj epizodi serije, čija se radnja događa tri godine kasnije, nakon dugog suđenja, konačno je osuđen za brojna ubistva (ali ne i za Sherlockovo) i druge zločine povezane s njegovom urotom na 148 godina zatvora. === Epizodni === * [[Ophelia Lovibond]] kao Katheryn "Kitty" Winter: Sherlockova najnovija štićenica, koju je doveo sa sobom iz Londona nakon što je napustio MI6. U početku joj je zadatak bio da špijunira Watson dok je ova nije otkrila. Sherlock je sklon tome da bude strog prema njoj, ali se divi njenim detektivskim sposobnostima. Njeno pravo ime nije poznato s obzirom na to da je bila oteta i silovana u Londonu prije nego što je upoznala Sherlocka, pa je promijenila ime u pokušaju da zaboravi to što je pretrpjela. Njen lik zasnovan je na Kitty Winter iz Doyleove priče "[[Ugledni klijent]]".<ref>{{cite web |author= Vlada Gelman |title= 'Elementary' Boss on Joan's New Life, Sherlock's 'Rougher' Protégé & More |url= http://tvline.com/2014/10/29/elementary-season-3-spoilers-joan-sherlock-kitty/ |publisher=TV Line|access-date= 1. 2. 2015}}</ref> Nakon što se suočila sa svojim silovateljem i unakazila ga, odlučila se vratiti u London kako bi koristila vještine kojima ju je Sherlock podučio. * [[Ato Essandoh]] kao Alfredo Llamosa: Sherlockov tzv. sponzor u [[Anonimni ovisnici|Anonimnim ovisnicima]], koji se i sam odvikava od droge. Nakon što se bavio krađama automobila, odlučio je promijeniti svoj život. Sada ga razne automobilske kompanije plaćaju da testira sigurnosne sisteme u njihovim automobilima i on povremeno dopušta Sherlocku da isproba vlastite sposobnosti na njima. Jedan je od malobrojnih pravih Sherlockovih prijatelja, ali ne oklijeva ga kritizirati i tjera ga da nastavi s procesom rehabilitacije, uključujući i to da sam postane sponzor. Također podučava Watson kako da zaobiđe sigurnosne sisteme u automobilima. Holmes ga je "otpustio" kao sponzora da bi mu mogao pomagati kao prijatelj. * [[Rhys Ifans]] kao [[Mycroft Holmes]]: Sherlockov stariji brat, koji još uvijek živi u Londonu. On i Sherlock imali su vrlo gorak odnos u prošlosti, ali Mycroft preduzima neke korake kako bi se pomirio s bratom i postaje dobar prijatelj sa Joan. Vlasnik je lanca restorana i izvrstan je kuhar. Kasnije je otkriveno da radi za MI6 i postaje potrebno da lažira svoju smrt u epizodi "The Grand Experiment", za što je Sherlock osjetio da predstavlja Mycroftov nedostatak povjerenja u njega da će naći drugo rješenje trenutne dileme. Za Mycrofta je potvrđeno da je umro uslijed aneurizme. Njegova posljednja poznata lokacija bio je Novi Zeland i Sherlock nakratko tuguje za njim kad sazna za to i žali što se nije uspio pomiriti s bratom prije njegove smrti. * [[Natalie Dormer]] kao [[Irene Adler]] / [[Profesor Moriarty|Jamie Moriarty]]: Kao Irene, ona je Sherlockova bivša ljubav, dok je pod svojim pravim identitetom (Moriarty) zločinačka rukovoditeljica koja je zavela Sherlocka – i zatim lažirala Ireneinu smrt – kako bi odvukla njegove istrage od njenih zločinačkih aktivnosti. Upravo je njena pretpostavljena smrt kao Irene uzrokovala eskalaciju Sherlockove već postojeće ovisnosti o drogi. Uprkos tome što je Sherlock otkrio njen pravi identitet i što je potom smještena u zatvor, njih dvoje nastavljaju imati sukobljene osjećaje jedno prema drugome – tokom jednog ispitivanja s Bellom Holmes je primijetio da je "ljubav (njegovog) života nepokajnički ubilački manijak" – i veliko uzajamno poštovanje prema intelektualnim moćima onog drugog. Također je stekla određeno poštovanje prema Joan jer je Joanina sposobnost da je prevari dovela do njenog hapšenja; kad je Joanin život bio ugrožen od Elane March, šefice lokalne narkomafije, koja je tada također bila u zatvoru, Moriarty je "sredila" njenu smrt u zatvorskoj ćeliji. Na kraju četvrte sezone Morland Holmes preuzima njenu organizaciju s ciljem da je razruši iznutra kako bi spriječio da njeni resursi budu korišteni protiv njegovog sina i Joan. U posljednoj epizodi serije Moriarty igra veliku ulogu kao neprikazani lik, navodno, kujući urotu protiv Sherlocka, ali se ispostavi da je to lažna uzbuna. Tri godine kasnije Sherlock prisustvuje njenoj sahrani iako izrazi sumnju u to da je zapravo mrtva. Autor serije Robert Doherty potvrdio je u jednom intervjuu da je još živa.<ref>{{cite web |author= Vlada Gelman |title= Elementary Boss Talks Series Finale's Moriarty Threat, Reveals the Ending He Nixed for Sherlock and Joan |url= https://tvline.com/2019/08/15/elementary-recap-series-finale-joan-cancer-moriarty-alive/ |publisher=TV Line|access-date= 27. 8. 2019}}</ref> * [[Sean Pertwee]] kao [[Inspektor Lestrade|Gareth Lestrade]]: Sherlockov britanski kolega i rival. Dok je Sherlock živio u Londonu, radio je s Lestradeom, koji je tada bio član Metropolitanske policije. Lestrade je preuzimao zasluge za slučajeve koje je zapravo riješio Sherlock. On očito nije na Sherlockovom nivou, ali je vješt – ako ne i prerevnostan i impulzivan – detektiv. * [[Candis Cayne]] kao [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Gđa Hudson|gđa Hudson]]: stručnjakinja za [[starogrčki jezik]], koja u suštini zarađuje za život kao [[ljubavnica]] ili muza raznih bogatih muškaraca; Sherlock joj dozvoljava da ostane u njegovoj zgradi nakon prekida jedne veze i ona se kasnije složila da čisti njegov stan jednom sedmično kao izvor prihoda. Sherlock u početku pokušava natjerati Joan da joj plaća za taj posao zato što se žalila na njegovu neurednost, ali ona to odbija i na kraju se dogovore da plaćaju popola. Pojavila se po jednom u prve tri sezone (epizode 19, 45, 55), ali je spomenuta u više njih tokom četvrte sezone. * [[Betty Gilpin]] kao Fiona Helbron: briljantna [[softversko inženjerstvo|softverska inženjerka]], koja radi za tehnološku kompaniju ''Pentillion'', a u svijetu [[haker]]a poznata je kao "Mačkica". Ima poremećaj iz [[Spektar autizma|spektra autizma]] i voli mačke (odatle njen hakerski nadimak). Nakratko je bila sumnjivac u jednom slučaju (epizoda "Murder Ex Machina"), ali kasnije je pomogla Holmesu i Watson u istrazi.<ref>{{cite web |author= Kyle Fowle |title= Elementary recap: 'Murder Ex Machina' |date= 21. 1. 2016 |access-date = 24. 5. 2016 |publisher=Entertainment Weekly|url= http://www.ew.com/recap/elementary-season-4-episode-9}}</ref> Poslije je zatražila pomoć od Watson vezano za jednu drugu stvar i počinje ljubavnu vezu s Holmesom (epizode "A View with a Room" i "Ready or Not"). * [[Jordan Gelber]] kao dr. Eugene Hawes: njujorški [[patologija|patolog]] koji Sherlocku i Watson daje detalje koji se odnose na ubistva povezana s njihovim istragama. On i Sherlock redovno igraju [[šah]] ("prvi četvrtak u mjesecu" spomenut je u epizodi "Hounded"). Nakon što umalo pogine kad u gradskoj mrtvačnici eksplodira bomba ("Down Where the Dead Delight") postaje ovisan o drogi. Nakon što primijeti znakove, Sherlock ga preklinje da potraži pomoć ("Hounded"). Odlazi na odsustvo kako bi se oporavio, ali vraća se na dužnost u epizodi "Ill Tidings" (peta sezona). === Likovi iz priča o Holmesu === U seriji se često pojavljuju likovi koji su labavo zasnovani na likovima iz originalnih [[Kanon Sherlocka Holmesa|priča]] [[Arthur Conan Doyle|Arthura Conana Doylea]]. * [[Vinnie Jones]] kao [[Sebastian Moran]]: poznat i kao "M", za Morana se najprije mislilo da je serijski ubica za koga je Holmes vjerovao da je ubio Irene Adler. Zapravo je bivši vojnik Kraljevske mornarice koji je postao plaćeni ubica, a plaćala ga je Jamie Moriarty. U Doyleovim pričama Moran je bio bivši pukovnik i desna ruka prof. Moriartyja. Bio je izvrstan strijelac i izvršavao je ubistva za Moriartyja služeći se specijalno napravljenom prigušenom zračnom puškom koja je ispaljivala revolverske metke, dok je u ''Elementarnom'' mete ubijao tako što bi ih prvo objesio naopačke pomoću tronožne naprave domaće izrade, a zatim bi im prerezao grlo (epizode "M.", "A Landmark Story"). * Freda Foh Shen kao [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Mary Morstan|Mary Watson]]: u ''Elementarnom'' Mary je ''majka'' Joan Watson (epizode "The Leviathan", "T-Bone and The Iceman"), dok je u Doyleovim pričama ona ''supruga'' dr. Watsona. * David Mogentale kao Charles Augustus Milverton: Milverton je iznuđivao novac od porodica žrtava [[silovanje|silovanja]], što je slično liku iz Doyleovih priča, koji je opisan kao "kralj ucjenjivača". Obje verzije lika ubijene su pred Holmesom, koji je provalio u njegovu kuću kako bi uništio njegove materijale za ucjenu (epizoda "Dead Man's Switch"). * [[Tim McMullan]] kao det. Hopkins: Hopkins je [[viši inspektor|detektiv-viši inspektor]] u [[Scotland Yard|Novom Scotland Yardu]] koji dovodi Holmesa u London da pronađe Garetha Lestradea. U Doyleovim pričama njegovo puno ime glasi [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Inspektor Hopkins|Stanley Hopkins]] i također je detektiv u Scotland Yardu koji radi s Holmesom (epizoda "Step Nine"). * [[Sporedni likovi u djelima o Sherlocku Holmesu#Langdale Pike|Langdale Pike]]: pratilac videonadzora na [[Trafalgarski trg|Trafalgarskom trgu]]. U Doyleovim pričama Pike je slavni tračer čije se kolumne objavljuju u brojnim magazinima i novinama. Obje verzije lika nikad se ne prikazuju, a pomažu Holmesu da sazna imena ljudi umiješanih u dati slučaj (epizoda "Step Nine"). * [[Stuart Townsend]] kao Del Gruner - Adelbert Gruner (epizode "The Illustrious Client", "The One that Got Away"). == Razvoj == Autor serije, scenarist i producent [[Robert Doherty (scenarist)|Robert Doherty]], prokomentirao je da je onaj koji je "u početku spomenuo mogućnost razvoja serije o Sherlocku" bio Carl Beverly.<ref name="Roberts">{{cite web |author= Sheila Roberts |title=Comic-Con: Executive Producers Robert Doherty and Carl Beverly Talk New CBS Series ELEMENTARY, Comparisons to SHERLOCK, and More |url= http://collider.com/robert-doherty-carl-beverly-elementary-interview/181309/ |work= Collider |access-date= 3. 9. 2012 |date=17. 7. 2012}}</ref> Beverly je u julu 2012. o odnosu između Sherlocka i Watson rekao: {{Citat|Rob (Doherty) često to naziva bromansom, ali jedan od 'braće' slučajno je žena. Rekao je to u samom početku i mislim da je to zaista pogodan opis. Postoji ta ideja da muškarac i žena ne mogu biti zajedno u nekoj seriji, naročito bez potrebe da spavaju zajedno ili da su u ljubavnoj vezi ili bilo čemu i ovdje je zaista riječ o evoluciji prijateljstva i tome kako se to događa. Gledanje toga trebalo bi biti priča ove serije onoliko koliko su to misterije ko je ubio koga, koje vidite iz sedmice u sedmicu.<ref name="Roberts"/>}} === Odabir glumaca === Liu je dobila ulogu do februara 2012.<ref name=goldberg022712>{{cite news |url= http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/lucy-liu-sherlock-holmes-watson-cbs-pilot-elementary-295560 |title= Lucy Liu to Play Watson in CBS's Sherlock Holmes Drama Pilot |author= Lesley Goldberg |work= The Hollywood Reporter |access-date= 29. 7. 2012 |date= 27. 2. 2012}}</ref> Tog jula rekla je da Watson nije "neko ko je u prikrajku; ona je njegova partnerica za trijeznost, ona se bavi ''njime'', ne misterijom (...) Od te tačke naovamo imate priliku vidjeti kako to procvjetava. Plašljivi i tome sličan Watson dešava se zato što u svijetu zabave mora postojati pomoćnik nižeg ranga. U ovom slučaju to nije smjer kojim idemo. Pitajte me nakon šest epizoda i ako budem plašljiva, onda ćemo imati o čemu razgovarati."<ref name=goldberg072912>{{cite news |url= http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/tca-2012-elementary-sherlock-holmes-watson-jonny-lee-miller-lucy-liu-355692 |title= TCA 2012: 'Elementary' Showrunner Says Most Shows Have a Sherlock |author= Lesley Goldberg |work= The Hollywood Reporter |access-date= 29. 7. 2012 |date= 29. 7. 2012}}</ref> == Odnos s BBC-jevim ''Sherlockom'' == ''[[Sherlock (serija)|Sherlock]]'', savremena obrada priča o Sherlocku Holmesu, počela se prikazivati u Ujedinjenom Kraljevstvu u julu 2010, a u SAD-u tri mjeseca kasnije. Britanska serija otad je prodana u više od 200 država i teritorija. U januaru 2012. producentica ''Sherlocka'' [[Sue Vertue]] izjavila je za ''[[The Independent]]'': "Razumijemo da CBS radi vlastitu verziju modernog Sherlocka Holmesa. To je zanimljivo s obzirom na to da su prije nekog vremena stupili u kontakt s nama u vezi s rimejkom naše serije. U to vrijeme jako su se potrudili da nas uvjere u svoje poštenje, tako da moramo pretpostaviti da njihov modernizirani Sherlock Holmes ne liči na naš na bilo koji način jer bi to bilo izuzetno zabrinjavajuće."<ref>{{cite news |author= Adam Sherwin |title= Legal thriller looms as Sherlock takes his caseload to New York |url= http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/legal-thriller-looms-as-sherlock-takes-his-caseload-to-new-york-6292682.html |work= The Independent |access-date= 29. 7. 2012 |date= 21. 1. 2012 |archive-date= 15. 2. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120215091315/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/legal-thriller-looms-as-sherlock-takes-his-caseload-to-new-york-6292682.html |url-status= dead }}</ref> Narednog mjeseca Vertue je rekla: "Bili smo u kontaktu sa CBS-om i obavijestili smo ih da ćemo vrlo pažljivo pregledati njihovu završenu pilot-epizodu u vezi s bilo kakvim kršenjem naših prava."<ref name=sherwin021512>{{cite news |author= Adam Sherwin |title= Jonny Lee Miller to play Sherlock Holmes in US series |url= http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/jonny-lee-miller-to-play-sherlock-holmes-in-us-series-6939158.html |work= The Independent |access-date= 29. 7. 2012 |date= 15. 2. 2012 |archive-date= 18. 6. 2012 |archive-url= https://www.webcitation.org/68V4HFK4J?url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/jonny-lee-miller-to-play-sherlock-holmes-in-us-series-6939158.html |url-status= dead }}</ref> CBS je izdao izjavu o ovome: "Naš projekt je savremeni pristup Sherlocku Holmesu koji će biti zasnovan na Holmesu, Watsonu i drugim likovima u javnom vlasništvu, kao i na originalnim likovima. Mi, naravno, poštujemo sve zakone o autorskim pravima i nećemo napraviti prekršaj u vezi s bilo kojim pričama ili djelima koja bi još uvijek mogla biti zaštićena."<ref name=sherwin021512/> Autor serije Robert Doherty u julu 2012. dotakao se usporedbi između ''Sherlocka'' i ''Elementarnog'', istakavši da tradicija moderniziranih priča o Holmesu datira iz vremena filmova s [[Basil Rathbone|Basilom Rathboneom]] 1940-ih i da nije mislio da je serija ''Elementarno'' uzela išta od serije ''Sherlock'', koju je opisao kao "briljantnu seriju" nakon što je pogledao prvu sezonu.<ref name="Roberts"/> Nekoliko mjeseci kasnije Lucy Liu potvrdila je da je producentima ''Sherlocka'' pokazana pilot-epizoda, da su "vidjeli koliko je drukčija od njihove" i da im je "to sada u redu".<ref name="vulture"/> == Produkcija == Neke scene interijera snimaju se u [[Silvercup Studios]]u u [[Long Island City]]ju. Neki kadrovi eksterijera Sherlockove zgrade snimljeni su u [[Harlem]]u, koji služi kao zamjena za [[Brooklyn Heights]].<ref>{{cite web |url= http://brooklynheightsblog.com/archives/44294 |title= New CBS Drama ''Elementary'' Set in Brooklyn Heights and filmed in Harlem |publisher= Brooklyn Heights |author= Chuck Taylor |access-date= 2. 1. 2016}}</ref> == Prijem == Prva sezona naišla je na pozitivnu reakciju kritičara, koji su istakli novi pristup ove serije izvornom materijalu, kvalitet scenarija, izvedbu i hemiju između dvoje glavnih glumaca i ostatka glumačke postave. Na sajtu ''[[Rotten Tomatoes]]'' prva sezona ima rejting 85%, zasnovan na 62 kritike, s prosječnom ocjenom 7,69 od 10. U konsenzusu navedenom na tom sajtu stoji: "Možda neće biti privlačno puristima, ali ''Elementarno'' pruža svjež, nov pristup Sherlocku Holmesu, a Jonny Lee Miller blista u naslovnoj ulozi."<ref>{{cite web |url= http://www.rottentomatoes.com/tv/elementary/s01/ |title= Elementary - Season 1 Reviews |publisher= Flixster |access-date= 11. 2. 2014}}</ref> Na sajtu ''[[Metacritic]]'' serija ima rezultat 73 od 100, zasnovan na 29 kritika, što ukazuje na "općenito povoljne ocjene".<ref>{{cite web |url= http://www.metacritic.com/tv/elementary |title= Elementary - Season 1 Reviews |publisher= CBS Interactive Inc. |access-date= 11. 2. 2014}}</ref> Phelim O'Neill iz ''[[The Guardian]]a'' smatra da "Jonny Lee Miller i Lucy Liu čine od sebe komičarski par koji je rival ''Sherlocku''", primijetivši da "tempo djeluje savršeno, a detalji su lahki: gledaoci mogu držati korak s istragom i osjećati se uključenima u nju, a to nije nešto što svaka serija može postići".<ref>{{cite web |url= http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2014/jan/17/elementary-box-set-review |title= Elementary – box set review |author= Phelim O'Neill |publisher=The Guardian|access-date= 11. 2. 2014}}</ref> Lori Rackl iz ''[[The Chicago Sun-Times]]a'' dala je pilot-epizodi tri zvjezdice od četiri, rekavši: "Iako ova posljednja interpretacija ne ispunjava očekivanja koja je postavila britanska serija, i dalje je zabavnija od tipične CBS-ove proceduralne serije."<ref>{{cite news |url= http://www.suntimes.com/entertainment/rackl/14782262-452/fall-tv-preview-female-doctors-lead-promising-new-shows.html |title= Fall TV preview: Female doctors lead promising new shows |website= Suntimes.com |date= |access-date= 18. 12. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140217012752/http://www.suntimes.com/entertainment/rackl/14782262-452/fall-tv-preview-female-doctors-lead-promising-new-shows.html |archive-date= 17. 2. 2014 }}</ref> Hank Stuever iz ''[[The Washington Post]]a'' dao je ocjenu B+ smatrajući da serija "prikazuje dovoljno duhovitosti sa stilom u svom 'štimungu' i nastoji brzo napraviti razliku između sebe i najnovije britanske serije ''Sherlock'' (koju prikazuje PBS)".<ref>{{cite news |url= http://www.washingtonpost.com/entertainment/tv/elementary-sherlock-rehabbed/2012/09/13/2ea9841e-fdd1-11e1-a31e-804fccb658f9_story.html |title= CBS's ''Elementary'': Sherlock, Rehabbed |publisher=The Washington Post|date= 16. 9. 2013 |access-date= 18. 12. 2013 |author= Paul Farhi}}</ref> Druga sezona dobila je jednako pozitivne kritike. ''Na Rotten Tomatoesu'' ima rejting od 100%, zasnovan na 17 kritika, i ocjenu 8,29 od 10.<ref>{{cite web |url= http://www.rottentomatoes.com/tv/elementary/ |title= Elementary - Season 2 Reviews |publisher= Flixster |access-date= 9. 2. 2014}}</ref> Nekoliko kritičara pohvalilo je Rhysa Ifansa za njegovo portretiranje Mycrofta; izbor Ifansa za tu ulogu [[Myles McNutt]] iz ''[[The A.V. Club]]a'' nazvao je "nadahnutim" i pohvalio to što uspješno parira Millerovoj "ogorčenosti", kao i premijernu epizodu sezone općenito<ref>{{cite web |url= http://www.avclub.com/tvclub/elementary-step-nine-103030|title=Elementary - "Step Nine" |publisher=The A.V. Club|access-date= 6. 8. 2014 |author= Myles McNutt}}</ref> – kasnije je rekao pozitivne riječi i o Ifansovoj izvedbi u završnim epizodama koje se odnose na priču o Mycroftu uprkos tome što je našao nedostatke u širem zapletu.<ref>{{cite web |url= http://www.avclub.com/tvclub/elementary-grand-experiment-204741 |author= Myles McNutt |title= Elementary: "The Grand Experiment" |access-date= 6. 8. 2014}}</ref> Noel Kirkpatrick sa sajta ''[[TV.com]]'' također je pohvalio Ifansa rekavši da je "veoma lijepo" odigrao ulogu.<ref>{{cite web |url= http://www.tv.com/shows/elementary/community/post/elementary-season-2-premiere-review-home-again-home-again-138023105950/ |author= Noel Kirkpatrick |title= Elementary Season 2 Premiere Review: Home Again, Home Again |access-date= 6. 8. 2014 |archive-date= 8. 8. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140808050904/http://www.tv.com/shows/elementary/community/post/elementary-season-2-premiere-review-home-again-home-again-138023105950/ |url-status= dead }}</ref> I epizoda "The Diabolical Kind" zaradila je pohvale, a mnogi su izdvojili emocionalnu dubinu i izvedbu Natalie Dormer. McNutt je Moriartyjino prisustvo i u toj epizodi i u cijeloj seriji nazvao "osvježavajuće dominantnim" i pohvalio pripovijedanje i dijaloge, izdvojivši nekoliko duhovitih primjera iz te epizode.<ref>{{cite web |url= http://www.avclub.com/tvclub/the-diabolical-kind-106535 |author= Myles McNutt |title= Elementary: "The Diabolical Kind" |access-date= 6. 8. 2014}}</ref> Epizoda ima rejting 9,0 na sajtu ''TV.com'', a Kirkpatrick je rekao da je Dormer "potpuno uživala" u ulozi Moriarty i da u njoj ima još "dobrih stvari".<ref>{{cite web |url= http://www.tv.com/shows/elementary/community/post/elementary-the-diabolical-kind-review-natalie-dormer-season-2-episode-12-138869969988/ |title= Elementary "The Diabolical Kind" Review: Affection Was Never Wasted |author= Noel Kirkpatrick |access-date= 6. 8. 2014 |archive-date= 8. 8. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140808050900/http://www.tv.com/shows/elementary/community/post/elementary-the-diabolical-kind-review-natalie-dormer-season-2-episode-12-138869969988/ |url-status= dead }}</ref> Kirkpatricku se svidjela i sezona kao cjelina zbog razvoja Holmesovog lika i zbog izvedbe glumačke postave. Treća sezona nastavila je s trendom pozitivnih kritika. Na ''Rotten Tomatoesu'' ima rejting 100%, zasnovan na 14 kritika, i prosječnu ocjenu 8,32 od 10.<ref>{{cite web |url= http://www.rottentomatoes.com/tv/elementary/s03/ |title= Elementary - Season 3 Reviews |publisher= Flixster |access-date= 6. 3. 2015}}</ref> IGN je pohvalio evoluciju lika Joan Watson, navodeći: "Dok se ostale inkarnacije para Holmes / Watson fokusiraju na Watsona koji je prijatelj, ljekar i podrška koja se uzima zdravo za gotovo, serija ''Elementarno'' izdigla je ovaj lik u nekoga s višim aspiracijama."<ref>{{cite web |url= http://www.ign.com/articles/2014/10/31/elementary-enough-nemesis-to-go-around-review |title= ELEMENTARY: "ENOUGH NEMESIS TO GO AROUND" REVIEW |publisher=IGN|access-date= 6. 3. 2015}}</ref> Naročite pohvale upućene su [[Ophelia Lovibond|Opheliji Lovibond]] za njenu izvedbu u ulozi Sherlockove štićenice Kitty Winter; kritičari smatraju da je ona bila dobrodošao dodatak glumačkoj postavi. Epizoda "The One That Got Away" pobrala je pohvale kritičara za rješenje priče o Kitty, kao i za izvedbe Millera i Lovibond. Finale sezone – epizoda "A Controlled Descent" – dobilo je pozitivne ocjene. Matt Fowler s ''IGN-a'' dao mu je ocjenu 8,3 od 10 rekavši da je "brza kombinacija Sherlockovog popuštanja naletu bijesa i želji za heroinom bila vatren način za završetak sezone".<ref>{{cite web |url= http://www.ign.com/articles/2015/05/15/elementary-a-controlled-descent-review |title= Elementary: "A Controlled Descent" Review |author= Matt Fowler |date= 15. 5. 2015 |work= IGN}}</ref> I četvrta sezona zaradila je pozitivne kritike. Na ''Rotten Tomatoesu'' ima rejting 100%, zasnovan na 15 kritika, i prosječnu ocjenu 7,45 od 10.<ref>{{cite web |url= http://www.rottentomatoes.com/tv/elementary/s04/ |title= Elementary - Season 4 Reviews |publisher= Flixster |access-date= 11. 11. 2015}}</ref> Fowler je premijernoj epizodi sezone ("The Past is Parent") dao ocjenu 7,3 od 10. Pohvalio je produbljavajuće prijateljstvo Joan i Sherlocka i izvedbu [[John Noble|Johna Noblea]] u ulozi Sherlockovog oca, ali je kritizirao činjenicu da ta epizoda nije kapitalizirala na krizi iz finala treće sezone, rekavši da, "iako nije bilo ničega posebno lošeg u vezi s epizodom "The Past is Parent", jednostavno nije uspjela kapitalizirati na račun impulsa iz prethodne sezone".<ref>{{cite web |url= http://www.ign.com/articles/2015/11/06/elementary-the-past-is-parent-review |title= ELEMENTARY: "THE PAST IS PARENT" REVIEW |author= Matt Fowler |date= 11. 11. 2015 |work= IGN}}</ref> === Rejting === {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| Sezona ! rowspan="2"| Satnica ([[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|IVZ]]) ! rowspan="2"| Epizode ! colspan=2| Početak sezone ! colspan=2| Kraj sezone ! rowspan="2"| TV-sezona ! rowspan="2"| Plasman ! rowspan="2"| Gledaoci<br><small>(u milionima)</small> |- ! Datum ! Gledaoci<br><small>(u milionima)</small> ! Datum ! Gledaoci<br><small>(u milionima)</small> |- ! 1. | rowspan="3"|<center>Četvrtak, 22:00</center> | <center>24</center> | <center>27. 9. 2012.</center> | <center>13,41<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/28/thursday-final-ratings-big-bang-theory-greys-anatomy-adjusted-up-parks-rec-up-all-night-snl-weekend-update-the-office-glee-scandal-rock-center-adjust/150556 |title= Thursday Final Ratings: 'Big Bang Theory', 'Grey's Anatomy', Adjusted Up; 'Parks & Rec', 'Up All Night', 'SNL: Weekend Update', 'The Office', 'Glee', 'Scandal', 'Rock Center' Adjusted Down |author= Amanda Kondolojy |work= TV by the Numbers |date= 28. 9. 2012 |access-date= 28. 9. 2012 |archive-date= 1. 10. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121001015313/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/28/thursday-final-ratings-big-bang-theory-greys-anatomy-adjusted-up-parks-rec-up-all-night-snl-weekend-update-the-office-glee-scandal-rock-center-adjust/150556/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>16. 5. 2013.</center> | <center>8,98<ref name="season finale">{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/17/thursday-final-ratings-hannibal-the-big-bang-theory-the-vampire-diaries-greys-anatomy-office-retrospective-adjusted-up/183116 |title= Thursday Final Ratings: 'Hannibal', 'The Big Bang Theory', 'The Vampire Diaries', 'Grey's Anatomy' & 'Office' Retrospective Adjusted Up |author= Amanda Kondolojy |work= TV by the Numbers |date= 17. 5. 2013 |access-date= 17. 5. 2013 |archive-date= 22. 5. 2013 |archive-url= https://www.webcitation.org/6GngTMInB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/17/thursday-final-ratings-hannibal-the-big-bang-theory-the-vampire-diaries-greys-anatomy-office-retrospective-adjusted-up/183116 |url-status= dead }}</ref></center> | <center>2012/13.</center> | <center>14.</center> | <center>12,65<ref>{{cite web |url= http://www.deadline.com/2013/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list/ |title= Full 2012-2013 TV Season Series Rankings |author= Dominic Patten |work= Deadline}}</ref></center> |- ! 2. | <center>24</center> | <center>26. 9. 2013.</center> | <center>10,18<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/27/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-the-michael-j-fox-show-the-crazy-ones-adjusted-down/205200/ |title= Thursday Final Ratings: 'The Big Bang Theory', 'The Michael J Fox Show' & 'The X Factor' Adjusted Up; 'The Crazy Ones' Adjusted Down |author= Amanda Kondolojy |work= TV by the Numbers |date= 27. 9. 2013 |access-date= 28. 9. 2013 |archive-date= 16. 10. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131016182345/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/27/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-the-michael-j-fox-show-the-crazy-ones-adjusted-down/205200/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>15. 5. 2014.</center> | <center>7,37<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/16/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-reign-the-millers-adjusted-down/265025/ |title= Thursday Final Ratings: 'The Big Bang Theory' & 'Grey's Anatomy' Adjusted Up; 'Reign' & 'The Millers' Adjusted Down |author= Sara Bibel |work= TV by the Numbers |date= 16. 5. 2014 |access-date= 16. 5. 2014 |archive-date= 17. 5. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140517115708/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/16/thursday-final-ratings-the-big-bang-theory-reign-the-millers-adjusted-down/265025/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>2013/14.</center> | <center>20.</center> | <center>11,74<ref name="entertainment2014">{{cite web |title= Full 2013-14 Series Rankings |url= http://www.deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2/ |access-date= 23. 5. 2014 |date= 23. 5. 2014}}</ref></center> |- ! 3. | <center>24</center> | <center>30. 10. 2014.</center> | <center>7,57<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/31/thursday-final-ratings-the-vampire-diaries-mom-two-and-a-half-men-the-mccarthys-elementary-adjusted-down/322376/ |title= Thursday Final Ratings: 'The Vampire Diaries' & 'Scandal' Adjusted Up; 'Mom', 'Two and a Half Men', 'The McCarthys' & 'Elementary' Adjusted Down |author= Sara Bibel |work= TV by the Numbers |date= 31. 10. 2014 |access-date= 31. 10. 2014 |archive-date= 21. 6. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150621215430/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/31/thursday-final-ratings-the-vampire-diaries-mom-two-and-a-half-men-the-mccarthys-elementary-adjusted-down/322376/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>14. 5. 2015.</center> | <center>6,96<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/05/15/thursday-final-ratings-the-blacklist-adjusted-up-reign-adjusted-down-no-adjustment-to-scandal/404642/ |title= Thursday Final Ratings: 'The Blacklist' Adjusted Up; 'Reign' Adjusted Down; No Adjustment to 'Scandal' |author= Sara Bibel |work= TV by the Numbers |date= 15. 5. 2015 |access-date= 15. 5. 2015 |archive-date= 4. 3. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304200229/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/05/15/thursday-final-ratings-the-blacklist-adjusted-up-reign-adjusted-down-no-adjustment-to-scandal/404642/ |url-status= dead }}</ref> | <center>2014/15. | <center>35. | <center>11,12<ref name="entertainment2014/5">{{cite web |title= Full 20114-15 Series Rankings |url= http://deadline.com/2015/05/2014-15-full-tv-season-ratings-shows-rankings-1201431167/ |access-date= 22. 5. 2015 |date= 22. 5. 2015}}</ref> |- ! 4. | <center>Četvrtak, 22:00<br><small>(epizode 1–16)</small><br>Nedjelja, 22:00<br><small>(epizode 17–24)</small><br></center> | <center>24</center> | <center>5. 11. 2015. | <center>5,58<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/11/06/thursday-final-ratings-elementary-and-mom-adjust-down-considerably-thanks-to-nfl/ |title= Thursday Final Ratings: ‘Elementary’ and 'Mom' adjust down considerably thanks to NFL |author= Rick Porter |date= 6. 11. 2015 |work= TV by the Numbers |access-date= 6. 11. 2015 |archive-date= 7. 11. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151107093147/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/11/06/thursday-final-ratings-elementary-and-mom-adjust-down-considerably-thanks-to-nfl/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>8. 5. 2016.</center> | <center>5,46<ref>{{Cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/05/10/sunday-final-ratings-may-8-2016/ |title= Sunday final ratings: 'Good Wife' finale adjusts up, 'Once Upon a Time' and 'Carmichael Show' adjust down |author= Rick Porter |date= 10. 5. 2016 |work= TV By The Numbers |access-date= 10. 5. 2016 |archive-date= 11. 5. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160511034215/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/05/10/sunday-final-ratings-may-8-2016/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>2015/16.</center> | <center>43.</center> | <center>9,14<ref name="entertainment2016">{{cite web |url= http://deadline.com/2016/05/tv-season-2015-2016-series-rankings-shows-full-list-1201763189/ |title= Full 2015–16 TV Season Series Rankings |work= Deadline Hollywood |date= 26. 5. 2015 |access-date= 26. 5. 2015}}</ref></center> |- ! 5. | <center>Nedjelja, 22:00</center> | <center>24</center> | <center>2. 10. 2016. | <center>6,03<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/10/04/sunday-final-ratings-oct-2-2016/|title='Family Guy' adjusts up, final NFL numbers: Sunday final ratings|author=Rick Porter|work=TV by the Numbers|date=4. 10. 2016|access-date=4. 10. 2016|archive-date=5. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005142902/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/10/04/sunday-final-ratings-oct-2-2016/|url-status=dead}}</ref></center> | <center>21. 5. 2017.</center> | <center>4,11<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-final-ratings-may-21-2017/|title='Bob’s Burgers’ and ‘Family Guy’ finales adjust up, ‘AFV’ adjusts down: Sunday final ratings|author=Rick Porter|work=TV by the Numbers|date=23. 5. 2017|access-date=23. 5. 2017|archive-date=23. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523182926/http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-final-ratings-may-21-2017/|url-status=dead}}</ref></center> | <center>2016/17.</center> | <center>46.</center> | <center>7,42<ref name="entertainment2017">{{cite web|url=http://deadline.com/2017/05/2016-2017-tv-season-ratings-series-rankings-list-1202102340/|title= Final 2016-17 TV Rankings: ‘Sunday Night Football’ Winning Streak Continues|work=Deadline Hollywood|date=26. 5. 2017|access-date=26. 5. 2017}}</ref></center> |- ! 6. | <center>Ponedjeljak, 22:00</center> | <center>21</center> | <center>30. 4. 2018. | <center>4,74<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/monday-final-ratings-april-30-2018/|title='The Voice' adjusts up: Monday final ratings|work=TV by the Numbers|author=Rick Porter|date=1. 5. 2018|access-date=1. 5. 2018|archive-date=2. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502050607/http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/monday-final-ratings-april-30-2018/|url-status=dead}}</ref></center> | <center>17. 9. 2018.</center> | <center>3,1<ref>{{Cite web |url=https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/monday-final-ratings-sept-17-2018/ |title='Castaways' adjusts down: Monday final ratings |author=Alex Welch |work=TV By The Numbers |date=18. 9. 2018 |access-date=18. 9. 2018 |archive-date=4. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504200250/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/monday-final-ratings-sept-17-2018/ |url-status=dead }}</ref></center> | <center>2017/18.</center> | <center>57.</center> | <center>6,94<ref>{{cite web |url= https://tvbythenumbers.zap2it.com/more-tv-news/final-live-7-viewer-averages-for-2017-18-roseanne-big-bang-theory-surpass-snf/ |title= Final Live +7 viewer averages for 2017-18: ‘Roseanne,’ ‘Big Bang Theory’ surpass ‘SNF’ |author= Rick Porter |date= 11. 6. 2018 |publisher= TV By The Numbers |access-date= 10. 12. 2019 |archive-date= 12. 6. 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180612142325/https://tvbythenumbers.zap2it.com/more-tv-news/final-live-7-viewer-averages-for-2017-18-roseanne-big-bang-theory-surpass-snf/ |url-status= dead }}</ref></center> |- ! 7. | <center>Četvrtak, 22:00</center> | <center>13</center> | <center>23. 5. 2019. | <center>4,08<ref>{{cite web |url= https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-may-23-2019/ |title= 'This Is Farah Fawcett,' 'Elementary,' all others hold: Thursday final ratings |author= Joseph Rejent |work= TV by the Numbers |date= 24. 5. 2019 |access-date= 24. 5. 2019 |archive-date= 24. 5. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190524204802/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-may-23-2019/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>15. 8. 2019.</center> | <center>2,82<ref>{{cite web |url= https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-august-15-2019/ |title= ‘Big Brother,’ ‘MasterChef,’ and others adjust down: Thursday final ratings |author= Joseph Rejent |work= TV by the Numbers |date= 16. 8. 2019 |access-date= 16. 8. 2019 |archive-date= 16. 8. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190816211016/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-august-15-2019/ |url-status= dead }}</ref></center> | <center>2018/19.</center> | <center> – </center> | <center> – </center> |} === Nagrade i nominacije === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |- ! Godina ! Nagrada ! Kategorija ! Nominirani ! Rezultat ! style="width:3%"| Ref. |- | rowspan="3" align="center"|2012. || [[Njujorške žene na filmu i televiziji|Nagrada "Muse" organizacije Njujorške žene na filmu i televiziji]] || Glumica || [[Lucy Liu]] || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=NYWIFT {{!}} 2012 Muse Awards Highlights |url= http://www.nywift.org/article.aspx?id=3966 |website= nywift.org |access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | [[39. dodjela "People's Choice Awardsa"|"People's Choice Awards"]] || Omiljena nova TV-drama || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=People's Choice: Winners and nominees|url=http://www.digitalspy.com/showbiz/news/a448890/peoples-choice-awards-2013-the-winners-and-nominees-in-full/|website=Digital Spy|access-date=6. 7. 2017|date=10. 1. 2013}}</ref> |- | [[Nagrade "Satellite" 2012.|Nagrade "Satellite"]] || [[Nagrada "Satellite" za najboljeg glumca&nbsp;– dramska serija|Glumac u dramskoj seriji]] || [[Jonny Lee Miller]] || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=2012 {{!}} Categories {{!}} International Press Academy |url= http://www.pressacademy.com/award_cat/2012/ |website= pressacademy.com |access-date= 6. 7. 2017}}</ref> |- | rowspan="12" align="center"|2013. || [[ASCAP]]-ove filmske i televizijske muzičke nagrade || Top TV-serija || [[Sean Callery]] i Mark Snow || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=ASCAP Honors Top Film and Television Music Composers at 28th Annual Awards Celebration |url= https://www.ascap.com/press/2013/0620-ascap-honors-top-film-and-tv-music-composers-at-28th-annual-awards-celebration |website= ascap.com |access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | [[Nagrada "Edgar"|Nagrada "Edgar Allan Poe"]] || Scenarij TV-epizode || "Child Predator" || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=2013 nominees|url=http://www.theedgars.com/2013EdgarNominations.pdf|website=theedgars.com|access-date=6. 7. 2017|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214819/http://www.theedgars.com/2013EdgarNominations.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan ="2"|[[65. dodjela "Emmyja" za programe u udarnom terminu|"Emmy" za programe u udarnom terminu]] || [["Emmy" za izvanrednu naslovnu muzičku temu za programe u udarnom terminu|Izvanredna naslovna muzička tema]] || Sean Callery || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web |title=Nominees/Winners|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/2013/outstanding-original-main-title-theme-music|website=Television Academy |access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | [["Emmy" za izvanredan dizajn naslovne špice za programe u udarnom terminu|Izvanredan dizajn naslovne špice]] || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=Nominees/Winners|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/2013/outstanding-main-title-design |website=Television Academy|access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | rowspan="3"|[[Nagrada "Prism"]] || Višeepizodni zaplet u dramskoj seriji&nbsp;– zloupotreba droga || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || rowspan="2" align="center"| <ref>{{cite web|title=EIC Announces Nominations for 17th Annual PRISM Awards Including Performances by Denzel Washington, Bradley Cooper, Claire Danes, Mark Harmon, Kiefer Sutherland|url=http://www.prweb.com/releases/2013/2/prweb10425417.htm|website=PRWeb|access-date=6. 7. 2017|archive-date=19. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119115706/http://www.prweb.com/releases/2013/2/prweb10425417.htm|url-status=dead}}</ref> |- | Najbolja ženska višeepizodna uloga u dramskoj seriji || Lucy Liu || {{nominiran}} |- | EIC-ova Predsjednička nagrada || ''Elementarno'' || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=Flight, Mark Harmon, Katey Sagal, Silver Linings Playbook, Linda Cardellini, Go On, American Horror Story: Asylum, Dr. Drew on Call Among 17th Annual PRISM Award Winners - Press Release - Digital Journal|url=http://www.digitaljournal.com/pr/1209317|website=www.digitaljournal.com|access-date=6. 7. 2017}}</ref> |- | [[Nagrada "Saturn"]] || [[Nagrada "Saturn" za najbolju seriju mrežne televizije|Najbolja serija mrežne televizije]] || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=2013 Saturn Award Nominees Announced - Dread Central|url=http://www.dreadcentral.com/news/41601/2013-saturn-award-nominees-announced/|website=Dread Central |access-date=6. 7. 2017 |date=20. 2. 2013}}</ref> |- | [[Seoul International Drama Awards]] || Najbolja glumica || Lucy Liu || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web |title= [Exclusive] “Seoul International Drama Awards 2013” Winners and Performances from Kara, 4minute, B.A.P and More! |url= https://www.soompi.com/2013/09/06/exclusive-sda2013-winners-and-performances-from-kara-4minute-b-a-p-and-more/ |website= Soompi |access-date= 6. 7. 2017 |date= 6. 9. 2013 |archive-date= 15. 10. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161015120855/http://www.soompi.com/2013/09/06/exclusive-sda2013-winners-and-performances-from-kara-4minute-b-a-p-and-more/ |url-status= dead }}</ref> |- | [[Teen Choice Awards 2013.|Teen Choice Awards]] || "Choice" TV-glumica: Akcija || Lucy Liu || {{Dobitnik}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=First Wave of Teen Choice Nominations Announced • mjsbigblog|url=https://www.mjsbigblog.com/first-wave-of-teen-choice-nominations-announced.htm|website=mjsbigblog|access-date=6. 7. 2017|date=22. 5. 2013}}</ref> |- | [[Nagrada Asocijacije televizijskih kritičara]] || [[Nagrada Asocijacije televizijskih kritičara za izvanredan novi program|Izvanredan novi program]] || ''Elementarno'' || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=The Television Critics Association Announces 2013 TCA Award Nominees – Television Critics Association|url=http://tvcritics.org/the-television-critics-association-announces-2013-tca-award-nominees/|website=tvcritics.org|access-date=6. 7. 2017|archive-date=2. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402020142/http://tvcritics.org/the-television-critics-association-announces-2013-tca-award-nominees/|url-status=dead}}</ref> |- | [[TV Guide Award]]s | Omiljena nova serija | ''Elementarno'' | {{nominiran}} | |- |align="center"|2014. | [[25. dodjela GLAAD-ovih medijskih nagrada|GLAAD-ove medijske nagrade]] | Izvanredna pojedinačna epizoda (u seriji bez redovnih LGBT-likova) | "Snow Angels" | {{Dobitnik}} | align="center"| <ref>{{cite web |title= George Takei, "Orange is the New Black," "Concussion" among #GLAADAwards recipients in New York City |url= http://www.glaad.org/blog/george-takei-orange-new-black-concussion-among-glaadawards-recipients-new-york-city |publisher= GLAAD |author= Megan Townsend |date= 3. 5. 2014 |access-date= 4. 5. 2014 |archive-date= 29. 12. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161229115836/http://www.glaad.org/blog/george-takei-orange-new-black-concussion-among-glaadawards-recipients-new-york-city |url-status= dead }}</ref> |- | rowspan="4" align="center"| 2015. | [[39. dodjela "People's Choice Awardsa"|"People's Choice Awards"]] || Omiljena glumica u kriminalističkoj seriji || [[Lucy Liu]] || {{nominiran}} || align="center"| <ref>{{cite web|title=People’s Choice Awards 2015: Full List Of Winners|url=http://peopleschoice.com/2015/01/07/peoples-choice-awards-2015-winners-list/|website=People's Choice|access-date=6. 7. 2017|date=8. 1. 2015}}</ref> |- | rowspan ="2"|Nagrada "Prism" || Višeepizodni zaplet u dramskoj seriji&nbsp;– zloupotreba droga || "No Lack of Void" / "End of Watch" || {{Dobitnik}} || rowspan="2" align="center"| <ref>{{cite web|title=2015 nominees|url=http://www.eiconline.org/wp-content/uploads/19th-PRISM_Nominee_FINAL_18Mar15.pdf|website=EIC Online|access-date=6. 7. 2017|archive-date=24. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724075543/http://www.eiconline.org/wp-content/uploads/19th-PRISM_Nominee_FINAL_18Mar15.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | Dramska epizoda – mentalno zdravlje || Jean de Segonzac i Liz Friedman <br> {{small|("Corpse de Ballet")}} || {{nominiran}} |- | Nagrada ''Voice'' | Televizija | ''Elementarno'' | {{Dobitnik}} | align="center"| <ref>{{cite web|url=http://www.samhsa.gov/voice-awards/award-winners|title=2015 Award Winners}}</ref> |- | rowspan="2" align="center"|2016. | [[People's Choice Awards]] | Omiljena glumica u kriminalističkoj seriji | [[Lucy Liu]] | {{nom}} | align="center"| <ref>{{cite web|title=People’s Choice Awards 2016: Full List Of Winners|url=http://peopleschoice.com/2016/01/06/peoples-choice-awards-2016-winners/|website=People's Choice|access-date=6. 7. 2017|date=7. 1. 2016}}</ref> |- | [[World Soundtrack Academy]] | Televizijski kompozitor godine | [[Sean Callery]] | {{nominiran}} | align="center"| <ref>{{cite web |title= 16th World Soundtrack Awards announces first wave of nominees |url= http://www.filmfestival.be/en/news/16th-world-soundtrack-awards-announces-first-wave-of-nominees/17-08-2016/2985 |website= Film Fest Gent |access-date= 6. 7. 2017 |archive-date= 3. 8. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170803005118/http://www.filmfestival.be/en/news/16th-world-soundtrack-awards-announces-first-wave-of-nominees/17-08-2016/2985 |url-status= dead }}</ref> |- | align="center"| 2017. | [[People's Choice Awards]] | Omiljena glumica u kriminalističkoj seriji | [[Lucy Liu]] | {{nom}} | align="center"| <ref>{{cite web|title=People's Choice Awards 2017: Full List Of Winners|url=http://peopleschoice.com/2017/01/18/peoples-choice-awards-2017-winners/|website=People's Choice|access-date=6. 7. 2017|date=19. 1. 2017}}</ref> |} == Emitiranje == U Australiji je ''Elementarno'' premijerno prikazana na [[Network Ten]]u 3. februara 2013.<ref>{{cite web |url= http://www.tvtonight.com.au/2013/01/programmers-wrap-2013-ten.html |title= Programmer’s Wrap 2013: TEN |date= 29. 1. 2013 |author= David Knox |work= TV Tonight |access-date= 15. 2. 2015}}</ref> Druga sezona počela se prikazivati 23. marta 2014,<ref>{{cite web |url= http://www.tvtonight.com.au/2014/03/returning-elementary-2.html |title= Returning: Elementary |date= 12. 3. 2014 |author= David Knox |work= TV Tonight |access-date= 15. 2. 2015}}</ref> a treća 2. marta 2015.<ref>{{cite web |url= http://www.tvtonight.com.au/2015/02/elementary-march-2.html |title= Elementary: March 2 |date= 27. 2. 2015 |author= David Knox |work= TV Tonight |access-date=7. 3. 2015}}</ref> U Kanadi se prikazuje simultano na [[Global Television Network]]u.<ref>{{cite web |title= GLOBAL TELEVISION UNVEILS 2012/13 PRIMETIME LINEUP |url= http://shawmediatv.ca/FallLaunch/press/read/?1723 |date= 30. 5. 2012 |access-date= 27. 5. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120610080615/http://shawmediatv.ca/FallLaunch/press/read/?1723 |archive-date= 10. 6. 2012 }}</ref><ref>{{cite web |title= From 'Survivor' to 'Elementary', CBS sets Fall 2012 premiere dates |url= http://hitfix.com/news/from-survivor-to-elementary-cbs-sets-fall-2012-premiere-dates |access-date= 27. 5. 2016 |archive-date= 14. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120714002823/http://www.hitfix.com/news/from-survivor-to-elementary-cbs-sets-fall-2012-premiere-dates |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.globaltv.com/elementary/episode-guide/ |title= Elementary — Episode Guide |publisher= Global Television Network |publisher= Shaw Media |access-date= 15. 2. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150216022153/http://www.globaltv.com/elementary/episode-guide/ |archive-date= 16. 2. 2015 }}</ref> Na Novom Zelandu premijerno ju je emitirao [[Prime (Novi Zeland)|Prime]] 27. februara 2013.<ref>{{cite web |title=Prime TV and CBS Studios International Conclude New Deal |date= 30. 5. 2012 |url= http://www.throng.co.nz/2012/05/prime-tv-and-cbs-studios-international-conclude-new-deal/ |access-date= 5. 8. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120826195708/http://www.throng.co.nz/2012/05/prime-tv-and-cbs-studios-international-conclude-new-deal/ |archive-date= 26. 8. 2012}}</ref> U Ujedinjenom Kraljevstvu i Irskoj seriju je otkupio [[Sky Living]].<ref>{{cite web |title= BSkyB Acquires UK Rights To ‘Arrow’, ‘Elementary’, ‘The Following’ & ‘Vegas’ |url= http://www.tvwise.co.uk/2012/07/bskyb-acquires-uk-rights-to-arrow-elementary-the-following-vegas/ |author= Patrick Munn |work= TVWise |date= 3. 7. 2012 |access-date= 3. 7. 2012 |archive-date= 10. 11. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121110031812/http://www.tvwise.co.uk/2012/07/bskyb-acquires-uk-rights-to-arrow-elementary-the-following-vegas/ |url-status= dead }}</ref> Na malim ekranima debitirala je 23. oktobra 2012.<ref>{{cite web |url= http://www.tvwise.co.uk/2012/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-for-elementary/ |title= Sky Living Sets UK Premiere Date For ‘Elementary’ |author= Patrick Munn |work= TV Wise |date= 3. 10. 2012 |access-date= 15. 2. 2015 |archive-date= 16. 2. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150216012436/http://www.tvwise.co.uk/2012/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-for-elementary/ |url-status= dead }}</ref> Druga sezona počela se prikazivati 22. oktobra 2013,<ref>{{cite web |url= http://www.tvwise.co.uk/2013/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-for-elementary-season-2/ |title= Sky Living Sets UK Premiere Date For ‘Elementary’ Season 2 |author= Patrick Munn |work= TV Wise |date= 2. 10. 2013 |access-date= 15. 2. 2015 |archive-date= 16. 2. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150216005151/http://www.tvwise.co.uk/2013/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-for-elementary-season-2/ |url-status= dead }}</ref> a treća 11. novembra 2014.<ref>{{cite web |url= http://www.tvwise.co.uk/2014/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-elementary-season-3/ |title= Sky Living Sets UK Premiere Date For ‘Elementary’ Season 3 |work= TV Wise |date= 28. 10. 2014 |access-date= 15. 2. 2015 |archive-date= 16. 2. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150216012015/http://www.tvwise.co.uk/2014/10/sky-living-sets-uk-premiere-date-elementary-season-3/ |url-status= dead }}</ref> Prva sezona premijerno je prikazana na [[Pick (TV-program)|Picku]], FTA-programu čiji je vlasnik Sky, 6. februara 2017. u Ujedinjenom Kraljevstvu. Od 14. juna 2019. sezone 1–5 dostupne su pretplatnicima na [[Amazon Prime]] Videu u Ujedinjenom Kraljevstvu. Dana 3. februara 2013. ''Elementarno'' je prikazano nakon [[47. Super Bowl]]a. Epizodu je pogledalo 20,8 miliona gledalaca uprkos tome što je izašla iz udarnog termina u [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|Istočnoj vremenskoj zoni]] uslijed kašnjenja početka utakmice zbog polusatnog prekida opskrbe električnom energijom.<ref>{{cite web |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/03/bad-news-for-elementary-as-super-bowl-power-outage-delays-game-34-minutes/167751 |title= Updated: Bad News for 'Elementary' As Super Bowl Power Outage Delays Game ~34 Minutes |author= Robert Seidman |work= TV by the Numbers |date= 3. 2. 2013 |access-date= 4. 2. 2013 |archive-date= 6. 2. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130206212454/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/03/bad-news-for-elementary-as-super-bowl-power-outage-delays-game-34-minutes/167751/ |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |date= 5. 2. 2013 |url= http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/05/tv-ratings-broadcast-top-25-super-bowl-tops-week-19-viewing-among-adults-18-49-with-total-viewers/167891 |title= TV Ratings Broadcast Top 25: 'Super Bowl' Tops Week 19 Viewing Among Adults 18-49 & With Total Viewers |author= Sara Bibel |work= TV by the Numbers |access-date= 5. 2. 2013 |archive-date= 8. 2. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130208012228/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/02/05/tv-ratings-broadcast-top-25-super-bowl-tops-week-19-viewing-among-adults-18-49-with-total-viewers/167891/ |url-status= dead }}</ref> == Povezani mediji == U februaru 2015. "[[Titan Books]]" objavio je prvi službeni povezani roman, ''The Ghost Line'' ({{ISBN|9781781169841}}), čiji je autor [[Adam Christopher]]. Drugi roman, ''Blood And Ink'', također iz pera Adama Christophera, objavljen je 26. aprila 2016 ({{ISBN|9781785650277}}). == Također pogledajte == * ''[[Povratak Sherlocka Holmesa (1987)|Povratak Sherlocka Holmesa]]'' – TV-film iz 1987. s Holmesom u modernom vremenu i Jane Watson (također u produkciji CBS-a) * ''[[1994 Baker Street: Povratak Sherlocka Holmesa]]'' – TV-film iz 1993. s Holmesom u modernom vremenu (još jedna produkcija CBS-a) == Napomene == {{reflist|group=n}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.cbs.com/shows/elementary/ Službeni sajt] * {{imdb_title|id=2191671|title=Elementarno}} * [http://www.tv.com/shows/elementary/ ''Elementarno''] na ''[[TV.com]]'' {{Filmovi o Holmesu}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Američke kriminalističke serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Američke dramske serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Američke detektivske serije]] [[Kategorija:Američke TV-serije sa početkom prikazivanja 2012.]] [[Kategorija:Američke TV-serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Serije mreže CBS]] ri8fatg9s2rq88wqfb6m4pjzpqf0f4s 0 412609 3837026 3809046 2026-04-24T11:49:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3837026 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nagrada | ime = Goetheova nagrada | podnaslov = | trenutne_nagrade = | slika = | veličina_slike = | alt = | opis = | deskripcija = Postignuće dostojno časti u spomen na Johanna Wolfganga von Goethea | sponzor = | datum = | lokacija = | država = [[Njemačka]] | organizator = [[Frankfurt na Majni]] | voditelj = | preshow_voditelj = | nastupi = | nagrada = 50.000€, plaketa ispisana na pergamentu | godina = {{Početni datum i godine|1927||}} | godina2 = | nosilac = [[Barbara Honigmann]] (2023) | veb-sajt = | mreža = | dužina_trajanja = | ocjene = | producent = | režiser = | najbolji_film = | najbolji_režiser = | najviše_nagrada = | najviše_nominacija = | slika2 = | slika2veličina = | alt2 = | opis2 = | prethodno = | glavno = | sljedeće = }} '''Goetheova nagrada''', puni naziv ''Goetheova nagrada grada Frankfurta'' ([[Njemački jezik|njemački]]: ''Goethepreis der Stadt Frankfurt'') je prestižna literarna nagrada koju dodjeluje [[Njemačka|njemački]] grad [[Frankfurt na Majni]]<ref>[http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=8649&_ffmpar%5B_id_inhalt%5D=21489 "Goethepreis". Frankfurt am Main] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318233441/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=8649&_ffmpar%5B_id_inhalt%5D=21489 |date=18 Mart 2012 }} Pristupljeno 26.5.2016.</ref> u čast velikog književnika [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethea]] koji je rođen upravo u ovom gradu. Nagrada je prvi put dodijeljena književniku [[Stefan George|Stefanu Georgeu]] 1927. Nagrada se do 1955. dodjeljivala svake godine da bi od tada uglavnom predstavljala trijenalnu nagradu. Mnogi dobitnici ove nagrade su autori, tj. stvaraoci u oblasti književnosti, iako su neki od laureata značajni stvaraoci u drugim kreativnim ili naučnim oblastima. Dobitnik nagrade se nagrađuje sa novčanim iznosom od 50.000 [[Euro|eura]].<ref>{{cite web |url=https://www.kultur-frankfurt.de/portal/en/CultureDepartment/GoethePrize/1720/1721/0/0/1452.aspx |title=Goethe Prize |date=2018 |website=Kulturportal Frankfurt |access-date=14. 10. 2018}}</ref> == Dobitnici nagrade == {| class="wikitable" |+ !Godina !Dobitnik !Država !Reference |- |1927. |[[Stefan George]] |{{ZID|Njemačka}} |<ref>{{cite news|last=Göpfert|first=Claus-Jürgen|date=30. 8. 2017|title=Goethe-Preis nicht demontieren|url=http://www.fr.de/frankfurt/goethe-preis-in-frankfurt-goethe-preis-nicht-demontieren-a-1341333|work=[[Frankfurter Rundschau]]|language=de|access-date=14. 10. 2018|archive-date=14. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014164949/http://www.fr.de/frankfurt/goethe-preis-in-frankfurt-goethe-preis-nicht-demontieren-a-1341333|url-status=dead}}</ref> |- |1928. |[[Albert Schweitzer]] |{{ZID|Francuska}} |<ref>{{cite news|last=Balke|first=Florian|date=23. 4. 2008|title='In der Anziehungskraft Goethescher Sonne'|url=https://www.faz.net/aktuell/rhein-main/kultur/ausstellung-zu-albert-schweitzer-in-der-anziehungskraft-goethescher-sonne-1548401.html|work=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|language=de|access-date=14. 10. 2018}}{{Mrtav link}}</ref> |- |1929. |[[Leopold Ziegler]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1930. |[[Sigmund Freud]] |{{ZID|Austrija}} | |- |1931. |[[Ricarda Huch]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1932. |[[Gerhart Hauptmann]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1933. |[[Hermann Stehr]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1934. |[[Hans Pfitzner]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1935. |[[Hermann Stegemann]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1936. |[[Georg Kolbe]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1937. |[[Erwin Guido Kolbenheyer]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1938. |[[Hans Carossa]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1939. |[[Carl Bosch]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1940. |[[Agnes Miegel]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1941. |[[Wilhelm Schäfer]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1942. |[[Richard Kuhn]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1943. | colspan="2" rowspan="2" |''Nije dodijeljena'' | |- |1944. | |- |1945. |[[Max Planck]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1946. |[[Hermann Hesse]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1947. |[[Karl Jaspers]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1948. |[[Fritz von Unruh]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1949. |[[Thomas Mann]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1950. | colspan="2" rowspan="2" |''Nije dodijeljena'' | |- |1951. | |- |1952. |[[Carl Zuckmayer]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1954. |[[Theodor Brugsch]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1955. |[[Annette Kolb]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1958. |[[Carl Friedrich von Weizsäcker]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1960. |[[Ernst Beutler]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1961. |[[Walter Gropius]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1964. |[[Benno Reifenberg]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1967. |[[Carlo Schmid]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1970. |[[György Lukács]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1973. |[[Arno Schmidt]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1976. |[[Ingmar Bergman]] |{{ZID|Švedska}} | |- |1979. |[[Raymond Aron]] |{{ZID|Francuska}} | |- |1982. |[[Ernst Jünger]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1985. |[[Golo Mann]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1988. |[[Peter Stein]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1991. |[[Wisława Szymborska]] |{{ZID|Poljska}} | |- |1994. |[[Ernst Gombrich]] |{{ZID|UK}} | |- |1995. |[[Richard E. Contreras]] |{{ZID|SAD}} | |- |1997. |[[Hans Zender]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |1999. |[[Siegfried Lenz]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |2002. |[[Marcel Reich-Ranicki]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |2005. |[[Amos Oz]] |{{ZID|Izrael}} | |- |2008. |[[Pina Bausch]] |{{ZID|Njemačka}} | |- |2011. |[[Adunis]] |{{ZID|Sirija}} | |- |2014. |[[Peter von Matt]] |{{ZID|Švicarska}} | |- |2017. |[[Ariane Mnouchkine]] |{{ZID|Francuska}} |<ref>{{cite news|last=Göpfert|first=Claus-Jürgen|date=30. 8. 2017|title=Kritik an Goethe-Preisverleihung|url=http://www.fr.de/frankfurt/goethe-preis-in-frankfurt-kritik-an-goethe-preisverleihung-a-1341127|work=Frankfurter Rundschau|language=de|access-date=14. 10. 2018|archive-date=14. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014165004/http://www.fr.de/frankfurt/goethe-preis-in-frankfurt-kritik-an-goethe-preisverleihung-a-1341127|url-status=dead}}</ref> |- |2020. |[[Dževad Karahasan]] |{{ZID|Bosna i Hercegovina}} |<ref>{{cite web|url=https://www.hessenschau.de/kultur/literarischer-brueckenbauer-frankfurter-goethepreis-an-bosnischen-schriftsteller-karahasan,goethepreis-an-karahasan-100.html|title=Frankfurter Goethepreis an bosnischen Schriftsteller Karahasan|date=7. 5. 2020|work=hessenschau.de|publisher=Hessischer Rundfunk|location=Frankfurt|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125082204/https://www.hessenschau.de/kultur/literarischer-brueckenbauer-frankfurter-goethepreis-an-bosnischen-schriftsteller-karahasan,goethepreis-an-karahasan-100.html|archive-date=25. 1. 2021|url-status=dead|access-date=7. 5. 2020}}</ref> |- |2023. |[[Barbara Honigmann]] |{{ZID|Njemačka}} |<ref name="hessenschau.de 2023 v226">{{cite web|url=https://www.hessenschau.de/kultur/erzaehlerin-juedischer-schicksale-schriftstellerin-barbara-honigmann-mit-frankfurter-goethepreis-ausgezeichnet-v2,goethepreis-2023-barbara-honigmann-100.html|title=Erzählerin jüdischer Schicksale: Schriftstellerin Barbara Honigmann mit Frankfurter Goethepreis ausgezeichnet|date=28. 8. 2023|website=hessenschau.de|language=de|access-date=18. 12. 2023|archive-date=4. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004225524/https://www.hessenschau.de/kultur/erzaehlerin-juedischer-schicksale-schriftstellerin-barbara-honigmann-mit-frankfurter-goethepreis-ausgezeichnet-v2,goethepreis-2023-barbara-honigmann-100.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Mainz 2023 v088">{{cite web|url=https://www.adwmainz.de/nachrichten/artikel/akademiemitglied-barbara-honigmann-erhaelt-goethepreis-2023.html|title=Akademiemitglied Barbara Honigmann erhält Goethepreis 2023 : Akademie der Wissenschaften und der Literatur|date=11. 5. 2023|website=Mainz|language=de|access-date=18. 12. 2023}}</ref> |} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Nagrade]] [[Kategorija:Literarne nagrade]] qpsh3csaskbny6agc3ck5a3uussbmm9 0 427249 3836793 3758616 2026-04-23T14:56:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836793 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Eddie Baily | slika = | punoime = Edward Francis Baily | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja|1925|8|6}} | rodnigrad = [[Clapton]] | rodnadržava = [[Engleska]] | datumsmrti = {{Datum smrti i godine|2010|10|13|1925|8|6}} | gradsmrti = | državasmrti = | visina = | pozicija = Napadač | trenutniklub = | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 1946-1956 <br/> 1956 <br/> 1956-1958 <br/> 1958-1960 | klubovi1 = [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham]] <br/> [[Port Vale FC|Port Vale]] <br/> [[Nottingham Forest FC|Nottingham]] <br/> [[Leyton Orient FC|Leyton Orient]] | nastupi(golovi)1 = 296 (64) <br/> 26 (8) <br/> 68 (14) <br/> 29 (3) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1950-1952 | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Engleske|Engleska]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 9 (5) | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjeuređivanje = 16. februar 2017 }} '''Edward "Eddie" Francis Baily''' (6. august 1925 – 13. oktobar 2010) bio je [[Engleska|engleski]] profesionalni nogometaš. Nastupao je za [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspur]], [[Port Vale FC|Port Vale]], [[Nottingham Forest FC|Nottingham Forest]], [[Leyton Orient FC|Leyton Orient]] i [[Nogometna reprezentacija Engleske|nogometnu reprezentaciju Engleske]]. ==Karijera== Rođen je u [[Clapton]]u. Prvobitno je igrao kriket za ''Essex County Cricket Club''. 1938. je bio u omladinskom timu [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspura]]. Za prvi tim ''Sursa'' potpisuje 1946. Debitovao je 19. januara 1947. na utakmici protiv [[West Bromwich Albion FC|West Bromwich Albiona]]. Sa Tottenhamom osvaja [[Football League Second Division|Drugu diviziju]] u sezoni 1949-50, te [[Football League First Division|Prvu diviziju]] u sezoni 1950-51. Godine 1956. prelazi u [[Leyton Orient FC|Leyton Orient]]. Međutim, u timu sa Vale Parka se nije dugo zadržao. Iste godine potpisuje za [[Nottingham Forest FC|Nottingham Forest]]. Sa Nottinghamom osvaja drugo mjesto u Drugoj diviziji 1957. Od 1958. do 1960. je igrao za [[Leyton Orient FC|Leyton Orient]]. Za [[Nogometna reprezentacija Engleske|nogometnu reprezentaciju Engleske]] je igrao od 1950. do 1952. Zabilježio je devet nastupa, te postigao pet pogodaka. Bio je član reprezentacije na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1950.|svjetskom prvenstvu 1950.]]<ref>{{Cite news|url=http://www.mehstg.com/baily.htm|title=Eddie Baily - Profil|access-date=15. 2. 2017}}{{Mrtav link}}</ref> == Uspjesi == ;Tottenham Hotspur *'''[[Football League First Division|First Division]]''': 1950-51 *'''[[Football League Second Division|Second Division]]''': 1949-50 == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.transfermarkt.com/eddie-baily/profil/spieler/241869 Eddie Baily] na transfermarkt.com {{Sastav Engleske na SP 1950. u nogometu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Baily, Eddie}} [[Kategorija:Rođeni 1925.]] [[Kategorija:Umrli 2010.]] [[Kategorija:Engleski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Tottenham Hotspura]] [[Kategorija:Nogometaši Port Valea]] [[Kategorija:Nogometaši Nottingham Foresta]] [[Kategorija:Nogometaši Leyton Orienta]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1950.]] ngnvqozb77f7kyimaz630beda0kq3uo 0 427767 3836935 3473768 2026-04-24T07:57:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836935 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub |Boja1 = #ff0000 |Boja2 = #000000 |Ime kluba = Gaziantepspor |Puno ime = Gaziantepspor |Grb = Logo Gaziantepspora.svg |Nadimak =''Şahinler'' (Sokolovi)<br>''Güneyin Yıldızı'' |Osnovan = 25. februar 1969. |Adresa = DÜLÜKBABA ORMANLARI GİRİŞİ CELAL DOĞAN TES. ŞEHİTKAMİL<ref>{{cite web |url=http://www.tff.org/Default.aspx?pageId=535&kulupID=116 |title=Gaziantepspor |work=TFF.org |access-date= 28. 2. 2017}}</ref> |Lokacija = {{ZD|TUR}} [[Gaziantep]] |Boje = {{colorbox|black}} {{colorbox|red}} |Federacija = [[Nogometni savez Turske|TFF]] |Konfederacija = [[UEFA]] |Liga = [[Süper Lig]] |Stadion = [[Gaziantep Arena]] |Kapacitet = 33.000<ref>{{cite web |url=http://www.transfermarkt.com/gaziantepspor/stadion/verein/524 |title=Gaziantep Arena |work=transfermarkt.com |access-date= 28. 2. 2017}}</ref> |Vlasnik kluba = |Predsjednik kluba = İbrahim Halil Kızıl |Menadžer = [[Bülent Uygun]] |Uspjesi = |Nacionalni kupovi = |Evropski kupovi = |Plasman u prethodnoj sezoni = 14. |Prethodna sezona = [[Süper Lig 2015/16.|2015/16]]. |Webstranica = [http://www.gaziantepspor.org.tr/ gaziantepspor.org.tr] |Trenutna sezona = Soccerball_current_event.svg|20px]] [[Süper Lig 2016/2017.|2016/17]]. |uzorak_lr1 = _antep1213h |uzorak_t1 = _antep1213h |uzorak_dr1 = _antep1213h |uzorak_š1 = |uzorak_č1 = |lijeva ruka1 = ffffff |tijelo1 = |desna ruka1 = ffffff |šorc1 = 000000 |čarape1 = 000000 |uzorak_lr2 = |uzorak_t2 = _antep1213a |uzorak_dr2 = |uzorak_š2 = |uzorak_č2 = |lijeva ruka2 = ffffff |tijelo2 = ffffff |desna ruka2 = ffffff |šorc2 = ffffff |čarape2 = |uzorak_lr3 = |uzorak_t3 = |uzorak_dr3 = |uzorak_š3 = |uzorak_č3 = |lijeva ruka3 = |tijelo3 = |desna ruka3 = |šorc3 = |čarape3 = }} '''Gaziantepspor''' je [[Turska|turski]] [[nogomet]]ni klub sa sjedištem u [[Gaziantep]]u. Klub je osnovan 25. februara 1969. godine. Trenutno nastupa u [[Süper Lig]]i. Domaće utakmice Gaziantepspor igra na stadionu [[Gaziantep Arena]].<ref>{{Cite web |url=http://www.transfermarkt.com/gaziantepspor/startseite/verein/524 |title=Gaziantepspor |work=transfermarkt.com |access-date= 28. 2. 2017}}</ref> == Historija == Gaziantepspor je osnovan 25. februara 1969. Jednim od glavnih osnivača kluba smatra se Besir Bayram koji je bio i prvi predsjednik kluba. Gaziantepspor je nakon osnivanja uglavnom igrao prijateljske utakmice da bi u sezoni 1970/71. prvi put nastupio i u zvaničnim takmičenjima. U grupi "Yeşil" tadašnje treće lige Turske Gaziantepspor je osvojio 4. mjesto. Sljedeće sezone Gaziantepspor osvojio je prvo mjesto u grupi "Yeşil" te se kvalificirao u drugu ligu Turske. U prvoj sezoni druge lige Turske Gaziantepspor je u grupi "Aşaması" osvojio 3. mjesto. U periodu od 1972/73. do 1978/79. Gaziantepspor je nastupao u drugoj ligi da bi u sezoni 1979/80. prvi put u historiji nastupao u prvoj ligi Turske. Nakon četiri sezone u ligi 1 Gaziantepsor je u periodu od 1982/83. do 1989/90. opet nastupao u drugoj ligi. Od 1990. godine Gaziantepsor nastupa neprekidno u prvoj ligi. Najbolji rezultat u [[Süper Lig]]i Gaziantepsor je ostvario u sezonama 1999/2000. i 2000/01. osvojivši treće mjesto u prvenstvu. U Evropskim takičenjima Gaziantepsor je debitovao [[UEFA Intertoto kup 1996.|1996]]. godine nastupivši u [[UEFA Intertoto kup]]u. U [[Kup UEFA|Kupu UEFA]], odnosno [[UEFA Evropska liga|UEFA Evropskoj ligi]] Gaziantepsor je nastupio četiri puta gdje je najbolji rezultat ostvario u sezoni 2003/04. igravši u trećem krugu takmičenja. == Stadion == {{Glavni|Stadion "Kâmil Ocak"|Gaziantep Arena}} [[Stadion "Kâmil Ocak"]] je bio stadion Gaziantepspora od 1974. do 2017. godine. Kapacitet stadiona iznosio je 16.981 mjesta. Stadion je nosio ime turskog političara [[Mehmet Kamil Ocak|Kamila Ocaka]].<ref>{{cite web |url=http://www.gaziantepspor.org.tr/tr/sayfa.asp?Sayfa=Kamil%20Ocak%20Kimdir? |title=Kamil Ocak Kimdir? |work=gaziantepspor.org.tr |access-date=1. 3. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219085112/http://gaziantepspor.org.tr/tr/sayfa.asp?Sayfa=Kamil%20Ocak%20Kimdir%3F |archive-date=19. 12. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tff.org.tr/Default.aspx?pageID=394&stadID=69 |title=Kâmil Ocak Stadyumu |work=tff.org.tr |access-date=1. 3. 2017 |archive-date=13. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313100616/http://www.tff.org.tr/Default.aspx?pageId=394&stadId=69 |url-status=dead }}</ref> U junu 2011. počelo sa sa pipremama za izgradnju novog stadiona Gaziantepspora da bi u augustu 2013. počela i konačna njegova izgradnja. 15. januara 2017. stadion je svečano otvoren. Stadion nosi ime "[[Gaziantep Arena]]" i ima kapacitet 35.574 mjesta.<ref>{{cite web |url=http://stadiumdb.com/news/2017/01/new_stadium_sad_opening_for_gaziantep_arena |title=New stadium: Sad opening for Gaziantep Arena |work=stadiumdb.com |access-date= 1. 3. 2017}}</ref> == Sezone Gaziantepspora == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! Liga ! Sezona ! Grupa ! {{Tooltip | Poz. | Pozicija}} ! {{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} ! {{Tooltip|P|Pobjede}} ! {{Tooltip|N|Neriješeno}} ! {{Tooltip|I|Izgubljeno}} ! {{Tooltip|DG|Dati golovi}} ! {{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} ! {{Tooltip|+/-|Gol-razlika}} ! {{Tooltip|B|Bodovi}} |- |- style="background:#F0F0F0;" !&nbsp;!! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- |rowspan=2|[[3. Lig]] |[[3. Lig 1970/1971.|1970/71]]. |Yeşil |4. |28 |12 |8 |8 |37 |23 | +14 |32 |- |[[3. Lig 1971/1972.|1971/72]]. |Yeşil |1. |28 |16 |9 |3 |42 |9 | +33 |41 |- |rowspan=7|[[2. Lig]] |[[2. Lig 1972/1973.|1972/73]]. |Aşaması |3. |30 |13 |12 |5 |33 |15 | +18 |38 |- |[[2. Lig 1973/1974.|1973/74]]. |Kırmızı |3. |30 |10 |15 |5 |26 |14 | +12 |35 |- |[[2. Lig 1974/1975.|1974/75]]. |Kırmızı |2. |30 |14 |10 |6 |31 |18 | +13 |38 |- |[[2. Lig 1975/1976.|1975/76]]. |Kırmızı |9. |30 |10 |9 |11 |19 |21 | -2 |29 |- |[[2. Lig 1976/1977.|1976/77]]. |Kırmızı |7. |30 |10 |10 |10 |34 |26 | +8 |30 |- |[[2. Lig 1977/1978.|1977/78]]. |Kırmızı |2. |32 |15 |9 |8 |40 |21 | +19 |39 |- |[[2. Lig 1978/1979.|1978/79]]. |Kırmızı |1. |31 |21 |8 |2 |44 |13 | +31 |50 |- |rowspan=4|[[1. Lig]] |[[1. Lig 1979/1980.|1979/80]].|| |14. |30 |9 |10 |11 |25 |24 | +1 |28 |- |[[1. Lig 1980/1981.|1980/81]].|| |4. |30 |12 |9 |9 |23 |22 | +1 |33 |- |[[1. Lig 1981/1982.|1981/82]].|| |14. |32 |9 |12 |11 |30 |35 | -5 |30 |- |[[1. Lig 1982/1983.|1982/83]].|| |17. |34 |9 |9 |16 |23 |35 | -12 |27 |- |rowspan=7|[[2. Lig]] |[[2. Lig 1983/1984.|1983/84]]. |C |4. |30 |10 |16 |4 |27 |16 | +11 |36 |- |[[2. Lig 1984/1985.|1984/85]]. |A |3. |30 |12 |10 |8 |37 |26 | +11 |34 |- |[[2. Lig 1985/1986.|1985/86]]. |A |6. |32 |15 |10 |7 |42 |28 | +14 |40 |- |[[2. Lig 1986/1987.|1986/87]]. |A |4. |32 |12 |11 |9 |34 |40 | -6 |35 |- |[[2. Lig 1987/1988.|1987/88]]. |B |6. |32 |13 |9 |10 |38 |33 | +5 |48 |- |[[2. Lig 1988/1989.|1988/89]]. |A |3. |32 |13 |10 |9 |49 |42 | +7 |49 |- |[[2. Lig 1989/1990.|1989/90]]. |C |1. |32 |22 |3 |7 |60 |32 | +28 |69 |- |rowspan=11|[[1. Lig]] |[[1. Lig 1990/1991.|1990/91]].||rowspan=27| |13. |30 |9 |6 |15 |29 |45 | -16 |33 |- |[[1. Lig 1991/1992.|1991/92]]. |13. |30 |7 |11 |12 |34 |53 | -19 |32 |- |[[1. Lig 1992/1993.|1992/93]]. |11. |30 |10 |5 |15 |40 |56 | -16 |35 |- |[[1. Lig 1993/1994.|1993/94]]. |8. |30 |10 |5 |15 |49 |54 | -5 |35 |- |[[1. Lig 1994/1995.|1994/95]]. |7. |34 |14 |6 |14 |50 |51 | -1 |48 |- |[[1. Lig 1995/1996.|1995/96]]. |6. |34 |14 |7 |13 |42 |43 | -1 |49 |- |[[1. Lig 1996/1997.|1996/97]]. |8. |34 |13 |8 |13 |38 |50 | -12 |47 |- |[[1. Lig 1997/1998.|1997/98]]. |15. |34 |9 |11 |14 |39 |44 | -5 |38 |- |[[1. Lig 1998/1999.|1998/99]]. |7. |34 |12 |12 |10 |51 |48 | +3 |48 |- |[[1. Lig 1999/2000.|1999/00]]. |3. |34 |17 |11 |6 |49 |27 | +22 |62 |- |[[1. Lig 2000/2001.|2000/01]]. |3. |34 |20 |8 |6 |67 |40 | +27 |68 |- |rowspan=16|[[Süper Lig]] |[[Süper Lig 2001/2002.|2001/02]]. |6. |34 |12 |12 |10 |57 |52 | +5 |48 |- |[[Süper Lig 2002/2003.|2002/03]]. |4. |34 |16 |9 |9 |61 |41 | +20 |57 |- |[[Süper Lig 2003/2004.|2003/04]]. |4. |34 |18 |3 |13 |52 |51 | +1 |57 |- |[[Süper Lig 2004/2005.|2004/05]]. |9. |34 |13 |5 |16 |49 |55 | -6 |44 |- |[[Süper Lig 2005/2006.|2005/06]]. |11. |34 |10 |10 |14 |34 |50 | -16 |40 |- |[[Süper Lig 2006/2007.|2006/07]]. |11. |34 |11 |10 |13 |31 |39 | -8 |43 |- |[[Süper Lig 2007/2008.|2007/08]]. |9. |34 |11 |10 |13 |36 |45 | -9 |43 |- |[[Süper Lig 2008/2009.|2008/09]]. |8. |34 |12 |11 |11 |46 |48 | -2 |47 |- |[[Süper Lig 2009/2010.|2009/10]]. |13. |34 |9 |13 |12 |38 |39 | -1 |40 |- |[[Süper Lig 2010/2011.|2010/11]]. |4. |34 |17 |8 |9 |44 |33 | +11 |59 |- |[[Süper Lig 2011/2012.|2011/12]]. |10. |34 |13 |9 |12 |39 |33 | +6 |48 |- |[[Süper Lig 2012/2013.|2012/13]]. |10. |34 |12 |10 |12 |42 |49 | -7 |46 |- |[[Süper Lig 2013/2014.|2013/14]]. |15. |34 |10 |7 |17 |38 |58 | -20 |37 |- |[[Süper Lig 2014/2015.|2014/15]]. |10. |34 |11 |7 |16 |31 |48 | -17 |40 |- |[[Süper Lig 2015/2016.|2015/16]]. |14. |34 |9 |9 |16 |31 |50 | -19 |36 |- |[[Süper Lig 2016/2017.|2016/17]]. |. |34 | | | | | | | |- |} ---- * 31 sezona u [[Süper Lig]]i * 14 sezona u TFF Prvoj ligi * 2 sezone u TFF Drugoj ligi == Gaziantepspor u UEFA-inim takmičenjima == {| |valign="top" | {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Klub ! {{Tooltip|D|Domaćin}} ! {{Tooltip|G|Gost}} |- |rowspan=4|[[UEFA Intertoto kup 1996.|1996]]. |rowspan=4|[[UEFA Intertoto kup]] |rowspan=4|Grupna faza |align=left|{{ZD|HOL}} [[FC Groningen|Groningen]] | |1–1 |rowspan=4|[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align=left|{{ZD|MAĐ}} [[Vasas SC|Vasas]] |3–2 | |- |align=left|{{ZD|BEL}} [[Lierse SK|Lierse]] | |0–1 |- |align=left|{{ZD|EST}} [[JK Narva Trans|Narva Trans]] |0–0 | |- |[[Kup UEFA 2000/2001.|2000/01]]. |[[Kup UEFA]] |1. krug |align=left|{{ZD|ŠPA}} [[Deportivo Alavés]] |3–4 |0–0 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan=2|[[Kup UEFA 2001/2002.|2001/02]]. |rowspan=2|[[Kup UEFA]] |Kvalifikacije |align=left|{{ZD|MOL}} [[FC Zimbru Chișinău|Zimbru Chișinău]] |4–1 |0–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1. krug |align=left|{{ZD|IZR}} [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |1–1 |0–1 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan=3|[[Kup UEFA 2003/2004.|2003/04]]. |rowspan=3|[[Kup UEFA]] |1. krug |align=left|{{ZD|IZR}} [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |1–0 |0–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2. krug |align=left|{{ZD|FRA}} [[RC Lens|Lens]] |3–0 |3–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3. krug |align=left|{{ZD|ITA}} [[AS Roma|Roma]] |1–0 |0–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2011/2012.|2011/12]]. |rowspan=2|[[UEFA Evropska liga]] |2. krug kvalifikacija |align=left|{{ZD|BJE}} [[FK Minsk|Minsk]] |5–1 |1–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3. krug kvalifikacija |align=left|{{ZD|POLJ}} [[Legia Varšava]] |0–1 |0–0 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} |valign="top" width=0%| {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! Takmičenje ! {{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} ! {{Tooltip|P|Pobjede}} ! {{Tooltip|N|Neriješeno}} ! {{Tooltip|I|Izgubljeno}} ! {{Tooltip|DG|Dati golovi}} ! {{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} |- |- style="background:#F0F0F0;" !&nbsp;!! !! !! !! !! !! |- |align="left"| '''[[Kup UEFA]]'''||12||5||4||3||16||10 |- |align="left"| '''[[UEFA Evropska liga]]'''||4||1||2||1||6||3 |- |align="left"| '''[[UEFA Intertoto kup]]'''||4||1||2||1||4||4 |- !align="left"| '''Ukupno'''||'''20'''||'''7'''||'''8'''||'''5'''||'''26'''||'''17''' |} |} == Trenutni sastav == Ažurirano: 1. mart 2017. {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 2|nac=BRA|poz=DF|ime=[[Marquinhos Pedroso]]|ostalo=posuđen iz [[Figueirense]]a}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 3|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Abdullah Elyasa Süme|Elyasa Süme]] {{kapiten}}}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 4|nac=HOL|poz=DF|ime=[[Bart van Hintum]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 5|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Abdülkadir Kayalı]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 6|nac=BUG|poz=DF|ime=[[Şenol Can]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 8|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Doğanay Kılıç]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Orkan Çınar]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=ZAM|poz=MF|ime=[[Evans Kangwa]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=BJE|poz=MF|ime=[[Anton Putsila]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=BJE|poz=MF|ime=[[Syarhey Kislyak]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Alpay Koçaklı]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=TUR|poz=FW|ime=[[Muhammet Demir]]|ostalo=posuđen iz [[Trabzonspor]]a}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=OBS|poz=FW|ime=[[Davy Claude Angan]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=AUT|poz=MF|ime=[[Muhammed Ildiz]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=KOL|poz=DF|ime=[[Yoiver González]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=TUR|poz=FW|ime=[[İlhan Parlak]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=BRA|poz=DF|ime=[[Wallace Reis Silva|Wallace Reis]]|ostalo=posuđen iz [[Grêmio FBPA|Grêmia]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Barış Yardımcı]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=ČEŠ|poz=DF|ime=[[František Rajtoral]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=TUN|poz=MF|ime=[[Änis Ben-Hatira]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=TUR|poz=GK|ime=[[Erten Ersu]]|ostalo=posuđen iz [[Fenerbahçe S.K.|Fenerbahcea]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=48|nac=BRA|poz=GK|ime=[[Paulo Victor Mileo Vidotti|Paulo Victor]]|ostalo=posuđen iz [[Flamengo|Flamenga]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=55|nac=SEN|poz=MF|ime=[[Khaly Thiam]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=61|nac=TUR|poz=FW|ime=[[Sefa Yilmaz]]|ostalo=posuđen iz [[Trabzonspor]]a}} {{Nogometna ekipa igrač|br=66|nac=GAN|poz=MF|ime=[[Mohammed Fatau]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=70|nac=BRA|poz=MF|ime=[[Márcio de Souza Gregório Júnior|Marcinho]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=77|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Musa Nizam]]|ostalo=posuđen iz [[Trabzonspor]]a}} {{Nogometna ekipa igrač|br=83|nac=TUR|poz=GK|ime=[[Gökhan Değirmenci]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=99|nac=ALŽ|poz=FW|ime=[[Nabil Ghilas]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} == Predsjednici Gaziantepspora == {{Div col|cols=3}} * [[Beşir Bayram]] (1969-1971) * [[Ömer Köylüoğlu]] (1971) * [[Hasan Nehir]] (1972) * [[Selahattin Öztahtacı]] (1972-1973) * [[Halit Güleç]] (1973-1974) * [[Muhittin Göymen]] (1974-1975) * [[Hayri Tütüncüler]] (1975) * [[M. Saip Konukoğlu]] (1976-1978) * [[Ata Aksu]] (1979-1980) * [[Halil Kırmızı]] (1890-1981) * [[Ali İhsan Göğüş]] (1981-1982) * [[Mehmet Batallı]] (1982) * [[Bektaş Göçmen]] (1983) * [[Sadettin Ergün]] (1983) * [[M. Saip Konukoğlu]] (1983-1984) * [[Selahattin Demirat]] (1984-1985) * [[Ömer Arpacıoğlu]] (1985-1986) * [[Ata Aksu]] (1986-1987) * [[Ali Şahindal]] (1987-1988) * [[Abdulkadir Konukoğlu]] (1988-1992) * [[Ahmet Yılmaz]] (1992-1993) * [[Celal Doğan]] (1993-2005) * [[Faruk Hadžibegić]] (2005) * [[İbrahim Kızıl]] (2006-) {{Div col end}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Gaziantepspor}} * {{Službeni website|http://www.gaziantepspor.org.tr}} {{tr simbol}}{{en simbol}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=60563/profile/index.html Gaziantepspor] na UEFA.com {{en simbol}} * [http://www.tff.org.tr/Default.aspx?pageId=28&kulupId=116 Gaziantepspor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308015704/http://www.tff.org.tr/Default.aspx?pageId=28&kulupID=116 |date=8. 3. 2017 }} na TFF.org {{tr simbol}}{{en simbol}} * [http://www.mackolik.com/Takim/6/Gaziantepspor Gaziantepspor] na mackolik.com {{tr simbol}} {{Süper Lig}} [[Kategorija:Gaziantepspor|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1969.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Turskoj|Gaziantepspor]] 8o00m3ri03g8y2j667apljwzapngev0 0 433878 3836827 3683023 2026-04-23T19:38:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836827 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje/Njemačka | ime = Essen | širina_stepeni = 51| širina_minuta = 27| širina_sekundi =03 | širina_SJ =N | dužina_stepeni = 7| dužina_minuta = 0| dužina_sekundi =47| dužina_IZ = E | karta = | karta_lokacija = Njemačka |Grb = DEU_Essen_COA.svg |ImeSrednjegNivoaVlasti = [[Njemačke savezne pokrajine|Pokrajina]] |SrednjiNivoVlasti = [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]] |Općina = |Stanovništvo = 582624 |StanovništvoGodina = 31. 12. 2015 |Površina = 210.32 |Nadmorska visina = 116 |Pozivni broj = 0201, 02054 |Poštanski broj = 45001–45359 |Registarska oznaka = E |VrstaNaselja = grad |Načelnik = |NačelnikIzabran = |NačelnikTitula = Thomas Kufen |NačelnikStranka = [[CDU]] |Web = https://www.essen.de/aktuell/portalaktuell.de.html |Slika = Essen-Panorama.jpg |SlikaInfo = Panorama grada }} '''Essen''' je jedan od najvećih gradova u [[Njemačka|Njemačkoj]]. Nalazi se u zapadnom dijelu države, u [[Njemačke savezne pokrajine|saveznoj pokrajini]] [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]. Centralni je grad sjevernog dijela [[Ruhr|Rurske oblasti]], dio [[Metropolitansko područje|metropolitanskog područja]] Rajna-Rur i sjedište nekoliko pokrajinskih tijela. U gradu se nalazi sjedište nekih najvećih njemačkih korporacija, uključujući tri [[DAX]]-ove kompanije, što Essen zajedno sa [[Frankfurt na Majni|Frankfurtom na Majni]] svrstava na drugo mjesto (pored [[München]]a) po broju korporativnim sjedišta. Osnovan oko 845. godine, Essen je ostao mali grad u sferi utjecaja važnog crkvenog načela sve do početka industrijalizacije. Grad u to doba, posebno kroz [[Krupp]]ovu porodičnu željezaru, postaje jedan od najvažnijih njemačkih centara za ugalj i čelik. Do 1970-ih godina, Essen je privukao radnike iz cijele države te je postao peti najveći grad u Njemačkoj u periodu između 1929. i 1988. godine, sa više od 730.000 stanovnika u 1962. godini. Nakon propadanja teške industrije koje se desilo u posljednjim desetljećima 20. vijeka širom regije, grad se bazirao na razvoju snažnog tercijarnog sektora. Sa 582.624 stanovnika (31.12.215) [[Spisak gradova u Njemačkoj po broju stanovnika|9. je najveći]] grad u državi. == Geografija == Nalazi se na zapadu države, u centru industrijske oblasti [[Rur]], jednog od najvećih urbanih područja u Evropi koje obuhvata 11 gradova i 4 distrikta sa oko 5,3 miliona stanovnika. Granice grada se protežu dužinom od 57&nbsp;km a veći dio grada se prostire sjeverno od rijeke Rur. Rijeka Rur formira jezero Baldeney a koje datira iz perioda 1931. do 1933. godine kada je nekoliko hiljada nezaposlenih rudara primitivnim oruđem iskopalo prostor koji je popunila voda rijeke Rur. Općenito, velika područja južno od rijeke Rur (uključujući predgrađe Schuir i Kettwig) su u velikoj mjeri pokrivena zelenilom i često se navode kao primjeri ruralnih sredina u inače relativno gusto naseljenom centralnom području Rura. Prema podacima Saveznog zavoda za statistiku u Njemačkoj, Essen je sa 9,2% zelenih površina najzeleniji grad u Sjevernoj Rajni-Vestfaliji<ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-125300649.html|title=Kommunen: Der Tausendfüßler|date=oktobar 2014|work=[[Der Spiegel]]|access-date=28. 8. 2018}}</ref> i treći najzeleniji grad u Njemačkoj.<ref>{{cite web|url=https://www.handelsblatt.com/panorama/reise-leben/top-ten-das-sind-deutschlands-gruenste-staedte/4369498.html|title=Top ten: Das sind Deutschlands grünste Städte|website=www.handelsblatt.com|access-date=28. 8. 2018|archive-date=30. 4. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170430163200/http://www.handelsblatt.com/panorama/reise-leben/top-ten-das-sind-deutschlands-gruenste-staedte/4369498.html|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [https://www.essen.de/aktuell/portalaktuell.de.html Službena stranica grada] {{commonscat|Hamburg}} {{Gradovi u Njemačkoj}} [[Kategorija:Essen]] [[Kategorija:Gradovi u Sjevernoj Rajni-Vestfaliji]] 2rer7zx4g61q9ibmglzypxbgf0irovd 0 435469 3836872 3341856 2026-04-24T04:42:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836872 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država na takmičenju | IAAF = FRA | atletski_savez = [[Atletski savez Francuske|Fédération française d'athlétisme (FFA)]] | godina = 2017. | datum_početka = 4. august | datum_završetka = 13. august | takmičenje_dativ = Svjetskom prvenstvu u atletici | link_ka_takmičenju = | lokacija_dativ = [[London]]u, [[UK]] | sportovi = | discipline = 29 | takmičenja = | takmičari = 55 | takmičari_muškarci = 33 | takmičari_žene = 22 | službenici = | zlato = 3 | srebro = 0 | bronza = 2 | plasman = 4 | početna_godina = 1983 | učešća = auto | također_pogledajte = | veb-sajt = {{URL|athle.fr}} }} '''[[Francuska|Francusku]]''' je na [[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017.|Svjetskom prvenstvu u atletici 2017.]] u [[London]]u od 4. do 13. augusta 2017. predstavljalo 55 sportista u 29 disciplina.<ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/competitions/iaaf-world-championships/iaaf-world-championships-london-2017-5151/country/all |title=Spisak atletičara i atletičarki učesnika SPA 2017. |work=IAAF.org |access-date=20. 10. 2017 }}{{Mrtav link}}</ref> Ukupno su osvojili 5 medalja: 3 zlatne i 2 bronzane. == Medalje == {|class=wikitable style=font-size:90% width=60% !Medalja !Takmičar/ka !Disciplina !Datum |- |{{gold medal}} |[[Pierre-Ambroise Bosse]] |[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 800 m (muškarci)|800 metara (M)]] |8. august |- |{{gold medal}} |[[Kévin Mayer]] |[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - desetoboj|Desetoboj]] |12. august |- |{{gold medal}} |[[Yohann Diniz]] |[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - brzo hodanje na 50 km (muškarci)|Brzo hodanje na 50 km (M)]] |13. august |- |{{bronze medal}} |[[Renaud Lavillenie]] |[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - skok s motkom (muškarci)|Skok s motkom (M)]] |8. august |- |{{bronze medal}} |[[Mélina Robert-Michon]] |[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - bacanje diska (žene)|Bacanje diska (Ž)]] |13. august |} == Rezultati == === Muškarci === ;Trkačke discipline {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan=2|Atletičar !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Polufinale !colspan=2|Finale !rowspan=2|{{Tooltip|<nowiki>Ref.</nowiki>|Reference}} |- |-style="font-size:95%" !Rezultat !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} !Rezultat !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} !Rezultat !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} |- |-align=center |align=left|[[Jimmy Vicaut]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 100 m (muškarci)|100 metara]] |10.15 |15. '''{{AthAbbr|Q}}''' |10.09 |6. '''{{AthAbbr|q}}''' |10.08 |6. |<ref>{{cite web |title=100 Metres Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-100-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date= 21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=100 Metres Men − Semi-Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-100-M-sf----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=100 Metres Men − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-100-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Jeffrey John (athlete)|Jeffrey John]] |align=left rowspan=2|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 200 m (muškarci)|200 metara]] |20.66 |30. |colspan=4 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |rowspan=2|<ref>{{cite web |title=200 Metres Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-200-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=200 Metres Men − Semi-Final − Resutls |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-200-M-sf----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Christophe Lemaitre]] |20.40 |12. '''{{AthAbbr|Q}}''' |20.30 |9. |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |- |-align=center |align=left|[[Teddy Atine-Venel]] |align=left rowspan=2|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 400 m (muškarci)|400 metara]] |45.90 |30. |colspan=4 rowspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |rowspan=2|<ref>{{cite web |title=400 Metres Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-400-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Mamoudou Hanne]] |45.89 |29. |- |-align=center |align=left|'''[[Pierre-Ambroise Bosse]]''' |align=left rowspan=2|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 800 m (muškarci)|800 metara]] |1:47.25 |29. '''{{AthAbbr|Q}}''' |1:45.63 |4. '''{{AthAbbr|q}}''' |1:44.67 '''{{AthAbbr|SB}}''' |{{gold1}} |rowspan=2|<ref>{{cite web |title=800 Metres Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-800-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=800 Metres Men − Semi-Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-800-M-sf----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=800 Metres Men − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-800-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Samir Dahmani]] |1:48.62 |36. |colspan=4 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |- |-align=center |align=left|[[Mahiedine Mekhissi-Benabbad]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 1500 m (muškarci)|1500 metara]] |3:46.17 |30. |colspan=4 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |<ref>{{cite web |title=1500 Metres Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-1500-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Garfield Darien]] |align=left rowspan=2|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 110 m s preponama|110 m s preponama]] |13.36 |7. '''{{AthAbbr|Q}}''' |13.17 |2. '''{{AthAbbr|Q}}''' |13.30 |4. |rowspan=2|<ref>{{cite web |title=110 Metres Hurdles Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-110H-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=110 Metres Hurdles Men − Semi-Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-110H-M-sf----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=110 Metres Hurdles Men − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-110H-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Aurel Manga]] |13.58 |24. |colspan=4 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |- |-align=center |align=left|[[Victor Coroller]] |align=left rowspan=3|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 400 m s preponama (muškarci)|400 m s preponama]] |50.00 |23. '''{{AthAbbr|q}}''' |55.69 |21. |colspan=2 rowspan=3 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |rowspan=3|<ref>{{cite web |title=400 Metres Hurdles Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-400H-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=400 Metres Hurdles Men − Semi-Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-400H-M-sf----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Mamadou Kassé Hanne]] |49.34 |3. '''{{AthAbbr|Q}}''' |50.35 |17. |-align=center |align=left|[[Ludvy Vaillant]] |49.49 |9. '''{{AthAbbr|Q}}''' |49.95 |15. |- |-align=center |align=left|[[Mahiedine Mekhissi-Benabbad]] |align=left rowspan=2 |[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 3000 m s preprekama (muškarci)|3000 m s preprekama]] |8:22.83 |6. '''{{AthAbbr|Q}}''' |colspan=2 rowspan=2 {{n/a}} |8:15.80 |4. |rowspan=2|<ref>{{cite web |title=3000 Metres Steeplechase Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-3KSC-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=3000 Metres Steeplechase Men − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-3KSC-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Yoann Kowal]] |8:20.60 |3. '''{{AthAbbr|Q}}''' |8:34.53 |13. |- |-align=center |align=left|[[Stuart Dutamby]]<br>[[Jimmy Vicaut]]<br>[[Mickaël-Méba Zeze]]<br>[[Christophe Lemaitre]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 4 x 100 m (muškarci)|Štafeta 4 x 100 m]] |38.03 '''{{AthAbbr|SB}}''' |4. '''{{AthAbbr|Q}}''' |colspan=2 {{n/a}} |38.48 |5. |<ref>{{cite web |title=4x100 Metres Relay Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X1-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=4x100 Metres Relay Men − Final− Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X1-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017 |archive-date=14. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814101910/https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X1-M-f----.RS6.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Ludvy Vaillant]]<br>[[Thomas Jordier]]<br>[[Mamoudou Hanne]]<br>[[Teddy Atine-Venel]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 4 x 400 m (muškarci)|Štafeta 4 x 400 m]] |3:00.93 |5. '''{{AthAbbr|q}}''' |colspan=2 {{n/a}} |3:01.79 |8. |<ref>{{cite web |title=4x400 Metres Relay Men − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X4-M-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=4x400 Metres Relay Men − Final− Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X4-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Kévin Campion (atletičar)|Kevin Campion]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - brzo hodanje na 20 km (muškarci)|Brzo hodanje na 20 km]] |colspan=4 {{n/a}} |1:21:46 |24. |<ref>{{cite web |title=20 Kilometres Race Walk Men − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-20KR-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|'''[[Yohann Diniz]]''' |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - brzo hodanje na 50 km (muškarci)|Brzo hodanje na 50 km]] |colspan=4 {{n/a}} |3:33:12 '''{{AthAbbr|CR}}''' |{{gold1}} |<ref>{{cite web |title=50 Kilometres Race Walk Men − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-50KR-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |} ;Tehničke discipline {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan=2|Atletičar !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Finale !rowspan=2|{{Tooltip|<nowiki>Ref.</nowiki>|Reference}} |- |-style="font-size:95%" !Rezultat ({{tooltip|m|Metar}}) !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} !Rezultat ({{tooltip|m|Metar}}) !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} |- |-align=center |align=left|[[Axel Chapelle]] |align=left rowspan=4|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - skok s motkom (muškarci)|Skok s motkom]] |5,70 |5. '''{{AthAbbr|q}}''' |5,65 |6. |rowspan=4|<ref>{{cite web |title=Pole Vault Men − Qualification − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-PV-M-q----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Pole Vault Men − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-PV-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|'''[[Renaud Lavillenie]]''' |5,70 |1. '''{{AthAbbr|q}}''' |5,89 '''{{AthAbbr|SB}}''' |{{bronze3}} |-align=center |align=left|[[Valentin Lavillenie]] |5,60 |14. |colspan=2 rowspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |-align=center |align=left|[[Kévin Menaldo]] |5,45 |22. |- |-align=center |align=left|[[Benjamin Compaoré]] |align=left rowspan=3|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - troskok (muškarci)|Troskok]] |16,46 |21. |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |rowspan=3|<ref>{{cite web |title=Triple Jump Men − Qualification − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-TJ-M-q----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Triple Jump Men − Final − Results|url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-TJ-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Jean-Marc Pontvianne]] |16,78 |9. '''{{AthAbbr|q}}''' |16,79 |8. |-align=center |align=left|[[Melvin Raffin]] |16,18 |24. |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |- |-align=center |align=left|[[Lolassonn Djouhan]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - bacanje diska (muškarci)|Bacanje diska]] |63,21 |13. |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirao}} |<ref>{{cite web |title=Discus Throw Men − Qualification − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-DT-M-q----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Quentin Bigot]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - bacanje kladiva (muškarci)|Bacanje kladiva]] |76,11 |3. '''{{AthAbbr|Q}}''' |77,67 |4. |<ref>{{cite web |title=Hammer Throw Men − Qualification − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-HT-M-q----.RS6.pdf|website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Hammer Throw Men − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-HT-M-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |} ;Kombinacije – [[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - desetoboj|desetoboj]] {| class="wikitable" style="font-size:90%" !Atletičar ! !{{Abbr|100 m|100 metara}} !{{Abbr|SuD|Skok u dalj}} !{{Abbr|B. kug.|Bacanje kugle}} !{{Abbr|SuV|Skok u vis}} !{{Abbr|400 m|400 metara}} !{{Abbr|110H|110 metara s preponama}} !{{Abbr|BD|Bacanje diska}} !{{Abbr|SsM|Skok s motkom}} !{{Abbr|B. kop.|Bacanje koplja}} !{{Abbr|1500 m|1500 metara}} !Finale !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} !{{Tooltip|<nowiki>Ref.</nowiki>|Reference}} |- |-align=center |rowspan=2 align=left|[[Bastien Auzeil]] !style=font-size:95%|Rezultat |11.35 '''{{AthAbbr|SB}}''' |6,87 |15,23 |1,96 |50.36 '''{{AthAbbr|SB}}''' |14.59 '''{{AthAbbr|SB}}''' |46,86 |4,80 |60,80 |4:39.80 '''{{AthAbbr|SB}}''' |rowspan=2|7922 '''{{AthAbbr|SB}}''' |rowspan=2|15. |rowspan=4|<ref>{{cite web |title=Decathlon − Final Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-1500-M-u--0--.RS2.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center !style=font-size:95%|Bodovi |784 |783 |804 |767 |798 |900 |805 |849 |750 |682 |-align=center |rowspan=2 align=left|'''[[Kévin Mayer]]''' !style=font-size:95%|Rezultat |10.70 '''{{AthAbbr|PB}}''' |7,52 |15,72 '''{{AthAbbr|SB}}''' |2,08 |48.26 '''{{AthAbbr|PB}}''' |13.75 '''{{AthAbbr|PB}}''' |47,14 |5,10 |66,10 |4:36.73 '''{{AthAbbr|SB}}''' |rowspan=2|8768 '''{{AthAbbr|WL}}''' |rowspan=2|{{gold1}} |-align=center !style=font-size:95%|Bodovi |929 |940 |834 |878 |897 |1007 |811 |941 |830 |701 |} === Žene === ;Trkačke discipline {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan=2|Atletičarka !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Polufinale !colspan=2|Finale !rowspan=2|{{Tooltip|<nowiki>Ref.</nowiki>|Reference}} |- |-style="font-size:95%" !Rezultat !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} !Rezultat !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} !Rezultat !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} |- |-align=center |align=left|[[Orphée Neola]] |align=left rowspan=2|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 100 m (žene)|100 metara]] |11.58 |33. |colspan=4 rowspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirala}} |rowspan=2|<ref>{{cite web |title=100 Metres Women − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-100-W-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Carolle Zahi]] |11.41 |28. |- |-align=center |align=left|[[Estelle Raffai]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 200 m (žene)|200 metara]] |23.72 |33. '''{{AthAbbr|Q}}''' |23.45 |22. |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirala}} |<ref>{{cite web |title=200 Metres Women − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-200-W-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=200 Metres Women − Semi-Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-200-W-sf----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Elea-Mariama Diarra]] |align=left rowspan=2|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 400 m (žene)|400 metara]] |52.06 |22. |colspan=4 rowspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirala}} |rowspan=2|<ref>{{cite web |title=400 Metres Women − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-400-W-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |-align=center |align=left|[[Déborah Sananes]] |52.50 |31. |- |-align=center |align=left|[[Maeva Danois]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 3000 m s preprekama (žene)|3000 m s preprekama]] |9:49.21 |24. |colspan=2 {{n/a}} |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirala}} |<ref>{{cite web |title=3,000 Metres Steeplechase Women − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-3KSC-W-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Orlann Ombissa-Dzangue]]<br>[[Ayodelé Ikuesan]]<br>[[Maroussia Paré]]<br>[[Carolle Zahi]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 4 x 100 m (žene)|Štafeta 4 x 100 m]] |42.92 '''{{AthAbbr|SB}}''' |9. |colspan=2 {{n/a}} |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirala}} |<ref>{{cite web |title=4x100 Metres Relay Women − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X1-W-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Estelle Perrossier]]<br>[[Déborah Sananes]]<br>[[Agnès Raharolahy]]<br>[[Elea-Mariama Diarra]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - 4 x 400 m (žene)|Štafeta 4 x 400 m]] |3:27.59 '''{{AthAbbr|SB}}''' |8. '''{{AthAbbr|q}}''' |colspan=2 {{n/a}} |3:26.56 '''{{AthAbbr|SB}}''' |4. |<ref>{{cite web |title=4x400 Metres Relay Women − Heats − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X4-W-h----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=4x400 Metres Relay Women − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X4-W-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |} ;Tehničke discipline {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan=2|Atletičarka !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Kvalifikacije !colspan=2|Finale !rowspan=2|{{Tooltip|<nowiki>Ref.</nowiki>|Reference}} |- |-style="font-size:95%" !Rezultat ({{tooltip|m|Metar}}) !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} !Rezultat ({{tooltip|m|Metar}}) !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} |- |-align=center |align=left|[[Ninon Guillon-Romarin]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - skok s motkom (žene)|Skok s motkom]] |4,20 |20. |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirala}} |<ref>{{cite web |title=Pole Vault Women − Qualification − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-PV-W-q----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Jessica Cérival]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - bacanje kugle (žene)|Bacanje kugle]] |16,56 |24. |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirala}} |<ref>{{cite web |title=Shot Put Women − Qualification − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-SP-W-q----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Jeanine Assani Issouf]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - troskok (žene)|Troskok]] |13,87 |18. |colspan=2 {{n/a|Nije se kvalificirala}} |<ref>{{cite web |title=Triple Jump Women − Qualification − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-TJ-W-q----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|'''[[Mélina Robert-Michon]]''' |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - bacanje diska (žene)|Bacanje diska]] |63,97 '''{{AthAbbr|SB}}''' |4. '''{{AthAbbr|Q}}''' |66,21 '''{{AthAbbr|SB}}''' |{{bronze3}} |<ref>{{cite web |title=Discus Throw Women − Qualification − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-DT-W-q----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Discus Throw Women − Final − Results|url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-DT-W-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center |align=left|[[Alexandra Tavernier]] |align=left|[[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - bacanje kladiva (žene)|Bacanje kladiva]] |72,69 '''{{AthAbbr|SB}}''' |6. '''{{AthAbbr|Q}}''' |66,31 |12. |<ref>{{cite web |title=Hammer Throw Women − Qualification − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-HT-W-q----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Hammer Throw Women − Final − Results |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-HT-W-f----.RS6.pdf |website=IAAF.org |access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |} ;Kombinacije – [[Svjetsko prvenstvo u atletici 2017 - sedmoboj|sedmoboj]] {| class="wikitable" style="font-size:90%" !Atletičarka ! !{{Abbr|100H|100 metara s preponama}} !{{Abbr|SuV|Skok u vis}} !{{Abbr|B. kug|Bacanje kugle}} !{{Abbr|200 m|200 metara}} !{{Abbr|SuD|Skok u dalj}} !{{Abbr|B. kop.|Bacanje koplja}} !{{Abbr|800 m|800 metara}} !Finale !{{Tooltip|<nowiki>Poz.</nowiki>|Pozicija}} !{{Tooltip|<nowiki>Ref.</nowiki>|Reference}} |- |-align=center |rowspan=2 align=left|[[Antoinette Nana Djimou]] !style=font-size:95%|Rezultat |13.46 |1,71 |14,61 |25.17 |6,05 |44,94 |2:21.14 '''{{AthAbbr|SB}}''' |rowspan=2|6064 |rowspan=2|16. |rowspan=2|<ref name=FinalResults>{{cite web|title=Heptathlon − Final Results|url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-800-W-u--0--.RS2.pdf|website=IAAF.org|access-date=21. 10. 2017}}</ref> |- |-align=center !style=font-size:95%|Bodovi |1056 |867 |835 |871 |865 |762 |808 |} == Također pogledajte == * [[Francuska na svjetskim prvenstvima u atletici]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [https://www.iaaf.org/home Zvanična stranica Međunarodnog atletskog saveza] * [http://www.athle.fr Zvanična stranica atletskog saveza Francuske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811193611/http://www.athle.fr/ |date=11. 8. 2014 }} {{Države na SP u atletici 2017.}} [[Kategorija:Države na SP u atletici 2017.]] [[Kategorija:Francuska na SP u atletici|2017]] ltvhrhkcrgwvl02pgv0wkcl9gi0v3nt 0 443953 3836812 3808691 2026-04-23T17:21:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836812 wikitext text/x-wiki {{Infokutija skijaš | ime = Elvedina Muzaferija | slika = | veličina_slike = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1999|8|20}} | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | visina = 168 cm | težina = 62 kg <!-- ** Karijera ** --> | klub = "ZE-2010" | skije = [[Atomic (kompanija)|Atomic]] | takmiči_se_za = {{ZD|BIH}} [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] <!-- ** Svjetski kup ** --> | sezone = 8 ([[Svjetski kup u alpskom skijanju 2016/2017.|2017]]–) | pobjede = | pobjednička_postolja = | aktualizirano = 15. 3. 2025. }} '''Elvedina Muzaferija''' [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]].<ref name="FIS">{{Cite web |url=https://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=AL&fiscode=715171 |title= Biografija na sajtu FIS-a |access-date=18. 2. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206190327/https://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=AL&fiscode=715171 |archive-date=6. 2. 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sportsport.ba/zimski-sportovi/elvedina-muzaferija-ostvarila-rezultat-sezone-u-europa-cupu/351793|title=Elvedina Muzaferija ostvarila rezultat sezone u Europa cupu|website=SportSport.ba|language=bs-BA|access-date=16. 2. 2020}}</ref> == Biografija == Članica je Skijaškog kluba "ZE-2010". U kategoriji juniora u skijaškim takmičenja [[FIS]]-a učestvuje od 2015. Nastupila je na [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] u disciplinama [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – slalom (žene)|slalom]], [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – superveleslalom (žene)|superveleslalom]] i [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – veleslalom (žene)|veleslalom]]. Na otvaranju [[ZOI 2018.|Zimskih olimpijskih igara 2018.]] u [[Pyeongchang]]u, u [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]], [[Spisak nosilaca zastave Bosne i Hercegovine na Olimpijskim igrama|nosila je]] [[Zastava Bosne i Hercegovine|zastavu]] [[Bosna i Hercegovina na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Bosne i Hercegovine]]. Prva je takmičarka u historiji Bosne i Hercegovine koja se pojavila na startu Svjetskog kupa u brzim disciplinama. Bilo je to u [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]] u spustu, gdje je zauzela 45. i 46. mjesto.<ref>{{Cite web|url=https://sport.avaz.ba/ostali-sportovi/455268/elvedina-muzaferija-prva-bh-skijasica-koja-je-vozila-spust-bilo-me-malo-strah|title=Elvedina Muzaferija, prva bh. skijašica koja je vozila spust: Bilo me malo strah|website=[[Dnevni avaz|Avaz.ba]]|language=bs-BA|access-date=13. 11. 2019}}</ref> U Evropskom kupu najbolji plasman ostvarila je 16. februara 2020. u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], u [[Švicarska|Švicarskoj]], gdje je zauzela 10. mjesto u superveleslalomu. Osvajanjem 29. mjesta u kombinaciji u Altenmarkt-Zauchensseu, u [[Austrija|Austriji]], postala je prva skijašica iz Bosne i Hercegovine koja je osvojila bodove,<ref>{{Cite web|url=https://sportsport.ba/zimski-sportovi/elvedina-muzaferija-osvojila-prve-bodove-u-svjetskom-kupu/347707|title=Elvedina Muzaferija osvojila prve bodove u Svjetskom kupu|website=SportSport.ba|language=bs-BA|access-date=20. 12. 2020}}</ref> uprkos izostanku podrške Skijaškog saveza BiH.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/sport/zimski-sportovi/muzaferija-za-radiosarajevoba-kada-bi-imala-vecu-pomoc-saveza-za-bih-bi-se-jos-culo/363761|title=Muzaferija: Kada bi imala veću pomoć Saveza, BiH bih donijela više bodova|author=A. Sokolović |publisher= [[Radio Sarajevo]]|access-date=20. 12. 2020}}</ref> Prva je bosanskohercegovačka sportistica koja je ispunila normu za [[Zimske olimpijske igre u Pekingu 2022]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visoko-rtv.ba/elvedina-muzaferija-prva-ispunila-normu-za-zimske-olimpijske-igre-u-pekingu/|title=Elvedina Muzaferija prva ispunila normu za Zimske olimpijske igre u Pekingu|last=Redakcija|date=19. 12. 2020|website=RTV Visoko|language=bs-BA|access-date=20. 12. 2020|archive-date=6. 4. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406232816/https://www.visoko-rtv.ba/elvedina-muzaferija-prva-ispunila-normu-za-zimske-olimpijske-igre-u-pekingu/|url-status=dead}}</ref> Dana 17. februara 2024. ostvarila je rezultat karijere u Svjetskom kupu osvojivši četvrto mjesto u spustu u Crans-Montani, zaostavši 11 stotinki za trećeplasiranom [[Lara Gut-Behrami|Larom Gut-Behrami]].<ref>{{cite web |url= https://balkans.aljazeera.net/news/sports/2024/2/17/historijsko-cetvrto-mjesto-elvedine-muzaferije-u-svjetskom-kupu |title= Historijsko četvrto mjesto Elvedine Muzaferije u Svjetskom kupu |publisher= [[Al Jazeera Balkans]] |date= 17. 2. 2024 |access-date= 17. 2. 2024}}</ref> Dvije sedmice kasnije u superveleslalomu u [[Kvitfjell]]u bila je deveta, što joj je najbolji plasman u karijeri u toj disciplini.<ref>{{cite web |url= https://www.klix.ba/sport/skijanje/elvedina-muzaferija-osvojila-deveto-mjesto-u-norveskom-kvitfjellu/240302041 |title= Elvedina Muzaferija osvojila deveto mjesto u norveškom Kvitfjellu |website= [[klix.ba]] |date= 2. 3. 2024 |access-date= 2. 3. 2024}}</ref> == Rezultati == === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%;" ! rowspan="2" |Disciplina ! rowspan="2" |Utrke ! rowspan="2" |Top 30 ! rowspan="2" |Top 15 ! rowspan="2" |Top 5 ! rowspan="2" |Postolja ! colspan="4" |Najbolji rezultat |- !Datum !Lokacija !Staza !Pozicija |- | align="center" |[[Slalom]] | align="center" |3 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="left" |3. 1. 2018. | align="left" |{{ZD|HRV}} [[Zagreb]] | align="center" |[[Crveni spust]] |49. |- | align="center" |[[Veleslalom]] | align="center" |2 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="left" |29. 12. 2017. | align="left" |{{ZD|AUT}} [[Lienz]] | align="center" |[[Schlossberg (skijaška staza)|Schlossberg]] |53. |- | align="center" |[[Superveleslalom|Super-G]] | align="center" |34 | align="center" |7 | align="center" |3 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="left" |2. 3. 2024. | align="left" |{{ZD|NOR}} [[Kvitfjell]] | align="center" |[[Olympiabakken]] |9. |- | align="center" |[[Spust]] | align="center" |41 | align="center" |8 | align="center" |0 | align="center" |1 | align="center" |0 | align="left" |17. 2. 2024. | align="left" |{{ZD|ŠVI}} [[Crans-Montana]] | align="center" |[[Mont Lachaux]] |4. |- | align="center" |[[Alpska kombinacija|Kombinacija]] | align="center" |2 | align="center" |2 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="left" |23. 2. 2020. | align="left" |{{ZD|ŠVI}} [[Crans-Montana]] | align="center" |[[Mont Lachaux]] |22. |- | align="center" |'''Ukupno''' | align="center" |'''82''' | align="center" |'''17''' | align="center" |'''3''' | align="center" |'''1''' | align="center" |'''0''' | colspan="4" bgcolor="#DCDCDC" | |} * {{small|Ažurirano: 2. 3. 2025.}} === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" width="60%" |- style="background-color:#369; color:white;" |rowspan="2" colspan="1" width="5%"|'''Godina''' |- style="background-color:#4180be; color:white;" | width="7%"|Starost | width="7%"|Slalom | width="7%"|Veleslalom | width="7%"|Super-G | width="7%"|Spust | width="7%"|Kombinacija | width="7%"|Timski |- style="background-color:#8CB2D8; color:white;" |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2017.|2017.]] || ''17'' || 55. || Nije završila || — || — || — || — |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2019.|2019.]] || ''19'' || colspan=6| ''Nije učestvovala'' |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021.|2021.]] || ''21'' || — || — || 38. || 25. || 16. ||— |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2023.|2023.]] || ''23'' || — || — || 25. || 20. || 15. ||— |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2025.|2025.]] || ''25'' || — || Nije završila || 27. || 23. || 22.{{efn|Pojedinačna kombinacija zamijenjena je ekipnom.}} ||— |} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan=2|OI !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Prva vožnja !colspan=2|Druga vožnja !colspan=2|Ukupno |-style="font-size:95%" !Vrijeme !Pozicija !Vrijeme !Pozicija !Vrijeme !Pozicija |-align=center |align=left rowspan=3|[[Zimske olimpijske igre 2018.|ZOI 2018.]] |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – slalom (žene)|Slalom]] |colspan=6|{{abbr|DNF|Nije završila}} |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – superveleslalom (žene)|Superveleslalom]] |colspan=4 {{n/a}} |1:27.97 |42. |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – veleslalom (žene)|Veleslalom]] |1:19.33 |49. |1:15.57 |44. |2:34.90 |44. |-align=center |align=left rowspan=3|[[Zimske olimpijske igre 2022.|ZOI 2022.]] |align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – superkombinacija (žene)|Kombinacija]] |1:35.89 |20. |colspan=4|{{abbr|DNF|Nije završila}} |-align=center |align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – spust (žene)|Spust]] |colspan=4 {{N/A}} |colspan=2|{{abbr|DNF|Nije završila}} |-align=center |align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – superveleslalom (žene)|Superveleslalom]] |colspan=4 {{N/A}} |1:15.79 |25. |} == Također pogledajte == * [[Bosna i Hercegovina na svjetskim prvenstvima u alpskom skijanju]] * [[Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama]] == Napomene == {{Notelist}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=al&competitorid=202989&type=result Svi rezultati Elvedine Muzaferije] na sajtu [[FIS]]-a * [https://www.facebook.com/elvedinamuzaferija Službeni profil] na [[Facebook]]u * [https://balkans.aljazeera.net/program/oni-pobjeduju/2024/2/20/elvedina-muzaferija-oni-pobjedjuju Razgovor s Elvedinom Muzaferijom], serijal ''Oni pobjeđuju'', [[Al Jazeera Balkans]], 20. 2. 2024. {{S-start}} {{Redoslijed |prije = [[Žana Novaković]] |naslov = [[Spisak nosilaca zastave Bosne i Hercegovine na Olimpijskim igrama|Nositeljica]] [[Zastava Bosne i Hercegovine|zastave]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]<br/>na [[Zimske olimpijske igre|Zimskim olimpijskim igrama]]: <br/> [[Zimske olimpijske igre 2018.|Pyeongchang 2018.]]<br/>[[Zimske olimpijske igre 2022.|Peking 2022.]]<br/>[[Zimske olimpijske igre 2026.|Milano / Cortina 2026.]] |poslije = ''bit će određeno'' }} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Muzaferija, Elvedina}} [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački skijaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački alpski skijaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački olimpijci u alpskom skijanju]] [[Kategorija:Alpski skijaši na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Alpski skijaši na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Alpski skijaši na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] dkmu1c8n87itp1gfl0h4o0bk4v5v6ps 0 445051 3836862 3511226 2026-04-24T00:58:48Z Tulum387 155909 3836862 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Crkva svetog Petra i Pavla | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = | vrsta_karte = | veličina_karte = | reljef_karte = | opis_karte = | lokacija = Tešanj | geografska_širina = | geografska_dužina = | religijska_pripadnost = [[Rimokatoličanstvo]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | provincija = | teritorija = | distrikt = | sektor = | okrug = | općina = | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = | oznaka_baštine = [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]] | vodstvo = | zaštitnik = sv. Petar i Pavle | web_stranica = | organisational_status = | arhitekt = Josip Vancaš | arhitektonski_tip = [[Crkva]] | arhitektonski_stil = Historicizam | osnivač = | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = sjever-jug | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1910. god | troškovi_gradnje = | kapacitet = | dužina = 20,60 m | širina = 8,60 m | širina_srednje_lađe_crkve = | visina_maks = | broj_kupola = | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = | visina_munare = | broj_tornjeva = 1 | visina_tornja = | materijali = [[Cigla]] | nrhp = | dodano = | refbroj = | označen = | oznaka1_službenoime = | oznaka1_tip = | oznaka1_kriterij = | oznaka1_datum = | uklonjeno1_datum = }} '''Crkva svetog Petra i Pavla u Tešnju''' katolička je crkva u [[Vrhbosanska nadbiskupija|Vrhbosanskoj nadbiskupiji]], općina [[Tešanj]], [[Bosna i Hercegovina]]. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 1. do 3. februara 2016. godine, donijela je odluku: Historijska građevina – Katolička crkva sv. Petra i Pavla u Tešnju proglašava se za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Crkva">{{Cite web|url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=4|title= Crkva sv. Petra i Pavla|work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|access-date= 24. 9. 2017}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, [[Amra Hadžimuhamedović]], [[Dubravko Lovrenović]] i [[Ljiljana Ševo]] (predsjedavajuća komisije) == Lokacija == Katolička crkva sv. Petra i Pavla u Tešnju nalazi se na lokalitetu Zvečaj, u podgrađu [[Tešanjska tvrđava|tešanjskog starog grada]], udaljena oko 200 metara istočno od centralne gradske zone. == Historija == Za vrijeme boravka u BiH (1884–1921), na osnovi sačuvane arhivske građe u Nadbiskupskom arhivu u Sarajevu, arhitekta [[Josip Vancaš]] je projektirao, gradio ili dograđivao oko 70 crkava u duhu historicizma, primjenjujući široku lepezu stilova: [[Gotika|neogotiku]] , [[Renesansa|neorenesansu]] , neoromaniku , neobarok ili kombinaciju ovih stilova. Godine 1910. projektovao je i crkvu sv. Petra i Pavla u Tešnju. Djelomično obnovljena je 1973. godine, a u periodu 1998–2002. godine je izvršena njena detaljna obnova. == Opis == Crkva je jednobrodna, i predstavlja eklektičko ostvarenje u kombinaciji neoromaničkog i neogotičkog duha, gabaritnih tlocrtnih mjera oko 20,60 × 8,60 metara. Ulazna fasada naglašena je tornjem osnove oko 4 × 4{{razmak}}m i visine tornja do završnog profiliranog vijenca 13 metara. U dispozicionom smislu toranj polovinom svoga plašta je izbačen u odnosu na ravan ulazne (sjeverne) fasade. Krov tornja, na čijem vrhu je postavljen metalni križ visine oko 2,70 metara, ima oblik jednostavne četvorostrane [[Piramida|piramide]] izvedene sa zalomljenjenjem i proširenjem krovnih ploha u donjoj zoni piramide. Ovaj zvonik je stilski najbliži Vancaševim zvonicima sarajevske Katedrale. Iznad ulaznog portala nalazi se detalj kao fasadni ukras u formi reljefa, dimenzija 40&nbsp;cm širine, koji simbolizira oko Božije. Oko, bez uobičajenog prikaza zraka, smješteno je unutar trougla, što je uobičajen ikonografski prikaz i predstavljeno je izraženom plavom i crnom bojom na krajevima. Oko prikazano na ovaj način simbol je Božije sveprisutnosti i svevidljivosti. == Literatura == * [[Mirza Hasan Ćeman]], Urbana antropologija Tešnja: 1461–1878, Tešanj: Centar za kulturu, 2006, str. 35–42. * Jela Božić, Arhitekt Josip pl. Vancaš; Značaj i doprinos arhitekturi Sarajeva u periodu Austrougarske uprave : Doktorska disertacija / Univerzitet u Sarajevu, Arhitektonski fakultet, 1989, str. 35–36. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://zupajelah.ba/?page_id=43 Župa Jelah] [[Kategorija:Crkve u Tešnju]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Tešnju]] [[Kategorija:Rimokatoličke crkve u Bosni i Hercegovini|T]] [[Kategorija:Vrhbosanska nadbiskupija]] bndjkwk0yi3jo8msa4thutyjzjccz88 0 447115 3836768 3624962 2026-04-23T12:23:04Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3836768 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj na sportskom takmičenju | događaj = Pojedinačno 10 km (žene) | takmičenje_dativ = Svjetskom prvenstvu u biatlonu 1984. | slika = Biathlon_pictogram.svg | veličina_slike = 150px | opis_slike = | lokacija = [[Chamonix]], {{ZID|Francuska}} | datum = 29. februar 1984. | takmičari = 35 | države = 12 | zlato = [[Venera Černjišova]] | zlatoNOK = SSSR | srebro = [[Ljudmila Zabolotnja]] | srebroNOK = SSSR | bronza = [[Tatjana Briljina]] | bronzaNOK = SSSR | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1985 – 10 km (žene)|1985.]] }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1984}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1984.}} '''Utrka u [[Biatlon#Discipline|pojedinačnoj konkurenciji]] na 10&nbsp;km''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1984.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 1984.]] za žene održala se [[29. februar]]a 1984. u [[Francuska|francuskom]] gradu [[Chamonix]]u. <ref>{{cite web|url=http://skisport365.com/skiskyting/resultat.php?lop=697&k=F |title=Chamonix |publisher= |author= |access-date=9. 7. 2018 |date= 9. 7. 2018|language=en}}</ref> == Države učesnice == {{Div col|3}} * {{ZID|Australija}} <small>(1)</small> * {{ZID|Austrija}} <small>(1)</small> * {{ZID|Bugarska|1971}} <small>(3)</small> * {{ZID|Čehoslovačka}} <small>(2)</small> * {{ZID|Finska}} <small>(4)</small> * {{ZID|Francuska}} <small>(1)</small> * {{ZID|Kanada}} <small>(3)</small> * {{ZID|Mađarska}} <small>(1)</small> * {{ZID|Norveška}} <small>(5)</small> * {{ZID|SAD}} <small>(4)</small> * {{ZID|SSSR}} <small>(5)</small> * {{ZID|Švedska}} <small>(5)</small> {{div col end}} == Rezultati == Nastupilo je ukupno 35 biatlonki iz 12 država. {|class="wikitable" style="text-align:center" !Plasman !! Startni<br>broj !! Ime !! Zaostatak !! Vrijeme !! Promašaji |- | {{gold01}} || 30 ||align=left| {{flagathlete|[[Venera Černjišova]]|SSSR}} || 0 || 44:21.7 || 2+2+0 <small>(4)</small> |- | {{silver02}} || 12 ||align=left| {{flagathlete|[[Ljudmila Zabolotnja]]|SSSR}} || + 09.2 || 44:30.9 || 0+2+1 <small>(4)</small> |- | {{bronze03}} || 6 ||align=left| {{flagathlete|[[Tatjana Briljina]]|SSSR}} || + 28.3 || 44:50.0 || 2+1+1 <small>(4)</small> |- | 4. || 19 ||align=left| {{flagathlete|[[Kaija Parve]]|SSSR}} || + 30.6 ||44:52.3 || 0+3+1 <small>(4)</small> |- | 5. ||18 ||align=left| {{flagathlete|[[Kari Swenson]]|SAD}} || + 01:27.9 ||45:49.6 || 0+1+0 <small>(1)</small> |- | 6. ||4 ||align=left| {{flagathlete|[[Siv Bråten Lunde]]|NOR}} || + 01:28.4 || 45:50.1 || 0+2+0 <small>(2)</small> |- | 7. || 10 ||align=left| {{flagathlete|[[Sanna Grønlid ]]|NOR}} || + 02:26.9 || 46:48.6 ||1+2+1 <small>(4)</small> |- | 8. ||25 ||align=left| {{flagathlete|[[Christine Claude ]]|FRA}} || + 02:45.8 || 47:07.5 || 3+4+2 <small>(9 |- | 9. || 2 ||align=left| {{flagathlete|[[Anna-Lena Fritzon]]|ŠVE}} || + 03:00.7 || 47:22.4 || 1+4+0 <small>(5)</small> |- | 10. || 33 ||align=left| {{flagathlete|[[Anette Bouvin]]|ŠVE}} || + 03:10.8 || 47:32.5 || 3+1+2 <small>(6)</small> |- | 11. || 5 ||align=left| {{flagathlete|[[Ljubov Dupina]]|SSSR}} || + 03:15.8 || 47:37.5 || 2+2+2 <small>(6)</small> |- | 12. || 22 ||align=left| {{flagathlete|[[Gry Østvik]]|NOR}} || + 03:34.4 || 47:56.1 || 1+3+0 <small>(4)</small> |- | 13. || 9 ||align=left| {{flagathlete|[[Aila Flyktman]]|FIN}} || + 03:45.5 ||48:07.2 ||2+1+0 <small>(3)</small> |- | 14. || 3 ||align=left| {{flagathlete|[[Tuija Vuoksiala]]|FIN}} ||+ 03:51.4 || 48:13.1 || 0+2+1 <small>(3)</small> |- | 15. || 1 ||align=left| {{flagathlete|[[Jan Reynolds]]|SAD}} ||+ 03:58.2 || 48:19.9 || 0+1+2 <small>(3)</small> |- | 16. || 27 ||align=left| {{flagathlete|[[Eva Korpela]]|ŠVE}} || + 03:58.4 || 48:20.1 ||0+2+3 <small>(5)</small> |- | 17. || 29 ||align=left| {{flagathlete|[[Mette Mestad]]|NOR}} || + 04:26.2 || 48:47.9 ||2+2+1 <small>(5)</small> |- | 18. || 34 ||align=left| {{flagathlete|[[Jitka Pospichalová]]|ČEH}} || + 04:40.7 ||49:02.4 || 2+1+0 <small>(3)</small> |- | 19. || 8 ||align=left| {{flagathlete|[[Ingeborg Nordmo Krokstad]]|NOR}} || + 04:47.6 ||49:09.3 || 2+4+1 <small>(7 |- | 20. || 24 ||align=left| {{flagathlete|[[Andrea Grossegger]]|AUT}} || + 04:53.2 || 49:14.9 || 1+2+3 <small>(6)</small> |- | 21. || 31 ||align=left| {{flagathlete|[[Aino Kallunki]]|FIN}} || + 04:55.0 || 49:16.7 || 3+0+2 <small>(5)</small> |- | 22. || 20 ||align=left| {{flagathlete|[[Alena Fusková]]|ČEH}} || + 05:10.0 ||49:31.7 || 0+2+1 <small>(3)</small> |- | 23. || 23 ||align=left| {{flagathlete|[[Tuula Ylinen]]|FIN}} || + 05:32.6 || 49:54.3 || 1+3+2 <small>(6)</small> |- | 24. || 14 ||align=left| {{flagathlete|[[Doris Niva]]|ŠVE}} || + 06:04.7 || 50:26.4 || 2+2+2 <small>(6)</small> |- | 25. || 26 ||align=left| {{flagathlete|[[Brigitta Bereczki]]|MAĐ}} || + 06:11.8 || 50:33.5 ||1+2+1 <small>(4)</small> |- | 26. || 16 ||align=left| {{flagathlete|[[Dijana Mihajlova]]|BUG|1971}} || + 06:21.7 || 50:43.4 || 0+0+1 <small>(1)</small> |- | 27. || 11 ||align=left| {{flagathlete|[[Julie Newman]]|SAD}} || + 06:39.7 || 51:01.4 || 2+2+2 <small>(6)</small> |- | 28. || 7 ||align=left| {{flagathlete|[[Maria Schill]]|ŠVE}} || + 06:57.8 || 51:19.5 ||3+1+1 <small>(5)</small> |- | 29. || 32 ||align=left| {{flagathlete|[[Holly Beatie]]|SAD}} || + 07:19.7 || 51:41.4 || 3+2+1 <small>(6)</small> |- | 30. || 21 ||align=left| {{flagathlete|[[Joan Skinstad]]|KAN}} || + 08:42.2 || 53:03.9 || 1+4+3 <small>(8)</small> |- | 31. || 15 ||align=left| {{flagathlete|[[Kerryn Rim]]|AUS}} || + 09:02.2 || 53:23.9 || 1+2+1 <small>(4)</small> |- | 32. || 17 ||align=left| {{flagathlete|[[Petija Nikolova]]|BUG|1971}} || + 10:19.6 || 54:41.3 || 1+3+1 <small>(5)</small> |- | 33. || 35 ||align=left| {{flagathlete|[[Lise Meloche]]|KAN}} ||+ 10:33.8 || 54:55.5 || 4+3+3 <small>(10)</small> |- | 34. || 28 ||align=left| {{flagathlete|[[Valentina Mihajlova]]|BUG|1971}} || + 11:21.5 || 55:43.2 || 3+1+2 <small>(6)</small> |- | 35. || 13 ||align=left| {{flagathlete|[[Celine Giguere]]|KAN}} || + 13:01.4 || 57:23.1 || 4+4+5 <small>(13)</small> |} ==Reference== {{reference}} {{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1984.]] 0ku3v6pwhdvjwqjqxma528fobbac9fa 0 447609 3836976 3769131 2026-04-24T09:50:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836976 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ghil'ad Zuckermann | slika = Zuckermann.jpg | slika_širina = 220px | naslov = Prof. Dr Dr Ghil'ad Zuckermann, 2011 | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|6|1}} | mjesto_rođenja = [[Tel Aviv]], [[Izrael]] | narodnost = [[Izrael]], [[Italija]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], [[Australija]] | polje = [[lingvistika]], [[ugroženi jezici]] | radna_institucija = [[Univerzitet u Cambridgeu]], [[The University of Texas at Austin]], [[Univerzitet u Adelaideu]], [[Churchill College Cambridge]], [[Weizmann Institute of Science]], [[Shanghai Jiao Tong University]], [[The University of Queensland]], [[National University of Singapore]], [[Hebrejski Univerzitet u Jerusalemu]], [[Univerzitet Ben-Gurion u Negevu]] |alma_mater = [[Univerzitet u Cambridgeu]], [[Univerzitet u Oxfordu]], [[Univerzitet u Tel Avivu]], [[United World College of the Adriatic]], [[St Hugh's College Oxford]] }} '''Ghil'ad Zuckermann''' (fon:Gil'''ad''' '''Cu'''kerman, [[hebrejski]]: גלעד צוקרמן) ([[Tel Aviv]], [[Izrael]], 1. juni 1971) (D.Phil., [[Univerzitet u Oxfordu]]; Ph.D., [[Univerzitet u Cambridgeu]]),<ref>[https://www.vividsydney.com/speaker/prof-ghilad-zuckermann Vivid Sydney (Light, Music and Ideas)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618125759/https://www.vividsydney.com/speaker/prof-ghilad-zuckermann |date=18 Juni 2018 }}, Speaker: Prof. Ghil'ad Zuckermann.</ref> [[lingvistika|lingvista]]<ref>[https://www.aljazeera.com/indepth/features/starting-scratch-aboriginal-group-reclaims-lost-language-180626082306196.html Starting from scratch: Aboriginal group reclaims lost language], With the help of a linguistics professor, Barngarla, which has not been spoken for 60 years, is being pieced together, Al Jazeera, John Power, 29. 6. 2018.</ref><ref>[http://www.themonthly.com.au/issue/2014/september/1409493600/anna-goldsworthy/voices-land Voices of the land], In Port Augusta, an Israeli linguist is helping the Barngarla people reclaim their language / Anna Goldsworthy, The Monthly, September 2014.</ref><ref>[https://www.edx.org/bio/ghilad-zuckermann edX], Professor Ghil'ad Zuckermann.</ref> i [[profesor]] lingvistike na Univerzitetu u Adelaideu, [[Južna Australija]], [[Australija]].<ref>[https://adelaidefestivalofideas.com.au/speakers/professor-ghilad-zuckermann/ Adelaide Festival of Ideas], Professor Ghil'ad Zuckermann.</ref><ref>[https://www.pedestrian.tv/news/meet-the-aussie-lumbersexual-on-a-mission-to-make-your-beard-lustrous Meet Ghil'ad Zuckermann, master of 11 languages], Pedestrian TV.</ref> == Djela == === Knjige === * [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790?lang=en&cc=us ''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond''], 2020, Oxford University Press (ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776) * [[w:en:Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'']], 2003, [https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232 Palgrave Macmillan] ({{ISBN|9781403917232}} / {{ISBN|9781403938695}}) * [http://www.zuckermann.org/israelit.html ''Israelit Safa Yafa''], 2008, Am Oved ({{ISBN|978-965-13-1963-1}}) * [http://www.zuckermann.org/guide.html ''Engaging – A Guide to Interacting Respectfully and Reciprocally with Aboriginal and Torres Strait Islander People, and their Arts Practices and Intellectual Property''], 2015 * [http://www.dictionary.barngarla.org/ ''Dictionary of the Barngarla Aboriginal Language of Eyre Peninsula, South Australia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721054108/http://dictionary.barngarla.org/ |date=21. 7. 2018 }}, 2018 * [https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/ijsl.2014.2014.issue-226/ijsl-2014-frontmatter226/ijsl-2014-frontmatter226.pdf ''Jewish Language Contact''] (Special Issue of the ''International Journal of the Sociology of Language'' 226, 2014 * [http://www.cambridgescholars.com/download/sample/58082 ''Burning Issues in Afro-Asiatic Linguistics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200816120017/http://www.cambridgescholars.com/download/sample/58082 |date=16. 8. 2020 }}, 2012 * {{cite book|title=Barngarlidhi Manoo (Speaking Barngarla Together)|publisher=Barngarla Language Advisory Committee|location=Australia|year=2019|url=https://www.adelaide.edu.au/directory/ghilad.zuckermann?dsn=directory.file;field=data;id=41076;m=view}} <br> [https://www.adelaide.edu.au/directory/ghilad.zuckermann?dsn=directory.file;field=data;id=41096;m=view ''Barngarlidhi Manoo'' - PART TWO] === Eseji === * {{cite journal|last1=Zuckermann|first1=Ghil'ad|last2=Quer|first2=Giovanni|last3=Shakuto|first3=Shiori|year=2014|title=Native Tongue Title: Proposed Compensation for the Loss of Aboriginal Languages|journal=Australian Aboriginal Studies|volume=2014/1|pages=55-71|url=http://www.professorzuckermann.com/#!native-tongue-title/cufd}} * {{cite journal|last1=Zuckermann|first1=Ghil'ad|last2=Walsh|first2=Michael|year=2014|title=“Our Ancestors Are Happy!”: Revivalistics in the Service of Indigenous Wellbeing|journal=Foundation for Endangered Languages|volume=XVIII|pages=113-119|url=http://www.professorzuckermann.com/our-ancestors-are-happy-}} * {{cite journal|last1=Zuckermann|first1=Ghil'ad|last2=Walsh|first2=Michael|year=2011|title=Stop, Revive, Survive: Lessons from the Hebrew Revival Applicable to the Reclamation, Maintenance and Empowerment of Aboriginal Languages and Cultures|journal=Australian Journal of Linguistics|volume=31|pages=111–127|url=http://www.zuckermann.org/pdf/Revival_Linguistics.pdf}} * {{cite journal|last1=Zuckermann|first1=Ghil'ad|title=Hybridity versus Revivability: Multiple Causation, Forms and Patterns|journal=Journal of Language Contact|volume=2|pages=40–67|year=2009|url=http://www.zuckermann.org/pdf/Hybridity_versus_Revivability.pdf}} * {{cite journal|last1=Zuckermann|first1=Ghil'ad|title=A New Vision for "Israeli Hebrew": Theoretical and Practical Implications of Analysing Israel's Main Language as a Semi-Engineered Semito-European Hybrid Language|journal=Journal of Modern Jewish Studies|volume=5|pages=57–71|year=2006|url=http://www.zuckermann.org/pdf/new-vision.pdf}} * {{cite journal|last1=Zuckermann|first1=Ghil'ad|title=Cultural Hybridity: Multisourced Neologization in "Reinvented" Languages and in Languages with "Phono-Logographic" Script|journal=Languages in Contrast|volume=4|pages=281–318|year=2004|url=http://www.zuckermann.org/pdf/cultural_hybridity.pdf}} * {{cite journal|last1=Zuckermann|first1=Ghil'ad|title=Language Contact and Globalisation: The Camouflaged Influence of English on the World's Languages – with special attention to Israeli (sic) and Mandarin|journal=Cambridge Review of International Affairs|volume=16|pages=287–307|year=2003|url=http://www.zuckermann.org/english.pdf}} * {{cite journal|last1=Zuckermann|first1=Ghil'ad|title='Realistic Prescriptivism': The Academy of the Hebrew Language, its Campaign of 'Good Grammar' and Lexpionage, and the Native Israeli Speakers|journal=Israel Studies in Language and Society|volume=1|pages=135–154|year=2008|url=http://www.zuckermann.org/pdf/Realistic_Prescriptivism_Academy.pdf}} * [http://www.zuckermann.org/pdf/complement_clause.pdf "Complement Clause Types in Israeli"], ''Complementation: A Cross-Linguistic Typology'', Oxford University Press, pp.&nbsp;72–92, 2006. * [http://www.zuckermann.org/pdf/engineering.pdf " 'Etymythological Othering' and the Power of 'Lexical Engineering' in Judaism, Islam and Christianity. A Socio-Philo(sopho)logical Perspective"], ''Explorations in the Sociology of Language and Religion'', John Benjamins, pp.&nbsp;237–258, 2006. * [http://www.zuckermann.org/pdf/Secularization-f.pdf "Blorít: Pagans' Mohawk or Sabras' Forelock?: Ideological Secularization of Hebrew Terms in Socialist Zionist Israeli"], ''The Sociology of Language and Religion: Change, Conflict and Accommodation'', Palgrave Macmillan, pp.&nbsp;84–125, 2010. * [http://www.zuckermann.org/pdf/icelandicPSM.pdf "Icelandic: Phonosemantic Matching"], ''Globally Speaking: Motives for Adopting English Vocabulary in Other Languages'', Multilingual Matters, pp.&nbsp;19–43, 2008. == Filmografija == * [https://web.archive.org/web/20190325013656/https://vimeo.com/channels/357807/44019045 Fry's Planet Word], Stephen Fry * [https://www.youtube.com/watch?v=DZPjdNaLCho SBS: Living Black: S18 Ep9 - Linguicide] * [https://www.youtube.com/watch?v=izVGZRqciTY Babbel: Why Revive A Dead Language? - Interview with Prof. Ghil'ad Zuckermann] * [https://www.edx.org/course/language-revival-securing-future-adelaidex-lang101x ''Language Revival: Securing the Future of Endangered Languages''], edX MOOC == Vanjski linkovi == * [http://researchers.adelaide.edu.au/profile/ghilad.zuckermann Ghil'ad Zuckermann, D.Phil. (Oxon.)] * [http://www.adelaide.edu.au/directory/ghilad.zuckermann University Staff Directory: Professor Ghil'ad Zuckermann] * [https://adelaide.academia.edu/zuckermann Ghil'ad Zuckermann, Academia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506001754/https://adelaide.academia.edu/zuckermann |date=6. 5. 2018 }} * [http://www.jewish-languages.org/ghilad.zuckermann.html Jewish Language Research Website: Ghil'ad Zuckermann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618125946/http://www.jewish-languages.org/ghilad.zuckermann.html |date=18. 6. 2018 }} * [http://www.zuckermann.org/ Professor Ghil'ad Zuckermann's website] * [https://www.pedestrian.tv/news/meet-the-aussie-lumbersexual-on-a-mission-to-make-your-beard-lustrous/ Australian of the Day: Ghil'ad Zuckermann] * [http://www.themonthly.com.au/issue/2014/september/1409493600/anna-goldsworthy/voices-land Voices of the land], Anna Goldsworthy, The Monthly, September 2014. * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p03fslbj BBC World Service: Reawakening Language] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Zuckermann, Ghil'ad}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Izraelski lingvisti]] [[Kategorija:Izraelski filolozi]] [[Kategorija:Izraelski naučnici]] [[Kategorija:Italijanski pisci]] [[Kategorija:Biografije, Tel Aviv]] [[Kategorija:Živi ljudi]] bu296hc09w9vgyls1rifkeuais47u3n 0 448806 3836774 3547134 2026-04-23T12:46:49Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3836774 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj na sportskom takmičenju | događaj = Sprint 5 km (žene) | takmičenje_dativ = Svjetskom prvenstvu u biatlonu 1986. | slika = Biathlon_pictogram.svg | veličina_slike = 150px | opis_slike = | lokacija = [[Falun]], {{ZID|Švedska}} | datum = 15. februara 1986. | takmičari = 34 | države = 10 | zlato = [[Kaija Parve]] | zlatoNOK = SSSR | srebro = [[Nadežda Bjelova]] | srebroNOK = SSSR | bronza = [[Eva Korpela]] | bronzaNOK = ŠVE | prethodno = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1985 – 5 km|1985.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987 – 5 km|1987.]] }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1986}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1986.}} '''Utrka u [[Biatlon#Discipline|sprintu]] na 5&nbsp;km''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1986.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 1986.]] za žene održala se [[15. februar]]a 1986. u [[Švedska|švedskom]] gradu [[Falun]]u.<ref>{{cite web|url=http://skisport365.com/skiskyting/resultat.php?lop=704&k=F |title=Falun |publisher= |author= |access-date=21. 9. 2018 |date= 21. 9. 2018|language=en}}</ref> == Države učesnice == {{Div col|3}} * {{ZID|Australija}} <small>(1)</small> * {{ZID|Bugarska|1971}} <small>(4)</small> * {{ZID|Čehoslovačka}} <small>(3)</small> * {{ZID|Finska}} <small>(4)</small> * {{ZID|Francuska}} <small>(2)</small> * {{ZID|Kanada}} <small>(4)</small> * {{ZID|Norveška}} <small>(4)</small> * {{ZID|SAD}} <small>(4)</small> * {{ZID|SSSR}} <small>(4)</small> * {{ZID|Švedska}} <small>(4)</small> {{div col end}} == Rezultati == Nastupile su 34 biatlonke iz 10 država. {|class="wikitable" style="text-align:center" !Plasman !! Startni<br>broj !! Ime !! Zaostatak !! Vrijeme !! Promašaji |- | {{gold01}} || 25|| align=left| {{flagathlete|[[Kaija Parve]]|SSSR}}|| 20:07.0|| 20:07.0 || 1+0 <small>(1)</small> |- | {{silver02}} || 1|| align=left| {{flagathlete|[[Nadežda Bjelova]]|SSSR}}||+ 46.2|| 20:53.2 || 1+0 <small>(1)</small> |- | {{bronze03}} || 29|| align=left| {{flagathlete|[[Eva Korpela]]|ŠVE}}|| + 01:18.0|| 21:25.0|| 0+2 <small>(2)</small> |- |4. || 21 || align=left| {{flagathlete|[[Venera Černjišova]]|SSSR}}||+ 01:27.3|| 21:34.3 || 1+1 <small>(2)</small> |- |5. || 11 || align=left| {{flagathlete|[[Jelena Golovina]]|SSSR}} ||+ 01:36.6|| 21:43.6 || 1+0 <small>(1)</small> |- |6. || 33 || align=left| {{flagathlete|[[Lise Meloche]]|KAN}} || + 01:40.5|| 21:47.5 || 0+1 <small>(1)</small> |- |7. || 19 || align=left| {{flagathlete|[[Siv Bråten]]|NOR}}|| + 01:49.7|| 21:56.7 || 1+1 <small>(2)</small> |- |8.|| 23 || align=left| {{flagathlete|[[Tuula Ylinen]]|FIN}}|| + 01:56.9|| 22:03.9|| 0+2 <small>(2)</small> |- |9. || 10 || align=left| {{flagathlete|[[Anne Elvebakk]]|NOR}}||+ 02:07.7|| 22:14.7|| 0+2 <small>(2)</small> |- |10. || 28 || align=left| {{flagathlete|[[Kerryn Rim]]|AUS}}|| + 02:17.8|| 22:24.8 || 1+1 <small>(2)</small> |- |11. || 31 || align=left| {{flagathlete|[[Tuija Vuoksiala]]|FIN}}||+ 02:27.3|| 22:34.3 || 1+1 <small>(2)</small> |- |12. || 34 || align=left| {{flagathlete|[[Sanna Grønlid]]|NOR}}||+ 02:35.4|| 22:42.4|| 3+2 <small>(5)</small> |- |13. || 6 || align=left| {{flagathlete|[[Teija Nieminen]]|FIN}}||+ 02:38.7|| 22:45.7 || 1+0 <small>(1)</small> |- |14. || 22|| align=left| {{flagathlete|[[Sabiene Karlsson]]|ŠVE}}||+ 02:44.6|| 22:51.6|| 3+1 <small>(4)</small> |- |15. || 5 || align=left| {{flagathlete|[[Siri Grundnes]]|NOR}}||+ 02:56.9|| 23:03.9 || 1+2 <small>(3)</small> |- |16. || 13|| align=left| {{flagathlete|[[Inger Björkbom]]|ŠVE}}|| + 03:00.3|| 23:07.3 || 1+2 <small>(3)</small> |- |17. || 26|| align=left| {{flagathlete|[[Pam Nordheim]]|SAD}}|| + 03:07.0|| 23:14.0 || 2+1 <small>(3)</small> |- |18. || 12|| align=left| {{flagathlete|[[Yvonne Visser]]|KAN}}|| + 03:24.0|| 23:31.0 || 1+1 <small>(2)</small> |- |19. ||| 17|| align=left| {{flagathlete|[[Cvetana Krasteva]]|BUG|1971}}|| + 03:33.0|| 23:40.0 || 2+3 <small>(5)</small> |- |20. || 14|| align=left| {{flagathlete|[[Pam Weiss]]|SAD}}|| + 03:47.8|| 23:54.8|| 0+1 <small>(1)</small> |- |21. || 15|| align=left| {{flagathlete|[[Eva Bukovská]]|ČEH}}|| + 04:01.9|| 24:08.9 || 1+1 <small>(2)</small> |- |22. || 3|| align=left| {{flagathlete|[[Marija Manolova]]|BUG|1971}}|| + 04:19.2|| 24:26.2 || 1+3 <small>(4)</small> |- |23. || 24|| align=left| {{flagathlete|[[Jana Vápeníková]]|ČEH}}|| + 04:24.2|| 24:31.2 || 2+0 <small>(2)</small> |- |24. || 30|| align=left| {{flagathlete|[[Danijela Minkova]]|BUG|1971}}|| + 04:24.5|| 24:31.5|| 3+1 <small>(4)</small> |- |25. || 20|| align=left| {{flagathlete|[[Kari Swenson]]|SAD}}|| + 04:45.8|| 24:52.8|| 3+1 <small>(4)</small> |- |26. || 4 || align=left| {{flagathlete|[[Doris Niva]]|ŠVE}}||+ 05:06.1|| 25:13.1|| 3+3 <small>(6)</small> |- |27. || 8|| align=left| {{flagathlete|[[Valentina Mihajlova]]|BUG|1971}}|| + 05:13.7|| 25:20.7|| 3+2 <small>(5)</small> |- |28. || 7|| align=left| {{flagathlete|[[Ellen Gillies]]|KAN}}|| + 05:19.0|| 25:26.0 || 2+3 <small>(5)</small> |- |29. || 27|| align=left| {{flagathlete|[[Hana Sakaffová]]|ČEH}}|| + 05:20.0|| 25:27.0 || 2+2 <small>(4)</small> |- |30. || 16|| align=left| {{flagathlete|[[Marie-Pierre Baby]]|FRA}}||+ 05:25.9|| 25:32.9|| 3+3 <small>(6)</small> |- |31. || 18|| align=left| {{flagathlete|[[Gail Niinimaa]]|KAN}}|| + 05:26.7|| 25:33.7 || 1+3 <small>(4)</small> |- |32. || 9|| align=left| {{flagathlete|[[Katri Tuomaala]]|FIN}}|| + 05:41.1|| 25:48.1 || 2+2 <small>(4)</small> |- |33. || 32|| align=left| {{flagathlete|[[Veronique Claudel]]|FRA}}|| + 06:42.6|| 26:49.6 || 4+5 <small>(9)</small> |- |34. || 2|| align=left| {{flagathlete|[[Holly Beatie]]|SAD}}|| + 07:32.3|| 27:39.3 || 5+3 <small>(8)</small> |} ==Reference== {{reference}} {{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1986.]] l6j62amrk2gsfje95dyn5xi49l8uted 0 455339 3836888 3808962 2026-04-24T06:33:43Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836888 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Trofim Denisovič Lisenko | slika = Trofim Lysenko portrait.jpg | slika_širina = | opis_slike = Lisenko 1938. godine | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1898|9|29}} | mjesto_rođenja = [[Karlivka]], [[Gubernija Poltava]], [[Rusko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1976|11|20|1898|9|29}} | mjesto_smrti = [[Moskva]], [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|SSSR]] | prebivalište = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | državljanstvo = SSSR | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Biologija]]<br />[[Agronomija]] | radna_institucija = [[Ruska akademija nauka]] | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = Odbijanje [[Mendelovi zakoni|Mendelovih zakona]]<br />[[Lisenkoizam]]<br />[[Vernalizacija]] | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Trofim Denisovič Lisenko''' ([[Ruski jezik|ruski]]: Трофи́м Дени́сович Лысе́нко, [[Ukrajinski jezik|ukrajinski]]: Трохи́м Дени́сович Лисе́нко, 29. septembar 1898. – 20. novembar 1976.) bio je [[SSSR|sovjetski]] [[Agronomija|agronom]] i [[Biologija|biolog]]. Kao student, Lisenko se počeo zanimati za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]], gdje je radio na nekoliko različitih projekata, od kojih je jedan uključivao utjecaje temperaturnih promjena na [[Reprodukcija|životni ciklus]] biljaka. To ga je kasnije dovelo do razmišljanja o tome kako bi mogao iskoristiti ovaj rad za transformaciju ozimne [[pšenica|pšenice]] u proljetnu pšenicu. Na ruskom je proces nazvao "rusizacijom", a kasnije ga je preveo kao "[[vernalizacija]]". Lisenko je bio snažni pobornik [[lamarkizam|mekog nasljeđivanja]] i odbacio [[Mendeljevi zakoni|mendelizam]] u [[Genetika|genetici]] u korist [[pseudonauka|pseudonauke]] – ideje nazvane [[Lisenkoizam]].<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/639352894|title=Moscow stories|last=Graham, Loren R.|year=2006|publisher=Indiana University Press|isbn=9780253000743|location=Bloomington, IN|oclc=639352894}}</ref> Lisenko je bio snažan zagovornik [[Lamarkizam|mekog nasljeđivanja]] i odbacio je [[Mendelovi zakoni|Mendelovu]] [[Genetika|genetiku]] u korist [[Pseudonauka|pseudonaučnih]].<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/2004/06/suicide-by-pseudoscience/ |magazine= [[Wired (časopis)|Wired]] |issue= 12.06 |last=Sterling |first= Bruce |authorlink= Bruce Sterling |title= Suicide by pseudoscience |date=juni 2004}}</ref><ref>{{cite journal|title=How Lysenkoism became pseudoscience: Dobzhansky to Velikovsky | journal= [[Journal of the History of Biology]] | pmid= 21698424 |year=2012 | volume= 45 | issue= 3 |pages=443–68 | last=Gordin | first= Michael D. | doi= 10.1007/s10739-011-9287-3}}</ref> Njegovo eksperimentalno istraživanje poboljšanja prinosa [[žitarica]] donijelo mu je podršku sovjetskog vođe [[Staljin|Josifa Visarionoviča Staljina]], posebno nakon [[Ruska glad (1921-1922)|gladi]] i gubitka produktivnosti zbog prisilne [[kolektivizacija|kolektivizacije]] u nekoliko regija [[Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika|Sovjetskog Saveza]], ranih 1930-ih. Lisenko je postao direktor Sovjetskog instituta za [[Genetika|genetiku]] [[Ruska akademija nauka|Akademija nauka]] 1940. godine, a ostvarivanje političkog uticaja i moći dodatno je osiguralo njegove antimendelovske doktrine u sovjetskoj nauci i obrazovanju. Sovjetski naučnici koji su se odbili odreći genetike otpušteni su s položaja i ostavljeni u siromaštvu. Stotine, ako ne i hiljade drugih su zatvoreni. Nekoliko njih osuđeno je na smrt kao [[državni neprijatelj]]i, uključujući [[Botaničar|botaničara]] [[Nikolaj Vavilov|Nikolaja Vavilova]]. Naučno neslaganje s Lisenkovim teorijama o nasljeđivanju okolišnih promjena formalno je zabranjeno u [[SSSR]]-u 1948. godine. Iako je Lisenko ostao na svom položaju u Institutu za genetiku do 1965. godine,<ref>{{cite book | url = http://www.britannica.com/eb/article-9049549 | title = Lysenko, Trofim Denisovich | article = [[Encyclopædia Britannica Online]] | date = 16. 8. 2013 | access-date = 26. 1. 2014 | archive-date = 21. 7. 2012 | archive-url = https://archive.today/20120721210013/http://www.britannica.com/eb/article-9049549 | url-status = dead }}</ref> njegov utjecaj na sovjetske poljoprivredne prakse smanjio se nakon [[Staljin]]ove smrti 1953. == Djela == * ''Nasljednost i njegova varijabilnost'' (1945) * ''Današnja nauka o biologiji'' (1948) == Također pogledajte == * [[Jean Batista Lamarck]] * [[Gregor Mendel]] == Reference == {{reflist|30em}} {{DEFAULTSORT:Lisenko, Trofim}} [[Kategorija:Biografije, Karlovka]] [[Kategorija:Rođeni 1898.]] [[Kategorija:Umrli 1973.]] [[Kategorija:Sovjetski naučnici]] [[Kategorija:Sovjetski biolozi]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] 5sgs1k0vqta9pu8a6con083u8563r9o 0 455793 3836869 3835111 2026-04-24T03:04:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836869 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | pozadina = solo_izvođač | ime = Floor Jansen | slika = Tuska 20130630 - Nightwish - 48.jpg | opis_slike = Floor Jansen uživo sa Nightwish-om 2013 | datum_rođenja = 21. februar 1981 | mjesto_rođenja = [[Goirle]], [[Sjeverni Brabant]], [[Holandija]] | žanr = [[heavy metal]], [[simfonijski metal]], [[hard rock]], [[progresivni metal]], [[power metal]], [[thrash metal]] | instrument = [[vokal]], [[gitara]] | karijera = 1997- danas | povezani_umjetnici = [[After Forever]], [[ReVamp]], [[Ayreon]], [[Northward]], [[Nightwish]], [[Sabaton]] | veb-sajt = [http://www.floorjansen.com/ Official website] | zanimanje = [[pjevačica]], [[pjesnik]], [[vokalni trener]] }} '''Floor Jansen''' (rođena 21. februara 1981.) je holandska [[Pjevanje|pjevačica]], tekstopisac pjesama i vokalni trener. Trenutno je glavni vokal finskog simfonijskog metal benda [[Nightwish]]. Jansen je prvi put postala poznata kao član simfonijskog metal benda After Forever, koja je bila njihov vodeći vokal od 1997. godine, kojem se pridružila sa 16 godina pa sve do njihovog raspuštanja 2009. godine. Kad se After Forever raspustio, osnovala je ReVamp i izdala dva albuma sa njima. 2012. godine nakon odlaska glavne vokalistice Anette Olzon, Nightwish je doveo Jansen kao turnejskog člana do kraja njihove svjetske turneje Imaginaerum. U 2013. godini objavili su da je Jansen sada njihov stalni član benda. Nakon toga raspustila je ReVamp kako bi se fokusirala na Nightwish. U 2018. godini, Jansen i gitarist grupe Pagan's Mind Jørn Viggo Lofstad su snimili svoj [[hard rock]] album Northward . Česta je suradnica Arjena Anthonyja Lucassena, ona je članica njegove [[Progresivni metal|progresivne metal]] supergrupe Star One, a pjevala je na Ayreon albumima ''Universal Migrator Part 1: Dream Sequencer'', ''01011001'' i ''The Source'', kao i na live albumu ''Ayreon Universe - Najbolje od Ayreon Livea'' . Ona je također vokal u nekoliko pjesama, od MaYan album ''Quarterpast'' iu Avalon 's ''Angels of the Apocalypse'' . Ona je starija sestra Irene Jansen, koja je također pjevačica i surađivala je sa Ayreon projektom. == Biografija == === After Forever (1997–2009) === Jansen je imala šesnaest godina kada se 1997. pridružila bendu Apocalypse (kasnije poznatiji kao After Forever). Tri godine kasnije, bend je objavio svoj prvi album ''Prison of Desire'' . Njezina sposobnost pjevanja klasične i rock muzike učinila ju je prilično popularnom na metal sceni. Preuzela je odgovornost za stihove i vokalne melodije After Forevera nakon odlaska Marka Jansena (nisu u srodstvu) 2002. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Hp9jzwzIvJA|title=After Forever – Interview w/ Floor Jansen + Joost van den Broek (Part 1)|last=Nuclear Blast Records|date=3. 4. 2007|website=YouTube|access-date=17. 10. 2015}}</ref> Prije toga, sve do albuma ''Decipher'' (2001), njih dvoje bi pisali pjesme zajedno. Prije nego što je postala profesionalna muzičarka, radila je kao učiteljica pevanja.<ref>{{Cite web|url=https://thecut.fm/article/nightwish-floor-jansen-tuomas-holopainen-and-marco-hietala-on-making-the-cut-as-a-musician|title=Nightwish: Floor Jansen, Tuomas Holopainen and Marco Hietala on making the cut as a musician|date=31. 12. 2015|website=The Cut|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108234139/https://thecut.fm/article/nightwish-floor-jansen-tuomas-holopainen-and-marco-hietala-on-making-the-cut-as-a-musician|archive-date=8. 1. 2016|access-date=2. 1. 2016}}</ref> [[Datoteka:Masters_of_Rock_2007_-_Floor_Jansen_-_05.jpg|mini|Jansen s After Forever na festivalu Masters of Rock 2007. godine]] Zbog velikog umora kroz koji je prošao Sander Gommans iz benda After Forever, bend je uzeo godinu dana počevši od januara 2008., ali su na kraju odlučili da raspuste bend u februaru 2009. Jansen je na svojoj web stranici objavila da će, nakon što je After Forever bio na odmoru (i poslije toga je raspušten), iskoristiti ovu priliku za početak pisanja nove muzike sa Jørnom Viggom Lofstadom ( Pagan's Mind, Jørn Lande ). Njih dvoje tada nisu uspjeli pokrenuti projekt zbog svojih užurbanih rasporeda, sve do 2017. godine gdje bi se opet okupili i počeli svoj projekat pod imenom Northward.<ref>{{Cite web|url=http://floorjansen.com/biography|title=Biography|year=2015|website=Floor Jansen|access-date=17. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161204092303/http://floorjansen.com/biography|archive-date=4. 12. 2016|url-status=dead}}</ref> Dana 16. juna 2009. godine, Jansen je putem stranice MySpace objavila da je osnovala novi metal bend, zbog čega je projekt nazvan Sinh sa Lofstadom bio od tada na čekanju sve do 2017. === ReVamp (2009–2016) === Jansen je 17. oktobra 2009. godine preko MySpace-a objavila da je ime njenog novog benda ReVamp .<ref>{{Cite web|url=http://blogs.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blog.view&friendId=127307934&blogId=514694775|title=Name of my new band!|date=17. 10. 2009|website=blogs.myspace.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20091023143056/http://blogs.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blog.view&friendId=127307934&blogId=514694775|archive-date=23. 10. 2009|access-date=17. 10. 2009}}</ref> Prvi album ReVampa produciran je zajedno s klavijaturistom After Forever-a Joostom van den Broekom, basistom Jaapom Melmanom (ranije Dreadlock Pussy) <ref>{{Cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/former-after-forever-singer-s-revamp-first-full-length-song-posted-online/|title=Former After Forever Singer's Revamp: First Full Length Song Posted Online|date=21. 4. 2010|website=Blabbermouth.net|access-date=17. 10. 2015}}</ref> i gitaristom Waldemar Sorychta ( Grip Inc., Voodoocult, Eyes of Eden i Despair ) kao autori tekstova i producenti. U završnoj postavi ReVampa nastupili su klavijaturist Ruben Wijga, basista Jaap Melman, gitaristi Jord Otto i Arjan Rijnen i bubnjar Matthias Landes. [[Datoteka:ReVamp-Live-Oslo_2010.JPG|mini|Nastup ReVamp-a u Oslu u septembru 2010. godine]] Van Canto je u avgustu 2011. objavio na Facebooku da ReVamp više neće sudjelovati u njihovoj turneji ''Out of the Dark'', jer je Jansen imala zdravstvenih problema.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/vancantoband/posts/10150318792457328|title=Van Canto post|date=12. 8. 2011|website=Facebook.com|access-date=12. 8. 2011}}</ref> Krajem 2011. godine, Jansen se pridružila svom bivšem kolegi iz After Forever-a, Mark Jansen, na turneji po Latinskoj americi sa njegovim bendom MaYan, koji je nastupio u [[São Paulo|São Paulu]]. Jansen se 2012. godine pridružila Adrenaline Mob-u na pozornici u Bochumu i Weertu . ReVampov drugi album ''Wild Card'' objavljen je 2013. godine.<ref>{{Cite web|url=http://www.revampmusic.com/|title=Official website|website=ReVamp Music|access-date=17. 10. 2015|archive-date=20. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020223245/http://www.revampmusic.com/|url-status=dead}}</ref> ReVamp je objavio da raspuštaju bend u septembru 2016. godine, navodeći nemogućnost Floor Jansen da se 100% fokusira u ReVampu i Nightwishu.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/ReVamp/posts/10155335572632796|title=Facebook announcement – No More Revamp}}</ref> === Nightwish (2012 – danas) === Nakon što je prethodna pjevačica Nightwish-a Anette Olzon razišla se s bendom, Jansen je nastupila kao zamjenski pjevač [[Nightwish]] -a do kraja ''svjetske turneje Imaginaerum'' 2012. godine. Bila je na vjenčanju svoje sestre kada je dobila poziv da zamijeni Olzon.<ref name="MHammer">{{Cite web|url=http://metalhammer.teamrock.com/features/2015-12-08/how-nightwish-became-a-modern-metal-phenomenon|title=How Nightwish became a modern metal phenomenon|last=Everley|first=Dave|date=8. 12. 2015|website=[[Metal Hammer]]|publisher=Team Rock|archive-url=https://web.archive.org/web/20151228170639/http://metalhammer.teamrock.com/features/2015-12-08/how-nightwish-became-a-modern-metal-phenomenon|archive-date=28. 12. 2015|access-date=2. 1. 2016}}</ref> Njen prvi nastup s bendom bio je u [[Seattle|Seattlu]] u oktobru. Dana 9. oktobra 2013. godine, Jansen je najavljena kao trajna zamjena Olzon koja je nedavno napustila bend,<ref>{{Cite web|url=http://nightwish.com/en/news/2013/10/press-release-october-9th-2013|title=Press release // October 9th, 2013|date=9. 10. 2013|website=Nightwish.com|access-date=9. 10. 2013|archive-date=20. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620233856/http://nightwish.com/en/news/2013/10/press-release-october-9th-2013|url-status=dead}}</ref> pozivnicu je dobila od benda u hotelskom baru da postane trajni član.<ref name="MHammer"/> 2015. godine Nightwish je objavio svoj prvi studijski album na kojem se nalazi Jansen kao vodeći vokal, ''Endless Forms Most Beautiful'', nakon čega je uslijedila svjetska turneja. Iz ove turneje je i snimljen album uživo ''Vehicle of Spirit'' . Ubrzo nakon završetka turneje, Nightwish je 9. marta 2018. objavio kompilacijski album Decades i najavio još jednu svjetsku turneju. Novi studijski album navodno će izaći 2020. godine. === Ostala djela === Tri albuma nizozemskog skladatelja i multiinstrumentalista Arjena Anthonyja Lucassena iz projekta Ayreon uključuju gostujuće vokale i Jansen: pjevala je prateće vokale na "My House on Mars" sa albuma ''Universal Migrator Part 1: Sequence Dream'', koja je igrala lika Forever (koji se naziva Ω) na sedam pjesama s albuma ''01011001'', a predstavljena je kao lik nazvan The Biologist na albumu ''The Source'' . Član je i Lucassenove [[heavy metal]] supergrupe Star One, a gostovala je i na studijskim albumima ''Space Metal'' i ''Victims of the Modern Age'' . Takođe je bila na live albumu ''Ayreon Universe 2018. - The Best of Ayreon Live'' . 9. decembra 2013. godine, ona je također najavljena kao glavni vokal, igra glavnu ulogu, za drugi dugometražni album bivšeg Stratovarius gitariste Timo Tolkki 's metal opera čin Avalon .<ref name="tour">{{Cite web|url=http://avalonopera.com/floor-jansen-main-vocalist-avalon-ii-album-european-tour-planned-may-2014/|title=Floor Jansen is the main vocalist on Avalon II, the album and European tour planned for May 2014|date=9. 12. 2013|website=Avalon Opera.com|archive-url=https://archive.today/20131209114219/http://avalonopera.com/floor-jansen-main-vocalist-avalon-ii-album-european-tour-planned-may-2014/|archive-date=9. 12. 2013|access-date=9. 12. 2013}}</ref> Album „ ''Anđeli apokalipse“'' objavljen je 16. maja 2014. godine. Takođe je bila gost metal benda Nightmare . 22. veljače 2018. predstavljen je Northward, [[hard rock]] projekt Jansena i Paganovog Mind- a gitariste Jørn Viggo Lofstad. Njih dvoje stvorili su projekat 2007. godine, napisali su čitav album vrijedan muzike u 2008. godini, ali nisu bili u mogućnosti da snimaju ranije zbog zauzetog rasporeda; konačno su se okupili u 2017. godini da bi napokon snimili album koji je objavljen 19. listopada 2018. pod njihovom potpisanom etiketom Nuclear Blast.<ref>{{Cite news|url=http://www.blabbermouth.net/news/northward-feat-nightwish-singer-and-pagans-mind-guitarist-while-love-died-video-released/|title=NORTHWARD Feat. NIGHTWISH Singer And PAGAN'S MIND Guitarist: 'While Love Died' Video Released|date=24. 8. 2018|work=BLABBERMOUTH.NET|language=en-US|access-date=24. 8. 2018}}</ref> U albumu je duet između Jansen i njene sestre Irene.<ref name="Floor Jansen and Jørn Viggo Lofstad's hard rock project signs to Nuclear Blast and announces first album!">{{Cite web|url=https://www.facebook.com/Northwardofficialpage/posts/216724655566155|title=Floor Jansen and Jørn Viggo Lofstad's hard rock project signs to Nuclear Blast and announces first album!|date=22. 2. 2018|access-date=22. 2. 2018}}</ref> == Privatni život == Kao dijete je željela biti biolog ; neočekivano glumila je lika "The Biologist" na Ayreon albumu ''The Source'' .<ref name="The Day That the World Breaks Down video">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oFuMKdrzPqU|title=Ayreon – The Day That The World Breaks Down – The Source (2017)|date=26. 1. 2017|access-date=26. 1. 2017}}</ref> 18. septembra 2016. objavljeno je da Jansen i njen suprug [[Sabaton|Hannes Van Dahl]], bubnjar [[Sabaton]]a, očekuju svoje prvo dijete.<ref>{{Cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/nightwish-singer-floor-jansen-is-four-months-pregnant/|title=Nightwish Singer Floor Jansen Is Four Months Pregnant|date=18. 9. 2016|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://teamrock.com/news/2016-09-17/nightwish-singer-floor-jansen-is-four-months-pregnant|title=Nightwish singer Floor Jansen is four months pregnant|date=17. 9. 2016|publisher=}}</ref> 15. marta 2017. godine Jansen je putem Instagrama objavila da je rodila djevojčicu Freju.<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BRvU5RiBizh/|title=Floor Jansen on Instagram: "In perfect health our daughter Freja was born on the 15th of March. We are very happy parents! Thank you for your kind support coming in…"|last=Jansen|first=Floor|website=Instagram|language=en|access-date=17. 3. 2017}}</ref> Jansen je vegetarijanka .<ref>{{Cite web|url=http://www.metalobsession.net/2016/12/04/this-is-who-we-are-this-is-what-a-nightwish-show-is-like-an-interview-with-floor-jansen-nightwish/|title=Interviews : "This is who we are. This is what a Nightwish show is like." – An Interview With Floor Jansen (Nightwish)|last=Michea|first=Martin|date=4. 12. 2016|website=Metalobsession|access-date=4. 12. 2016|quote=I don’t really have a favourite dish or anything, but I’m a vegetarian.}}</ref> Godine 2018. naučnik Andreas Weigel otkrio je novu vrstu bube. Ime je dobila po Jansen, nazivajući ga "Tmesisternus floorjansenae".<ref>{{Cite web|url=https://www.metalsucks.net/2019/03/09/newly-discovered-species-of-beetle-named-after-nightwish-singer-floor-jansen/|title=Newly Discovered Species of Beetle Named After Nightwish Singer Floor Jansen|date=9. 3. 2019}}</ref> . Zbog toga je Floor Jansen drugi član Nightwish-a s novootkrivenom vrstom koja je dobila ime po njima, budući da je novu vrstu gljiva gnat otkrio 2017. godine finski biolog Jukka Salmela, koji je vrstu nazvao po Tuomas-u Holopainen-u. Jansen je tu vest objavila na Fejsbuku.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/158034060928796/photos/a.172778422787693/2164301580302024/?type=3&theater/|title=Floor Jansen on Facebook: "This fine example of the endless forms most beautiful species on this green planet was discovered last year by Andreas Weigel. He named the beetle ‘Tmesisternus floorjansenae Weigel, 2018. How special to have the honor of having a beautiful animal named after me."|last=Jansen|first=Floor|website=Facebook|language=en|access-date=6. 3. 2019}}</ref> == Stil pevanja == Jansen može pjevati od klasičnog do trbušnog i grubog vokala poput vrištanja i growl-ova .<ref name="crypticrock">{{Cite web|url=http://crypticrock.com/interview-floor-jansen-of-revamp-nightwish/|title=Interview – Floor Jansen of ReVamp & Nightwish|date=24. 9. 2013|website=Cryptic Rock|access-date=17. 10. 2015}}</ref><ref name="metalblast">{{Cite web|url=http://www.metalblast.net/interviews/pulling-a-wild-card-an-interview-with-revamp/|title=Pulling A Wild Card: An Interview With ReVamp|last=Ashmedai|date=18. 8. 2013|website=Metal Blast!|access-date=17. 10. 2015|archive-date=27. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927161800/http://www.metalblast.net/interviews/pulling-a-wild-card-an-interview-with-revamp/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://planetmosh.com/nightwish-endless-forms-most-beautiful-preview/|title=Nightwish – Endless forms most beautiful – Preview|last=May|first=Ant|date=15. 3. 2015|website=PlanetMosh|access-date=17. 10. 2015|archive-date=17. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917113755/https://www.planetmosh.com/nightwish-endless-forms-most-beautiful-preview/|url-status=dead}}</ref> Ona je sopran .<ref>{{Cite web|url=http://www.metalreviews.com/reviews/album/2135|title=''After Forever'' – ''Invisible Circles''|website=Metalreviews|access-date=10. 8. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://crypticrock.com/revamp-wildcard-album-review/|title=Revamp – Wildcard (Album review)|last=Franco|first=Nicholas|website=Crypticrock|access-date=10. 8. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/nightwish-launches-evolution-series-jewelry-collection/|title=NIGHTWISH Launches 'Evolution Series' Jewelry Collection|date=22. 8. 2015|website=Blabbermouth|access-date=10. 8. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dprp.net/wp/interviews/?page_id=5329|title=Interview with Tuomas Holopainen and Floor Jansen|last=von Brucken Fock|first=Menno|date=12. 2. 2015|website=Dprp|access-date=10. 8. 2017|quote=We both know Floor has a mighty soprano|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329223325/http://www.dprp.net/wp/interviews/?page_id=5329|archive-date=29. 3. 2019|url-status=dead}}</ref> Jansen je počela studirati muziku na Holandskoj [[Rok-muzika|rok]] akademiji 1999. godine, a tri godine kasnije primljena je u Konzervatorijum Tilburg. Studirala je muzičko pozorište i godinu [[Opera (muzika)|opere]] .<ref name="crypticrock"/><ref name="metalblast"/> Kasnije je počela da predaje nastupe u vlastitom kursu koji se zove ''Wanna be a Star?'' ''!'' Svirala je gitaru, [[klavir]] i flautu, a završila je i višegodišnje studije muzike.<ref>{{Cite web|url=http://www.musicaldiscoveries.com/reviews/aftfor.htm|title=After Forever|date=13. 6. 2004|website=Musical Discoveries|access-date=17. 10. 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.musicaldiscoveries.com/digest/?a=viewr&id=1027|title=Review of ''Decipher'' – The Album|date=7. 7. 2012|website=Musical Discoveries|access-date=17. 10. 2015|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303171814/http://www.musicaldiscoveries.com/digest/?a=viewr&id=1027|url-status=dead}}</ref> == Diskografija == [[Datoteka:Tuska_20130630_-_Nightwish_-_05.jpg|mini|Jansen uživo s Nightwishom 2013. godine, prije nego što je kasnije iste godine promovirana u stalnog člana]] {| | valign="top" | === Sa After Forever-om === '''Demo-i''' * ''Ephemeral'' (1999) * Wings of Illusion (1999) '''Studijski albumi''' * ''Prison of Desire'' (2000) * Decipher (2001) * ''Invisible Circles'' (2004) * ''Remagine'' (2005) * ''After Forever'' (2007) '''EP-ovi''' * ''Exordium'' (2003) '''Samci''' * "Follow in the Cry" (2000) * " Emphasis/Whos Wants to Live Forever " (2002) * " Monolith of Doubt " (2002) * "My Choice/The Evil Men that Do" (2003) * " Digital Deceit " (2004.) * " Being Everyone " (2005) * " Two Sides / Boundaries Are Open " (2006) * " Energize Me " (2007) * "Equally Destructive" (2007) | valign="top" | === Sa Nightwish-om === '''Studijski albumi''' * ''Endless Forms Most Beautiful''(2015) '''Albumi uživo''' * ''Showtime, Storytime'' (2013) * ''Vehicle of Spirit'' (2016) '''Singl-i''' * "Ghost Love Score" (Live) (2013) * " Storytime " (Live) (2013) * " Élan " (2015) * " Endless Forms Most Beutiful " (2015) === Northward === '''Studijski albumi''' * ''Northward'' (2018) === Sa ReVampom === * ''ReVamp'' (2010) * ''Wild Card'' (2013) === Sa Star Oneom === '''Studijski albumi''' * ''Space Metal'' (2002) * ''Victims of the Modern Age'' (2010) '''Albumi uživo''' * ''Live on Earth'' (2003) |} === Gostovanja === * Ayreon - ''Universal Migrator Part 1: Sequence Dream'' (2000) -"My House on Mars" * Nightmare - ''The Dominion Gate'' (2005) – "A Taste of Armageddon" and "The Dominion Gate" * Ayreon : ''01011001'' (2008) - "Age of Shadows (We Are Forever)", "Liquid Eternity", "Beneath the Waves", "Newborn Race", "Ride the Comet", "The Fifth Extinction" and "The Sixth Extinction" * Ayreon : ''Elected'' (EP, 2008.) - "Ride the Comet" * Devin Townsend Project - ''Deconstruction'' (2011) - "Pandemic" * MaYan - ''Quarterpast'' (2011) - "Drown the Demon", "Course of Life", "Bite the Bullet", "Sinner's Last Retreat" and "Symphony of Aggression" * MaYan - ''Antagonise'' (2014) - "Burn Your Witches" and "Redemption" * [[Epica]] - ''Retrospect'' (2013) - "Stabat Mater Dolorosa" i "Sancta Terra" * Avalon - ''Angels of the Apocalypse'' (2014) - "Design the Century", "The Paradise Lost", "You'll Bleed Forever" and "Angels of the Apocalypse" * U Meet – ''No Just'' (2014) – "Cognitive Bias" * Countermove – ''The Power of Love'' (2014) Charity single for the [[:en:International Committee of the Red Cross|Red Cross]],<ref>{{Citation|url=https://www.youtube.com/watch?v=zRh60UXUdeE|title=THE POWER OF LOVE {{!}} DUTCH METAL FOR SERIOUS REQUEST 2014|last=Countermove|date=8. 12. 2014|access-date=29. 3. 2018}}</ref> originally by [[:en:Frankie Goes to Hollywood|Frankie Goes to Hollywood]] * Evergrey - ''The Storm Within'' (2016) - "In Orbit" and "Disconnect" * Ayreon - ''Izvor'' (2017) - "The Day That the World Breaks Down", "Everybody Dies", "Star of Sirrah", "All That Was", "Run! Apocalypse! Run!", "Condemned to Live", "Aquatic Race", "The Dream Dissolves", "Deathcry of a Race", "Planet Y Is Alive!" i "The Human Compulsion" <ref>{{Cite web|url=http://www.arjenlucassen.com/ay8/#front-page-3|title=Guest Musicians|website=New Ayreon Album|access-date=29. 12. 2016}}</ref> * [[Sabaton]] - ''The Last Stand'' (2017) - hor * Tarja Turunen - ''Feliz Navidad'' (2017) – humanitarna pomoć za [[:en:Hurricane Irma|uragan Irma]], izvorno [[:en:José Feliciano|José Feliciano]]<ref name="theholographicalena">{{Citation|url=https://www.youtube.com/watch?v=enFnVqHcutE|title=TARJA - Feliz Navidad (Barbuda Relief and Recovery Charity Version)|last=theholographicalena|date=14. 12. 2017|access-date=29. 3. 2018}}</ref><ref name="theholographicalena"/> * Ayreon - ''Ayreon Universe - Najbolje od Ayreon Livea'' (2018) - "Merlin's Will", "Valley of the Queens", "Star of Sirrah", "Age of Shadows", "Everybody Dies" i "The Eye of Ra" * [[Sabaton]] - ''Veliki rat'' (2019) - "The Future of Warfare" (Soundtrack Edition) == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * [http://floorjansen.nl Lična web lokacija] * [http://nightwish.com Web stranica Nightwish] * [http://www.metal-ways.com/83/4/interview-after-forever-de-vorstin-hilversum.html Intervju s Jansen (avgust 2007.) na metal-ways.com] * [http://www.ragnarokradio.co.uk/2008/12/women-in-metal-part-1-floor-jansen-and-lori-linstruth.html Ragnarok radio intervju sa Jansen i Lori Linstruth (decembar 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418033905/http://www.ragnarokradio.co.uk/2008/12/women-in-metal-part-1-floor-jansen-and-lori-linstruth.html |date=18. 4. 2009 }} {{DEFAULTSORT:Jansen, Floor}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:After Forever]] [[Kategorija:Heavy metal]] [[Kategorija:Nizozemske pjevačice]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] djtf519va1ywqu4e70wii60n5iheygm 0 456162 3836870 3571612 2026-04-24T03:07:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836870 wikitext text/x-wiki [[Slika:Floriculture.jpg|thumb|right|250px|Maloprodaja u [[staklenik]]u pokazuje dio raznolikosti [[cvjetnica]]]] '''Florikultura''' ili '''uzgoj cvjetnica''' je oblast [[povrtlarstvo|povrtlarstva]] koja se bavi uzgojem [[cvjetnica]] i [[ukrasne biljke|ukrasnog bilja]] za vrtove i za [[cvjećarstvo]], a dio je [[industrija cvijeća|cvjetne industrije]]. Razvoj novih sorti, putem uzgoja biljaka, ima veliki interes cvjećara. Florikulturne biljke uključuju sadnice, [[sobna biljka|sobne biljke]], cvjetnjačke i lončanice, sječeno kultivirano zelenilo i [[rezano cvijeće]]. Za razliku od rasadnih kultura, florikulturne općenito su [[zeljaste biljke]]. Prizemne i vrtne biljke sastoje se od mladih [[cvjetnica]] (jednogodišnje i višegodišnje biljke) i [[povrće]]. Uzgajaju se u staklenicima ili gredicama, u saksiji ili visećim korpama, obično u kontroliranom okruženju, a uglavnom se prodaju za vrtove i uređenje okoliša. Najčešće su i najprodavanije ''[[Pelargonium]]'', ''[[Geranium]]'', ''[[Impatiens]]'', ''[[Petunia]]''. Mnoge [[sorte]] roda ''[[Chrysanthemum]]'' su glavne višegodišnje vrtne biljke u Sjedinjenim Državama. [[Cvjetnice]] se uglavnom prodaju u loncima za unutrašnju upotrebu. Glavne su ''[[Poinsettia]]'', [[orhideja]], [[hrizantema]] i gotove kulture [[azaleja]]. Lisnate biljke prodaju se i u loncima i visećim korpama za unutrašnju i dvorišnu upotrebu, uključujući veće primjerke za uređenje ureda, hotela i restorana. ==Također pogledajte== *[[Floristika]] *[[Cvjetnica]] [[Slika:Cactus display.jpg|thumb|250px|Primjer florikulture: uzgoj [[kaktus]]a]] ==Reference== {{reflist}} * [https://web.archive.org/web/20160720045058/https://www.cals.ncsu.edu/agcomm/news-center/perspectives/floriculture-researchers-test-pink-poinsettias/ Floriculture researchers test pink poinsettias | CALS News Center Floriculture researchers test pink poinsettias | News from the College of Agriculture and Life Sciences<!-- Bot generated title -->] * [http://migration.ucdavis.edu/rmn/more.php?id=1187_0_5_0 Floriculture, Nursery - Rural Migration News | Migration Dialogue<!-- Bot generated title -->] * {{cite web | url=http://www.agric.wa.gov.au/objtwr/imported_assets/content/hort/flor/floriculture_200505.pdf | title=Floriculture News | publisher=The Department of Agriculture, Western Australia | work=No. 64 | date=maj 2005 | access-date=17. 9. 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160307213127/https://www.agric.wa.gov.au/objtwr/imported_assets/content/hort/flor/floriculture_200505.pdf | archive-date=7. 3. 2016 | url-status=dead }} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Flower markets}} * [http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1072 USDA - National Agricultural Statistics Service Floriculture Crops ] * [http://hort.ifas.ufl.edu/floriculture/ University of Florida] * [http://ccfc.org/ California Cut Flower Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513155116/http://www.ccfc.org/ |date=13. 5. 2010 }} * [http://www.florifacts.umn.edu/ University of Minnesota Florifacts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230529081834/https://www.florifacts.umn.edu/ |date=29. 5. 2023 }} * [http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/floriculture/ North Carolina State University Floriculture Information Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127174229/http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/floriculture/ |date=27. 11. 2016 }} * https://www.researchgate.net/publication/295862115_Diversification_Through_Floriculture_in_Kashmir_Valley * {{dmoz|/Business/Agriculture_and_Forestry/Horticulture/Ornamentals/Cut_Flowers_and_Greens/|Cut Flowers and Greens Growers}} {{botanika}} [[Kategorija:Poljoprivreda]] [[Kategorija:Hortikultura]] aekcfysiqkshmnpjy4n1kir60mjdryz 0 456640 3836910 3531756 2026-04-24T06:53:21Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Dobričinog prstena]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836910 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Milena Dravić | slika = Milena Dravić in 1969.jpg | opis = Dravić 1969. | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1940|10|05}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2018|10|14|1940|10|05}} | mjesto_smrti = Beograd, [[Srbija]] | zanimanje = [[Glumac|Glumica]] | godine_aktivnosti = 1958–2018. | značajna_djela = | supružnik = {{brak|Puriša Đorđević|1960||razlog=razvod}}<br>Kokan Rakonjac (v.1967; s.1969)<br>{{brak|[[Dragan Nikolić]]|1971|2016|kraj=smrt}} | nagrade = | veb-sajt = | potpis = }} '''Milena Dravić''' (5. oktobar 1940 – 14. oktobar 2018) bila je [[srbija]]nska i [[Jugoslavija|jugoslavenska]] filmska, pozorišna i televizijska glumica. ==Biografija== Rođena je 5. oktobra 1940. u Beogradu, u porodici majke Ane i oca Mikana, koji je radio u pošti. Pohađala je Osnovnu školu "Dušan Veselinović" u rodnom Beogradu, gdje je i upisala "Prvu mušku gimnaziju". U karijeri koja je trajala 60 godina, Milena Dravić snimila je 90 filmova, a u više od 50 ostvarila je glavne ženske uloge i osvojila brojne filmske nagrade. Glumom se počela baviti još kao srednjoškolka, kada je otkriva slovenski režiser [[František Čap]] s kojim snima svoj prvi film ''Vrata ostaju otvorena'' (1959). Potom u relativno kratkom vremenu ostvaruje još nekoliko filmskih uloga. Presudna uloga u njezinoj karijeri bila je ona u vrlo popularnom filmu ''Prekobrojna'' hrvatskog režisera [[Branko Bauer|Branka Bauera]], koja joj je 1962. pored slave donijela i "[[Zlatna arena|Zlatnu arenu]]" na [[Filmski festival u Puli|filmskom festivalu u Puli]]. Najpoznatiji filmovi u dugogodišnjoj karijeri su: ''Diližansa snova'' (1960), ''[[Uzavreli grad]]'' (1961), ''Prekobrojna'' Branka Bauera (1962), ''Kozara'' [[Veljko Bulajić|Veljka Bulajića]] (1963), ''Lito vilovito'' (1964), ''Čovjek nije tica'' [[Dušan Makavejev|Dušana Makavejeva]] i ''Djevojka'' [[Puriša Đorđević|Puriše Đorđevića]] (1965), ''Rondo'' [[Zvonimir Berković|Zvonimira Berkovića]] (1966), ''Jutro'' Puriše Đorđevića (1967), ''Zasjeda'' [[Živojin Pavlović|Živojina Pavlovića]] i ''Bitka na Neretvi'' Veljka Bulajića (1969), ''Uloga moje porodice u svetskoj revoluciji'' [[Bata Čengić|Bate Čengića]] i ''W.R. Misterije organizma'' Dušana Makavejeva (1971), ''Sutjeska'' (1973), ''Deps'' [[Antun Vrdoljak|Antuna Vrdoljaka]] (1974), ''Grupni portret s damom'' [[Saša Petrović|Saše Petrovića]] (1977), ''Rad na određeno vrijeme'' i ''Poseban tretman'' [[Goran Paskaljević|Gorana Paskaljevića]] (1980), ''Moj tata na određeno vrijeme'' (1982), ''Horvatov izbor'' i ''Nije lako s muškarcima'' (1985), ''Bure baruta'' (1998), ''Zona Zamfirova'' [[Zdravko Šotra|Zdravka Šotre]] (2002), ''Ledina'' [[Ljubiša Samardžić|Ljubiše Samardžića]] i ''Sjaj u očima'' [[Srđan Karanović|Srđana Karanovića]] (2003). Na televiziji je glumila u brojnim dramama i TV-serijama najrazličitijih žanrova te u show programima, od kojih je najpoznatiji ''[[Obraz uz obraz]]'' Zdravka Šotre sa suprugom [[Dragan Nikolić|Draganom Nikolićem]]. Bila je u braku s glumcem Draganom Nikolićem od 1971. do 2016, kada je Nikolić umro. Nedugo nakon suprugove smrti, teško se razboljela. Preminula je 14. oktobra 2018. u beogradskoj klinici "Bežanijska kosa".<ref>{{cite web |title=Преминула Милена Дравић |url=http://www.rts.rs/page/stories/ci/story/124/drustvo/3288326/preminula-milena-dravic.html |website=Radio-televizija Srbije |access-date=7. 12. 2019 |date=14. 10. 2018}}</ref> Pokopana je 19. oktobra 2018. u Aleji zaslužnih građana na beogradskom Novom groblju, uz više stotina ljudi, među kojima su bili brojni glumci poput: [[Petar Benčina|Petra Benčine]], [[Anica Dobra|Anice Dobre]] i [[Rade Šerbedžija|Rade Šerbedžije]], te Milenini prijatelji i kolege. Pokopana je uz svoga supruga, pokojnoga glumca Dragana Nikolića, koji je umro u martu 2016. godine. Filmski centar Srbije je 2016. pokrenuo ediciju monografija. "Milena Dravić ili ključ snova" autorice Anite Panić promovisana je i objavljena 2019 godine i donosi do sada neobljavljene informacije i životu i djelu glumice.<ref>{{cite web |last1=R. D. |title=U Mostaru promovisana knjiga o Mileni Dravić, najvećoj jugoslovenskoj glumici |url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/u-mostaru-promovisana-knjiga-o-mileni-dravic-najvecoj-jugoslovenskoj-glumici/191130101 |website=Klix.ba |access-date=7. 12. 2019 |date=30. 11. 2019}}</ref> ==Filmografija== {| class="wikitable" ! colspan="3" |Filmografija glumice Milene Dravić |- !God. !Naziv !Uloga |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1950-e |- |1959. |''[[Vrata ostaju otvorena]]'' | |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1960-e |- |1960. |''[[Diližansa snova]]'' |Evica |- |1960. |''[[Bolje je umeti]]'' |Jola |- |1960. |''[[Zajednički stan]]'' |Ljubica |- |1961. |''[[Leto je krivo za sve]]'' |Natalija |- |1961. |''[[Uzavreli grad]]'' |Hara |- |1962. |''[[Prekobrojna]]'' |Ranka |- |1962. |[[Kozara (film)|''Kozara'']] |Milja |- |1962. |''[[Peščani grad]]'' |Milena |- |1963. |''[[Dugme za peti sprat]]'' | |- |1963. |[[Radopolje (film)|''Radopolje'']] |Mrvica |- |1964. |[[Narodni poslanik (film)|''Narodni poslanik'']] |Danica |- |1964. |''[[Odredište smrt]]'' |Seja |- |1964. |''[[Lito vilovito]]'' |Mare |- |1964. |''[[Službeni položaj]]'' |Zora |- |1965. |[[Devojka (film)|''Devojka'']] |Devojka |- |1965. |''[[Klakson]]'' |Jana |- |1965. |''[[Čovek nije tica]]'' |Rajka |- |1965. |''[[Čovik od svita]]'' |Višnja |- |1965. |''[[Žene vojnice]]'' |Aspasia |- |1966. |''[[Do pobedata i po nea]]'' |Momata |- |1966. |''[[Pogled u zjenicu sunca]]'' | |- |1966. |[[Rondo (film)|''Rondo'']] |Neda |- |1967. |[[Hasanaginica (film)|''Hasanaginica'']] |Hasanaginica |- |1967. |''[[Nemirni]]'' |Zorica |- |1967. |''[[Priča koje nema]]'' |Učiteljica |- |1967. |[[Jutro (film)|''Jutro'']] |Slobodanka |- |1967. |[[Dim (film)|''Dim'']] | |- |1968. |[[Švabica (film)|''Švabica'']] |Ana |- |1968. |''[[Bez trećeg]]'' |Giga |- |1968. |''[[Sirota Marija]]'' |Marija |- |1969. |''[[Prelazak zemlje]]'' |Jovana |- |1969. |[[Zaseda (film)|''Zaseda'']] |Milica |- |1969. |''[[Touha zvana Anada]]'' |Žužka |- |1969. |''[[Bezimena zvezda]]'' | |- |1969. |''[[Plava Jevrejka]]'' | |- |1969. |[[Sedmina (film)|''Sedmina'']] |Filomena |- |1969. |[[Horoskop (film)|''Horoskop'']] |Milka |- |1969. |[[Bitka na Neretvi (film)|''Bitka na Neretvi'']] |Nada |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1970-e |- |1970. |''[[Biciklisti]]'' |Sara |- |1971. |''[[Od svakog koga sam volela]]'' | |- |1971. |''[[Uloga moje porodice u svjetskoj revoluciji]]'' |Devojka |- |1971. |''[[Jedan čovek – jedna pesma]]'' | |- |1971. |''[[Ceo život za godinu dana]]'' |Slađana |- |1971. |''[[Misterije organizma]]'' |Milena |- |1971. |''[[Makedonski deo pakla]]'' |Velika (kao Milena Dravikj) |- |1972. |''[[Prvo ubistvo]]'' | |- |1972. |''[[Smeh sa scene: Atelje 212]] |Kćerka |- |1972. |[[Kako su se volele dve budale (kratak film)|''Kako su se volele dve budale'']] |Ona |- |1972. |''[[Ženski razgovori]]'' | |- |1972. |''[[Kad dođe lav]]'' |Mihaela |- |1972–1974. |''Obraz uz obraz'' |Milena |- |1973. |''[[Pjegava djevojka]]'' |Keti |- |1973. |''[[Samrtno proleće]]'' |Veronika Đaković |- |1973. |[[Sutjeska (film)|''Sutjeska'']] |Vera |- |1974. |''Nokturno'' |Jelena Klarić |- |1974. |''[[Deps]]'' |Depsova đevojka |- |1974. |''[[Njurci]]'' | |- |1974. |''[[Predstava "Hamleta" u Mrduši Donjoj]]'' |Anđa/Ofelija |- |1974. |[[Strah (film)|''Strah'']] |Karolina |- |1975. |[[Pavle Pavlović (film)|''Pavle Pavlović'']] |Adela |- |1975. |''[[Pozorište u kući 3]]'' |Marina |- |1975. |''[[Život je lep]]'' |Mirjana Jana Đorđević |- |1976. |''[[Povratak otpisanih]]'' |Julijana Lula Mitricević |- |1976. |''[[Beogradska deca]]'' | |- |1976. |''[[Izvinjavamo se, mnogo se izvinjavamo]]'' |Borka |- |1977. |''Mala noćna muzika'' | |- |1977. |[[Ančika Dumas (film)|''Ančika Dumas'']] |Ančika Dumas |- |1977. |''[[Topovska završnica (TV drama)|Topovska završnica]]'' (TV) | |- |1977. |''[[Ljubavni život Budimira Trajkovića]]'' |Lepa Trajković |- |1977. |''[[Grupna slika s damom]]'' |Schwester Klementine |- |1978. |[[Trener (film)|''Trener'']] |Petrova bivša zena |- |1978. |''[[Tamo i natrag]]'' |Rada Jovanović |- |1978. |''[[Čardak ni na nebu ni na zemlji]]'' |Katica |- |1978. |[[Kvar (film)|''Kvar'']] | |- |1978. |''[[Ljubav u jedanaestoj]]'' | |- |1978. |''[[Sedam plus sedam]]'' |Milena |- |1978. |[[Povratak otpisanih (TV-serija)|''Povratak otpisanih'']] |Julijana Lula Mitričević |- |1978. |''[[Obraz uz obraz: Novogodišnji specijal]]'' |Milena |- |1979. |''[[Večera za Milicu]]'' |Milica |- |1979. |[[Povratak (film)|''Povratak'']] |Roza |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1980-e |- |1980. |''[[Osam kila sreće]]'' | |- |1980. |''[[Snovi, život, smrt Filipa Filipovića]]'' |Sestra Draga Filipović |- |1980. |''[[Rad na određeno vreme]]'' |Svetlana |- |1980. |''[[Poseban tretman]]'' |Kaća |- |1981. |''[[Laf u srcu]]'' |Savina žena |- |1981. |[[Sijamci (film)|''Sijamci'']] |Vera Mitrović |- |1981. |''[[Šesta brzina]]'' |Gvozdenka |- |1981. |''[[Počnimo život iz početka]]'' |Banetova žena |- |1982. |''[[Moj tata na određeno vreme]]'' |Svetlana |- |1982. |''[[Ukazanje Gospe u selu Grabovica]]'' | |- |1982. |''[[Nedeljni ručak]]'' |Sofija Aranđelović |- |1982. |''[[Priče iz radionice]]'' |Gvozdenka |- |1982. |''[[Život i priča]]'' | |- |1983. |''[[Čovek sa četiri noge]]'' |Nada Jovanović |- |1983. |''[[Priče iz Nepričave]]'' |Učiteljica |- |1983. |''[[Šećerna vodica]]'' |Ana |- |1984. |[[Divlja patka (film)|''Divlja patka'']] |Gina |- |1984. |''[[Pozorište u kući 5]]'' |Melanija Delac |- |1984. |[[Una (film)|''Una'']] |Mišelova žena |- |1985. |''[[Ukazanje Gospe u selu Grabovica (TV-drama)|Ukazanje Gospe u selu Grabovica]]'' (TV) |/ |- |1985. |''[[Horvatov izbor]]'' |Marijana Margetić |- |1985. |''[[Nije lako sa muškarcima]]'' |Gordana Diklić |- |1985. |''[[Antikazanova]]'' | |- |1985. |''[[Na istarski način]]'' | |- |1986. |''[[Lijepe žene prolaze kroz grad]]'' |Rahela |- |1986. |[[Frka (TV-serija)|''Frka'']] | |- |1986. |''[[Razvod na određeno vreme]]'' |Svetlana Milanović |- |1986. |''[[Putovanje u Vučjak]]'' |Marijana Margitić |- |1986. |[[Osveta (film)|''Osveta'']] |Nada Pekar |- |1987. |''[[Soba 405]]'' |Sestra Vida |- |1987. |''[[Dogodilo se na današnji dan]]'' |Nastavnica |- |1988. |''[[Trideset konja]]'' |Jurka |- |1988. |[[Čavka (film)|''Čavka'']] |Učiteljica |- |1988. |''[[Špijun na štiklama]]'' |Livadinka Kukurić |- |1988. |[[Tamna strana Sunca (strani film)|''Tamna strana Sunca'']] |Emili Klejton |- |1989. |[[Boj na Kosovu (film)|''Boj na Kosovu'']] |Velislava |- |1989. |''[[Gospođa ministarka]]'' |Živka Popović |- |1989. |''[[Čudo u Šarganu]]'' | |- |1989. |''[[Najbolji]]'' |Žarkova majka |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1990-e |- |1990. |''[[Gala korisnica: Atelje 212 kroz vekove]]'' | |- |1990. |''[[Metla bez drške 2]]'' |Komšinica Dušica |- |1990. |''[[Čudna noć]]'' | |- |1991. |''[[Sekula se opet ženi]]'' |Sojka |- |1991. |''[[Obraz uz obraz: Novogodišnji specijal]]'' |Milena |- |1991. |''[[Metla bez drške]]'' |Komšinica Dušica |- |1992. |''[[Policajac sa Petlovog brda]]'' (film) |Natalija |- |1992. |''[[Sekula nevino optužen]]'' |Sojka |- |1993. |''[[Metla bez drške 3]]'' |Komšinica Dušica |- |1993. |''[[Niko nije savršen]]'' |Marica/Mari |- |1993. |''[[Suza i njene sestre]]'' |Majka Tamare |- |1993–1994. |[[Policajac sa Petlovog brda (TV-serija)|''Policajac sa Petlovog brda'']] |Vera |- |1995. |''[[Dvoboj za troje]]'' |Livija |- |1995. |''[[Treća sreća]]'' |Proročica Antilopa |- |1997. |''[[Svaštara]]'' | |- |1997. |''[[Ljubav, ženidba i udadba]]'' |Persida |- |1997. |''[[Tri letnja dana]]'' |Kaja |- |1998. |''[[Bure baruta]]'' |Dama u autobusu |- |1999. |''[[Nebeska udica]]'' |Danka |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>2000-e |- |2001. |''[[Normalni ljudi]]'' |Tomina rođaka |- |2001. |[[Bumerang (film)|''Bumerang'']] |Gospođa Jeftić |- |2001. |''[[Metla bez drške 5]]'' |Komšinica Dušica |- |2002. |''[[Mala jutarnja priča]]'' | |- |2002. |''Zona Zamfirova'' |Tašana |- |2003. |''[[Piknik na groblju]]'' (''Picknick på kyrkogården'') | |- |2003. |[[Ledina (film)|''Ledina'']] |Zorica |- |2003. |''[[M(j)ešoviti brak]]'' |Komšinica |- |2003. |''[[Sjaj u očima]]'' |Vlasnica agencije |- |2005. |''[[Izgubljeno i pronađeno]]'' | |- |2006. |''[[Od danas do sutra]]'' | |- |2007. |''[[Agi i Ema]]'' |Ema |- |2007. |''[[Pozorište u kući]]'' |Vukosava Petrović |- |2007–2015. |''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' |Spomenka |- |2008. |''[[Bližnji]]'' |Stanislava |- |2008. |''[[Ljubav i drugi zločini]]'' |Majka |- |2009. |''[[Sveti Georgije ubiva aždahu]]'' |Tetka Slavka |- |2009. |''[[Selo gori, a baba se češlja]]'' (TV-serija) |Direktorka banke |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>2010-e |- |2010. |''Šesto čulo'' (TV-serija) |Načelnica policije |- |2013. |[[Sreća (film)|''Sreća'']] | |- |2013–2016. |[[Sinđelići (film)|''Sinđelići'']] |Ksenija |- |2014. |''[[Marijina epizoda]]'' |Lela |- |2015–2016.<br />2018. |[[Komšije (TV-serija)|''Komšije'']] |Branislava |- |2019. |''[[Crno-bijeli svijet]]'' |glas s kasete Milene Dravić (posthumna rola) |} ==Reference== {{Refspisak}} {{Zlatna arena - najbolja glumica}} {{Zlatna arena - sporedna glumica}} {{DEFAULTSORT:Dravić, Milena}} [[Kategorija:Rođeni 1940.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Dobričinog prstena]] oq18t9rr6f8r9unpmdeaoteysurghdc 3836912 3836910 2026-04-24T06:53:43Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Dobričinog prstena]] uklonjena; [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836912 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Milena Dravić | slika = Milena Dravić in 1969.jpg | opis = Dravić 1969. | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1940|10|05}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2018|10|14|1940|10|05}} | mjesto_smrti = Beograd, [[Srbija]] | zanimanje = [[Glumac|Glumica]] | godine_aktivnosti = 1958–2018. | značajna_djela = | supružnik = {{brak|Puriša Đorđević|1960||razlog=razvod}}<br>Kokan Rakonjac (v.1967; s.1969)<br>{{brak|[[Dragan Nikolić]]|1971|2016|kraj=smrt}} | nagrade = | veb-sajt = | potpis = }} '''Milena Dravić''' (5. oktobar 1940 – 14. oktobar 2018) bila je [[srbija]]nska i [[Jugoslavija|jugoslavenska]] filmska, pozorišna i televizijska glumica. ==Biografija== Rođena je 5. oktobra 1940. u Beogradu, u porodici majke Ane i oca Mikana, koji je radio u pošti. Pohađala je Osnovnu školu "Dušan Veselinović" u rodnom Beogradu, gdje je i upisala "Prvu mušku gimnaziju". U karijeri koja je trajala 60 godina, Milena Dravić snimila je 90 filmova, a u više od 50 ostvarila je glavne ženske uloge i osvojila brojne filmske nagrade. Glumom se počela baviti još kao srednjoškolka, kada je otkriva slovenski režiser [[František Čap]] s kojim snima svoj prvi film ''Vrata ostaju otvorena'' (1959). Potom u relativno kratkom vremenu ostvaruje još nekoliko filmskih uloga. Presudna uloga u njezinoj karijeri bila je ona u vrlo popularnom filmu ''Prekobrojna'' hrvatskog režisera [[Branko Bauer|Branka Bauera]], koja joj je 1962. pored slave donijela i "[[Zlatna arena|Zlatnu arenu]]" na [[Filmski festival u Puli|filmskom festivalu u Puli]]. Najpoznatiji filmovi u dugogodišnjoj karijeri su: ''Diližansa snova'' (1960), ''[[Uzavreli grad]]'' (1961), ''Prekobrojna'' Branka Bauera (1962), ''Kozara'' [[Veljko Bulajić|Veljka Bulajića]] (1963), ''Lito vilovito'' (1964), ''Čovjek nije tica'' [[Dušan Makavejev|Dušana Makavejeva]] i ''Djevojka'' [[Puriša Đorđević|Puriše Đorđevića]] (1965), ''Rondo'' [[Zvonimir Berković|Zvonimira Berkovića]] (1966), ''Jutro'' Puriše Đorđevića (1967), ''Zasjeda'' [[Živojin Pavlović|Živojina Pavlovića]] i ''Bitka na Neretvi'' Veljka Bulajića (1969), ''Uloga moje porodice u svetskoj revoluciji'' [[Bata Čengić|Bate Čengića]] i ''W.R. Misterije organizma'' Dušana Makavejeva (1971), ''Sutjeska'' (1973), ''Deps'' [[Antun Vrdoljak|Antuna Vrdoljaka]] (1974), ''Grupni portret s damom'' [[Saša Petrović|Saše Petrovića]] (1977), ''Rad na određeno vrijeme'' i ''Poseban tretman'' [[Goran Paskaljević|Gorana Paskaljevića]] (1980), ''Moj tata na određeno vrijeme'' (1982), ''Horvatov izbor'' i ''Nije lako s muškarcima'' (1985), ''Bure baruta'' (1998), ''Zona Zamfirova'' [[Zdravko Šotra|Zdravka Šotre]] (2002), ''Ledina'' [[Ljubiša Samardžić|Ljubiše Samardžića]] i ''Sjaj u očima'' [[Srđan Karanović|Srđana Karanovića]] (2003). Na televiziji je glumila u brojnim dramama i TV-serijama najrazličitijih žanrova te u show programima, od kojih je najpoznatiji ''[[Obraz uz obraz]]'' Zdravka Šotre sa suprugom [[Dragan Nikolić|Draganom Nikolićem]]. Bila je u braku s glumcem Draganom Nikolićem od 1971. do 2016, kada je Nikolić umro. Nedugo nakon suprugove smrti, teško se razboljela. Preminula je 14. oktobra 2018. u beogradskoj klinici "Bežanijska kosa".<ref>{{cite web |title=Преминула Милена Дравић |url=http://www.rts.rs/page/stories/ci/story/124/drustvo/3288326/preminula-milena-dravic.html |website=Radio-televizija Srbije |access-date=7. 12. 2019 |date=14. 10. 2018}}</ref> Pokopana je 19. oktobra 2018. u Aleji zaslužnih građana na beogradskom Novom groblju, uz više stotina ljudi, među kojima su bili brojni glumci poput: [[Petar Benčina|Petra Benčine]], [[Anica Dobra|Anice Dobre]] i [[Rade Šerbedžija|Rade Šerbedžije]], te Milenini prijatelji i kolege. Pokopana je uz svoga supruga, pokojnoga glumca Dragana Nikolića, koji je umro u martu 2016. godine. Filmski centar Srbije je 2016. pokrenuo ediciju monografija. "Milena Dravić ili ključ snova" autorice Anite Panić promovisana je i objavljena 2019 godine i donosi do sada neobljavljene informacije i životu i djelu glumice.<ref>{{cite web |last1=R. D. |title=U Mostaru promovisana knjiga o Mileni Dravić, najvećoj jugoslovenskoj glumici |url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/u-mostaru-promovisana-knjiga-o-mileni-dravic-najvecoj-jugoslovenskoj-glumici/191130101 |website=Klix.ba |access-date=7. 12. 2019 |date=30. 11. 2019}}</ref> ==Filmografija== {| class="wikitable" ! colspan="3" |Filmografija glumice Milene Dravić |- !God. !Naziv !Uloga |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1950-e |- |1959. |''[[Vrata ostaju otvorena]]'' | |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1960-e |- |1960. |''[[Diližansa snova]]'' |Evica |- |1960. |''[[Bolje je umeti]]'' |Jola |- |1960. |''[[Zajednički stan]]'' |Ljubica |- |1961. |''[[Leto je krivo za sve]]'' |Natalija |- |1961. |''[[Uzavreli grad]]'' |Hara |- |1962. |''[[Prekobrojna]]'' |Ranka |- |1962. |[[Kozara (film)|''Kozara'']] |Milja |- |1962. |''[[Peščani grad]]'' |Milena |- |1963. |''[[Dugme za peti sprat]]'' | |- |1963. |[[Radopolje (film)|''Radopolje'']] |Mrvica |- |1964. |[[Narodni poslanik (film)|''Narodni poslanik'']] |Danica |- |1964. |''[[Odredište smrt]]'' |Seja |- |1964. |''[[Lito vilovito]]'' |Mare |- |1964. |''[[Službeni položaj]]'' |Zora |- |1965. |[[Devojka (film)|''Devojka'']] |Devojka |- |1965. |''[[Klakson]]'' |Jana |- |1965. |''[[Čovek nije tica]]'' |Rajka |- |1965. |''[[Čovik od svita]]'' |Višnja |- |1965. |''[[Žene vojnice]]'' |Aspasia |- |1966. |''[[Do pobedata i po nea]]'' |Momata |- |1966. |''[[Pogled u zjenicu sunca]]'' | |- |1966. |[[Rondo (film)|''Rondo'']] |Neda |- |1967. |[[Hasanaginica (film)|''Hasanaginica'']] |Hasanaginica |- |1967. |''[[Nemirni]]'' |Zorica |- |1967. |''[[Priča koje nema]]'' |Učiteljica |- |1967. |[[Jutro (film)|''Jutro'']] |Slobodanka |- |1967. |[[Dim (film)|''Dim'']] | |- |1968. |[[Švabica (film)|''Švabica'']] |Ana |- |1968. |''[[Bez trećeg]]'' |Giga |- |1968. |''[[Sirota Marija]]'' |Marija |- |1969. |''[[Prelazak zemlje]]'' |Jovana |- |1969. |[[Zaseda (film)|''Zaseda'']] |Milica |- |1969. |''[[Touha zvana Anada]]'' |Žužka |- |1969. |''[[Bezimena zvezda]]'' | |- |1969. |''[[Plava Jevrejka]]'' | |- |1969. |[[Sedmina (film)|''Sedmina'']] |Filomena |- |1969. |[[Horoskop (film)|''Horoskop'']] |Milka |- |1969. |[[Bitka na Neretvi (film)|''Bitka na Neretvi'']] |Nada |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1970-e |- |1970. |''[[Biciklisti]]'' |Sara |- |1971. |''[[Od svakog koga sam volela]]'' | |- |1971. |''[[Uloga moje porodice u svjetskoj revoluciji]]'' |Devojka |- |1971. |''[[Jedan čovek – jedna pesma]]'' | |- |1971. |''[[Ceo život za godinu dana]]'' |Slađana |- |1971. |''[[Misterije organizma]]'' |Milena |- |1971. |''[[Makedonski deo pakla]]'' |Velika (kao Milena Dravikj) |- |1972. |''[[Prvo ubistvo]]'' | |- |1972. |''[[Smeh sa scene: Atelje 212]] |Kćerka |- |1972. |[[Kako su se volele dve budale (kratak film)|''Kako su se volele dve budale'']] |Ona |- |1972. |''[[Ženski razgovori]]'' | |- |1972. |''[[Kad dođe lav]]'' |Mihaela |- |1972–1974. |''Obraz uz obraz'' |Milena |- |1973. |''[[Pjegava djevojka]]'' |Keti |- |1973. |''[[Samrtno proleće]]'' |Veronika Đaković |- |1973. |[[Sutjeska (film)|''Sutjeska'']] |Vera |- |1974. |''Nokturno'' |Jelena Klarić |- |1974. |''[[Deps]]'' |Depsova đevojka |- |1974. |''[[Njurci]]'' | |- |1974. |''[[Predstava "Hamleta" u Mrduši Donjoj]]'' |Anđa/Ofelija |- |1974. |[[Strah (film)|''Strah'']] |Karolina |- |1975. |[[Pavle Pavlović (film)|''Pavle Pavlović'']] |Adela |- |1975. |''[[Pozorište u kući 3]]'' |Marina |- |1975. |''[[Život je lep]]'' |Mirjana Jana Đorđević |- |1976. |''[[Povratak otpisanih]]'' |Julijana Lula Mitricević |- |1976. |''[[Beogradska deca]]'' | |- |1976. |''[[Izvinjavamo se, mnogo se izvinjavamo]]'' |Borka |- |1977. |''Mala noćna muzika'' | |- |1977. |[[Ančika Dumas (film)|''Ančika Dumas'']] |Ančika Dumas |- |1977. |''[[Topovska završnica (TV drama)|Topovska završnica]]'' (TV) | |- |1977. |''[[Ljubavni život Budimira Trajkovića]]'' |Lepa Trajković |- |1977. |''[[Grupna slika s damom]]'' |Schwester Klementine |- |1978. |[[Trener (film)|''Trener'']] |Petrova bivša zena |- |1978. |''[[Tamo i natrag]]'' |Rada Jovanović |- |1978. |''[[Čardak ni na nebu ni na zemlji]]'' |Katica |- |1978. |[[Kvar (film)|''Kvar'']] | |- |1978. |''[[Ljubav u jedanaestoj]]'' | |- |1978. |''[[Sedam plus sedam]]'' |Milena |- |1978. |[[Povratak otpisanih (TV-serija)|''Povratak otpisanih'']] |Julijana Lula Mitričević |- |1978. |''[[Obraz uz obraz: Novogodišnji specijal]]'' |Milena |- |1979. |''[[Večera za Milicu]]'' |Milica |- |1979. |[[Povratak (film)|''Povratak'']] |Roza |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1980-e |- |1980. |''[[Osam kila sreće]]'' | |- |1980. |''[[Snovi, život, smrt Filipa Filipovića]]'' |Sestra Draga Filipović |- |1980. |''[[Rad na određeno vreme]]'' |Svetlana |- |1980. |''[[Poseban tretman]]'' |Kaća |- |1981. |''[[Laf u srcu]]'' |Savina žena |- |1981. |[[Sijamci (film)|''Sijamci'']] |Vera Mitrović |- |1981. |''[[Šesta brzina]]'' |Gvozdenka |- |1981. |''[[Počnimo život iz početka]]'' |Banetova žena |- |1982. |''[[Moj tata na određeno vreme]]'' |Svetlana |- |1982. |''[[Ukazanje Gospe u selu Grabovica]]'' | |- |1982. |''[[Nedeljni ručak]]'' |Sofija Aranđelović |- |1982. |''[[Priče iz radionice]]'' |Gvozdenka |- |1982. |''[[Život i priča]]'' | |- |1983. |''[[Čovek sa četiri noge]]'' |Nada Jovanović |- |1983. |''[[Priče iz Nepričave]]'' |Učiteljica |- |1983. |''[[Šećerna vodica]]'' |Ana |- |1984. |[[Divlja patka (film)|''Divlja patka'']] |Gina |- |1984. |''[[Pozorište u kući 5]]'' |Melanija Delac |- |1984. |[[Una (film)|''Una'']] |Mišelova žena |- |1985. |''[[Ukazanje Gospe u selu Grabovica (TV-drama)|Ukazanje Gospe u selu Grabovica]]'' (TV) |/ |- |1985. |''[[Horvatov izbor]]'' |Marijana Margetić |- |1985. |''[[Nije lako sa muškarcima]]'' |Gordana Diklić |- |1985. |''[[Antikazanova]]'' | |- |1985. |''[[Na istarski način]]'' | |- |1986. |''[[Lijepe žene prolaze kroz grad]]'' |Rahela |- |1986. |[[Frka (TV-serija)|''Frka'']] | |- |1986. |''[[Razvod na određeno vreme]]'' |Svetlana Milanović |- |1986. |''[[Putovanje u Vučjak]]'' |Marijana Margitić |- |1986. |[[Osveta (film)|''Osveta'']] |Nada Pekar |- |1987. |''[[Soba 405]]'' |Sestra Vida |- |1987. |''[[Dogodilo se na današnji dan]]'' |Nastavnica |- |1988. |''[[Trideset konja]]'' |Jurka |- |1988. |[[Čavka (film)|''Čavka'']] |Učiteljica |- |1988. |''[[Špijun na štiklama]]'' |Livadinka Kukurić |- |1988. |[[Tamna strana Sunca (strani film)|''Tamna strana Sunca'']] |Emili Klejton |- |1989. |[[Boj na Kosovu (film)|''Boj na Kosovu'']] |Velislava |- |1989. |''[[Gospođa ministarka]]'' |Živka Popović |- |1989. |''[[Čudo u Šarganu]]'' | |- |1989. |''[[Najbolji]]'' |Žarkova majka |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>1990-e |- |1990. |''[[Gala korisnica: Atelje 212 kroz vekove]]'' | |- |1990. |''[[Metla bez drške 2]]'' |Komšinica Dušica |- |1990. |''[[Čudna noć]]'' | |- |1991. |''[[Sekula se opet ženi]]'' |Sojka |- |1991. |''[[Obraz uz obraz: Novogodišnji specijal]]'' |Milena |- |1991. |''[[Metla bez drške]]'' |Komšinica Dušica |- |1992. |''[[Policajac sa Petlovog brda]]'' (film) |Natalija |- |1992. |''[[Sekula nevino optužen]]'' |Sojka |- |1993. |''[[Metla bez drške 3]]'' |Komšinica Dušica |- |1993. |''[[Niko nije savršen]]'' |Marica/Mari |- |1993. |''[[Suza i njene sestre]]'' |Majka Tamare |- |1993–1994. |[[Policajac sa Petlovog brda (TV-serija)|''Policajac sa Petlovog brda'']] |Vera |- |1995. |''[[Dvoboj za troje]]'' |Livija |- |1995. |''[[Treća sreća]]'' |Proročica Antilopa |- |1997. |''[[Svaštara]]'' | |- |1997. |''[[Ljubav, ženidba i udadba]]'' |Persida |- |1997. |''[[Tri letnja dana]]'' |Kaja |- |1998. |''[[Bure baruta]]'' |Dama u autobusu |- |1999. |''[[Nebeska udica]]'' |Danka |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>2000-e |- |2001. |''[[Normalni ljudi]]'' |Tomina rođaka |- |2001. |[[Bumerang (film)|''Bumerang'']] |Gospođa Jeftić |- |2001. |''[[Metla bez drške 5]]'' |Komšinica Dušica |- |2002. |''[[Mala jutarnja priča]]'' | |- |2002. |''Zona Zamfirova'' |Tašana |- |2003. |''[[Piknik na groblju]]'' (''Picknick på kyrkogården'') | |- |2003. |[[Ledina (film)|''Ledina'']] |Zorica |- |2003. |''[[M(j)ešoviti brak]]'' |Komšinica |- |2003. |''[[Sjaj u očima]]'' |Vlasnica agencije |- |2005. |''[[Izgubljeno i pronađeno]]'' | |- |2006. |''[[Od danas do sutra]]'' | |- |2007. |''[[Agi i Ema]]'' |Ema |- |2007. |''[[Pozorište u kući]]'' |Vukosava Petrović |- |2007–2015. |''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' |Spomenka |- |2008. |''[[Bližnji]]'' |Stanislava |- |2008. |''[[Ljubav i drugi zločini]]'' |Majka |- |2009. |''[[Sveti Georgije ubiva aždahu]]'' |Tetka Slavka |- |2009. |''[[Selo gori, a baba se češlja]]'' (TV-serija) |Direktorka banke |- ! colspan="3" | <div style="font-weight: normal; float: right;">[[#Filmografija|^ vrh]]</div>2010-e |- |2010. |''Šesto čulo'' (TV-serija) |Načelnica policije |- |2013. |[[Sreća (film)|''Sreća'']] | |- |2013–2016. |[[Sinđelići (film)|''Sinđelići'']] |Ksenija |- |2014. |''[[Marijina epizoda]]'' |Lela |- |2015–2016.<br />2018. |[[Komšije (TV-serija)|''Komšije'']] |Branislava |- |2019. |''[[Crno-bijeli svijet]]'' |glas s kasete Milene Dravić (posthumna rola) |} ==Reference== {{Refspisak}} {{Zlatna arena - najbolja glumica}} {{Zlatna arena - sporedna glumica}} {{DEFAULTSORT:Dravić, Milena}} [[Kategorija:Rođeni 1940.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] tbxh9wkf3v9rqvd12kvgn1y510f7qmj 0 456662 3836915 3836077 2026-04-24T06:53:55Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836915 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Jelisaveta Seka Sablić | slika = | opis = | ime_pri_rođenju = Jelisaveta Sablić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1942|06|13}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | zanimanje = [[Glumac|Glumica]] | godine_aktivnosti = }} '''Jelisaveta Seka Sablić''' (Јелисавета Сека Саблић; [[Beograd]], 13. juna 1942.) je [[srbija]]nska i [[SFRJ|jugoslavenska]] pozorišna, televizijska i filmska glumica. == Životopis == Rođena je u Beogradu 13. juna 1942. godine. Još u gimnazijskim danima bila je jedan od osnivača amaterskog [[Dramski atelje Doma omladine Vračar (DADOV)|Dramskog ateljea Doma omladine Vračar (DADOV)]]. Diplomirala je glumu 1965. godine u klasi Mate Miloševića na [[Univerzitet umjetnosti u Beogradu|Akademiji za pozorište, film, radio i televiziju u Beogradu]], u [[Pozorište "Boško Buha" Beograd|Pozorištu "Boško Buha"]] igrala je u predstavi "Pepeljuga" [[Aleksandar Popović|Aleksandra Popovića]]. Od 1967. članica je [[Atelje 212|Ateljea 212]], gdje ostvaruje najznačajnije pozorišne uloge: u "Kralj Ibi", te u "Razvojnom putu Bore Šnajdera", Aleksandra Popovića, za koju prima nagradu "Ćuran" na festivalu Dani komedije u Jagodini (kao i kasnije za ulogu u "[[Ožalošćena porodica (Nušić)|Ožalošćenoj porodici]]" [[Branislav Nušić|Branislava Nušića]]); na [[Sterijino pozorje|Sterijinom pozorju]] nagrađena je za sporednu ulogu u "[[Klaustrofobična komedija|Klaustrofobičnoj komediji]]" [[Dušan Kovačević|Dušana Kovačevića]]. Na filmu debituje u crnohumornom rediteljskom prvencu Gordana Mihića i Ljubiše Kozomare pod nazivom "Vrane" (1969.). Uz rijetke izuzetke (npr. "[[Kičma (film)|Kičma]]" 1975., [[Vlatko Grlić|Vlatka Grlića]], i "[[Gospođica (film)|Gospođica]]", 1980., V. Jasnoga) glumi komične uloge popularnim komedijama [[Milan Jelić|Milana Jelića]] ("[[Rad na određeno vreme]]", 1980.; "[[Moj tata na određeno vreme]]", 1983.; "[[Razvod na određeno vreme]]", 1986.) i [[Zoran Čalić|Zorana Čalića]] ("[[Žikina dinastija]]", 1985. i "[[Druga žikina dinastija]]", 1986.). Najviše glumačke domete ostvarila je u dijelima [[Slobodan Šijan|Slobodana Šijana]]; "[[Kako sam sistematski uništen od idiota]]" (1983.), "[[Davitelj protiv davitelja]]“ (1984.) te posebno u groteski "[[Maratonci trče počasni krug]]" (1982.), gdje je za lik pijanistkinje Kristine nagrađena Zlatnom arenom za glavnu ulogu na [[Festival igranog filma u Puli|Festivalu igranog filma u Puli]]. Uspješno je nastupala i na televiziji. Seka je 2008. godine nagrađena nagradom "Žanka Stokić". == Uloge == {| class="wikitable" | colspan="4" |'''Filmografija glumice Jelisavete Sablić''' |- !God. !Naziv !Uloga |- |1968. |Ilustrovani život | |- |1968. |Noćno dežurstvo sestre Grizelde | |- |1968. |Neverovatni cilinder Nj. V. kralja Kristijana | |- |1968. |Martin Krpan s vrha |princeza |- |1968. |Nevolje jednog Bobana | |- |1969. |Hajde da se igramo | |- |1969. |Daleko je Australija |Desa |- |1969. |Zigmund Brabender, lovac i ser (serija) | |- |1969. |Vrane |Olja |- |1969. |Hajde da rastemo | |- |1969. |Leći na rudu | |- |1969. |Silom otac |Arsina kći Zorica |- |1970. |Ujka Vanja |Sofija Serebrjakova |- |1970. |Burna noć | |- |1970. |Engleski onakav kakav se govori | |- |1970. |Poezija Ogdena Neša | |- |1970. |Biciklisti | |- |1970. |Burduš |Rajka |- |1971. |Pendžeri ravnice | |- |1971. |Operacija 30 slova | |- |1971. |Čep koji ne propušta vodu |Rosa |- |1971. |Ceo život za godinu dana | |- |1971. |S vanglom u svet | |- |1971. |Čedomir Ilić |Bela Matović |- |1971. |Diplomci |Leonora Bah |- |1972. |Razvojni put Bore Šnajdera |Goca |- |1972. |Ćelava pevačica | |- |1972. |Proždrljivost | |- |1972. |Damon |Jelisaveta |- |1972. |Jelisavetini ljubavni jadi zbog molera |Jelisaveta |- |1972. |Ptičje kupalište |Velma |- |1972. |Ženski razgovori | |- |1973. |Ludi rečnik | |- |1973. |Ženidba nosača Samuela | |- |1974. |Nedelje s Anjom |lekarka |- |1974. |Porodični orkestar | |- |1974. |Jednog lepog, lepog dana | |- |1974. |U registraturi |Justa Medonić |- |1972-1974. |Obraz uz obraz |Seka |- |1975. |Andra i Ljubica | |- |1975. |Nora |Nora |- |1975. |Povratak lopova |Milutinova žena |- |1975. |Kičma | |- |1975. |Mamika, hvata me panika | |- |1975. |Borisko i Natalija | |- |1975. |Dvosobna kafana | |- |1975. |Kraj nedelje | |- |1976. |Sestre | |- |1976. |Četiri dana do smrti | |- |1977. |Ranjeni orao |Anđelka Bojanić |- |1977. |Kućna terapija | |- |1977. |Leptirov oblak |Krckova majka |- |1977. |Marija Magdalena |Klara |- |1977. |Najdraža deca dragih roditelja | |- |1979. |Osma ofanziva |čistačica Dragica |- |1980. |Beogradska razglednica 1920 | |- |1980. |Rad na određeno vreme |Seka |- |1980. |Gospođica | |- |1981. |Laf u srcu |Živka |- |1981. |Radni dan | |- |1981. |Ujka Vanja |Sonja |- |1981. |Nepokoreni grad |Seka |- |1981. |Svetozar Marković |Ilka Marković |- |1982. |Podvizi družine 'Pet petlića' |Glas |- |1982. |Maratonci trče počasni krug |Kristina |- |1982. |Beograd nekad i sad |Mileva/Lora |- |1982. |Moj tata na određeno vreme |Seka |- |1982. |Sabinjanke |Mario |- |1983. |Zagrljenici |Hionija |- |1983. |Kako sam sistematski uništen od idiota |Rita |- |1984. |Davitelj protiv davitelja |gospođica Dobrila Skara |- |1984. |Moljac |luda rediteljka |- |1984. |Kamiondžije 2 |Cacina žena Sinđa |- |1984. |Jaguarov skok |Cajka |- |1984. |Formula 1 | |- |1985. |Jelisavetini ljubavni jadi |Jelka |- |1985. |Neuspela mućka |Ruža |- |1985. |Debeli i mršavi |Šećerovićka |- |1986. |Druga Žikina dinastija |domaćica |- |1986. |Sekula i njegove žene |Desa |- |1986. |Razvod na određeno vreme |Seka |- |1986. |Sivi dom |gospođa |- |1987. |Uvek spremne žene |Rajka |- |1988. |Vikend na mrtovci |sekretarka |- |1988. |Mala Nada |Nadina majka |- |1988. |Roman o Londonu |madam Džanin |- |1987-1988. |Bolji život |Seka Sekulović |- |1988. |Tesna koža 3 |Simka Milivojević |- |1989. |Bolji život |Seka Sekulović |- |1989. |poltron |Amelija Kasiković |- |1989. |Masmediologija na Balkanu |drugarica Protić |- |1989. |Čudo u Šarganu |Cmilja |- |1989. |Dome, slatki dome |Melanija |- |1989. |Drugarica ministarka |Živka |- |1990. |Vikend na mrtovci |sekretarka |- |1990. |Gala korisnica: Atelje 212 kroz vekove | |- |1990. |Balkanska perestrojka |drugarica Protić |- |1990. |Klaustrofobična komedija |Vesela Kraj |- |1991. |Sekula se opet ženi |Desa |- |1991. |U ime zakona |komšinica |- |1990-1991. |Bolji život 2 |Seka Sekulović |- |1991. |Holivud ili propast | |- |1992. |Juriš na skupštinu |Milka Sokolović |- |1992. |Sekula nevino optužen |Desa |- |1994. |Biće bolje | |- |1994. |Teatar u Srba | |- |1993-1994. |Srećni ljudi |Marijana Kolaković |- |1995. |Složna braća |Milena |- |1995. |Otvorena vrata |Milijana |- |1995. |Tamna je noć |Kosara Askerc |- |1995-1996. |Srećni ljudi 2 |Marijana Kolaković |- |1997. |Ljubav, ženidba i udadba |Jelka |- |1998. |Nikoljdan 1901. godine |Persida Rogić |- |1998. |Rane |komšinica |- |1999. |Kod male sirene | |- |1998-1999. |Porodično blago |glavna medicinska sestra |- |2001. |Sve je za ljude |Kića |- |2001. |Metla bez drške 5 |Desa |- |2003. |Picknick på kyrkogården | |- |2003. |Najbolje godine |Olga |- |2002-2003. |Kazneni prostor |Anina majka |- |2003. |Naša mala redakcija |Dama u baru |- |2003. |Ledina |Elza |- |2004. |Skela |žena |- |2004. |Stižu dolari |Magdalena |- |2005. |Bal-Kan-Kan |Zumbula |- |2006. |Drugo stanje |razredna |- |2005-2007. |Ljubav, navika, panika |Vera |- |2007. |Hadersfild |majka |- |2007. |Uvođenje u posao |Mira Pacov |- |2007. |Premijer |predsednica |- |2008. |[[Lud, zbunjen, normalan]] |Senka |- |2008. |Čitulja za Eskobara |žena |- |2008. |Selo gori, a baba se češlja |Dijana |} {{Zlatna arena - najbolja glumica}} {{DEFAULTSORT:Sablić, Seka}} [[Kategorija:Rođeni 1942.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Radoje Domanović"]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] tu8uhesnbnxnvq6rl2lhj0wtlrbp0dj 3836923 3836915 2026-04-24T07:01:49Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836923 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Jelisaveta Seka Sablić | slika = | opis = | ime_pri_rođenju = Jelisaveta Sablić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1942|06|13}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | zanimanje = [[Glumac|Glumica]] | godine_aktivnosti = }} '''Jelisaveta Seka Sablić''' (Јелисавета Сека Саблић; [[Beograd]], 13. juna 1942.) je [[srbija]]nska i [[SFRJ|jugoslavenska]] pozorišna, televizijska i filmska glumica. == Životopis == Rođena je u Beogradu 13. juna 1942. godine. Još u gimnazijskim danima bila je jedan od osnivača amaterskog [[Dramski atelje Doma omladine Vračar (DADOV)|Dramskog ateljea Doma omladine Vračar (DADOV)]]. Diplomirala je glumu 1965. godine u klasi Mate Miloševića na [[Univerzitet umjetnosti u Beogradu|Akademiji za pozorište, film, radio i televiziju u Beogradu]], u [[Pozorište "Boško Buha" Beograd|Pozorištu "Boško Buha"]] igrala je u predstavi "Pepeljuga" [[Aleksandar Popović|Aleksandra Popovića]]. Od 1967. članica je [[Atelje 212|Ateljea 212]], gdje ostvaruje najznačajnije pozorišne uloge: u "Kralj Ibi", te u "Razvojnom putu Bore Šnajdera", Aleksandra Popovića, za koju prima nagradu "Ćuran" na festivalu Dani komedije u Jagodini (kao i kasnije za ulogu u "[[Ožalošćena porodica (Nušić)|Ožalošćenoj porodici]]" [[Branislav Nušić|Branislava Nušića]]); na [[Sterijino pozorje|Sterijinom pozorju]] nagrađena je za sporednu ulogu u "[[Klaustrofobična komedija|Klaustrofobičnoj komediji]]" [[Dušan Kovačević|Dušana Kovačevića]]. Na filmu debituje u crnohumornom rediteljskom prvencu Gordana Mihića i Ljubiše Kozomare pod nazivom "Vrane" (1969.). Uz rijetke izuzetke (npr. "[[Kičma (film)|Kičma]]" 1975., [[Vlatko Grlić|Vlatka Grlića]], i "[[Gospođica (film)|Gospođica]]", 1980., V. Jasnoga) glumi komične uloge popularnim komedijama [[Milan Jelić|Milana Jelića]] ("[[Rad na određeno vreme]]", 1980.; "[[Moj tata na određeno vreme]]", 1983.; "[[Razvod na određeno vreme]]", 1986.) i [[Zoran Čalić|Zorana Čalića]] ("[[Žikina dinastija]]", 1985. i "[[Druga žikina dinastija]]", 1986.). Najviše glumačke domete ostvarila je u dijelima [[Slobodan Šijan|Slobodana Šijana]]; "[[Kako sam sistematski uništen od idiota]]" (1983.), "[[Davitelj protiv davitelja]]“ (1984.) te posebno u groteski "[[Maratonci trče počasni krug]]" (1982.), gdje je za lik pijanistkinje Kristine nagrađena Zlatnom arenom za glavnu ulogu na [[Festival igranog filma u Puli|Festivalu igranog filma u Puli]]. Uspješno je nastupala i na televiziji. Seka je 2008. godine nagrađena nagradom "Žanka Stokić". == Uloge == {| class="wikitable" | colspan="4" |'''Filmografija glumice Jelisavete Sablić''' |- !God. !Naziv !Uloga |- |1968. |Ilustrovani život | |- |1968. |Noćno dežurstvo sestre Grizelde | |- |1968. |Neverovatni cilinder Nj. V. kralja Kristijana | |- |1968. |Martin Krpan s vrha |princeza |- |1968. |Nevolje jednog Bobana | |- |1969. |Hajde da se igramo | |- |1969. |Daleko je Australija |Desa |- |1969. |Zigmund Brabender, lovac i ser (serija) | |- |1969. |Vrane |Olja |- |1969. |Hajde da rastemo | |- |1969. |Leći na rudu | |- |1969. |Silom otac |Arsina kći Zorica |- |1970. |Ujka Vanja |Sofija Serebrjakova |- |1970. |Burna noć | |- |1970. |Engleski onakav kakav se govori | |- |1970. |Poezija Ogdena Neša | |- |1970. |Biciklisti | |- |1970. |Burduš |Rajka |- |1971. |Pendžeri ravnice | |- |1971. |Operacija 30 slova | |- |1971. |Čep koji ne propušta vodu |Rosa |- |1971. |Ceo život za godinu dana | |- |1971. |S vanglom u svet | |- |1971. |Čedomir Ilić |Bela Matović |- |1971. |Diplomci |Leonora Bah |- |1972. |Razvojni put Bore Šnajdera |Goca |- |1972. |Ćelava pevačica | |- |1972. |Proždrljivost | |- |1972. |Damon |Jelisaveta |- |1972. |Jelisavetini ljubavni jadi zbog molera |Jelisaveta |- |1972. |Ptičje kupalište |Velma |- |1972. |Ženski razgovori | |- |1973. |Ludi rečnik | |- |1973. |Ženidba nosača Samuela | |- |1974. |Nedelje s Anjom |lekarka |- |1974. |Porodični orkestar | |- |1974. |Jednog lepog, lepog dana | |- |1974. |U registraturi |Justa Medonić |- |1972-1974. |Obraz uz obraz |Seka |- |1975. |Andra i Ljubica | |- |1975. |Nora |Nora |- |1975. |Povratak lopova |Milutinova žena |- |1975. |Kičma | |- |1975. |Mamika, hvata me panika | |- |1975. |Borisko i Natalija | |- |1975. |Dvosobna kafana | |- |1975. |Kraj nedelje | |- |1976. |Sestre | |- |1976. |Četiri dana do smrti | |- |1977. |Ranjeni orao |Anđelka Bojanić |- |1977. |Kućna terapija | |- |1977. |Leptirov oblak |Krckova majka |- |1977. |Marija Magdalena |Klara |- |1977. |Najdraža deca dragih roditelja | |- |1979. |Osma ofanziva |čistačica Dragica |- |1980. |Beogradska razglednica 1920 | |- |1980. |Rad na određeno vreme |Seka |- |1980. |Gospođica | |- |1981. |Laf u srcu |Živka |- |1981. |Radni dan | |- |1981. |Ujka Vanja |Sonja |- |1981. |Nepokoreni grad |Seka |- |1981. |Svetozar Marković |Ilka Marković |- |1982. |Podvizi družine 'Pet petlića' |Glas |- |1982. |Maratonci trče počasni krug |Kristina |- |1982. |Beograd nekad i sad |Mileva/Lora |- |1982. |Moj tata na određeno vreme |Seka |- |1982. |Sabinjanke |Mario |- |1983. |Zagrljenici |Hionija |- |1983. |Kako sam sistematski uništen od idiota |Rita |- |1984. |Davitelj protiv davitelja |gospođica Dobrila Skara |- |1984. |Moljac |luda rediteljka |- |1984. |Kamiondžije 2 |Cacina žena Sinđa |- |1984. |Jaguarov skok |Cajka |- |1984. |Formula 1 | |- |1985. |Jelisavetini ljubavni jadi |Jelka |- |1985. |Neuspela mućka |Ruža |- |1985. |Debeli i mršavi |Šećerovićka |- |1986. |Druga Žikina dinastija |domaćica |- |1986. |Sekula i njegove žene |Desa |- |1986. |Razvod na određeno vreme |Seka |- |1986. |Sivi dom |gospođa |- |1987. |Uvek spremne žene |Rajka |- |1988. |Vikend na mrtovci |sekretarka |- |1988. |Mala Nada |Nadina majka |- |1988. |Roman o Londonu |madam Džanin |- |1987-1988. |Bolji život |Seka Sekulović |- |1988. |Tesna koža 3 |Simka Milivojević |- |1989. |Bolji život |Seka Sekulović |- |1989. |poltron |Amelija Kasiković |- |1989. |Masmediologija na Balkanu |drugarica Protić |- |1989. |Čudo u Šarganu |Cmilja |- |1989. |Dome, slatki dome |Melanija |- |1989. |Drugarica ministarka |Živka |- |1990. |Vikend na mrtovci |sekretarka |- |1990. |Gala korisnica: Atelje 212 kroz vekove | |- |1990. |Balkanska perestrojka |drugarica Protić |- |1990. |Klaustrofobična komedija |Vesela Kraj |- |1991. |Sekula se opet ženi |Desa |- |1991. |U ime zakona |komšinica |- |1990-1991. |Bolji život 2 |Seka Sekulović |- |1991. |Holivud ili propast | |- |1992. |Juriš na skupštinu |Milka Sokolović |- |1992. |Sekula nevino optužen |Desa |- |1994. |Biće bolje | |- |1994. |Teatar u Srba | |- |1993-1994. |Srećni ljudi |Marijana Kolaković |- |1995. |Složna braća |Milena |- |1995. |Otvorena vrata |Milijana |- |1995. |Tamna je noć |Kosara Askerc |- |1995-1996. |Srećni ljudi 2 |Marijana Kolaković |- |1997. |Ljubav, ženidba i udadba |Jelka |- |1998. |Nikoljdan 1901. godine |Persida Rogić |- |1998. |Rane |komšinica |- |1999. |Kod male sirene | |- |1998-1999. |Porodično blago |glavna medicinska sestra |- |2001. |Sve je za ljude |Kića |- |2001. |Metla bez drške 5 |Desa |- |2003. |Picknick på kyrkogården | |- |2003. |Najbolje godine |Olga |- |2002-2003. |Kazneni prostor |Anina majka |- |2003. |Naša mala redakcija |Dama u baru |- |2003. |Ledina |Elza |- |2004. |Skela |žena |- |2004. |Stižu dolari |Magdalena |- |2005. |Bal-Kan-Kan |Zumbula |- |2006. |Drugo stanje |razredna |- |2005-2007. |Ljubav, navika, panika |Vera |- |2007. |Hadersfild |majka |- |2007. |Uvođenje u posao |Mira Pacov |- |2007. |Premijer |predsednica |- |2008. |[[Lud, zbunjen, normalan]] |Senka |- |2008. |Čitulja za Eskobara |žena |- |2008. |Selo gori, a baba se češlja |Dijana |} {{Zlatna arena - najbolja glumica}} {{DEFAULTSORT:Sablić, Seka}} [[Kategorija:Rođeni 1942.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Radoje Domanović"]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] hcuny6gg7e2a9z1ph1lca1or4xc6idc 0 456814 3836913 3510077 2026-04-24T06:53:48Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836913 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Predrag Ejdus | slika = Ujkin San, drama, Gordana Đurđević Dimić, Predrag Ejdus, foto B. Lučić.jpg | opis = Predrag Ejdus u pozorišnoj drami [[Ujkin san (Dostojevski)|Ujkin san]], zasnovano na književnom djelu [[Fjodor Dostojevski|Fjodora Dostojevskog]]. | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1947|07|24}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[SR Srbija]], [[SFRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2018|09|28|1947|07|24}} | mjesto_smrti = [[Beograd]], [[Srbija]] | zanimanje = [[Glumac]] | godine_aktivnosti = 1971–2018 | supružnik = Milica Ejdus | poznat_po = Bernard Drach u [[Šovinistička farsa|Šovinističkoj farsi]] }} '''Predrag Ejdus''' ([[Beograd]], 24. jul 1947 — [[Beograd]], 28. septembar 2018) <ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/prvi-put-peca-nece-doci-preminuo-glumac-predrag-ejdus/tdhq18v|title=PRVI PUT PECA NEĆE DOĆI... Preminuo glumac Predrag Ejdus|last=Božović|first=M.|website=Blic.rs|language=sr|access-date=2. 11. 2019}}</ref> bio je [[srbija]]nski i [[Jugoslavija|jugoslavenski]] televizijski i pozorišni glumac kao i profesor glume. == Biografija == Rodio se 24. jula 1947. godine u Beogradu, od oca Jevrejina i majke Srpkinje. Završio je 14. beogradsku gimnaziju, a diplomirao glumu 1972. godine na [[Univerzitet umjetnosti u Beogradu|Akademiji za pozorište, film i televiziju]], u klasi profesora Milenka Maričića. Bio je član [[Dramski atelje Doma omladine Vračar (DADOV)|Dramskog ateljea Doma omladine Vračar (DADOV)]] od 1962. do 1968, a član [[Narodno pozorište u Beogradu|Narodnog pozorišta u Beogradu]] postao je odmah nakon diplomiranja 1972. godine. Tu je ostao do 1993, kada je sa [[Svetlana Bojković|Svetlanom Bojković]] i Predragom - [[Miki Manojlović|Mikijem Manojlovićem]] otišao iz Narodnog pozorišta, u znak protesta zbog dolaska [[Aleksandar Berček|Aleksandra Berčeka]] na mjesto upravnika pozorišta. Prije toga bio je v. d. direktora Drame Narodnog pozorišta. U [[Jugoslavensko dramsko pozorište]] prešao je 1993, a od 2001. je vanredni profesor glume na Akademiji umetnosti "Braća Karić". Izabran je 2006. u zvanje redovnog profesora na predmetu Gluma. Bio je i predsjednik [[Udruženja dramskih umjetnika Srbije]] od 1985. do 1989. U pozorištima širom nekadašnje Jugoslavije — u Beogradu, Novom Sadu, Subotici, Zagrebu, u Nemačkoj, Francuskoj, Kanadi, SAD, Mađarskoj, Švajcarskoj — odigrao je 150 dramskih uloga. Snimio je više od 50 filmova, televizijskih drama i serija. U njegove antologijske [[Pozorište|pozorišne]] uloge ubrajaju se likovi: Osipa Mandeljštama, Joakima Vujića, kneza Miškina, Franca Kafke, Napoleona, Borisa Godunova, Isaka Babelja, Porfirija Petroviča, Kir Janje, Laze Dunđerskog...itd. Igrao je u predstavama: ''Faust 1 i 2'', ''Kir Janji'', ''Glembajevima'', ''Mletačkom trgovcu'', ''Supermarketu'', ''Skupu''. Predstava Kir Janja, u kojoj glumi naslovnu ulogu, proslavio je 2017. godine 25 godina izvođenja ove uloge. Bio je oženjen Milicom Ejdus, arhitektom i scenografom sa kojom je imao kćer Vanju (glumicu), i sina Filipa. Po nacionalnosti se izjašnjavao kao [[Jugoslaveni|Jugoslaven]]. == Filmografija == {| class="wikitable" | colspan="4" |'''Filmografija glumca Predraga Ejdusa''' |- !God. !Naziv !Uloga |- | colspan="4" |1970.-te |- |1971. |Haleluja | |- |1971. |Don Kihot i Sančo Pansa | |- |1972. |Poraz (TV film) | |- |1972. |Mileva Ajnštajn (TV) |Albert Ajnštajn |- |1973. |Vreme Sutjeske | |- |1973. |Filip na konju (serija) |Pisar |- |1973. |Naše priredbe (TV serija) | |- |1974. |Provod (TV) |Albert Stoks |- |1974. |Slobodan prevod Mizantropa | |- |1974. |Crna lista (TV) |Džoov sin |- |1974. |Polenov prah |Sedmak |- |1975. |Sinovi |Slovenac |- |1975. |Andra i Ljubica | |- |1976. |Idi tamo gde te ne poznaju | |- |1976. |Morava 76 (serija) |Slavko (partijski sekretar) |- |1976. |Četiri dana do smrti |Nikola Hećimović |- |1976. |Muzika pozornice (serija) | |- |1977. |Mizantrop | |- |1978. |Pogled u noć | |- |1978. |Povratak otpisanih (TV serija) (serija) |Mali |- |1979. |Prva srpska železnica (TV) |Mita Rakić |- |1979. |Slom (serija) |Instruktor PK KPJ |- | colspan="4" |1980.-te |- |1980. |Mama | |- |1980. |Snovi, život, smrt Filipa Filipovića |Ruski komunista |- |1980. |Kao Beograd ceo | |- |1981. |Nepokoreni grad (serija) |Otokar Keršovani |- |1981. |Piknik u Topoli |Maksa |- |1981. |Žeđ | |- |1981. |Visoki napon | |- |1981. |Svetozar Marković (serija) |Aleksa Knežević |- |1981. |Sedam sekretara SKOJ-a (serija) | |- |1982. |Živa zemlja | |- |1982. |Krojači džinsa |Vule |- |1982. |Podvizi | |- |1982. |Priče preko pune linije (serija) | |- |1983. |Snohvatice |Jovan Jovanović Zmaj |- |1983. |Pevanja na viru | |- |1984. |Poslednja avantura |Lekar |- |1985. |Slučaj Laze Kostića |Tužilac 1 |- |1985. |Brisani prostor (TV serija) |Jokohama |- |1985. |Učini to svojski (TV) |Zoran |- |1986. |Vrenje (TV) |Moša Pijade |- |1986. |Od zlata jabuka |Lekar |- |1986. |Bal na vodi |Anđelković, slikar |- |1986. |Priče sa kraja hodnika |Ginekolog |- |1986. |Šovinistička farsa |Bernard Drah |- |1986. |Štrajk u tkaonici ćilima | |- |1987. |Pogrešna procena | |- |1987. |Dom Bergmanovih (TV) |Leon |- |1987. |Ženska priča | |- |1987. |Poslednja priča | |- |1987. |Vuk Karadžić (serija) |Ivan Jugović |- |1988. |Kako zasmejati gospodara | |- |1988. |Vanja | |- |1989. |Poslednji krug u Monci |Žabac |- |1989. |Krivda (TV) |Baja Predić |- |1989. |Drugarica ministarka (serija) |Rajković |- |1989. |Hajde da se volimo 2 |Bernard Drah |- | colspan="4" |1990.-te |- |1990. |Zaboravljeni (serija) |Direktor/Upravnik |- |1990. |Pokojnik (TV) |Inženjer Pavle Marić |- |1990. |Seks - partijski neprijatelj br. 1 |Mija |- |1990. |Hajde da se volimo 3 |Bernard Drah |- |1991. |Kontrabas (TV) | |- |1991. |Smrt gospođe ministarke (TV) |Aleksandar Aca Cvetković |- |1991. |Holivud ili propast | |- |1991. |Mala |Direktor |- |1992. |Šovinistička farsa 2 |Bernard Drah |- |1992. |Uvod u drugi život |Major |- |1992. |Tito i ja |Predrag Goldštajn |- |1992. |Devojka s lampom (TV) |Sveštenik |- |1992. |Jevreji dolaze | |- |1992. |Tango argentino |Direktor |- |1993. |Pun mesec nad Beogradom |Nikolaj Vasiljevič Gogolj |- |1993. |Kockar | |- |1993. |Broz i ja (TV serija) |Predrag Goldštajn |- |1994. |Vukovar, jedna priča |Stjepan |- |1995. |Simpatija i antipatija (TV) |Dr Makarijus |- |1993—1995. |Teatar u Srba (serija) |Jovan Sterija Popović |- |1995. |Otvorena vrata (serija) |Živojin Dučić |- |1995. |Paket aranžman |Profesor |- |1995. |Tamna je noć |Doktor Labud Aškerc |- |1995. |Tuđa Amerika |Doktor |- |1995. |Ubistvo s predumišljajem |Dr Cvetković |- |1996. |Joj, Karmela (TV) |Paulino |- |1996. |Kontraš (serija) | |- |1996. |Potera za blagom | |- |1996. |Šovinistička farsa 3 |Bernard Drah |- |1997. |Ljubav, ženidba i udadba (TV) |Jovan Sterija Popović |- |1998. |Kanal mimo (serija) |Direktor |- |1998. |Ne miriše više cveće |Mile francuz |- |1998. |Nikoljdan 1901. godine (TV) |Rista Opalić |- |1999. |Proputovanje |Borislav - stariji |- | colspan="4" |2000.-te |- |2000. |Vidimo se u Den Hagu |Bernard Drah |- |2001. |Lola (TV) |Ika Pušibrk |- |2001. |Rondo (TV film) | |- |2002. |Suze Denisa Tita |Fizičar |- |2002. |Glad | |- |2002. |Zona Zamfirova |Trubač |- |2002. |Lisice (serija) |Ratko |- |2003. |Život je marš (TV) |Josip Broz Tito |- |2003. |U poseti kod gospodina Grina (TV) |Gospodin Grin |- |2003. |Kazneni prostor (TV serija) |Đan Pjetro Donati |- |2004. |Skela (TV) |Zvonolivač |- |2004. |Pljačka Trećeg rajha |Bankar |- |2004. |Pad u raj |Taksista |- |2004. |Jesen stiže, dunjo moja |Gazda Granfild |- |2004. |Te quiero, Radiša - (TV film) |Psihijatar |- |2005. |Forma formalina | |- |2005. |Ivkova slava | |- |2005. |Lele, bato (TV) |Doktor Jakovljević |- |2006. |Drugo stanje (serija) |Doca |- |2005—2006. |Stižu dolari 2 (serija) |Marinković |- |2007. |Dva | |- |2007. |Pozorište u kući (serija) |Telembaković |- |2007. |S. O. S. - Spasite naše duše |Joška |- |2007. |Ono naše što nekad bejaše (serija) |Atanas Dimić |- |2008. |Kraljevina Srbija (TV) |Baron fon Gisel - Austrougarski carski poslanik |- |2007—2015. |Ulica lipa (serija) |Obren |- |2009. |Poslednja audijencija (serija) | |- | colspan="4" |2010.-te |- |2010. |Šišanje |Profesor Hadži-Tankosić |- |2010—2011. |Miris kiše na Balkanu (TV serija) |Leon Salom |- |2011.- 2012. |Nepobedivo srce (TV serija) |Aleksa Novaković |- |2012. |Šešir profesora Koste Vujića |profesor francuskog jezika |- |2012. |[[Lud, zbunjen, normalan]] |Belaj Beg Jovanče |- |2012. |Ustanička ulica | |- |2007—2012. |Bela lađa (serija) |Lazar Hadži-Zdravković |- |2012. |Kad svane dan | |- |2013. |Na putu za Montevideo |Branislav Nušić] |- |2013. |[[Lud, zbunjen, normalan]] |Jovan Belajbeg |- |2013. |Šešir profesora Koste Vujića (TV serija) |Profesor francuskog jezika |- |2014. |Talog (TV drama) |Andrija Milošev |} == Reference == [[Kategorija:Rođeni 1947.]] [[Kategorija:Umrli 2018.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanski glumci]] [[Kategorija:Jugoslavenski glumci]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] 3ef610ad0n225mgri99o6vgoylmznau 0 457474 3836981 3689015 2026-04-24T10:04:23Z Panasko 146730 3836981 wikitext text/x-wiki [[File:Abiy Ahmed 2019.jpg|thumb|200px|right|Abiy Ahmed Ali (2019)]] {{Infokutija politički vođa|ime=Abiy Ahmed|slika=}} '''Abiy Ahmed Ali''' ( Amharski ዐቢይ አህመድ አሊ, Oromo Abiyyii Ahimad Alii; rođen 15. augusta 1976.) etiopski je političar koji je od 2. aprila 2018. godine četvrti po redu<ref>{{Cite web|url=https://pmo.gov.et/pm/|title=Prime Minister|website=The Federal Democratic Republic of Ethiopia’s Office of the Prime Minister|access-date=6. 6. 2019|quote=H.E. Abiy Ahmed Ali (PhD) is the fourth Prime Minister of the Federal Democratic Republic of Ethiopia|archive-date=20. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420170527/https://pmo.gov.et/pm/|url-status=dead|archive-date=20. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420170527/https://pmo.gov.et/pm/}}</ref> premijer <ref name="16th">{{Cite news|url=http://fanabc.com/english/index.php/news/item/11721-dr-abiy-ahmed-sworn-in-as-prime-minister-of-ethiopia|title=Dr Abiy Ahmed sworn in as Prime Minister of Ethiopia|date=1. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513170416/http://www.fanabc.com/english/index.php/news/item/11721-dr-abiy-ahmed-sworn-in-as-prime-minister-of-ethiopia|archive-date=13. 5. 2018|access-date=2. 4. 2018}}</ref> [[Etiopija|Savezne demokratske republike Etiopije]] . Predsjedavajući je vladajuće Etiopske narodne revolucionarne [[Demokratska fronta|demokratske fronte]] (EPRDF) <ref name="chair">{{Cite news|url=https://www.thereporterethiopia.com/index.php/article/eprdf-elects-abiy-ahmed-chair|title=EPRDF elects Abiy Ahmed chair|date=27. 3. 2018|work=[[The Reporter (Ethiopia)|The Reporter]]|access-date=28. 3. 2018}}</ref> i Oromo demokratske stranke (ODP), koja je jedna od četiri koalicijske stranke EPRDF.<ref>{{Cite web|url=http://www.africanews.com/2018/02/22/ethiopia-s-opdo-picks-new-chairman-in-bid-to-produce-next-prime-minister/|title=Ethiopia's ODP picks new chairman in bid to produce next Prime Minister|date=22. 2. 2018|website=Africa News|access-date=22. 2. 2018}}</ref> Abiy je također izabrani član etiopskog parlamenta, te član izvršnih odbora ODP-a i EPRDF-a. Bivši službenik vojne obavještajne službe, otkad je postao premijer, Abiy, je pokrenuo širok program političkih i ekonomskih reformi <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-46735703|title=Ethiopia's Abiy Ahmed: The leader promising to heal a nation|last=Keane|first=Fergal|date=3. 1. 2019|website=BBC News|access-date=22. 3. 2019|quote=Ethiopia's Prime Minister Abiy Ahmed has been widely praised for introducing sweeping reforms aimed at ending political repression.}}</ref> i radio na posredovanju u mirovnim sporazumima u [[Eritreja|Eritreji]], Južnom Sudanu i sporazumu o tranziciji u Republici Sudan . Abiy je dobitnik [[Nobelova nagrada za mir|Nobelove nagrade za mir]] za 2019. za svoj rad na okončanju 20-godišnjeg poslijeratnog teritorijalnog pata između Etiopije i Eritreje .<ref name="NOBEL">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/live/2019/oct/11/nobel-peace-prize-greta-thunberg-abiy-ahmed-jacinda-ardern-among-those-tipped-win-live-news|title=Ethiopian prime minister Abiy Ahmed wins 2019 Nobel peace prize – live news|last=Busby|first=Mattha|date=11. 10. 2019|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=11. 10. 2019}}</ref> U oktobru 2021. Abiy Ahmed je službeno položio zakletvu na drugi petogodišnji mandat. == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1976.]] [[Kategorija:Premijeri Etiopije]] j8a6en4bqrrwom0nxe94xxo5f4xyalu 0 461456 3836857 3834726 2026-04-24T00:28:26Z Tulum387 155909 Dupli razmaci. 3836857 wikitext text/x-wiki {{taksokvir |boja=pink | naziv =Kućna muhičica |slika = Common house fly, Musca domestica.jpg | status = NE | status_sistem = IUCN3.1 | slika_opis =Obična kućna muha (''Musca domestica'') |slika_širina=250px | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[Insect]]a | ordo = [[Fly|Diptera]] | zoosectio = [[Schizophora]] | familia = [[Muscidae]] | genus = ''[[Musca (genus)|Musca]]'' | species = '''''M. domestica''''' | binomial = ''Musca domestica'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] | razdioba_stepen = Podvrste | razdioba = *''M. d. calleva'' <small>Walker, 1849</small> *''M. d. domestica'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> }} '''Kućna muha''' ili '''domaća muha''' ([[Latinski|lat.]] ''Musca domestica'') je insekt podreda [[Cyclorrhapha]], [[red (biologija)|red]] [[Diptera]], [[razred (biologija)|razred]] [[Insecta]]. Vjeruje se da se prvi puta pojavila u [[kenozoik|kenozojskoj]] eri, mguće na Bliskom Istoku, a vjerovatno je [[kosmopolitsko rasprostrsnjenje|rasprostranjena širom svijeta]], kao čovjekov [[komensalizam|komensal]]. To je najčešća vrsta muka koja se nalazi u naseljenim mjestima. Odrasli su sivi do crni, s četiri tamne, uzdužne linije na toraksu, blago dlakavim tijelima i jednim parom membranskih krila. Imaju crvene oči, malo ispupčene kod nešto većih ženki. Ženka se obično pari samo jednom i spremu čuva za kasniju upotrebu. Odlaže serije od oko 100 jaja na raspadajuće organske materije, poput otpada iz hrane, [[truhlež]]i ili [[izmet]]a. Ubrzo izlegu kao bijele larve bez nogu, poznate i pod nazivom [[magot]]i. Nakon 2 do 5 dana razvoja, ove se [[metamorfoza|preobraze]] u crvenkasto-smeđe [[lutka (insekt)|lutke]], duge oko 8&nbsp;mm. Odrasle muhe obično žive 2 do 4 sedmice, ali mogu prezimiti. Odrasli se hrane raznim tekućim ili polutečnim supstancama, kao i čvrstim materijama koji su omekšane njihovim [[pljuvačka|pljuvačkom]]. Ove muhe mogu, na tijelima i fekalijama, prenositi [[patogen|patogene]], kontaminirati hranu i doprinijeti prenošenju bolesti prenosive hranom, dok, po brojnosti, mogu biti fizički neugodne. Iz tih razloga smatraju se [[štetočina|štetočinama]]. Kućne muhe su korištene u laboratoriji u istraživanju starenja i [[Sistem određivanja spola|mehanizama određivanje spola]]. Muhe se u literaturi pojavljuju od drevnog grčkog mita i [[Ezop|ove]] basne "Nesretni insekt“ pa nadalje.<ref>{{Citation|title=Appendix C: The State Emblem of India (Prohibition of Improper Use) Act, 2005|url=http://dx.doi.org/10.4159/harvard.9780674067288.c9|work=Righteous Republic|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06728-8|access-date=6. 3. 2020}}</ref> ==Opis== [[Datoteka:House Fly Eye Closeup (cropped).jpg|thumb|left| Glava ženke kućne mušice sa dva velika [[složeno oko|složena oka]] i tri [[ocela|ocele]].]] Odrasle kućne muhe obično su duge 6 do 7&nbsp;mm, s rasponom krila od 13 do 15&nbsp;mm. Ženke imaju veću krila od mužjaka, dok mužjaci imaju relativno duže noge. Ženke više variraju u veličini, a postoji i geografska varijacija s većim jedinkama na večim geografskim širinama. Glava je snažno konveksna sprijeda, a ravna je i blago konusna. Par velikih složenih očiju, kod mužjaka, gotovo se dotiču, ali je kod ženki međočni prostor mnogo širi. Imaju tri jednostavna oka ([[ocele]]) i par kratkih antena. Muhe obrađuju vizuelne informacije oko sedam puta brže od ljudi što im omogućuje prepoznavanje i izbjegavanje pokušaja ulova ili gmječenja, s obzirom na to da efektivno vide usporene kretnje čovjeka s višom [[brzina fuzije treperenja|brzinom fuzije treperenja]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bryant EH | title = Morphometric adaptation of the housefly, Musca domestica L., in the United States | journal = Evolution; International Journal of Organic Evolution | volume = 31 | issue = 3 | pages = 580–596 | date = septembar 1977 | pmid = 28563484 | doi = 10.1111/j.1558-5646.1977.tb01046.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Alves SM, Bélo M | title = Morphometric variations in the housefly, Musca domestica (L.) with latitude | url = https://archive.org/details/sim_genetica_2002-08_115_3/page/243 | journal = Genetica | volume = 115 | issue = 3 | pages = 243–51 | date = august 2002 | pmid = 12440563 | doi = 10.1023/a:1020685727460 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Johnston |first1=Ian | name-list-format = vanc |title=Q. Why is it so hard to swat a housefly? A. It sees you coming in slow motion |url=https://www.independent.co.uk/news/science/q-why-is-it-so-hard-to-swat-a-housefly-a-it-sees-you-coming-in-slow-motion-8818124.html |access-date=4. 12. 2017 |work=The Independent |date=15. 9. 2013}}</ref><ref name="HealyMcNally2013">{{cite journal | vauthors = Healy K, McNally L, Ruxton GD, Cooper N, Jackson AL | title = Metabolic rate and body size are linked with perception of temporal information | journal = Animal Behaviour | volume = 86 | issue = 4 | pages = 685–696 | date = oktobar 2013 | pmid = 24109147 | pmc = 3791410 | doi = 10.1016/j.anbehav.2013.06.018 }}</ref> [[Datoteka:Housefly anatomy-key tags.svg|mini|430px|Anatomija kućne muhe :<br /> {{div col|2}} '''A – Glava:'''<br /> 1 – Facetovane oči<br /> 2 – Čule čekinje (''arista'')<br /> 3 – Čulne ''antene''<br /> 4 – Kornjevilični palpus (''Palpus maxillaris'')<br /> 5 – Gornja usna (''labrum'')<br /> 6 – Donja usna (''labium'')<br /> 7 – ''Labellum''<br /> 8 – Traheja <br /> '''B – Toraks:'''<br /> 9 – ''Prescutum''<br /> 10 – Stigma<br /> 11 – ''Scutum''<br /> 12 – Bazna vena (''basicosta'')<br /> 13 – Kalipter<br /> 14 – Skutelum<br /> 15 – Krilo<br /> 16 – Hrilna vena<br /> 17 – Propleuron<br /> 18 – Prosternum<br /> 19 – Mezopleuron<br /> 20 – Mezosternum<br /> 21 – Metapleuron<br /> 22 – Metasternum<br /> '''C – Abdomen:'''<br /> 23 – Koksa<br /> 24 – Femur<br /> 25 – Tibija<br /> 26 – Seta <br /> 27 – Stopalo (''tarsus'')<br /> 28 – Haltere<br /> 29 – Otvor traheje (stigma)<br /> 30 – Zadnji segment {{div col end}} ]] [[Datoteka:Houseflymouth100x1.jpg|thumb|250px|Dijelovi [[usni aparat (insekt)|usnog aparata]], sa pseudotrahejama, polucjevastim žljebovima (tamne paralelne trake) koji se koriste za usisavanje tečne hrane]] Dijelovi usnog aparata posebno su prilagođeni za tečnu hranu; mandibula i maksile su smanjene i nisu funkcionalne, a ostali udovi formiraju uvlačivi, fleksibilni [[proboscis]] sa povećanim, mesnatim vrhom, labelumom. Ovo je spužvasta struktura koju karakteriziraju mnogi žljebovi, zvani pseudotraheje, koji usisavaju tekućinu [[kailar|kapilarnim djelovanjem]].<ref>{{cite book | vauthors = Gullan PJ, Cranston PS |date=2010 |title=The Insects: An Outline of Entomology | url = https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu |publisher=Wiley |edition=4th |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=[https://archive.org/details/insectsoutlineen00pjgu/page/n65 41], 519}}</ref><ref name=Mehlhorn>{{cite book| last = Mehlhorn | first = Heinz | name-list-format = vanc |title=Encyclopedic Reference of Parasitology: Biology, Structure, Function |url= https://books.google.com/books?id=9uGQnKdxhyUC&pg=PA310 |year=2001 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-66819-0 |page=310}}</ref> It is also used to distribute saliva to soften solid foods or collect loose particles.<ref>{{cite web |url=http://www.giand.it/diptera/morph/?id=4&lang=en |title=Morphology and anatomy of adults: Mouthparts | last = Dessì | first = Giancarlo | name-list-format = vanc |date=8. 1. 2017 |work=Flies |access-date=27. 9. 2017}}</ref> Kućne muhe imaju [[hemoreceptor]]ne organe okusa na na nožnim tarzusima, tako da mogu prepoznati hranu poput šećera, hodajući po njemu.<ref name="DeonierRichardson1935">{{cite journal | vauthors = Deonier CC, Richardson CH |title=The Tarsal Chemoreceptor Response of the Housefly, ''Musca Domestica'' L., to Sucrose and Levulose |journal=Annals of the Entomological Society of America |volume=28 |issue=4 |year=1935 |pages=467–474 |doi=10.1093/aesa/28.4.467}}</ref> Muhe su često viđene kako čiste noge trljajući ih zajedno, omogućavajući hemoreceptorima da ponovo kušaju po čemu hodaju.<ref>{{cite news|last1=Ray|first1=C. Claiborne | name-list-format = vanc |title=Q&A; Gleeful Flies?|url=https://www.nytimes.com/2002/12/17/science/q-a-gleeful-flies.html|access-date=4. 12. 2017|work=The New York Times|date=17. 12. 2002}}</ref> Na kraju svake noge je par kandži, a ispod njih su dva ljepljiva jastučića, [[pulvile]], koji omogućuju muhi da se uspinje po glatkim zidovima i stropovima po modelu [[Van der Waalsova sila|Van der Waalsove sile]]. Kandže pomažu muhi da odstrani stopalo za sljedeći korak. Hodaju uobičajenim hodom po vodoravnim i okomitim površinama s tri noge u dodiru sa površinom i tri u pokretu. Na obrnutim površinama mijenjaju pokret da bi se četiri noge držale na površini.<ref>{{cite journal| journal=American Entomologist| volume=51| issue=1| pages= 31–35| title = Uncovering Insect Stickiness: Structure and Properties of Hairy Attachment Devices| url=https://archive.org/details/sim_american-entomologist_spring-2005_51_1/page/31| last = Gorb | first = Stanislav N. | name-list-format = vanc |year=2005 | doi=10.1093/ae/51.1.31 }}</ref> Muhe slijetaju na strop leteći ravno prema njemu; neposredno prije slijetanja, naprave pola vijka i usmjere svih šest nogu prema površini, smanjujući šok prednjim nogama i zalijepe se trenutak kasnije s ostale četiri. [[Datoteka:House Fly Wing.jpg|200px|thumb|left|Krilo, uvećanno 250x]] [[Toraks]] je sivih nijansi, ponekad čak i crne boje, s četiri tamne uzdužne trake ravnomjerne širine na dorzalnoj površini. Cijelo tijelo prekriveno je kratkim dlačicama. Poput ostalih [[Diptera]], kućne muhe imaju samo jedan par [[krilo insekta|krila]], jer se nekadašnji stražnji par svodi se na male [[haltere]] ili njihalice koje pomažu održavanju stabilnosti pri [[let]]u. Krila su prozirna sa žućkastim nijansama u osnovi. Karakteristično je da medijalna vena (duga M1 + 2 ili četvrta duga vena) ima oštricu prema gore. Svako krilo ima režanj na stražnjoj strani, [[kalipter]], koji pokriva haltere. Zadak je siv ili žućkast, s tamnom prugom i nepravilnim tamnim mrljama sa strane. Sadrži 10 segmenata koji nose spirale za disanje. U mužjaka deveti segment ima par kopči za kopulaciju, a deseti nose analne cerke u oba spola.<ref name=Hewitt/><ref name=IFAS>{{cite web |url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/urban/flies/house_fly.HTM |title=House fly: ''Musca domestica'' | last1 = Sanchez-Arroyo | first1 = Hussein | last2 = Capinera | first2 = John L. | name-list-format = vanc |date=20. 4. 2017 |work=Featured Creatures |access-date=20. 9. 2017}}</ref> [[Datoteka:Micrograph of house-fly leg.jpeg|thumb|[[Mikrografija]] tarzusa sa kandžama i čekinjama, uključujući i centralne između dva pulvila poznata kao empodije]] Razne vrste širom svijeta izgledaju poput kućnih muha, kao što su [[mal kućna muha]], ''Fannia canicularis'', [[stabilna muha]], "Stomoxys calcitrans" i ostali pripadnici roda ''Musca''.<ref name = "West_1951">{{cite book | year = 1951 | title = The Housefly. Its natural history, medical importance, and control | publisher = Comstock Publishing Company | last = West | first = Luther S. | name-list-format = vanc | place = New York | url = http://krishikosh.egranth.ac.in/bitstream/1/2033787/1/139.pdf | access-date = 15. 3. 2020 | archive-date = 7. 12. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171207192637/http://krishikosh.egranth.ac.in/bitstream/1/2033787/1/139.pdf | url-status = dead }}</ref>{{rp|161–167}} Sistemtska identifikacija vrsta može zahtijevati upotrebu taksonomskih ključeva specifičnih za regiju i može zahtijevati razlikovanje muških reproduktivnih dijelova za potvrdu.<ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1365-3113.1975.tb00134.x|title=The Musca domestica complex in Sri Lanka|journal=Journal of Entomology Series B, Taxonomy|volume=43|issue=2|pages=247–259|year=2009| vauthors = Paterson HE }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Tumrasvin | first1 = Watanasak | last2 = Shinonaga | first2 = Satoshi | name-list-format = vanc | year = 1977 | title = Report of Species Belonging to the Genus Musca Linné, Including the Taxonomic Key (Diptera: Muscidae) | journal = Bull. Tokyo Med. Dent. Univ. | volume = 24 | pages = 209–218 | url = http://lib.tmd.ac.jp/jmd/2403/02_Tumrasvin.pdf | access-date = 15. 3. 2020 | archive-date = 13. 7. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200713230011/http://lib.tmd.ac.jp/jmd/2403/02_Tumrasvin.pdf | url-status = dead }}</ref> ==Životni ciklus== [[Datoteka:Musca domestica mating (cropped).jpg|thumb|250px|left|Parenje kućnih muha]] Svaka ženka može tokom života snijeti do 500 [[jaja]] u nekoliko serija od oko 75 do 150. Jaja su bijela i otprilike duga 1,2&nbsp;mm, a muha ih polaže pogodnom mestu, obično na mrtvim i raspadajućim organskim materijama, poput otpadaka hrane, trupala ili [[fekalija]]. U roku od jednog dana iz jaja se izlegu larve (magoti); oni žive i hrane se tamo gde su jaja položena. Blijedo su bjelkasti, {{pretvaraju duge 3&nbsp;mm, tanji na kraju usta i bez nogu. Razvoj larve traje od dvije sedmice, u optimalnim uslovima, do 30 dana ili više u hladnijim područjima. Larve izbegavaju svetlo; interijeri gomila životinjskog stajskog gnojiva su mjesta bogata hranjivim tvarima i idealnim uvjetima rajvoja, gdje je toplo, vlažno i tamno. [[Datoteka: The larva and fly of a house fly (Musca domestica). Coloured Wellcome V0022571.jpg|thumb| [[Larva]] i odrasli, autor [[Amedeo John Engel Terzi]] (1872–1956)]] Na kraju svog trećeg [[instar]]a, larve puze do suhog i hladnog mjesta i pretvaraju se u [[lutka (insekti)|lutke]]. Kućište lutke je cilindrično sa zaobljenim krajevima, dugačkim oko 1,2&nbsp;mm, formirano je od posljednje svučene kože larve. U početku je žućkasto, ša potamni preko crveno-smeđe do gotovo crne boje. Razvoj lutke traje dva do šest dana na 35&nbsp;°C, ali može potrajati 20 dana ili više na 14&nbsp;°C. Kad je [[metamorfoza]] gotova, odrasla muha izranja iz lutke. Da bi to postigla, pomoću [[ptilinum]]a, trajne vrećice na glavi, otvara kraj omotača. Odrasla kućna muha živi od dvije sedmice do mjesec, u divljini, ili duže u benignim laboratorijskim uvjetima. Po izlasku iz lutke, prestaje rasti; mala muha nije nužno mlada muva, već je rezultat nedovoljne količine hrane tokom larvene faze. Mužjaci kućne muhe su spolno zreli nakon 16 sati, a ženke nakon 24. Ženke proizvode [[feromon]], [[(Z) -9-trikozen | (Z) -9-trikozen (muskularin)]]. Ovaj kutikulskii [[ugljikovodik]] se ne oslobađa u zrak i mužjaci ga osjećaju samo u kontaktu sa ženkama;<ref name=insencyc>{{Cite book| last1 = Dahlem | first1 = Gregory A. | name-list-format = vanc | pages=469–470|chapter=House Fly (Musca domestica) |title=Encyclopedia of Insects|edition=2|editor-last1 = Resh | editor-first1 = Vincent H.| editor-last2 = Carde | editor-first2 = Ring T. |year=2009| publisher=Elsevier}}</ref> ima upotrebu u suzbijanju štetočina, za mamanje mužjaka da ulete u zamke.<ref>{{cite journal | vauthors = Thom C, Gilley DC, Hooper J, Esch HE | title = The scent of the waggle dance | journal = PLoS Biology | volume = 5 | issue = 9 | pages = e228 | date = septembar 2007 | pmid = 17713987 | pmc = 1994260 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050228 }}</ref><ref name=epa>{{cite web | url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/reregistration/fs_PC-103201_1-Sep-94.pdf | title=(Z)-9-Tricosene (103201) Fact Sheet | publisher=United States Environmental Protection Agency|access-date = 8. 12. 2017}}</ref> Mužjak inicira parenje tako da naleti na ženku, u zraku ili ma tlu, poznato kao "udar". Prilazi joj na toraks, a ako je prijemčiva, slijedi period udvaranja u kojem ženka vibrira krilima, a mužjak glavom po glavi. Mužjak se zatim prevrće na trbuhu, a ženka podmeće [[ovipositor]] u njegov genitalni otvor; kopulacija, uz prijenos sperme, traje nekoliko minuta. Ženke se obično pare samo jednom, a zatim odbijaju daljnje napredovanje mužjaka, dok se mužjaci odvajaju više puta.<ref>{{cite journal | vauthors = Murvosh CM, Fye RL, LaBrecque GC |year=1964 |title=Studies on the mating behavior of the house fly, ''Musca domestica'' L. |journal=Ohio Journal of Science |volume=64 |issue=4 |pages=264–271 |hdl= 1811/5017}}</ref> A volatile semiochemical that is deposited by females on their eggs attracts other gravid females and leads to clustered egg deposition.<ref>{{cite journal | vauthors = Jiang Y, Lei C, Niu C, Fang Y, Xiao C, Zhang Z | title = Semiochemicals from ovaries of gravid females attract ovipositing female houseflies, Musca domestica | journal = Journal of Insect Physiology | volume = 48 | issue = 10 | pages = 945–950 | date = oktobar 2002 | pmid = 12770041 | doi = 10.1016/s0022-1910(02)00162-2 | url = http://ir.ioz.ac.cn/bitstream/000000/6823/1/156-Semiochemicals%20from%20ovaries%20of%20gravid%20fema.pdf }}</ref> Razvoj larve zavisi o toplini i dovoljno vlage; što je toplija temperatura, brže rastu. Općenito, svježe svinjsko i pileće stajsko đubre, predstavljaju najbolje uvjete za larve u razvoju, smanjujući period larve i povećavajući veličinu lutki. Goveđi, kozji i konjski stajski gnoji daju manje, sitnije larve, dok im potpuno komponirano svinjsko stajsko gnojivo, sa sadržajem vode ispod 40%, uopće ne pogoduje.<ref>{{cite journal |last1=Breitwart|display-authors=etal |title=Favorability of conditions in the reproduction and development of the common housefly: a controlled study |journal=International Journal of Entomology |date=2008 |volume=21 |issue=11 |pages=157–181}}</ref> Težina larvi, u različitim uvjetima, može varirati od oko 8,0 do 20&nbsp;mg.<ref>{{cite journal | last1 = Larraín | first1 = Patricia | last2 = Salas | first2 = Claudio | name-list-format = vanc | year=2008 | title=House fly (''Musca domestica'' L.) (Diptera: Muscidae) development in different types of manure [Desarrollo de la Mosca Doméstica (''Musca domestica'' L.) (Díptera: Muscidae) en Distintos Tipos de Estiércol] | journal=Chilean Journal of Agricultural Research | volume=68 | pages=192–197 | issn=0718-5839 | doi=10.4067/S0718-58392008000200009 | issue=2| last3=Salas F }}</ref> U optimalnim uvjetima, [[životni ciklus]] se može završiti za sedam do 10 dana, ali u nepovoljnim okolnostima može potrajati i do dva mjeseca. U umjerenim regijama može se pojaviti 12 generacija godišnje, a u tropima i suptropima više od 20. == Evolucija i taksonomija == Iako je red muha (Diptera) mnogo stariji, vjeruje se da su prave kućne muhe razvile početkom [[kenozoik|kenozojske]] ere.<ref>{{cite journal | vauthors = Wiegmann BM, Yeates DK, Thorne JL, Kishino H | title = Time flies, a new molecular time-scale for brachyceran fly evolution without a clock | url = https://archive.org/details/sim_systematic-biology_2003-12_52_6/page/745 | journal = Systematic Biology | volume = 52 | issue = 6 | pages = 745–56 | date = decembar 2003 | pmid = 14668115 | doi = 10.1093/sysbio/52.6.745 }}</ref> Natorodica kućnih muha, [[Muscoidea]], najsličnija je muhama [[Oestroidea]] (muhe, mesne muhe i srodnici), a udaljenija je od [[Hippoboscoidea]] (mušice, muhe šišmiša i srodnici). Smatra se da potiču iz južnog [[Palearktik|palearrktičkog]] područja, posebno s Bliskog Istoka. Zbog bliske [[komensal]]ske veze s ljudima, vjerovatno su, u komigracijama s ljudima, rasprostranjene šitom svijeta.<ref>{{cite journal | vauthors = Marquez JG, Krafsur ES | title = Gene flow among geographically diverse housefly populations (Musca domestica L.): a worldwide survey of mitochondrial diversity | journal = The Journal of Heredity | volume = 93 | issue = 4 | pages = 254–9 | date = juli 2002 | pmid = 12407211 | doi = 10.1093/jhered/93.4.254 }}</ref> Kućna muha je prvi put opisana kao ''Musca domestica'' 1758. godine, zasnovano na uobičajenim evropskim primjercima švedskog botaničara i zoologa [[Carl Linnaeus|Carla Linnaeusa]] u "Systema naturae" i dalje se klasificira pod tim imenom.<ref>{{cite journal| vauthors = Pont AC |year=1981|title= The Linnaean species of the families Fanniidae, Anthomyiidae and Muscidae (Insecta: Diptera)|journal= Biological Journal of the Linnean Society|volume= 15|issue=2|pages=165–175|doi=10.1111/j.1095-8312.1981.tb00756.x}}</ref> > Detaljniji opis dao je (1776.) danski entomolog [[Johan Christian Fabricius]] u svom djelu ''Genera Insectorum''.<ref name=Hewitt>{{cite book| last = Hewitt | first = C. Gordon | name-list-format = vanc |title=The House-Fly: Musca Domestica Linn: Its Structure, Habits, Development, Relation to Disease and Control|url=https://books.google.com/books?id=2FYiIGjMsuYC |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-23299-9 |pages=5–6}}</ref> [[Kladogram]] prikazuje klasifikaciju više razine <ref name="Wiegmann2011">{{cite journal | vauthors = Wiegmann BM, Trautwein MD, Winkler IS, Barr NB, Kim JW, Lambkin C, Bertone MA, Cassel BK, Bayless KM, Heimberg AM, Wheeler BM, Peterson KJ, Pape T, Sinclair BJ, Skevington JH, Blagoderov V, Caravas J, Kutty SN, Schmidt-Ott U, Kampmeier GE, Thompson FC, Grimaldi DA, Beckenbach AT, Courtney GW, Friedrich M, Meier R, Yeates DK | display-authors = 6 | title = Episodic radiations in the fly tree of life | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 14 | pages = 5690–5 | date = april 2011 | pmid = 21402926 | pmc = 3078341 | doi = 10.1073/pnas.1012675108 | bibcode = 2011PNAS..108.5690W }}</ref><ref name="wwx.inhs.illinois.edu">{{cite web |last1=Yeates |first1=David K. |last2=Meier |first2=Rudolf |last3=Wiegmann |first3=Brian |name-list-format=vanc |title=Phylogeny of True Flies (Diptera): A 250 Million Year Old Success Story in Terrestrial Diversification |url=http://wwx.inhs.illinois.edu/research/flytree/flyphylogeny/ |website=Flytree |access-date=24. 5. 2016 |archive-date=3. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803074855/http://wwx.inhs.illinois.edu/research/flytree/flyphylogeny |url-status=dead }}</ref><ref name="FLYTREE">{{Cite web|url=http://wwx.inhs.illinois.edu/research/flytree/flyphylogeny/|title=FLYTREE|date=|website=|publisher=Illinois Natural History Survey|access-date=22. 7. 2016|archive-date=3. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803074855/http://wwx.inhs.illinois.edu/research/flytree/flyphylogeny|url-status=dead}}</ref> i položaj roda ''Musca'' u porodici ''[[Muscidae]]'', prema Couri i Carvalho 2003.<ref name="Systematic relations among Philorni">{{cite journal | vauthors = Couri MS, Carvalho CJ | title = Systematic relations among Philornis Meinert, Passeromyia Rodhain & Villeneuve and allied genera (Diptera, Muscidae) | journal = Brazilian Journal of Biology = Revista Brasleira de Biologia | volume = 63 | issue = 2 | pages = 223–32 | date = maj 2003 | pmid = 14509844 | doi = 10.1590/S1519-69842003000200007 }}</ref> {{cladogram|align=left|caption=[[Cladogram]] showing higher level classification<ref name="Wiegmann2011">{{cite journal | vauthors = Wiegmann BM, Trautwein MD, Winkler IS, Barr NB, Kim JW, Lambkin C, Bertone MA, Cassel BK, Bayless KM, Heimberg AM, Wheeler BM, Peterson KJ, Pape T, Sinclair BJ, Skevington JH, Blagoderov V, Caravas J, Kutty SN, Schmidt-Ott U, Kampmeier GE, Thompson FC, Grimaldi DA, Beckenbach AT, Courtney GW, Friedrich M, Meier R, Yeates DK | display-authors = 6 | title = Episodic radiations in the fly tree of life | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 14 | pages = 5690–5 | date = april 2011 | pmid = 21402926 | pmc = 3078341 | doi = 10.1073/pnas.1012675108 | bibcode = 2011PNAS..108.5690W }}</ref><ref name="wwx.inhs.illinois.edu">{{cite web |last1=Yeates |first1=David K. |last2=Meier |first2=Rudolf |last3=Wiegmann |first3=Brian |name-list-format=vanc |title=Phylogeny of True Flies (Diptera): A 250 Million Year Old Success Story in Terrestrial Diversification |url=http://wwx.inhs.illinois.edu/research/flytree/flyphylogeny/ |website=Flytree |access-date=24. 5. 2016 |archive-date=3. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803074855/http://wwx.inhs.illinois.edu/research/flytree/flyphylogeny |url-status=dead }}</ref><ref name="FLYTREE">{{Cite web|url=http://wwx.inhs.illinois.edu/research/flytree/flyphylogeny/|title=FLYTREE|date=|website=|publisher=Illinois Natural History Survey|access-date=22. 7. 2016|archive-date=3. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803074855/http://wwx.inhs.illinois.edu/research/flytree/flyphylogeny|url-status=dead}}</ref> and position of ''Musca'' within the family [[Muscidae]] based on Couri and Carvalho 2003.<ref name="Systematic relations among Philorni">{{cite journal | vauthors = Couri MS, Carvalho CJ | title = Systematic relations among Philornis Meinert, Passeromyia Rodhain & Villeneuve and allied genera (Diptera, Muscidae) | journal = Brazilian Journal of Biology = Revista Brasleira de Biologia | volume = 63 | issue = 2 | pages = 223–32 | date = maj 2003 | pmid = 14509844 | doi = 10.1590/S1519-69842003000200007 }}</ref> |cladogram= {{clade| style=font-size:100%;line-height:75%; |label1=[[Nematocera]] |1={{clade |1=Other Nematocera (crane flies, mosquitoes, etc.) [[Datoteka:Culex taeniorhynchus.jpg|65px]] |2={{clade |label1=[[Brachycera]] |1={{clade |1=[[Tabanomorpha]] (horse flies, etc.) [[Datoteka:Tabanus_lineola_female.jpg|66px]] |label2=[[Muscomorpha]] |2={{clade |1=Other Muscomorpha (robber flies, etc.) [[Datoteka:Promachus vertebratus 1908.jpg|66px]] |2={{clade |1=[[Syrphoidea]] (hoverflies) [[Datoteka:Tubifera tenax f.jpg |50px]] |label2=[[Schizophora]] |2={{clade |1=[[Acalyptratae]] (marsh flies, etc.) [[Datoteka:Pipunculus fuscus.jpg|55px]] |label2=[[Calyptratae]] |2={{clade |1=[[Hippoboscoidea]] (louse flies, bat flies, etc.) [[Datoteka:Mastoptera guimaraesi.jpg|55px]] |2={{clade |1=[[Oestroidea]] (blow flies, flesh flies, etc.) [[Datoteka:Gasterophilus intestinalis f.jpg|55px]] |label2=[[Muscoidea]] |2={{clade |1=[[Fanniidae]],&nbsp;[[Scathophagidae]],&nbsp;[[Anthomyiidae]] |label2=[[Muscidae]] |2={{clade |1=[[Azeliinae]] and allies |label2=[[Muscinae]] |2={{clade |1=[[Stomoxyini]] |2={{clade |1=''[[Polietina]]'' |2={{clade |1=''[[Morellia]]'' |2='''''[[Musca (fly)|Musca]]'''''&nbsp;[[Datoteka:Musca_domestica_female.jpg|65px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }}{{Raščistiti}} ==Također pogledajte== *[[Diptera]] == Reference == {{Reflist|30em}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Musca domestica}} {{Wikivrste|Musca domestica}} *[[iarchive:houseflymuscadom00hewiuoft|The house-fly, ''Musca domestica'' Linn. : its structure, habits, development, relation to disease and control by C. Gordon Hewitt (1914)]] * [https://naldc.nal.usda.gov/download/CAT10687921/PDF How to control house and stable flies without using pesticides. Agriculture Information Bulletin Number 673] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128234809/https://naldc.nal.usda.gov/download/CAT10687921/PDF |date=28. 11. 2020 }} * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/urban/flies/house_fly.htm House fly] on the University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences Featured Creatures Web site * [http://www.gutenberg.org/ebooks/18050 ''The House Fly and How to Suppress It'', by L. O. Howard and F. C. Bishopp. U.S. Department of Agriculture Bulletin No. 1408, 1928], from Project Gutenberg. [[Kategorija:Diptera]] [[Kategorija:Kosmopolitski organizmi]] [[Kategorija:Insekti]] [[Kategorija:Beskičmenjaci]] [[Kategorija:Fauna Bosne i Hercegovine]] i6ckcxoyetx62w5inc62xh6x6yihchp 0 465051 3836786 3315559 2026-04-23T14:08:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836786 wikitext text/x-wiki '''Džiju-džicu''' ili '''džiju-džica''' ([[japanski jezik|jap]]. 柔術; ''Jūjutsu'', ''Jujitsu'', ''Jiu-jitsu''), jedna od najstarijih i najpoštovanijih [[japan]]skih [[borilačke vještine|borilačkih vještina]]. == Povijest == Džiju-džicu ili kako je neki nazivaju ''Yawara'', drevna je japanska borilačka vještina. Njen nastanak se veže za 16. stoljeće i za osnivača Shirobei Akiyamu, studenta [[medicina|medicine]] koji se školovao u [[Kina|Kini]]. On je prisustovao jednom neobičnom događaju koji ga je naveo na razmišljanje i bio prvi korak u nastanku ove vještine. Jednog zimskog dana Shirobei Akiyama je posmatrao kako se grane okolnog drveća lome pod naletom i težinom sniježnog pokrivača, dok su se drvo i grane vrbe savijali ne pružajući otpor sniježnom nanosu. Na tom principu je zasnovao i vještinu kojoj je dao ime Džiju-džicu (''Nježna vještina'' ili ''Vještina propusta''). Osnova svih tehnika i principa u džiju-džicu proizašla je iz ''Yoshin-ryu'' škole, čiji je osnivač Akiyama. Vještina se masovno razvijala u Sengoki Eri, i nastavila svoj razvoj i u drugim periodima japanske historije. U periodu građanskih sukoba vještinu su najmasovnije koristili [[samuraji]]. Ovaj period predstavlja razvoj džiju-džicu vještine kao borbene vještine, a tek onda kao period fizičkog i mentalnog učenja. Najbolje godine za Džiju-džicu predstavljaju period pred kraj 1869. koji je označen kao period povratka japanskog cara i prestanak vladavine feudalnog načina života i vlasti. Ovim događajem samuraji su povratili svoju čast i tradiciju, omogućili očuvanje džiju-džice od zaborava. Nakon toga, džiju-džicu se masovnije proširila na četiri kontinenta, posredstvom turista koji su posjećivali Japan. Nastanak džiju-džicu doprinjeo je razvoju i drugih borilačkih vještina, a tu se prvenstveno misli na [[džudo]] i [[aikido]].<ref name="liveabout.com">[https://www.liveabout.com/history-and-style-guide-jujutsu-2308254 The History and Style of Japanese Jujutsu]{{Mrtav link}} liveabout.com. Pristupljeno 3. studenog 2019.</ref> Zbog izuzetno nasilnog perioda u kom je džiju-džicu stvaran, vještina spada u nekoliko vještina za koje se ne može tvrditi da su defanzivne. Majstori džiju-džice nisu bili naivni, nisu vjerovali u parolu ''uzvrati udarcem nakon napada''. Radili su na tome, da je ponekad dobra obrana snažan napad. Za vrijeme Edo perioda nekoliko stotina škola džiju-džice su zvanično dokumentovane i verifikovane. Ipak, između mnogih od njih je kao razlika stajalo samo drugo ime, a ne i tehnika. Kako je doba feudalizma u Japanu prestajalo, tako se i potreba za džiju-džicu smanjivala. Mnoge škole su zatvarane ili su raspuštane sa gubitkom reputacije instruktora koji više nisu imali posla kod veleposjednika koji su nestajali sa Meiji reformacijom. Kao spas za tadašnji džiju-džicu pojavljuje se [[Jigoro Kano]] koji pokušava da održi vještinu živom kombinacijom različitih škola. Ipak, primoran zahtjevima tadašnjeg društvenog shvatanja Jigor Kano vrši promjene u novonastaloj vještini [[džudo]], uklanjajući nasilne tehnike i tehnike koje se nisu mogle sigurno izvoditi tokom vježbanja. Tako modifikovna vještina polako prerasta u [[sport]] koji sve više počinje da se razilazi od svoje izvorne vještine – džiju-džicu.<ref name="liveabout.com"/> ===Zabranjena vještina=== Na prijelazu 19. u 20. stoljeće džiju-džicu tehnike su implementirane u sustav obuke na vojno-pomorskim akademijama u [[Japan]]u. Za vrijeme vladavine cara [[Hirohito|Hirohita]], a prije izbijanja [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], džiju-džicu su u vojsci poučavala mnoga tajna društva diljem Japana, a određen broj visokih časnika. Iz tog su razloga Saveznici pri kraju Drugog svjetskog rata škole džiju-džicua u Japanu proglasili leglom nacionalističkih ideja. Nakon poraza Japana, zapovjednik okupacijskih snaga, general [[Douglas MacArthur]], zabranio je u toj državi rad svih džiju-džicu škola. Jedan dio samuraja, koji su formirali tajno društvo ''Black Dragon'', bio je zadužen za prvi prsten osiguranja japanskog cara. Drugi dio džiju-džicua vježbao se u ilegali dok je najsličnije onom što podsjeća na izvornu samurajsku vještinu prenio Kam Hock Hoe, [[Kinezi|Kinez]] rođen u [[Kuala Lumpur]]u, u [[Malezija|Maleziji]] u 1903. godine.<ref>[https://www.vecernji.hr/lifestyle/dziju-dzicu-tomislav-tomasic-sport-1196911 Džiju-džicu je najbolja vještina koja priprema duh i tijelo vojnikaza borbu] večernji.hr. Pristupljeno 3. studenog 2019.</ref> === Odlike vještine=== [[Datoteka:SJJFudeosae.jpg|thumb|300px|Izvođenje jedne džiju-džicu tehnike]] Postoje mnoge inačice ove vještine, što dovodi do različitih pristupa. Škole za džiju-džicu (Ryū, 流) uglavnom rabe sve oblike tehnika hvatanja (bacanja, uvrtanja, poluge na zglobovima, zadržavanja, privođenja, preusmjeravanja, gušenja i udarce rukama i nogama). Džiju-džicu je praktična vještina sa maksimumom efikasnosti, koja ne zahtjeva fantastičnu snagu i fleksibilnost, koja se ne krije pod velom misticizma i psihologije, već se zasniva na realnosti sukoba bez ikakvog preuveličavanja. Osim goloruke borbe, mnoge škole su podučavale i uporabu oružja. Iz izvornih škola džiju-džicua i stilova ([[kobudo|ryu-ha, 流派]]), proizašle su moderne borilačke vještine [[džudo]], [[aikido]], [[sambo]], [[brazilski džiju-džicu]], itd. == Škole džiju-džicu == === Tradicionalne škole === [[File:SJJFHijigatame.jpg|thumb|300px|Izvođenje jedne džiju-džicu tehnike]] Kako je džiju-džicu imala mnogo aspekata, danas je ona postala temelj za različite škole (stilove) i vještine. Kako je svaki majstor uključivao nove tehnike i taktike u džiju-džicu, on je tako stvarao i razvio svoj ''ryū'' (školu). Neke od tih škola su džiju-džicu tehnike izmijenile, da više sebe nisu smatrale stilom ove vještine. Oko 1600. godine bilo je preko 2.000 džiju-džici škola, većina sa zajedničkim karakteristikama. Specifične tehničke karakteristike varirale su od škole do škole. Mnoge gore spomenute generalizacije ne vrijede za neke škole džiju-džicu. Škole džiju-džice sa dugom tradicijom su: {{div col|colwidth=22em}} * Asayama Ichiden-ryū * Daitō-ryū aiki-jūjutsu * Fusen-ryū * Hongaku Kokki-ryū * Hontai Yōshin-ryū (Takagi Ryu) * Iga-ryū * Iga-ryūha-Katsushin-ryu * Ishiguro-ryū * Kashima Shin-ryū * Jishukan-Ryu * Kensō-ryū * Kiraku-ryū * Kitō-ryū * Kukishin-ryū * Kyushin Ryu * Natsuhara-ryū * Seizan-Ryū Kempo jūjutsu * Sekiguchi-ryū * Shindō Yōshin-ryū * Shibukawa-ryū * Sōsuishi-ryū * Takenouchi-ryū * Tatsumi-ryū * Tenjin Shin'yō-ryū * Tennen Rishin-ryū * Yagyū Shingan-ryū * Yōshin-ryū {{div col end}} === Moderne škole === Nakon dolaska tradicionalne džiju-džicu na Zapad, vještina je prošla proces prilagođavanja od zapadnih majstora. Cilju je bio prilagoditi džiju-džicu zapadnoj kulturi. Danas postoji mnogo zapadnih stilova džiju-džicu, koji se u različitom stupnju drže svojih japanskih korijena. Neke od najvećih škola na Zapadu (osnovanih nakon 1905.) džiju-džice su: * Danzan-ryū * Jugoshin-ryū * Jiushin-ryū * Goshin-ryū * Njemačka džiju-džica * Jigo Tenshin-ryū * Atemi Jūjutsu * Hakkō-ryū * Small Circle Ju-Jitsu * Seizan-Ryū Kempo Jūjutsu * Budoshin Ju-Jitsu Danas se džiju-džicu može vježbati kao izvorna japanska vještina ([[kobudo|kobudo, 古武道]]) na isti način kao i prije više stoljeća, kao moderna vještina samoodbrane ili kao vještina uz izmijenjene obrasce za [[sport]]sku primjenu. Izvedeni sportski oblici uključuju i [[džudo]] i [[brazilski džiju-džicu]], koji je izveden iz starije inačice Kodokan [[džudo|džuda]]. [[Brazilski džiju-džicu]] je razvijen nakon što je Mitsuyo Maeda donio [[džudo]] u [[Brazil]] 1914. god. U to vrijeme džudo je još uvijek često bio pod nazivom ''džiju-džicu'', i time se objašnjava zašto se ta džudaška izvedenica zove Brazilski džiju-džicu umjesto Brazilski džudo. ''Džiju-džicu'' je stariji oblik transkripcije iz razdoblja kada je vještina došla na Zapad. Po današnjem standardu za transkripciju i pravopis japanskog pisma na latinicu (Hepburnova romanizacija), naziv vještine može se pisati i kao ''džu-džucu''; 柔術. == Vježbanje džiju-džicu == === Pojasevi === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center;" |+ Rangiranje pojaseva u džiju-džicu |- bgcolor="#cccccc" ! Rang ! Boja pojasa ! Japanski naziv |- | 6. Kyū |style="background:white; color:black"|[[File:Judo white belt.svg|55px]] | ''Rokkyū'' (六級) |- | 5. Kyū |style="background:white; color:black"| [[Datoteka:Judo yellow belt.svg|55px]] | ''Gokyū'' (五級) |- | 4. Kyū |style="background:white; color:black"|[[Datoteka:Judo orange belt.svg|55px]] | ''Yonkyū'' (四級) |- | 3. Kyū |style="background:white; color:black"|[[Datoteka:Judo green belt.svg|55px]] | ''Sankyū'' (三級) |- | 2. Kyū |style="background:white; color:black"|[[Datoteka:Judo blue belt.svg|55px]] | ''Nikyū'' (二級) |- | 1. Kyū |style="background:white; color:black"|[[Datoteka:Judo brown belt.svg|55px]] | Ikkyū (一級) |- | 1. Dan |style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo black belt.svg|55px]] | ''Shodan'' (初段) |- | 2. Dan |style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo black belt.svg|55px]] | ''Nidan'' (二段) |- | 3. Dan |style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo black belt.svg|55px]] | ''Sandan'' (三段) |- | 4. Dan |style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo black belt.svg|55px]] | ''Yondan'' (四段) |- | 5. Dan |style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo black belt.svg|55px]] | ''Godan'' (五段) |- | 6. Dan |style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo red white belt.svg|55px]] | ''Rokudan'' (六段) |- | 7. Dan |style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo red white belt.svg|55px]] | ''Nanadan'' (七段) |- | 8. Dan |style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo red white belt.svg|55px]] | ''Hachidan'' (八段) |- | 9. Dan |style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo red belt.svg|55px]] | ''Kudan'' (九段) |- | 10. Dan | style="background:white; color:black" |[[Datoteka:Judo red belt.svg|55px]] | ''Jūdan'' (十段) |} Džiju-džicuke su rangirani u skladu sa svojim znanjem i rezultatima postignutim u borbama. Ne postoji ustaljen obrazac stepenovanja koji se primjenjuje unutar svih klubova, saveza ili federacija u svijetu, ali je ustaljeno da se znanje i postignuti rezultati određuju bojom pojasa. Najčešće postoji šest učeničkih i deset majstorskih zvanja. === Oprema === Dvorana u kojoj se vježba džiju-džicu zove se ''Dojo'' (dođo). Prilikom ulaska u dojo potrebno je da se učenici poklone u znak poštivanja onog što se uči. Ljudi koji vježbaju džiju-džicu obično se nazivaju džiju-džicuke. Džiju-džicuke vježbaju u vrsti kimona koja se zove ''Džudogi'' (džudo kimono). Da biste mogli da učvrstite kimono potrebno je da imate ''obi'' (pojas), čija boja odgovara džiju-džicukinom rangu. === Oružje === U džiju-džicu se pored tehnika bez upotrebe oružja, vježbaju i tehnike sa oružjem. Za vježbanje džiju-džicu potrebno je imati [[tantō]], a od ostalih oružja koristi se tonfa, [[pištolj]] i policijska palica. == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkobi == * [https://www.liveabout.com/history-and-style-guide-jujutsu-2308254 The History and Style of Japanese Jujutsu]{{Mrtav link}} [[Kategorija:Džiju-džicu]] 0d726u4ux8vt685gy9md97kip7hjeqm 0 467718 3836821 3815904 2026-04-23T19:14:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836821 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ernst Chain | slika = Ernst_Boris_Chain_1945.jpg | slika_širina = | naslov = Ernst Chain (1945) | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1906|06|19}} | mjesto_rođenja = [[Berlin]], [[Njemačka]] | datum_smrti ={{Datum smrti i godine|1979|08|12|1906|06|19}} | mjesto_smrti = [[Castlebar]], [[Irska]] | prebivalište = | državljanstvo = njemačko do 1939. <br> britansko od 1939. | narodnost = | etnicitet =[[Nijemci]] | polje = Biohemija | radna_institucija = | alma_mater = [[Humboldtov univerzitet u Berlinu]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = doprinosu u otkriću [[penicilin]]a | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade za medicinu]] 1945.<br> Član lonsonskog [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] 1948.<br> Titula viteza (prvostepena) 1969. | religija = | fusnote = }} '''Sir Ernst Boris Chain''', (Berlin, Njemačka, 19. juni 1906 – Castlebar, [[Irska]], 12. august 1979) bio je britanski biohemičar, njemačkog porijekla i jedan od trojice dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade za medicinu]] 1945. za doprinos otkriću [[penicilin]]a.<ref name="odnb">{{Cite journal | author = E. P. Abraham| title = 'Chain, Sir Ernst Boris (1906–1979)| journal = The Oxford Dictionary of National Biography | volume = 1| doi = 10.1093/ref:odnb/30913 | year = 2004 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Shampo | first1 = M. A. | last2 = Kyle | first2 = R. A. | title = Ernst Chain--Nobel Prize for work on penicillin | journal = Mayo Clinic Proceedings | volume = 75 | issue = 9 | pages = 882 | year = 2000 | pmid = 10994820 | doi=10.4065/75.9.882 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Raju | first1 = T. N. | title = The Nobel chronicles. 1945: Sir Alexander Fleming (1881-1955); Sir Ernst Boris Chain (1906-79); and Baron Howard Walter Florey (1898-1968) | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-03-13_353_9156/page/936 | journal = Lancet | volume = 353 | issue = 9156 | pages = 936 | year = 1999 | pmid = 10094026 | doi=10.1016/S0140-6736(05)75055-8 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Notter | first1 = A. | title = The difficulties of industrializing penicillin (1928-1942) (Alexander Fleming, Howard Florey, Ernst Boris Chain) | journal = Histoire des Sciences Médicales | volume = 25 | issue = 1 | pages = 31–38 | year = 1991 | pmid = 11638360 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Abraham | first1 = E. P. | title = Ernst Chain and Paul Garrod | journal = The Journal of Antimicrobial Chemotherapy | volume = 6 | issue = 4 | pages = 423–424 | year = 1980 | pmid = 7000741 | doi=10.1093/jac/6.4.423 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Mansford | first1 = K. R. | title = Sir Ernst Chain, 1906-1979 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1979-10-25_281_5733/page/714 | journal = Nature | volume = 281 | issue = 5733 | pages = 715–717 | year = 1979 | pmid = 399328 | doi=10.1038/281715a0 | bibcode = 1979Natur.281..715M | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Abraham | first1 = E. P. | title = Obituary: Sir Ernst Boris Chain | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-antibiotics_1979-10_32_10/page/1080 | journal = The Journal of Antibiotics | volume = 32 | issue = 10 | pages = 1080–1081 | year = 1979 | pmid = 393682 | doi = 10.7164/antibiotics.32.1087 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal | title = Sir Ernst Chain | url = https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1979-08-25_2_6188/page/504 | journal = British Medical Journal | volume = 2 | issue = 6188 | pages = 505 | year = 1979 | pmid = 385104 | pmc = 1595985 }}</ref><ref>{{Cite journal | title = Ernst Boris Chain | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1979-08-25_2_8139/page/426 | journal = Lancet | volume = 2 | issue = 8139 | pages = 427–428 | year = 1979 | pmid = 89493 | doi=10.1016/s0140-6736(79)90449-5 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Wagner | first1 = W. H. | title = In memoriam, Dr. Ernst Boris Chain | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 29 | issue = 10 | pages = 1645–1646 | year = 1979 | pmid = 391241 }}</ref> == Život i karijera == Rođen je u Berlinu, u porodici majke Margarete i oca Michaela Chaina, koji je bio hemičar i industrijalac koji se bavio prodajom i proizvodnjom hemijskih proizvoda.<ref>{{cite web |url= https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/chain-facts.html |title=Ernst B. Chain |publisher=Nobel Foundation |year=2013 |access-date=20. 8. 2020}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=_oIlAAAAMAAJ&q=Ernst+Chain+russian+industrialist&dq=Ernst+Chain+russian+industrialist |title=The more ye mow us down the more we grow: antibiotics in perspective |first=Arderne A. |last=Forder |publisher=University of Cape Town |year=1984 }}</ref> Porodica mu je bila [[Sefardi|sefardskog]] i [[Aškenazi|aškenaškog]] porijekla. Otac mu je emigrirao iz Rusije kako bi studirao hemiju u inostranstvu, a majka je bila iz Berlina.1930. diplomirao je hemiju na [[Humboldtov univerzitet u Berlinu|Humboldtovog univerziteta u Berlinu]]. Njegov otac vodi porijeklo od Shealtiela Ḥena koji je bio istaknuta figura među katalonskim Židovima i čiji su preci bili vodeće ličnosti Židova u Iraku.<ref>Eliezer Laine and Zalman Berger, Avnei Chein - Toldot Mishpachat Chein, Brooklyn, New-York, 2004. [https://www.amazon.com/Avnei-Chein-Toldos-Mishpachas/dp/0826652425 Amazon link to book info]</ref> Nakon što su nacisti došli na vlast, Chain je shvatio da, budući da je Židov, u takvoj društvenoj atmosferi neće više biti siguran u Njemačkoj. Napustio je Njemačku i preselio se u Englesku, stigavši tamo ​​2. aprila 1933. sa 10 funti u džepu. Genetičar i fiziolog J.B.S. Haldane mu je pomogao da se zaposli u londonskoj bolnici University College Hospital. Nakon nekoliko mjeseci primljen je na doktorski studij Fitzwilliam Housea, na [[Univerzitet u Cambridgeu|Univerzitetu u Cambridgeu]], gdje je počeo raditi na [[fosfolipid]]ima pod mentorstvom Sir Fredericka Gowlanda Hopkinsa. 1935. prihvatio je posao na [[Univerzitet u Oxfordu|Univerzitetu u Oxfordu]] kao predavač patologije. Za to vrijeme radio je na nizu istraživačkih tema, uključujući oblast zmijskih otrova, metabolizam tumora, lizocima i biohemijskih tehnika. Chain je naturalizovan kao britanski državljanin 1939.<ref>{{London Gazette|issue=34622|date=5. 5. 1939 |page=2989 |supp=y}}</ref> 1939. pridružio se Howardu Floreyu kako bi istraživao prirodna antibakterijska sredstva koja proizvode mikroorganizmi. To je navelo njega i Floreyja da revidiraju djelo [[Alexander Fleming|Alexandera Fleminga]], koji je opisao penicilin devet godina ranije. Chain i Florey su otkrili terapijsko djelovanje penicilina i njegov hemijski sastav. Chain i Florey otkrili su kako izolirati i koncentrirati agens koji uništava klice u penicilinu. Za ovo istraživanje Chain, Florey i Fleming su 1945. dobili Nobelovu nagradu za medicinu. Zajedno s Edwardom Abrahamom bio je uključen i u teoretiziranje beta-laktamske strukture penicilina 1942,<ref>{{Cite journal|last=Jones|first=David S.|last2=Jones|first2=John H.|date=1. 12. 2014|title=Sir Edward Penley Abraham CBE. 10 June 1913 – 9 May 1999|url=http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/60/5.1|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society|volume=60|pages=5–22|doi=10.1098/rsbm.2014.0002|issn=0080-4606|doi-access=free}}</ref> što je potvrđeno i rendgenskom kristalografijom koju je 1945. uradila Dorothy Hodgkin. Pred kraj [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Chain je pronašao majku a sestru su mu ubili nacisti. Nakon Drugog svjetskog rata, Chain se preselio u Rim, gdje je radio na Istituto Superiore di Sanità. U Britaniju se vratio 1964. kao osnivač i šef odjela za biohemiju na Imperial Collegeu u Londonu, gdje je boravio do penzije, specijalizirajući se za fermentacijske tehnologije.<ref name="www3.imperial.ac.uk">{{cite web |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_5-11-2012-10-8-10 |title=Sir Ernst Chain is honoured in building naming ceremony |first=Natasha |last=Martineau |work=[[Imperial College London]] |date=5. 11. 2012 |access-date=20. 8. 2020 |archive-date=3. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220641/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_5-11-2012-10-8-10 |url-status=dead }}</ref> 17. marta 1948, Chain je izabran za člana Kraljevskog društva a 8. jula 1969. dodijeljena m je titula viteza prvostepenika.<ref>{{London Gazette |issue=44894 |date=11. 7. 1969 |page=7213 }}</ref> Bio je doživotni prijatelj profesora Alberta Neubergera, kojeg je upoznao u Berlinu tokom 1930-ih. 1948. stupio je u brak s Anne Beloff, sestrom Renea Soskina, Maxom Beloffom, Johnom Beloffom i Norom Beloff. U kasnijem životu njegov židovski identitet postaje mu sve važniji. Chain je bio gorljivi [[Cionizam|cionist]] i postao je član upravnog odbora Weizmannove institucije za nauku u Rehovotu 1954, a kasnije i član izvršnog vijeća. Svoju djecu sigurno je odgajao unutar židovske vjere, priređujući im mnogo izvannastavnog podučavanja. Njegovi su stavovi najjasnije izraženi u njegovom govoru ''Zašto sam Židov'', koji je održao na Svjetskoj konferenciji intelektualaca Jevrejskog naroda 1965. Chain je preminuo u Općoj bolnici Mayo 1979. Zgrada biohemije Imperial Collegea u London nazvana je po njemu, kao i jedna od ulica u Castlebaru. == Reference == {{Refspisak}} {{Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu}} {{Bormativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Chain, Ernst}} [[Kategorija:Britanski biolozi|Chain, Ernst]] [[Kategorija:Britanski nobelovci]] [[Kategorija:Rođeni 1906.]] [[Kategorija:Umrli 1979.]] [[Kategorija:Biografije, Berlin]] 4o9xj73rxi15n2y12f3x0ssxgk6lh3u 0 467932 3836814 3808465 2026-04-23T17:56:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836814 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein |Ime=Endorfin<br>(Proopiomelanokortin) |caption= |image= |width= |HGNCid=9201 |Symbol=POMC |AltSymbols= |EntrezGene=5443 |OMIM=176830 |RefSeq=NM_000939 |UniProt=P01189 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=2 |Arm=p |Band=23 |LocusSupplementaryData= }} [[Datoteka:Ideogram_human_chromosome_2.svg|350px|right]] [[Datoteka: Human_chromosome_2_ideogram.svg|350px|thumb|right|Kod čovjeka, genski lokus za endorfine je je na kratkom (p) kraku [[hromosom 2 (čovjek)|hromosoma 2: pozicija 2.p.23]].]] '''Endorfini''' su tip [[enzim]]a i [[neurotransmiter]]a koji nastaju i luče se u [[hipotalamus]]u.<ref name="Endogenous steroids in humans">{{cite journal | vauthors = Stefano GB, Ptáček R, Kuželová H, Kream RM | title = Endogenous morphine: up-to-date review 2011 | journal = Folia Biologica | volume = 58 | issue = 2 | pages = 49–56 | date = 1515 | pmid = 22578954 | doi = | url = http://fb.cuni.cz/file/5635/FB2012A0008.pdf | 11 = | access-date = 28. 8. 2020 | archive-date = 24. 8. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160824130751/http://fb.cuni.cz/file/5635/FB2012A0008.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="IUPHAR - μ-opioid receptor">{{cite web | title=μ receptor|url=http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=319 | work= IUPHAR/BPS Guide to PHARMACOLOGY | publisher=International Union of Basic and Clinical Pharmacology | access-date= 28. 12. 2017 | date=15. 3. 2017 | quote = Comments: β-Endorphin is the highest potency endogenous ligand&nbsp;... Morphine occurs endogenously &#91;[http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ReferenceDisplayForward?referenceId=5392&displayId=117 117]&#93;.}}</ref>.To su [[Opioidni peptid|endogeni opioidni]] [[neuropeptid]]i i [[peptidni hormon|pepidni hormoni]] čovjeka i ostalih životinja. Proizvode se i skladište u [[hipofiza|hipofizi]]. Klasifikacija molekula kao endorfina zasniva se na njihovoj [[farmakologija|farmakološkoj]] aktivnosti, za razliku od specifične hemijske formulacije. Klasa endorfina uključuje [[α-endorfin]], [[β-endorfin]] i [[γ-endorfin]]. Sva tri se preferencijalno vežu za [[µ-opioidni receptor|µ-opioidne receptore]]. Glavna funkcija endorfina je inhibiranje komunikacije signala [[bol]]i. Endorfini mogu takođe stvoriti osjećaj [[euforija|euforije]] vrlo sličnog onome koji proizvode drugi [[opioid]]i. == Historija == [[Opioidni peptid|Opioidne peptide]] u mozgu su prvi put otkrile 1974. godine dvije nezavisne grupe istražitelja: * John Hughes i [[Hans Kosterlitz]] su izolirali [[encealin]]e ([[grčki jezik|grč.]] εγκέφαλος –''enkefalos'' = svinjski mozak).<ref name="urlA Science Odyssey: People and Discoveries: Role of endorphins discovered">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dh75en.html|title=Role of endorphins discovered|date=1. 1. 1998|work=PBS Online: A Science Odyssey: People and Discoveries|publisher=Public Broadcasting System|pages=|archive-url=|archive-date=|access-date=15. 10. 2008}}</ref><ref>{{cite journal |author=Hughes J, Smith TW, Kosterlitz HW, Fothergill LA, Morgan BA, Morris HR |title=Identification of two related pentapeptides from the brain with potent opiate agonist activity |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1975-12-18_258_5536/page/576 |journal=Nature |volume=258 |issue=5536 |pages=577–80 |date=decembar 1975 |pmid=1207728 |doi=10.1038/258577a0 |bibcode=1975Natur.258..577H}}</ref> * Rabi Simantov i [[Solomon H. Snyder]] izolirali su [[morfin]]olike peptide iz mozga [[tele (životinja)|telećeg]] mozga.<ref>{{cite journal |author=Simantov R, Snyder SH |title=Morphine-like peptides in mammalian brain: isolation, structure elucidation, and interactions with the opiate receptor |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=73 |issue=7 |pages=2515–9 |date=juli 1976 |pmid=1065904 |pmc=430630 |doi=10.1073/pnas.73.7.2515 | bibcode = 1976PNAS...73.2515S }}</ref> [[Eric J. Simon]], koji je neovisno otkrio opioidne receptore, kasnije je ove peptide nazvao endorfinima.<ref name="pmid1195988">{{cite journal |author=Goldstein A, Lowery PJ |title=Effect of the opiate antagonist naloxone on body temperature in rats |journal=Life Sciences |volume=17 |issue=6 |pages=927–31 |date=septembar 1975 |pmid=1195988 | doi = 10.1016/0024-3205(75)90445-2}}</ref> Studije su naknadno razlikovale encefalin, endorfin i endogeno proizvedeni morfin,<ref name="pmid15383669">{{cite journal |vauthors=Poeaknapo C, Schmidt J, Brandsch M, Dräger B, Zenk MH |title=Endogenous formation of morphine in human cells |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=101 |issue=39 |pages=14091–6 |date=septembar 2004 |pmid=15383669 |pmc=521124 |doi=10.1073/pnas.0405430101 |bibcode=2004PNAS..10114091P }}</ref><ref name="pmid17006413">{{cite journal |author= Kream RM, Stefano GB |title=De novo biosynthesis of morphine in animal cells: an evidence-based model |journal=Medical Science Monitor |volume=12 |issue=10 |pages=RA207-19 |date=oktobar 2006 |pmid=17006413}}</ref> koji nije [[peptid]]. == Etimologija == Riječ ''endorfin'' izvedena je iz [[grčki jezik|grčkog]] ἔνδον – ''éndon'' = unutra, ἐνδογενής- ''endogenes'' = iznutra + [[morfin]], iz Μορφεύς – ''Morpheús'' = bog snova u grčkoj mitologiji. Stoga je endorfin sažeti oblik endo(genski) (mo)rfin (morfij je stari naziv morfija). ==Tipovi== Klasa endorfina sastoji se od tri [[opioidni peptid|endogena opioidna]] peptida: [[α-endorfin]], [[β-endorfin]] i [[γ-endorfin]].<ref name="Endogenous opioid families - 2012 review">{{cite journal |author=Li Y, Lefever MR, Muthu D, Bidlack JM, Bilsky EJ, Polt R |title=Opioid glycopeptide analgesics derived from endogenous enkephalins and endorphins |journal=Future Medicinal Chemistry |volume=4 |issue=2 |pages=205–26 |date=februar 2012 |pmid=22300099 |pmc=3306179 |doi=10.4155/fmc.11.195 }}</ref> Alfa-endorfin je najmanji, a β-endorfin najveći. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- ! Naziv ! Sekvanca ! Reference |- | [[α-endorfin]] | Tyr-Gly-Gly-Phe-Met-Thr-Ser-Glu-Lys-Ser-Gln-Thr-Pro-Leu-Val-Thr-OH | <ref name=":0">{{cite journal |author=Ling N, Burgus R, Guillemin R |title=Isolation, primary structure, and synthesis of alpha-endorphin and gamma-endorphin, two peptides of hypothalamic-hypophysial origin with morphinomimetic activity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=73 |issue=11 |pages=3942–6 |date=novembar 1976 |pmid=1069261 |pmc=431275 |doi=10.1073/pnas.73.11.3942}}</ref> |- | [[β-endorfin]] | Tyr-Gly-Gly-Phe-Met-Thr-Ser-Glu-Lys-Ser-Gln-Thr-Pro-Leu-Val-Thr-Leu-Phe-Lys-Asn-Ala-Ile-Ile-Lys-Asn-Ala-Tyr-Lys-Lys-Gly-Glu | <ref name=":4">{{cite book |author=Chaudhry SR, Bhimji SS|title=Biochemistry, Endorphin|date=2018 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470306/|work=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing |pmid=29262177 |access-date=20. 2. 2019}}</ref><ref name=":1" /> |- | [[γ-endorfin]] | Tyr-Gly-Gly-Phe-Met-Thr-Ser-Glu-Lys-Ser-Gln-Thr-Pro-Leu-Val-Thr-Leu-OH | <ref name=":0"/> |} [[Datoteka:Alpha-endorphin.svg|thumb|450px|Struktura α-endorfina]] [[Datoteka:Beta-endorphin.png|thumb|450px|Struktura β-endorfina]] [[Datoteka:Gamma-endorphin.svg|thumb|450px|Struktura γ-endorfina]] [[Datoteka:Beta_Endorphin-_Gene_to_Product_Formation_Diagram.jpg|350px|thumb|Formiranje proizvoda endorfinskog gena: β-endorfina]] == Sinteza == Endorfini se proizvode u [[hipofiza|hipofizi]]. Sva tri tipa endorfina su fragmenti proteina prekursora [[proopiomelanokortin]]a (POMC). POMC je fragmentiran na mnogo različitih manjih proteina, uključujući [[beta-lipotropin]] (β-LPH). β-LPH, hormon hipofize s malo opijatnog djelovanja, tada se kontinuirano fragmentira na različite peptide, uključujući α-endorfin, β-endorfin i γ-endorfin.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Ambinder RF, Schuster MM | title = Endorphins: new gut peptides with a familiar face | journal = Gastroenterology | volume = 77 | issue = 5 | pages = 1132–40 | date = novembar 1979 | pmid = 226450 | url = https://www.gastrojournal.org/article/S0016-5085(79)80089-X/pdf | doi = 10.1016/S0016-5085(79)80089-X | doi-access = free }}</ref><ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Crine P, Gianoulakis C, Seidah NG, Gossard F, Pezalla PD, Lis M, Chrétien M | title = Biosynthesis of beta-endorphin from beta-lipotropin and a larger molecular weight precursor in rat pars intermedia | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 75 | issue = 10 | pages = 4719–23 | date = oktobar 1978 | pmid = 216997 | pmc = 336191 | doi = 10.1073/pnas.75.10.4719 }}</ref><ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Goldstein A | title = Opioid peptides endorphins in pituitary and brain | url = https://archive.org/details/sim_science_1976-09-17_193_4258/page/1080 | journal = Science | volume = 193 | issue = 4258 | pages = 1081–6 | date = septembar 1976 | pmid = 959823 | doi = 10.1126/science.959823 | bibcode = 1976Sci...193.1081G }}</ref> == Mehanizam delovanja == Endorfini se oslobađaju iz hipofize, kao odgovor na bol i mogu djelovati i u [[centralni nervni sistem|centralnom]] (CNS) i [[periferni nervni sistem|perifernom nervnom sistemu]] (PNS). U PNS-u je β-endorfin primarni endorfin koji se oslobađa iz [[hipofiza|hipofize]]. Vezanje endorfina na µ-receptorima inhibira signale boli u perifernim nervima blokirajući [[neurotransmiter]] [[supstanca P|supstance P]]. Mehanizam u CNS-u je sličan, ali djeluje blokirajući različiti neurotransmiter: [[gama-aminobuterna kiselina|gama-aminobuternu kiselinu]] (GABA). Zauzvrat, inhibicija GABA povećava proizvodnju i oslobađanje [[dopamin]]a, neurotransmitera povezanog sa zadovoljstvom.<ref name=":4" /><ref>{{cite journal |author=Sprouse-Blum AS, Smith G, Sugai D, Parsa FD |title=Understanding endorphins and their importance in pain management |journal=Hawaii Medical Journal |volume=69 |issue=3 |pages=70–1 |date=mart 2010 |pmid=20397507 |pmc=3104618}}</ref> == Funkcije== Endorfini imaju glavnu ulogu u inhibitornom odgovoru organizma na bol. Naprimjer, oslobađanje endorfina odgovorno je za stvaranje euforijskog stanja u slučajevima kao što su trkački uspjeh, [[seks]], [[orgazam]], slušanje muzike i konzumacija ukusne hrane kao što je [[čokolada]].<ref name=":4" /><ref name=":5" /> Istraživanje je pokazalo da se [[meditacija]] obučenih osoba može koristiti za pokretanje oslobađanja endorfina.<ref name=":5">{{cite journal |author=Dfarhud D, Malmir M, Khanahmadi M |title=Happiness & Health: The Biological Factors- Systematic Review Article |journal=Iranian Journal of Public Health |volume=43 |issue=11 |pages=1468–77 |date=novembar 2014 |pmid=26060713 |pmc=4449495}}</ref> Smijeh također može podstaći proizvodnju endorfina i povisiti nečiji [[prag boli]].<ref>{{cite journal |author=Dunbar RI, Baron R, Frangou A, Pearce E, van Leeuwen EJ, Stow J, Partridge G, MacDonald I, Barra V, van Vugt M |title=Social laughter is correlated with an elevated pain threshold |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=279 |issue=1731 |pages=1161–7 |date=mart 2012 |pmid=21920973 |pmc=3267132 |doi=10.1098/rspb.2011.1373}}</ref> Proizvodnja endorfina može se pokrenuti i energičnim aerobnim vježbanjem. Otpuštanje β-endorfina doprinosi fenomenu poznatom kao "[[neurobiološki efekti fizičke vježbe]]".<ref>{{cite journal | vauthors = Boecker H, Sprenger T, Spilker ME, Henriksen G, Koppenhoefer M, Wagner KJ, Valet M, Berthele A, Tolle TR | title = The runner's high: opioidergic mechanisms in the human brain | journal = Cerebral Cortex | volume = 18 | issue = 11 | pages = 2523–31 | date = novembar 2008 | pmid = 18296435 | doi = 10.1093/cercor/bhn013 | url = http://mediatum.ub.tum.de/doc/693893/document.pdf | 11 = }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/03/27/health/nutrition/27best.html|title=Yes, Running Can Make You High|last=Kolata|first=Gina |date=27. 3. 2008|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=26. 5. 2016}}</ref> Endorfini mogu doprinijeti pozitivnom utjecaju vježbanja na [[anksioznost]] i [[glavni depresivni poremećaj|depresije]].<ref>{{cite journal |author= Anderson E, Shivakumar G |title=Effects of exercise and physical activity on anxiety |journal=Frontiers in Psychiatry |volume=4 |pages=27 |date=23. 4. 2013 |pmid=23630504 |pmc=3632802 |doi=10.3389/fpsyt.2013.00027}}</ref> Isti fenomen može imati ulogu i u pojavi ovisnosti o vježbanju. Redovna intenzivna vježba može uzrokovati da mozak da smanji regulaciju proizvodnje endorfina u periodima mirovanja da bi održao [[homeostaza|homeostazu]], uzrokujući da osoba intenzivno vježba kako bi imala isti osjećaj.<ref>{{cite journal |author=Freimuth M, Moniz S, Kim SR |title=Clarifying exercise addiction: differential diagnosis, co-occurring disorders, and phases of addiction | journal = International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=8 |issue=10 |pages=4069–81 |date=oktobar 2011 |pmid=22073029 |pmc=3210598 |doi=10.3390/ijerph8104069}}</ref> == Reference == {{reflist|30em}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Endorphins}} {{commonscat|Endorphine}} {{hormoni}} {{neurotransmiteri}} [[Kategorija:Neuropeptidi]] [[Kategorija:Analgetici]] [[Kategorija:Neurotransmiteri]] [[Kategorija:Hormoni]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Bol]] rriopwv6yuwhj4g85v25wp7m9i3cfvf 0 469058 3836866 3776388 2026-04-24T02:42:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836866 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Sitosterol structure.svg|thumb|250px|[[Beta-sitosterol]].]] [[Datoteka:Ergosterol structure.svg|thumb|250px|[[Ergosterol]].]] [[Datoteka:Steroid-nomenclature.png|thumb|250px|Nomenklatura strukture skeleta steroida]] '''Fitosteroli''', koji obuhvataju biljne [[sterol]]e i [[stanol-ester|stanole]], su [[fitosteroidi]], slični [[holesterol]]u, koji se javljaju u [[biljka]]ma i variraju samo u ugljikovim [[bočni lanac|bočnim lancima]] i / ili u prisustvu ili odsustvu dvostruke veze,<ref name="aafc">{{cite web|author1=Patterson, CA|title=Phytosterols and stanols: Topic 10075E|url=http://www5,agr,gc,ca/resources/prod/doc/misb/fb-ba/nutra/pdf/aug_31_06_phystosterol_en,pdf|publisher=Agriculture and Agri-Food Canada, Government of Canada|access-date=7. 11. 2017|date=juli 2006}}</ref> Stanoli su [[zasićene masti|zasićeni]] steroli, koji nemaju dvostruke veze u strukturi sterolnog prstena, Identificirano je više od 200 sterola i njima srodnih spojeva,<ref>{{cite book |title=Physiology and Biochemistry of Sterols |year=1991 |publisher=American Oil Chemists' Society |location=Champaign, IL |pages=172–228 |last1=Akhisa |first1=T, |last2=Kokke |first2=W, |editor1-first=G, W, |editor1-last=Patterson |editor2-first=W, D, |editor2-last=Nes |chapter=Naturally occurring sterols and related compounds from plants}}</ref> Slobodni fitosteroli ekstrahirani iz ulja su netopivi u vodi, relativno netopivi u ulju i topljivi u alkoholima. Hrana obogaćena fitosterolom i dodaci prehrani prodaju se već decenijama,<ref name = aafc /> Uprkos dobro dokumentovanim [[LDL holesterol]]skim redukcijskim efektima , nema naučno dokazanih korisnih efekata na [[kardiovaskularne bolesti]] (CVD), [[šećer]] u krvi natašte, glikozilirani [[hemoglobin]] (HbA1c) ili ukupnu [[mortalitet|smrtnost]].<ref>Salehi-Sahlabadi A, Varkaneh HK, Shahdadian F, Ghaedi E, Nouri M, Singh A, Farhadnejad H, Găman MA, Hekmatdoost A, Mirmiran P, Effects of Phytosterols supplementation on blood glucose, glycosylated hemoglobin (HbA1c) and insulin levels in humans: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials, J Diabetes Metab Disord, 2020;19(1):625-632, doi: [https://link,springer,com/article/10,1007%2Fs40200-020-00526-z 10,1007/s40200-020-00526-z], PMID: [https://pubmed,ncbi,nlm,nih,gov/32550215/ 32550215]{{Mrtav link}}; PMCID: [https://www,ncbi,nlm,nih,gov/pmc/articles/PMC7270433/ PMC7270433],</ref> == Struktura == {| class="wikitable" style="margin:auto 1em auto 1em;" |- ! [[β-Sitosterol]] || [[Kampesterol]] || [[Holesterol]] |- |<center>[[β-Sitosterol]]</center> || <center>[[Kampesterol]]</center> || <center>[[Holesterol]]</center> |- ! [[Stigmasterol]] || [[Stigmastanol]] |- | <center>[[Stigmasterol]]</center> || <center>[[Stigmastanol]]</center> |} Lijeva molekula je [[β-sitosterol]], Nomenklatura za steroidni kostur je s desne strane, * Uklanjanjem ugljika 24<sup>2</sup>, dobija se [[kampesterol]], * Uklanjanjem ugljika 24<sup>1</sup> i 24<sup>2</sup>, dobija se [[holesterol]], * Uklanjanjem vodika od ugljika 22 i 23 dobija se [[stigmasterol]] (stigmasta-5,22-dien-3β-ol), * Hidrogeniranjem dvostruke veze između ugljika 5 i 6 dobija se β - [[sitostanol]] (stigmastanol), * Hidrogeniranjem dvostruke veze između ugljika 5 i 6 i uklanjanjem ugljika 24<sup>2</sup>, dobija se [[kampestanol]], * Uklanjanje ugljika 24<sup>2</sup> i vodika od ugljika 22 i 23 i invertovanje stereohemijske konformacije na C-24 daje [[brasikasterol]] (ergosta-5,22-dien-3β-ol) * Dalje uklanjanje vodika od ugljika 7 i 8 iz brasikasterola daje [[ergosterol]] (ergosta-5,7,22-trien-3β-ol), Važno: Ergosterol nije biljni sterol, To je komponenta membrana gljivnih ćelija, imajući kod njih istu funkciju koju holesterol ima u životinjskim ćelijama, * Esterifikacija hidroksilne grupe na ugljiku 3 masnim/organskim kiselinama ili ugljikohidratima rezultira biljnim [[sterol-ester]]ima, tj, oleatima, ferulatima i (acil) [[glikozid]]ima, * Zapravo, [[lupeol]] je [[triterpenoid]], a ne striktno [[sterol]]; to nije [[gonan]], {| class="wikitable" style="margin:auto 1em auto 1em;" |- ! [[Kampestanol]] || [[Brasikasterol]] || [[Ergosterol]] |- | <center>[[Kampestanol]]</center> || <center>[[Brasikasterol]]</center> || <center>[[Ergosterol]]</center> |- ! [[Lupeol]] || [[Cikloartenol]] |- | <center>[[Lupeol]]</center> || <center>[[Cikloartenol]]</center> |} ==Prehrambeni fitosteroli== Najbogatiji prirodni izvori fitosterola su biljna ulja i proizvodi od njih, [[Sterol]]i mogu biti prisutni u slobodnom obliku i kao [[ester masnih kiselina|estri masnih kiselina]] i [[glikolipid]]i, Vezani oblik se obično hidrolizira u tankom crijevu pomoću [[enzim gušterače|enzima gušterače]],<ref>{{cite journal |vauthors=Moreau RA, Hicks KB | year = 2004 | title = The in vitro hydrolysis of phytosterol conjugates in food matrices by mammalian digestive enzymes |url=https://archive.org/details/sim_lipids_2004-08_39_8/page/769 | doi = 10,1007/s11745-004-1294-3 | journal = Lipids | volume = 39 | issue = 8| pages = 769–76 | pmid = 15638245 | s2cid = 4043005 }}</ref> Neki od sterola uklanjaju se tokom koraka dezodorizacije [[rafiniranje biljnog ulja|rafiniranog ulja]] i [[masti]], ali, međutim, ne mijenja se njihov relativni sastav, Steroli su stoga korisno sredstvo za provjeru autentičnosti, Kao uobičajeni izvor fitosterola, od [[biljno ulje|biljnog ulja]] razvijeni su kao proizvodi kao što je [[margarin]], koji naglašavaju sadržaj fitosterola,<ref name=aafc/> Cereal products, vegetables, fruit and berries, which are not as rich in phytosterols, may also be significant sources of phytosterols due to their higher intakes,<ref>{{cite journal |pages=671–8 |doi=10,1079/BJN20041234 |title=Estimation of plant sterol and cholesterol intake in Finland: Quality of new values and their effect on intake |year=2007 |last1=Valsta |first1=L, M, |last2=Lemström |first2=A, |last3=Ovaskainen |first3=M,-L, |last4=Lampi |first4=A,-M, |last5=Toivo |first5=J, |last6=Korhonen |first6=T, |last7=Piironen |first7=V, |journal=British Journal of Nutrition |volume=92 |issue=4 |pmid=15522137|doi-access=free }}</ref> Unos prirodnih fitosterola kreće se između ~ 200–300&nbsp;mg/dan, ovisno o prehrambenim navikama,<ref>{{cite journal |vauthors=Jesch ED, Carr TP |title=Food Ingredients That Inhibit Cholesterol Absorption |journal=Prev Nutr Food Sci |volume=22 |issue=2 |pages=67–80 |year=2017 |pmid=28702423 |pmc=5503415 |doi=10,3746/pnf,2017,22,2,67 |url=}}</ref> Specially designed vegetarian experimental diets have been produced yielding upwards of 700&nbsp;mg/day,<ref>{{cite journal |pages=137–9 |doi=10,1079/BJN2000234 |title=Divergent changes in serum sterols during a strict uncooked vegan diet in patients with rheumatoid arthritis |year=2007 |last1=Ågren |first1=J, J, |last2=Tvrzicka |first2=E, |last3=Nenonen |first3=M, T, |last4=Helve |first4=T, |last5=Hänninen |first5=O, |journal=British Journal of Nutrition |volume=85 |issue=2 |pmid=11242480|doi-access=free }}</ref> Fitosteroli koji se najčešće javljaju u prehrani ljudi su β-sitosterol, kampesterol i stigmasterol,<ref name = aafc/> koji čine oko 65%, odnosno 30% i 3% prehrambenih sastojaka,<ref>{{cite journal |pmid=659760 |year=1978 |last1=Weihrauch |first1=JL |last2=Gardner |first2=JM |title=Sterol content of foods of plant origin |volume=73 |issue=1 |pages=39–47 |journal=Journal of the American Dietetic Association}}</ref> The most common plant ''stanols'' in the human diet are sitostanol and campestanol, which combined make up about 5% of dietary phytosterol,<ref>{{cite journal |pages=1378–85 |doi=10,1038/sj,ejcn,1601980 |title=Intake of dietary plant sterols is inversely related to serum cholesterol concentration in men and women in the EPIC Norfolk population: A cross-sectional study |url=https://archive.org/details/sim_european-journal-of-clinical-nutrition_2004-10_58_10/page/1378 |year=2004 |last1=Andersson |first1=S W |last2=Skinner |first2=J |last3=Ellegård |first3=L |last4=Welch |first4=A A |last5=Bingham |first5=S |last6=Mulligan |first6=A |last7=Andersson |first7=H |last8=Khaw |first8=K-T |journal=European Journal of Clinical Nutrition |volume=58 |issue=10 |pmid=15054420|doi-access=free }}</ref> {| class="wikitable" |+ Sastav sterola u sirovim uljima (kao procenat ukupne frakcije sterola)<ref>{{citation | author=Alfred Thomas | contribution=Fats and Fatty Oils | title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry | edition=7th | publisher=Wiley | year=2007 | page=9 | doi=10,1002/14356007,a10_173}}</ref> |- ! ! [[Holesterol]] ! [[Brasikasterol]] ! [[Kampesterol]] ! [[Stigmasterol]] ! [[β-Sitosterol]] ! ∆5-[[Avenasterol]] ! [[Izofukosterol|∆7-Avenasterol]] ! ∆7-[[Stigmasterol]] |- | [[Kokosovo ulje]] | 0,6 – 2 | 0 – 0,9 | 7 – 10 | 12 – 18 | 50 – 70 | 5 – 16 | 0,6 – 2 | 2 – 8 |- | [[Kukuruzno ulje]] | 0,2 – 0,6 | 0 – 0,2 | 18 – 24 | 4 – 8 | 55 – 67 | 4 – 8 | 1 – 3 | 1 – 4 |- | [[Pamukovo ulje]] | 0,7 – 2,3 | 0,1 – 0,9 | 7,2 – 8,4 | 1,2 – 1,8 | 80 – 90 | 1,9 – 3,8 | 1,4 – 3,3 | 0,7 – 1,4 |- | [[Maslinovo ulje]] | 0 – 0,5 | | 2,3 – 3,6 | 0,6 – 2 | 75,6 – 90 | 3,1 – 14 | | 0 – 4 |- | [[Palmino ulje]] | 2,2 – 6,7 | | 18,7 – 29,1 | 8,9 – 13,9 | 50,2 – 62,1 | 0 – 2,8 | 0 – 5,1 | 0,2 – 2,4 |- | [[Ulje palminih sjemenki]] | 1 – 3,7 | 0 – 0,3 | 8,4 – 12,7 | 12,3 – 16,1 | 62,6 – 70,4 | 4 – 9 | 0 – 1,4 | 0 – 2,1 |- | [[Kikirikijevo ulje]] | 0,6 – 3,8 | 0 – 0,2 | 12 – 20 | 5 – 13 | 48 – 65 | 7 – 9 | 0 – 5 | 0 – 5 |- | [[Repičino ulje]] | 0,4 – 2 | 5 – 13 | 18 – 39 | 0 – 0,7 | 45 – 58 | 0 – 6,6 | 0 – 0,8 | 0 – 5 |- | [[Sojino ulje]] | 0,6 – 1,4 | 0 – 0,3 | 16 – 24 | 16 – 19 | 52 – 58 | 2 – 4 | 1 – 4,5 | 1,5 – 5 |- | [[Suncokretovo ulje]] | 0,2 – 1,3 | 0 – 0,2 | 7 – 13 | 8 – 11 | 56 – 63 | 2 – 7 | 7 – 13 | 3 – 6 |- |} == Reference == {{Reflist|35em}} [[Kategorija:Steroli]] [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Prirodni materijali]] [[Kategorija:Organska hemija]] [[Kategorija:Prehrambeni aditivi]] qtqku2e8tmy3fjlzzvrfsczquvxhmma 0 469085 3836775 3544217 2026-04-23T12:51:44Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3836775 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj na sportskom takmičenju | događaj = Štafeta 3 × 5 km (žene) | takmičenje_dativ = Svjetskom prvenstvu u biatlonu 1987. | slika = Biathlon_pictogram.svg | veličina_slike = 150px | opis_slike = | lokacija = [[Lahti]], {{ZID|Finska}} | datum = 28. februar 1986. | takmičari = 9 | države = 3 | zlato = [[Jelena Golovina]] <br> [[Venera Černjišova]] <br> [[Kaija Parve]] | zlatoNOK = SSSR | srebro = [[Inger Bjørkbom]] <br> [[Mia Stadig]] <br> [[Eva Korpela]] | srebroNOK = ŠVE | bronza = [[Anne Elvebakk]] <br> [[Sanna Grønlid]] <br> [[Siv Bråten]] | bronzaNOK = NOR | prethodno = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1986 – 3 × 5 km|1986.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1988 – 3 × 5 km|1988.]] }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.}} '''Utrka u [[Biatlon#Discipline|štafeti]] na 3 × 5&nbsp;km''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 1987.]] za žene održana je [[28. februar]]a 1987. u [[Finska|finskom]] gradu [[Lahti]]ju.<ref>{{cite web|url=https://skisport365.com/skiskyting/resultat.php?lop=708&k=F |title=Lahti |publisher= |author= |access-date=18. 10. 2020 |date= 18. 10. 2020|language=en}}</ref> Po četvrti put uzastopno nakon [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1984 – 3 × 5 km|SP 1984.]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1985 – 3 × 5 km|SP 1985.]] i [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1986 – 3 × 5 km|SP 1986.]] godine pobijedila je sovjetska štafeta. == Države učesnice == * {{ZID|Norveška}} <small>(3)</small> * {{ZID|SSSR}} <small>(3)</small> * {{ZID|Švedska}} <small>(3)</small> == Rezultati == Nastupile su 9 biatlonki iz 3 države. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Plasman !! Ekipa !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{gold01}} || align=left|{{flagcountry|SSSR}}<br><small>[[Jelena Golovina]]<br>[[Venera Černjišova]]<br> [[Kaija Parve]]</small> || '''-'''|| 1:05:52.0 || |- | {{silver02}} || align=left|{{flagcountry|ŠVE}}<br><small>[[Inger Bjørkbom]]<br>[[Mia Stadig]]<br>[[Eva Korpela]]</small> || '''-'''|| || + 17.4 |- | {{bronze03}} || align=left|{{flagcountry|NOR}}<br><small>[[Anne Elvebakk]]<br>[[Sanna Grønlid]]<br>[[Siv Bråten Lunde]]</small> || '''-'''|| || + 03:35.6 |- | 4. || align=left|{{flagcountry|FIN}}<br><small>[[Teija Nieminen]]<br>[[Tuula Ylinen]]<br>[[Tuija Vuoksiala]]</small> || '''-'''|| || + 04:05.1 |- | 5. || align=left|{{flagcountry|KAN}}<br><small>[[Lise Meloche]]<br>[[Yvonne Visser]]<br>[[Ellen Gillies]]</small> || '''-'''|| || + 06:42.3 |- | 6. || align=left|{{flagcountry|BUG|1971}}<br><small>[[Cvetana Krasteva]]<br>[[Marija Manolova]]<br>[[Danijela Minkova]]</small> || '''-'''|| || + 07:52.7 |- | 7. || align=left|{{flagcountry|SAD}}<br><small>[[Pam Weiss]]<br>[[Kari Swenson]]<br>[[Pam Nordheim]]</small> || '''-'''|| || + 08:55.3 |- | 8. || align=left|{{flagcountry|ČEH}}<br><small>[[Hana Sakaffová]]<br>[[Jana Vapeniková]]<br>[[Eva Bukovská]]</small> || '''-'''|| || + 11:01.3 |} ==Reference== {{reference}} {{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.]] 6whdjqvg5nvt298ousjprjq1y26zbc2 0 470992 3836877 3770046 2026-04-24T05:53:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836877 wikitext text/x-wiki U [[evolucijska biologija|evolucijskoj biologiji]], '''funkcija''' je uzrok zbog kojeg se neki objekt ili proces dogodio u sistemu koji se [[evolucija|razvio]] putem [[prirodno odabiranje|prirodnog odabiranja]]. Taj je obično postizanje određenog rezultata, kao što je [[hlorofil]] koji pomaže u prihvatanju energije sunčeve svetlosti u [[fotosinteza|fotosintezi]]. Stoga je veća vjerovatnoća da će organizam koji ga sadrži preživjeti i razmnožiti se, drugim riječima, funkcija povećava sposobnost [[kondicija (biologija)|kondiciju]] organizma. Karakteristika koja pomaže u evoluciji naziva se [[adaptacija]]; druge mogu biti nefunkcionalne, iako će i one evolucijom kasnije biti kooptirane za obavljanje i novih funkcija. U [[biologija|biologiji]], funkcija je definirana na mnogo načina. U [[fiziologija|fiziologiji]] je jednostavno ono što radi [[organ]], [[tkivo]], [[ćelija (biologija)|ćelija]], [[organela]] ili [[molekula]]. U [[filozofiji biologije]], funkcija neizbježno sugerira neku vrstu [[teleologija|teleološke]] svrhe, iako prirodna selekcija djeluje bez ikakvog cilja za budućnost. Svejedno, [[teleologija u biologiji|biolozi se često koriste teleološkim jezikom]], kao skraćenicom za funkciju. U suvremenoj filozofiji biologije postoje tri glavna shvatanja funkcije u biološkom svijetu: teorije o uzročnoj ulozi, odabranom učinku i doprinosu cilju. == U preevolucijskoj biologiji == U [[fiziologija|fiziologiji]], funkcija je aktivnost ili proces koji provodi sistem u [[organizam|organizmu]], kao što je [[čulo|osjetila]] ili [[kretanje]] životinja.<ref name = Fletcher>{{cite book |author=Fletcher, John |date=1837 |title=On the functions of organized beings, and their arrangement |work=Rudiments of physiology, Part 2. On life, as manifested in irritation |publisher=John Carfrae & Son |pages=[https://archive.org/details/b21301608/page/n206 1]–15 |url=https://archive.org/details/b21301608}}</ref> Ovaj [[četiri uzroka|koncept funkcije]], za razliku od [[Morfologija|oblika]] (odnosno Aristotelov ''ergon'' i ''morfê''<ref>{{cite book |author=Tipton, Jason A. |date=2014 |title=Philosophical Biology in Aristotle's ''Parts of Animals'' |publisher=Springer |page=33 |url=https://books.google.com/books?id=zrG8BAAAQBAJ&pg=PA33 |isbn=978-3-319-01421-0}} citing ''The Parts of Animals'' 640–641.</ref>) bio je ključan u biološkim objašnjenjima u [[antika|klasičnoj antici]]. U modernije doba bio je dio [[Cuvier – Geoffroyeva debata|Cuvier – Geoffroyeve debate]], 1830., kada je Cuvier tvrdio da je struktura životinje vođena njezinim funkcionalnim potrebama, dok je Geoffroy predložio da se struktura svake životinje modificira iz općeg plana građe.<ref>{{cite book |author=Russell, Edward Stewart |date=1916 |title=Form and Function: A Contribution to the History of Animal Morphology |publisher=John Murray |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/3747#/summary}}</ref><ref>{{cite book |author=Asma, S. T. |date=1996 |title=Following form and function'': A philosophical archaeology of life science |publisher=Northwestern University Press |url=https://books.google.com/books?id=deLaAAAAMAAJ|isbn=9780810113978 }}</ref><ref>{{cite book|author=Arber, Agnes |date=1950 |title=The Natural Philosophy of Plant Form |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=Dvc8AAAAIAAJ}}</ref> == U evolucijskoj biologiji == Funkcija se može definirati na razne načine,<ref>{{cite book |author=Toepfer, G. |year=2011 |title=Funktion |work=Historisches Wörterbuch der Biologie. Geschichte und Theorie der biologischen Grundbegriffe |language=de |publisher=Metzler |volume=1 |page=644 |url=http://www.zfl-berlin.org/tl_files/zfl/downloads/personen/toepfer/Histor_WoeBuch_Biologie/Band1.pdf |access-date=12. 1. 2021 |archive-date=12. 6. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612153313/https://www.zfl-berlin.org/tl_files/zfl/downloads/personen/toepfer/Histor_WoeBuch_Biologie/Band1.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Toepfer, G. |title=Function |work=BioConcepts: The Origin and Definition of Biological Concepts |publisher=Das Zentrum für Literatur- und Kulturforschung Berlin |url=http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=559&listed=y |access-date=4. 5. 2018 |archive-date=12. 6. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612153312/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=559&listed=y |url-status=dead }}</ref> uključujući adaptaciju,<ref name=Berkeley/> kao doprinos evolucijskoj kondiciji, u ponašanju životinja i, kao što je objašnjeno u nastavku, također kao neka uzročna uloga ili cilj u filozofiji biologije.<ref name = Stanford/> === Adaptacija === {{glavni|Adaptacija}} Funkcijska karakteristika poznata je u [[evolucijska biologija|evolucijskoj biologiji]] kao [[adaptacija]], a strategija istraživanja da li je svojstvo prilagodljivo poznata je kao [[adaptacionizam]]. Iako pretpostavka da [[osobina]] može biti korisna u istraživanju, neke karakteristike organizama su nefunkcionalne, formirane kao slučajne nuspojave susjednih grupa organa i svojstzava u funkcijskim sistemima.<ref name=Berkeley>{{cite web |title=Understanding Evolution: Qualifying as an adaptation |url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/side_0_0/qualifying_01 |publisher=University of California at Berkeley |access-date=29. 7. 2016}}</ref> ===Prirodno odabiranje=== [[Slika:Chlorophyll-a-3D-vdW.png|thumb|250px|Molekula [[hlorofil]]a ima funkciju u [[fotosinteza|fotosintezi]].]] {{glavni| Prirodno odabiranje }} Sa stanovišta [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]], biološke funkcije postoje da bi doprinijele [[fitnes]]u, povećavajući šansu da organizam preživi do [[reprodukcija|reprodukcije]].<ref name=Zimmer>{{cite book |last1=Zimmer |first1=Carl|last2=Emlen |first2=Douglas J.|year=2013 |title=Evolution: Making Sense of Life |url=https://archive.org/details/evolutionmakings0000zimm |edition=1st |publisher=Roberts and Company Publishers |isbn=978-1-936221-17-2}}</ref><ref>{{cite book |title=Strickberger's Evolution |edition=4th |author1=Hall, Brian K. |author2=Hallgrímsson, Benedikt |publisher=Jones and Bartlett |date=2008 |pages=4–6 |url=https://books.google.com/books?id=jrDD3cyA09kC&pg=PA4|isbn=9781449647223 }}</ref> Naprimjer, funkcija [[hlorofil]]a u biljci je hvatanje energije sunčeve svjetlosti za [[fotosinteza|fotosintezu]],<ref>{{cite web | url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio104/photosyn.htm | title=Photosynthesis | author=Carter, J. Stein | publisher=University of Cincinnati | year=1996 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20130629204107/http://biology.clc.uc.edu/courses/bio104/photosyn.htm | archive-date =29. 6. 2013 }}</ref> što doprinosi [[Evolucija fotosinteze|evolucijskom uspjehu]].<ref name="Shih2015">{{cite journal |last1=Shih |first1=Patrick M. |title=Photosynthesis and early Earth |journal=Current Biology |volume=25 |issue=19 |year=2015 |pages=R855–R859 |doi=10.1016/j.cub.2015.04.046 |pmid=26439346 |quote=Photosynthesis has been instrumental in the success of life on Earth|doi-access=free }}</ref> ==U etologiji== {{glavni|Tinbergenova četiri pitanja}} [[Etologija|Etolog]] [[Niko Tinbergen]] imenovao je četiri pitanja na osnovu [[Aristotel]]ova [[četiri uzroka]],<ref name=Hladky>{{cite journal |author1=Hladký, V. |author2=Havlíček, J. |date=2013 |url=http://ishe.org/wp-content/uploads/2015/04/HEB_2013_28_4_3-11.pdf |title=Was Tinbergen an Aristotelian? Comparison of Tinbergen's Four Whys and Aristotle's Four Causes |journal=Human Ethology Bulletin |volume=28 |issue=4 |pages=3–11}}</ref> da bi biolozi mogli tražiti pomoć u objašnjavanju [[ponašanje|ponašanja]], iako su generalizirani u širem opsegu. *1) Mehanizam: Koji mehanizmi [[uzročnost|uzrokuju]] da se životinja ponaša onako kako se ponaša? *2) [[Ontogeneza]]: Koji je [[razvojna biologija|mehanizmi razvoja]] u životinjskoj embriologiji (i njenoj mladosti ako [[učenje|uči]]) stvorio strukture koje uzrokuju ponašanje? *3) Funkcija / adaptacija: Koja je evolucijska funkcija ponašanja? *4) Evolucija: Kakva je [[filogenija]] ponašanja, ili drugim rečima, kada se prvi put pojavilo u evolucionoj historiji životinje? Pitanja su međusobno ovisna, tako da je, naprimjer, adaptivna funkcija ograničena embrionskiim razvojem.<ref>{{cite web |title=Sociobiology |url=https://plato.stanford.edu/entries/sociobiology/ |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=4. 4. 2017 |date=11. 11. 2013}}</ref><ref>{{Cite journal | last1=Tinbergen | first1=N. | title=On aims and methods of Ethology | doi=10.1111/j.1439-0310.1963.tb01161.x | journal=Zeitschrift für Tierpsychologie | volume=20 | issue=4 | pages=410–433 | year=1963}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.PDF |title=The Four Areas of Biology |access-date=2. 9. 2018 |archive-date=18. 1. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118055035/http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block1/inhalt.html |title=The Four Areas of Biology |access-date=2. 9. 2018}}</ref> == U filozofiji biologije == {{glavni| Teleologija u biologiji}} [[Slika:Springbok pronk.jpg|mini|desno|280px|''Ponašanje sa svrhom'': mladunče gazele springbok poskakuje.<ref name=Stanford/><ref name=Caro>{{cite journal | title=The functions of stotting in Thomson's gazelles: Some tests of the predictions | author=Caro, TM | journal=Animal Behaviour | year=1986 | volume=34 | issue=3 | pages=663–684 | doi=10.1016/S0003-3472(86)80052-5}}</ref><br>Filozofija biologije mogla bi tvrditi da ovo ima funkciju [[teorija signaliziranja|signaliziranja predatorima]], pomažući springboku da preživi i omogućava mu reprodukciju.<ref name=Stanford/>]] Funkcija nije isto što i [[svrha]] u [[teleologija|teleološkom]] smislu, to jest posjedovanje svjesne mentalne namjere za postizanjem cilja. U [[filozofija biologije|filozofiji biologije]], [[evolucija]] je slijepi proces koji nema 'cilj' za budućnost. Naprimjer, drvo ne stvara cvjetove ni u koju svrhu, ali to čini jednostavno zato što je evoluiralo da to čini. Reći „drvo stvara cvjetove da bi privuklo [[oprašivač]]e“ bilo bi netačno ako „to“ podrazumijeva svrhu. Funkcija opisuje šta nešto "radi", a ne koja je njegova "svrha". Međutim, [[teleologija u biologiji|teleološki jezik biolozi često koriste]] kao stenografski način opisivanja funkcije, iako se osporava njegova primjenjivost.<ref name=Stanford>{{cite web |title=Teleological Notions in Biology |url=http://plato.stanford.edu/entries/teleology-biology/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=28. 7. 2016 |date=18. 5. 2003}}</ref> U suvremenoj filozofiji biologije postoje tri glavna prikaza funkcije u biološkom svijetu: teorije o uzročnoj ulozi,<ref name = Cummins1975/> odabranom efektu,<ref name = Millikan1989/> i doprinos cilju. === Uzročna uloga === Teorije uzročnih uloga biološke funkcije vuku porijeklo od članka Roberta Cumminsa iz 1975.<ref name=Cummins1975>{{cite journal |last=Cummins |first=Robert |date=1975 |title=Functional Analysis |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-philosophy_1975-11-20_72_20/page/740 |journal=The Journal of Philosophy |volume=72 |issue=20 |pages=741–765 |jstor=2024640|doi=10.2307/2024640}}</ref> Cummins definira funkcionalnu ulogu komponente sistema kao uzročni učinak koji komponenta ima na veći sistem koji sadrži. Naprimjer, [[srce]] ima stvarnu uzročnu ulogu pumpanja krvi u cirkulacijski sistem; stoga je funkcija srca pumpanje krvi. Protiv ovog viđenja prigvara se obrazloženjem da je suviše labav pojam funkcije. Naprimjer, srce također ima uzročni učinak stvaranja zvuka, ali ne bismo smatrali da je stvaranje zvuka funkcija srca.<ref>{{cite journal |last1=Amundson |first1=Ron |last2=Lauder |first2=George |date=1994 |title=Function Without Purpose |url=https://archive.org/details/sim_biology-philosophy_1994-10_9_4/page/443 |journal=Biology and Philosophy |volume=9 |issue=4 |pages=443–469 |doi=10.1007/BF00850375 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Craver |first=Carl F. |date=2001 |title=Role Functions, Mechanisms, and Hierarchy |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_2001-03_68_1/page/53 |journal=Philosophy of Science |volume=68 |issue=1 |pages=53–74 |jstor=3081024|doi=10.1086/392866 }}</ref> === Odabrani efekt === Teorije odabranih efekata bioloških funkcija smatraju da je funkcija biološke osobine funkcija koja je svojstvo bila [[prirodno odabiranje|prirodno odabran a]], kako tvrdi Ruth Millikan.<ref name=Millikan1989>{{cite journal |last=Millikan |first=Ruth |date=1989 |title=In Defense of Proper Functions |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1989-06_56_2/page/288 |journal=Philosophy of Science |volume=56 |issue=2 |pages=288–302 |jstor=187875|doi=10.1086/289488 }}</ref> Naprimjer, funkcija srca pumpa krv, jer je to radnja za koju je srce evolucijom odabrano. Drugim riječima, pumpanje krvi je '' razlog '' što je srce evoluiralo. Ovo je kritizirano zbog previše restriktivnog pojma funkcije. Nije uvijek jasno koje je ponašanje doprinijelo odabirsnju neke osobine, jer biološka svojstva mogu imati funkcije, čak i ako nisu odabrana za njih. Korisne [[mutacije]] u početku nisu odabrane, ali kasnije imaju funkcije.<ref>{{Cite journal |last=Neander |first=Karen |date=1991 |title=Functions as Selected Effects: The Conceptual Analyst's Defense |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1991-06_58_2/page/168 |journal=Philosophy of Science |volume=58 |issue=2 |pages=168–184 |jstor=187457|doi=10.1086/289610 }}</ref> === Učešće u doprinosu=== Teorije doprinosa ciljevima, pokušavaju stvoriti sredinu između uzročne uloge i teorija odabranja efekata, kao kod Boorsea (1977).<ref name=Boorse1977>{{cite journal |last=Boorse |first=Christopher |date=1977 |title=Health as a Theoretical Concept |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1977-12_44_4/page/542 |journal=Philosophy of Science |volume=44 |issue=4 |pages=542–573 |jstor=186939|doi=10.1086/288768}}</ref> Boorse definira funkciju biološke osobine kao statistički tipski uzročni doprinos te osobine preživljavanju i reprodukciji. Tako se, naprimjer, za zebrine pruge ponekad govorilo da djeluju [[zasljepljivanje pokreta|zbunjivanjem predatora]]. Ova uloga zebrinih pruga pridonijela bi preživljavanju i razmnožavanju zebri, i zato bi se reklo da su zbunjivanja grabljivica u funkciji zebrinih pruga. Prema ovome, da li je određena uzročna uloga neke osobine njegova funkcija ovisi o tome doprinosi li ta uzročna uloga preživljavanju i razmnožavanju tog organizma.<ref>{{cite journal |last1=Bigelow |first1=John |last2=Pargetter |first2=Robert |date=1987 |title=Functions |journal=The Journal of Philosophy |volume=84 |issue=4 |pages=181–196 |doi=10.2307/2027157|jstor=2027157 }}</ref> ==Također pogledajte== *[[Preadaptacija]] ==Reference== {{reflist|30em}} {{Portal|Biologija}} {{DEFAULTSORT:Function (Biology)}} [[Kategorija:Biološka terminologija]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] h2eydpgxrhk1mnpb20o27dq0grg9ob0 0 471564 3836851 3827843 2026-04-23T22:50:43Z Arnel 102555 3836851 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = 39/Smooth | vrsta = Studijski album | pozadina = studio | izvođač_gen = Green Daya | slika = Omot Smooth39.jpg | objavljen = 13. april 1990. | snimljen = 29. decembar 1989 – 2. januar 1990. | mjesto = [[San Francisco]], [[Kalifornija]] | studio = [[Art of Ears Studios]] | žanr = * [[pank-rok]]<ref>{{cite web |last1=Staff |title=How Green Day “Accidentally” Launched A Legendary Career With 1990’s Unassuming Punk Rock Primer, ''39/Smooth'' |url=https://blog.discogs.com/en/unassuming-punk-rock-primer-39-smooth/ |website=Discogs |access-date=28. 5. 2022 |date=13. 4. 2020}}</ref><ref name="bedder">{{cite web |last1=Bedder |first1=Bryan |title=Ranking Green Day's 12 Albums |url=https://www.pastemagazine.com/music/green-day/ranking-every-green-day-album/#10-39-smooth |website=[[Paste (časopis)|Paste]] |access-date=28. 5. 2022 |date=28. 10. 2016}}</ref><ref name="myers">{{cite book |last1=Myers |first1=Ben |title=Green Day - American Idiots & The New Punk Explosion |date=26. 5. 2005 |publisher=John Blake |isbn=9781784189433 |url=https://www.google.com/books/edition/Green_Day_American_Idiots_The_New_Punk_E/JSa3DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |access-date=28. 4. 2022}}</ref> * [[skate-pank]]<ref name="IGN">{{cite web |title=Green Day: Worst to Best |url=https://www.ign.com/articles/2009/05/12/green-day-worst-to-best |website=[[IGN]] |access-date=21. 5. 2022 |quote=Naturally, this is Green Day at its least refined, and therein lies its charm and primary appeal. 39/Smooth is honest skateboard punk.}}</ref> | trajanje = 31:12 | izdavač = [[Lookout Records|Lookout]] | producent = {{flatlist| * [[Andy Ernst]] * Green Day }} | prethodni_album = ''[[1,000 Hours]]''<br>(1989) | ovaj_album = '''''39/Smooth'''''<br>(1990) | sljedeći_album = ''[[Slappy]]''<br>(1990) }} '''''39/Smooth''''' je prvi studijski album američke rok-grupe [[Green Day]], koji je 13. aprila 1990. objavila izdavačka kuća [[Lookout Records]]. Nakon što su definisali postavu, grupa je često nastupala u klubu [[924 Gilman Street]], gdje su počeli privlačiti publiku i na kraju privukli pažnju osnivača kuće Lookout Records, [[Larry Livermore|Larryja Livermorea]]. Nakon objavljivanja debitantskog EP-a ''[[1,000 Hours]]'' (1989) i angažmana u drugim grupama, Green Day je otišao u studio Art of Ears u San Franciscu (Kalifornija) kako bi snimili svoj prvi album, koji su koproducirali s [[Andy Ernst|Andyjem Ernstom]]. Snimanje je počelo krajem decembra 1989. i završilo u januaru 1990. godine, a koštalo je 675 dolara. Muzički pravac albuma ''39/Smooth'' definisan je kao [[pank-rok]], [[pop-pank]] i [[skate pank]], uz poređenja s radom starijih pank bendova poput [[Buzzcocks|Buzzcocksa]] i [[Ramones|Ramonesa]], kao i sa savremenicima poput grupa [[Crimpshrine]] i [[The Lookouts]]. Tekstove je uglavnom napisao frontmen i gitarista [[Billie Joe Armstrong]], a glavne teme bile su neuzvraćena ljubav i žudnja, dok se u dvije pjesme pojavljuje i prisjećanje na mladost. Ovo je jedini album grupe na kojem je bubnjeve svirao [[John Kiffmeyer]]. ''39/Smooth'' je naišao na priznanje unutar tadašnje zajednice u kojoj je Green Day djelovao. Retrospektivne recenzije hvalile su pisanje pjesama i individualno umijeće svakog člana benda, dok su neki kritičari bili negativnije nastrojeni prema albumu. Uoči objavljivanja albuma, Armstrong je napustio srednju školu, a članovi su radili povremene poslove dok su Kiffmeyer i basista [[Mike Dirnt]] nastavili obrazovanje. Kako bi promovisali album, grupa je u junu 1990. krenula na turneju po Sjedinjenim Američkim Državama koja je obuhvatila 45 nastupa. Album je, zajedno s povezanim EP izdanjima iz tog vremena, uvršten na kompilaciju ''[[1,039/Smoothed Out Slappy Hours]]'' (1991), koja se često pogrešno naziva debitantskim albumom grupe. Do 1994. godine, ''39/Smooth'' je prodan u 75.000 primjeraka, a sljedeće godine dospio je na peto mjesto američke liste ''[[Billboard]] [[Catalog Albums|Top Pop Catalog Albums]]''. Različite publikacije rangirale su ovaj album pri dnu diskografije grupe, pa ga je tako ''[[Kerrang!]]'' i ''[[Paste (časopis)|Paste]]'' postavio na 10. mjesto, dok ga je ''[[Spin (časopis)|Spin]]'' rangirao na 11. poziciju. == Objava == {{Recenzije albuma | rec1 = [[AllMusic]] | rec1ocjena = {{Rating|3|5}}<ref name="AMG">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/39-smooth-mw0002824578|title=39/Smooth - Overview|publisher=[[AllMusic]]|access-date=4. 11. 2022}}</ref> | rec2 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]'' | rec2ocjena = {{Rating|3|5}}<ref>{{cite book |title=[[Encyclopedia of Popular Music|The Encyclopedia of Popular Music]] |publisher=[[Omnibus Press]] |edition=5th concise |year=2011 |last=Larkin |first=Colin |author-link=Colin Larkin (writer) |isbn=0-85712-595-8}}</ref> | rec3 = ''[[NME]]'' | rec3ocjena = 7/10<ref>{{cite magazine |last=Williams |first=Simon |date=7. 12. 1991 |title=Long Play |magazine=[[New Musical Express]] |page=29}}</ref> }} ''39/Smooth'' je objavljen 1990, a prvih nekoliko izdanja bilo je na crnim gramofonskim pločama. Kasnije je album prodavan i u zelenom vinilnom izdanju, kojih postoji samo oko 800 primjeraka. Prva izdanja LP-a na poleđini su imala staru adresu Lookout Recordsa u Laytonvilleu. Album je imao skroman uspjeh nakon objavljivanja, prodavši približno 3.000 primjeraka za Lookout Records u prvoj godini.<ref name="LL">Larry Livermore, "Life with Larry," ''Punk Planet,'' whole no. 13 (juni–juli 1996), str. 19.</ref> Iako bi takav rezultat bio beznačajan za veću izdavačku kuću, za mladi Lookout Records to je značilo stabilan i profitabilan ishod. CD-verzija albuma prvotno nije proizvedena, ali je njegov sadržaj kasnije predstavljen na kompilacijskom albumu ''1,039/Smoothed Out Slappy Hours'', objavljenom 1991. Kompilacija je ponovno izdana u obnovljenom obliku 2004.<ref name="Punknews">{{cite web|url=http://www.punknews.org/article/13338|title=Lookout! downsizes, scales back plans for the future|publisher=Punknews.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526031604/http://www.punknews.org/article/13338|archive-date=26. 5. 2011|url-status=live|access-date=3. 2. 2021}}</ref> Na CD-u je objavljena 9. januara 2007. pod izdavačkom kućom [[Reprise Records]].<ref name="Amazon">{{cite web|url=https://www.amazon.com/dp/B000JMKKGI|title=''1,039/Smoothed Out Slappy Hours'' Music: Green Day|website=Amazon.com|access-date=3. 2. 2021}}</ref> Ponovno izdanje na gramofonskoj ploči objavljeno je 24. marta 2009. pod Reprise Recordsom, kao dio paketa koji sadrži deset originalnih pjesama s ''39/Smooth'' zajedno s EP-ovima ''1,000 Hours'' i ''Slappy.''<ref name="Official">{{cite web|url=http://www.greendayauthority.com/index.php?subaction=showcomments&id=1234949471&archive=|title=Green Day Reissuing ''1,039/Smoothed Out Slappy Hours'' and ''Kerplunk''|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312031013/http://greendayauthority.com/index.php?archive=&id=1234949471&subaction=showcomments|archive-date=12. 3. 2016|url-status=live|access-date=3. 2. 2011}}</ref> == Spisak pjesama == {{tracklist |all_writing=[[Green Day]] ([[Billie Joe Armstrong]], [[Mike Dirnt]] i [[John Kiffmeyer]]) osim gdje je označeno |title1=At the Library |note1=prvotni naslov je "At the Library with Waba Sé Wasca" |length1=2:28 |title2=Don't Leave Me |length2=2:39 |title3=I Was There |note3=tekst napisao Kiffmeyer |length3=3:36 |title4=Disappearing Boy |length4=2:52 |title5=Green Day |length5=3:29 |title6=Going to Pasalacqua |length6=3:30 |title7=16 |length7=3:24 |title8=Road to Acceptance |length8=3:35 |title9=Rest |length9=3:05 |title10=The Judge's Daughter |length10=2:34 |total_length=31:20 }} == Sastav == '''Green Day''' * [[Billie Joe Armstrong]]&nbsp;– glavni vokal, gitara * [[Mike Dirnt]]&nbsp;– [[bas-gitara]], prateći vokali * [[John Kiffmeyer]]&nbsp;– bubnjevi, prateći vokali '''Produkcija''' * [[Andy Ernst]]&nbsp;– producent, inžinjer * Green Day&nbsp;– producenti * John Golden&nbsp;– snimci * Susie Grant&nbsp;– predn * [[Jesse Michaels]]&nbsp;– omot * Pat Hynes&nbsp;– omot, grafički dizajn, dizajn izgleda * [[Chris Appelgren]]; [[Aaron Cometbus]]; Rich Gargano; David Hayes&nbsp;– ilustracije, grafika * Murray Bowles; Arica Pelino&nbsp;– fotografija == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * [http://www.greendaydiscography.com/39smooth.php 39/Smooth] na [http://www.greendaydiscography.com greendaydiscography.com] * [http://www.discogs.com/Green-Day-39Smooth/release/368728 39/Smooth] na [http://www.discogs.com discogs.com] {{Green Day}} [[Kategorija:Albumi iz 1990.]] [[Kategorija:Albumi Green Daya]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Lookout! Recordsa]] [[Kategorija:Debitantski albumi iz 1990.]] lruxmt7kduitqwtgfhtrmmbe7xouh8w 0 475042 3836762 3836761 2026-04-23T11:59:56Z Mhare 481 /* Potpuni rezultati u FIA Formula 2 prvenstvu */ 3836762 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vozač F1 | ime = Dino Beganović | slika = FIA F2 Austria 2025 Nr. 8 Beganovic.jpg | opis_slike = Beganović vozi [[Dallara F2 2024]] tokom [[2025 Spielberg Formula 2 round|runde Formule 2 u Spielbergu 2025.]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|2004|1|19}} | mjesto_rođenja = [[Linköping]], [[Švedska]] | nacionalnost = {{flagicon|SWE}} [[Šveđani|Šveđanin]] | početak_karijere = [[Formula 2 – sezona 2024.|2024]] | timovi = [[DAMS Lucas Oil]] | trke = 33 | prvenstva = | pobjede = 1 | podiji = 5 | bodovi = | prve_startne_pozicije = 2 | najbrži_krug = 5 | prva_trka = | prva_pobjeda = | posljednja_pobjeda = | posljednja_trka = | posljednja_sezona = [[Formula 2 – sezona 2025.|2025]] | posljednja_pozicija = 7. | naslov_karijere = Karijera u [[FIA Formula 2 prvenstvo|prvenstvu Formule 2]] }} '''Dino Beganović''' (rođen 19. januara 2004) [[Švedska|švedski]] je [[Automobilizam|automobilist]], porijeklom iz Bosne i Hercegovine. Trenutno se takmiči u Formuli 2 sa timom Hitech TGR. Bio je i prvak svijeta u [[Evropski regionalni šampionat Formule za 2022.|Evropskom regionalnom šampionatu Formule za 2022.]] Član je [[Vozačka akademija Ferrarija|Vozačke akademije Ferrarija]]. == Karijera == === Karting === Beganović je započeo aktivna takmičenja u [[karting]]u osvojivši švedsku [[KF2|OK]] omladinsku kategoriju 2018. a naredne godine pobijedio je u OK kategoriji na švedskom i italijanskom prvenstvu. Iste godine završio je na drugom mjestu u WSK Euro Seriji.<ref>{{Cite web|title=Story|url=https://dinoracing.se/index.php/en/story/|access-date=20. 1. 2021|website=Dino Beganovic|language=en-GB}}</ref> === Formula 4 === Beganović je prešao na Formula Racing 2020, a 17. januara 2020. debitirao u jednosjedu takmičeći se u italijanskom F4 prvenstvu sa [[Prema Powerteam]]om.<ref name=":3">{{cite web|date=17. 1. 2020|title=Arthur Leclerc and Dino Beganovic for the Scuderia's young driver programme|url=https://fda.ferrari.com/en/arthur-leclerc-and-dino-beganovic-for-the-scuderias-young-driver-programme/|website=[[Ferrari]]|access-date=25. 1. 2021|archive-date=2. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302014729/https://fda.ferrari.com/en/arthur-leclerc-and-dino-beganovic-for-the-scuderias-young-driver-programme/|url-status=dead}}</ref> Tamo je pobijedio u jednoj utrci na [[Autodrom Enzo e Dino Ferrari|Autodromu Enzo e Dino Ferrari]] i završio treći na ukupnoj tabeli, samo iza [[Francesco Pizzi|Francesca Pizzija]] i šampiona [[Gabriele Minì|Gabrielea Minìja]]. Takođe je učestvovao u odabranim rundama [[ADAC Formula 4|ADAC Formule 4]] s italijanskim timom, postigavši dvanaest bodova tokom dva vikenda. === Formula 3 === Beganović je debitirao u F3 2021, takmičeći se i u [[Azijsko F3 prvenstvo|azijskom F3 prvenstvu]] i u [[Regionalni Formula 3 Evropsko prvenstvo|evropskom prvenstvu Formule]] sa [[Prema Powerteam|Premom]]. === Formula 2 === ==== 2024. ==== Beganović je prešao u Formulu 2 za posljednja dva kola sezone 2024. sa timom [[DAMS Lucas Oil]], zamijenivši [[Juan Manuel Correa|Juana Manuela Correu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/3HgAQtgy1nS16bidfqFGue/dams-lucas-oil-confirm-dino-beganovic-for-the-rest-of-the-2024-season|title=DAMS Lucas Oil confirm Dino Beganovic for the rest of the 2024 season|date=7. 11. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=7. 11. 2024}}</ref> Na svom debiju u Kataru kvalifikovao se na četvrtom mjestu.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/77TdLhUFfvfsoiSeXieFvN/beganovic-lost-for-words-after-qualifying-fourth-on-formula-2-debut-in|title=Beganovic lost for words after qualifying fourth on Formula 2 debut in Lusail|date=29. 11. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> Iako nije uspio osvojiti bodove u sprint trci nakon kontakta s [[Ritomo Miyata|Miyatom]],<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/4k0yl7ZREjq8ID00fVqsHk/sprint-bearman-wins-in-lusail-with-late-race-pass-on-hadjar|title=SPRINT: Bearman wins in Lusail with late-race pass on Hadjar|date=6. 12. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=4. 1. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> U glavnoj trci u Kataru završio je kao peti.<ref>{{Cite web|url=https://dinoracing.se/en/dino-beganovic-bags-top-five-result-on-encouraging-formula-2-debut/|title=Dino Beganovic bags top five result on encouraging Formula 2 debut|date=1. 12. 2024|website=dinoracing.se|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> Na finalu sezone u Yas Marini, zauzeo je peto mjesto u kvalifikacijama.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/48KrvF1PRQ4xQylyhi6vbF/beganovic-thrilled-with-p5-in-yas-marina-qualifying-and-impressive-f2-form|title=Beganovic thrilled with P5 in Yas Marina Qualifying and impressive F2 form|date=6. 12. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> U sprint trci iskoristio je haotične okolnosti i završio četvrti, a nakon diskvalifikacije [[Paul Aron|Paula Arona]], pomaknut je na treće mjesto, čime je osvojio svoj prvi podij u Formuli 2.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/46Y1roZnfUdtp5Mv4BdpL/sprint-race-marti-dominates-at-yas-marina-as-bortoleto-extends-championship|title=SPRINT RACE: Martí dominates at Yas Marina as Bortoleto extends championship lead|date=7. 12. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=4. 1. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/7xrR6IFfwVPpj9fh3eLH2B/hitech-pulse-eights-aron-disqualified-from-yas-marina-sprint-race-will-start|title=Hitech Pulse-Eight's Aron disqualified from Yas Marina Sprint Race, will start Feature from pit lane|date=7. 12. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> Sljedećeg dana završio je sedmi uprkos problemima s mjenjačem tokom trke.<ref>{{Cite web|url=https://feederseries.net/2024/12/09/champion-bortoleto-finds-glory-as-hadjar-rues-stall-abu-dhabi-f2-takeaways/|title=Champion Bortoleto finds glory as Hadjar rues stall: Abu Dhabi F2 takeaways|date=9. 12. 2024|website=Feeder Series|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> Tokom ova dva nastupa Beganović je sakupio 22 boda i sezonu završio na 20. mjestu ukupnog poretka.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Standings/Driver?seasonId=180|title=Formula 2 2024 Driver Standings|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> ==== 2025. ==== [[Datoteka:FIA_F2_Austria_2025_Nr._8_Beganovic.jpg|mini|Beganović u bolidu Dallara F2 2024 tokom trke u Spielbergu 2025.]] Za sezonu 2025. prešao je u tim [[Hitech Pulse-Eight|Hitech]] [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] gdje je započeo svoju prvu punu sezonu u prvenstvu, vozeći zajedno s [[Williams Driver Academy|Williamsovim juniorom]] [[Luke Browning|Lukeom Browningom]].<ref>{{Cite web|url=https://formulascout.com/dino-beganovic-joins-hitech-for-first-full-year-in-f2/126495|title=Dino Beganovic joins Hitech for first full year in F2|last=Allen|first=Peter|date=10. 12. 2024|website=Formula Scout|language=en-US|access-date=11. 12. 2024}}</ref> Prvu F2 pole poziciju osvojio je u [[Imola Circuit|Imoli]], postavivši vrijeme tik prije nego što je istaknuta crvena zastava.<ref>{{Cite web|url=https://feederseries.net/2025/05/16/hitechs-beganovic-says-mindset-reset-helped-him-land-maiden-f2-pole/|title=Hitech’s Beganovic says mindset reset helped him land maiden F2 pole|last=Lloyd|first=Martin|date=16. 5. 2025|website=Feeder Series|language=en|access-date=17. 5. 2025}}</ref> Prvu pobjedu u Formuli 2 ostvario je trijumfom u sprint trci u Bakuu.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/|title=SPRINT RACE: Beganovic dominates in Hitech TGR 1-2 around Baku|website=FIA_F2® - The Official F2® Website|language=en|access-date=20. 9. 2025}}</ref> === Formula 1 === Na početku 2020. i svoje karijere u jednosjedima, objavljen kao novi član Vozačke akademije Ferrarija.<ref>{{Cite web|url=http://gptoday.com/full_story/view/707319/Leclerc_and_Beganovic_join_Ferrari_Driver_Academy/|title=Leclerc and Beganovic join Ferrari Driver Academy|date=17. 1. 2020|website=gptoday.com|access-date=26. 10. 2022}}</ref> Tokom [[COVID-19]] zatvaranja, nastupao je za [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] na Bahrein Virtual GP-u.<ref>{{Cite web|url=https://formulascout.com/ferrari-calls-up-juniors-shwartzman-and-beganovic-to-race/60821|title=Ferrari calls up juniors Shwartzman and Beganovic to race Virtual Bahrain GP|last=Wood|first=Ida|date=20. 3. 2020|website=Formula Scout|language=en-GB|access-date=26. 10. 2022}}</ref> Krajem januara 2025. odradio je svoj prvi F1 test na [[Katalunja|stazi u Barceloni]], vozeći [[Ferrari SF-23]].<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/the-other-ferrari-f1-test-debut-being-kept-hidden-for-now/|title=The other Ferrari F1 test debut being kept hidden for now|date=1. 2. 2025|website=The Race|language=en|access-date=2. 2. 2025}}</ref> [[Datoteka:FIA_F1_Austria_2025_Nr._38_Beganovic.jpg|lijevo|mini|Beganović u bolidu [[Ferrari SF-25]] tokom prvog slobodnog treninga na [[2025 Austrian Grand Prix|Velikoj nagradi Austrije 2025.]]]] U martu 2025. objavljeno je da će debitovati na slobodnom treningu na Velikoj nagradi Bahreina 2025, vozeći za [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] umjesto [[Charles Leclerc|Charlesa Leclerca]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ferrari.com/en-EN/fda/articles/dino-beganovic-to-drive-for-scuderia-ferrari-hp-in-first-free-practice-in-bahrain|title=Dino Beganovic to drive for Scuderia Ferrari HP in first free practice session in Bahrain|date=28. 3. 2025|website=Ferrari|access-date=28. 3. 2025}}</ref> Svoj debitantski trening završio je na 14. mjestu, kao drugi najbrži od šest novajlija koji su učestvovali u toj sesiji.<ref>{{Cite web|url=https://www.ferrari.com/en-SG/formula1/articles/bahrain-grand-prix-2025-free-practice-report|title=A three-driver programme completed|date=12. 4. 2025|website=[[Scuderia Ferrari]]|language=en|access-date=27. 4. 2025}}</ref> Za Ferrari je vozio i drugi put tokom slobodnog treninga na velikoj nagradi Austrije, ponovo zauzevši mjesto Leclerca.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/f2-leader-alex-dunne-to-drive-for-mclaren-during-fp1-in-austria.5M3IAm7KJ9N6GLBb2yIBAu|title=F2 drivers Alex Dunne and Dino Beganovic to take part in Austrian Grand Prix FP1|date=23. 6. 2025|website=[[Formula 1]]|language=en|access-date=26. 6. 2025}}</ref> === Esport === Tokom vanredne situacije zbog [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-19]], Ferrari je pozvao Beganovića da učestvuje u virtualnoj Velikoj nagradi Bahreina (Bahrain Virtual Grand Prix).<ref>{{Cite web|last=Wood|first=Ida|date=20. 3. 2020|title=Ferrari calls up juniors Shwartzman and Beganovic to race Virtual Bahrain GP|url=https://formulascout.com/ferrari-calls-up-juniors-shwartzman-and-beganovic-to-race/60821|access-date=26. 10. 2022|website=Formula Scout|language=en-GB}}</ref> == Privatni život == Rođen je u [[Linköping]]u, Švedska. Njegovi roditelji, Fikret i Mirnesa, emigrirali su u Švedsku iz [[Zenica|Zenice]], prije njegovog rođenja. Ima mlađeg brata Emira, koji igra fudbal za [[Åtvidabergs FF]]. Kod kuće je porodica govorila [[Bosanski jezik|bosanski]], a tokom djetinjstva često je posjećivao svoju nanu u Zenici. Zbog zahtjeva svoje trkaće karijere, u posljednjim godinama rjeđe posjećuje Bosnu i Hercegovinu.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport/formula-1/sjajni-dino-beganovic-osvojio-prvu-po-poziciju-u-formuli-2/|title=Sjajni Dino Beganović osvojio prvu pol poziciju u Formuli 2|date=16. 5. 2025|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=20. 9. 2025}}</ref> Njegovo interesovanje za brzinu i motosport razvilo se u ranoj dobi. Otac, mehaničar u [[Volvo|Volvu]], upoznao ga je s Formulom 1 koju su često zajedno pratili na televiziji. Sa sedam godina dobio je priliku da se oproba u kartingu kroz nacionalni program koji je obilazio škole širom Švedske, uključujući i njegov rodni Linköping. Nakon prvog iskustva porodica je kupila polovni karting, a on je počeo redovno trenirati.<ref>{{Cite web|url=https://sportklub.n1info.hr/video/dino-beganovic-samo-za-sk-zelim-pratiti-korake-leclerca-i-jedva-cekam-u-bih-na-cevape/|title=VIDEO / Dino Beganović samo za SK: Želim pratiti korake Leclerca i jedva čekam u BiH na ćevape|last=Švagelj|first=Ines|date=9. 5. 2025|website=Sportklub|language=hr|access-date=20. 9. 2025}}</ref> Pored maternjeg [[Švedski jezik|švedskog]] i [[Bosanski jezik|bosanskog]], Beganović govori i [[Engleski jezik|engleski]] te [[Italijanski jezik|italijanski]]. == Trkački rezultati == === Sažetak trkačke karijere === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !scope="col"| Sezona !scope="col"| Serija !scope="col"| Tim !scope="col"| Trke !scope="col"| Pobjede !scope="col"| Pole-pozicije !scope="col"| N/Krugovi !scope="col"| Podiji !scope="col"| Bodovi !scope="col"| Pozicija |- !scope="row" rowspan="2"| 2020 |style="text-align:left;"| [[2020 Italian F4 Championship|Italijansko prvenstvo Formule 4]] |style="text-align:left;" rowspan="2"| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] | 20 | 1 | 2 | 4 | 6 | 179 |style="background:#FFDF9F;"| '''3.''' |- |style="text-align:left;"| [[2020 ADAC Formula 4 Championship|ADAC prvenstvo Formule 4]] | 6 | 0 | 0 | 0 | 0 | 12 | 16. |- !scope="row" rowspan="2"| 2021 |style="text-align:left;"| [[2021 F3 Asian Championship|Azijsko prvenstvo Formule 3]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing|Abu Dhabi Racing by Prema]] | 9 | 0 | 0 | 0 | 4 | 88 | 7. |- |style="text-align:left;" nowrap| [[2021 Formula Regional European Championship|Evropsko prvenstvo Formula Regional]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] | 20 | 0 | 1 | 2 | 1 | 53 | 13. |- !scope="row" rowspan="2"| 2022 |style="text-align:left;"| [[2022 Formula Regional Asian Championship|Azijsko prvenstvo Formula Regional]] |style="text-align:left;"| [[Mumbai Falcons|Mumbai Falcons India Racing]] | 15 | 1 | 0 | 2 | 5 | 130 | 5. |- |style="text-align:left;"| [[2022 Formula Regional European Championship|Evropsko prvenstvo Formula Regional]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing]] | 20 | 4 | 4 | 2 | 12 | 300 |style="background:#FFFFBF;"| '''1.''' |- !scope="row" rowspan="3"| 2023 |style="text-align:left;"nowrap| [[2023 Formula Regional Middle East Championship|Bliskoistočno prvenstvo Formula Regional]] |style="text-align:left;"nowrap| [[Mumbai Falcons|Mumbai Falcons Racing Limited]] | 6 | 2 | 0 | 1 | 2 | 62 | 11. |- |style="text-align:left;"| [[2023 FIA Formula 3 Championship|FIA Formula 3 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing]] | 18 | 0 | 0 | 1 | 4 | 96 | 6. |- |style="text-align:left;"| [[2023 Macau Grand Prix|Velika nagrada Makaa]] |style="text-align:left;" nowrap| [[Theodore Racing|SJM Theodore]] [[Prema Racing]] | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | N/A | Odustao |- !scope="row" rowspan="3"| 2024 |style="text-align:left;"| [[2024 FIA Formula 3 Championship|FIA Formula 3 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing]] | 20 | 2 | 1 | 2 | 4 | 109 | 6. |- |style="text-align:left;"| [[2024 Formula 2 Championship|FIA Formula 2 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[DAMS Lucas Oil]] | 4 | 0 | 0 | 0 | 1 | 22 | 20. |- |style="text-align:left;"| [[2024 Macau Grand Prix|Velika nagrada Makaa]] |style="text-align:left;"| [[Theodore Racing|SJM Theodore]] [[Prema Racing]] | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | N/A | 8. |- !scope="row" rowspan="2"|2025 |style="text-align:left;"| [[2025 Formula 2 Championship|FIA Formula 2 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[Hitech Pulse-Eight|Hitech]] [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] | 27 | 1 | 1 | 5 | 4 | 116 | 7. |- |style="text-align:left;"| [[2025 Formula One World Championship|Formula 1]] |style="text-align:left;"| [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari HP]] |colspan="7"| Test-vozač |- !rowspan=2| 2026 |style="text-align:left;"| [[2026 Formula 2 Championship|FIA Formula 2 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[DAMS Lucas Oil]] | 2 | 0 | 1 | 0 | 0 | 2 | 13.* |- |style="text-align:left;"| [[2026 Formula One World Championship|Formula 1]] |style="text-align:left;"| [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari HP]] |colspan="7"| Test-vozač |} === Potpuni rezultati u Italijanskom prvenstvu Formule 4 === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Tim ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 ! 19 ! 20 ! 21 ! Poz. ! Bodovi |- | [[2020 Italian F4 Championship|2020]] !nowrap| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Misano World Circuit Marco Simoncelli|MIS<br>1]]<br>{{small|5}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Misano World Circuit Marco Simoncelli|MIS<br>2]]<br>{{small|19}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Misano World Circuit Marco Simoncelli|MIS<br>3]]<br>{{small|3}} |style="background:#DFFFDF;"| '''[[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO1<br>1]]'''<br>{{small|4}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO1<br>2]]<br>{{small|4}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO1<br>3]]<br>{{small|12}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>1]]<br>{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[Red Bull Ring|RBR<br>2]]''<br>{{small|5}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>3]]<br>{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>1]]<br>{{small|6}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>2]]<br>{{small|3}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>3]]<br>{{small|2}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ<br>1]]<br>{{small|17}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ<br>2]]<br>{{small|15}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ<br>3]]''<br>{{small|7}} |style="background:#DFDFDF;"| ''[[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO2<br>1]]''<br>{{small|2}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO2<br>2]]'''''<br>{{small|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO2<br>3]]<br>{{small|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VLL<br>1]]<br>{{small|5}} |style="background:#FFFFFF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VLL<br>2]]<br>{{small|C}} |style="background:#DFFFDF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VLL<br>3]]<br>{{small|10}} !style="background:#FFDF9F;"| 3. !style="background:#FFDF9F;"| 179 |} === Potpuni rezultati u ADAC prvenstvu Formule 4 === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Tim ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 ! 19 ! 20 ! 21 ! Poz. ! Bodovi |- | [[2020 ADAC Formula 4 Championship|2020]] ! nowrap| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU1<br />1]] | |[[EuroSpeedway Lausitz|LAU1<br />2]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU1<br />3]] |style="background:#EFCFFF;"| [[Nürburgring|NÜR1<br />1]]<br />{{small|Od}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Nürburgring|NÜR1<br />2]]<br />{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Nürburgring|NÜR1<br />3]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Hockenheimring|HOC<br />1]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Hockenheimring|HOC<br />2]]<br />{{small|9}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Hockenheimring|HOC<br />3]]<br />{{small|16}} | [[Nürburgring|NÜR2<br />1]] | [[Nürburgring|NÜR2<br />2]] | [[Nürburgring|NÜR2<br />3]] | [[Red Bull Ring|RBR<br />1]] | [[Red Bull Ring|RBR<br />2]] | [[Red Bull Ring|RBR<br />3]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU2<br />1]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU2<br />2]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU2<br />3]] | [[Motorsport Arena Oschersleben|OSC<br />1]] | [[Motorsport Arena Oschersleben|OSC<br />2]] | [[Motorsport Arena Oschersleben|OSC<br />3]] ! 16. ! 12 |} === Potpuni rezultati u Azijskom prvenstvu Formula Regional === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Učesnik ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! P ! Bodovi |- | [[2021 F3 Asian Championship|2021]] !nowrap| [[Prema Racing|Abu Dhabi Racing by Prema]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]]<br>{{small|5}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />2]]<br>{{small|2}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />3]]<br>{{small|2}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]]<br>{{small|21†}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]]<br>{{small|3}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]]<br>{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]]<br>{{small|4}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]]<br>{{small|3}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]]<br>{{small|Od}} | [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]] | [[Dubai Autodrome|DUB<br />2]] | [[Dubai Autodrome|DUB<br />3]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]] ! 7. ! 88 |- | [[2022 Formula Regional Asian Championship|2022]] !nowrap| [[Mumbai Falcons|Mumbai Falcons India Racing]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]]<br>{{small|5}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]]<br>{{small|Od}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]]<br>{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]]<br>{{small|5}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />2]]<br>{{small|2}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />3]]<br>{{small|5}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]]<br>{{small|3}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Dubai Autodrome|DUB<br />2]]''<br>{{small|1}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />3]]<br>{{small|15}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]]<br>{{small|Od}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />2]]<br>{{small|14}} |style="background:#CFCFFF;"| ''[[Dubai Autodrome|DUB<br />3]]''<br>{{small|27†}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]]<br>{{small|2}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]]<br>{{small|2}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]]<br>{{small|7}} ! 5. ! 130 |} <sup>†</sup> Vozač nije završio utrku, ali je klasificiran jer je odvozio više od 75% dužine utrke. === Potpuni rezultati u Evropskom prvenstvu Formula Regional === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Tim ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 ! 19 ! 20 ! P ! Bodovi |- | [[2021 Formula Regional European Championship|2021]] !nowrap| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Imola Circuit|IMO<br>1]]<br>{{small|8}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Imola Circuit|IMO<br>2]]<br>{{small|19}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>1]]<br>{{small|15}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>2]]<br>{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit de Monaco|MCO<br>1]]<br>{{small|17}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Circuit de Monaco|MCO<br>2]]<br>{{small|Od}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Paul Ricard|LEC<br>1]]<br>{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Paul Ricard|LEC<br>2]]<br>{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Zandvoort|ZAN<br>1]]<br>{{small|8}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit Zandvoort|ZAN<br>2]]<br>{{small|17}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>1]]<br>{{small|4}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>2]]<br>{{small|14}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>1]]<br>{{small|14}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>2]]<br>{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Ricardo Tormo|VAL<br>1]]<br>{{small|10}} |style="background:#EFCFFF;"| ''[[Circuit Ricardo Tormo|VAL<br>2]]''<br>{{small|Od}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>1]]<br>{{small|Od}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>2]]<br>{{small|2}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Monza Circuit|MNZ<br>1]]<br>{{small|5}} |style="background:#CFCFFF;"| '''''[[Monza Circuit|MNZ<br>2]]'''''<br>{{small|31†}} ! 13. ! 53 |- | [[2022 Formula Regional European Championship|2022]] ! [[Prema Racing]] |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Monza Circuit|MNZ<br>1]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Monza Circuit|MNZ<br>2]]<br />{{small|2}} |style="background:#FFFFBF;"| [[Imola Circuit|IMO<br>1]]<br />{{small|1}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Imola Circuit|''IMO''<br>2]]<br />{{small|2}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Circuit de Monaco|MCO<br>1]]<br />{{small|2}} |style="background:#FFFFBF;"| '''[[Circuit de Monaco|MCO<br>2]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#DFDFDF;"| '''[[Circuit Paul Ricard|LEC<br>1]]'''<br />{{small|2}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Circuit Paul Ricard|LEC<br>2]]<br />{{small|2}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Zandvoort|ZAN<br>1]]<br />{{small|4}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Circuit Zandvoort|ZAN<br>2]]<br />{{small|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Hungaroring|HUN<br>1]]<br/>{{small|7}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Hungaroring|HUN<br>2]]<br/>{{small|16}} |style="background:#FFFFBF;"| '''[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>1]]'''<br/>{{small|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>2]]<br/>{{small|3}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>1]]<br/>{{small|4}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>2]]<br />{{small|2}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>1]]<br/>{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>2]]<br/>{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>1]]<br/>{{small|4}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>2]]<br/>{{small|3}} !style="background:#FFFFBF;"| 1. !style="background:#FFFFBF;"| 300 |} === Potpuni rezultati u Bliskoistočnom prvenstvu Formula Regional === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Učesnik ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! P ! Bodovi |- | [[2023 Formula Regional Middle East Championship|2023]] !nowrap| [[Mumbai Falcons|Mumbai Falcons Racing Limited]] |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Dubai Autodrome|DUB1<br />1]]''<br>{{small|1}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Dubai Autodrome|DUB1<br />2]]<br>{{small|Od}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB1<br />3]]<br>{{small|9}} |style="background:#FFFFBF;"| [[Kuwait Motor Town|KUW1<br />1]]<br>{{small|1}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Kuwait Motor Town|KUW1<br />2]]<br>{{small|15}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Kuwait Motor Town|KUW1<br />3]]<br>{{small|5}} | [[Kuwait Motor Town|KUW2<br />1]] | [[Kuwait Motor Town|KUW2<br />2]] | [[Kuwait Motor Town|KUW2<br />3]] | [[Dubai Autodrome|DUB2<br />1]] | [[Dubai Autodrome|DUB2<br />2]] | [[Dubai Autodrome|DUB2<br />3]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]] ! 11. ! 62 |} === Potpuni rezultati u FIA Formula 3 prvenstvu === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Učesnik ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 ! 19 ! 20 ! P ! Bodovi |- | [[2023 FIA Formula 3 Championship|2023]] !nowrap| [[Prema Racing]] |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Sakhir Formula 3 round|BHR<br />SPR]]<br />{{small|4}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2023 Sakhir Formula 3 round|BHR<br />FEA]]<br />{{small|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Melbourne Formula 3 round|MEL<br />SPR]]<br />{{small|5}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Melbourne Formula 3 round|MEL<br />FEA]]<br />{{small|13}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Monte Carlo Formula 3 round|MON<br />SPR]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFDFDF;"| [[2023 Monte Carlo Formula 3 round|MON<br />FEA]]<br />{{small|2}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2023 Barcelona Formula 3 round|CAT<br />SPR]]<br />{{small|Od}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2023 Barcelona Formula 3 round|CAT<br />FEA]]<br />{{small|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Spielberg Formula 3 round|RBR<br />SPR]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2023 Spielberg Formula 3 round|RBR<br />FEA]]''<br />{{small|5}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Silverstone Formula 3 round|SIL<br />SPR]]<br />{{small|13}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Silverstone Formula 3 round|SIL<br />FEA]]<br />{{small|14}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Budapest Formula 3 round|HUN<br />SPR]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFDFDF;"| [[2023 Budapest Formula 3 round|HUN<br />FEA]]<br />{{small|2}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Spa-Francorchamps Formula 3 round|SPA<br />SPR]]<br />{{small|22}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Spa-Francorchamps Formula 3 round|SPA<br />FEA]]<br />{{small|16}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Monza Formula 3 round|MNZ<br />SPR]]<br />{{small|13}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Monza Formula 3 round|MNZ<br />FEA]]<br />{{small|9}} |colspan="2"| ! 6. ! 96 |- | [[2024 FIA Formula 3 Championship|2024]] !nowrap| [[Prema Racing]] |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Sakhir Formula 3 round|BHR<br />SPR]]<br />{{small|29}} |style="background:#CFCFFF;"| '''[[2024 Sakhir Formula 3 round|BHR<br />FEA]]'''<br />{{small|13}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Melbourne Formula 3 round|MEL<br />SPR]]<br />{{small|13}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[2024 Melbourne Formula 3 round|MEL<br />FEA]]<br />{{small|1}}'' |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Imola Formula 3 round|IMO<br />SPR]]<br />{{small|4}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Imola Formula 3 round|IMO<br />FEA]]<br />{{small|5}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2024 Monte Carlo Formula 3 round|MON<br />SPR]]''<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Monte Carlo Formula 3 round|MON<br />FEA]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Barcelona Formula 3 round|CAT<br />SPR]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Barcelona Formula 3 round|CAT<br />FEA]]<br />{{small|8}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Spielberg Formula 3 round|RBR<br />SPR]]<br />{{small|15}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2024 Spielberg Formula 3 round|RBR<br />FEA]]<br />{{small|3}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Silverstone Formula 3 round|SIL<br />SPR]]<br />{{small|11}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Silverstone Formula 3 round|SIL<br />FEA]]<br />{{small|19}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2024 Budapest Formula 3 round|HUN<br />SPR]]<br />{{small|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Budapest Formula 3 round|HUN<br />FEA]]<br />{{small|9}} |style="background:#FFFFBF;"| [[2024 Spa-Francorchamps Formula 3 round|SPA<br />SPR]]<br />{{small|1}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Spa-Francorchamps Formula 3 round|SPA<br />FEA]]<br />{{small|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Monza Formula 3 round|MNZ<br />SPR]]<br />{{small|4}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Monza Formula 3 round|MNZ<br />FEA]]<br />{{small|9}} ! 6. ! 109 |} === Potpuni rezultati na Velikoj nagradi Makaa === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" ! Godina ! Tim ! Bolid ! Kvalifikacije ! Kvalifikaciona utrka ! Glavna utrka |- ! [[2023 Macau Grand Prix|2023]] | style="text-align:left;" | {{Flagicon|HKG}} [[Theodore Racing|SJM Theodore]] [[Prema Racing]] |style="text-align:left;"| [[Dallara F3 2019]] |'''3.''' | 4. | Odustao |- ! [[2024 Macau Grand Prix|2024]] | style="text-align:left;" | {{Flagicon|HKG}} [[Theodore Racing|SJM Theodore]] [[Prema Racing]] | style="text-align:left;" | [[Tatuus F3 T-318]] | 15. | 10. | 8. |} === Potpuni rezultati u FIA Formula 2 prvenstvu === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" !scope="col"| Godina !scope="col"| Učesnik !scope="col"| 1 !scope="col"| 2 !scope="col"| 3 !scope="col"| 4 !scope="col"| 5 !scope="col"| 6 !scope="col"| 7 !scope="col"| 8 !scope="col"| 9 !scope="col"| 10 !scope="col"| 11 !scope="col"| 12 !scope="col"| 13 !scope="col"| 14 !scope="col"| 15 !scope="col"| 16 !scope="col"| 17 !scope="col"| 18 !scope="col"| 19 !scope="col"| 20 !scope="col"| 21 !scope="col"| 22 !scope="col"| 23 !scope="col"| 24 !scope="col"| 25 !scope="col"| 26 !scope="col"| 27 !scope="col"| 28 !scope="col"| P !scope="col"| Bodovi |- |scope="row"| 2024 ! nowrap| [[DAMS Lucas Oil]] | [[2024 Sakhir Formula 2 round|BHR<br />SPR]] | [[2024 Sakhir Formula 2 round|BHR<br />FEA]] | [[2024 Jeddah Formula 2 round|JED<br />SPR]] | [[2024 Jeddah Formula 2 round|JED<br />FEA]] | [[2024 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />SPR]] | [[2024 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />FEA]] | [[2024 Imola Formula 2 round|IMO<br />SPR]] | [[2024 Imola Formula 2 round|IMO<br />FEA]] | [[2024 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />SPR]] | [[2024 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />FEA]] | [[2024 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />SPR]] | [[2024 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />FEA]] | [[2024 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />SPR]] | [[2024 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />FEA]] | [[2024 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />SPR]] | [[2024 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />FEA]] | [[2024 Budapest Formula 2 round|HUN<br />SPR]] | [[2024 Budapest Formula 2 round|HUN<br />FEA]] | [[2024 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />SPR]] | [[2024 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />FEA]] | [[2024 Monza Formula 2 round|MNZ<br />SPR]] | [[2024 Monza Formula 2 round|MNZ<br />FEA]] | [[2024 Baku Formula 2 round|BAK<br />SPR]] | [[2024 Baku Formula 2 round|BAK<br />FEA]] |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Losail Formula 2 round|LSL<br />SPR]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Losail Formula 2 round|LSL<br />FEA]]<br />{{small|5}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2024 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />SPR]]<br />{{small|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />FEA]]<br />{{small|7}} ! 20. ! 22 |- | 2025 ! nowrap| [[Hitech Pulse-Eight|Hitech]] [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />SPR]]<br />{{small|14}} |style="background:#FFFFFF;"| [[2025 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />FEA]]<br />{{small|C}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2025 Sakhir Formula 2 round|BHR<br />SPR]]<br />{{small|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Sakhir Formula 2 round|BHR<br />FEA]]<br />{{small|7}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Jeddah Formula 2 round|JED<br />SPR]]<br />{{small|15}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Jeddah Formula 2 round|JED<br />FEA]]<br />{{small|13}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Imola Formula 2 round|IMO<br />SPR]]<br />{{small|12}} |style="background:#FFDF9F;"| '''[[2025 Imola Formula 2 round|IMO<br />FEA]]'''<br />{{small|3}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />SPR]]<br />{{small|15}} |style="background:#EFCFFF;"| ''[[2025 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />FEA]]''<br />{{small|Od}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />SPR]]<br />{{small|15}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />FEA]]<br />{{small|15}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2025 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />SPR]]<br />{{small|Od}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />FEA]]<br />{{small|9}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />SPR]]<br />{{small|18}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />FEA]]<br />{{small|4}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />SPR]]<br />{{small|16}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2025 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />FEA]]''<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Budapest Formula 2 round|HUN<br />SPR]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2025 Budapest Formula 2 round|HUN<br />FEA]]''<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Monza Formula 2 round|MNZ<br />SPR]]<br />{{small|6}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2025 Monza Formula 2 round|MNZ<br />FEA]]''<br />{{small|6}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[2025 Baku Formula 2 round|BAK<br />SPR]]''<br />{{small|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2025 Baku Formula 2 round|BAK<br />FEA]]<br />{{small|3}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Lusail Formula 2 round|LSL<br />SPR]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Lusail Formula 2 round|LSL<br />FEA]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />SPR]]<br />{{small|4}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />FEA]]<br />{{small|4}} ! 7. ! 116 |- | 2026 !nowrap| [[DAMS Lucas Oil]] |style="background:#CFCFFF;"| [[2026 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />SPR]]<br />{{small|20}} |style="background:#EFCFFF;"| '''[[2026 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />FEA]]'''<br />{{small|Od}} |style="background:#;"| [[2026 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Budapest Formula 2 round|HUN<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Budapest Formula 2 round|HUN<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Monza Formula 2 round|MNZ<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Monza Formula 2 round|MNZ<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Madrid Formula 2 round|MAD<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Madrid Formula 2 round|MAD<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Baku Formula 2 round|BAK<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Baku Formula 2 round|BAK<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Lusail Formula 2 round|LSL<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Lusail Formula 2 round|LSL<br />FEA]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />SPR]]<br />{{small|}} |style="background:#;"| [[2026 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />FEA]]<br />{{small|}} | colspan=4| ! 13.* ! 2* |} Sezona je u toku * === Potpuna učešća u Formuli 1 === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" !Godina !Učesnik !Šasija !Motor !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !{{Abbr|WDC|Poredak u Svjetskom prvenstvu vozača}} ![[List of Formula One World Championship points scoring systems|Bodovi]] |- | id=2025R| {{F1|2025}} !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari HP]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari SF-25|SF-25]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V6 hybrid Formula One power unit|066/12]] 1,6 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |[[2025 Australian Grand Prix|AUS]] |[[2025 Chinese Grand Prix|CHN]] |[[2025 Japanese Grand Prix|JPN]] |style="background:#F1F8FF;"| [[2025 Bahrain Grand Prix|BHR]]<br>{{small|TV}} |[[2025 Saudi Arabian Grand Prix|SAU]] |[[2025 Miami Grand Prix|MIA]] |[[2025 Emilia Romagna Grand Prix|EMI]] |[[2025 Monaco Grand Prix|MON]] |[[2025 Spanish Grand Prix|ESP]] |[[2025 Canadian Grand Prix|CAN]] |style="background:#F1F8FF;"| [[2025 Austrian Grand Prix|AUT]]<br> {{small|TV}} |[[2025 British Grand Prix|GBR]] |[[2025 Belgian Grand Prix|BEL]] |[[2025 Hungarian Grand Prix|HUN]] |[[2025 Dutch Grand Prix|NED]] |[[2025 Italian Grand Prix|ITA]] |[[2025 Azerbaijan Grand Prix|AZE]] |[[2025 Singapore Grand Prix|SIN]] |[[2025 United States Grand Prix|USA]] |[[2025 Mexico City Grand Prix|MXC]] |[[2025 São Paulo Grand Prix|SAP]] |[[2025 Las Vegas Grand Prix|LVG]] |[[2025 Qatar Grand Prix|QAT]] |[[2025 Abu Dhabi Grand Prix|ABU]] ! – ! – |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.driverdb.com/drivers/dino-beganovic/ Dino Beganović list na Driver Database] {{DEFAULTSORT:Beganović, Dino}} [[Kategorija:Rođeni 2004.]] [[Kategorija:Švedski trkački vozači]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 06jow3a43pqdjhonqbdokn600vm1yxm 3836763 3836762 2026-04-23T12:03:18Z Mhare 481 3836763 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vozač F1 | ime = Dino Beganović | slika = FIA F2 Austria 2025 Nr. 8 Beganovic.jpg | opis_slike = Beganović vozi [[Dallara F2 2024]] tokom [[2025 Spielberg Formula 2 round|runde Formule 2 u Spielbergu 2025.]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|2004|1|19}} | mjesto_rođenja = [[Linköping]], [[Švedska]] | nacionalnost = {{flagicon|SWE}} [[Šveđani|Šveđanin]] | početak_karijere = [[Formula 2 – sezona 2024.|2024]] | timovi = [[DAMS Lucas Oil]] | trke = 33 | prvenstva = | pobjede = 1 | podiji = 5 | bodovi = | prve_startne_pozicije = 2 | najbrži_krug = 5 | prva_trka = | prva_pobjeda = | posljednja_pobjeda = | posljednja_trka = | posljednja_sezona = [[Formula 2 – sezona 2025.|2025]] | posljednja_pozicija = 7. | naslov_karijere = Karijera u [[FIA Formula 2 prvenstvo|prvenstvu Formule 2]] }} '''Dino Beganović''' (rođen 19. januara 2004) [[Švedska|švedski]] je [[Automobilizam|automobilist]], porijeklom iz Bosne i Hercegovine. Trenutno se takmiči u Formuli 2 sa timom Hitech TGR. Bio je i prvak svijeta u [[Evropski regionalni šampionat Formule za 2022.|Evropskom regionalnom šampionatu Formule za 2022.]] Član je [[Vozačka akademija Ferrarija|Vozačke akademije Ferrarija]]. == Karijera == === Karting === Beganović je započeo aktivna takmičenja u [[karting]]u osvojivši švedsku [[KF2|OK]] omladinsku kategoriju 2018. a naredne godine pobijedio je u OK kategoriji na švedskom i italijanskom prvenstvu. Iste godine završio je na drugom mjestu u WSK Euro Seriji.<ref>{{Cite web|title=Story|url=https://dinoracing.se/index.php/en/story/|access-date=20. 1. 2021|website=Dino Beganovic|language=en-GB}}</ref> === Formula 4 === Beganović je prešao na Formula Racing 2020, a 17. januara 2020. debitirao u jednosjedu takmičeći se u italijanskom F4 prvenstvu sa [[Prema Powerteam]]om.<ref name=":3">{{cite web|date=17. 1. 2020|title=Arthur Leclerc and Dino Beganovic for the Scuderia's young driver programme|url=https://fda.ferrari.com/en/arthur-leclerc-and-dino-beganovic-for-the-scuderias-young-driver-programme/|website=[[Ferrari]]|access-date=25. 1. 2021|archive-date=2. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302014729/https://fda.ferrari.com/en/arthur-leclerc-and-dino-beganovic-for-the-scuderias-young-driver-programme/|url-status=dead}}</ref> Tamo je pobijedio u jednoj utrci na [[Autodrom Enzo e Dino Ferrari|Autodromu Enzo e Dino Ferrari]] i završio treći na ukupnoj tabeli, samo iza [[Francesco Pizzi|Francesca Pizzija]] i šampiona [[Gabriele Minì|Gabrielea Minìja]]. Takođe je učestvovao u odabranim rundama [[ADAC Formula 4|ADAC Formule 4]] s italijanskim timom, postigavši dvanaest bodova tokom dva vikenda. === Formula 3 === Beganović je debitirao u F3 2021, takmičeći se i u [[Azijsko F3 prvenstvo|azijskom F3 prvenstvu]] i u [[Regionalni Formula 3 Evropsko prvenstvo|evropskom prvenstvu Formule]] sa [[Prema Powerteam|Premom]]. === Formula 2 === ==== 2024. ==== Beganović je prešao u Formulu 2 za posljednja dva kola sezone 2024. sa timom [[DAMS Lucas Oil]], zamijenivši [[Juan Manuel Correa|Juana Manuela Correu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/3HgAQtgy1nS16bidfqFGue/dams-lucas-oil-confirm-dino-beganovic-for-the-rest-of-the-2024-season|title=DAMS Lucas Oil confirm Dino Beganovic for the rest of the 2024 season|date=7. 11. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=7. 11. 2024}}</ref> Na svom debiju u Kataru kvalifikovao se na četvrtom mjestu.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/77TdLhUFfvfsoiSeXieFvN/beganovic-lost-for-words-after-qualifying-fourth-on-formula-2-debut-in|title=Beganovic lost for words after qualifying fourth on Formula 2 debut in Lusail|date=29. 11. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> Iako nije uspio osvojiti bodove u sprint trci nakon kontakta s [[Ritomo Miyata|Miyatom]],<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/4k0yl7ZREjq8ID00fVqsHk/sprint-bearman-wins-in-lusail-with-late-race-pass-on-hadjar|title=SPRINT: Bearman wins in Lusail with late-race pass on Hadjar|date=6. 12. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=4. 1. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> U glavnoj trci u Kataru završio je kao peti.<ref>{{Cite web|url=https://dinoracing.se/en/dino-beganovic-bags-top-five-result-on-encouraging-formula-2-debut/|title=Dino Beganovic bags top five result on encouraging Formula 2 debut|date=1. 12. 2024|website=dinoracing.se|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> Na finalu sezone u Yas Marini, zauzeo je peto mjesto u kvalifikacijama.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/48KrvF1PRQ4xQylyhi6vbF/beganovic-thrilled-with-p5-in-yas-marina-qualifying-and-impressive-f2-form|title=Beganovic thrilled with P5 in Yas Marina Qualifying and impressive F2 form|date=6. 12. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> U sprint trci iskoristio je haotične okolnosti i završio četvrti, a nakon diskvalifikacije [[Paul Aron|Paula Arona]], pomaknut je na treće mjesto, čime je osvojio svoj prvi podij u Formuli 2.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/46Y1roZnfUdtp5Mv4BdpL/sprint-race-marti-dominates-at-yas-marina-as-bortoleto-extends-championship|title=SPRINT RACE: Martí dominates at Yas Marina as Bortoleto extends championship lead|date=7. 12. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=4. 1. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Latest/7xrR6IFfwVPpj9fh3eLH2B/hitech-pulse-eights-aron-disqualified-from-yas-marina-sprint-race-will-start|title=Hitech Pulse-Eight's Aron disqualified from Yas Marina Sprint Race, will start Feature from pit lane|date=7. 12. 2024|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> Sljedećeg dana završio je sedmi uprkos problemima s mjenjačem tokom trke.<ref>{{Cite web|url=https://feederseries.net/2024/12/09/champion-bortoleto-finds-glory-as-hadjar-rues-stall-abu-dhabi-f2-takeaways/|title=Champion Bortoleto finds glory as Hadjar rues stall: Abu Dhabi F2 takeaways|date=9. 12. 2024|website=Feeder Series|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> Tokom ova dva nastupa Beganović je sakupio 22 boda i sezonu završio na 20. mjestu ukupnog poretka.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/Standings/Driver?seasonId=180|title=Formula 2 2024 Driver Standings|website=FIAFormula2.com|language=en|access-date=15. 1. 2025}}</ref> ==== 2025. ==== [[Datoteka:FIA_F2_Austria_2025_Nr._8_Beganovic.jpg|mini|Beganović u bolidu Dallara F2 2024 tokom trke u Spielbergu 2025.]] Za sezonu 2025. prešao je u tim [[Hitech Pulse-Eight|Hitech]] [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] gdje je započeo svoju prvu punu sezonu u prvenstvu, vozeći zajedno s [[Williams Driver Academy|Williamsovim juniorom]] [[Luke Browning|Lukeom Browningom]].<ref>{{Cite web|url=https://formulascout.com/dino-beganovic-joins-hitech-for-first-full-year-in-f2/126495|title=Dino Beganovic joins Hitech for first full year in F2|last=Allen|first=Peter|date=10. 12. 2024|website=Formula Scout|language=en-US|access-date=11. 12. 2024}}</ref> Prvu F2 pole poziciju osvojio je u [[Imola Circuit|Imoli]], postavivši vrijeme tik prije nego što je istaknuta crvena zastava.<ref>{{Cite web|url=https://feederseries.net/2025/05/16/hitechs-beganovic-says-mindset-reset-helped-him-land-maiden-f2-pole/|title=Hitech’s Beganovic says mindset reset helped him land maiden F2 pole|last=Lloyd|first=Martin|date=16. 5. 2025|website=Feeder Series|language=en|access-date=17. 5. 2025}}</ref> Prvu pobjedu u Formuli 2 ostvario je trijumfom u sprint trci u Bakuu.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiaformula2.com/|title=SPRINT RACE: Beganovic dominates in Hitech TGR 1-2 around Baku|website=FIA_F2® - The Official F2® Website|language=en|access-date=20. 9. 2025}}</ref> === Formula 1 === Na početku 2020. i svoje karijere u jednosjedima, objavljen kao novi član Vozačke akademije Ferrarija.<ref>{{Cite web|url=http://gptoday.com/full_story/view/707319/Leclerc_and_Beganovic_join_Ferrari_Driver_Academy/|title=Leclerc and Beganovic join Ferrari Driver Academy|date=17. 1. 2020|website=gptoday.com|access-date=26. 10. 2022}}</ref> Tokom [[COVID-19]] zatvaranja, nastupao je za [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] na Bahrein Virtual GP-u.<ref>{{Cite web|url=https://formulascout.com/ferrari-calls-up-juniors-shwartzman-and-beganovic-to-race/60821|title=Ferrari calls up juniors Shwartzman and Beganovic to race Virtual Bahrain GP|last=Wood|first=Ida|date=20. 3. 2020|website=Formula Scout|language=en-GB|access-date=26. 10. 2022}}</ref> Krajem januara 2025. odradio je svoj prvi F1 test na [[Katalunja|stazi u Barceloni]], vozeći [[Ferrari SF-23]].<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/the-other-ferrari-f1-test-debut-being-kept-hidden-for-now/|title=The other Ferrari F1 test debut being kept hidden for now|date=1. 2. 2025|website=The Race|language=en|access-date=2. 2. 2025}}</ref> [[Datoteka:FIA_F1_Austria_2025_Nr._38_Beganovic.jpg|lijevo|mini|Beganović u bolidu [[Ferrari SF-25]] tokom prvog slobodnog treninga na [[2025 Austrian Grand Prix|Velikoj nagradi Austrije 2025.]]]] U martu 2025. objavljeno je da će debitovati na slobodnom treningu na Velikoj nagradi Bahreina 2025, vozeći za [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] umjesto [[Charles Leclerc|Charlesa Leclerca]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ferrari.com/en-EN/fda/articles/dino-beganovic-to-drive-for-scuderia-ferrari-hp-in-first-free-practice-in-bahrain|title=Dino Beganovic to drive for Scuderia Ferrari HP in first free practice session in Bahrain|date=28. 3. 2025|website=Ferrari|access-date=28. 3. 2025}}</ref> Svoj debitantski trening završio je na 14. mjestu, kao drugi najbrži od šest novajlija koji su učestvovali u toj sesiji.<ref>{{Cite web|url=https://www.ferrari.com/en-SG/formula1/articles/bahrain-grand-prix-2025-free-practice-report|title=A three-driver programme completed|date=12. 4. 2025|website=[[Scuderia Ferrari]]|language=en|access-date=27. 4. 2025}}</ref> Za Ferrari je vozio i drugi put tokom slobodnog treninga na velikoj nagradi Austrije, ponovo zauzevši mjesto Leclerca.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/f2-leader-alex-dunne-to-drive-for-mclaren-during-fp1-in-austria.5M3IAm7KJ9N6GLBb2yIBAu|title=F2 drivers Alex Dunne and Dino Beganovic to take part in Austrian Grand Prix FP1|date=23. 6. 2025|website=[[Formula 1]]|language=en|access-date=26. 6. 2025}}</ref> === Esport === Tokom vanredne situacije zbog [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-19]], Ferrari je pozvao Beganovića da učestvuje u virtualnoj Velikoj nagradi Bahreina (Bahrain Virtual Grand Prix).<ref>{{Cite web|last=Wood|first=Ida|date=20. 3. 2020|title=Ferrari calls up juniors Shwartzman and Beganovic to race Virtual Bahrain GP|url=https://formulascout.com/ferrari-calls-up-juniors-shwartzman-and-beganovic-to-race/60821|access-date=26. 10. 2022|website=Formula Scout|language=en-GB}}</ref> == Privatni život == Rođen je u [[Linköping]]u, Švedska. Njegovi roditelji, Fikret i Mirnesa, emigrirali su u Švedsku iz [[Zenica|Zenice]], prije njegovog rođenja. Ima mlađeg brata Emira, koji igra fudbal za [[Åtvidabergs FF]]. Kod kuće je porodica govorila [[Bosanski jezik|bosanski]], a tokom djetinjstva često je posjećivao svoju nanu u Zenici. Zbog zahtjeva svoje trkaće karijere, u posljednjim godinama rjeđe posjećuje Bosnu i Hercegovinu.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport/formula-1/sjajni-dino-beganovic-osvojio-prvu-po-poziciju-u-formuli-2/|title=Sjajni Dino Beganović osvojio prvu pol poziciju u Formuli 2|date=16. 5. 2025|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=20. 9. 2025}}</ref> Njegovo interesovanje za brzinu i motosport razvilo se u ranoj dobi. Otac, mehaničar u [[Volvo|Volvu]], upoznao ga je s Formulom 1 koju su često zajedno pratili na televiziji. Sa sedam godina dobio je priliku da se oproba u kartingu kroz nacionalni program koji je obilazio škole širom Švedske, uključujući i njegov rodni Linköping. Nakon prvog iskustva porodica je kupila polovni karting, a on je počeo redovno trenirati.<ref>{{Cite web|url=https://sportklub.n1info.hr/video/dino-beganovic-samo-za-sk-zelim-pratiti-korake-leclerca-i-jedva-cekam-u-bih-na-cevape/|title=VIDEO / Dino Beganović samo za SK: Želim pratiti korake Leclerca i jedva čekam u BiH na ćevape|last=Švagelj|first=Ines|date=9. 5. 2025|website=Sportklub|language=hr|access-date=20. 9. 2025}}</ref> Pored maternjeg [[Švedski jezik|švedskog]] i [[Bosanski jezik|bosanskog]], Beganović govori i [[Engleski jezik|engleski]] te [[Italijanski jezik|italijanski]]. == Trkački rezultati == === Sažetak trkačke karijere === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !scope="col"| Sezona !scope="col"| Serija !scope="col"| Tim !scope="col"| Trke !scope="col"| Pobjede !scope="col"| Pole-pozicije !scope="col"| N/Krugovi !scope="col"| Podiji !scope="col"| Bodovi !scope="col"| Pozicija |- !scope="row" rowspan="2"| 2020 |style="text-align:left;"| [[2020 Italian F4 Championship|Italijansko prvenstvo Formule 4]] |style="text-align:left;" rowspan="2"| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] | 20 | 1 | 2 | 4 | 6 | 179 |style="background:#FFDF9F;"| '''3.''' |- |style="text-align:left;"| [[2020 ADAC Formula 4 Championship|ADAC prvenstvo Formule 4]] | 6 | 0 | 0 | 0 | 0 | 12 | 16. |- !scope="row" rowspan="2"| 2021 |style="text-align:left;"| [[2021 F3 Asian Championship|Azijsko prvenstvo Formule 3]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing|Abu Dhabi Racing by Prema]] | 9 | 0 | 0 | 0 | 4 | 88 | 7. |- |style="text-align:left;" nowrap| [[2021 Formula Regional European Championship|Evropsko prvenstvo Formula Regional]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] | 20 | 0 | 1 | 2 | 1 | 53 | 13. |- !scope="row" rowspan="2"| 2022 |style="text-align:left;"| [[2022 Formula Regional Asian Championship|Azijsko prvenstvo Formula Regional]] |style="text-align:left;"| [[Mumbai Falcons|Mumbai Falcons India Racing]] | 15 | 1 | 0 | 2 | 5 | 130 | 5. |- |style="text-align:left;"| [[2022 Formula Regional European Championship|Evropsko prvenstvo Formula Regional]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing]] | 20 | 4 | 4 | 2 | 12 | 300 |style="background:#FFFFBF;"| '''1.''' |- !scope="row" rowspan="3"| 2023 |style="text-align:left;"nowrap| [[2023 Formula Regional Middle East Championship|Bliskoistočno prvenstvo Formula Regional]] |style="text-align:left;"nowrap| [[Mumbai Falcons|Mumbai Falcons Racing Limited]] | 6 | 2 | 0 | 1 | 2 | 62 | 11. |- |style="text-align:left;"| [[2023 FIA Formula 3 Championship|FIA Formula 3 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing]] | 18 | 0 | 0 | 1 | 4 | 96 | 6. |- |style="text-align:left;"| [[2023 Macau Grand Prix|Velika nagrada Makaa]] |style="text-align:left;" nowrap| [[Theodore Racing|SJM Theodore]] [[Prema Racing]] | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | N/A | Odustao |- !scope="row" rowspan="3"| 2024 |style="text-align:left;"| [[2024 FIA Formula 3 Championship|FIA Formula 3 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[Prema Racing]] | 20 | 2 | 1 | 2 | 4 | 109 | 6. |- |style="text-align:left;"| [[2024 Formula 2 Championship|FIA Formula 2 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[DAMS Lucas Oil]] | 4 | 0 | 0 | 0 | 1 | 22 | 20. |- |style="text-align:left;"| [[2024 Macau Grand Prix|Velika nagrada Makaa]] |style="text-align:left;"| [[Theodore Racing|SJM Theodore]] [[Prema Racing]] | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | N/A | 8. |- !scope="row" rowspan="2"|2025 |style="text-align:left;"| [[2025 Formula 2 Championship|FIA Formula 2 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[Hitech Pulse-Eight|Hitech]] [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] | 27 | 1 | 1 | 5 | 4 | 116 | 7. |- |style="text-align:left;"| [[2025 Formula One World Championship|Formula 1]] |style="text-align:left;"| [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari HP]] |colspan="7"| Test-vozač |- !rowspan=2| 2026 |style="text-align:left;"| [[2026 Formula 2 Championship|FIA Formula 2 prvenstvo]] |style="text-align:left;"| [[DAMS Lucas Oil]] | 2 | 0 | 1 | 0 | 0 | 2 | 13.* |- |style="text-align:left;"| [[2026 Formula One World Championship|Formula 1]] |style="text-align:left;"| [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari HP]] |colspan="7"| Test-vozač |} === Potpuni rezultati u Italijanskom prvenstvu Formule 4 === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Tim ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 ! 19 ! 20 ! 21 ! Poz. ! Bodovi |- | [[2020 Italian F4 Championship|2020]] !nowrap| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Misano World Circuit Marco Simoncelli|MIS<br>1]]<br>{{malo|5}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Misano World Circuit Marco Simoncelli|MIS<br>2]]<br>{{malo|19}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Misano World Circuit Marco Simoncelli|MIS<br>3]]<br>{{malo|3}} |style="background:#DFFFDF;"| '''[[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO1<br>1]]'''<br>{{malo|4}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO1<br>2]]<br>{{malo|4}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO1<br>3]]<br>{{malo|12}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>1]]<br>{{malo|11}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[Red Bull Ring|RBR<br>2]]''<br>{{malo|5}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>3]]<br>{{malo|8}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>1]]<br>{{malo|6}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>2]]<br>{{malo|3}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>3]]<br>{{malo|2}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ<br>1]]<br>{{malo|17}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ<br>2]]<br>{{malo|15}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ<br>3]]''<br>{{malo|7}} |style="background:#DFDFDF;"| ''[[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO2<br>1]]''<br>{{malo|2}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO2<br>2]]'''''<br>{{malo|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Autodromo Internazionale Enzo e Dino Ferrari|IMO2<br>3]]<br>{{malo|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VLL<br>1]]<br>{{malo|5}} |style="background:#FFFFFF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VLL<br>2]]<br>{{malo|C}} |style="background:#DFFFDF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VLL<br>3]]<br>{{malo|10}} !style="background:#FFDF9F;"| 3. !style="background:#FFDF9F;"| 179 |} === Potpuni rezultati u ADAC prvenstvu Formule 4 === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Tim ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 ! 19 ! 20 ! 21 ! Poz. ! Bodovi |- | [[2020 ADAC Formula 4 Championship|2020]] ! nowrap| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU1<br />1]] | |[[EuroSpeedway Lausitz|LAU1<br />2]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU1<br />3]] |style="background:#EFCFFF;"| [[Nürburgring|NÜR1<br />1]]<br />{{malo|Od}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Nürburgring|NÜR1<br />2]]<br />{{malo|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Nürburgring|NÜR1<br />3]]<br />{{malo|8}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Hockenheimring|HOC<br />1]]<br />{{malo|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Hockenheimring|HOC<br />2]]<br />{{malo|9}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Hockenheimring|HOC<br />3]]<br />{{malo|16}} | [[Nürburgring|NÜR2<br />1]] | [[Nürburgring|NÜR2<br />2]] | [[Nürburgring|NÜR2<br />3]] | [[Red Bull Ring|RBR<br />1]] | [[Red Bull Ring|RBR<br />2]] | [[Red Bull Ring|RBR<br />3]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU2<br />1]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU2<br />2]] | [[EuroSpeedway Lausitz|LAU2<br />3]] | [[Motorsport Arena Oschersleben|OSC<br />1]] | [[Motorsport Arena Oschersleben|OSC<br />2]] | [[Motorsport Arena Oschersleben|OSC<br />3]] ! 16. ! 12 |} === Potpuni rezultati u Azijskom prvenstvu Formula Regional === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Učesnik ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! P ! Bodovi |- | [[2021 F3 Asian Championship|2021]] !nowrap| [[Prema Racing|Abu Dhabi Racing by Prema]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]]<br>{{malo|5}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />2]]<br>{{malo|2}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />3]]<br>{{malo|2}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]]<br>{{malo|21†}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]]<br>{{malo|3}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]]<br>{{malo|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]]<br>{{malo|4}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]]<br>{{malo|3}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]]<br>{{malo|Od}} | [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]] | [[Dubai Autodrome|DUB<br />2]] | [[Dubai Autodrome|DUB<br />3]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]] ! 7. ! 88 |- | [[2022 Formula Regional Asian Championship|2022]] !nowrap| [[Mumbai Falcons|Mumbai Falcons India Racing]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]]<br>{{malo|5}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]]<br>{{malo|Od}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]]<br>{{malo|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]]<br>{{malo|5}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />2]]<br>{{malo|2}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />3]]<br>{{malo|5}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]]<br>{{malo|3}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Dubai Autodrome|DUB<br />2]]''<br>{{malo|1}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />3]]<br>{{malo|15}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />1]]<br>{{malo|Od}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Dubai Autodrome|DUB<br />2]]<br>{{malo|14}} |style="background:#CFCFFF;"| ''[[Dubai Autodrome|DUB<br />3]]''<br>{{malo|27†}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]]<br>{{malo|2}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]]<br>{{malo|2}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]]<br>{{malo|7}} ! 5. ! 130 |} <sup>†</sup> Vozač nije završio utrku, ali je klasificiran jer je odvozio više od 75% dužine utrke. === Potpuni rezultati u Evropskom prvenstvu Formula Regional === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Tim ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 ! 19 ! 20 ! P ! Bodovi |- | [[2021 Formula Regional European Championship|2021]] !nowrap| [[Prema Racing|Prema Powerteam]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Imola Circuit|IMO<br>1]]<br>{{malo|8}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Imola Circuit|IMO<br>2]]<br>{{malo|19}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>1]]<br>{{malo|15}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>2]]<br>{{malo|10}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit de Monaco|MCO<br>1]]<br>{{malo|17}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Circuit de Monaco|MCO<br>2]]<br>{{malo|Od}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Paul Ricard|LEC<br>1]]<br>{{malo|10}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Paul Ricard|LEC<br>2]]<br>{{malo|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Zandvoort|ZAN<br>1]]<br>{{malo|8}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit Zandvoort|ZAN<br>2]]<br>{{malo|17}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>1]]<br>{{malo|4}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>2]]<br>{{malo|14}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>1]]<br>{{malo|14}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>2]]<br>{{malo|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Ricardo Tormo|VAL<br>1]]<br>{{malo|10}} |style="background:#EFCFFF;"| ''[[Circuit Ricardo Tormo|VAL<br>2]]''<br>{{malo|Od}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>1]]<br>{{malo|Od}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>2]]<br>{{malo|2}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Monza Circuit|MNZ<br>1]]<br>{{malo|5}} |style="background:#CFCFFF;"| '''''[[Monza Circuit|MNZ<br>2]]'''''<br>{{malo|31†}} ! 13. ! 53 |- | [[2022 Formula Regional European Championship|2022]] ! [[Prema Racing]] |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Monza Circuit|MNZ<br>1]]'''''<br />{{malo|1}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Monza Circuit|MNZ<br>2]]<br />{{malo|2}} |style="background:#FFFFBF;"| [[Imola Circuit|IMO<br>1]]<br />{{malo|1}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Imola Circuit|''IMO''<br>2]]<br />{{malo|2}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Circuit de Monaco|MCO<br>1]]<br />{{malo|2}} |style="background:#FFFFBF;"| '''[[Circuit de Monaco|MCO<br>2]]'''<br />{{malo|1}} |style="background:#DFDFDF;"| '''[[Circuit Paul Ricard|LEC<br>1]]'''<br />{{malo|2}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Circuit Paul Ricard|LEC<br>2]]<br />{{malo|2}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit Zandvoort|ZAN<br>1]]<br />{{malo|4}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Circuit Zandvoort|ZAN<br>2]]<br />{{malo|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Hungaroring|HUN<br>1]]<br/>{{malo|7}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Hungaroring|HUN<br>2]]<br/>{{malo|16}} |style="background:#FFFFBF;"| '''[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>1]]'''<br/>{{malo|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>2]]<br/>{{malo|3}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>1]]<br/>{{malo|4}} |style="background:#DFDFDF;"| [[Red Bull Ring|RBR<br>2]]<br />{{malo|2}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>1]]<br/>{{malo|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>2]]<br/>{{malo|10}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>1]]<br/>{{malo|4}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Mugello Circuit|MUG<br>2]]<br/>{{malo|3}} !style="background:#FFFFBF;"| 1. !style="background:#FFFFBF;"| 300 |} === Potpuni rezultati u Bliskoistočnom prvenstvu Formula Regional === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Učesnik ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! P ! Bodovi |- | [[2023 Formula Regional Middle East Championship|2023]] !nowrap| [[Mumbai Falcons|Mumbai Falcons Racing Limited]] |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Dubai Autodrome|DUB1<br />1]]''<br>{{malo|1}} |style="background:#EFCFFF;"| [[Dubai Autodrome|DUB1<br />2]]<br>{{malo|Od}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Dubai Autodrome|DUB1<br />3]]<br>{{malo|9}} |style="background:#FFFFBF;"| [[Kuwait Motor Town|KUW1<br />1]]<br>{{malo|1}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Kuwait Motor Town|KUW1<br />2]]<br>{{malo|15}} |style="background:#DFFFDF;"| [[Kuwait Motor Town|KUW1<br />3]]<br>{{malo|5}} | [[Kuwait Motor Town|KUW2<br />1]] | [[Kuwait Motor Town|KUW2<br />2]] | [[Kuwait Motor Town|KUW2<br />3]] | [[Dubai Autodrome|DUB2<br />1]] | [[Dubai Autodrome|DUB2<br />2]] | [[Dubai Autodrome|DUB2<br />3]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />1]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />2]] | [[Yas Marina Circuit|ABU<br />3]] ! 11. ! 62 |} === Potpuni rezultati u FIA Formula 3 prvenstvu === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Godina ! Učesnik ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 ! 19 ! 20 ! P ! Bodovi |- | [[2023 FIA Formula 3 Championship|2023]] !nowrap| [[Prema Racing]] |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Sakhir Formula 3 round|BHR<br />SPR]]<br />{{malo|4}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2023 Sakhir Formula 3 round|BHR<br />FEA]]<br />{{malo|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Melbourne Formula 3 round|MEL<br />SPR]]<br />{{malo|5}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Melbourne Formula 3 round|MEL<br />FEA]]<br />{{malo|13}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Monte Carlo Formula 3 round|MON<br />SPR]]<br />{{malo|12}} |style="background:#DFDFDF;"| [[2023 Monte Carlo Formula 3 round|MON<br />FEA]]<br />{{malo|2}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2023 Barcelona Formula 3 round|CAT<br />SPR]]<br />{{malo|Od}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2023 Barcelona Formula 3 round|CAT<br />FEA]]<br />{{malo|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Spielberg Formula 3 round|RBR<br />SPR]]<br />{{malo|8}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2023 Spielberg Formula 3 round|RBR<br />FEA]]''<br />{{malo|5}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Silverstone Formula 3 round|SIL<br />SPR]]<br />{{malo|13}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Silverstone Formula 3 round|SIL<br />FEA]]<br />{{malo|14}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Budapest Formula 3 round|HUN<br />SPR]]<br />{{malo|10}} |style="background:#DFDFDF;"| [[2023 Budapest Formula 3 round|HUN<br />FEA]]<br />{{malo|2}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Spa-Francorchamps Formula 3 round|SPA<br />SPR]]<br />{{malo|22}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Spa-Francorchamps Formula 3 round|SPA<br />FEA]]<br />{{malo|16}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2023 Monza Formula 3 round|MNZ<br />SPR]]<br />{{malo|13}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2023 Monza Formula 3 round|MNZ<br />FEA]]<br />{{malo|9}} |colspan="2"| ! 6. ! 96 |- | [[2024 FIA Formula 3 Championship|2024]] !nowrap| [[Prema Racing]] |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Sakhir Formula 3 round|BHR<br />SPR]]<br />{{malo|29}} |style="background:#CFCFFF;"| '''[[2024 Sakhir Formula 3 round|BHR<br />FEA]]'''<br />{{malo|13}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Melbourne Formula 3 round|MEL<br />SPR]]<br />{{malo|13}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[2024 Melbourne Formula 3 round|MEL<br />FEA]]<br />{{malo|1}}'' |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Imola Formula 3 round|IMO<br />SPR]]<br />{{malo|4}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Imola Formula 3 round|IMO<br />FEA]]<br />{{malo|5}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2024 Monte Carlo Formula 3 round|MON<br />SPR]]''<br />{{malo|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Monte Carlo Formula 3 round|MON<br />FEA]]<br />{{malo|6}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Barcelona Formula 3 round|CAT<br />SPR]]<br />{{malo|8}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Barcelona Formula 3 round|CAT<br />FEA]]<br />{{malo|8}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Spielberg Formula 3 round|RBR<br />SPR]]<br />{{malo|15}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2024 Spielberg Formula 3 round|RBR<br />FEA]]<br />{{malo|3}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Silverstone Formula 3 round|SIL<br />SPR]]<br />{{malo|11}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Silverstone Formula 3 round|SIL<br />FEA]]<br />{{malo|19}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2024 Budapest Formula 3 round|HUN<br />SPR]]<br />{{malo|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Budapest Formula 3 round|HUN<br />FEA]]<br />{{malo|9}} |style="background:#FFFFBF;"| [[2024 Spa-Francorchamps Formula 3 round|SPA<br />SPR]]<br />{{malo|1}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Spa-Francorchamps Formula 3 round|SPA<br />FEA]]<br />{{malo|11}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Monza Formula 3 round|MNZ<br />SPR]]<br />{{malo|4}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Monza Formula 3 round|MNZ<br />FEA]]<br />{{malo|9}} ! 6. ! 109 |} === Potpuni rezultati na Velikoj nagradi Makaa === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" ! Godina ! Tim ! Bolid ! Kvalifikacije ! Kvalifikaciona utrka ! Glavna utrka |- ! [[2023 Macau Grand Prix|2023]] | style="text-align:left;" | {{Flagicon|HKG}} [[Theodore Racing|SJM Theodore]] [[Prema Racing]] |style="text-align:left;"| [[Dallara F3 2019]] |'''3.''' | 4. | Odustao |- ! [[2024 Macau Grand Prix|2024]] | style="text-align:left;" | {{Flagicon|HKG}} [[Theodore Racing|SJM Theodore]] [[Prema Racing]] | style="text-align:left;" | [[Tatuus F3 T-318]] | 15. | 10. | 8. |} === Potpuni rezultati u FIA Formula 2 prvenstvu === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" !scope="col"| Godina !scope="col"| Učesnik !scope="col"| 1 !scope="col"| 2 !scope="col"| 3 !scope="col"| 4 !scope="col"| 5 !scope="col"| 6 !scope="col"| 7 !scope="col"| 8 !scope="col"| 9 !scope="col"| 10 !scope="col"| 11 !scope="col"| 12 !scope="col"| 13 !scope="col"| 14 !scope="col"| 15 !scope="col"| 16 !scope="col"| 17 !scope="col"| 18 !scope="col"| 19 !scope="col"| 20 !scope="col"| 21 !scope="col"| 22 !scope="col"| 23 !scope="col"| 24 !scope="col"| 25 !scope="col"| 26 !scope="col"| 27 !scope="col"| 28 !scope="col"| P !scope="col"| Bodovi |- |scope="row"| 2024 ! nowrap| [[DAMS Lucas Oil]] | [[2024 Sakhir Formula 2 round|BHR<br />SPR]] | [[2024 Sakhir Formula 2 round|BHR<br />FEA]] | [[2024 Jeddah Formula 2 round|JED<br />SPR]] | [[2024 Jeddah Formula 2 round|JED<br />FEA]] | [[2024 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />SPR]] | [[2024 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />FEA]] | [[2024 Imola Formula 2 round|IMO<br />SPR]] | [[2024 Imola Formula 2 round|IMO<br />FEA]] | [[2024 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />SPR]] | [[2024 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />FEA]] | [[2024 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />SPR]] | [[2024 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />FEA]] | [[2024 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />SPR]] | [[2024 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />FEA]] | [[2024 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />SPR]] | [[2024 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />FEA]] | [[2024 Budapest Formula 2 round|HUN<br />SPR]] | [[2024 Budapest Formula 2 round|HUN<br />FEA]] | [[2024 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />SPR]] | [[2024 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />FEA]] | [[2024 Monza Formula 2 round|MNZ<br />SPR]] | [[2024 Monza Formula 2 round|MNZ<br />FEA]] | [[2024 Baku Formula 2 round|BAK<br />SPR]] | [[2024 Baku Formula 2 round|BAK<br />FEA]] |style="background:#CFCFFF;"| [[2024 Losail Formula 2 round|LSL<br />SPR]]<br />{{malo|10}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Losail Formula 2 round|LSL<br />FEA]]<br />{{malo|5}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2024 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />SPR]]<br />{{malo|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2024 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />FEA]]<br />{{malo|7}} ! 20. ! 22 |- | 2025 ! nowrap| [[Hitech Pulse-Eight|Hitech]] [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />SPR]]<br />{{malo|14}} |style="background:#FFFFFF;"| [[2025 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />FEA]]<br />{{malo|C}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2025 Sakhir Formula 2 round|BHR<br />SPR]]<br />{{malo|3}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Sakhir Formula 2 round|BHR<br />FEA]]<br />{{malo|7}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Jeddah Formula 2 round|JED<br />SPR]]<br />{{malo|15}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Jeddah Formula 2 round|JED<br />FEA]]<br />{{malo|13}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Imola Formula 2 round|IMO<br />SPR]]<br />{{malo|12}} |style="background:#FFDF9F;"| '''[[2025 Imola Formula 2 round|IMO<br />FEA]]'''<br />{{malo|3}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />SPR]]<br />{{malo|15}} |style="background:#EFCFFF;"| ''[[2025 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />FEA]]''<br />{{malo|Od}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />SPR]]<br />{{malo|15}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />FEA]]<br />{{malo|15}} |style="background:#EFCFFF;"| [[2025 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />SPR]]<br />{{malo|Od}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />FEA]]<br />{{malo|9}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />SPR]]<br />{{malo|18}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />FEA]]<br />{{malo|4}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />SPR]]<br />{{malo|16}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2025 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />FEA]]''<br />{{malo|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Budapest Formula 2 round|HUN<br />SPR]]<br />{{malo|8}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2025 Budapest Formula 2 round|HUN<br />FEA]]''<br />{{malo|7}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Monza Formula 2 round|MNZ<br />SPR]]<br />{{malo|6}} |style="background:#DFFFDF;"| ''[[2025 Monza Formula 2 round|MNZ<br />FEA]]''<br />{{malo|6}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[2025 Baku Formula 2 round|BAK<br />SPR]]''<br />{{malo|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[2025 Baku Formula 2 round|BAK<br />FEA]]<br />{{malo|3}} |style="background:#CFCFFF;"| [[2025 Lusail Formula 2 round|LSL<br />SPR]]<br />{{malo|9}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Lusail Formula 2 round|LSL<br />FEA]]<br />{{malo|9}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />SPR]]<br />{{malo|4}} |style="background:#DFFFDF;"| [[2025 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />FEA]]<br />{{malo|4}} ! 7. ! 116 |- | 2026 !nowrap| [[DAMS Lucas Oil]] |style="background:#CFCFFF;"| [[2026 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />SPR]]<br />{{malo|20}} |style="background:#EFCFFF;"| '''[[2026 Melbourne Formula 2 round|MEL<br />FEA]]'''<br />{{malo|Od}} |style="background:#;"| [[2026 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Barcelona Formula 2 round|CAT<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Spielberg Formula 2 round|RBR<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Silverstone Formula 2 round|SIL<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Budapest Formula 2 round|HUN<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Budapest Formula 2 round|HUN<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Monza Formula 2 round|MNZ<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Monza Formula 2 round|MNZ<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Madrid Formula 2 round|MAD<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Madrid Formula 2 round|MAD<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Baku Formula 2 round|BAK<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Baku Formula 2 round|BAK<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Lusail Formula 2 round|LSL<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Lusail Formula 2 round|LSL<br />FEA]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />SPR]]<br /> |style="background:#;"| [[2026 Yas Island Formula 2 round|YMC<br />FEA]]<br /> | colspan=4| ! 13.* ! 2* |} Sezona je u toku * === Potpuna učešća u Formuli 1 === (Trke podebljane '''masnim slovima''' označavaju pole-poziciju; trke napisane ''kurzivom'' označavaju najbrži krug) {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" !Godina !Učesnik !Šasija !Motor !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !{{Abbr|WDC|Poredak u Svjetskom prvenstvu vozača}} ![[List of Formula One World Championship points scoring systems|Bodovi]] |- | id=2025R| {{F1|2025}} !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Scuderia Ferrari HP]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari SF-25|SF-25]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V6 hybrid Formula One power unit|066/12]] 1,6 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |[[2025 Australian Grand Prix|AUS]] |[[2025 Chinese Grand Prix|CHN]] |[[2025 Japanese Grand Prix|JPN]] |style="background:#F1F8FF;"| [[2025 Bahrain Grand Prix|BHR]]<br>{{malo|TV}} |[[2025 Saudi Arabian Grand Prix|SAU]] |[[2025 Miami Grand Prix|MIA]] |[[2025 Emilia Romagna Grand Prix|EMI]] |[[2025 Monaco Grand Prix|MON]] |[[2025 Spanish Grand Prix|ESP]] |[[2025 Canadian Grand Prix|CAN]] |style="background:#F1F8FF;"| [[2025 Austrian Grand Prix|AUT]]<br> {{malo|TV}} |[[2025 British Grand Prix|GBR]] |[[2025 Belgian Grand Prix|BEL]] |[[2025 Hungarian Grand Prix|HUN]] |[[2025 Dutch Grand Prix|NED]] |[[2025 Italian Grand Prix|ITA]] |[[2025 Azerbaijan Grand Prix|AZE]] |[[2025 Singapore Grand Prix|SIN]] |[[2025 United States Grand Prix|USA]] |[[2025 Mexico City Grand Prix|MXC]] |[[2025 São Paulo Grand Prix|SAP]] |[[2025 Las Vegas Grand Prix|LVG]] |[[2025 Qatar Grand Prix|QAT]] |[[2025 Abu Dhabi Grand Prix|ABU]] ! – ! – |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.driverdb.com/drivers/dino-beganovic/ Dino Beganović list na Driver Database] {{DEFAULTSORT:Beganović, Dino}} [[Kategorija:Rođeni 2004.]] [[Kategorija:Švedski trkački vozači]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 4186ffvntu77nekwggxjernqudd9cfw 0 475059 3836833 3811974 2026-04-23T20:33:19Z Palapa 383 3836833 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Charon Nasreddin.jpg|mini|Charon, krater Nasreddin je u sredini slike|190x190piksel]] '''Nasreddin''' je [[Udarni krater|krater]] na [[Pluton]]ovom najvećem mjesecu, [[Haron (satelit)|Charonu]]. Krater je prvi put primijećen NASA- ''inom'' svemirskom sondom ''[[New Horizons]]'' na preletu [[Pluton]]a 2015. godine. Ime je odabrano kao referenca na [[Nasrudin|Nasrudina]], heroja šaljivih narodnih pripovijesti širom Bliskog Istoka, južne Evrope i dijelova Azije.<ref>{{Cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/15739|title=Planetary Names|website=planetarynames.wr.usgs.gov|access-date=12. 12. 2022}}</ref> Lokacija kratera Nasreddin nalazi se na sjevernoj hemisferi Harona okrenutoj prema Plutonu, sjeverno od Mandjet Chasme u regiji koja se neformalno naziva [[Oz Terra]].<ref name="iau1803">{{Cite web|url=https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau1803/|title=International Astronomical Union|website=www.iau.org|access-date=28. 4. 2018|archive-date=12. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412082822/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau1803/|url-status=dead}}</ref> Krater ima svijetle plavkaste zrake sa izloženim amonijakom i vodenim ledom.<ref>{{Cite journal|last=Robbins|first=Stuart J.|last2=Beyer|first2=Ross A.|last3=Spencer|first3=John R.|last4=Grundy|first4=William M.|last5=White|first5=Oliver L.|last6=Singer|first6=Kelsi N.|last7=Moore|first7=Jeffrey M.|last8=Dalle Ore|first8=Cristina M.|last9=McKinnon|first9=William B.|display-authors=3|date=januar 2019|title=Geologic Landforms and Chronostratigraphic History of Charon as Revealed by a Hemispheric Geologic Map|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2018JE005684|journal=Journal of Geophysical Research: Planets|volume=124|issue=1|pages=155–174|doi=10.1029/2018JE005684|access-date=6. 4. 2020|archive-date=6. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406175457/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2018JE005684}}</ref> [[Datoteka:CharonFeatureMap Annotated.png|centar|mini|621x621piksel|Kartografska projekcija Harona, najvećeg od Plutonovih pet mjeseca, označena prvim setom službenih naziva karakteristika. S promjerom od oko 1200 kilometara, mjesec veličine Teksasa jedan je od najvećih poznatih objekata u Kuiperovom pojasu, području ledenih, stjenovitih tijela iza Neptuna.]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:New Horizons]] [[Kategorija:Haron (satelit)]] 5zzxgoqbt8tmvxn0wg2aefcvoymvxxm 0 476051 3836843 3713432 2026-04-23T21:15:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836843 wikitext text/x-wiki '''Evropska emigracije''' se mogu defnisati kao nadolazeći talas emigracije s evropskog kontinenta na druge kontinente. Porijeklo različitih evropskih [[dijaspora]] <ref>The use of the term "diaspora" in reference to people of European national or ethnic origins is contested and debated- {{Cite book|title=Diaspora and transnationalism : concepts, theories and methods|url=https://archive.org/details/diasporatransnat0000unse|date=2010|publisher=Amsterdam University Press|others=Bauböck, Rainer., Faist, Thomas, 1959-|isbn=9789089642387|location=Amsterdam|oclc=657637171}}</ref> može se pratiti od ljudi koji su napustili evropske nacionalne države ili etničke zajednice bez države na evropskom kontinentu.<ref name="books.google.co.uk">[https://books.google.co.uk/books?id=SRWSe7s_xUIC&printsec=frontcover&dq=european+emigration&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3z7bFi53SAhWJLsAKHZRGDxEQ6AEIGjAA#v=onepage&q=european%20emigration&f=false "To Make America": European Emigration in the Early Modern Period] edited by Ida Altman, James P. P. Horn (Page: 3 onwards)</ref> Od 1815. do 1932. godine 60 milioni ljudi je napustilo Evropu (dok se i mnogo njih vratilo kući), prvenstveno su otišli u "područja naseljena Evropljanima" u Americi, posebno u [[Sjedinjene Američke Države]], [[Kanada|Kanadu]], [[Brazil]], [[Čile]], [[Argentina|Argentinu]] i [[Urugvaj]],<ref name="books.google.co.uk"/> a zatim i [[Južnoafrička Republika|Južnu Afriku]], [[Australija|Australiju]],<ref name="MascitelliMycak2016">{{Cite book|last=De Lazzari|first=Chiara|title=The European Diaspora in Australia: An Interdisciplinary Perspective|last2=Bruno Mascitelli|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2016|isbn=978-1-4438-9419-7|editor-last=Bruno Mascitelli|page=203|chapter=Migrant "Assimilation" in Australia: The Adult Migrant English Program from 1947 to 1971|access-date=28. 2. 2017|editor-last2=Sonia Mycak|editor-last3=Gerardo Papalia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zrT6DAAAQBAJ&pg=PA203}}</ref> [[Novi Zeland]] i [[Sibir]]. Ove populacije su se također brzo umnožile u novim mjestima stanovanja, mnogo više nego je to slučaj sa populacijom iz Afrike i [[Azija|Azije]]. Kao rezultat toga, uoči [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], 38% ukupnog svjetskog stanovništva bilo je evropskog porijekla.<ref name="European Migration">{{Cite web|url=http://historydoctor.net/Advanced%20Placement%20European%20History/Notes/european_migration_and_imperiali.htm|title=European Migration and Imperialism|publisher=historydoctor.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20101122193228/http://historydoctor.net/Advanced%20Placement%20European%20History/Notes/european_migration_and_imperiali.htm|archive-date=22. 11. 2010|url-status=dead|access-date=14. 9. 2013|quote=The population of Europe entered its third and decisive stage in the early eighteenth century. Birthrates declined, but death rates also declined as the standard of living and advances in medical science provided for longer life spans. The population of Europe including Russia more than doubled from 188&nbsp;million in 1800 to 432&nbsp;million in 1900. From 1815 through 1932, sixty million people left Europe, primarily to "areas of European settlement," in North and South America, Australia, New Zealand and Siberia. These populations also multiplied rapidly in their new habitat; much more so than the populations of Africa and Asia. As a result, on the eve of World War I (1914), 38 percent of the world's total population was of European ancestry. This growth in population provided further impetus for European expansion, and became the driving force behind emigration. Rising populations put pressure on land, and land hunger and led to "land hunger." Millions of people went abroad in search of work or economic opportunity. The Irish, who left for America during the great Potato famine, were an extreme but not unique example. Ultimately, one third of all European migrants came from the British Isles between 1840 and 1920. [[Italians]] also migrated in large numbers because of poor economic conditions in their home country. German migration also was steady until industrial conditions in [[Germany]] improved when the wave of migration slowed. Less than one half of all migrants went to the United States, although it absorbed the largest number of European migrants. Others went to Asiatic Russia, Canada, Argentina, Brazil, Australia and New Zealand.}}</ref> Najviše evropskih imigranata dolazi iz [[Njemačka|Njemačke]], [[Irska|Irske]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]], [[Italija|Italije]], [[Španija|Španije]], [[Portugal]]a, [[Nizozemska|Nizozemske]], [[Francuska|Francuske]] i [[Rusija|Rusije]] . Danas se evropska emigracija može odnositi i na emigraciju iz jedne evropske zemlje u drugu, posebno u kontekstu unutrašnje mobilnosti unutar Evropske unije (intra-EU mobility) ili mobilnosti unutar Evroazijske unije . Od 1500. do sredine 20. vijeka, 60-65 miliona ljudi napustilo je Evropu, od čega je manje od 5% otišlo u tropska područja ([[Karibi]], [[Azija]] i [[Afrika]]).<ref>[https://www.cairn.info/revue-annales-de-demographie-historique-2007-1-page-13.html# Pour une approche démographique de l'expansion coloniale de l'Europe Bouda Etemad Dans Annales de démographie historique 2007/1 (n° 113), pages 13 à 32]</ref> == Historija == === Od 8. do početka 5. vijeka prije nove ere: Grci === U arhaično doba antičke Grčke, putem trgovine i kolonizacije grčkih plemena sa [[Balkan]]a i [[Anadolija|Male Azije]] propagirala se grčka kultura, religija i [[Grčki jezik|jezik]] u pojasu oko područja Sredozemnog i [[Crno more|Crnog mora.]] Grčki gradovi-države (city-states) osnovani su u južnoj Evropi, sjevernoj [[Libija|Libiji]] i na obali Crnog mora, a Grci su osnovali i preko 400 kolonija u tim područjima. Osvajanje [[Ahemenidsko Carstvo|Ahemenidskog carstva]] od strane [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]] označilo je početak [[Helenizam|helenističkog razdoblja]], koje je praćeno novim valom grčke kolonizacije u Aziji i Africi, dok su vladajuće grčke vladajuće uspostavile svoje prisustvo u [[Ptolemejidi|Egiptu]], [[Seleučko carstvo|jugozapadnoj Aziji]] i [[Indo-grčko kraljevstvo|sjeverozapadnoj Indiji]]. Mnogi Grci su migrirali u nove helenističke gradove osnovane nakon Aleksandra Velike, poput [[Uzbekistan]]a <ref>"[[Menander I|Menander]] became the ruler of a kingdom extending along the coast of western India, including the whole of [[Saraostus|Saurashtra]] and the harbour [[Bharuch|Barukaccha]].</ref> i [[Kuvajt]]a <ref>{{Cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/facility/failaka.htm|title=Failaka Island|last=John Pike|website=Globalsecurity.org|access-date=20. 4. 2016}}</ref> koji su bili raspršeni s geografske tačke gledišta. === 1450-1800 === === Kolonijalni doseljenici === Evropski kontinent bio je centralni dio složenog sistema migracija, a koji je obuhvatao dijelove sjeverne Afrike, Bliskog Istoka i [[Anadolija|Male Azije]] mnogo prije modernog doba. Ipak, porast stanovništva je tek u kasnom [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] omogućio značajnija kretanja stanovništva, unutar i izvan kontinenta.<ref>{{Cite book|title=Liberal states and the freedom of movement : selective borders, unequal mobility|date=2012|publisher=Palgrave Macmillan|others=Mau, Steffen, 1968-|isbn=9780230277847|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire|oclc=768167292}}</ref> Otkriće Amerike 1492. godine bio je podsticaj za dobrovoljne migracija iz Evrope. Oko 200 000 Španaca naselilo se u španskim kolonijama na američkom kontinentu do 1600. godine, što je relativno mali broj doseljenika u odnosu na tri do četiri miliona [[Domorodački narodi Amerike|domorodačkih Amerikanaca]] koji su živjeli na španskom teritoriju u Americi. Otprilike milion i po Evropljana naselilo se u [[Novi svijet|Novom svijetu]] između 1500. i 1800. godine (vidi tabelu). Tabela isključuje evropske imigrante u Španskom carstvu od 1650. do 1800. godine i u Brazil od 1700. do 1800. godine. Iako je konačni broj evropskih emigranata tokom ranog modernog razdoblja bio vrlo mali u poređenju sa kasnijim migracijskim valovima u 19. i 20. vijeku, obim migracija tokom ranog modernog doba je ipak bio značajan. Tokom 16. vijeka, Španija i Portugal su stalno slali vladine i crkvene zvaničnike, pripadnika manjeg [[Plemstvo|plemstva]], ljude iz radničke klase i njihovih porodica, a u prosjeku oko tri hiljade ljudi godišnje iz njihove populacije koja je tada brojila oko osam miliona stanovnika. Ukupno oko 437.000 stanovnika je napustilo Španiju u periodu od 1500. do 1650. godine, a pritom su se naselili u područja [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Karibi|Kariba]]. Procjenjuje se da je preko 1,86 miliona Španaca emigriralo u Latinsku Ameriku u periodu između 1492. i 1824. godine, od toga milion u 18. vijeku, s tim da su se milioni nastavili doseljavati nakon nezavisnosti.<ref>{{Cite book|last=MacIas|first=Rosario Marquez|url=https://books.google.com/books?id=lvvynCzrJOwC&q=emigraci%C3%B3n+espa%C3%B1ola+a+las+indias+cifras&pg=PA64|title=La emigración española a América, 1765-1824|last2=MacÍas|first2=Rosario Márquez|year=1995|isbn=9788474688566}}</ref> Između 1500. i 1700. godine 100.000 Portugalaca je prešlo Atlantik kako bi se naselili u [[Brazil]]u. Međutim, s otkrićem brojnih visokoproduktivnih rudnika zlata u regiji Minas Gerais, emigracija Portugalaca u Brazil se povećala za pet puta. Od 1500. godine, kada su Portugalci stigli do Brazila, do njegove nezavisnosti 1822. godine, u Brazilu se naselilo između 500.000 i 700.000 Portugalaca. Od 1700. do 1760. godine preko pola miliona portugalskih imigranata pristiglo je u Brazil. U 18. vijeku, zahvaljujući [[Zlatna groznica|zlatnoj groznici]], glavni grad provincije [[Minas Gerais]], grad Villa Rica (danas Ouro Preto) jedno vrijeme je važio za jedan od najmnogoljudnijih gradova Novog svijeta. Ovaj masovni priliv portugalskih imigranata i njihov uticaj za rezultat je imao stvaranje grada koji postoji i danas, što je jedan od najboljih primjera evropske arhitekture 18. stoljeća u Americi.<ref name="books.google.co.uk"/> Međutim, razvoj rudarske ekonomije u 18. stoljeću povećao je nadnice i mogućnosti zapošljavanja u portugalskoj koloniji, dok se emigracija povećala - samo u 18. stoljeću oko 600 000 Portugalaca naselilo se u Brazilu, što je masovno iseljavanje s obzirom da je [[Portugal]] u to vrijeme imao samo dva miliona stanovnika.<ref name="1944- 1988">{{Cite book|last=1944-|first=Francis, R. D. (R. Douglas)|url=https://archive.org/details/originscanadianh00fran|title=Origins : Canadian history to Confederation|date=1988|publisher=Holt, Rinehart and Winston of Canada|others=Jones, Richard, 1943-, Smith, Donald B.|isbn=978-0039217051|location=Toronto|oclc=16577780|url-access=registration}}</ref> Između polovine i dvije trećine evropskih imigranata u [[Trinaest kolonija]] između 1630-ih i [[Američka revolucija|Američke revolucije]] došli su kao "uvezana" posluga (praksa je bila da u zamjenu za prijevoz rade nekoliko godina bez naknade).<ref name="Galenson 1984: 1">Galenson 1984: 1</ref> Praksa je bila dovoljno česta da je Habeas Corpus Act 1679 djelimično spriječio zatvaranje u inozemstvu, također je propisao odredbe za one koji imaju postojeće ugovore o prijevozu i one koji „mole da ih prevezu“ umjesto da ostanu u zatvoru po presudi.<ref>[http://www.british-history.ac.uk/statutes-realm/vol5/pp935-938#h3-0012 Charles II, 1679: An Act for the better secureing the Liberty of the Subject and for Prevention of Imprisonments beyond the Seas.], Statutes of the Realm: Volume 5, 1628–80, pp 935–938.</ref> U svakom slučaju, dok je polovina evropskih imigranata u [[Trinaest kolonija]] bila posluga, u bilo kojem trenutku bilo je više radnika koji nikada nisu bili uvezeni ili čiji je period boravka istekao. Besplatni rad bio je češća praksa za Evropljane u kolonijama.<ref>{{Cite journal|last=Donoghue|first=John|date=oktobar 2013|title=Indentured Servitude in the 17th Century English Atlantic: A Brief Survey of the Literature: Indentured Servitude in the 17th Century English Atlantic|journal=History Compass|volume=11|issue=10|pages=893–902|doi=10.1111/hic3.12088}}</ref> Uvezena radna snaga bila je brojčano najvažnija uglavnom u regiji od sjevera [[Virginia|Virginije]] [[New Jersey|do New Jerseyja]] . Druge kolonije su imale dosta manje takve radne snage. Ukupan broj evropskih doseljenika u svih 13 kolonija prije 1775. godine bio je oko 500.000-550.000; od tih 55.000 bili su zatvorenici koji nisu pristigli svojom dobrom voljom. Od 450.000 Evropljana koji su dobrovoljno došli, procjenjuje da je 48% bilo po principu uvezene radne snage.<ref name="Tomlins2001">{{Cite journal|last=Tomlins|first=Christopher|date=februar 2001|title=Reconsidering Indentured Servitude: European Migration and the Early American Labor Force, 1600–1775|url=https://archive.org/details/sim_labor-history_2001-02_42_1/page/5|journal=Labor History|volume=42|issue=1|pages=5–43|doi=10.1080/00236560123269}}</ref> Oko 75% je bilo mlađe od 25 godina. Muškarci su tada zakonski bili punoljetni poslije navršene 24 godine, a stariji od 24 godine su najčešće sklapali ugovore u trajanju od oko tri godine. Kada je riječ o djeci koja su pristigla, mnogi sluge su zapravo bili nećaci, nećakinje, rođaci i djeca prijatelja emigranata [[Englezi|Engleza]], koji su im put plaćali za uzvrat za njihov rad u Americi." <ref>Gary Nash, '' The Urban Crucible: The Northern Seaports and the Origins of the American Revolution'' (1979) p 15</ref> Podaci o imigraciji Španskog carstva između 1650-1800. godine i Brazila u period od 1700-1800. godine nisu navedeni u tabeli. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! colspan="4" |Broj evropskih emigranata 1500-1783 |- ! Zemlja porijekla ! Broj ! Period |- | align="left" | [[Španija]] | 437.000 | 1500-1650 |- | align="left" | [[Portugal]] | 100.000 | 1500-1700 |- | align="left" | [[Kraljevina Velika Britanija|Velika Britanija]] | 400.000 | 1607-1700 |- | align="left" | [[Kraljevina Velika Britanija|Velika Britanija]] (Ukupno) | 322.000 | rowspan="2" style="text-align:center;" | 1700-1780 |- | align="left" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;''[[Škotska]], [[Irska (ostrvo)|Irska]]'' | ''190.000-250.000'' |- | align="left" | [[Francuska]] | 51.000 | 1608-1760 |- | align="left" | [[Njemačka]] (Ukupno) | rowspan="2" style="text-align:center;" | 100.000 | rowspan="2" style="text-align:center;" | 1683-1783 |- | align="left" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;''Švicarska'', ''Elzas-Lorena'' |- ! align="center" | Ukupno ! align="center" | 1,410,000 ! align="center" | 1500-1783 |- | colspan="4" style="text-align:left;" |Izvor:<ref>{{Cite book|last=Altman|first=Professor Ida|url=https://books.google.co.uk/books?id=SRWSe7s_xUIC&printsec=frontcover&dq=european+emigration&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3z7bFi53SAhWJLsAKHZRGDxEQ6AEIGjAA#v=onepage&q=european%20emigration&f=false|title="To Make America": European Emigration in the Early Modern Period|last2=Altman|first2=Ida|last3=Horn|first3=James|last4=Horn|first4=James P. P.|date=1. 1. 1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-07233-6|language=en}}</ref> |} U [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] najdominantniji u pogledu imigracije su bili Britanci, Irci, Francuzi i drugi sjeverni Evropljani.<ref name="Boris Fauto. Fazer a América: a imigração em massa para a América Latina">Boris Fautos – Fazer a América: a imigração em massa para a América Latina."</ref> Iseljavanje u Novu Francusku postavilo je temelje moderne [[Kanada|Kanade]], uz važnu ranu imigraciju kolonista iz sjeverne Francuske.<ref name="1944- 1988"/> === Emigracija nakon nezavisnosti === Masovna emigracija Evropljana u [[Amerika|Ameriku]], [[Južnoafrička Republika|Južnu Afriku]], [[Australija|Australiju]] i [[Novi Zeland]] se dogodila u 19. i 20. vijeku. To je bio efekt dramatične demografske tranzicije koja je prevladavala u Evropi tokom 19. vijeka, ali i posljedica ratova koji su uslijedili i političkih promjena na kontinentu. Od kraja napoleonskih ratova do 1920. oko 60 milion Evropljana se iselilo. Od toga 71% njih je otišlo u Sjevernu Ameriku, 21% u [[Latinska Amerika|Latinsku Ameriku]] (uglavnom [[Argentina|Argentinu]] i [[Brazil]]) i 7% u Australiju. Oko 11&nbsp;milion te populacije je pristiglo u Latinsku Ameriku, od kojih je 38% bilo [[Italijani|Italijana]], 28% Španaca i 11% Portugalci.<ref>{{Cite journal|last=Cánovas|first=Marília D. Klaumann|year=2004|title=A grande emigração européia para o Brasil e o imigrante espanhol no cenário da cafeicultura paulista: aspectos de uma (in)visibilidade|trans-title=The great European immigration to Brazil and immigrants within the Spanish scenario of the Paulista coffee plantations: one of the issues (in) visibility|url=https://periodicos.ufpb.br/ojs2/index.php/srh/article/view/11303/6417|journal=Sæculum|language=pt|volume=11|pages=115–136}}</ref> [[Datoteka:Carmen_Miranda_1941.JPG|mini|Pjevačica Carmen Miranda, nadimka "Brazilska bomba", rođena je u Portugalu, a u Brazil je emigrirala 1910. godine, kada je imala 10 mjeseci.]] Između 1821. i 1890. godine, 9.55 miliona Europljana se naselilo u Sjedinjenim Američkim Državama, uglavnom [[Nijemci|Nijemaca]], Iraca, Engleza, Skandinavaca, Italijana, Škota i Poljaka.  Od 1890. do 1914. godine stiglo je 18 miliona, uključujući 2,5 miliona iz Kanade. Uprkos velikom broju imigranata koji su pristizali, ljudi rođeni izvan Sjedinjenih Američkih Država činili su relativno mali broj američkog stanovništva: 1910. godine stranci su činili 14,7 posto stanovništva zemlje ili 13,5 miliona ljudi. Ogroman broj imigranata u Argentinu, koja je imala mnogo manju populaciju, imao je mnogo veći uticaj na etnički sastav države. Do 1914. godine 30% stanovništva Argentine bilo je stranog porijekla, a 12% stanovništva rođeno je u Italiji, najvećoj imigrantskoj grupi.  Sljedeća je bila Kanada: do 1881. godine 14% stanovništva Kanade bilo je stranog porijekla, a udio se 1921. godine povećao na 22%.  U Brazilu je udio imigranata u ukupnom broju stanovnika bio mnogo manji, a doseljenici su uglavnom bili koncentrisani u središnjem i južnom dijelu zemlje. Udio stranaca u Brazilu dosegao je vrhunac 1920. godine, na samo 7 posto ili 2 miliona ljudi, uglavnom Italijana, Portugalaca, Nijemaca i Španjolaca. Međutim, priliv od 4 miliona evropskih imigranata između 1880. i 1920. značajno je promijenio rasni sastav zemlje.<ref name="Boris Fauto. Fazer a América: a imigração em massa para a América Latina"/> Od 1901. do 1920. godine imigracija je bila odgovorna za samo 7 posto rasta brazilskog stanovništva, ali u godinama velike imigracije, od 1891. do 1900. godine, taj je udio iznosio i 30 posto (veći od argentinskih 26 posto 1880-ih).<ref name="Sánchez-Alonso">{{Cite web|url=http://docentes.fe.unl.pt/~satpeg/PapersInova/Labor%20and%20Immigration%20in%20LA-2005.pdf|title=European Immigration into Latin America, 1870-1930|last=Blanca Sánchez-Alonso|date=2005|publisher=docentes.fe.unl.pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20081022094058/http://docentes.fe.unl.pt/~satpeg/PapersInova/Labor%20and%20Immigration%20in%20LA-2005.pdf|archive-date=22. 10. 2008|url-status=dead}}</ref> Države u Americi koje su primile veliki val evropskih imigranata od 1820-ih do ranih 1930-ih bile su: [[Sjedinjene Američke Države]] (32,5 miliona), [[Argentina]] (6,5 miliona), [[Kanada]] (5 miliona), [[Brazil]] (4.3 miliona), [[Kuba]] (1.3 miliona), [[Čile]] (728.000),<ref name="BailyMíguez2003">{{Cite book|last=Samuel L. Baily|url=https://books.google.com/books?id=NZQxkfvMJFgC&pg=PR14|title=Mass Migration to Modern Latin America|last2=Eduardo José Míguez|publisher=Rowman & Littlefield|year=2003|isbn=978-0-8420-2831-8|page=xiv|access-date=20. 12. 2015}}</ref> [[Urugvaj]] (713.000). Ostale zemlje koje su primile skromniji protok imigracije (što čini manje od 10 posto ukupne evropske emigracije u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]]) bile su: [[Meksiko]] (270.000), [[Kolumbija]] (126.000), [[Portoriko]] (62.000), [[Peru]] (30.000) i [[Paragvaj]] ( 21.000).<ref name="Sánchez-Alonso"/><ref name="Baily-Miguez-2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NZQxkfvMJFgC&pg=PA14|title=Mass Migration to Modern Latin America|date=2003|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8420-2831-8|editor-last=Baily|editor-first=Samuel L.|location=Wilmington, Delaware|page=14|access-date=27. 2. 2017|editor-last2=Míguez|editor-first2=Eduardo José}}</ref> === Dolasci u 19. i 20. vijek === {| class="wikitable sortable" style="float:right; margin:1ex 5 1ex 1ex;" ! colspan="4" |Evropski emigranti 1800–1960 |- ! Odredište ! Procenat |- | [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Amerikće Države]] | 70,0% |- | [[Južna Amerika]] | 12,0% |- | [[Sibir|Ruski Sibir]] | 9,0% |- | [[Kanada]], [[Australija]], [[Novi Zeland]], [[Južna Afrika]] | 9,0% |- ! Ukupno ! 100,0% |- | colspan="4" style="text-align:left;" |Izvor:<ref>{{Cite book|last=Adler|first=Philip J.|url=https://books.google.com/books?id=v0E4DQAAQBAJ&pg=PA456&dq=european+emigration+1500+-&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj4lvKXtffSAhXEsxQKHQN0D-sQ6AEIJTAC#v=onepage&q=european%20emigration%201500%20-&f=false|title=World Civilizations: Volume II: Since 1500|last2=Pouwels|first2=Randall L.|date=15. 9. 2016|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-95998-9|language=en}}</ref> |} {| class="sortable wikitable" !Odredište ! Godine ! Dolasci ! Referenca |- | [[Sjedinjene Američke Države]] | 1821–1932 | 32,244,000 | <ref name="BailyMíguez2003"/> |- | [[Argentina]] | 1856–1932 | 6,405,000 | |- | [[Kanada]] | 1831–1932 | 5,206,000 | |- | [[Brazil]] | 1818–1932 | 4.431.000 | |- | [[Australija]] | 1821–1932 | 2,913,000 | |- | [[Kuba]] | 1901–1931 | 857.000 | |- | [[Južna Afrika]] | 1881–1932 | 852.000 | |- | [[Čile]] | 1882–1932 | 726.000 | |- | [[Urugvaj]] | 1836–1932 | 713.000 | |- | [[Novi Zeland]] | 1821–1932 | 594.000 | |- | [[Meksiko]] | 1911–1931 | 226.000 | |} == Zaostavština == [[Datoteka:European_Ancestry_Large.svg|mini|Mapa prikazuje područja s ljudima koji tvrde da imaju puno evropsko porijeklo.]] Nakon [[Velika geografska otkrića|Doba velikih geografskih otkrića]], različite etničke evropske zajednice počele su emigrirati iz [[Evropa|Evrope]], a naročito u [[Australija|Australiju]], [[Novi Zeland]], [[Sjedinjene Američke Države]], [[Kanada|Kanadu]], [[Argentina|Argentinu]], [[Urugvaj]], [[Kuba|Kubu]], [[Kostarika|Kostariku]], [[Brazil]], [[Čile]] i [[Portoriko]].<ref>{{Cite web|url=http://www.archivoteguise.es/publicacion/2/la-emigracion-de-lanzarote-y-sus-causas|title=La emigración de Lanzarote y sus causas|last=Francisco Hernández Delgado|last2=María Dolores Rodríguez Armas|date=2010|website=Archivo Histórico Municipal de Teguise (www.archivoteguise.es)|publisher=Departamento de Cultura y Patrimonio, Ayuntamiento de Teguise|location=Teguise, Lanzarote, Canary Islands|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727180641/http://www.archivoteguise.es/publicacion/2/la-emigracion-de-lanzarote-y-sus-causas|archive-date=27. 7. 2016|access-date=27. 7. 2016}}</ref><ref name="BritDis47">{{Harvnb|Ember et al|2004}}.</ref><ref name="Marsh254">{{Harvnb|Marshall|2001}}.</ref> Važno je, međutim, napomenuti da se ove statistike oslanjaju na identifikaciju sa evropskom etničkom grupom u popisima stanovništva i kao takve su subjektivne (posebno u slučaju mješovitog porijekla). Nacije i regije izvan Evrope sa značajnim brojem stanovništva:<ref name="Ethnic groups by country">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |title=Ethnic groups by country. |access-date=27. 4. 2021 |archive-date=6. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |url-status=dead }}</ref> ==== Sjeverna Amerika ==== Ukupno evropsko stanovništvo - približno 300.000.000 ==== Kanada ==== Na prvom popisu stanovništva u Kanadi 1871. godine 98,5% izabralo je evropsko porijeklo, s tim da se postotak neznatno smanjio na 96,3% tokom 1971. godine <ref name="Ethnic origins">[http://www.statcan.gc.ca/pub/11-516-x/pdf/5500092-eng.pdf Ethnic origins] Census of Canada (Page: 17)</ref><ref name="justice.gc.ca">[http://www.justice.gc.ca/eng/rp-pr/csj-sjc/jsp-sjp/rp02_8-dr02_8/rp02_8.pdf Table 1: Population by Ethnic Origin, Canada, 1921-1971] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228032237/https://www.justice.gc.ca/eng/rp-pr/csj-sjc/jsp-sjp/rp02_8-dr02_8/rp02_8.pdf |date=28. 2. 2021 }} Page: 2</ref> Na popisu stanovništva iz 2016. godine 19.683.320 ili 53,0% identifikovalo se sa evropskim etničkim porijeklom, a najviše njih tvrdi da ima porijeklom sa [[Britanska ostrva|Britanskih ostrva]] (11.211.850). Pojedinačno gledano, najviše je Engleza (6.320.085), zatim Francuza (4.680.820), Škotlanđana (4.799.005), Iraca (4.627.000), Nijemaca (3.322.405), Italijana (1.587.965). Broj od 11.135.965 stanovnika se deklariše kao "Kanađanin".<ref name="Census Profile, 2016 Census">[http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1&wbdisable=true Census Profile, 2016 Census] - Ethnic origin population</ref> ==== Sjedinjene Američke Države ==== U vrijeme prvog popisa u Sjedinjenim Američkim Državama 1790. godine, 80,7% Amerikanaca se identifikovalo kao bijelci, a taj postatak se i povećao, čak dostigavši 90% prije donošenja zakona o imigraciji i državljanstvu iz 1965 . Brojčano gledajući, taj broj se povećao sa 3,17 miliona (1790) na 199,6 miliona tačno dvije stototine godina kasnije (1990).<ref name="USHispanicOrigin">{{Cite web|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab01.pdf|title=Official census statistics of the United States race and Hispanic origin population|website=US Statistics Bureau|archive-url=https://www.webcitation.org/5noJf4U1Q?url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab01.pdf|archive-date=25. 2. 2010|url-status=dead}}</ref> Danas su evropski Amerikanci najveća pan-etnička grupa u Sjedinjenim Amerikanaca Državama. Podaci popisa stanovništva iz 2010. otkrili su da se 72,4% stanovništva, ili 223 800 000 ljudi, samoidentifikovalo kao bijelo.<ref name="c2010">{{Cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-02.pdf|title=Overview of Race and Hispanic Origin: 2010 Census Briefs|date=mart 2011|website=US Census Bureau|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20110505060445/http%3A//www%2Ecensus%2Egov/prod/cen2010/briefs/c2010br%2D02%2Epdf|archive-date=5. 5. 2011|url-status=live|access-date=15. 3. 2019}}</ref> [[Datoteka:Guillermo_del_Toro_in_2017.jpg|mini| [[Guillermo del Toro]], meksički producent, evropski je Meksikanac .]] Meksička vlada je 2010. procijenila da je 47% stanovništva evropskog porijekla (56 miliona), koristeći fenotipske osobine (boju kože) kao kriterij.<ref name="Marzo_DiaIntElimDiscRacial_INACCSS 2017">[http://www.conapred.org.mx/documentos_cedoc/21_Marzo_DiaIntElimDiscRacial_INACCSS.pdf "21 de Marzo Día Internacional de la Eliminación de la Discriminación Racial" pag.7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525133622/http://www.conapred.org.mx/documentos_cedoc/21_Marzo_DiaIntElimDiscRacial_INACCSS.pdf |date=25. 5. 2017 }}, ''CONAPRED'', Mexico, 21 March.</ref><ref name="MMSI2">[http://bibliodigitalibd.senado.gob.mx/bitstream/handle/123456789/3525/JASC%2520IBD%2520MMSI%25202016%2520V1.0.pdf?sequence=6&isAllowed=y "Visión INEGI 2021 Dr. Julio Santaella Castell"], ''INEGI'', 03 July 2017, Retrieved on 30 April 2018.</ref><ref name="ElUniversal">[https://www.eluniversal.com.mx/entrada-de-opinion/articulo/ricardo-fuentes-nieva/nacion/2017/07/6/ser-blanco "Ser Blanco"], ''El Universal'', 06 July 2017, Retrieved on 19 June 2018.</ref> Ako je korišteni kriterij prisustvo plave kose, to je 18% <ref name="journals.jstor.com">[https://www.jstor.org/stable/20799484 "Stratification by Skin Color in Contemporary Mexico"], ''Jstor org, available creating a free account '', Retrieved on 27 January 2018.</ref><ref name="journals.plos.org">[http://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1004572 "Admixture in Latin America: Geographic Structure, Phenotypic Diversity and Self-Perception of Ancestry Based on 7,342 Individuals" table 1], ''Plosgenetics'', 25 September 2014.</ref> - 23%.<ref>{{Cite journal|last=Ortiz-Hernández|first=Luis|last2=Compeán-Dardón|first2=Sandra|last3=Verde-Flota|first3=Elizabeth|last4=Flores-Martínez|first4=Maricela Nanet|date=april 2011|title=Racism and mental health among university students in Mexico City|journal=Salud Pública de México|volume=53|issue=2|pages=125–133|doi=10.1590/s0036-36342011000200005|pmid=21537803}}</ref> ==== Karibi i Centralna Amerika ==== Kubanci evropskog porijekla dosegli su vrhunac od 74,3% ili 3.553.312 ukupnog stanovništva 1943. godine.<ref>[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/loscensos/anexo_2.pdf Cifras censales comparadas, 1899 - 1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191029082829/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/loscensos/anexo_2.pdf |date=29. 10. 2019 }} | P.189</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=0yj7RKzfRQMC&pg=PA81&lpg=PA81&dq=2002++cuba+color+de+piel&source=bl&ots=XpgM3oMDo3&sig=Z-okI_-Auelk24KxYq6IZOAl7Zg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjrwYyaquveAhUlIcAKHdeOBLQQ6AEwF3oECAAQAQ#v=onepage&q=2002%20%20cuba%20color%20de%20piel&f=false Revolutionizing Romance: Interracial Couples in Contemporary Cuba] - By Nadine T Fernandez</ref> Prema popisu stanovništva iz 2012. godine oni koji su se identifikovali kao bijeli činili su 64,1% ukupnog stanovništva.<ref>{{Cite web|url=http://www.one.cu/|title=2012 Cuban Census|date=28. 4. 2006|publisher=One.cu|access-date=23. 4. 2014|archive-date=26. 2. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226105518/http://www.one.cu/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/11/678-550807-9-censo-en-cuba-concluye-que-la-poblacion-decrece-envejece-y-se-vuelve-cada-vez.shtml|title=Censo en Cuba concluye que la población decrece, envejece y se vuelve cada vez más mestiza|last=Grupo Copesa|date=8. 11. 2013|website=latercera.com|access-date=27. 4. 2021|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020219/http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/11/678-550807-9-censo-en-cuba-concluye-que-la-poblacion-decrece-envejece-y-se-vuelve-cada-vez.shtml|url-status=dead}}</ref> Oni su pretežno potomci ranih španskih naseljenika, zajedno s ostalim Evropljanima, uključujući [[Nijemci|Nijemce]], [[Englezi|Engleze]], [[Francuzi|Francuze]] i [[Italijani|Talijane koji su]] stigli kasnije, ali u manjem broju. Međutim, nakon masovnog egzodusa (posebno u Sjedinjene Države) koji je proizašao iz kubanske revolucije 1959. godine, broj bijelih Kubanaca koji su stvarno boravili na Kubi se smanjio. === Južna Amerika === Procjenjuje se da [[Argentina|Argentini]] živi 85% stanovništva ili 38.416.407 evropskog porijekla.<ref>{{Cite book|last=Baily|first=Samuel L.|url=https://books.google.com/books?id=NZQxkfvMJFgC&pg=PA14|title=Mass Migration to Modern Latin America|last2=Míguez|first2=Eduardo José|date=2003|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8420-2831-8|language=en}}</ref> Stanovništvo [[Folklandska ostrva|Folklandskih ostrva]] uglavnom je evropskog porijekla, naročito britanskog, a svoje naslijeđe mogu pratiti unazad devet generacija ili 200 godina. U 2016. godini popis je pokazao da je 42,9% domorodačko stanovništvo, a 27,4% rođeno u Velikoj Britaniji (drugo najveće rodno mjesto), ukupno više od 70%.<ref>{{Cite web|url=https://falklandstimeline.files.wordpress.com/2018/01/falkland_islands_census_2016_-_report_without_data_tables.pdf|title=2016 Falkland Island census report|website=Falklandislandstimeline|page=28|access-date=10. 8. 2020}}</ref> Folklandska ostrva bila su potpuno nenaseljena, a Britanija ih je 1765. godine prvi put prisvojila.<ref>{{Cite web|url=https://www.falklands.gov.fk/our-people/|title=Our People. Local life, traditions and services on the Islands.|website=Falklands.gov.fk|access-date=10. 8. 2020}}</ref> Naseljenici su uglavnom stigli iz Velike Britanije, posebno Škotske i Velsa koji su stigli su nakon 1830. godine. Ukupna populacija tadašnjih ostrva porasla je sa 287, što je procjena iz 1851. godine, na 3200 u posljednjem popisu stanovništva 2016. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.fig.gov.fk/policy/component/jdownloads/send/4-statistics/61-falkland-islands-census-2016-data-tables?option=com_jdownloads|title=Falkland Island census data tables|website=Fig.gov.fk|access-date=10. 8. 2020}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://falklandstimeline.files.wordpress.com/2018/01/falkland_islands_census_2016_-_report_without_data_tables.pdf|title=2016 Falkland Island census report|website=Falklandislandstimeline|access-date=10. 8. 2020}}</ref> [[Peru]] je prema službenom popisu stanovništva iz 2017. godine imao 5,9% ili 1.336.931 osoba koji imaju 12 i više godina, a koji se identifikuju kao bijelci ili evropskog porijekla. {{Rp|214}} Ovo je prvi put da je od popisa 1940. godine postavljeno pitanje o rasi ili precima.<ref name="Valdivia 2011">{{Cite book|last=Valdivia|first=Néstor|url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:0168-ssoar-51307-5|title=El uso de categorías étnico/raciales en censos y encuestas en el Perú: balance y aportes para una discusión|date=2011|publisher=GRADE Group for the Analysis of Development|isbn=978-9972-615-57-3|language=es|trans-title=The use of ethnic / racial categories in censuses and surveys in Peru: balance and contributions for a discussion}}</ref> Muškaraca je bilo 619.402 (5,5%), a žena 747.528 (6,3%). Regija s najvećim udjelom Peruanaca sa samoidentifikovanim evropskim ili bijelim porijeklom bila je u regiji La Libertad (10,5%), regiji Tumbes i regiji Lambayeque (9,0%). {{Rp|214}} Većina su potomci ranih španskih doseljenika sa značajnim brojem Italijana i Nijemaca .<ref name="Valdivia 2011"/> === Australija i Novi Zeland === Prema popisu stanovništva iz 2016. godine, procijenjeno je da oko 58% australijskog stanovništva čine anglo-keltski Australci, a 18% je drugog evropskog porijekla, ukupno 76% je evropskog porijekla.<ref>{{Cite web|url=https://www.humanrights.gov.au/sites/default/files/document/publication/Leading%20for%20Change_Blueprint2018_FINAL_Web.pdf|title=Australian Human Rights commission 2018|date=2018|access-date=12. 12. 2019|archive-date=24. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324113628/https://humanrights.gov.au/sites/default/files/document/publication/Leading%20for%20Change_Blueprint2018_FINAL_Web.pdf|url-status=dead}}</ref> Prema podacima iz 2016. godine većina Australaca evropskog porijekla su Englezi 36,1%, Irci 11,0%, Škotlanđani 9,3%, [[Italijani]] 4,6%, [[Nijemci]] 4,5%, [[Grci]] 1,8% i Nizozemci 1,6%. Veliki udio - 33,5% - odabrao je da se identificira Australijancima, međutim popisni biro je izjavio da je većina njih potiče starih anglo-keltskih kolonijalnih vrsta.<ref>{{Cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~60|title=THE ANCESTRIES OF AUSTRALIANS Census of Population and Housing: Reflecting Australia - Stories from the Census, 2016|website=abs.gov.au|access-date=29. 4. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Data%20Summary~30|title=Census of Population and Housing: Reflecting Australia - Ancestry 2016|website=abs.gov.au|access-date=29. 4. 2020}}</ref> Evropljani su kroz povijest bili (posebno anglo-keltski), a i danas još uvijek, najveća etnička grupa na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]]. Njihov udio u ukupnom stanovništvu Novog Zelanda postepeno se smanjivao od popisa stanovništva 1916. godine, gdje su činili 95,1 posto.<ref name="Historical and statistical survey">{{Cite web|url=http://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/atojs?a=d&d=AJHR1946-I.2.5.3.12&l=mi&e=-------10--1------0--|title=Historical and statistical survey (P. 18)|access-date=29. 4. 2020}}</ref> Premaslužbenom popis stanovništva 2018. godine preko tri miliona ljudi ili 71,76% stanovništva bili su etnički Europljani, a 64,1% je odabralo samo novozelandsku evropsku opciju.<ref name="Results info">{{Cite web|url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/2018-census-totals-by-topic-national-highlights|title=2018 Census totals by topic – national highlights|date=23. 9. 2019|website=Stats NZ|access-date=12. 12. 2019|archive-date=23. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923102431/https://www.stats.govt.nz/information-releases/2018-census-totals-by-topic-national-highlights|url-status=dead}}</ref> === Afrika === Južnoafrikanci evropskog porijekla činili su 4,586,838 ili 8,9% stanovništva Južne Afrike na popisu stanovništva iz 2011. godine .<ref>{{Cite web|url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf|title=Census 2011 Census in brief, Report No. 03-01-41|date=2012|website=Statistics South Africa|access-date=21. 1. 2016}}</ref> Oni su pretežno potomci nizozemskih, [[Nijemci|njemačkih]], francuskih hugenota, [[Englezi|Engleza]] i drugih evropskih doseljenika.<ref name="khenr">{{Cite book|last=Kristin Henrard|url=https://books.google.com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|title=Minority Protection in Post-Apartheid South Africa: Human Rights, Minority Rights, and Self-Determination|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2002|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}</ref><ref name="lvr">{{Cite book|last=James L. Gibson|url=https://books.google.com/books?id=zJZ3_vD_EIQC&pg=PA36|title=Overcoming Intolerance in South Africa: Experiments in Democratic Persuasion|last2=Amanda Gouws|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}</ref> Kulturno i lingvistički podijeljeni su na potomke izvornog nizozemskog kolonijalnog stanovništva Južne Afrike, poznate kao Afrikaneri, koji govore Afrikaans, i pripadnike veće britanske dijaspore u Africi . Prvi nacionalni popis stanovništva u Južnoj Africi održan je 1911. godine i pokazao je procentualni vrhunac od 21,4% ili 1.276.242.<ref name="Afrikaans1">{{Cite book|last=Kriger|first=Robert|title=Afrikaans Literature: Recollection, Redefinition, Restitution|last2=Kriger|first2=Ethel|date=1997|publisher=Rodopi BV|isbn=978-9042000513|location=Amsterdam|pages=75–78}}</ref> Populacija je doživjela svoj vrhunac od 5.044.000 tokom 1990. godine.<ref name="ZAS">{{Cite web|url=http://www.nda.agric.za/docs/abstract04/Population.pdfl|title=Population of South Africa by population group|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|year=2004|publisher=South African Department of Agriculture, Forestry, and Fisheries|location=Dammam|archive-url=https://web.archive.org/web/20050228135335/http://www.nda.agric.za/docs/abstract04/Population.pdf|archive-date=28. 2. 2005|access-date=20. 9. 2016}}</ref> Međutim, broj bijelih stanovnika Južne Afrike u njihovoj matičnoj zemlji počeo je postupno opadati između 1990. i sredine 2000-ih kao rezultat povećane [[Emigracija|emigracije]] . Bijeli stanovnicu Gane uglavnom su potomci su britanskih doseljenika i [[Irska (ostrvo)|Iraca]] koji su bili prisiljeni useliti se u [[Gana|Ganu]]. Neki od ovih ljudi su potomci portugalskih, nizozemskih, švedskih, danskih, [[Norveška|norveških]], njemačkih, [[italija]]nskih i [[Pruska|poljskih]] doseljenika. Stanovnici [[Kanarska ostrva|Kanarskih Ostrva]] su potomci Španaca koji su naselili Kanarska Ostrva. Kanari uključuju dugotrajne i nove valove španskih imigranata, uključujući Andalužana, Galicijane, Kastiljane, Katalonce, Baske i Asturce iz Španije, kao i Portugalce, Italijance, Nizozemce ili Flamance, te Francuze. Prema podacima iz 2019. godine, 72,1% ili 1.553.078 stanovništva je bilo domaće stanovništvo Kanarskih Ostvara, a 8,2% rođeno je u Španiji.<ref name="ine_pop_19_birthplace">{{Cite web|url=https://ine.es/jaxi/files/_px/es/xls/t20/e245/p04/a2019/l0/0ccaa007.xls?nocab=1|title=Estadística del Padrón Continuo a 1 de enero de 2019. Datos a nivel nacional, comunidad autónoma y provincia|access-date=20. 2. 2020|archive-date=20. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220111855/https://ine.es/jaxi/files/_px/es/xls/t20/e245/p04/a2019/l0/0ccaa007.xls%3Fnocab%3D1|url-status=dead}}</ref> Mnoga evropska porijekla, uključujući porijeklo Isleño (otočanina), također su se preselila na ostrva, poput onih iz Venezuele i Kube. Trenutno ih ima 49.170 iz Italije, 25.619 iz Njemačke, Ujedinjenog Kraljevstva (25.521) i drugi iz Rumunije, Francuske i Portugala.<ref>[https://www.canarias7.es/sociedad/canarias-gana-en-un-ano-24-905-habitantes-el-66-de-otros-paises-AX7033828 Canarias gana en un año 24.905 habitantes, el 66% de otros países] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201084829/https://www.canarias7.es/sociedad/canarias-gana-en-un-ano-24-905-habitantes-el-66-de-otros-paises-AX7033828 |date=1. 2. 2021 }} Canarias7.es.</ref> === Azija === U Aziji populacije porijeklom iz Europe, (posebno [[Rusi]]), prevladavaju u [[Sjeverna Azija|sjevernoj Aziji]] (Sibir) i nekim dijelovima sjevernog [[Kazahstan]]a.<ref>{{Cite web|url=http://www.theglobalist.com/printStoryId.aspx?StoryId=3727|title=Russia — Coming In From the Cold?|last=Hill|first=Fiona|authorlink=Fiona Hill (presidential advisor)|date=23. 2. 2004|publisher=[[The Globalist]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715022142/http://www.theglobalist.com/printStoryId.aspx?StoryId=3727|archive-date=15. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> Otprilike 5-7 miliona muslimanskih migranata s Balkana (iz Bugarske 1,15 miliona-1,5 miliona; Grčke 1,2 miliona; Rumunije, 400.000; zemalja bivše Jugoslavije 800.000), Rusije (500.000), Kavkaza (900.000 od kojih je 2/3 ostalo odlazeći u Siriju, Jordan i Kipar) i Sirija (500.000 uglavnom kao rezultat sirijskog građanskog rata) stiglo je u područje [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanske]] [[Anadolija|Anadolije]] i moderne Tursku u razdobolju od 1783. do 2016. od kojih su 4 miliona došla do 1924. godine, 1.3 miliona došlo je nakon 1934. do 1945. godine i više od 1,2 miliona prije izbijanja sirijskog građanskog rata. Danas između trećine i četvrtine turske populacije od skoro 80 miliona potiče od tzv. muhadžira.<ref name="Bosma et al 2012 loc=17">{{Harvnb|Bosma|Lucassen|Oostindie|2012}}</ref> === Manje zajednice === Postoje manje zajednice iseljenika iz Evrope, bijelih Amerikanaca i bijelih Australaca na privremenom radu u zemljama [[Perzijski zaliv|Perzijskog zaljeva]] poput [[Bahrein]]a, [[Kuvajt]]a, [[Katar]]a i [[Ujedinjeni Arapski Emirati|UAE]]; i u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]], kao i Jevreji Aškenazi i Sefardi u Izraelu kojih je po procjenama preko 4 miliona u toj zemlji. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Evropljani]] [[Kategorija:Evropska dijaspora]] 0g2mxp882m80p4ovlli7c4k2honh936 0 479698 3836886 3761309 2026-04-24T06:33:35Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836886 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Sergej Bondarčuk | slika = Sergei Bondarchuk, Sarajevo, 29. november 1969. Movie premier Battle of Neretva by Stevan Kragujevic.JPG | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = {{Jez-ru|Серге́й Фёдорович Бондарчу́к}} , {{Jez-uk|Сергі́й Фе́дорович Бондарчу́к|Serhíj Fédorovych Bondarchúk}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1920|9|25}} | mjesto_rođenja = [[Bilozerka]], [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1994|10|20|1920|9|25}} | mjesto_smrti = [[Moskva]], [[Rusija]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = 1948–1994 | nagrade = [[Nagrada Oskar]] {{small|(1969)}} | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Sergej Fjodorovič Bondarčuk''' bio je [[Sovjetski Savez|sovjetski]] i [[Rusija|ruski]] [[glumac]], filmski režiser i scenarist koji je bio jedna od vodećih ličnosti ruske kinematografije 1950-ih, 1960-ih i 1970-ih. Poznat je po svojim historijskim dramama, uključujući međunarodno hvaljenu adaptaciju ''[[Rat i mir|Rata i mira]]'' [[Lav Tolstoj|Lava Tolstoja]] i epskog filma iz Napoleonovog rata ''Waterloo''. Bondarchukov rad donio mu je brojna međunarodna priznanja. Njegova epska produkcija [[Lav Tolstoj|Tolstojevog]] ''[[Rat i mir|Rata i mira]]'' donijela je Bondarčuku, koji je i režirao i glumio glavnu ulogu Pierrea Bezukhova, nagradu [[Zlatni globus]] za najbolji strani film (1968) i [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]] 1968.<ref name="Oscars1969">{{Cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1969|title=The 41st Academy Awards (1969) Nominees and Winners|website=oscars.org|access-date=15. 11. 2011}}</ref> Od njega su stvorili i heroja socijalističkog rada i narodnog umjetnika SSSR-a. Epska produkcija ''[[Rat i mir]]'', je u originalnom izdanju imala više od sedam sati prikaza, i trebalo je šest godina da je završi. Godinu nakon ove pobjede, 1969, glumio je Martina s [[Yul Brynner]]om i [[Orson Welles|Orsonom Wellesom]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslovenskom]] epskom filmu ''[[Bitka na Neretvi (film)|Bitka na Neretvi]]'' u režiji [[Veljko Bulajić|Veljka Bulajića]] . Sergej Bondarčuk umro je 20. oktobra 1994. u 75. godini u Moskvi od infarkta miokarda. Prije smrti, jeromonah Tihon (Ševkunov) ga je ispovjedio i pričestio. Pokopan je na groblju Novodeviči u Moskvi. U junu 2007. njegova bivša supruga Inna Makarova otkrila je bronzanu statuu Bondarčuka u rodnom Jejsku . == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{IMDb name|id=0094083|name=Sergei Bondarchuk}} * {{Find a Grave}} * [http://www.russia-ic.com/culture_art/theatre/240/ ''Rat i mir'' Sergeja Bondarčuka] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bondarčuk, Sergej}} [[Kategorija:Articles with hCards]] [[Kategorija:Rođeni 1920.]] [[Kategorija:Umrli 1994.]] [[Kategorija:Biografije, Bilozerka]] [[Kategorija:Bitka na Neretvi (film)]] [[Kategorija:Sovjetski glumci]] [[Kategorija:Ruski glumci]] [[Kategorija:Sovjetski režiseri]] [[Kategorija:Ruski režiseri]] [[Kategorija:Sovjetski scenaristi]] [[Kategorija:Ruski scenaristi]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] bg8ps7jgo51awd7izl7d76xugxppcfv 3836905 3836886 2026-04-24T06:48:30Z Panasko 146730 [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836905 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Sergej Bondarčuk | slika = Sergei Bondarchuk, Sarajevo, 29. november 1969. Movie premier Battle of Neretva by Stevan Kragujevic.JPG | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = {{Jez-ru|Серге́й Фёдорович Бондарчу́к}} , {{Jez-uk|Сергі́й Фе́дорович Бондарчу́к|Serhíj Fédorovych Bondarchúk}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1920|9|25}} | mjesto_rođenja = [[Bilozerka]], [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1994|10|20|1920|9|25}} | mjesto_smrti = [[Moskva]], [[Rusija]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = 1948–1994 | nagrade = [[Nagrada Oskar]] {{small|(1969)}} | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Sergej Fjodorovič Bondarčuk''' bio je [[Sovjetski Savez|sovjetski]] i [[Rusija|ruski]] [[glumac]], filmski režiser i scenarist koji je bio jedna od vodećih ličnosti ruske kinematografije 1950-ih, 1960-ih i 1970-ih. Poznat je po svojim historijskim dramama, uključujući međunarodno hvaljenu adaptaciju ''[[Rat i mir|Rata i mira]]'' [[Lav Tolstoj|Lava Tolstoja]] i epskog filma iz Napoleonovog rata ''Waterloo''. Bondarchukov rad donio mu je brojna međunarodna priznanja. Njegova epska produkcija [[Lav Tolstoj|Tolstojevog]] ''[[Rat i mir|Rata i mira]]'' donijela je Bondarčuku, koji je i režirao i glumio glavnu ulogu Pierrea Bezukhova, nagradu [[Zlatni globus]] za najbolji strani film (1968) i [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]] 1968.<ref name="Oscars1969">{{Cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1969|title=The 41st Academy Awards (1969) Nominees and Winners|website=oscars.org|access-date=15. 11. 2011}}</ref> Od njega su stvorili i heroja socijalističkog rada i narodnog umjetnika SSSR-a. Epska produkcija ''[[Rat i mir]]'', je u originalnom izdanju imala više od sedam sati prikaza, i trebalo je šest godina da je završi. Godinu nakon ove pobjede, 1969, glumio je Martina s [[Yul Brynner]]om i [[Orson Welles|Orsonom Wellesom]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslovenskom]] epskom filmu ''[[Bitka na Neretvi (film)|Bitka na Neretvi]]'' u režiji [[Veljko Bulajić|Veljka Bulajića]] . Sergej Bondarčuk umro je 20. oktobra 1994. u 75. godini u Moskvi od infarkta miokarda. Prije smrti, jeromonah Tihon (Ševkunov) ga je ispovjedio i pričestio. Pokopan je na groblju Novodeviči u Moskvi. U junu 2007. njegova bivša supruga Inna Makarova otkrila je bronzanu statuu Bondarčuka u rodnom Jejsku . == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{IMDb name|id=0094083|name=Sergei Bondarchuk}} * {{Find a Grave}} * [http://www.russia-ic.com/culture_art/theatre/240/ ''Rat i mir'' Sergeja Bondarčuka] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bondarčuk, Sergej}} [[Kategorija:Articles with hCards]] [[Kategorija:Rođeni 1920.]] [[Kategorija:Umrli 1994.]] [[Kategorija:Biografije, Bilozerka]] [[Kategorija:Bitka na Neretvi (film)]] [[Kategorija:Sovjetski glumci]] [[Kategorija:Ruski glumci]] [[Kategorija:Sovjetski režiseri]] [[Kategorija:Ruski režiseri]] [[Kategorija:Sovjetski scenaristi]] [[Kategorija:Ruski scenaristi]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] 5w7dmidfb4zj3astkjyghiyzxllqe4y 0 480495 3836919 3681976 2026-04-24T07:01:30Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836919 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Boris Isaković | slika = Boris Isaković.jpg | druga_imena = Boro }} '''Boris Isaković''' (ćirilicom:Борис Исаковић); rođen 14. decembra 1966.) jeste srpski glumac.<ref>{{Cite web|url=http://www.blic.rs/Kultura/Vesti/498538/Boris-Isakovic-podneo-ostavku-na-mesto-direktora-Drame-SNP|title=Boris Isaković podneo ostavku na mesto direktora Drame SNP|date=29. 9. 2014|website=blic.rs|publisher=Tanjug}}</ref> Glumio je u više od trideset filmova od 1990. == Odabrana filmografija == {| class="wikitable sortable" !Godina ! Naslov ! Uloga ! class="unsortable" | Napomene |- | 1994. | ''[[Vukovar, jedna priča]]'' | | |- | 2004. | ''[[Kad porastem biću Kengur]]'' | | |- |- | 2007. | ''[[Klopka]]'' | | |- | 2009. | ''[[Obični ljudi]]'' | | |- | 2010. | ''[[Bijeli bijeli svijet]]'' | | |- | 2013. | ''[[Krugovi]]'' | | |- | 2017. | ''[[Muškarci ne plaču]]'' | | |- | 2019. | [[Prošlog Božića]] | Ivan Andrich | |- | 2020. | ''[[Quo Vadis, Aida?]]'' | General [[Ratko Mladić]] | |} == Reference == {{refspisak}} {{Zlatna arena - sporedni glumac}} {{DEFAULTSORT:Isaković, Boris}} [[Kategorija:Rođeni 1966.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Novi Sad]] [[Kategorija:Srbijanski glumci]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] 1kahfqiarh5mrate9khj21i78rvybcc 0 483846 3836788 3809523 2026-04-23T14:24:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836788 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|EF-G}} {{Infokutija gen}} '''Epidermni faktor rasta''' ('''EGF''') jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om sa [[hromosom 4|hromosoma 4]]. Stimulira [[ćelijski rast]] i [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]] vezivanjem za svoj receptor, [[receptor epidermnog faktora rasta|EGFR]]<ref name="pmid12648462">{{cite journal | vauthors = Harris RC, Chung E, Coffey RJ | title = EGF receptor ligands | journal = Experimental Cell Research | volume = 284 | issue = 1 | pages = 2–13 | date = mart 2003 | pmid = 12648462 | doi = 10.1016/S0014-4827(02)00105-2 }}</ref> i ima 53 [[aminokiselina|aminokiselinska ostatka]] i tri unutarmolekulske [[disulfidne veze]].<ref name="pmid2186024">{{cite journal | vauthors = Carpenter G, Cohen S | title = Epidermal growth factor | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 265 | issue = 14 | pages = 7709–12 | date = maj 1990 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)38983-5 | pmid = 2186024 | url = http://www.jbc.org/cgi/reprint/265/14/7709 | doi-access = free | access-date = 28. 10. 2021 | archive-date = 5. 11. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081105100651/http://www.jbc.org/cgi/reprint/265/14/7709 | url-status = dead }}</ref> EGF je prvobitno opisan kao izlučeni [[peptid]] koji se nalazi u submaksilskim [[žlijezda]]ma [[Mus musculus|miševa]] i u ljudskom [[urin]]u. EGF je od tada pronađen u mnogim ljudskim tkivima, uključujući [[submandibulska žlijetda|submandibulsku žlijezdu]] (submaksillska žlijezda),<ref name="Venturi2009" /> i [[parotidna žlijezda|paratidnim žlijezdama]].<ref name=Venturi2009/> U početku, ljudski EGF bio poznat kao '''urogastron'''.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Hollenberg MD, Gregory H | title = Epidermal growth factor-urogastrone: biological activity and receptor binding of derivatives | journal = Molecular Pharmacology | volume = 17 | issue = 3 | pages = 314–20 | date = maj 1980 | pmid = 6248761 | url = http://molpharm.aspetjournals.org/content/17/3/314 }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.207 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 133.994 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P01133#sequences |title=UniProt, P01133 |language=en |access-date=28. 10. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MLLTLIILLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVSKFSFVSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAPQHWSCPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTLAGNGNST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CVGPAPFLIF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SHGNSIFRID</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEGTNYEQLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDAGVSVIMD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FHYNEKRIYW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDLERQLLQR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VFLNGSRQER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VCNIEKNVSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MAINWINEEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IWSNQQEGII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVTDMKGNNS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HILLSALKYP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ANVAVDPVER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FIFWSSEVAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLYRADLDGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVKALLETSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KITAVSLDVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKRLFWIQYN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REGSNSLICS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CDYDGGSVHI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKHPTQHNLF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AMSLFGDRIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YSTWKMKTIW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IANKHTGKDM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRINLHSSFV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLGELKVVHP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LAQPKAEDDT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WEPEQKLCKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKGNCSSTVC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQDLQSHLCM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CAEGYALSRD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RKYCEDVNEC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFWNHGCTLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CKNTPGSYYC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TCPVGFVLLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGKRCHQLVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CPRNVSECSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DCVLTSEGPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CFCPEGSVLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDGKTCSGCS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPDNGGCSQL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CVPLSPVSWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CDCFPGYDLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDEKSCAASG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQPFLLFANS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDIRHMHFDG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TDYGTLLSQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MGMVYALDHD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVENKIYFAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TALKWIERAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MDGSQRERLI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EEGVDVPEGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVDWIGRRFY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WTDRGKSLIG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSDLNGKRSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IITKENISQP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RGIAVHPMAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLFWTDTGIN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRIESSSLQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGRLVIASSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIWPSGITID</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FLTDKLYWCD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKQSVIEMAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDGSKRRRLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNDVGHPFAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVFEDYVWFS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DWAMPSVMRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKRTGKDRVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQGSMLKPSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVVVHPLAKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GADPCLYQNG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GCEHICKKRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTAWCSCREG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMKASDGKTC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LALDGHQLLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGEVDLKNQV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TPLDILSKTR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSEDNITESQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HMLVAEIMVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DQDDCAPVGC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SMYARCISEG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDATCQCLKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FAGDGKLCSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IDECEMGVPV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CPPASSKCIN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEGGYVCRCS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EGYQGDGIHC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDIDECQLGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HSCGENASCT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTEGGYTCMC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGRLSEPGLI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CPDSTPPPHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REDDHHYSVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSDSECPLSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGYCLHDGVC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MYIEALDKYA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CNCVVGYIGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RCQYRDLKWW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELRHAGHGQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKVIVVAVCV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVLVMLLLLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LWGAHYYRTQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLLSKNPKNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YEESSRDVRS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRPADTEDGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSCPQPWFVV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IKEHQDLKNG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQPVAGEDGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AADGSMQPTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WRQEPQLCGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTEQGCWIPV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SSDKGSCPQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MERSFHMPSY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTQTLEGGVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPHSLLSANP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LWQQRALDPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HQMELTQ</td></tr> </table> == Struktura == Kod [[ljudi]], EGF ima 53 [[aminokiseline]] (sekvenca NSDSECPLSHDGYCLHDGVCMYIEALDKYACNCVVGYIGERCQYRDLKWWELR),<ref name="pmid2186024" /> i [[molekularna masa|molekulsku masu]] od oko 6 kDa.<ref name="pmid12648462" /> Sadrži tri [[Disulfidna veza|disulfidna mosta]] (Cys6-Cys20, Cys14-Cys31, Cys33-Cys42).<ref name="pmid2186024" /> == Funkcija == EGF, putem vezivanja za [[receptor epidermnog faktora rasta|njegovih srodnih receptora]], rezultira ćelijskom [[ćelijska proliferacija|proliferacijom]], [[ćelijska diferencijacija|diferencijacijom]] i preživljavanjem.<ref name="Herbst">{{cite journal | vauthors = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 }}</ref> EGF pljuvačke, za koji se čini da se regulira neorganski [[jod]] u ishrani, također ima važnu fiziološku ulogu u održavanju integriteta [[usta|oro]]-[[jednjak|ezofagnog]] i [[želudac|želudačnog]] tkiva. Biološki efekti EGF-a pljuvačke uključuju zacjeljivanje usnih i gastrojednjačkih ulkusa, inhibiciju lučenja želučane kiseline, stimulaciju sinteze [[DNK]], kao i zaštitu [[sluznica]] od unutarlumenskih štetnih faktora kao što su [[hlorovodik|želučana kiselina]], žučne kiseline, [[pepsin]] i [[tripsin]] te fizičkih, kemijskih i bakterijskih agenasa.<ref name=Venturi2009>{{cite journal | vauthors = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–34 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> == Biološki izvori == Faktor epidermnog rasta može se naći u [[urin]]u, [[pljuvačka|pljuvački]], [[mlijeko|mlijeku]], [[suza]]ma i [[krvna plazma|krvnoj plazmi]].<ref name="isbn0-7216-0187-1">{{cite book | first1 = Vinay | last1 = Kumar | first2 = Abul K | last2 = Abbas | first3 = Nelson | last3 = Fausto | first4 = Stanley L | last4 = Robbins | first5 = Ramzi S | last5 = Cotran | name-list-style = vanc | title = Robbins and Cotran pathologic basis of disease | edition = 7th | publisher = Elsevier Saunders | location = St. Louis, Mo | year = 2005 | isbn = 978-0-7216-0187-8 }}</ref> Može se naći poddonjevuličnoj žlijezdi,<ref name="Venturi2009" /><ref name=":1">{{Citation| vauthors = Chao J |title=Chapter 624 - Mouse Kallikrein 9, Epidermal Growth Factor-binding Protein|date=1. 1. 2013 |work=Handbook of Proteolytic Enzymes | edition = Third |pages=2830–2831| veditors = Rawlings ND, Salvesen G |publisher=Academic Press |doi=10.1016/b978-0-12-382219-2.00624-4|isbn=978-0-12-382219-2}}</ref> i [[parotidna žlijezda|parotidnoj žlijezdi]].<ref name="Venturi2009" /><ref name=":1"/> Utvrđeno je da je proizvodnja EGF-a stimulirana [[testosteron]]omom. == Polipeptidni faktori rasta== Polipeptidni faktori rasta uključuju:<ref>{{cite book|title=Biochemistry| vauthors = Satyanarayana U |date=2002|publisher=Books and Allied|isbn=8187134801|edition=2nd|location=Kolkata, India|oclc=71209231}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Broj sekretora ![[Faktor rasta]] !Izvor !Glavna funkcija |- |1 |Epidermnifaktor tasta (EGF) |[[Pjuvačne žlijezde]] | Stimulira rast epidermnih i epitelnih ćelija |- |2 |[[Trombocit]]ni faktor rasta |Trombociti | Stimulira rast [[mezenhim]]skih ćelija, pospešuje zarastanje rana |- |3 |Transformirajući faktor rasta alfa |[[Epitel]]ne ćelije |Sličan EGF-u |- |4 |Transformirajući faktor rasta beta |Trombociti, [[bubrezi]], [[placenta]] | Inhibitorni efekt na kulture tumorskih ćelija |- |5 |[[Eritropoetin]] |Bubrezi | Stimulira razvoj eritropoetskih ćelija |- |6 |Nervni faktor rasta (NGF) |[[Pljuvačne žlijezde]] | Stimulira rast senzornih nerava |- |7 |Insulinoliki faktor rasta growth |[[krvni serum|Serum]] | Stimulira ugradnju sulfata u hrskavicu, na određene ćelije djeluje slično insulinu |- |8 |Faktor tumorske nekroze |[[Monociti]] |Nekroza tumorskih ćelija |- |9 |[[Interleukin]]-1 |Monociti, [[Leukociti]] |Stimulira sintezu interleukina IL-2 |- |10 |Interleukin-2 |Limfociti | Stimulira rast i sazrijevanje [[T-ćelija]] |} == Mehanizam == [[slika:MAPKpathway diagram.svg|thumb|left|Dijagram sa ključnim komponentama [[MAPK/ERK put]]a. "P" predstavlja [[fosfat]]. Obratiti pažnju na EGF na samom vrhu.]] EGF djeluje tako što se vezuje sa visokim [[Afinitet (farmakologija)|afinitetom]] za [[receptor epidermnog faktora rasta]] (EGFR) na [[plazmamembrana|površini ćelije]]. Ovo stimulira dimerizaciju izazvanu [[ligand]]om,<ref name="pmid16107719">{{cite journal | vauthors = Dawson JP, Berger MB, Lin CC, Schlessinger J, Lemmon MA, Ferguson KM | title = Epidermal growth factor receptor dimerization and activation require ligand-induced conformational changes in the dimer interface | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2005-09_25_17/page/7734 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 25 | issue = 17 | pages = 7734–42 | date = septembar 2005 | pmid = 16107719 | pmc = 1190273 | doi = 10.1128/MCB.25.17.7734-7742.2005 }}</ref> pokrećući unutrašnje aktivnosti receptora protein-tirozin kinaze (vidi drugi dijagram). Aktivnost [[tirozin-kinaza]], zauzvrat, pokreće [[transdukcija signala|transdukciju signala]], kaskadu koja rezultira raznim [[biohemija|biohemijskim]] promjenama unutar ćelije – porastom unutarćelijskih nivoa [[kalcij]]a, [[glikoliza|glikolize]], [[sinteza proteina|sinteze proteina]] i povećanjem [[ekspresija gena|ekspresije]] određenih [[gen]]a, uključujući gen za EGFR – što na kraju dovodi do [[replikacija DNK|sinteze DNK]] i [[ćelijska proliferacija|proliferacije ćelija]].<ref name="pmid6144184">{{cite journal | vauthors = Fallon JH, Seroogy KB, Loughlin SE, Morrison RS, Bradshaw RA, Knaver DJ, Cunningham DD | title = Epidermal growth factor immunoreactive material in the central nervous system: location and development | url = https://archive.org/details/sim_science_1984-06-08_224_4653/page/1106 | journal = Science | volume = 224 | issue = 4653 | pages = 1107–9 | date = juni 1984 | pmid = 6144184 | doi = 10.1126/science.6144184 }}</ref> == EGF-porodica/EGF-liki domen == EGF je osnivač [[EGF-liki domen|EGF-porodice proteina]]. Članovi ove porodice proteina imaju vrlo slične strukturne i funkcionalne karakteristike. Osim samog EGF-a, tu su i drugi članovi porodice:<ref name="dreux">{{cite journal | vauthors = Dreux AC, Lamb DJ, Modjtahedi H, Ferns GA | title = The epidermal growth factor receptors and their family of ligands: their putative role in atherogenesis | journal = Atherosclerosis | volume = 186 | issue = 1 | pages = 38–53 | date = maj 2006 | pmid = 16076471 | doi = 10.1016/j.atherosclerosis.2005.06.038 }}</ref> *[[Faktor rasta]] sličan EGF-u koji veže [[heparin]] (HB-EGF) *[[TGF-alfa|Transformirajući faktor rasta-α]] (TGF-α) *[[Amfiregulin]] (AR) *[[Epiregulin]] (EPR) *[[Epigen]] *[[Betacelulin]] (BTC) *[[Neuregulin-1]] (NRG1) *[[Neuregulin|Neuregulin-2]] (NRG2) *[[neuregulin|Neuregulin-3]] (NRG3) *[[neuregulin|Neuregulin-4]] (NRG4). Svi članovi porodice sadrže po jedno ili više ponavljanja [[konzervirana sekvenca|konzervirane]] aminokiselinske sekvence: <big>CX<sub>7</sub>CX<sub>4-5</sub>CX<sub>10-13</sub>CXCX<sub>8</sub>GXRC</big> :'''C''' – [[cistein]], '''G''' – [[glicin]], '''R''' – [[arginin]] i '''X''' – bilo koja [[aminokiselina]].<ref name=dreux/> Ova sekvenca sadrži šest cisteinskih ostataka koji formiraju tri intramolekulske [[disulfidne veze]]. Formiranje disulfidne veze stvara tri strukturne petlje koje su neophodne za vezivanje visokog afiniteta između članova porodice EGF i njihovih površinskih receptora.<ref name="pmid12648462"/> == Interakcije == Pokazalo se da epidermni faktor rasta ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa [[receptor epidermnog faktora rasta|svojim receptorom]].<ref name="pmid12093292">{{cite journal | vauthors = Stortelers C, Souriau C, van Liempt E, van de Poll ML, van Zoelen EJ | title = Role of the N-terminus of epidermal growth factor in ErbB-2/ErbB-3 binding studied by phage display | journal = Biochemistry | volume = 41 | issue = 27 | pages = 8732–41 | date = juli 2002 | pmid = 12093292 | doi = 10.1021/bi025878c }}</ref><ref name="pmid10085134">{{cite journal | vauthors = Wong L, Deb TB, Thompson SA, Wells A, Johnson GR | title = A differential requirement for the COOH-terminal region of the epidermal growth factor (EGF) receptor in amphiregulin and EGF mitogenic signaling | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 13 | pages = 8900–9 | date = mart 1999 | pmid = 10085134 | doi = 10.1074/jbc.274.13.8900 | doi-access = free }}</ref> ==Medicinska upotreba== [[Rekombinantni protein|Rekombinantni]] ljudski epidermni faktor rasta, koji se prodaje pod robnom markom Heberprot-P, koristi se za liječenje [[dijabetesko stopalo|čireva na dijabetičkom stopalu]]. Može se dati injekcijom u mjesto rane,<ref name=Ber2013>{{cite journal | vauthors = Berlanga J, Fernández JI, López E, López PA, del Río A, Valenzuela C, Baldomero J, Muzio V, Raíces M, Silva R, Acevedo BE, Herrera L | title = Heberprot-P: a novel product for treating advanced diabetic foot ulcer | journal = MEDICC Review | volume = 15 | issue = 1 | pages = 11–5 | date = januar 2013 | pmid = 23396236 | doi = 10.1590/s1555-79602013000100004 | doi-access = free }}</ref> ili se može koristiti lokalno.<ref>{{cite journal | vauthors = Yang S, Geng Z, Ma K, Sun X, Fu X | title = Efficacy of Topical Recombinant Human Epidermal Growth Factor for Treatment of Diabetic Foot Ulcer: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = The International Journal of Lower Extremity Wounds | volume = 15 | issue = 2 | pages = 120–5 | date = juni 2016 | pmid = 27151755 | doi = 10.1177/1534734616645444 | s2cid = 43897291 }}</ref> Probni dokazi pokazuju poboljšano zacjeljivanje rana.<ref name=Mar2015>{{cite journal | vauthors = Martí-Carvajal AJ, Gluud C, Nicola S, Simancas-Racines D, Reveiz L, Oliva P, Cedeño-Taborda J | title = Growth factors for treating diabetic foot ulcers | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 10 | issue = 10 | pages = CD008548 | date = oktobar 2015 | pmid = 26509249 | doi = 10.1002/14651858.CD008548.pub2 }}</ref> Sigurnost je slabo proučena.<ref name=Mar2015/> EGF se koristi za modifikaciju sintetskih skela za proizvodnju [[Biološo inže njerstvo|bioinženjerstvenih]] transplantata emulzijskomom [[elektroporacija|elektroporaciom]] ili metodima modifikacije površine.<ref>{{cite journal | vauthors = Haddad T, Noel S, Liberelle B, El Ayoubi R, Ajji A, De Crescenzo G | title = Fabrication and surface modification of poly lactic acid (PLA) scaffolds with epidermal growth factor for neural tissue engineering | journal = Biomatter | volume = 6 | issue = 1 | pages = e1231276 | date = januar 2016 | pmid = 27740881 | pmc = 5098722 | doi = 10.1080/21592535.2016.1231276 }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Tenchurin T, Lyundup A, Demchenko A, Krasheninnikov M, Balyasin M, Klabukov I, Shepelev AD, Mamagulashvili VG, Orehov AS |date=2017|title=Modification of biodegradable fibrous scaffolds with Epidermal Growth Factor by emulsion electrospinning for promotion of epithelial cells proliferation|url=https://zenodo.org/record/1175806|journal=Гены и клетки |language=ru|volume=12|issue=4|pages=47–52|doi=10.23868/201707029}}</ref> === Regeneracija kostiju === EGF ima pojačanu ulogu u osteogenoj diferencijaciji [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] [[zub]]ne pulpe (DPSC) jer je sposoban povećati mineralizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]]. Niska koncentracija EGF-a (10&nbsp;ng/ml) dovoljna je da izazove morfološke i druge [[fenotip]]ske promjene. Ovi podaci sugeriraju da bi DPSC u kombinaciji sa EGF-om mogli biti efikasna terapija zasnovana na matičnim ćelijama za [[koštano tkivo]] i inženjerskoj primjeni u [[parodentologija|parodentologiji]] i oralnoj [[transplantacija|implantologiji]].<ref>{{cite journal | vauthors = Del Angel-Mosqueda C, Gutiérrez-Puente Y, López-Lozano AP, Romero-Zavaleta RE, Mendiola-Jiménez A, Medina-De la Garza CE, Márquez-M M, De la Garza-Ramos MA | title = Epidermal growth factor enhances osteogenic differentiation of dental pulp stem cells in vitro | journal = Head & Face Medicine | volume = 11 | pages = 29 | date = septembar 2015 | pmid = 26334535 | pmc = 4558932 | doi = 10.1186/s13005-015-0086-5 }}</ref> == Historija == EGF je bio drugi [[faktor rasta]] koji je identificiran.<ref>{{cite book | vauthors = JC |chapter=Epidermal growth factors |date=1. 1. 2006|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B0123708796001381|work=Encyclopedia of Respiratory Medicine|pages=129–133| veditors = Laurent GJ, Shapiro SD |place=Oxford|publisher=Academic Press|language=en|doi=10.1016/b0-12-370879-6/00138-1|isbn=978-0-12-370879-3|access-date=30. 11. 2020 }}</ref> Initially, human EGF was known as '''urogastrone'''.<ref name=":0" /> Stanly Cohen je otkrio EGF dok je radio sa [[Rita Levi-Montalcini|Ritom Levi-Montalcini]] na Washington University in St. Louis, tokom eksperimenata istraživanja [[nervni faktor rasta|nervnog faktora rastafaktora rasta]] (NGF). Za ova otkrića Levi-Montalcini i Cohen su 1986. dobili [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]]. == Reference == {{reflist|35em}} == Dopunska literatura== {{refbegin|35em}} * {{cite journal | vauthors = Boonstra J, Rijken P, Humbel B, Cremers F, Verkleij A, van Bergen en Henegouwen P | title = The epidermal growth factor | journal = Cell Biology International | volume = 19 | issue = 5 | pages = 413–30 | date = maj 1995 | pmid = 7640657 | doi = 10.1006/cbir.1995.1086 | s2cid = 20186286 }} * {{cite journal | vauthors = Dvorak B | title = Epidermal growth factor and necrotizing enterocolitis | url = https://archive.org/details/sim_clinics-in-perinatology_2004-03_31_1/page/183 | journal = Clinics in Perinatology | volume = 31 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = mart 2004 | pmid = 15183666 | doi = 10.1016/j.clp.2004.03.015 }} * {{cite journal | vauthors = Howell WM | title = Epidermal growth factor gene polymorphism and development of cutaneous melanoma | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 123 | issue = 4 | pages = xx–xxi | date = oktobar 2004 | pmid = 15373802 | doi = 10.1111/j.0022-202X.2004.23308.x | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Epidermal growth factor, EGF}} * [http://www.zbfarm.com Shaanxi Zhongbang Pharma-Tech Co., Ltd.-Supply of Epidermal Growth Factor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120105851/http://www.zbfarm.com/ |date=20. 1. 2021 }} * EGF at the [http://www.hprd.org/protein/00578 Human Protein Reference Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050503115213/http://www.hprd.org/protein/00578 |date=3. 5. 2005 }}. * {{MeshName|Epidermal+growth+factor}} * [http://www.ebi.ac.uk/biomodels-main/static-pages.do?page=ModelMonth%252FAugust2006%2FBIOMD0000000048_MM EGF model in BioModels database] {{PDB Gallery|geneid=1950}} {{Signalni proteini}} {{Gastrointestinalni hormoni}} {{Modulatori receptora faktora rasta}} [[Kategorija:Faktori rasta]] [[Kategorija:Morfogeni]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 4]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] tqivpnw9g4acd9mkztkaqgkvf7dxmys 0 490510 3836873 3547761 2026-04-24T04:57:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836873 wikitext text/x-wiki '''Franjo Smiljanić''' ([[Delnic]]), 1. siječnja 1951. – 28. srpnja 2012.) bio je historičar.<ref>{{Cite web|url=https://povijest.unizd.hr/nastavnici/bivsi-nastavnici/izv-prof-dr-sc-franjo-smiljanic|title=Izv. prof. dr. sc. Franjo Smiljanić|website=povijest.unizd.hr|access-date=21. 4. 2022}}</ref> == Biografija == Bio je historičar i sveučilišni [[profesor]] historije u [[Zadar|Zadru]]. Diplomirao je 1976. godine studijsku grupu [[arheologija]] – historija, po završetku studija i ostao je raditi na Filozofskom fakultetu u [[Zadar|Zadru]] do samog kraja svojeg radnog vijeka. Doktorat iz historijskih znanosti stekao je 1990. godine. Za znanstveno-nastavno zvanje izvanrednog profesora izabran je u februaru 2011. godine. Istraživački svoj interes usmjerio je na proučavanje teritorijalno-administrativnog uređenja srednjovjekovne hrvatske države od 10 do 15. stoljeća. Pripada redu hrvatskih historičara koji prate dostignuća svjetske historiografije.<ref>{{Cite web|url=https://www.bib.irb.hr/pregled/profil/10689|title=Pregled po CROSBI profilu: Franjo Smiljanić (CROSBI Profil: 10689, MBZ: 43812) - CROSBI|website=www.bib.irb.hr|language=hr|access-date=21. 4. 2022}}</ref> Pažnju je usmjeravao na svjetsku historiografiju, a zanimao se i za antropologiju, sociologiju i arheologiju. Autor je više znanstvenih studija, ''Teritorij i granice Kninske županije u srednjem vijeku'' iz 1988. godine, ''Nastanak i razvoj srednjovjekovnoga Knina'' iz 1984. godine, ''Teritorij i  granice Sidraške županije u  srednjem vijeku'' itd.<ref>{{Cite web|url=https://www.zadarskilist.hr/clanci/30072012/in-memoriam-franjo-smiljanic-hari-1951---2012|title=In memoriam Franjo Smiljanić Hari (1951. - 2012.)|date=30. 7. 2012|website=Zadarski list|language=hr|access-date=21. 4. 2022|archive-date=3. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203234238/https://www.zadarskilist.hr/clanci/30072012/in-memoriam-franjo-smiljanic-hari-1951---2012|url-status=dead}}</ref> Radio je kao predavač nastave iz kolegija ''Hrvatska historija u ranom novom vijeku'' i ''historija jugoistočne Europe u srednjem vijeku''. Predavao je na poslijediplomskim, odnosno doktorskim studijima i bio mentor nekoliko doktorskih radnji.<ref>{{Cite web|url=https://hrcak.srce.hr/pretraga?type=napredna&field%5B%5D=article_keywords&term%5B%5D=%22Franjo+Smiljani%C4%87%22|title=Rezultati pretrage|website=hrcak.srce.hr|access-date=21. 4. 2022}}{{Mrtav link}}</ref> == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Smiljanić, Franjo}} [[Kategorija:Hrvatski historičari]] [[Kategorija:Biografije, Delnice]] [[Kategorija:Rođeni 1951.]] [[Kategorija:Umrli 2012.]] 6xhqb3zdwxja18sail5f92dfvx9qauf 0 490665 3836902 3684621 2026-04-24T06:48:18Z Panasko 146730 [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836902 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Faina Ranjevska | jezik = [[Ruski jezik|ruski]] | opis_slike = | puno_ime = Faina Georgijevna Ranjevska | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1896|08|27}} | mjesto_rođenja = [[Taganrog]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1984|06|19|1896|08|27}} | mjesto_smrti = [[Moskva]], [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|RSFSR]], [[Sovjetski Savez|SSSR]] | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | slika = Фаина Раневская в Баку.jpg | obrazovanje = | nacionalnost = [[Rusi|Ruskinja]] | period = | žanr = | poznata_djela = | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | veb-sajt = }} '''Faina Georgijevna Ranjevska''', rođena kao ''Fani Girševna Feljdman'' ({{Jez-ru|Faina Georgievna Ranevskaя, rođ. Fanni Girševna Felьdman|kurziv=da}}; [[Taganrog]], 27. august 1896 - [[Moskva]], 19. juli 1984.), bila je [[Rusija|ruska]] i [[Sovjetski Savez|sovjetska]] [[Pozorište|pozorišna]] i [[film]]ska [[Glumac|glumica]]. Današnji novinari je često nazivaju jednom od najvećih ruskih glumica 20. vijeka i „kraljicom drugog plana”.<ref>{{Cite book|last=Geĭzer|first=Matveĭ.|url=https://www.worldcat.org/oclc/499488621|title=Faina Ranevskai︠a︡|last2=Гейзер|first2=Матвей.|date=2010|publisher=Molodai︠a︡ gvardii︠a︡|isbn=978-5-235-03290-3|location=Moskva|oclc=499488621}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://interviewmg.ru/2417/|title=Фаина Раневская: Жизнь без взаимности {{!}} Журнал «Интервью: Люди и события»|language=ru|access-date=27. 4. 2022|archive-date=22. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522171805/https://interviewmg.ru/2417/|url-status=dead}}</ref> == Biografija == Faina Feljdman rođena je 27. augusta 1896. u Taganrogu u dobrostojećoj [[Jevreji|jevrejskoj]] porodici. Osim Faine, u porodici su bila još tri sina (Lazar, Rudolf i Jakov) i ćerka Bela. Školovala se u Mariinskoj ženskoj gimnaziji Taganrogu. Stekla je obrazovanje, u to vrijeme uobičajeno za djevojku iz bogate porodice. Učila je [[Muzika|muziku]], pjevanje i strane jezike. Sa 14 godina je počela da pohađa školu glume, koju je završila 1914. Preselila u Moskvu 1915. Tamo se upoznaje sa [[Marina Cvetajeva|Marinom Cvetajevom]], [[Osip Mandeljštam|Osipom Mandeljštamom]] i [[Vladimir Majakovski|Vladimirom Majakovskim]]. Roditelji i braća glumice su nakon revolucije napustili [[Rusija|Rusiju]] i nastanili se u [[Prag]]u. Na početku karijere je igrala u mnogim provincijskim pozorištima, na [[Krim]]u, u [[Rostov na Donu|Rostovu na Donu]], [[Baku]]u, [[Arhangeljsk|Arhangelsku]], [[Smolensk]]u, a od 30-ih godina 20. vijeka i u više moskovkskih pozorišta. Skoro četvrt vijeka igrala je u pozorištu Mossoveta, gdje je odigrala dvije svoje najpoznatije uloge, Miss Savage i Lucy Cooper. Rad u pozorištu Mossoveta je bio obilježen stalnim sukobom glumice i glavnog reditelja Jurija Zavadskog. Sukob je izbijao oko stvaralačkih metoda, za koje su se zalagali glumica i režiser, a koje su se često razilazile. Glumica se zalagala za glumu, blisku  Brehtovom shvatanju pozorišta. Na filmu je debitovala 1934. u filmu Mihaila Roma "Dunda" ({{Jez-ru|Pыška}}). Početkom [[Drugi svjetski rat|Drugog svetskog rata]] angažovana je u studiju Mosfiljma i Uzbekfilma. Igrala je mnogo češće u pozorištu nego na filmu. Na filmu je igrala različite uloge: nervoznu Ljalju u komediji  „Potkidыš” ''(1939),''  domaćicu u mjuziklu-komediji "Vesna" ''(1947),''  i zlu maćehu u klasičnoj bajci "Pepeljuga" ({{Jez-ru|Zoluška}})(1947). Svoj glas je pozajmila ulozi Freken Bok za crtani film "Karlson vernulsя "(1970). Maštala je o ulozi u filmu Sergeja Ejzenštajna i 1944. Joj je dodeljena uloga Jefrosine Stavricke u filmu "Ivan Grozni", ali je ulogu ipak dobila Serafima Birman.<ref>{{Cite web|url=http://russia.tv/video/show/brand_id/3962/episode_id/89955/video_id/89955/|title=Мой серебряный шар / Фаина Раневская / Видео / Russia.tv|date=8. 11. 2018|website=web.archive.org|access-date=27. 4. 2022|archive-date=8. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108184715/http://russia.tv/video/show/brand_id/3962/episode_id/89955/video_id/89955/|url-status=bot: unknown}}</ref> Bila je član Saveza filmskih umjetnika [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]]. Glumica je teatralno osmišljavala i sopstveni svakodnevni život, pretvarajući ga povremeno u svojevrstan tragikomični spektakl. U tome upravo leži tajna njene popularnosti, koja je postala nezavisna od njenog scenskog života. Svojevrstan stil izražavanja i ponašanja se odrazio u velikom folkloru, gdje sve epizode nisu sasvim tačne. Mnoge njene izjave, kao i one koje su joj pripisane, su postale krilatice, čemu su doprinijele njena oštrina, originalnost, odsustvo samocenzure, sloboda razmišljanje (žargonska leksika npr). Istančan osjećaj za stil  joj je dozvoljavao da nastupa u parodiji, i to ne samo scenskoj. Glumica je voljela da čita [[Aleksandar Puškin|Aleksandra Puškina]].<ref>{{Cite book|last=Shcheglov|first=Dmitriĭ.|url=https://www.worldcat.org/oclc/652170989|title=Faina Ranevskai︠a︡. Sudʹba-shli︠u︡kha|date=2003|publisher=AST|isbn=9785170144433|location=Moskva|oclc=652170989}}</ref> [[Datoteka:Эпизодическая_роль_тапёрши_в_картине_«Александр_Пархоменко»,_1942_год.jpg|mini|361x361piksel|Faina Ranjevska u filmu "Aleksandr Parhomenko" 1942.]] Za 60 godina rada glumica je ostvarila desetine pozorišnih uloga i oko trideset filmskih uloga. Teško je podnijela smrt prijatelja, glumca Solomona Mihoelsa. Jedino biće, koje je ublažavalo njenu samoću je bio pas Maljčik, koga je spasla sa ulice. Umrla je 19. jula 1984. u Moskvi, u 88 godini života od [[infarkt]]a i [[Upala pluća|upale pluća]]. Sahranjena je na Novom Donskom groblju u Moskvi, na koje je sahranjena i njena sestra Bela. Na njen grob je postavljena figura njenog psa, Maljčika. == Nagrade i priznanja == * Zaslužna umjetnica RSFSR (1937) * Narodna umjetnica RSFSR (1947) * Narodna umjetnica SSSR (1961) * Staljinova nagrada drugog stepena (1949) * Staljinova nagrada drugog stepena (1951) * Staljinova nagrada trećeg stepena (1951) * Orden Lenjina (1976) * Medalja 800 godina Moskve (1976) == Sjećanja == * Na kući u kojoj je živjela u [[Moskva|Moskvi]] je 1987. otkrivena memorijalna ploča.<ref>Peskov 2009, str. 336.</ref> * U [[Tjumenj]]u je otvoren restoran ''Čaйnaя u Ranevskoй'' ukrašen njenim citatima, a nazivi jela su preuzeti iz filmova, u kojima je glumica igrala. * [[Google]] je 27. augusta 2011, u čast 115 godina od rođenja glumice, postavio logotip sa njenim likom. * Enciklopedija ''Who is who'' je 1992. uvrstila u deset najznačajnijih glumica 20. vijeka.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/27/08/2012/5703fbf69a7947ac81a6b219|title=Фаина Раневская: золотые цитаты неподражаемой актрисы|website=РБК|language=ru|access-date=27. 4. 2022}}</ref> * U maju 2008. je u [[Taganrog]]u osnovan Međunarodni pozorišni festival koji nosi njeno ime. == Literatura == * Peskov, O. V (2009). ''Memorialьnыe doski Moskvы''. Moskovskie učebniki. str. 336. * Matveĭ, Geĭzer; Matveй, Geйzer (2010). * ''Šahov G. A.'' Faina Ranevskaя. M.: VBPK, 1985. * ''Skorohodov G.'' Razgovorы s Ranevskoй. — M.: Astrelь: AST, 1999. * ''D. A. Щeglov.'' «Sudьba — šlюha» — M.: Astrelь: AST, 2008. * ''Izabella Allen-Felьdman.'' Moя sestra Faina Ranevskaя, Moskva, 2014. == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Ranjevska, Faina}} [[Kategorija:Biografije, Taganrog]] [[Kategorija:Biografije, Moskva]] [[Kategorija:Rođeni 1896.]] [[Kategorija:Umrli 1984.]] [[Kategorija:Jevreji u Rusiji]] [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] knoh6opciuo0exe4est6ifqfywj6rqg 0 490853 3836918 3412735 2026-04-24T06:59:44Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836918 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nebesko tijelo | ime =Galateja | slika =[[Datoteka:Galatea moon.jpg|200px]] | boja = #000FF | Otkrio =Stephen P. Synnott <ref> Planet Neptune Data http://www.princeton.edu/~willman/planetary_systems/Sol/Neptune/</ref> i Vojadžerov tim za obradu fotografija | Datum otkrića =juli 1989. | mp_naziv = | drugi_nazivi =Neptun VI | mp_kategorija = | pridjevi = | Osobine putanje ref = | Epoha = | Afel = | Perihel = | Periapsis = | Apoapsis = | Srednji poluprečnik putanje =61.952,57 km | Ekscentricitet putanje =~ 0.00022 ± 0.00008 | Orbitalni period =0.42874431 ± 0.00000001 d | Sinodni period = | Prosječna orbitalna brzina = | Srednja anomalija = | Inklinacija = 0.052 ± 0.011° (prema Neptunovom ekvatoru) | Ugaona udaljenost = | Dužina ulaznog čvora = | Dužina periapsisa = | Vrijeme periapsisa = | Argument perihela = | Poluamplituda = | Prirodni satelit =[[Neptun]]a | Broj satelita = | Dimenzije = | Poluprečnik = 87.4 ± 4.9 km | Ekvatorijalni poluprečnik = | Polarni poluprečnik = | Elipticitet = | Obim = | Površina = km<sup>2</sup> | Zapremina = ~2.800.000 km<sup>3</sup> | Masa = 2.12 ± 0.08 ×10<sup>18</sup> kg (procjena na osnovu gustoće) | Prosječna gustoća = ~0.75 g/cm<sup>3</sup> (procjena) | Gravitacija na površini = ~0.018 m/s<sup>2</sup> | Brzina oslobađanja = ~0.056 km/s | Period rotacije = sinhrona | Siderički period rotacije = | Brzina rotacije = | Osni nagib = | Rektascenzija sjevernog pola= | Ekliptična geografska širina= | Ekliptična geografska dužina= | Deklinacija = | Albedo = 0.08 <ref>Karkoschka, Erich (2003). "Sizes, shapes, and albedos of the inner satellites of Neptune". Icarus. 162 (2): 400–407. Bibcode:2003Icar..162..400K. doi:10.1016/S0019-1035(03)00002-2.</ref> | Temp na površini = ~51 K | Spektralna klasa = | Prividna magnituda = 21.9 <ref>"Planetary Satellite Physical Parameters". JPL (Solar System Dynamics). 2008-10-24. Retrieved 2008-12-13.</ref> | Apsolutna magnituda = | Ugaoni prečnik = | Pritisak = | Skalarna visina = | Atmosferski sastav = }} '''Galatea''' {{IPAc-en|ɡ|æ|l|ə|ˈ|t|iː|ə}}, također poznata kao '''Neptun&nbsp;VI''', je četvrti najbliži unutrašnji satelit [[Neptun|Neptuna]] . Ime je dobio po Galateji, jednoj od pedeset Nereida iz [[Grčka mitologija|grčke legende]], u koju je [[Kiklop]] Polifem bio uzalud zaljubljen. == Otkriće == [[Datoteka:Galatea_feat.jpg|lijevo|mini|250x250piksel| '''Galateja''' unutar slabog prstenastog luka u blizini [[Neptun|Neptuna]]]] Galateja je otkrivena krajem jula 1989. na slikama koje je napravila [[Svemirska sonda|sonda]] ''[[Voyager 2]]'' . Dobila je privremenu oznaku '''S/1989&nbsp;N&nbsp;4''' <ref>Marsden, Brian G. (August 2, 1989). "Satellites of Neptune". IAU Circular. 4824. Retrieved 2011-10-26.</ref>. Otkriće je objavljeno (IAUC 4824) 2. augusta 1989. i spominje "10 kadrova snimljenih tokom 5 dana", što implicira da je datum otkrića bio negdje prije 28. jula. Ime je dato 16. septembra 1991 <ref>Marsden, Brian G. (September 16, 1991). "Satellites of Saturn and Neptune". IAU Circular. 5347. Retrieved 2011-10-26.</ref>. == Fizičke osobine == Galateja je nepravilnog oblika i ne pokazuje znakove bilo kakve geološke modifikacije. Vjerovatno se radi o hrpi ruševina ponovo nakupljenoj od fragmenata originalnih Neptunovih satelita, koji su razbijeni perturbacijama [[Triton (mjesec)|Tritona]] ubrzo nakon što je taj mjesec uhvaćen u vrlo ekscentričnu početnu orbitu <ref>Banfield, Don; Murray, Norm (October 1992). "A dynamical history of the inner Neptunian satellites". Icarus. 99 (2): 390–401. </ref>. == Orbita == Galatejina orbita leži ispod prečnika Neptunove sinhrone orbite, tako da se polako vrti prema unutra zbog plimnog usporavanja i može na kraju uticati na planetu ili se raspasti u novi sistem planetarnih prstenova nakon što prođe svoju [[Rocheova granica|Rocheovu granicu]] zbog plimnih rastezanja. Čini se da je Galatea mjesec pastir za Adamsov prsten koji je udaljen 1.000 kilometara izvan svoje orbite. Rezonancije sa Galatejom u odnosu 42:43 se također smatraju najvjerovatnijim mehanizmom za ograničavanje jedinstvenih lukova prstena koji postoje u ovom prstenu. Galatejina masa je procijenjena na osnovu radijalnih perturbacija koje izaziva na prstenu <ref>Porco, C.C. (1991). "An Explanation for Neptune's Ring Arcs". Science. 253 (5023): 995–1001. Bibcode:1991Sci...253..995P. doi:10.1126/science.253.5023.995. PMID 17775342. S2CID 742763.</ref>. == Bilješke == Budući da je Galatea nepravilnog oblika, stvarna površinska gravitacija i brzina bijega značajno će varirati između različitih pozicija na površini. == Izvori == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20021203185919/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Nep_Galatea Galatea Profil] od [http://solarsystem.nasa.gov NASA-inog istraživanja solarnog sistema] * [http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/nepsatdata.html Neptunovi poznati sateliti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628211148/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/nepsatdata.html |date=28. 6. 2011 }} (autor Scott S. Sheppard ) [[Kategorija:Astronomski objekti otkriveni 1989.]] [[Kategorija:Neptun]] [[Kategorija:Prirodni sateliti]] {{Neptunovi prirodni sateliti}} 1qs8fajgl05zmguwbgoe7qgy8d8rgcx 0 490883 3836798 3643556 2026-04-23T15:50:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836798 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Lewis_and_Clark_Expedition_map.svg|desno|mini|375x375piksel| Ruta ekspedicije na karti sa modernim granicama]] '''Ekspedicija Lewisa i Clarka''' od 31. augusta 1803. do 25. septembra 1806. godine, poznata i kao ''Ekspedicija Korpusa za otkrića'' ({{jez-en|Corps of Discovery}}), bila je ekspedicija Sjedinjenih Država koja je prešla preko novostečenog zapadnog dijela zemlje nakon kupovine Louisiane. Korpus za otkrića je bila odabrana grupa dobrovoljaca [[Kopnena vojska Sjedinjenih Američkih Država|američke vojske]] i civila pod komandom kapetana Meriwether Lewisa i njegovog bliskog prijatelja potporučnika Williama Clarka. Ekspedicija je krenula na zapad i prešla kontinentalnu oblast Amerike prije nego što je stigla do obale Pacifika Predsjednik [[Thomas Jefferson]] naručio je ekspediciju ubrzo nakon kupovine Louisiane 1803. da istraži i mapira novostečenu teritoriju, da pronađe praktičan put preko zapadne polovine kontinenta i uspostavi američko prisustvo na ovoj teritoriji prije nego što su evropske sile pokušale položiti prava na teritorije u regionu. Sekundarni ciljevi kampanje bili su naučni i ekonomski: proučavanje biljaka, životinjskog svijeta i geografije ovog područja, te uspostavljanje trgovine s lokalnim [[Domorodački narodi Amerike|indijanskim]] plemenima. Ekspedicija se vratila u St. Louis kako bi Jeffersona izvijestila o svojim nalazima, s mapama i skicama <ref>Woodger, Toropov, 2009 str. 150</ref><ref>Ambrose, 1996, Pogl. VI</ref>. == Pregled == Jedan od ciljeva [[Thomas Jefferson|Thomasa Jeffersona]] bio je pronaći "najdirektniju i najpraktičniju komunikaciju vodom preko ovog kontinenta, za potrebe trgovine". Također je pridavao posebnu važnost proglašenju suvereniteta SAD-a nad zemljom koju su nastanjivala mnoga različita indijanska plemena duž rijeke [[Missouri (rijeka)|Missouri]], i sticanju tačnog uvida u resurse u nedavno završenoj kupovini Louisiane. Ekspedicija je dala značajan doprinos nauci, mada naučno istraživanje nije bilo glavni cilj misije. Tokom XIX vijeka, reference na Lewisa i Clarka "jedva su se pojavljivale" u istorijskim knjigama, čak i tokom Stogodišnjice Sjedinjenih Država 1876. godine, a ekspedicija je uglavnom zaboravljena. Lewis i Clark su počeli da privlače pažnju početkom XX vijeka. Izložba "Louisiana Purchase Expedition" 1904. u St. Louisu jednako kao i ona iz 1905. "Lewis and Clark Centennial Exposition" u [[Portland|Portlandu, Oregon,]] predstavili su ih kao američke pionire. Međutim, priča je ostala relativno pojednostavljena do sredine vijeka kao proslava američkih osvajanja i ličnih avantura, ali je nedavno ekspedicija detaljnije istražena. Godine 2004. Gary E. Moulton je sastavio kompletan i pouzdan skup časopisa ekspedicije. Tokom 2000-ih, dvjestogodišnjica ekspedicije dodatno je podigla interesovanje javnosti za Lewisa i Clarka. Od 1984. nijedna američka istraživačka ekspedicija nije bila poznatija, a niti jedan američki vođa ekspedicija nije prepoznatljiviji po imenu od navedenog dvojca. == Tok ekspedicije == === Pripreme === [[Datoteka:Lewis and Clark.jpg|thumb|280px|Lewis i Clark]] Godinama je Thomas Jefferson čitao izvještaje o poduhvatima raznih istraživača na zapadnoj granici, te je stoga dugo bio zainteresiran za daljnje istraživanje ove, uglavnom nepoznate, regije kontinenta. 1780-ih, dok je bio ambasador u Francuskoj, Jefferson se sreo s Johnom Ledyardom u Parizu i razgovarali su o mogućem putovanju na sjeverozapad Pacifika. Jefferson je također pročitao knjigu A Voyage to the Pacific Ocean (London, 1784) kapetana [[James Cook|Jamesa Cooka]], izvještaj o Cookovom trećem putovanju i Le Page du Pratzovu Povijest Louisiane (London, 1763), što je sve uvelike uticalo na njegovu odluku da pošalje ekspediciju. Poput kapetana Cooka, želio je otkriti praktičan put kroz sjeverozapad do obale Pacifika. Alexander Mackenzie je već zacrtao rutu u svojoj potrazi za Pacifikom, slijedeći kanadsku rijeku Mackenzie do Arktičkog okeana 1789. Mackenzie i njegova grupa bili su prvi koji su prešli Ameriku sjeverno od Meksika, dosegnuvši obalu Pacifika u Britanskoj Kolumbiji 1793.–a. desetak godina prije Lewisa i Clarka. Mackenziejevi izvještaji u Voyages from Montreal (1801.) obavijestili su Jeffersona o britanskoj namjeri da uspostavi kontrolu nad unosnom trgovinom krznom na rijeci Columbia i uvjerili ga u važnost osiguranja teritorija što je prije moguće <ref>DeVoto, 1997 str. xxix</ref><ref>Schwantes, 1996 str. 54–55</ref>. U [[Philadelphia|Philadelphiji]], Israel Whelan, dobavljač javnih zaliha, kupio je zalihe za ekspediciju nakon popisa koji je dao Lewis. Među kupljenim artiklima nalazilo se193 funte (oko 95&nbsp;kg) prenosne supe, 130 smotaka duhana, 30 litara jakog vina, širok asortiman indijskih darova, medicinskih i hirurških potrepština, mreže protiv komaraca i vrećice od uljane kože <ref>Cutright 1969, str. 27.</ref>. Dvije godine nakon preuzimanja mandata predsjednika, Jefferson je zatražio od Kongresa da finansira ekspediciju kroz teritoriju Louisiane do Tihog okeana. Nije pokušao sakriti ekspediciju Lewisa i Clarka od španskih, francuskih i britanskih dužnosnika, već je navodio različite razloge za taj poduhvat. Iskoristio je tajnu poruku da zatraži finansiranje zbog loših odnosa s opozicionom federalističkom strankom u Kongresu. Kongres je naknadno odobrio 2.324 dolara za zalihe i hranu, čija je upotreba data na slobodu Lewisu <ref>Jackson, 1993, str. 136–137</ref>. Godine 1803. Jefferson je osnovao Korpus za otkrića i imenovao vojnog kapetana Meriveter Lewisa za njegovog vođu, koji je zatim pozvao Viljema Clarka da zajedno s njim vodi ekspediciju. Lewis je demonstrirao izvanredne vještine i potencijal kao graničar, a Jefferson je uložio napore da ga pripremi za dugo putovanje koje je bilo pred njima dok je ekspedicija dobijala odobrenje i finansiranje <ref>[https://www.monticello.org/thomas-jefferson/louisiana-lewis-clark/ "Lewis and Clark Expedition"]. Archived from the original on December 8, 2015. Retrieved November 30, 2015.</ref>. Jefferson je objasnio svoj izbor Lewisa: :"Nemoguće je bilo pronaći lik koji bi uz kompletnu nauku iz botanike, prirodne istorije, mineralogije i astronomije spojio čvrstinu konstitucije i karaktera, razboritost, navike prilagođene šumi i poznavanje indijanskih manira i karaktera, neophodnih za taj poduhvat. Sve posljednje kvalifikacije Kapetan Lewis ima" <ref>[https://founders.archives.gov/documents/Jefferson/01-39-02-0499 "Founders Online: From Thomas Jefferson to Benjamin Smith Barton, 27 February 1803"]. founders.archives.gov. Archived from the original on April 12, 2019. Retrieved April 12, 2019.</ref>. Godine 1803. Jefferson je poslao Lewisa u Filadelfiju da uči o lijekovima od Benjamina Rusha, liječnika i humanitarca. Također je organizovao da Lewis bude dalje edukovan od Andrewa Ellicott-a, [[Astronomija|astronoma]] koji ga je uputio u korišteje [[sekstant]]a i drugih navigacionih instrumenata. Od Benjamina Smitha Bartona, Lewis je naučio kako da opiše i sačuva biljne i životinjske uzorke, od Roberta Pattersona usavršavanja u računanju geografske širine i dužine, dok je Caspar Wistar pokrivao [[Fosili|fosile]] i potragu za mogućim živim ostacima <ref>Duncan, Dayton; Burns, Ken (1997). Lewis & Clark: The Journey of the Corps of Discovery. New York: Alfred A. Knopf, Inc. str. 9–10. ISBN 9780679454502.</ref><ref>Ambrose, Stephen (1996). Undaunted Courage: Meriwether Lewis, Thomas Jefferson, and the Opening of the American West. New York: Simon & Schuster. str. 81, 87–91. ISBN 9780684826974.</ref>. Lewis, međutim, nije bio neznalica o nauci i pokazao je izrazitu sposobnost učenja, posebno sa Jeffersonom kao njegovim učiteljem. U Monticellu, Jefferson je posjedovao ogromnu biblioteku na temu geografije sjevernoameričkog kontinenta, a Lewis joj je imao puni pristup. Provodio je vrijeme konsultujući karte i knjige i savjetujući se s Jeffersonom. Brodica korištena za prvu godinu putovanja izgrađena je u blizini [[Pittsburgh]]a, [[Pennsylvania]], u ljeto 1803. prema Lewisovim specifikacijama. Čamac je završen 31. avgusta i odmah natovaren opremom i namirnicama. Dok je bio u Pittsburghu, Lewis je kupio [[Njufaundlensdki pas|psa iz Newfoundlanda]], Seamana, da ih prati. Njufaundlendi su radni psi i dobri plivači; koji se obično nalaze na ribarskim brodovima, mogu pomoći u spašavanju iz vode. Seaman se pokazao kao vrijedan član ekspedicije, pomažući u lovu i zaštiti od medvjeda i drugih divljih životinja. Bio je jedina životinja koja je završila cijelo putovanje. [[Datoteka:Camp Dubois reconstruction 034.jpg|thumb|Kamp Dubois rekonstrukcija, gdje su članovi ekspedicije proveli zimu 1803-1804 čekajući prijenos kupovine Louisiane na Sjedinjene Države.]] Lewis i njegova posada su isplovili tog popodneva, putujući niz rijeku Ohajo kako bi se sastali sa Clarkom u blizini Louisvillea, Kentucky u oktobru 1803. na vodopadima Ohaja <ref>Ambrose, 1996 str. 13</ref>. Njihovi ciljevi su bili istražiti ogromnu teritoriju stečenu kupovinom Louisiane i uspostaviti trgovinu i suverenitet SAD-a nad Indijancima duž rijeke Missouri. Jefferson je također želio uspostaviti američko pravo na "otkriće" na pacifičkom sjeverozapadu i teritoriju Oregona tako što je dokumentirao američko prisustvo tamo prije nego što su evropske nacije mogle preuzeti tu zemlju <ref>Kleber, 2001 str. 509–10</ref><ref>Fritz, 2004 str. 1–5</ref>. Prema nekim historičarima, Jefferson je shvatio da bi imao bolje pravo na vlasništvo nad pacifičkim sjeverozapadom ako bi tim prikupio naučne podatke o životinjama i biljkama tog područja <ref>Miller, 2006 str. 99–100, 111</ref><ref>Bennett, 2002 str. 4</ref>. Međutim, njegovi glavni ciljevi bili su usredsređeni na pronalaženje vodenog puta do obale Pacifika i trgovinu. Njegovo uputstvo ekspediciji je glasilo: :Cilj vaše misije je istražiti rijeku Missouri i njen glavni tok, kao što je po svom toku i komunikaciji s vodama Tihog oceana, bilo da Kolumbija, Oregon, Kolorado ili bilo koja druga rijeka može ponuditi najdirektniju i praktičnu komunikaciju vodom širom ovog kontinenta u svrhu trgovine <ref>Ambrose, 1996 str. 94</ref>. Kovnica novca SAD-a pripremila je posebne srebrne medalje sa Jeffersonovim portretom i ispisanom porukom prijateljstva i mira, pod nazivom Indian Peace Medals. Vojnici su ih trebali podijeliti plemenima koja su sreli. Ekspedicija je također pripremila napredno oružje da pokaže svoju vojnu vatrenu moć. Među njima je bila i vazdušna puška Girandoni kalibra .46 austrijske proizvodnje, puška koja se ponavlja sa cjevastim spremnikom od 20 metaka koji su bili dovoljno snažni da ubiju jelena <ref>Saindon, 2003 str. 551–52</ref>. Ekspedicija je opremljena i sa vatrenim oružjem od kremena, [[nož]]evima, kovačkim potrepštinama i kartografskom opremom. Nosili su i zastave, pakete poklona, ​​lijekove i druge predmete koji su im bili potrebni za putovanje <ref>Miller, 2006 str. 106</ref>. Ruta Lewisove i Clarkove ekspedicije odvela ih je uz rijeku Missouri do njenog izvorišta, zatim do Tihog okeana preko rijeke Kolumbije, a možda je na nju utjecalo navodno transkontinentalno putovanje Moncacht-Apé istim putem oko jednog stoljeća ranije. Jefferson je u svojoj biblioteci imao primjerak Le Pageove knjige u kojoj je detaljno opisan Moncacht-Apéov itinerar, a Lewis je nosio primjerak sa sobom tokom ekspedicije. Le Pageov opis rute Moncacht-Apéa preko kontinenta zanemaruje da pomene potrebu za prelaskom [[Stjenovite planine|Stjenovitih planina]], a to bi mogao biti izvor Lewisovog i Clarkovog pogrešnog vjerovanja da bi lako mogli nositi čamce od potoka Misurija do Kolumbije koja teče prema zapadu <ref>Lavender, 2001 str. 30–31</ref>. == Putovanje == === Polazak === [[Datoteka:Lewis and clark-expedition.jpg|thumb|300px|se susreće s [[Chinook (pleme)|Chinooksima]] na rijeci Columbia, oktobar 1805. (Charles Marion Russell, oko 1905.)]] Ekspedicija je krenula iz Kampa Dubois (Camp Wood) u 16 sati 14. maja 1804. Pod Clarkovom komandom, otputovali su uz rijeku Missouri u svojim brodicama i dvije piroge u St. Charles, Missouri, gdje im se Lewis pridružio šest dana kasnije . Ekspedicija je krenula sljedećeg popodneva, 21. maja <ref>Ambrose, 1996 str. 137-139</ref>. Iako se izvještaji razlikuju, vjeruje se da je Korpus imao čak 45 članova, uključujući oficire, vojno osoblje, civilne dobrovoljce i Clarkovog afroameričkog roba Jorka <ref>"May 14, 1804 | Discovering Lewis & Clark ®". www.lewis-clark.org. May 14, 1804. Archived from the original on March 20, 2020. Retrieved March 20, 2020.</ref>. Od St. Charlesa, ekspedicija je pratila [[Missouri]] kroz ono što su sada teritorije [[Kansas City]]ja, Missourija, i Omahe, Nebraske. 20. augusta 1804. narednik Charles Floyd je umro, očigledno od akutne upale slijepog crijeva. Bio je među prvima koji su se prijavili u Korpus za otkrića i bio je jedini član koji je stradao tokom ekspedicije. Sahranjen je na strmini pored rijeke, sada nazvanoj po njemu, u današnjem Sioux Cityju, Iowa. Njegovo grobno mjesto obilježeno je kedrovim stupom na kojem je bilo ispisano njegovo ime i dan smrti. 2&nbsp;km uz rijeku, ekspedicija je kampirala na maloj rijeci koju su nazvali Floyd's River <ref>Allen, Lewis & Clark, Vol. 1, 1916 str. 26–27</ref>. Tokom posljednje sedmice avgusta, Lewis i Clark su stigli do ruba Velike ravnice, mjesta koje obiluje losovima, jelenima, bizonima i dabrovima. Ekspedicija Lewisa i Clarka uspostavila je odnose sa dva tuceta indijanskih plemena, bez čije pomoći bi ekspedicija rizikovala da umre od gladi tokom oštrih zima ili bi se beznadežno izgubila u ogromnim oblasima Stjenovitih planina <ref>Fritz, 2004 str. 13</ref>. [[Domorodački narodi Amerike]], uključujući i naciju [[Lakota (pleme)|Lakota]] (koju su Amerikanci zvali [[Lakota (pleme)|Sijuksi]] ili "Teton-wan Sioux") imali su problema kada su se sreli, i postojala je zabrinutost da bi se dvije strane mogle boriti. Prema Harry W. Fritzu, "svi raniji putnici rijeke Missouri upozoravali su na ovo moćno i agresivno pleme, odlučno da blokira slobodnu trgovinu na rijeci... Siouxi su također očekivali uzvratni napad Indijanaca iz Omahe na jug Nedavni napad Sijuksa ubio je 75 ljudi iz Omahe, spalio 40 nastambi i zarobio četiri tuceta zatvorenika." Ekspedicija je vodila razgovore sa Lakotama blizu ušća rijeke Missouri i Bad River u današnjem Fort Pierreu u Južnoj Dakoti <ref>[https://www.nps.gov/places/bad-river-encounter-site.htm "Bad River Encounter Site (U.S. National Park Service)"]. www.nps.gov. Archived from the original on August 3, 2020. Retrieved May 18, 2020.</ref>. [[Datoteka:001 Fort Mandan Interior.jpg|thumb|220px|desno|Rekonstrukcija Fort Mandana, Lewis and Clark Memorial Park, Sjeverna Dakota]] Jedan od ekspedicijskih konja je nestao, i vjerovali su da su za to odgovorni Sijuksi. Dvije strane su se sastale i došlo je do rasprave, a Sijuksi su tražili od pripadnika ekspedicije da ostanu gdje jesu ili da umjesto toga daju više poklona prije nego im bude dozvoljeno da prođu kroz njihovu teritoriju. Pohod je naposlijetku nastavljen preko teritorije Arikare. Clark je napisao da su ti indijanci bili "ratoborni" i da su bili "najpodliji izgrednici divlje rase" <ref>Ambrose, 1996 p. 170</ref><ref>Lavender, 2001 p. 181</ref>. U zimu 1804-05, grupa je izgradila Fort Mandan, blizu današnjeg Washburna, Sjeverna Dakota. Neposredno prije polaska 7. aprila 1805. godine, ekspedicija je poslala čamac s kobilicom natrag u St. Louis s uzorkom primjeraka, od kojih neki nikada ranije nisu viđeni istočno od Misisipija.[58] Amerikanci su nastavili prema zapadu (uzvodno) i ulogorili se za zimu na teritoriji naroda Mandan. Nakon što je ekspedicija postavila kamp, obližnji Indijanci su dolazili u posjetu u velikom broju, neki su ostali cijelu noć. Nekoliko dana, Lewis i Clark su se sastajali u vijeću sa poglavicama Mandana. Ovdje su upoznali francusko-kanadskog lovca na krzno po imenu Toussaint Charbonneau i njegovu mladu šošonsku ženu Sacagaweu. Charbonneau je u to vrijeme počeo služiti kao prevodilac ekspedicije. Uspostavljen je mir između ekspedicije i mandanskih poglavica uz dijeljenje mandanske ceremonijalne lule.[59] Do 25. aprila, kapetan Lewis napisao je svoj izvještaj o napretku aktivnosti ekspedicije i zapažanja indijanskih naroda s kojima su se do danas susreli: Statistički pogled na indijanske nacije koje nastanjuju teritoriju Louisiane, koji navodi imena različitih plemena, njihove lokacije , trgovačke prakse i korištene vodene rute, između ostalog. Predsjednik Jefferson je kasnije predstavio ovaj izvještaj Kongresu <ref>Allen, Lewis & Clark, Vol. 1, 1916 pp. 81–82</ref>. Slijedili su Missouri do njenog izvorišta i preko kontinentalne podjele na prijevoju Lemhi. U [[kanu]]ima su se spuštali niz planine uz rijeke Clearwater, Snake River i Columbia, pored vodopada Celilo i pokraj današnjeg Portlanda, Oregon, na spoju rijeka Willamette i Columbia. Lewis i Clark koristili su bilješke i karte Williama Roberta Broughtona iz 1792. da bi se orijentirali kada su stigli do donjeg toka rijeke Kolumbije. Uočavanje Mount Hooda i drugih stratovulkana potvrdilo je da je ekspedicija skoro stigla do Tihog okeana <ref>Elin Woodger; Brandon Toropov (2009). Encyclopedia of the Lewis and Clark Expedition. Infobase Publishing. pp. 244–45. ISBN 978-1-4381-1023-3. Retrieved August 28, 2013.</ref>. == Prethodna otkrića == Godine 1682, René-Robert Cavelier, Sieur de La Salle je putovao niz [[Misisipi]] od [[Velika jezera|Velikih jezera]] do Zaliva. Francuzi su tada uspostavili lanac postova duž Misisipija od New Orleansa do Velikih jezera. Slijedili su brojni francuski istraživači, uključujući Pedra Viala i Pierrea Antoinea i Paula Malleta, između ostalih. Vial je možda prethodio Lewisu i Clarku u Montani. Godine 1787. dao je španskim vlastima mapu gornjeg dijela rijeke Missouri i lokacije "teritorija koje je prešao Pedro Vial" <ref>Loomis & Nasatir 1967 str. 382–86, map: str. 290</ref>. Početkom 1792. godine, američki istraživač Robert Grey, ploveći brodom Columbia Rediviva, otkrio je rijeku Columbia, dao joj ime po svom brodu i proglasio je imovinom Sjedinjenih Država. Kasnije 1792. godine, ekspedicija u Vancouveru je saznala za Grejevo otkriće i koristila njegove karte. Ekspedicija iz Vancouvera istraživala je preko 160&nbsp;km uz Kolumbiju, u klisuru rijeke Kolumbije. Lewis i Clark su koristili karte koje su izradile ove ekspedicije kada su se spuštali niz Kolumbiju do obale Pacifika <ref>Ambrose, 1996 str. 70, 91</ref><ref>Woodger, Toropov, 2009 str. 191, 351</ref>. Od 1792. do 1793. Alexander Mackenzie je prešao Sjevernu Ameriku od Quebeca do Pacifika <ref>"Sir Alexander Mackenzie | Scottish explorer". Encyclopedia Britannica. Archived from the original on June 15, 2020. Retrieved June 23, 2020.</ref>. == Reference == {{reference}} == Bibliografija == * Cutright, Paul Russel (1969). ''Lewis i Clark: Pionirski prirodnjaci.'' University of Nebraska Press.<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="Woodger">[[Posebno:BookSources/978-0-8160-4781-9|978-0-8160-4781-9]]</cite></bdi> === Primarni izvori === * {{Cite book|last=Lewis|first=Meriwether|title=The Journals Of Lewis And Clark|last2=Clark|first2=William|publisher=Kessinger Publishing|year=2004|isbn=9781419167997|page=312|ref=L&CJournals}} [[iarchive:originaljournals12lewi|E'books]], [https://web.archive.org/web/20191024191940/http://xroads.virginia.edu/~hyper/journals/toc.html Full view]   * {{Cite book|last=Lewis|first=Meriwether|url=https://books.google.com/books?id=64MjAQAAIAAJ|title=Original Journals of the Lewis and Clark Expedition, 1804-1806, V.6|last2=Clark|first2=William|last3=Floyd|first3=Charles|last4=Whitehouse|first4=Joseph|publisher=Dodd, Mead & Company, New York|year=1905|page=280|ref=Lewis&Clark1905}} * {{Cite book|last=Lewis|first=Meriwether|url=https://books.google.com/books?id=Qmd-h0gsf5EC|title=The Journals of Lewis & Clark|last2=Clark|first2=William|publisher=Penguin|year=2003|isbn=9780142437360|editor-last=Bergon|editor-first=Frank|page=560|ref=Bergon}} * {{Cite book|last=Lewis|first=Meriwether|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001874908|title=Travels to the source of the Missouri river and across the American continent to the Pacific ocean. Performed by order of the government of the United States, in the years 1804, 1805, and 1806. By Captains Lewis and Clarke. Published from the official report, and illustrated by a map of the route, and other maps|last2=Clark|first2=William|publisher=Longman, Hurst, Rees, Orme & Brown|year=1815|location=London}} ** {{Cite journal|date=januar 1815|title=Review of ''Travels to the Source of the Missouri River ... ''|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.c005373356;view=1up;seq=327|journal=The Quarterly Review|volume=12|pages=317–368}} * {{Cite book|last=Lewis|first=William|url=https://books.google.com/books?id=0vYMAAAAIAAJ|title=History of the Expedition of Captain Lewis and Clark, 1804-5-6, Volume 1|last2=Clark|first2=Clark|publisher=A. C. McClurg & Company, Chicago|year=1903|editor-last=Hosmer, James Kendall|editor-link=James Kendall Hosmer|page=500|ref=Lewis&Clark1903|author-link=James Kendall Hosmer}} * {{Cite book|last=Coues|first=Elliott|url=https://archive.org/details/historyexpediti01jeffgoog|title=History of the expedition under the command of Lewis and Clark: Volume 1|last2=Lewis|first2=Meriwether|last3=Clark|first3=William|last4=Jefferson|first4=Thomas|publisher=Francis P. Harper, New York|year=1893|isbn=9780665562136|page=1364|ref=Lewis&Clark1893-v1}} * {{Cite book|last=Coues|first=Elliott|url=https://books.google.com/books?id=FIrRAAAAMAAJ|title=History of the expedition under the command of Lewis and Clark: Volume 2|last2=Lewis|first2=Meriwether|last3=Clark|first3=William|last4=Jefferson|first4=Thomas|publisher=Francis P. Harper, New York|year=1893|page=1364|ref=Lewis&Clark1893-v2|author-mask=2}} * {{Cite book|last=Coues|first=Elliott|url=https://archive.org/details/historyexpediti00jeffgoog|title=History of the expedition under the command of Lewis and Clark: Volume 3|last2=Lewis|first2=Meriwether|last3=Clark|first3=William|last4=Jefferson|first4=Thomas|publisher=Francis P. Harper, New York|year=1893|page=[https://archive.org/details/historyexpediti00jeffgoog/page/n486 1298]|ref=Lewis&Clark1893-v3|author-mask=2|author-link=Elliott Coues}} * {{Cite book|last=Coues|first=Elliott|url=https://archive.org/details/historyexpediti02jeffgoog|title=History of the expedition under the command of Lewis and Clark: Volume 4|last2=Lewis|first2=Meriwether|last3=Clark|first3=William|last4=Jefferson|first4=Thomas|publisher=Francis P. Harper, New York|year=1893|page=1298|ref=Lewis&Clark1893-v4|author-mask=2|author-link=Elliott Coues}} * {{Cite book|last=Jackson|first=Donald Dean|url=https://archive.org/details/lettersoflewiscl0000jack|title=Letters of the Lewis and Clark Expedition: with related documents, 1783-1854|publisher=University of Illinois Press (Original from the University of Virginia)|year=1962|page=[https://archive.org/details/lettersoflewiscl0000jack/page/728 728]|ref=Jackson1962|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Lewis|first=Meriwether|url=https://books.google.com/books?id=PMKbBl2xHd8C|title=The Definitive Journals of Lewis & Clark|last2=Clark|first2=William|publisher=University of Nebraska Press|year=2004|isbn=9780803280328|editor-last=Moulton|editor-first=Gary E.|page=357|ref=Moulton}} == Dodatna literatura == * {{Cite book|last=Steven E. Ambrose|url=https://archive.org/details/undauntedcourage00ambr|title=Undaunted Courage, Meriwether Lewis, Thomas Jefferson, and the Opening of the American West|publisher=Simon and Schuster Paperbacks|year=1996|isbn=9780684826974|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Bassman|first=John H.|title=A Navigation Companion for the Lewis & Clark Trail. Volume 1, History, camp locations and daily summaries of expedition activities|publisher=John H. Bassman|year=2009}} * {{Cite book|last=Betts|first=Robert B.|title=In Search of York: The Slave Who Went to the Pacific With Lewis and Clark|year=2002|isbn=0-87081-714-0}} * {{Cite book|last=Clark|first=William|url=https://www.gutenberg.org/ebooks/8419|title=The Journals of Lewis and Clark, 1804–1806|last2=Lewis|first2=Meriwether}} * {{Cite book|last=Burns|first=Ken|title=Lewis & Clark: The Journey of the Corps of Discovery|year=1997|isbn=0-679-45450-0|author-link=Ken Burns}} * {{Cite book|last=Fenster|first=Julie M.|url=https://books.google.com/books?id=3s9fCgAAQBAJ|title=Jefferson's America: The President, the Purchase, and the Explorers Who Transformed a Nation|publisher=Crown/Archetype|year=2016|isbn=978-0-3079-5654-5}} * {{Cite book|last=Hayes|first=Derek|url=https://books.google.com/books?id=sl57oHrVXGoC|title=Historical Atlas of the Pacific Northwest: Maps of Exploration and Discovery: British Columbia, Washington, Oregon, Alaska, Yukon|publisher=Sasquatch Books|year=1999|isbn=978-1570612152|page=208|ref=Hayes}} * {{Cite book|last=Gen. Thomas James|title=Three Years Among the Indians and Mexicans|date=11. 2. 2018|isbn=978-1985208711}} * {{Cite book|last=Gilman|first=Carolyn|url=https://books.google.com/books?id=qbZ7QgAACAAJ|title=Lewis and Clark: Across the Divide|publisher=Smithsonian Books|year=2003|isbn=978-1588340993|location=Washington, D.C.}} * {{Cite book|last=Schmidt|first=Thomas|url=https://archive.org/details/lewisclarktrail0000schm|title=National Geographic Guide to the Lewis & Clark Trail|year=2002|isbn=0-7922-6471-1}} * {{Cite book|last=Tubbs|first=Stephenie Ambrose|url=http://www.nebraskapress.unl.edu/product/Why-Sacagawea-Deserves-the-Day-Off-and-Other-Lesso,673973.aspx|title=Why Sacagawea Deserves the Day Off and Other Lessons from the Lewis and Clark Trail|date=2008|publisher=University of Nebraska Press|access-date=7. 5. 2022|archive-date=6. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306041100/http://www.nebraskapress.unl.edu/product/Why-Sacagawea-Deserves-the-Day-Off-and-Other-Lesso,673973.aspx|url-status=dead}} * {{Cite book|last=Wheeler|first=Olin Dunbar|url=https://archive.org/details/traillewisandcl00goog|title=The Trail of Lewis and Clark, 1804–1904: A Story of the Great Exploration Across the Continent in 1804–6|publisher=G.P. Putnam's Sons|year=1904|location=New York|page=[https://archive.org/details/traillewisandcl00goog/page/n38 377]|ref=Wheeler|author-link=Olin Dunbar Wheeler}} == Vanjski linkovi == * [http://lewisandclarkjournals.unl.edu/ Puni tekst časopisa Lewis i Clark online – uredio Gary E. Moulton, Univerzitet Nebraska–Lincoln] * [https://www.nps.gov/subjects/travellewisandclark/index.htm Putujte ekspedicijom Lewisa i Clarka, usluga Nacionalnog parka ''Otkrijte naš plan putovanja zajedničkog naslijeđa''] * [http://www.wdl.org/en/item/107/ "Istorija ekspedicije pod komandom kapetana Lewisa i Clarka: do izvora Misurija, odatle preko Stenovitih planina i niz reku Kolumbiju do Tihog okeana"]{{Mrtav link}} objavljena 1814; iz Svjetske digitalne biblioteke * [http://lewis-clark.org/ Lewis & Clark Fort Mandan Foundation: Discovering Lewis & Clark] * [http://lcatlas.lclark.edu/ Corps of Discovery Online Atlas, kreiran od strane biblioteke Watzek, Lewis & Clark College] * [[hdl:10079/fa/beinecke.clark|Lewis i Clark ekspedicije karte i račun]] . Yale Collection of Western Americana, Biblioteka rijetkih knjiga i rukopisa Beinecke. * [[hdl:10079/fa/beinecke.field|Bilješke William Clark Field]] . Yale Collection of Western Americana, Biblioteka rijetkih knjiga i rukopisa Beinecke. * [[hdl:10079/fa/beinecke.starrl|Louis Starr Collection Concerning the Field Notes of William Clark.]] Yale Collection of Western Americana, Biblioteka rijetkih knjiga i rukopisa Beinecke. [[Kategorija:Historija Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Američki istraživači]] m1otgsu72eqgwvwxmn3h7rkwwm01flk 0 492813 3837001 3836715 2026-04-24T10:32:42Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3837001 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Christopher Nolan | slika = Christopher Nolan Cannes 2018.jpg | datum_rođenja = {{Datum rođenja|df=yes|1970|7|30}} | alma_mater = [[University College London]] | godine_aktivnosti = 1998–danas | značajni_radovi = | nagrade = }} '''Christopher Nolan''' <ref>{{Cite web|url=https://amlawdaily.typepad.com/darkknight_complaint.pdf|title=Superior Court of The State of California for the County of Los Angeles|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=1. 4. 2022}}</ref> CBE ( {{IPAc-en|ˈ|n|oʊ|l|ə|n}} ; rođen 30. jula 1970.) je britansko-američki filmski režiser, producent i scenarista. Njegovi filmovi su zaradili više od 5 milijardi dolara širom svijeta i osvojili 11 [[Oscar|Oskara]] u 36 nominacija. Rođen i odrastao u [[London]]u, Nolan je od malih nogu razvio interesovanje za snimanje filmova. Nakon studija [[Engleska književnost|engleske književnosti]] na [[University College London|Univerzitetskom koledžu u Londonu]], debitovao je u filmu ''[[Praćenje|Following]]'' (1998). Nolan je stekao međunarodno priznanje svojim drugim filmom, ''[[Memento]]'' (2000), za koji je nominiran za [[Oscar za najbolji originalni scenarij|Oskara za najbolji originalni scenarij]]. Prešao je sa nezavisnog na studijsko snimanje filmova sa ''[[Insomnia (film iz 2002.)|Insomnijom]]'' (2002), a dalje je postigao kritički i komercijalni uspeh sa ''[[Trilogija Mračnog viteza|The Dark Knight Trilogy]]'' (2005–2012), ''[[Prestiž (film)|The Prestige]]'' (2006) i ''Inception'' (2010), koji je dobio osam nominacija za Oskara, uključujući za [[Oscar za najbolji film|najbolji film]] i najbolji originalni scenario. Slijedili su ''[[Međuzvjezdani|Interstellar]]'' (2014), ''[[Dunkirk (film iz 2017.)|Dunkirk]]'' (2017) i ''[[načelo (film)|Tenet]]'' (2020). Za ''Dunkirk'' je zaradio nominaciju za Oskara za najbolji film i prvu nominaciju za [[Oscar za najbolju režiju|najbolju režiju]]. {| class="wikitable" |+Spisak režiranih filmova ! Godina ! Naslov ! Distributer |- | 1998 | ''Praćenje'' | Momentum Pictures |- | 2000 | ''[[Memento]]'' | Newmarket Films |- | 2002 | ''Nesanica'' | rowspan="2" | Warner Bros. |- | 2005 | ''Batman Begins'' |- | 2006 | ''Prestiž'' | Buena Vista Pictures / Warner Bros. |- | 2008 | ''Mračni vitez'' | rowspan="3" | Warner Bros. |- | 2010 | ''Početak'' |- | 2012 | ''The Dark Knight Rises'' |- | 2014 | ''[[Međuzvjezdani|Interstellar]]'' | [[Paramount Pictures]] / Warner Bros. |- | 2017 | ''Dunkirk'' | rowspan="2" | Warner Bros. |- | 2020 | ''Tenet'' |- | 2023 | ''Openheimer'' | [[Universal Pictures]] |} [[Datoteka:Christopher_Nolan_TCL.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Christopher_Nolan_TCL.jpg/220px-Christopher_Nolan_TCL.jpg|desno|mini| Nolanove ruke i otisci cipela ispred Kineskog pozorišta Grauman u Holivudu]] == Bilješke == {{Spisaknapomena-ua}}{{Refspisak|grupa=note}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Christopher Nolan}} * {{imdb name|id=0634240|name=Christopher Nolan}} {{Filmovi Christophera Nolana}} {{Oscar za režiju}} {{Zlatni globus režija}} {{BAFTA za najbolju režiju}} {{Nagrada Satellite za najboljeg režisera}} {{Počasni César}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nolan, Christopher}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, London]] [[Kategorija:Britanski režiseri]] [[Kategorija:Britanski scenaristi]] [[Kategorija:Britanski filmski producenti]] [[Kategorija:Američki režiseri]] [[Kategorija:Američki scenaristi]] [[Kategorija:Američki filmski producenti]] [[Kategorija:Independent Spirit za najboljeg režisera]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Engleske]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Saturn"]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Edgar"]] l9nou4pxa12ly2rpsup2ae6cva1flqf 0 493353 3836834 3710310 2026-04-23T20:34:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836834 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sportska liga | naslov = Euroliga | trenutna_sezona = Euroliga 2025/2026. | logo = Logo Eurolige.png | piksela = | opis = | nekadašnji = | zamijenjen = | sport = | osnovana = '''Era FIBA-e:''' 14. 12. 1957.<ref>{{cite web |url= http://www.linguasport.com/baloncesto/internacional/clubes/c1/C1_58.htm |title= Champions Cup 1958 |website= linguasport.com |access-date= 22. 3. 2017}}</ref> <br/> '''Era Euroleague Basketballa:''' 9. 6. 2000.<ref>{{cite web |url= http://uleb.com/history1.htm |title= ULEB History |publisher= ULEB |access-date= 2. 1. 2017 |archive-date= 8. 12. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131208025122/http://uleb.com/history1.htm |url-status= dead}}</ref> | izvršni_direktor = | direktor = | fame = | moto = | inauguralna = '''Era FIBA-e:''' 1958. <br/> '''Era Euroleague Basketballa:''' [[Euroliga 2000/2001.|2000/01.]] | ekipe = 18 (do 2024/25) <br/> 20 (od 2025/26) | singles = | država = | kontinent = [[Evropa]] | ukinut = | šampion = {{ZD|TUR}} [[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe]] (2. titula) | najviše_titula = {{ZD|ŠPA}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] (11 titula) | kvalifikacije = | TV = [[Spisak emitera Eurolige|Spisak emitera]] | vezana_takmičenja = | osnivač = | veb-sajt = [https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/ euroleaguebasketball.net] }} '''Euroliga''' je [[Evropa|evropsko]] profesionalno [[košarka]]ško klupsko takmičenje. Većina je smatra najjačim takvim takmičenjem u Evropi. Do sezone [[Euroliga 2024/2025.|2024/25.]] sastojala se od 18 klubova, od kojih je 16 imalo dugoročne licence te pozivnice,<ref>{{cite news |title= ECA Board meets to take strategic decisions, approves postseason special regulations |url= https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague-basketball/news/i/bdctewbhlp9mgqie/eca-board-meets-to-take-strategic-decisions-approves-postseason-special-regulations |access-date= 8. 3. 2021 |publisher= [[Euroleague Basketball]] |date= 8. 3. 2021 |archive-date= 23. 10. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211023130020/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague-basketball/news/i/bdctewbhlp9mgqie/eca-board-meets-to-take-strategic-decisions-approves-postseason-special-regulations |url-status= dead}}</ref> što je čini poluzatvorenom ligom.<ref>{{Cite web |title= Super League: Siutat provides feedback from basketball on closed leagues |url= https://www.theindianpaper.com/super-league-siutat-provides-feedback-from-basketball-on-closed-leagues/ |access-date= 21. 4. 2021 |work= The Indian Paper |language= en-us |archive-date= 25. 4. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210425045913/https://www.theindianpaper.com/super-league-siutat-provides-feedback-from-basketball-on-closed-leagues/ |url-status= dead}}</ref><ref>{{Cite web |date= 7. 7. 2008 |title= Euroleague now a semi-closed league |url= https://www.ballineurope.com/the-euroleague-is-a-semi-closed-league-now/ |access-date= 21. 4. 2021 |website= BallinEurope.com |language=en-US}}</ref> Od sezone [[Euroliga 2025/2026.|2025/26.]] u njoj se takmiči 20 klubova.<ref>{{cite web |url= https://www.oslobodjenje.ba/sport/kosarka/euroliga/prosirena-euroliga-dvadeset-klubova-u-novoj-sezoni-stigla-tri-nova-tima-1046522/ |title= PROŠIRENA EUROLIGA! Dvadeset klubova u novoj sezoni, stigla tri nova tima |work= [[Oslobođenje]] |date= 23. 5. 2025 |access-date= 25. 5. 2025}}</ref> Osnovala ju je [[FIBA]] krajem 1957, a od 2000. njom upravlja kompanija [[Euroleague Basketball]]. Takmičenje je prvi put igrano 1958. pod imenom '''FIBA Kup evropskih šampiona''' (što je preimenovano u '''FIBA Euroliga''') i održavano je pod okriljem FIBA-e do osnivanja Euroleague Basketballa. Kup evropskih šampiona i Euroliga smatraju se istim takmičenjem, a na promjenu imena gleda se kao na ''re-branding''. Euroliga je jedna od najpopularnijih liga u dvoranskim sportovima na svijetu; u sezoni [[Euroliga 2017/2018.|2017/18.]] na utakmice je u prosjeku dolazilo 8780 gledalaca, po čemu je zauzimala peto mjesto među bilo kojim profesionalnim ligama u dvoranskim sportovima na svijetu, a prvo izvan [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]], te drugo među profesionalnim košarkaškim ligama na svijetu, odmah iza [[NBA]] lige. Titulu su osvajala 22 kluba, od kojih je 15 to uspjelo više od jednog puta. Najuspješniji je [[KK Real Madrid|Real Madrid]], s 11 titula. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/ Zvanični sajt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127162115/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/ |date=27. 11. 2024 }} * [https://www.youtube.com/user/Euroleague Zvanični kanal] na [[YouTube]]u {{Euroliga}} {{Košarka u Evropi}} {{Muške profesionalne košarkaške lige}} [[Kategorija:Euroliga]] [[Kategorija:Osnivanja u 1957.]] [[Kategorija:Osnivanja u 2000.]] [[Kategorija:Multinacionalne evropske košarkaške lige]] [[Kategorija:Multinacionalne profesionalne sportske lige]] sfli0hwqwzsc34dgebsfxk4679qzdpl 0 493708 3836883 3756244 2026-04-24T06:33:25Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836883 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | datum_rođenja = {{datum_rođenja|df=yes|1908|1|22}} | akademski_savjetnici = [[Niels Bohr]] | doktorski_studenti = {{nowrap|[[Alexei Alexeyevich Abrikosov]]}}<br/>[[Aleksandr Akhiezer|Aleksandr Ilyich Akhiezer]]<br/>[[Igor Ekhielevich Dzyaloshinskii]]<br/>[[Lev Gor'kov]]<br/>[[Isaak Markovich Khalatnikov]] | nagrade = [[State Stalin Prize|Stalin Prize]] (1946) <br/> [[Max Planck Medal]] (1960)<br/> [[Fritz London Memorial Prize]] (1960)<br/> [[Nobel Prize in Physics]] (1962) | slika = Landau.jpg }} '''Lev Davidovič Landau''' ( {{Jez-ru|Лев Дави́дович Ланда́у}} ; 22. januara 1908. – 1. aprila 1968.) bio je [[Sovjetski Savez|sovjetsko]] - [[Azeri|azerbejdžanski]] [[fizičar]] koji je dao fundamentalni doprinos mnogim oblastima [[Teorijska fizika|teorijske fizike]].<ref>{{Cite book|last=Rosen|first=Joe|url=https://books.google.com/books?id=HQWNJyRV6kMC&q=lev+landau&pg=PA177|title=Encyclopedia of Physics|publisher=Facts on File|year=2009|isbn=9781438110134|page=177}}</ref> Njegova dostignuća uključuju nezavisno zajedničko otkriće metode [[Matrica gustine|matrice gustoće]] <ref>{{Cite journal|last=Lev Landau|year=1927|title=Das Dämpfungsproblem in der Wellenmechanik (The Damping Problem in Wave Mechanics)|journal=Zeitschrift für Physik|volume=45|issue=5&ndash;6|pages=430&ndash;441|bibcode=1927ZPhy...45..430L|doi=10.1007/bf01343064}} English translation reprinted in: {{Cite book|title=Collected papers of L.D. Landau|publisher=Pergamon Press|year=1965|editor-last=D. Ter Haar|location=Oxford}}</ref><ref name="PT">{{Cite journal|last=Schlüter, Michael|last2=Lu Jeu Sham|year=1982|title=Density functional theory|url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v35/i2/p36_s1|journal=Physics Today|volume=35|issue=2|page=36|bibcode=1982PhT....35b..36S|doi=10.1063/1.2914933|archive-url=https://archive.today/20130415142204/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v35/i2/p36_s1|archive-date=15. 4. 2013}}</ref> u [[Kvantna mehanika|kvantnoj mehanici]] (zajedno sa [[John von Neumann|Johnom von Neumannom]]), kvantno mehaničku teoriju [[dijamagnetizam|dijamagnetizma]], teoriju [[superfluid]]nosti, teoriju [[Landau teorija|faznih prelaza drugog reda]], [[Ginzburg–Landau teorija]] [[superprovodljivost]]i, teorija [[Fermi tečnost|Fermijevih tekućina]], objašnjenje [[Landau prigušenje|Landauovog prigušenja]] u [[Plazma (fizika)|fizici plazme]], [[Landau pole|Landauov pol]] u [[Kvantna elektrodinamika|kvantnoj elektrodinamici]], dvokomponentna teorija [[Neutrino|neutrina]] i Landauove jednadžbe za singularnosti ''S'' matrice.<ref>{{Cite book|title=Under the Spell of Landau: When Theoretical Physics was Shaping Destinies|publisher=World Scientific|year=2013|isbn=978-981-4436-56-4|editor-last=Shifman|editor-first=M.|doi=10.1142/8641}}</ref> Dobio je [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 1962. godine za razvoj matematičke teorije [[superfluid]]nosti koja objašnjava svojstva tečnog [[Helij|helijuma II]] na temperaturi ispod {{Val|2.17}} ( {{Val|-270.98}} ).<ref name="frs">{{Cite journal|last=Kapitza|first=P. L.|last2=Lifshitz|first2=E. M.|year=1969|title=Lev Davydovitch Landau 1908–1968|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=15|pages=140–158|doi=10.1098/rsbm.1969.0007}}</ref> [[Datoteka:Landau1910.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Landau1910.jpg/170px-Landau1910.jpg|lijevo|mini| Porodica Landau 1910]] [[Datoteka:ХФТИ.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/%D0%A5%D0%A4%D0%A2%D0%98.jpg/220px-%D0%A5%D0%A4%D0%A2%D0%98.jpg|alt=|desno|mini| Na Harkovskom institutu, 1934]] [[Datoteka:1938-LandauL.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/1938-LandauL.jpg/220px-1938-LandauL.jpg|alt=|lijevo|mini| Fotografija u zatvoru, 1938-9]] Od 1937. do 1962. godine, Landau je bio šef Teoretskog odjeljenja na [[Institut za fizičke probleme|Institutu za fizičke probleme]] .<ref name="Dorozynsk">{{Cite book|last=Dorozynsk, Alexander|title=The Man They Wouldn't Let Die|year=1965}}</ref> 27. aprila 1938. Landau je uhapšen zbog [[Korets-Landau letak|letka]] koji je upoređivao staljinizam s [[Nacizam|njemačkim nacizmom]] i [[talijanski fašizam|italijanskim fašizmom]] .<ref name="ScientificAmerican1997">{{Cite journal|last=Gorelik|first=Gennady|author-link=Gennady Gorelik|date=august 1997|title=The Top-Secret Life of Lev Landau|url=https://www.scientificamerican.com/magazine/sa/1997/08-01/|journal=[[Scientific American]]|volume=277|issue=2|pages=72–77|bibcode=1997SciAm.277b..72G|doi=10.1038/scientificamerican0897-72|jstor=24995874|access-date=18. 6. 2018|archive-date=18. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075613/https://www.scientificamerican.com/magazine/sa/1997/08-01/|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.kapitza.ras.ru/museum/history.htm Музей-кабинет Петра Леонидовича Капицы (Peter Kapitza Memorial Museum-Study)], ''Академик Капица: Биографический очерк (a biographical sketch of Academician Kapitza)''.</ref> Držao se u zatvoru [[NKVD]] [[Zgrada Lubyanka|Lubjanka]] do puštanja na slobodu, 29. aprila 1939., nakon što je [[Pyotr Kapitsa|Pjotr Kapica]], [[Eksperimentalna fizika|eksperimentalni]] fizičar niskih temperatura i osnivač i šef instituta, napisao pismo [[Josif Staljin|Josifu Staljinu]] u kojem je lično garantovao za Landauovo ponašanje i zaprijetio da će napustiti institut ako Landau ne bude pušten. Nakon njegovog oslobađanja, Landau je otkrio kako objasniti Kapitsinu superfluidnost koristeći zvučne valove, ili [[Phonon|fonone]], i novu ekscitaciju zvanu [[roton]].<ref name="ScientificAmerican1997" /> Landau je predvodio tim matematičara koji su podržavali razvoj sovjetske atomske i hidrogenske bombe. Izračunao je dinamiku prve sovjetske termonuklearne bombe, uključujući predviđanje [[Prinos nuklearnog oružja|prinosa]] . Za ovaj rad Landau je dobio [[Državna nagrada SSSR|Staljinovu nagradu]] 1949. i 1953. godine, a 1954. godine dobio je titulu „ [[Heroj socijalističkog rada (SSSR)|Heroja socijalističkog rada]] <ref name="ScientificAmerican1997"/> . Landauovi učenici su bili [[Lev Pitaevskii]], [[Aleksej Aleksejevič Abrikosov|Aleksej Abrikosov]], [[Aleksandr Akhiezer|Aleksandar Akhiezer]], [[Igor Ekhielevič Dzyaloshinskii|Igor Dzyaloshinskii]], [[Evgeny Lifshitz|Evgenij Lifshitz]], [[Lev Gor'kov]], [[Isaak Markovich Khalatnikov|Isaak Khalatnikov]], [[Roald Sagdeev]] i [[Isaak Pomeranchuk]] . == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Dobitnici medalje "Max Planck"]] [[Kategorija:Teorijski fizičari]] [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Dinamičari fluida]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Umrli 1968.]] [[Kategorija:Rođeni 1908.]] [[Kategorija:Biografije, Baku]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] 5869moyxvndc3j5xurgp8xx0a7einzb 0 493710 3836885 3544828 2026-04-24T06:33:32Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836885 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}}{{Čišćenje}}{{Standardi}} '''Pjotr Leonidovič Kapica''' ili '''Peter Kapitza''' FRS ([[Ruski jezik|ruski]]: Pëtr Leonidovič Kapica, [[Rumunski jezik|rumunski]]: Petre Capița (8. juli <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/311753/Pyotr-Leonidovich-Kapitsa Pyotr Leonidovich Kapitsa]. Encyclopædia Britannica</ref> – 8. april 1984) bio je vodeći [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[fizičar]], [[inženjer]] i [[Nobelova nagrada za fiziku|nobelovac]],<ref>{{Nobelprize}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Kapitza,+Peter|title=Alsos: Browse Results: People: Kapitza, Peter|website=alsos.wlu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20060828141912/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FKapitza%2C+Peter|archive-date=28. 8. 2006|url-status=dead|access-date=7. 4. 2018}}</ref> najpoznatiji po svom radu u fizici niskih temperatura. Kapica je rođen u [[Kronštat (Rusija)|Kronštatu]], u tadašnjoj [[Ruska Imperija|Ruskoj Imperiji]], od roditelja porijeklom iz [[Besarabija|Besarabije]] - [[Volinija|Volinjani]], Leonida Petroviča Kapice ([[Rumunski jezik|rumunski]] ''Leonid Petrovici Capița''), [[Vojni inženjersko-tehnički univerzitet|vojnog inženjera]] koji je konstruisao utvrđenja, i Olge Jeronimovne Kapice iz [[Szlachta|plemićke poljske]] porodice Stebnicki.<ref>''[[Tadeusz Gajl]] (2007)''. [http://gajl.wielcy.pl/herby_lista.php?query=9Stebnicki&startp=0&herbcnt=2&lang=en Polish Armorial Middle Ages to 20th Century]. — Gdańsk: L&L {{ISBN|978-83-60597-10-1}}</ref><ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B5 Stebnytski noble family] iz [[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]] na [[Wikisource]], 1890–1907 (na ruskom)</ref> Pored [[Ruski jezik|ruskog]], porodica Kapica govorila je i rumunski jezik.<ref name="Sergey">{{Cite web|url=http://mdn.md/index.php?day=3498|title=Ilustrul savant rus de origine basarabeană, academicianul Serghei Petrovici Capiţa, împlineşte azi 80 de ani (Interview with Sergey Kapitsa son of the late Pyotr Kapitsa|publisher=MDN News Magazine|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191828/http://mdn.md/index.php?day=3498|archive-date=29. 10. 2013|access-date=21. 4. 2009}}</ref> Kapicine studije prekinuo je [[Prvi svjetski rat]], u kojem je dvije godine služio kao vozač sanitetskog vozila na [[Istočni front (Prvi svjetski rat)|poljskom frontu]].<ref name="James2004">{{Cite book|last=James|first=Ioan|url=https://archive.org/details/remarkablephysic00jame|title=Remarkable Physicists: From Galileo to Yukawa|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-01706-0|pages=[https://archive.org/details/remarkablephysic00jame/page/n336 320]–327|author-link=Ioan James|url-access=limited}}</ref> Diplomirao je na [[Petrogradski politehnički institut|Petrogradskom politehničkom institutu]] 1918. Njegova žena i dvoje djece umrli su u [[Španska groznica|epidemiji gripe]] 1918–1919. Potom je studirao u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britaniji]], radeći duže od deset godina s [[Ernest Rutherford|Ernestom Rutherfordom]] u [[Cavendisheva laboratorija|Cavendishevoj laboratoriji]] na [[Univerzitet u Cambridgeu|Univerzitetu u Cambridgeu]] i osnivajući utjecajni [[Kapicin club]]. Bio je prvi direktor laboratorije Mond u Cambridgeu.<ref>{{Cite web|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PH-CAVENDISH-P-00414/1|website=University of Cambridge Digital Library|publisher=University of Cambridge|access-date=12. 10. 2022}}</ref> Tokom 1920-ih stvorio je tehnike za stvaranje ultrajakih [[Magnetno polje|magnetnih polja]] ubrizgavanjem jake [[Električna struja|struje]] na kratke periode u posebno konstruisane [[elektromagnet]]e sa vazdušnim jezgrom. 1928. otkrio je linearnu zavisnost otpornosti od jačine magnetnog polja u različitim metalima za vrlo jaka magnetna polja.  Godine 1934. Kapica se vratio u Rusiju da posjeti roditelje, ali ga je Sovjetski Savez spriječio da se vrati u Veliku Britaniju.<ref>{{Cite journal|date=1. 5. 1935|title=Prof. P. Kapitza and the U.S.S.R|journal=Nature|volume=135|issue=3418|pages=755–756|doi=https://doi.org/10.1038/135755a0|access-date=12. 10. 2022}}</ref>. [[Datoteka:KustodiyevSemenov_Kapitsa.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/KustodiyevSemenov_Kapitsa.JPG/220px-KustodiyevSemenov_Kapitsa.JPG|mini|Kapica (lijevo) i [[Nikolaj Semjonov]], [[Nobelovac|dobitnici Nobelove nagrade]] za fiziku i hemiju (portret autora [[Boris Kustodijev|Borisa Kustodijeva]], 1921).]] Kapica je 1978. dobio [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] "za svoje osnovne izume i otkrića u području [[Fizika niskih temperatura|fizike niskih temperatura]]", a također je često citiran zbog svoje dugogodišnje uloge lidera u razvoju ovog područja. Nagradu je podijelio s [[Arno Allan Penzias|Arno Allanom Penziasom]] i [[Robert Woodrow Wilson|Robertom Woodrowom Wilsonom]], koji su otkrili [[Kosmička mikrotalasna pozadina|kosmičku mikrotalasnu pozadinu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/press.html|title=The Nobel Prize in Physics 1978 – Press Release|date=17. 10. 1978|publisher=Nobel Prize.org}}</ref> ''[[Interfacijska termička otpornost|Kapitsa otpor]]'' je toplotni otpor (koji uzrokuje temperaturni diskontinuitet) na granici između [[Tečni helij|tekućeg helija]] i čvrste materije. ''[[Kapica–Diracov efekt]]'' jest [[Kvantna mehanika|kvantnomehanički]] efekt koji se sastoji od difrakcije elektrona na stajaćem talasu svjetlosti. U [[Dinamika fluida|dinamici fluida]], ''[[Kapicin broj]]'' jest bezdimenzionalni broj koji karakterizira tok tankih filmova fluida niz nagib. == Reference == {{Refspisak}} {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{DEFAULTSORT:Kapica, Pjotr}} [[Kategorija:Rođeni 1894.]] [[Kategorija:Umrli 1984.]] [[Kategorija:Biografije, Kronštat]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Članovi SANU]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] 9hi5w2393ofw76nbvr19v0xts52pm3w 0 496703 3836863 3808988 2026-04-24T00:58:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836863 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = FN |ime = Feritin | image = Ferritin.png | width = | caption = Struktura mišjeg feritinskog kompleksa <ref name="pmid12459904">{{PDB|1lb3}}; {{Cite journal |vauthors=Granier T, Langlois d'Estaintot B, Gallois B, Chevalier JM, Précigoux G, Santambrogio P, Arosio P |s2cid=20756710 |date=januar 2003 |title=Structural description of the active sites of mouse L-chain ferritin at 1.2 A resolution |journal=Journal of Biological Inorganic Chemistry |volume=8 |issue=1–2 |pages=105–11 |doi=10.1007/s00775-002-0389-4 |pmid=12459904}}</ref> | Pfam = PF00210 | Pfam_clan = CL0044 | InterPro = IPR008331 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1fha | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} {{infokutija protein | ime = [[Feritinski laki lanac|Lakopolipeptidni feritin]] | caption = | image =PDB 2v15 EBI.png | width = | HGNCid = 3999 | Symbol = [[Ferritin light chain|FTL]] | AltSymbols = | EntrezGene = 2512 | OMIM = 134790 | RefSeq = NM_000146 | UniProt = P02792 | PDB = | ECnumber | Chromosome = 19 | Arm = q | Band = 13.3–13.4 | LocusSupplementaryData = }} {{infokutija protein | Name = [[FTH1|Feritinski teški polipeptid 1]] | caption = | image =PDB 1sq3 EBI.jpg | width = | HGNCid = 3976 | Symbol = [[FTH1]] | AltSymbols = FTHL6 | EntrezGene = 2495 | OMIM = 134770 | RefSeq = NM_002032 | UniProt = P02794 | PDB = | ECnumber = | Chromosome = 11 | Arm = q | Band = 13 | LocusSupplementaryData = }} {{infokutija protein | Ime = Mitohondrijski feritin | caption = [[Kristal]]ografska struktura mitohondrijskog feritina.<ref name="pmid15201052">{{PDB|1r03}}; {{Cite journal |vauthors=Langlois d'Estaintot B, Santambrogio P, Granier T, Gallois B, Chevalier JM, Précigoux G, Levi S, Arosio P |date=juli 2004 |title=Crystal structure and biochemical properties of the human mitochondrial ferritin and its mutant Ser144Ala |journal=Journal of Molecular Biology |volume=340 |issue=2 |pages=277–93 |doi=10.1016/j.jmb.2004.04.036 |pmid=15201052}}</ref> | image = Mitochondrial_Ferritin.png | width = | HGNCid = 17345 | Symbol = FTMT | AltSymbols = | EntrezGene = 94033 | OMIM = 608847 | RefSeq = NM_177478 | UniProt = Q8N4E7 | PDB = | ECnumber = | Chromosome = 5 | Arm = q | Band = 23.1 | LocusSupplementary }} '''Feritin''' je univerzalni unutarćelijski [[protein]] koji skladišti [[gvožđe]] i oslobađa ga na kontrolisan način. Protein proizvode gotovo svi živi organizmi, uključujući [[Archaea|arheje]], [[bakterije]], [[alge]], više [[biljke]] i [[životinje]]. To je primarni ''unutarćelijski protein za skladištenje gvožđa'' i kod [[prokariot]]a i [[eukariot]]a, održavajući [[željezo]] u rastvorljivom i netoksičnom obliku. Kod ljudi djeluje kao pufer protiv [[nedostatak gvožđa|nedostatka gvožđa]] i [[preopterećenje gvožđem|preopterećenja gvožđem]].<ref>{{Cite web |name-list-style=vanc |title=Iron Use and Storage in the Body: Ferritin and Molecular Representations |url=http://www.chemistry.wustl.edu/~edudev/LabTutorials/Ferritin/Ferritin.html |publisher=Department of Chemistry, Washington University in St. Louis |vauthors=Casiday R, Frey R |access-date=8. 2. 2023 |archive-date=25. 7. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725223526/http://www.chemistry.wustl.edu/~edudev/LabTutorials/Ferritin/Ferritin.html |url-status=dead }}</ref> Feritin se nalazi u većini tkiva kao [[citosol]]ni protein, ali male količine se luče u [[serum (krv)|serum]] gdje funkcionira kao nosač željeza. Feritin u plazmi je također indirektni [[biomarker|marker]] ukupne količine gvožđa uskladištenog u tijelu; stoga se serumski feritin koristi kao [[dijagnostički test]] za anemiju zbog nedostatka željeza.<ref name="pmid20304033">{{cite journal | vauthors = Wang W, Knovich MA, Coffman LG, Torti FM, Torti SV | title = Serum ferritin: Past, present and future | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects | volume = 1800 | issue = 8 | pages = 760–9 | date = august 2010 | pmid = 20304033 | pmc = 2893236 | doi = 10.1016/j.bbagen.2010.03.011 }}</ref> Agregirani feritin se pretvara u toksični oblik gvožđa koji se zove [[hemosiderin]].<ref>{{cite journal | vauthors = MacKenzie EL, Iwasaki K, Tsuji Y | title = Intracellular iron transport and storage: from molecular mechanisms to health implications | journal = Antioxidants & Redox Signaling | volume = 10 | issue = 6 | pages = 997–1030 | date = juni 2008 | pmid = 18327971 | pmc = 2932529 | doi = 10.1089/ars.2007.1893 }}</ref> Feritin je [[globulasti protein]], kompleks od 24 proteinske podjedinice koje formiraju šuplji nanokavez s višestrukim interakcijama metal-protein.<ref name="Theil2012">{{Cite journal |vauthors=Theil EC |date=2012 |title=Ferritin protein nanocages-the story |journal=Nanotechnology Perceptions |volume=8 |issue=1 |pages=7–16 |doi=10.4024/N03TH12A.ntp.08.01 |pmc=3816979 |pmid=24198751}}</ref> Ferritin that is not combined with iron is called '''apoferritin'''. == Gen == Feritinski geni su visoko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] između vrsta. Svi geni feritina kičmenjaka imaju po tri [[intron]]a i četiri [[egzon]]a.<ref name="pmid11986201">{{Cite journal |vauthors=Torti FM, Torti SV |date=maj 2002 |title=Regulation of ferritin genes and protein |journal=Blood |volume=99 |issue=10 |pages=3505–16 |doi=10.1182/blood.V99.10.3505 |pmid=11986201 |doi-access=free}}</ref> U ljudskom feritinu, [[intron]]i su prisutni između [[aminokiselina]] ostataka 14 i 15, 34 i 35, i 82 i 83; pored toga, postoji od jedne do dvije stotine [[netprevedena rfegija|neprevedenih baza]] na oba kraja kombinovanih [[egzon]]a.<ref name=Theil1987/> Smatra se da je [[tirozin]]ski ostatak na poziciji aminokiseline 27 povezan sa [[biomineralizacija|biomineralizacijom]].<ref name="deZoysa2007">{{Cite journal |vauthors=De Zoysa M, Lee J |date=septembar 2007 |title=Two ferritin subunits from disk abalone (Haliotis discus discus): cloning, characterization and expression analysis |journal=Fish & Shellfish Immunology |volume=23 |issue=3 |pages=624–35 |doi=10.1016/j.fsi.2007.01.013 |pmid=17442591}}</ref> == Struktura== Feritin je šuplji [[globulasti protein]] mase 474&nbsp;[[Dalton (jedinica)|kDa]] i sastoji se od 24 podjedinice. Obično ima unutrašnji i vanjski promjer od oko 8 odnosno 12&nbsp;nm.<ref>{{Cite web |url=http://www.ugr.es/~josema/Structure.html |title=Ferritin Structure and Its Biomedical Implications |website=Metallic BioNano Particles |publisher=Universidad de Granada |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827215820/http://www.ugr.es/~josema/Structure.html |archive-date=27. 8. 2016 |access-date=16. 1. 2016}}</ref> The nature of these subunits varies by class of organism: * U [[kičmenjaci]]ma, podjedinice su dva tipa, [[Feritinski laki lanac|laki (L)]] i [[FTH1|teški (H)]], koje imaju prividnu molekulsku masu od 19&nbsp;kDa, odnosno i 21&nbsp;kDa; njihove sekvence su [[Homologija sekvence|homologne]] (oko 50% identične).<ref name=Theil1987/> * [[Amphiboe]]imaju dodatni ("M") tip feritina.<ref name=Andrews1992/> * [[Biljke]] i [[bakterije]] imaju jedan feritin; najviše liči na H-tip kičmenjaka.<ref name=Andrews1992/> * U [[Gastropoda|gastropodima]] u [[rod (biokogija)|rodu]] ''[[Lymnaea]]'', pronađena su dva tipa, iz [[somatska ćelija|somatskih ćelija]] i [[žumance]]ta.<ref name=Andrews1992/> * U bisernoj kamenici ''[[Pinctada fucata]]'', dodatna podjedinica koja liči na somatski feritin ''Lymnaea'' povezana je sa formiranjem ljuske.<ref name="Zhang2003">{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Meng Q, Jiang T, Wang H, Xie L, Zhang R |date=maj 2003 |title=A novel ferritin subunit involved in shell formation from the pearl oyster (Pinctada fucata) |journal=Comparative Biochemistry and Physiology. Part B, Biochemistry & Molecular Biology |volume=135 |issue=1 |pages=43–54 |doi=10.1016/S1096-4959(03)00050-2 |pmid=12781972}}</ref> * In the parasite ''[[Schistosoma]]'', two types are present: one in males, the other in females.<ref name=Andrews1992/> Svi gore spomenuti feritini slični su, u smislu njihovr primarne sekvence, H-tipu kičmenjaka.<ref name=Andrews1992/> U '[['E.]] coli'', uočena je sličnost od 20% sa ljudskim H-feritinom.<ref name=Andrews1992/> Neki kompleksi feritina kod kičmenjaka su [[heterooligomer]]i dva visoko srodna [[gen]]ska proizvoda sa malo različitim [[fiziologija|fiziološkim]] svojstvima. Odnos dva [[Homologija sekvence|homologna]] proteina u kompleksu zavisi od relativnih nivoa [[ekspresija gena|ekspresije dva gena]]. Unutar feritinske ljuske, ioni željeza formiraju [[kristalit]]e zajedno sa [[fosfat]]nim i [[hidroksid]]nim ionima. Rezultirajuća čestica je slična [[ferihidrit]]u. Svaki kompleks feritina može pohraniti oko 4.500 iona željeza (Fe<sup>3+</sup>).<ref name=Theil1987/><ref name="Andrews1992">{{Cite journal |vauthors=Andrews SC, Arosio P, Bottke W, Briat JF, von Darl M, Harrison PM, Laulhère JP, Levi S, Lobreaux S, Yewdall SJ |year=1992 |title=Structure, function, and evolution of ferritins |journal=Journal of Inorganic Biochemistry |volume=47 |issue=3–4 |pages=161–74 |doi=10.1016/0162-0134(92)84062-R |pmid=1431878}}</ref> Utvrđeno je da se ljudski [[mitohondrijski feritin]], MtF, eksprimira kao [[proteinski prekursor|proprotein]].<ref name="pmid11323407">{{Cite journal |vauthors=Levi S, Corsi B, Bosisio M, Invernizzi R, Volz A, Sanford D, Arosio P, Drysdale J |date=juli 2001 |title=A human mitochondrial ferritin encoded by an intronless gene |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=276 |issue=27 |pages=24437–40 |doi=10.1074/jbc.C100141200 |pmid=11323407 |doi-access=free}}</ref> Kada ga [[mitohondrija]] preuzme, prerađuje ga u zreli protein sličan feritinima koji se nalaze u [[citoplazmi]], koje sastavlja da formira funkcionalne feritinske ljuske. Za razliku od drugih ljudskih feritina; čini se da nema [[intron]]a u svom [[genetički kod|genetičkom kodu]]. [[endenska difrakcija|Rendgenskodisfrakcijska]] studija je otkrila da je njegov prečnik 1,70 [[angstrom]]a (0,17&nbsp;nm), da sadrži 182 ostatka i da je 67% [[alfa.heliks|heliksni]]. Mitohondrijski feritinski [[Ramachandranov plot]]<ref name="pmid12557186">{{Cite journal |vauthors=Lovell SC, Davis IW, Arendall WB, de Bakker PI, Word JM, Prisant MG, Richardson JS, Richardson DC |date=februar 2003 |title=Structure validation by Calpha geometry: phi,psi and Cbeta deviation |url=http://www.rcsb.org/pdb/images/1R03_ram_m_500.pdf |journal=Proteins |volume=50 |issue=3 |pages=437–50 |doi=10.1002/prot.10286 |pmid=12557186 |s2cid=8358424 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012105157/http://www.rcsb.org/pdb/images/1R03_ram_m_500.pdf |archive-date=12. 10. 2012 |quote=MolProbity Ramachandran analysis}}</ref> pokazuje da je njegova struktura uglavnom [[alfa-heliks]]na sa niskom prevalencijom [[beta-list]]ova. ==Funkcija== === Skladište gvožđa === [[Datoteka:Ferritin 3foldchannel.png|thumb|Usvajanje gvožđa kroz trostruki kanal feritina]] Feritin je prisutan u svakom tipu ćelije.<ref name=Theil1987/> It serves to store iron in a non-toxic form, to deposit it in a safe form, and to transport it to areas where it is required.<ref>{{Cite journal |vauthors=Seckback J |year=1982 |title=Ferreting out the secrets of plant ferritin - A review |journal=Journal of Plant Nutrition |volume=5 |issue=4–7 |pages=369–394 |doi=10.1080/01904168209362966}}</ref> Funkcija i struktura eksprimiranog feritina varira u različitim tipovima ćelija. Ovo se prvenstveno kontroliše količinom i stabilnošću [[iRNK]] , ali i promjenama u načinu na koji se iRNK pohranjuje i koliko se efikasno [[transkripcija (genetika)|transkribuje]].<ref name="Theil1987">{{Cite journal |vauthors=Theil EC |year=1987 |title=Ferritin: structure, gene regulation, and cellular function in animals, plants, and microorganisms |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=56 |issue=1 |pages=289–315 |doi=10.1146/annurev.bi.56.070187.001445 |pmid=3304136}}</ref> Jedan od glavnih pokretača za proizvodnju mnogih feritina je samo prisustvo gvožđa;<ref name=Theil1987/> izuzetak je feritin žumanca ''Lymnaea sp.'', kojem nedostaje jedinica koja reaguje na gvožđe.<ref name= Andrews1992/> Slobodno željezo je [[toksičnost|toksično]] za [[ćelija (biologija)|ćelije]] jer djeluje kao [[katalizator]] u formiranju [[slobodni radikal|slobodnih radikala]] iz [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]] putem [[Fentonova reakcija|Fentonove reakcije]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Orino K, Lehman L, Tsuji Y, Ayaki H, Torti SV, Torti FM |date=juli 2001 |title=Ferritin and the response to oxidative stress |journal=The Biochemical Journal |volume=357 |issue=Pt 1 |pages=241–7 |doi=10.1042/0264-6021:3570241 |pmc=1221947 |pmid=11415455}}</ref> Otuda [[kičmenjaci]] imaju razrađen skup zaštitnih mehanizama za vezivanje gvožđa u različitim [[tkivo|tkivnim]] odjeljcima. Unutar ćelija, željezo se pohranjuje u [[proteinski kompleks|proteinskom kompleksu]], kao feritin ili srodni kompleks [[hemosiderin]]a. Apoferitin se vezuje za slobodno fero gvožđe i skladišti ga u feri stanju. Kako se feritin akumulira u ćelijama [[retikuloendotelni sistem|retikuloendotelnog sistema]], formiraju se proteinski agregati kao [[hemosiderin]]. Gvožđe u feritinu ili hemosiderinu može se ekstrahovati za oslobađanje od putem RE ćelija, iako je hemosiderin manje dostupan. U uslovima [[stacionarno stanje|stanjs ravnoteže]], nivo feritina u [[krvni serum|krvnom serumu]] korelira sa ukupnim zalihama gvožđa u tijelu; stoga je serumski feritin FR5Rl najpogodniji laboratorijski test za procjenu zaliha željeza. Budući da je željezo važan [[mineral]] u mineralizaciji, feritin se koristi u ljusci organizama kao što su [[mehkušci]] da kontroliše koncentraciju i distribuciju željeza, čime se oblikuje [[morfologija]] i boja ljuske.<ref name="Jackson2007">{{Cite journal |vauthors=Jackson DJ, Wörheide G, Degnan BM |year=2007 |title=Dynamic expression of ancient and novel molluscan shell genes during ecological transitions |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=7 |pages=160 |doi=10.1186/1471-2148-7-160 |pmc=2034539 |pmid=17845714}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Yano M, Nagai K, Morimoto K, Miyamoto H |date=juni 2006 |title=Shematrin: a family of glycine-rich structural proteins in the shell of the pearl oyster Pinctada fucata |journal=Comparative Biochemistry and Physiology. Part B, Biochemistry & Molecular Biology |volume=144 |issue=2 |pages=254–62 |doi=10.1016/j.cbpb.2006.03.004 |pmid=16626988}}</ref> Takođe ima ulogu u [[hemolimfa|hemolimfi]] [[Polyplacophora]], gdje služi za brzi transport željeza do mineralizirajućih [[radula]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Kyung-Suk K, Webb J, Macey D |year=1986 |title=Properties and role of ferritin in the hemolymph of the chiton Clavarizona hirtosa |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects |volume=884 |issue=3 |pages=387–394 |doi=10.1016/0304-4165(86)90188-1}}</ref> Gvožđe se oslobađa iz feritina za upotrebu razgradnjom feritina, koju uglavnom vrše [[lizosom]]i.<ref name="pmid20406137">{{Cite journal |display-authors=6 |vauthors=Zhang Y, Mikhael M, Xu D, Li Y, Soe-Lin S, Ning B, Li W, Nie G, Zhao Y, Ponka P |date=oktobar 2010 |title=Lysosomal proteolysis is the primary degradation pathway for cytosolic ferritin and cytosolic ferritin degradation is necessary for iron exit |journal=Antioxidants & Redox Signaling |volume=13 |issue=7 |pages=999–1009 |doi=10.1089/ars.2010.3129 |pmid=20406137}}</ref> == Normalni rasponi == Normalan nivo feritina u krvi, koji se naziva [[referentni raspon]] određuju mnoge laboratorije za ispitivanje. Opseg feritina može varirati između laboratorija, ali tipski rasponi bi bili između 30 i 300&nbsp;ng/mL (=μg/L) za muškarce i 30-160&nbsp;ng/mL (=μg/L) za žene. Vrijednost manja od 50 smatra se nedostatkom gvožđa. {| class="wikitable" |+ Normalni nivoi feritina u krvi prema spolu i starosti |-| '''Men''' || 18–270 nanograms per milliliter (ng/mL) |- | '''[[žena|Žene]]''' || 30–160&nbsp;ng/mL |- | '''[[dijete|Djeca]]''' (6 mjeseci do 15 godina) || 50–140&nbsp;ng/mL |- | '''[[dojenče|Dojenčad]]''' (1 do 5 mjeseci) || 50–200&nbsp;ng/mL |- | '''[[novorođenče|Novorođenčad]]''' || 25–200&nbsp;ng/mL |} == Također pogledajte == * [[Bakterioferitin]] * [[DNK-vezujući protein]] * [[Feritinski laki lanac]] * [[Transferin]] == Reference == {{reflist|30em}} == Vanjski linkovi == {{Wiktionary|ferritin|apoferritin}} * {{MeshName|Ferritins}} * [http://labtestsonline.org/understanding/analytes/ferritin/tab/test Ferritin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728010647/https://labtestsonline.org/understanding/analytes/ferritin/tab/test |date=28. 7. 2017 }} at Lab Tests Online * {{PDBe-KB2|P02792|Ferritin light chain}} * {{PDBe-KB2|P02794|Ferritin heavy chain}} * {{PDBe-KB2|Q8N4E7|Ferritin, mitochondrial}} {{proteini akutne faze}} {{metabolizam metala}} {{krvni testovi}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 5]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 13]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 19]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] [[Kategorija:Metabolizam željeza]] [[Kategorija:Testovi krvi]] [[Kategorija:Hemijska patologija]] [[Kategorija:Proteini akutne faze]] [[Kategorija:Skladišni proteini]] fbe4t6i4d3g2nf8j9v6iqpvpbh1n1na 0 497000 3836765 3780625 2026-04-23T12:13:38Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3836765 wikitext text/x-wiki {{Infokutija SP u biatlonu | disciplina = sprint | godina = 2023 | slika = | veličina_slike = | opis_slike = | mjesto = [[Oberhof]], {{ZID|Njemačka}} | datum = 12. februara 2023. | broj_učesnika = 57 | broj_zemalja = 21 | broj_ekipa = | zlato = Julia Simon | zlato_NOK = FRA | srebro = Denise Herrmann-Wick | srebro_NOK = NJE | bronza = Marte Olsbu Røiseland | bronza_NOK = NOR | godina_p = 2021 | spol = žene | godina_s = 2024 }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.}} '''Utrka u [[Biatlon#Discipline|potjeri]] na 10&nbsp;km''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2023.]] u ženskoj konkurenciji održala se 11. februara 2023. [[Njemačka|njemačkom]] gradu [[Oberhof]]u.<ref>{{Cite web|url=https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2223/BT/SWRL/CH__/SWPU/C73D_v1.pdf|title=Final results|access-date=12. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref> == Rezultati == Početak utrke je bio u 13:25.<ref>[ttps://ibu.blob.core.windows.net/docs/2023/BT/SWRL/CH__/SWPU/C73D_v2.pdf Zvanični rezultat]</ref> (<small>Sva vremena početka utrka su po lokalnom vremenu ([[UTC]]+1)</small>) {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" !Plasman !! Startni<br>broj !! Ime !! Zaostatak<br><small>(sprint)</small> !! Promašaji !! Vrijeme !! Zaostatak |- | {{Gold1}} || 10 || align=left| {{flagathlete|[[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]|FRA}} || 1:03 || 1 (0+0+0+1) || 32:00.8 || |- | {{Silver2}} || 1 || align=left| {{flagathlete|[[Denise Herrmann-Wick]]|NJE}} || 0:00 || 4 (1+0+1+2) || 32:27.8 || +27.0 |- | {{Bronze3}} || 4 || align=left| {{flagathlete|[[Marte Olsbu Røiseland]]|NOR}} || 0:31 || 3 (1+1+1+0) || 32:38.5 || +37.7 |- | 4 || 14 || align=left| {{flagathlete|[[Ingrid Landmark Tandrevold]]|NOR}} || 1:11 || 3 (0+1+1+1) || 33:01.1 || +1:00.3 |- | 5 || 7 || align=left| {{flagathlete|[[Sophia Schneider]]|NJE}} || 0:58 || 4 (0+2+0+2) || 33:09.1 || +1:08.3 |- | 6 || 26 || align=left| {{flagathlete|[[Lou Jeanmonnot]]|FRA}} || 1:35 || 1 (0+0+1+0) || 33:09.5 || +1:08.7 |- | 7 || 18 || align=left| {{flagathlete|[[Tereza Voborníková]]|ČEŠ}} || 1:18 || 2 (1+1+0+0) || 33:13.7 || +1:12.9 |- | 8 || 17 || align=left| {{flagathlete|[[Hanna Kebinger]]|NJE}} || 1:16 || 2 (1+1+0+0) || 33:22.3 || +1:21.5 |- | 9 || 27 || align=left| {{flagathlete|[[Sophie Chauveau]]|FRA}} || 1:35 || 3 (0+0+2+1) || 33:24.4 || +1:23.6 |- | 10 || 3 || align=left| {{flagathlete|[[Linn Persson]]|ŠVE}} || 0:26 || 3 (0+2+1+0) || 33:28.1 || +1:27.3 |- | 11 || 19 || align=left| {{flagathlete|[[Dorothea Wierer]]|ITA}} || 1:25 || 3 (1+1+1+0) || 33:30.0 || +1:29.2 |- | 12 || 2 || align=left| {{flagathlete|[[Hanna Öberg]]|ŠVE}} || 0:02 || 5 (1+2+2+0) || 33:33.2 || +1:32.4 |- | 13 || 12 || align=left| {{flagathlete|[[Juni Arnekleiv]]|NOR}} || 1:05 || 2 (0+0+2+0) || 33:34.5 || +1:33.7 |- | 14 || 29 || align=left| {{flagathlete|[[Julija Džima]]|UKR}} || 1:40 || 1 (0+0+1+0) || 33:45.7 || +1:44.9 |- | 15 || 22 || align=left| {{flagathlete|[[Mona Brorsson]]|ŠVE}} || 1:31 || 2 (0+0+1+1) || 34:00.3 || +1:59.5 |- | 16 || 6 || align=left| {{flagathlete|[[Markéta Davidová]]|ČEŠ}} || 0:51 || 5 (2+1+1+1) || 34:00.7 || +1.59.9 |- | 17 || 37 || align=left| {{flagathlete|[[Karoline Offigstad Knotten]]|NOR}} || 1:52 || 1 (0+0+1+0) || 34:07.5 || +2:06.7 |- | 18 || 9 || align=left| {{flagathlete|[[Anna Magnusson]]|ŠVE}} || 0:59 || 4 (0+2+2+0) || 34:16.6 || +2:15.8 |- | 19 || 15 || align=left| {{flagathlete|[[Chloé Chevalier]]|FRA}} || 1:12 || 4 (1+1+2+0) || 34:17.4 || +2:16.6 |- | 20 || 23 || align=left| {{flagathlete|[[Janina Hettich-Walz]]|NJE}} || 1:33 || 3 (0+0+3+0) || 34:21.1 || +2:20.3 |- | 21 || 36 || align=left| {{flagathlete|[[Ragnhild Femsteinevik]]|NOR}} || 1:52 || 4 (0+1+2+1) || 34:34.4 || +2:33.6 |- | 22 || 8 || align=left| {{flagathlete|[[Polona Klemenčič]]|SLO}} || 0:58 || 4 (1+2+1+0) || 34:44.5 || +2:43.7 |- | 23 || 24 || align=left| {{flagathlete|[[Anaïs Chevalier-Bouchet]]|FRA}} || 1:33 || 5 (1+2+1+1) || 34:48.4 || +2:47.6 |- | 24 || 35 || align=left| {{flagathlete|[[Suvi Minkkinen]]|FIN}} || 1:50 || 3 (0+0+2+1) || 34:56.7 || +2:55.9 |- | 25 || 25 || align=left| {{flagathlete|[[Paulína Fialková|Paulína Bátovská Fialková]]|SVK}} || 1:34 || 5 (1+3+1+0) || 35:09.3 || +3:08.5 |- | 26 || 39 || align=left| {{flagathlete|[[Amy Baserga]]|ŠVI}} || 2:00 || 2 (1+1+0+0) || 35:15.4 || +3:14.6 |- | 27 || 13 || align=left| {{flagathlete|[[Lisa Theresa Hauser]]|AUT}} || 1:09 || 7 (1+1+2+3) || 35:24.2 || +3:23.4 |- | 28 || 50 || align=left| {{flagathlete|[[Elisa Gasparin]]|ŠVI}} || 2:25 || 3 (0+1+1+1) || 35:28.0 || +3:27.2 |- | 29 || 49 || align=left| {{flagathlete|[[Anna Gandler]]|AUT}} || 2:24 || 2 (0+1+0+1) || 35:37.0 || +3:36.2 |- | 30 || 11 || align=left| {{flagathlete|[[Emma Lunder]]|KAN}} || 1:04 || 7 (1+2+2+2) || 35:42.6 || +3:41.8 |- | 31 || 31 || align=left| {{flagathlete|[[Milena Todorova]]|BUL}} || 1:45 || 6 (1+2+2+1) || 35:49.3 || +3:48.5 |- | 32 || 33 || align=left| {{flagathlete|[[Hannah Auchentaller]]|ITA}} || 1:46 || 5 (2+0+1+2) || 35:55.8 || +3:55.0 |- | 33 || 28 || align=left| {{flagathlete|[[Lena Häcki|Lena Häcki-Gross]]|ŠVI}} || 1:40 || 7 (3+2+1+1) || 36:04.7 || +4:03.9 |- | 34 || 40 || align=left| {{flagathlete|[[Tuuli Tomingas]]|EST}} || 2:02 || 3 (2+0+1+0) || 36:09.6 || +4:08.8 |- | 35 || 21 || align=left| {{flagathlete|[[Lotte Lie]]|BEL}} || 1:31 || 3 (1+2+0+0) || 36:16.5 || +4:15.7 |- | 36 || 42 || align=left| {{flagathlete|[[Ida Lien]]|NOR}} || 2:07 || 7 (2+1+2+2) || 36:22.3 || +4:21.5 |- | 37 || 48 || align=left| {{flagathlete|[[Nadia Moser]]|KAN}} || 2:23 || 3 (0+1+1+1) || 36:25.4 || +4:24.6 |- | 38 || 20 || align=left| {{flagathlete|[[Aita Gasparin]]|ŠVI}} || 1:27 || 4 (2+0+0+2) || 36:28.0 || +4:27.2 |- | 39 || 60 || align=left| {{flagathlete|[[Susan Külm]]|EST}} || 2:56 || 1 (1+0+0+0) || 36:31.7 || +4:30.9 |- | 40 || 38 || align=left| {{flagathlete|[[Maya Cloetens]]|BEL}} || 1:52 || 3 (0+0+2+1) || 36:37.0 || +4:36.2 |- | 41 || 59 || align=left| {{flagathlete|[[Lucie Charvátová]]|ČEŠ}} || 2:55 || 6 (2+2+1+1) || 36:37.2 || +4:36.4 |- | 42 || 46 || align=left| {{flagathlete|[[Samuela Comola]]|ITA}} || 2:21 || 5 (0+2+2+1) || 36:37.2 || +4:36.4 |- | 43 || 45 || align=left| {{flagathlete|[[Dunja Zdouc]]|AUT}} || 2:19 || 2 (1+0+1+0) || 36:38.1 || +4:37.3 |- | 44 || 47 || align=left| {{flagathlete|[[Ivona Fialková]]|SVK}} || 2:22 || 6 (0+3+2+1) || 36:41.0 || +4:40.2 |- | 45 || 34 || align=left| {{flagathlete|[[Rebecca Passler]]|ITA}} || 1:49 || 6 (2+2+1+1) || 36:45.7 || +4:44.9 |- | 46 || 41 || align=left| {{flagathlete|[[Vanessa Voigt]]|NJE}} || 2:06 || 5 (2+1+1+1) || 36:50.5 || +4:49.7 |- | 47 || 32 || align=left| {{flagathlete|[[Anastasia Tolmacheva]]|RUM}} || 1:46 || 4 (0+1+0+3) || 36:53.9 || +4:53.1 |- | 48 || 43 || align=left| {{flagathlete|[[Olena Bilosjuk]]|UKR}} || 2:15 || 4 (0+1+1+2) || 36:57.6 || +4:56.8 |- | 49 || 44 || align=left| {{flagathlete|[[Anastasija Merkušina]]|UKR}} || 2:17 || 2 (1+1+0+0) || 36:57.9 || +4:57.1 |- | 50 || 51 || align=left| {{flagathlete|[[Joanna Jakieła]]|POL}} || 2:28 || 4 (2+0+0+2) || 37:16.7 || +5:15.9 |- | 51 || 58 || align=left| {{flagathlete|[[Anamarija Lampič]]|SLO}} || 2:47 || 7 (2+0+2+3) || 37:17.7 || +5:16.9 |- | 52 || 56 || align=left| {{flagathlete|[[Kamila Żuk]]|POL}} || 2:44 || 4 (0+3+0+1) || 37:58.7 || +5:57.9 |- | 53 || 30 || align=left| {{flagathlete|[[Jekaterina Avakumova]]|KOR}} || 1:43 || 8 (3+3+2+0) || 38:01.6 || +6:00.8 |- | 54 || 53 || align=left| {{flagathlete|[[Gabrielė Leščinskaitė]]|LTU}} || 2:36 || 3 (1+0+0+2) || 38:17.2 || +6:16.4 |- | 55 || 54 || align=left| {{flagathlete|[[Anna Mąka (biatlonka)|Anna Mąka]]|POL}} || 2:36 || 6 (1+1+1+3) || 38:26.5 || +6:25.7 |- | 56 || 52 || align=left| {{flagathlete|[[Natalija Kočergina]]|LTU}} || 2:32 || 6 (1+3+1+1) || 38:27.5 || +6:26.7 |- | 57 || 55 || align=left| {{flagathlete|[[Deedra Irwin]]|SAD}} || 2:39 || 5 (3+1+1+0) || 38:32.4 || +6:31.6 |- | rowspan=3|{{hs|58}} || 5 || align=left| {{flagathlete|[[Lisa Vittozzi]]|ITA}} || 0:46 || colspan=3 rowspan=3|{{Tooltip|NS|Nije startovao/la}} |- | 16 || align=left| {{flagathlete|[[Elvira Öberg]]|ŠVE}} || 1:14 |- | 57 || align=left| {{flagathlete|[[Ukaleq Slettemark]]|GRL}} || 2:44 |} ==Reference== {{reference}}{{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.]] 4d7zhis88tlspvokvkphpdaghwztxi3 0 497088 3836766 3819669 2026-04-23T12:16:28Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3836766 wikitext text/x-wiki {{Infokutija SP u biatlonu | disciplina = štafeta | godina = 2023 | slika = Biathlon_pictogram.svg | veličina_slike = 150px | opis_slike = | mjesto = [[Oberhof]], {{ZID|Njemačka}} | datum = 18. februar 2023. | broj_učesnika = 64 | broj_zemalja = 16 | broj_ekipa = 16 | zlato = Samuela Comola | zlato_2 = Dorothea Wierer | zlato_3 = Hannah Auchentaller | zlato_4 = Lisa Vittozzi | zlato_NOK = ITA | srebro = Vanessa Voigt | srebro_2 = Hanna Kebinger | srebro_3 = Sophia Schneider | srebro_4 = Denise Herrmann-Wick | srebro_NOK = NJE | bronza = Linn Persson | bronza_2 = Anna Magnusson | bronza_3 = Elvira Öberg | bronza_4 = Hanna Öberg | bronza_NOK = ŠVE | godina_p = 2021 | spol = žene | godina_s = 2024 }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.}} '''Utrka u [[Biatlon#Discipline|ženskoj štafeti]]''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2023]], održala se se 18. februara 2023. u [[Njemačka|njemačkom]] [[Oberhof]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.biathlonworld.com/calendar?CupLevel=1&SeasonId=2223&EventId=BT2223SWRLCH__|title=Programme|access-date=4. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2223/BT/SWRL/CH__/SWRL/C51B2_v1.pdf|title=Start list|access-date=17. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref> ==Rezultati== Početak utrke je bio u 15:00.<ref>{{Cite web|url=https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2223/BT/SWRL/CH__/SWRL/C73C_v1.pdf|title=Final results|access-date=18. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Plasman !! Startni<br>broj!! Ekipa !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{Gold1}} || 5 || {{Štafeta|{{flagcountry|ITA}}|[[Samuela Comola]]|[[Dorothea Wierer]]|[[Hannah Auchentaller]]|[[Lisa Vittozzi]]}} || '''1:14:39.7'''<br>18:08.8<br>18:43.2<br>19:27.0<br>18:20.7 || '''0+0 0+2'''<br>0+0 0+0<br>0+0 0+1<br>0+0 0+1<br>0+0 0+0 || |- | {{Silver2}} || 3 || {{Štafeta|{{flagcountry|NJE}}|[[Vanessa Voigt]]|[[Hanna Kebinger]]|[[Sophia Schneider]]|[[Denise Herrmann-Wick]]}} || '''1:15:04.4'''<br>18:15.9<br>19:18.9<br>18:49.8<br>18:39.8 || '''0+3 0+3'''<br>0+0 0+0<br>0+2 0+0<br>0+1 0+2<br>0+0 0+1 || +24.7 |- | {{Bronze3}} || 1 || {{Štafeta|{{flagcountry|ŠVE}}|[[Linn Persson]]|[[Anna Magnusson]]|[[Elvira Öberg]]|[[Hanna Öberg]]}} || '''1:15:34.4'''<br>18:03.1<br>19:42.8<br>19:11.3<br>18:38.2 || '''0+6 2+5'''<br>0+2 0+0<br>0+1 2+3<br>0+1 0+2<br>0+2 0+0 || +55.7 |- | 4 || 2 || {{Štafeta|{{flagcountry|FRA}}|[[Lou Jeanmonnot]]|[[Anaïs Chevalier-Bouchet]]|[[Chloé Chevalier]]|[[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]}} || '''1:16:11.3'''<br>18:17.1<br>18:56.3<br>19:50.0<br>19:07.9 || '''0+4 1+8'''<br>0+0 0+3<br>0+0 1+3<br>0+3 0+2<br>0+1 0+0 || +1:31.6 |- | 5 || 8 || {{Štafeta|{{flagcountry|AUT}}|[[Dunja Zdouc]]|[[Anna Gandler]]|[[Anna Juppe]]|[[Lisa Theresa Hauser]]}} || '''1:16:47.7'''<br>18:49.9<br>19:18.0<br>19:55.2<br>18:44.6 || '''0+6 0+6'''<br>0+1 0+3<br>0+1 0+2<br>0+3 0+1<br>0+1 0+0 || +2:08.0 |- | 6 || 4 || {{Štafeta|{{flagcountry|NOR}}|[[Karoline Offigstad Knotten]]|[[Ingrid Landmark Tandrevold]]|[[Ida Lien]]|[[Marte Olsbu Røiseland]]}} || '''1:17:00.6'''<br>18:08.1<br>19:52.8<br>20:07.0<br>18:52.7 || '''0+4 4+9'''<br>0+1 0+2<br>0+1 3+3<br>0+1 1+3<br>0+1 0+1 || +2:20.9 |- | 7 || 7 || {{Štafeta|{{flagcountry|ČEŠ}}|[[Tereza Voborníková]]|[[Tereza Vinklárková]]|[[Markéta Davidová]]|[[Lucie Charvátová]]}} || '''1:17:24.8'''<br>18:03.6<br>19:53.1<br>19:06.1<br>20:22.0 || '''2+6 1+5'''<br>0+1 0+0<br>0+2 0+0<br>0+0 1+3<br>2+3 0+2 || +2:45.1 |- | 8 || 6 || {{Štafeta|{{flagcountry|ŠVI}}|[[Amy Baserga]]|[[Aita Gasparin]]|[[Elisa Gasparin]]|[[Lena Häcki]]}} || '''1:17:25.3'''<br>18:42.1<br>19:35.7<br>19:49.2<br>19:18.3 || '''0+6 1+9'''<br>0+0 0+3<br>0+1 0+1<br>0+3 0+2<br>0+2 1+3 || +2:45.6 |- | 9 || 14 || {{Štafeta|{{flagcountry|POL}}|[[Anna Mąka (biatlonka)|Anna Mąka]]|[[Kamila Żuk]]|[[Joanna Jakieła]]|[[Natalia Sidorowicz]]}} || '''1:19:28.6'''<br>19:01.0<br>19:35.8<br>20:06.9<br>20:44.9 || '''0+7 0+9'''<br>0+0 0+2<br>0+3 0+2<br>0+2 0+3<br>0+2 0+2 || +4:48.9 |- | 10 || 10 || {{Štafeta|{{flagcountry|EST}}|[[Regina Ermits]]|[[Tuuli Tomingas]]|[[Susan Külm]]|[[Johanna Talihärm]]}} || '''1:20:00.5'''<br>20:39.4<br>19:57.9<br>20:22.1<br>19:01.1 || '''2+4 2+7'''<br>2+3 0+1<br>0+0 1+3<br>0+1 1+3<br>0+0 0+0 || +5:20.8 |- | 11 || 11 || {{Štafeta|{{flagcountry|KAN}}|[[Nadia Moser]]|[[Emily Dickson]]|[[Benita Peiffer]]|[[Emma Lunder]]}} || '''1:20:03.4'''<br>18:49.5<br>21:40.8<br>20:19.5<br>19:13.6 || '''0+2 1+8'''<br>0+0 0+2<br>0+0 1+3<br>0+0 0+1<br>0+2 0+2 || +5:23.7 |- | 12 || 15 || {{Štafeta|{{flagcountry|SLO}}|[[Živa Klemenčič]]|[[Lena Repinc]]|[[Anamarija Lampič]]|[[Polona Klemenčič]]}} || '''1:20:18.0'''<br>19:00.4<br>20:01.9<br>21:59.0<br>19:16.7 || '''0+3 3+9'''<br>0+0 0+2<br>0+1 0+3<br>0+1 3+2<br>0+1 0+2 || +5:38.3 |- | 13 || 9 || {{Štafeta|{{flagcountry|FIN}}|[[Suvi Minkkinen]]|[[Mari Eder]]|[[Nastassia Kinnunen]]|[[Erika Janka]]}} || '''1:20:37.6'''<br>18:32.4<br>19:14.4<br>22:26.6<br>20:24.2 || '''1+6 0+5'''<br>0+0 0+1<br>0+3 0+0<br>1+3 0+2<br>0+0 0+2 || +5:57.9 |- | 14 || 12 || {{Štafeta|{{flagcountry|UKR}}|[[Anastasija Merkušina]]|[[Darija Blaško]]|[[Ljubov Kipijačenkova]]|[[Olena Bilosjuk]]}} || '''1:21:52.8'''<br>19:07.5<br>21:07.8<br>20:08.2<br>21:29.3 || '''0+4 3+4'''<br>0+3 0+0<br>0+1 0+0<br>0+0 0+1<br>0+0 3+3 || +7:13.1 |- | 15 || 13 || {{Štafeta|{{flagcountry|SAD}}|[[Deedra Irwin]]|[[Joanne Reid]]|[[Chloe Levins]]|[[Kelsey Joan Dickinson]]}} || '''1:22:35.7'''<br>20:13.3<br>19:41.0<br>20:43.8<br>21:57.6 || '''0+8 1+7'''<br>0+3 1+3<br>0+2 0+1<br>0+1 0+1<br>0+2 0+2 || +7:56.0 |- | 16 || 16 || {{Štafeta|{{flagcountry|JAP}}|[[Fuyuko Tachizaki]]|[[Aoi Sato]]|[[Asuka Hachisuka]]|[[Hikaru Fukuda]]}} || '''1:23:18.3'''<br>18:56.8<br>21:09.5<br>20:44.3<br>22:27.7 || '''0+5 0+7'''<br>0+0 0+2<br>0+3 0+3<br>0+2 0+0<br>0+0 0+2 || +8:38.6 |} == Napomene== <references group="N"/> <references group="lower-alpha"/> ==Reference== {{reference}} {{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.]] m9xm3vzfp4cayu71ksb0l84bc4te9i7 0 497366 3836859 3832908 2026-04-24T00:46:12Z Tulum387 155909 Dupli razmaci i prazan prostor. 3836859 wikitext text/x-wiki {{Lowercase title}} {{Infokutija gen}} '''hERG''' ({{gen|KCNH2}}) jest [[gen]] koji je kod [[ljudi]] na [[hromosom 7|hromosoma 7]]. [[kodon|Kodira]] protein poznat kao '''K<sub>v</sub>11.1''', alfa [[Proteinska podjedinica|podjedinica]] [[kalijski kanal|kalijevog jonskog kanala]]. Ovaj [[ionski kanal]] (ponekad jednostavno označen kao 'hERG') je najpoznatiji po svom doprinosu [[srčani sistem električne provodljivosti|srčanoj električnoj aktivnosti]]: hERG kanal posreduje u repolarizirajućoj ''I''<sub >Kr</sub> struji u [[srčani akcijski potencijal|srčanom akcijskom potencijalu]], koja pomaže u koordinaciji otkucaja srca. Kada je sposobnost ovog kanala da provodi električnu struju kroz [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]] inhibirana ili ugrožena, bilo primjenom lijekova ili rijetkim [[mutacija]]ma u nekim porodicama,<ref name="Hedley">{{cite journal | vauthors = Hedley PL, Jørgensen P, Schlamowitz S, Wangari R, Moolman-Smook J, Brink PA, Kanters JK, Corfield VA, Christiansen M | title = The genetic basis of long QT and short QT syndromes: a mutation update | journal = Hum. Mutat. | volume = 30 | issue = 11 | pages = 1486–511 | year = 2009 | pmid = 19862833 | doi = 10.1002/humu.21106 | s2cid = 19122696 | doi-access = free }}</ref> može dovesti do potencijalno fatalnog poremećaja koji se naziva [[sindrom dugog QT]] intervala. Suprotno tome, [[genska mutacija|genske mutacije]] koje povećavaju struju kroz ove kanale mogu dovesti do povezanog naslijeđenog poremećaja srčanog ritma zvanog [[sindrom kratkog QT]].<ref>{{Cite journal|last=Bjerregaard|first=Preben|date=2. 3. 2018|title=The diagnosis and management of short QT syndrome|journal=Heart Rhythm|volume=15|issue=8|pages=1261–1267|doi=10.1016/j.hrthm.2018.02.034|issn=1556-3871|pmid=29501667|s2cid=4519580}}</ref> Brojni klinički uspješni lijekovi na tržištu imali su tendenciju da inhibiraju hERG, produžavajući QT i potencijalno dovodeći do fatalnog [[srčana aritmija|nepravilnosti otkucaja srca]] ([[komorska tahiaritmija]] zvana ''[[torsades de pointes]]''). Ovo je učinilo inhibiciju hERG važnim [[anticilj]]em koji se mora izbjegavati tokom razvoja lijeka.<ref name="Sanguinetti MC, Tristani-Firouzi M 2006 463–9">{{cite journal | vauthors = Sanguinetti MC, Tristani-Firouzi M | title = hERG potassium channels and cardiac arrhythmia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-23_440_7083/page/462 | journal = Nature | volume = 440 | issue = 7083 | pages = 463–9 | date = mart 2006 | pmid = 16554806 | doi = 10.1038/nature04710 | bibcode = 2006Natur.440..463S | s2cid = 929837 }}</ref> hERG je također povezan sa modulacijom funkcija nekih ćelija [[nervni sistem|nervnog sistema]] <ref>{{cite journal | vauthors = Chiesa N, Rosati B, Arcangeli A, Olivotto M, Wanke E | title = A novel role for HERG K+ channels: spike-frequency adaptation | journal = J. Physiol. | volume = 501 | issue = 2 | pages = 313–8 | date = juni 1997 | pmid = 9192303 | pmc = 1159479 | doi = 10.1111/j.1469-7793.1997.313bn.x | url = http://www.jphysiol.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9192303 }} {{cite book | vauthors = Overholt JL, Ficker E, Yang T, Shams H, Bright GR, Prabhakar NR | title = Chemosensing at the carotid body. Involvement of a HERG-like potassium current in glomus cells | journal = Adv. Exp. Med. Biol. | volume = 475 | pages = 241–8 | year = 2000 | pmid = 10849664 | doi = 10.1007/0-306-46825-5_22 | series = Advances in Experimental Medicine and Biology | isbn = 978-0-306-46367-9 }}</ref> and with establishing and maintaining cancer-like features in leukemic cells.<ref>{{cite book | vauthors = Arcangeli A | title = The hERG Cardiac Potassium Channel: Structure, Function and Long QT Syndrome | chapter = Expression and role of hERG channels in cancer cells | journal = Novartis Found. Symp. | volume = 266 | pages = 225–32; discussion 232–4 | year = 2005 | pmid = 16050271 | doi = 10.1002/047002142X.ch17 | series = Novartis Foundation Symposia | isbn = 9780470021408 }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.159 [[aminokiselina]], a [[molekulska masa|molekulska težina]] 126.655 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="Sanguinetti MC, Tristani-Firouzi M 2006 463–9"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MPVRRGHVAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNTFLDTIIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KFEGQSRKFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IANARVENCA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VIYCNDGFCE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LCGYSRAEVM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QRPCTCDFLH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GPRTQRRAAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIAQALLGAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERKVEIAFYR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KDGSCFLCLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVVPVKNEDG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVIMFILNFE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVMEKDMVGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAHDTNHRGP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PTSWLAPGRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTFRLKLPAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LALTARESSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSGGAGGAGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGAVVVDVDL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TPAAPSSESL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALDEVTAMDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HVAGLGPAEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRALVGPGSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRSAPGQLPS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PRAHSLNPDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGSSCSLART</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSRESCASVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RASSADDIEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MRAGVLPPPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RHASTGAMHP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRSGLLNSTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSDLVRYRTI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKIPQITLNF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDLKGDPFLA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SPTSDREIIA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKIKERTHNV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEKVTQVLSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GADVLPEYKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAPRIHRWTI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LHYSPFKAVW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DWLILLLVIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAVFTPYSAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLLKETEEGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PATECGYACQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PLAVVDLIVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMFIVDILIN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FRTTYVNANE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVVSHPGRIA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHYFKGWFLI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DMVAAIPFDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIFGSGSEEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGLLKTARLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLVRVARKLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RYSEYGAAVL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FLLMCTFALI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHWLACIWYA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGNMEQPHMD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRIGWLHNLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DQIGKPYNSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GLGGPSIKDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVTALYFTFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLTSVGFGNV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPNTNSEKIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SICVMLIGSL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MYASIFGNVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIIQRLYSGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARYHTQMLRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REFIRFHQIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NPLRQRLEEY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FQHAWSYTNG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IDMNAVLKGF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PECLQADICL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLNRSLLQHC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPFRGATKGC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LRALAMKFKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>THAPPGDTLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HAGDLLTALY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FISRGSIEIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGDVVVAILG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KNDIFGEPLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LYARPGKSNG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVRALTYCDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HKIHRDDLLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLDMYPEFSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HFWSSLEITF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLRDTNMIPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPGSTELEGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSRQRKRKLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FRRRTDKDTE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QPGEVSALGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRAGAGPSSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRPGGPWGES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSSGPSSPES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEDEGPGRSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SPLRLVPFSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRPPGEPPGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPLMEDCEKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDTCNPLSGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSGVSNIFSF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>WGDSRGRQYQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELPRCPAPTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLLNIPLSSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRRPRGDVES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLDALQRQLN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RLETRLSADM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATVLQLLQRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MTLVPPAYSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VTTPGPGPTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSPLLPVSPL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PTLTLDSLSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSQFMACEEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPGAPELPQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GPTRRLSLPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLGALTSQPL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HRHGSDPGS</td></tr> </table> == Struktura == Detaljna atomska struktura za hERG zasnovana na [[rendgenska kristalografija|rendgenskoj kristalografiji]] još nije dostupna, ali strukture su nedavno riješene [[elektronski mikroskop|elektronskom mikroskopijom]].<ref>{{cite journal |title= Cryo-EM Structure of the Open Human Ether-à-go-go-Related K+ Channel hERG |journal= Cell |pmid= 28431243 |doi= 10.1016/j.cell.2017.03.048 |volume=169 |issue= 3 |pmc=5484391 |year=2017 |pages=422–430.e10 |vauthors=Wang W, MacKinnon R}}</ref> U laboratoriji [[heterolog|heterologno eksprimiran]] hERG [[kalijski kanal]] sastoji se od 4 identične alfa-podjedinice, koje formiraju pore kanala kroz [[ćelijska membrana|plazmamembranu]]. Svaka hERG podjedinica sastoji se od po 6 transmembranskih [[alfa-heliks]]a, označenih sa S1-S6, spirala pora koja se nalazi između S5 i S6, a [[citoplazma]]tski smještena [[N-kraj|N-]] i [[C-kraj|C-terminal]]. Heliks S4 sadrži pozitivno nabijen [[arginin]]ski ili [[lizin]]ski aminokiselinski ostatak na svakoj 3. poziciji i smatra se da djeluje kao senzor osjetljiv na napon, koji omogućava kanalu da odgovori na promjene napona, promjenom konformacija između provodnih i neprovodnih stanja (zvanih 'pristajanje'). Između spirala S5 i S6, postoji vanćelijska petlja (poznata kao 'torola') i 'porina petlja', koja počinje i završava se vanćelijski, ali se uvlači u plazmamembranu; petlja pora za svaku od hERG podjedinica u jednom kanalu biti okrenuta prema pori koja provodi ione i susjedna je odgovarajućim petljama 3 druge podjedinice, a zajedno čine područje selektivnog filtera kanalske pore. Selektivnost sekvence, SVGFG, vrlo je slična onoj sadržanoj u bakterijskim [[KcsA kalijev kanal|KcsA kanalima]].<ref name="Sanguinetti MC, Tristani-Firouzi M 2006 463–9"/> Iako potpuna [[kristalna struktura]] za hERG još nije dostupna, pronađena je struktura za [[citoplazma]]tski [[N-kraj]], za koji se pokazalo da sadrži [[domen PAS]] ([[aminokiselina]] 26-135) koji usporava brzinu deaktivacije.<ref name="pmid9845367">{{cite journal | vauthors = Morais Cabral JH, Lee A, Cohen SL, Chait BT, Li M, Mackinnon R | title = Crystal structure and functional analysis of the HERG potassium channel N terminus: a eukaryotic PAS domain | journal = Cell | volume = 95 | issue = 5 | pages = 649–55 | date = novembar 1998 | pmid = 9845367 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81635-9 | s2cid = 15090987 | doi-access = free }}</ref> == Funkcija == hERG formira glavni dio jednog od proteina ionskih kanala ('brza' odložena struja ispravljača (''I''<sub>Kr</sub>) koji provodi kalijeve (kalij|K<sup>+</sup>]]) jone iz mišićnih ćelija srca ([[Srčani mišić|srčani miociti]]), a ova struja je kritična za pravilno određivanje vremena povratka u [[stanje mirovanja]] ([[Srčani akcijski potencijal|repolarizacija]]) ćelijsku membranu tokom srčanog akciojskog potencijala.<ref name="Sanguinetti MC, Tristani-Firouzi M 2006 463–9"/> Ponekad, kada se govori o farmakološkim efektima lijekova, termini "hERG kanali" i "I"<sub>Kr</sub> se koriste naizmjenično, ali, u tehničkom smislu, "hERG kanale" mogu napraviti samo u laboratoriji; formalno gledano, prirodni kanali u tijelu koji uključuju hERG nazivaju se imenom električne struje koja je izmjerena u tom tipu ćelije, tako da je, naprimjer, u srcu, ispravan naziv "I" '<sub>Kr</sub>. Ova razlika u nomenklaturi postaje jasnija u kontroverzi oko toga da li kanali koji provode ''I''<sub>Kr</sub> uključuju druge podjedinice (npr. beta-podjedinice <ref>{{cite journal|vauthors=Weerapura M, Nattel S, Chartier D, Caballero R, Hébert TE |title=A comparison of currents carried by HERG, with and without coexpression of MiRP1, and the native rapid delayed rectifier current. Is MiRP1 the missing link? |journal=J. Physiol. |volume=540 |issue=Pt 1 |pages=15–27 |date=april 2002 |pmc=2290231 |doi=10.1113/jphysiol.2001.013296 |pmid=11927665}}{{cite journal | vauthors = Abbott GW, Goldstein SA | title = Disease-associated mutations in KCNE potassium channel subunits (MiRPs) reveal promiscuous disruption of multiple currents and conservation of mechanism | journal = FASEB J. | volume = 16 | issue = 3 | pages = 390–400 | date = mart 2002 | pmid = 11874988 | doi = 10.1096/fj.01-0520hyp | s2cid = 26205057 | url = https://escholarship.org/uc/item/99v7r735 }}{{cite journal | vauthors = Abbott GW, Sesti F, Splawski I, Buck ME, Lehmann MH, Timothy KW, Keating MT, Goldstein SA | title = MiRP1 forms IKr potassium channels with HERG and is associated with cardiac arrhythmia | journal = Cell | volume = 97 | issue = 2 | pages = 175–87 | date = april 1999 | pmid = 10219239 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80728-X | s2cid = 8507168 | url = https://escholarship.org/uc/item/9269c0t1 | doi-access = free }}</ref>) ili da li kanali uključuju mješavinu različitih tipova ([[izoforma|izoformi]]) hERG-a,<ref>{{cite journal | vauthors = Jones EM, Roti Roti EC, Wang J, Delfosse SA, Robertson GA | title = Cardiac IKr channels minimally comprise hERG 1a and 1b subunits | journal = J. Biol. Chem. | volume = 279 | issue = 43 | pages = 44690–4 | date = oktobar 2004 | pmid = 15304481 | doi = 10.1074/jbc.M408344200 | doi-access = free }}{{cite book | vauthors = Robertson GA, Jones EM, Wang J | title = Gating and assembly of heteromeric hERG1a/1b channels underlying I(Kr) in the heart | chapter = Gating and Assembly of Heteromeric hERG1a/1b Channels Underlying I Kr in the Heart | journal = Novartis Found. Symp. | volume = 266 | pages = 4–15; discussion 15–8, 44–5 | year = 2005 | pmid = 16050259 | doi = 10.1002/047002142X.ch2 | series = Novartis Foundation Symposia | isbn = 9780470021408 | url = http://www.physiology.wisc.edu/pdf/Novartis.pdf | citeseerx = 10.1.1.512.5443 }}</ref> but, when the originally-discovered form of hERG<ref>{{cite journal | vauthors = Warmke JW, Ganetzky B | title = A family of potassium channel genes related to eag in Drosophila and mammals | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 91 | issue = 8 | pages = 3438–42 | date = april 1994 | pmid = 8159766 | pmc = 43592 | doi = 10.1073/pnas.91.8.3438 | bibcode = 1994PNAS...91.3438W | doi-access = free }}{{cite journal | vauthors = Trudeau MC, Warmke JW, Ganetzky B, Robertson GA | title = HERG, a human inward rectifier in the voltage-gated potassium channel family | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-07-07_269_5220/page/92 | journal = Science | volume = 269 | issue = 5220 | pages = 92–5 | date = juli 1995 | pmid = 7604285 | doi = 10.1126/science.7604285 | bibcode = 1995Sci...269...92T }}{{cite journal | vauthors = Sanguinetti MC, Jiang C, Curran ME, Keating MT | title = A mechanistic link between an inherited and an acquired cardiac arrhythmia: HERG encodes the IKr potassium channel | journal = Cell | volume = 81 | issue = 2 | pages = 299–307 | date = april 1995 | pmid = 7736582 | doi = 10.1016/0092-8674(95)90340-2 | s2cid = 240044 | doi-access = free }}</ref> se eksperimentalno prenosi u ćelije kojima je prethodno nedostajao hERG (tj. [[heterolog]]na ekspresija), formira se [[kalijski kanal|kalijski ionski kanal]], a ovaj kanal ima mnoge karakteristike srčane 'brze' odložene struje ispravljača (''I''<sub>Kr</sub>),<ref name="Sanguinetti_ 1995">{{cite journal | vauthors = Sanguinetti MC, Jiang C, Curran ME, Keating MT | title = A mechanistic link between an inherited and an acquired cardiac arrhythmia: HERG encodes the IKr potassium channel | journal = Cell | volume = 81 | issue = 2 | pages = 299–307 | year = 1995 | pmid = 7736582 | doi = 10.1016/0092-8674(95)90340-2 | s2cid = 240044 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Trudeau MC, Warmke JW, Ganetzky B, Robertson GA | title = HERG, a human inward rectifier in the voltage-gated potassium channel family | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-07-07_269_5220/page/92 | journal = Science | volume = 269 | issue = 5220 | pages = 92–5 | date = juli 1995 | pmid = 7604285 | doi = 10.1126/science.7604285 | bibcode = 1995Sci...269...92T }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Robertson GA, Jones EM, Wang J | title = Gating and assembly of heteromeric hERG1a/1b channels underlying I(Kr) in the heart | chapter = Gating and Assembly of Heteromeric hERG1a/1b Channels Underlying I Kr in the Heart | journal = Novartis Found. Symp. | volume = 266 | pages = 4–15; discussion 15–8, 44–5 | year = 2005 | pmid = 16050259 | doi = 10.1002/047002142X.ch2 | series = Novartis Foundation Symposia | isbn = 9780470021408 | url = http://www.physiology.wisc.edu/pdf/Novartis.pdf | citeseerx = 10.1.1.512.5443 }}</ref> uključujući ''I''<sub>Kr</sub>-ovo unutrašnje ispravljanje koje rezultira u kanalu koji proizvodi 'paradoksalnu resurgentnu struju', kao odgovor na repolarizaciju membrane.<ref>{{cite journal | vauthors = Robertson GA | title = LQT2 : amplitude reduction and loss of selectivity in the tail that wags the HERG channel | journal = Circ. Res. | volume = 86 | issue = 5 | pages = 492–3 | date = mart 2000 | pmid = 10720408 | doi = 10.1161/01.res.86.5.492 | url = http://circres.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10720408 | doi-access = free }}</ref> == Genetika == Mutacije gubitka funkcije u ovom kanalu mogu dovesti do [[sindrom dugog QT|sindroma dugog QT]] (LQT2), dok mutacije povećanja funkcije mogu dovesti do [[sindrom kratkog QT|sindroma kratkog QT]]. Oba klinička poremećaja proizlaze iz disfunkcije ionskih kanala (tzv. [[kanalopatija]]) koja može dovesti do rizika od potencijalno fatalnih srčanih [[srčana aritmija|aritmija]] (npr. ''[[torsades de pointes]]''), zbog repolarizacijskih poremećaja srčanog akcijskog potencijala.<ref name="Sanguinetti_ 1995"/><ref name="Moss">{{cite journal | vauthors = Moss AJ, Zareba W, Kaufman ES, Gartman E, Peterson DR, Benhorin J, Towbin JA, Keating MT, Priori SG, Schwartz PJ, Vincent GM, Robinson JL, Andrews ML, Feng C, Hall WJ, Medina A, Zhang L, Wang Z | title = Increased risk of arrhythmic events in long-QT syndrome with mutations in the pore region of the human ether-a-go-go-related gene potassium channel | journal = Circulation | volume = 105 | issue = 7 | pages = 794–9 | year = 2002 | pmid = 11854117 | doi = 10.1161/hc0702.105124 | doi-access = free }}</ref> Postoji mnogo više [[mutacija]] hERG-a opisanih za sindrom dugog QT nego za sindrom kratkog QT intervala.<ref name="Hedley" /> == Interakcije == Pokazalo se da HERG [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa 14-3-3 epsilon proteinom, kodiranimgenom [[YWHAE]].<ref name=pmid11953308>{{cite journal | vauthors = Kagan A, Melman YF, Krumerman A, McDonald TV | title = 14-3-3 amplifies and prolongs adrenergic stimulation of HERG K+ channel activity | journal = EMBO J. | volume = 21 | issue = 8 | pages = 1889–98 | date = Apr 2002 | pmid = 11953308 | pmc = 125975 | doi = 10.1093/emboj/21.8.1889 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Naponski-vođeni kalijev kanal]] == Reference == {{Reflist|33em}} == Dopunska literatura == {{refbegin |33em}} * {{cite journal | vauthors = Vincent GM | title = The molecular genetics of the long QT syndrome: genes causing fainting and sudden death | journal = Annu. Rev. Med. | volume = 49 | pages = 263–74 | year = 1998 | pmid = 9509262 | doi = 10.1146/annurev.med.49.1.263 }} * {{cite journal | vauthors = Ackerman MJ | title = The long QT syndrome: ion channel diseases of the heart | journal = Mayo Clin. Proc. | volume = 73 | issue = 3 | pages = 250–69 | year = 1998 | pmid = 9511785 | doi = 10.4065/73.3.250 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Taglialatela M, Castaldo P, Pannaccione A, Giorgio G, Annunziato L | title = Human ether-a-gogo related gene (HERG) K+ channels as pharmacological targets: present and future implications | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-pharmacology_1998-06-01_55_11/page/n5 | journal = Biochem. Pharmacol. | volume = 55 | issue = 11 | pages = 1741–6 | year = 1998 | pmid = 9714291 | doi = 10.1016/S0006-2952(98)00002-1 | hdl = 11566/37313 | hdl-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Bjerregaard P, Gussak I | title = Short QT syndrome: mechanisms, diagnosis and treatment | journal = Nat Clin Pract Cardiovasc Med | volume = 2 | issue = 2 | pages = 84–7 | year = 2005 | pmid = 16265378 | doi = 10.1038/ncpcardio0097 | s2cid = 10125533 }} * {{cite journal | vauthors = Gutman GA, Chandy KG, Grissmer S, Lazdunski M, McKinnon D, Pardo LA, Robertson GA, Rudy B, Sanguinetti MC, Stühmer W, Wang X | title = International Union of Pharmacology. LIII. Nomenclature and molecular relationships of voltage-gated potassium channels | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 57 | issue = 4 | pages = 473–508 | year = 2005 | pmid = 16382104 | doi = 10.1124/pr.57.4.10 | s2cid = 219195192 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&part=rws GeneReviews/NIH/NCBI/UW entry on Romano-Ward Syndrome] * [https://www.ich.org/products/guidelines/safety/article/safety-guidelines.html International Conference on Harmonization] * [https://archive.today/20121214182344/http://flybase.bio.indiana.edu/.bin/fbidq.html?FBgn0000535&resultlist=fbgn26618.data Drosophila flybase entry for ''erg''] * [https://web.archive.org/web/20101129122954/http://schizophreniaforum.org/new/detail.asp?id=1521 Special K: Primate-specific Potassium Channel Variant Implicated in Schizophrenia] - Schizophrenia Research Forum. {{PDB Gallery|geneid=3757}} {{Ionski kanali|g3}} [[Kategorija:Ionski kanali]] [[Kategorija:Proteini sa PAS domenima]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 7]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] mc9pjwkv5eeqld4i0fvqm4iahzjeh91 0 498851 3836880 3517378 2026-04-24T06:33:15Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836880 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Aram Hačaturjan | izvorno_ime = Арам Ильич Хачатурян | izvorni_jezik = ru | slika = Aram_Khachaturian,_Pic,_17.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Aram Iljič Hačaturjan | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1903|06|06}} | mjesto_rođenja = [[Tbilisi]], [[Kavkasko namjesništvo (1801-1917)|Kavkasko namjesništvo]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1978|05|01|1903|06|06}} | mjesto_smrti = [[Moskva]], [[SSSR]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = kompozitor | alma_mater = [[Institut Gnesin u Moskvi]] <br> [[Moskovski konzervatorijum]] | godine_aktivnosti = 1926-1978 | poznat_po = | značajna_djela = | stranka = [[Komunistička partija Sovjetskog Saveza]] | supružnik = [[Nina Makarova]] | djeca = 2 | potpis = Aram Khachaturian signature.svg | nagrade = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} ''[[Ordeni i medalje Sovjetskog Saveza|Sovjetski ordeni]]:'' {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{!}}{{!}} {{Orden Oktobarske revolucije}} {{!}}- {{!}} {{Orden Lenjina}} {{!}}{{!}} {{Orden Lenjina}} {{!}}{{!}} {{Orden Lenjina}} {{!}}} }} '''Aram Hačaturjan''' ({{jez-hy|Արամ Խաչատրյան}}; {{jez-ru|Арам Ильич Хачатурян}}; [[Tbilisi]], 6. juna 1903 — [[Moskva]], 1. maja 1978) bio je [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|sovjetsko]]-[[Armenija|armenski]] [[kompozitor]] na čija je dela često uticala armenska i [[Gruzija|gruzijska]] [[narodna muzika]], te muzika [[Kavkaz (regija)|Kavkaz]]a. Odabir njegovih djela proglašen je [[Svjetska dokumentarna baština|Svjetskom dokumentarnom baštinom]] [[UNESCO]]-a 2013. godine.<ref>{{cite web | url =https://www.unesco.org/en/memory-world | title =Memory of the World | authorlink = | last = | first = | date = | website = unesco.org| publisher =[[UNESCO]] | access-date =15. 3. 2023 | language =en }}</ref> == Biografija == Aram Hačaturjan odrastao je u Tbilisiju kao sin armenske knjigoveške obitelji i od ranog djetinjstva bio je fasciniran armenskom, gruzijskom i azerbajdžanskom muzikom u svom kraju. Tokom školskih dana svirao je [[tenor rog]]. Naučio je [[ruski jezik]] i otišao u Moskvu 1922. na studij biologije. Nakon samo nekoliko mjeseci, međutim, prebacio se na Glazbeno-pedagoški institut Gnesin i tamo upisao svirati [[violončelo]]. Nakon tri godine prelazi u klasu kompozicije, a 1926. već je tiskana njegova prva skladba. Zatim je prešao na [[Moskovski konzervatorij]], gdje je studirao kod [[Nikolaj Mjaskovski|Nikolaja Mjaskovskog]] i [[Mihail Gnesin|Mihaila Gnesina]]. Godine 1933. završio je studij u dobi od 30 godina i oženio svoju studijsku kolegicu [[Nina Makarova|Ninu Makarovu]]. Njegovi nećaci [[Karen Hačaturjan]] i [[Emin Hačaturjan]] također su bili kompozitori. == Muzika == Prvo veće djelo bio mu je diplomski rad ''Prva simfonija'' iz 1934. godine. Počeo je stjecati međunarodnu slavu svojim ''Koncertom za klavir i orkestar'' iz 1936, koja se povećala njegovim ''Violinskim koncertom'' iz 1940, koji je napisao za [[David Ojstrah|Davida Ojstraha]]. Uz skladateljski rad, od 1950. koncertirao je u Njemačkoj i inozemstvu, uglavnom s vlastitim djelima. Godine 1951. imenovan je profesorom kompozicije na Moskovskom konzervatoriju, kao i na Glazbeno-pedagoškom institutu Gnesin. Bio je i dugogodišnji član organizacijskog odbora kompozitora Sovjetskog Saveza. == Politički stav == Hačaturjan je bio član [[Vrhovni sovjet Armenske SSR|Vrhovnog sovjeta Armenske SSR]] prvog saziva. Tokom petog saziva bio je član [[Vrhovni sovjet SSSR|Vrhovnog sovjeta SSSR-a]].<ref>{{cite book |last= |first= |authorlink = |date= |title=Sovjetska armenska enciklopedija |url=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/18 |location= |publisher= |page=18 |isbn= |access-date=14. 5. 2023 |language=hy }}</ref> == Djela == === Baleti === * ''Ščastje'' (1939) * ''[[Gajane]]'' (1939–41), koji uključuje poznatu Igru sabljama * ''[[Spartak (balet)|Spartak]]'' (1950–54) === Orkestarska === ;Simfonije * Simfonija br. 1 (1934) * Simfonija br. 2 (dvije verzije: 1943, 1944) * Simfonija br. 3 (1947) * Svita igre (1933) * Svita iz Gajane br. 1 (1943) * Svita iz Gajane br. 2 (1943) * Svita iz Gajane br. 3 (1943) * Državna himna Armenske SSR (1944) * Ruska fantazija (1944) * Svita iz Maskarade (1944) * Oda u sećanju Vladimira Iljiča Lenjina (1948) * Svita iz Staljingradske bitke (1949) * Trijumfalna pesma, svečana pesma (1950) * Svita iz Valensijanske udovice (1952) * Svita iz Spartaka br. 1 (1955) * Svita iz Spartaka br. 2 (1955) * Svita iz Spartaka br. 3 (1955) * Simfonijske slike iz Spartaka (1955) * Pozdravna uvertira (1958) * Svita iz Ljermontova (1959) === Vokalna orkestarska === * Pjesma o Staljinu (1938) * Tri arije (Pjesma, Legenda, Ditiramb), za vokal visokog tona i orkestar (1946) * Oda radosti, balada za solistkinje, hor, violine, harfe i orkestar (1956) * Balada o domovini, za soliste i simfonijski orkestar (1961) === Koncertna === * Koncert za klavir (1936) * Koncert za violinu (1940), takođe postoji i kao verzija koncerta za flautu * Koncert za violončelo (1946) * Koncertna rapsodija za violinu i orkestar (1961) * Koncertna rapsodija za violončelo i orkestar (1963) * Koncertna rapsodija za klavir i orkestar (1968) === Kamerna === * Gudački kvartet (1931) * Trio za klarinet, violinu i klavir (1932) === Instrumentalna === * Pjesma lutajućeg Ašuga za violončelo i klavir (1925) * Elegija za violončelo i klavir (1925) * Komad za violončelo i klavir (1926) * Igra br. 1 za violinu i klavir (1926) * San za violončelo i klavir (1927) * Pantomima za obou i klavir (1927) * Alegreto za violinu i klavir (1929) * Pjesma-poema (u čast Ašuzima) za violinu i klavir (1929) * Grupna igra za bajan (1932) * Sonata za violinu (1932) * Nokturno iz Maskarade za violinu i klavir (1941) * Sonata za solo violončelo (1974) * Sonata-pesma za solo violinu (1976) === Klavirska === * Pjesma (1925) * Pjesma (1926) * Valcer-etida (1926) * Andantino (1926) * Varijacije na temu „Solfeđo“ (1928) * Sedam recitacija i fuga (1928, 1966) * Svita (Tokata, Valcer-Kapričo, Igra) (1932) * Igra br. 3 (1933) * Marš br. 3 (1934) * Budenovka, grupna igra (nedatirano) * Koreografski valcer (1944) * Tri komada (Ostinato, Romansa, Fantastični valcer) (1945) * Album za djecu br. 1, 10 komada (1947) * Valcer iz Maskarade (1952) * Sonatina za klavir (1959) * Sonata za klavir (1961) * Album za djecu br. 2 (1965) * Tokata (1932) === Scenska muzika === * Ujak Bagdasar (1927) * Katabala (1928) * Orijentalni zubar (1928) * Dug časti (1931) * Magbet (1933) * Razrušen dom (1935) * Divan dan (1937) * Baku (1937) * Valensijanska udovica (1940) * Maskarada (1941) * Zvonjava iz Kremlja (1942) * Zvučni izviđač (1943) * Poslednji dan (1945) * Južni nevolja (1947) * Priča o istini (1947) * Ilja Golovin (1949) * Proljećna struja (1953) * Anđeo čuvar iz Nebraske (1953) * Ljermontov (1954) * Magbet (1955) * Kralj Lir (1958) * Limeni orkestar * Borbeni marš br. 1 * Borbeni marš br. 2 (1930) * Muzika za igru (na temu jedne armenske pesme) (1932) * Marš br. 3 (Uzbekistanski marš) (1932) * Igra (na temu jedne armenske pesme) (1932) * Herojima patriotskog rata, (1942) * Marš milicije moskovske crvene zastave (1973) == Nagrade == * [[Orden Lenjina]]: 1939, 1963, 1973. * [[Orden Oktobarske revolucije]]: 1971. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Aram Khachaturian}} {{DEFAULTSORT:Hačaturjan, Aram}} [[Kategorija:Biografije, Tbilisi]] [[Kategorija:Rođeni 1903.]] [[Kategorija:Umrli 1978.]] [[Kategorija:Sovjetski kompozitori]] [[Kategorija:Armenski kompozitori]] [[Kategorija:Sovjetski komunisti]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Lenjina]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Oktobarske revolucije]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] 3df61frztrf14kglc3fir5we1ql93gt 3836900 3836880 2026-04-24T06:48:02Z Panasko 146730 [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836900 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Aram Hačaturjan | izvorno_ime = Арам Ильич Хачатурян | izvorni_jezik = ru | slika = Aram_Khachaturian,_Pic,_17.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Aram Iljič Hačaturjan | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1903|06|06}} | mjesto_rođenja = [[Tbilisi]], [[Kavkasko namjesništvo (1801-1917)|Kavkasko namjesništvo]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1978|05|01|1903|06|06}} | mjesto_smrti = [[Moskva]], [[SSSR]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = kompozitor | alma_mater = [[Institut Gnesin u Moskvi]] <br> [[Moskovski konzervatorijum]] | godine_aktivnosti = 1926-1978 | poznat_po = | značajna_djela = | stranka = [[Komunistička partija Sovjetskog Saveza]] | supružnik = [[Nina Makarova]] | djeca = 2 | potpis = Aram Khachaturian signature.svg | nagrade = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} ''[[Ordeni i medalje Sovjetskog Saveza|Sovjetski ordeni]]:'' {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{!}}{{!}} {{Orden Oktobarske revolucije}} {{!}}- {{!}} {{Orden Lenjina}} {{!}}{{!}} {{Orden Lenjina}} {{!}}{{!}} {{Orden Lenjina}} {{!}}} }} '''Aram Hačaturjan''' ({{jez-hy|Արամ Խաչատրյան}}; {{jez-ru|Арам Ильич Хачатурян}}; [[Tbilisi]], 6. juna 1903 — [[Moskva]], 1. maja 1978) bio je [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|sovjetsko]]-[[Armenija|armenski]] [[kompozitor]] na čija je dela često uticala armenska i [[Gruzija|gruzijska]] [[narodna muzika]], te muzika [[Kavkaz (regija)|Kavkaz]]a. Odabir njegovih djela proglašen je [[Svjetska dokumentarna baština|Svjetskom dokumentarnom baštinom]] [[UNESCO]]-a 2013. godine.<ref>{{cite web | url =https://www.unesco.org/en/memory-world | title =Memory of the World | authorlink = | last = | first = | date = | website = unesco.org| publisher =[[UNESCO]] | access-date =15. 3. 2023 | language =en }}</ref> == Biografija == Aram Hačaturjan odrastao je u Tbilisiju kao sin armenske knjigoveške obitelji i od ranog djetinjstva bio je fasciniran armenskom, gruzijskom i azerbajdžanskom muzikom u svom kraju. Tokom školskih dana svirao je [[tenor rog]]. Naučio je [[ruski jezik]] i otišao u Moskvu 1922. na studij biologije. Nakon samo nekoliko mjeseci, međutim, prebacio se na Glazbeno-pedagoški institut Gnesin i tamo upisao svirati [[violončelo]]. Nakon tri godine prelazi u klasu kompozicije, a 1926. već je tiskana njegova prva skladba. Zatim je prešao na [[Moskovski konzervatorij]], gdje je studirao kod [[Nikolaj Mjaskovski|Nikolaja Mjaskovskog]] i [[Mihail Gnesin|Mihaila Gnesina]]. Godine 1933. završio je studij u dobi od 30 godina i oženio svoju studijsku kolegicu [[Nina Makarova|Ninu Makarovu]]. Njegovi nećaci [[Karen Hačaturjan]] i [[Emin Hačaturjan]] također su bili kompozitori. == Muzika == Prvo veće djelo bio mu je diplomski rad ''Prva simfonija'' iz 1934. godine. Počeo je stjecati međunarodnu slavu svojim ''Koncertom za klavir i orkestar'' iz 1936, koja se povećala njegovim ''Violinskim koncertom'' iz 1940, koji je napisao za [[David Ojstrah|Davida Ojstraha]]. Uz skladateljski rad, od 1950. koncertirao je u Njemačkoj i inozemstvu, uglavnom s vlastitim djelima. Godine 1951. imenovan je profesorom kompozicije na Moskovskom konzervatoriju, kao i na Glazbeno-pedagoškom institutu Gnesin. Bio je i dugogodišnji član organizacijskog odbora kompozitora Sovjetskog Saveza. == Politički stav == Hačaturjan je bio član [[Vrhovni sovjet Armenske SSR|Vrhovnog sovjeta Armenske SSR]] prvog saziva. Tokom petog saziva bio je član [[Vrhovni sovjet SSSR|Vrhovnog sovjeta SSSR-a]].<ref>{{cite book |last= |first= |authorlink = |date= |title=Sovjetska armenska enciklopedija |url=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/18 |location= |publisher= |page=18 |isbn= |access-date=14. 5. 2023 |language=hy }}</ref> == Djela == === Baleti === * ''Ščastje'' (1939) * ''[[Gajane]]'' (1939–41), koji uključuje poznatu Igru sabljama * ''[[Spartak (balet)|Spartak]]'' (1950–54) === Orkestarska === ;Simfonije * Simfonija br. 1 (1934) * Simfonija br. 2 (dvije verzije: 1943, 1944) * Simfonija br. 3 (1947) * Svita igre (1933) * Svita iz Gajane br. 1 (1943) * Svita iz Gajane br. 2 (1943) * Svita iz Gajane br. 3 (1943) * Državna himna Armenske SSR (1944) * Ruska fantazija (1944) * Svita iz Maskarade (1944) * Oda u sećanju Vladimira Iljiča Lenjina (1948) * Svita iz Staljingradske bitke (1949) * Trijumfalna pesma, svečana pesma (1950) * Svita iz Valensijanske udovice (1952) * Svita iz Spartaka br. 1 (1955) * Svita iz Spartaka br. 2 (1955) * Svita iz Spartaka br. 3 (1955) * Simfonijske slike iz Spartaka (1955) * Pozdravna uvertira (1958) * Svita iz Ljermontova (1959) === Vokalna orkestarska === * Pjesma o Staljinu (1938) * Tri arije (Pjesma, Legenda, Ditiramb), za vokal visokog tona i orkestar (1946) * Oda radosti, balada za solistkinje, hor, violine, harfe i orkestar (1956) * Balada o domovini, za soliste i simfonijski orkestar (1961) === Koncertna === * Koncert za klavir (1936) * Koncert za violinu (1940), takođe postoji i kao verzija koncerta za flautu * Koncert za violončelo (1946) * Koncertna rapsodija za violinu i orkestar (1961) * Koncertna rapsodija za violončelo i orkestar (1963) * Koncertna rapsodija za klavir i orkestar (1968) === Kamerna === * Gudački kvartet (1931) * Trio za klarinet, violinu i klavir (1932) === Instrumentalna === * Pjesma lutajućeg Ašuga za violončelo i klavir (1925) * Elegija za violončelo i klavir (1925) * Komad za violončelo i klavir (1926) * Igra br. 1 za violinu i klavir (1926) * San za violončelo i klavir (1927) * Pantomima za obou i klavir (1927) * Alegreto za violinu i klavir (1929) * Pjesma-poema (u čast Ašuzima) za violinu i klavir (1929) * Grupna igra za bajan (1932) * Sonata za violinu (1932) * Nokturno iz Maskarade za violinu i klavir (1941) * Sonata za solo violončelo (1974) * Sonata-pesma za solo violinu (1976) === Klavirska === * Pjesma (1925) * Pjesma (1926) * Valcer-etida (1926) * Andantino (1926) * Varijacije na temu „Solfeđo“ (1928) * Sedam recitacija i fuga (1928, 1966) * Svita (Tokata, Valcer-Kapričo, Igra) (1932) * Igra br. 3 (1933) * Marš br. 3 (1934) * Budenovka, grupna igra (nedatirano) * Koreografski valcer (1944) * Tri komada (Ostinato, Romansa, Fantastični valcer) (1945) * Album za djecu br. 1, 10 komada (1947) * Valcer iz Maskarade (1952) * Sonatina za klavir (1959) * Sonata za klavir (1961) * Album za djecu br. 2 (1965) * Tokata (1932) === Scenska muzika === * Ujak Bagdasar (1927) * Katabala (1928) * Orijentalni zubar (1928) * Dug časti (1931) * Magbet (1933) * Razrušen dom (1935) * Divan dan (1937) * Baku (1937) * Valensijanska udovica (1940) * Maskarada (1941) * Zvonjava iz Kremlja (1942) * Zvučni izviđač (1943) * Poslednji dan (1945) * Južni nevolja (1947) * Priča o istini (1947) * Ilja Golovin (1949) * Proljećna struja (1953) * Anđeo čuvar iz Nebraske (1953) * Ljermontov (1954) * Magbet (1955) * Kralj Lir (1958) * Limeni orkestar * Borbeni marš br. 1 * Borbeni marš br. 2 (1930) * Muzika za igru (na temu jedne armenske pesme) (1932) * Marš br. 3 (Uzbekistanski marš) (1932) * Igra (na temu jedne armenske pesme) (1932) * Herojima patriotskog rata, (1942) * Marš milicije moskovske crvene zastave (1973) == Nagrade == * [[Orden Lenjina]]: 1939, 1963, 1973. * [[Orden Oktobarske revolucije]]: 1971. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Aram Khachaturian}} {{DEFAULTSORT:Hačaturjan, Aram}} [[Kategorija:Biografije, Tbilisi]] [[Kategorija:Rođeni 1903.]] [[Kategorija:Umrli 1978.]] [[Kategorija:Sovjetski kompozitori]] [[Kategorija:Armenski kompozitori]] [[Kategorija:Sovjetski komunisti]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Lenjina]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Oktobarske revolucije]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] ix13dazv826vl1df0da95lenhvwlrsu 0 499528 3836835 3748396 2026-04-23T20:39:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 50 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836835 wikitext text/x-wiki '''Euroliga Turkish Airlines 2022/23''' bila je 23. sezona moderne ere [[Euroliga|Eurolige]] i 13. pod naslovnim sponzorom [[Turkish Airlines]]. Uključujući prethodnu inkarnaciju takmičenja kao [[FIBA Evropa|FIBA evropski]] kup šampiona, to je bila 66. sezona premijernog košarkaškog takmičenja za evropske muške klubove. Drugu sezonu zaredom [[KK CSKA Moskva|CSKA-u Moskva]] ukinuta je licenca za Euroligu zbog [[Ruska invazija na Ukrajinu 2022.|ruske invazije na Ukrajinu]].<ref>{{cite web |last1=Askounis |first1=Johnny |date=5. 8. 2022 |title=CSKA seeking legal assessment on exclusion from EuroLeague |url=https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1375255/andrey-vatutin-talks-cska-going-to-court-with-euroleague-basketball/ |access-date=23. 12. 2022 |website=Eurohoops}}</ref> [[KK Real Madrid|Real Madrid]] vratio se u finale nakon što je prošle godine izgubio od [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efesa]] i osvojio rekordnu jedanaestu titulu protiv [[KK Olympiacos|Olympiacosa]] u [[Žalgiris Arena|Žalgiris Areni]] u [[Kaunas]]u, okončavši petogodišnju sušu od njihovog posljednjeg trijumfa 2018. Madriđanin [[Sergio Llull]] postigao je pobjednički šut sa 3,1 sekunde do kraja utakmice.<ref>{{Cite web |date=21. 5. 2023 |title=Real Madrid beats Olympiacos to win its 11th EuroLeague title! {{!}} EuroLeague |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/championship-game-blog-olympiacos-piraeus-vs-real-madrid/ |access-date=21. 5. 2023 |website=Euroleague Basketball |language=en-GB}}</ref><ref>[https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1506770/eternal-llull-gives-to-real-madrid-the-euroleague-title/ Eternal Llull gives to Real Madrid its 11th EuroLeague title]</ref> Anadolu Efes je bio branilac titule, osvojio je dvije uzastopne titule, ali je eliminisan nakon što je završio jedanaesti u regularnoj sezoni. == Kvalifikovani Timovi == <div> {| class="wikitable" style="table-layout:fixed;width:100%;" |+Kvalifikovani timovi za sezonu Euroliga 2022/23<br />Licencirani klubovi |- | width=210 |{{ZD|ESP}} [[KK Barcelona|Barcelona]] | width=210 |{{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] | width=210 |{{ZD|TUR}} [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]] | width=210 |{{ZD|LTU}} [[KK Žalgiris|Žalgiris]] |- | width=210 |{{ZD|ESP}} [[KK Saski Baskonia|Baskonia]] | width=210 |{{ZD|GRČ}} [[KK Panathinaikos|Panathinaikos]] | width=210 |{{ZD|TUR}} [[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe]] | width=210 |{{ZD|GER}} [[KK Bayern München|Bayern München]] |- | width=210 |{{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] | width=210 |{{ZD|IZR}} [[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi Tel Aviv]] | width=210 |{{ZD|ITA}} [[KK Olimpia Milano]] | width=210 |{{ZD|FRA}} [[KK ASVEL|ASVEL]] |- |} {| class="wikitable" style="table-layout:fixed;width:100%;" |+Pridruženi klubovi |- | width=210 |{{ZD|GER}} [[KK Alba Berlin|ALBA Berlin]] {{small|(WC)}}<ref>{{cite news |title=ECA Board meets to take strategic decisions, approves postseason special regulations |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague-basketball/news/i/bdctewbhlp9mgqie/eca-board-meets-to-take-strategic-decisions-approves-postseason-special-regulations |access-date=23. 5. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=8. 4. 2021 |archive-date=23. 10. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023130020/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague-basketball/news/i/bdctewbhlp9mgqie/eca-board-meets-to-take-strategic-decisions-approves-postseason-special-regulations |url-status=dead }}</ref> | width=210 |{{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|Monako]] {{small|(EK)}}<ref>{{cite web|url=https://www.eurohoops.net/en/eurocup/1344155/for-the-trophy-and-one-euroleague-spot/|website=Eurohoops|date=11. 5. 2022|access-date=23. 5. 2022|title= For the trophy and one EuroLeague spot}}</ref>{{Cref2|Note FRA}} | width=210 |{{ZD|ITA}} [[KK Virtus Bologna]] {{small|(EK)}} | width=210 |{{ZD|SRB}} [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] {{small|(ABA)}}<ref>{{cite web|url=https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1347795/rising-growth-and-rising-uncertainty/|website=Eurohoops|date=20. 5. 2022|access-date=23. 5. 2022|title=Rising growth and rising uncertainty}}</ref> |- | width=210 |{{ZD|ESP}} [[KK Valencia|Valencia]] {{small|(WC)}}<ref name="wild card">{{Cite web |title=2022-23 EuroLeague and EuroCup participating teams confirmed |url=https://www.euroleaguebasketball.net/news/2022-23-euroleague-and-eurocup-participating-teams-confirmed/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/ |access-date=16. 6. 2022 |work=[[EuroLiga]] |date=16. 6. 2022 |archive-date=18. 7. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718023914/https://www.euroleaguebasketball.net/news/2022-23-euroleague-and-eurocup-participating-teams-confirmed/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/ |url-status=dead }}</ref> | width=210 |{{ZD|SRB}} [[KK Partizan|Partizan]] {{small|(WC)}}<ref name="wild card" /> | | |} ;Napomene {{notelist}} {{Cnote2 Begin|liststyle=disc}} {{Cnote2|Note FRA|'''Francuska (FRA):''' [[KK AS Monako|AS Monako]] je klub sa sjedištem u [[Monako|Monaku]] (koji se ne kvalifikuje za evropska takmičenja), ali učestvuje u evropskim takmičenjima preko Francuske (bilo koji koeficijent poena koji zaradi se računa u Francusku)}} {{Cnote2 End}} </div> == Timovi == === Stadioni i lokacije === <onlyinclude> {{Location map+|Evropa|width=400|float=right|caption=Lokacija timova u sezoni '''2022/23 EuroLiga'''|places= {{Location map~|Evropa|lat=52.505556|long=13.443333|label_size=75|label=[[Alba Berlin|ALBA]]|position=right}} {{Location map~|Evropa|lat=40.996944|long=28.919444|label_size=75|label=[[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]]|position=bottom}} {{Location map~|Evropa|lat=45.766389|long=4.907222|label_size=75|label=[[KK ASVEL|ASVEL]]|position=left}} {{Location map~|Evropa|lat=41.380081|long=2.12005|label_size=75|label=[[KK Barcelona|Barcelona]]|position=right}} {{Location map~|Evropa|lat=42.864436|long=-2.641172|label_size=75|label=[[KK Saski Baskonia|Baskonia]]|position=left}} {{Location map~|Evropa|lat=48.126111|long=11.525556|label_size=75|label=[[KK Bayern München|Bayern]]|position=top}} {{Location map~|Evropa|lat=44.814153|long=20.421358|label_size=75|label=[[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]]|position=top}} {{Location map~|Evropa|lat=40.993056|long=29.104444|label_size=75|label=[[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe]]|position=right}} {{Location map~|Evropa|lat=32.060947|long=34.791333|label_size=75|label=[[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi]]|position=top}} {{Location map~|Evropa|lat=45.401111|long=9.142222|label_size=75|label=[[KK Olimpia Milano|Milano]]|position=top}} {{Location map~|Evropa|lat=43.727606|long=7.415614|label_size=75|label=[[KK AS Monako|Monako]]|position=left}} {{Location map~|Evropa|lat=37.942475|long=23.667297|label_size=75|label=[[KK Olympiacos|Olympiacos]]|position=bottom}} {{Location map~|Evropa|lat=38.037862|long=23.784676|label_size=75|label=[[KK Panathinaikos|Panathinaikos]]|position=left}} {{Location map~|Evropa|lat=44.814153|long=20.421358|label_size=75|label=[[KK Partizan|Partizan]]|position=bottom}} {{Location map~|Evropa|lat=40.423889|long=-3.671667|label_size=75|label=[[KK Real Madrid|Real]]|position=left}} {{Location map~|Evropa|lat=39.451619|long=-0.366133|label_size=75|label=[[KK Valencia|Valencia]]|position=bottom}} {{Location map~|Evropa|lat=44.510878|long=11.366144|label_size=75|label=[[KK Virtus Bologna|Virtus]]|position=bottom}} {{Location map~|Evropa|lat=54.890278|long=23.914444|label_size=75|label=[[KK Žalgiris|Žalgiris]]|position=right}} }} {| class="wikitable sortable" |- ! Tim ! Grad ! Arena ! Kapacitet ! Proizvođač dresa |- | {{ZD|GER}} [[KK Alba Berlin|ALBA Berlin]] | [[Berlin]] | [[Mercedes-Benz Arena (Berlin)|Mercedes-Benz Arena]] | style="text-align:center"|14.500<ref>{{cite web|url=http://www.worldstadiums.com/europe/countries/germany/berlin.shtml |title=Worldstadiums.com basketball capacity 14,500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091006202819/http://www.worldstadiums.com/europe/countries/germany/berlin.shtml |archive-date=6. 10. 2009 }}</ref> | [[Adidas]] |- | {{ZD|TUR}} [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]] | [[Istanbul]] | [[Sinan Erdem Dome]] | style="text-align:center"|16.000<ref>{{cite web|url=http://www.turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/news/p/nid/39322/article.html |website=Turkey2010.FIBA.com |title=Mayor of Istanbul gives Turkish Basketball Federation and media tour of World Championship Final venue |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610215634/http://www.turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/news/p/nid/39322/article.html |archive-date=10. 6. 2010 }}</ref> | Bilcee |- | {{ZD|ESP}} [[KK Barcelona|Barcelona]] | [[Barcelona]] | [[Palau Blaugrana]] | style="text-align:center"|7.585<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/facilities/card/palau-blaugrana|title=Palau Blaugrana - FC Barcelona|publisher=FC Barcelona|access-date=4. 6. 2017}}</ref> | [[Nike, Inc.|Nike]] |- | {{ZD|GER}} [[KK Bayern München|Bayern München]] | [[München]] | [[Rudi-Sedlmayer-Halle|Audi Dome]] | style="text-align:center"|6.700<ref>{{cite web|url=http://www.fcb-basketball.de/hallenplan.html |title=Rudi-Sedlmayer-Halle |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624041029/http://www.fcb-basketball.de/hallenplan.html |archive-date=24. 6. 2011 |language=de}}</ref> | [[Adidas]] |- | {{ZD|ESP}} [[KK Saski Baskonia|Cazoo Baskonia]] | [[Vitoria-Gasteiz]] | [[Fernando Buesa Arena|Buesa Arena]] | style="text-align:center"|15.504<ref>{{cite web|url=http://www.buesa-arena.com/configuracion-2-2/?lang=en|title=Sports Competitions|publisher=buesa-arena.com|access-date=6. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107092134/http://www.buesa-arena.com/configuracion-2-2/?lang=en|archive-date=7. 11. 2016|url-status=dead}}</ref> | [[Puma (brend)|Puma]] |- | rowspan=1|{{ZD|SRB}} [[KK Crvena zvezda|Crvena Zvezda Meridianbet]] | rowspan=1|[[Beograd]] | [[Aleksandar Nikolić Hall]] | style="text-align:center"|8.000<ref>{{cite web |title=Hala Aleksandar Nikolić |url=http://www.tasmajdan.rs/hala-aleksandar-nikolic |website=tasmajdan.rs |access-date=4. 1. 2019 |archive-date=6. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006040814/http://www.tasmajdan.rs/hala-aleksandar-nikolic |url-status=dead }}</ref> | rowspan="1" |[[Adidas]] |- | {{ZD|ITA}} [[KK Olimpia Milano|EA7 Emporio Armani Milan]] | [[Milano]] | [[Mediolanum Forum]] | style="text-align:center"|12.700<ref>{{cite web|url=http://www.mediolanumforum.it/it/chisiamo/|title=CHI SIAMO|publisher=MediolanumForum.it|access-date=3. 12. 2016|archive-date=10. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110170924/http://www.mediolanumforum.it/it/chisiamo/|url-status=dead}}</ref> | [[Emporio Armani|EA7]] |- | {{ZD|TUR}} [[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe Beko]] | [[Istanbul]] | [[Ülker Sports and Event Hall]] | style="text-align:center"|13.059<ref name="youtube.com">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Zm_6g642fIE|title=Venue Review: Fenerbahçe Ulker Sports Arena|website=www.youtube.com}}</ref> | Vlastiti brend |- | {{ZD|FRA}} [[KK ASVEL|LDLC ASVEL]] | [[Villeurbanne]] | [[Astroballe]] | style="text-align:center"|5.556<ref>{{Cite web |url=http://www.lnb.fr/fr/Pro-A/200005/Equipes/657/Lyon-Villeurbanne |title=0 ME,Astroballe (5556 places) |language=fr |access-date=30. 9. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630090530/http://www.lnb.fr/fr/Pro-A/200005/Equipes/657/Lyon-Villeurbanne |archive-date=30. 6. 2017 |url-status=dead }}</ref> | [[Adidas]] |- | {{ZD|IZR}} [[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi Playtika Tel Aviv]] | [[Tel Aviv]] | [[Menora Mivtachim Arena]] | style="text-align:center"|10.383<ref>{{Cite web|url=https://www.sportpalace.co.il/en/menora-mivtachim/|title=Menora Mivtachim Arena}}</ref> | [[Puma (brend)|Puma]] |- | {{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|AS Monako]] | [[Monako]] | |[[Salle Gaston Médecin]] | style="text-align:center"|5.000<ref>[https://monacolife.net/roca-boys-book-historic-return-to-euroleague-final-four-after-thriller-in-monaco/ Roca Boys book historic return to EuroLeague Final Four after thriller in Monaco.]</ref><ref>[https://www.varmatin.com/basket/la-nouvelle-salle-de-basket-gaston-medecin-sera-prete-fin-septembre-a-monaco-789116 La nouvelle salle de basket Gaston-Médecin sera prête fin septembre à Monaco.]</ref><ref>[https://www.thesportsdb.com/venue/28685-salle-gaston-m%c3%a9decin Name Salle Gaston Medecin Alternate: Salle Omnisports Capacity 5,000.]</ref><ref>[https://basketnews.com/teams/2222-as-monaco/news.638.html AS Monaco Salle Gaston Médecin (capacity 5,000).]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.euroleaguebasketball.net/en/euroleague/game-center/2024-25/as-monaco-fc-barcelona/E2024/325/#boxscore |title=Attendance 5000. |access-date=21. 5. 2025 |archive-date=15. 5. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515070143/https://www.euroleaguebasketball.net/en/euroleague/game-center/2024-25/as-monaco-fc-barcelona/E2024/325/#boxscore |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.euroleaguebasketball.net/en/news/euroleague-regular-season-attendance-sets-new-record/ |title=EuroLeague regular season attendance sets new record. |access-date=21. 5. 2025 |archive-date=4. 10. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004101444/https://www.euroleaguebasketball.net/en/news/euroleague-regular-season-attendance-sets-new-record/ |url-status=dead }}</ref> | [[Errea]] |- |- | {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] | [[Piraeus]] | [[Peace and Friendship Stadium]] | style="text-align:center"|11.640<ref>{{cite web|url=http://www.olympiacosbc.gr/en/team-en/peace-friendship-arena.html|title=Peace and Friendship Stadium - Olympiacos BC|publisher=olympiacosbc.gr|access-date=4. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802204533/http://www.olympiacosbc.gr/en/team-en/peace-friendship-arena.html|archive-date=2. 8. 2016|url-status=dead}}</ref> | GSA |- | {{ZD|GRČ}} [[KK Panathinaikos|Panathinaikos]] | [[Atena]] | [[O.A.C.A. Olympic Indoor Hall|OAKA Altion]] | style="text-align:center"|18.989<ref>{{cite web |url=http://stadia.gr/oaka-b/oaka-b.html |title=Olympic Sports Hall |publisher=stadia.gr |access-date=29. 6. 2017 |archive-date=4. 5. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504223109/http://www.stadia.gr/oaka-b/oaka-b.html |url-status=dead }}</ref> | [[Adidas]] |- | {{ZD|SRB}} [[KK Partizan|Partizan Mozzart Bet]] | [[Beograd]] | [[Štark Arena]] | style="text-align:center"|18.386<ref name="starkarena">{{Cite web |url=http://starkarena.co.rs/o-%D1%88/?lang=en |title=About Štark Arena |access-date=8. 6. 2019 |archive-date=15. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715223649/https://starkarena.co.rs/o-%d1%88/?lang=en}}</ref> | [[Under Armour]] |- | {{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] | [[Madrid]] | [[Palacio de Deportes de la Comunidad de Madrid|WiZink Center]] | style="text-align:center"|15.000<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/basketball/arena|title=WiZink Center &#124; Real Madrid Basketball Arena &#124; Real Madrid Basketball|publisher=Real Madrid|access-date=1. 1. 2017}}</ref> | [[Adidas]] |- | {{ZD|ESP}} [[KK Valencia]] | [[Valencia]] | [[Pavelló Municipal Font de Sant Lluís|La Fonteta]] | style="text-align:center"|9.000<ref>{{Cite web |url=http://www.acb.com/club.php?id=PAM |title=Pabellón: Pabellon Municipal Fuente San Luis (9.000 espectadores) |language=es |access-date=15. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150810230255/http://www.acb.com/club.php?id=PAM |archive-date=10. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> | [[Luanvi]] |- | rowspan=2|{{ZD|ITA}} [[KK Virtus Bologna|Virtus Segafredo Bologna]] | rowspan=2|[[Bologna]] | [[Virtus Segafredo Arena|Segafredo Arena]] | style="text-align:center"|9.980<ref name="Virtus Segafredo Arena">{{cite web|url=https://www.virtus.it/acquisto-biglietti/amore-infinito-campagna-abbonamenti-22-23/| title= Virtus Segafredo Arena|publisher=Virtus Segafredo Bologna|access-date=6. 10. 2022}}</ref> | rowspan="2" |[[Macron (sportska oprema)|Macron]] |- | [[PalaDozza]] | style="text-align:center"|5.570<ref name="Virtus Segafredo Arena"/> |- | {{ZD|LTU}} [[KK Žalgiris|Žalgiris]] | [[Kaunas]] | [[Žalgiris Arena|Žalgirio Arena]] | style="text-align:center"|15.415<ref>{{cite web|url=http://zalgiris.lt/en/news/bc-zalgiris/84810/ |title=EuroLeague ticket sales to Zalgiris home games begin next week |access-date=8. 9. 2019}}</ref> | GSA |} </onlyinclude> === Menadžerske promjene === {| class="wikitable sortable" |- ! Tim !! Odlazni menadžer !! Razlog odlaska !! Datum odlaska !! Pozicija na tablici !! Zamijenjen sa !! Datum zapošljenja |- | {{ZD|ESP}} [[KK Saski Baskonia|Baskonia]] || {{ZD|CRO}} [[Neven Spahija]] || Zajednički dogovor || 9. juni 2022<ref>{{cite news |title=Saski Baskonia y Neven Spahija separan sus caminos |url=https://www.baskonia.com/saski-baskonia-y-neven-spahija-separan-sus-caminos/|access-date=9. 6. 2022 |work=www.baskonia.com |date=9. 6. 2022}}</ref> || rowspan="7" | Predsezona ||{{ZD|ESP}} [[Joan Peñarroya]] || 13. juni 2022<ref>{{cite news |title=Baskonia hands reins to Coach Penarroya |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/baskonia-hands-reins-to-penarroya/|access-date=13. 6. 2022 |work=www.euroleaguebasketball.net |date=13. 6. 2022}}</ref> |- | {{ZD|ESP}} [[KK Valencia|Valencia]] || {{ZD|ESP}} [[Joan Peñarroya]] || Potpisao za [[Saski Baskonia|Baskoniju]] || 12. juni 2022 || {{ZD|ESP}} [[Álex Mumbrú]]|| 13. juni 2022 |- | {{ZD|GRČ}} [[KK Panathinaikos|Panathinaikos]] || {{ZD|GRČ}} [[Dimitris Priftis]] || Potpisao za [[Tofaş S.K.|Tofaşa]] || 16. juni 2022<ref>{{cite news |title=Tofas names Dimitris Priftis as head coach |url=https://www.eurohoops.net/en/fiba-champions-league/1358261/tofas-names-dimitris-priftis-as-head-coach/|access-date=16. 6. 2022 |work=www.eurohoops.net |date=16. 6. 2022}}</ref> || {{ZD|MNE}} [[Dejan Radonjić]] || 30. juni 2022<ref name="Radonjic">{{cite news |title=Panathinaikos names Radonjic head coach |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/panathinaikos-names-radonjic-as-new-head-coach/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/euroleague/|access-date=30. 6. 2022 |work=www.euroleaguebasketball.net |date=30. 6. 2022}}</ref> |- | {{ZD|TUR}} [[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe]] || {{ZD|SRB}} [[Aleksandar Đorđević]] || Zajednički dogovor || 17. juni 2022<ref>{{cite news |title=Fenerbahçe, Sasha Djordjevic part ways |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/Fenerbahçe-sasha-djordjevic-part-ways/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/euroleague/ |access-date=17. 6. 2022 |work=www.euroleaguebasketball.net |date=17. 6. 2022 }}{{Mrtav link}}</ref> || {{ZD|GRČ}} [[Dimitris Itoudis]] || 19. juni 2022<ref>{{cite news |title=Fenerbahçe brings Itoudis to the bench |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/Fenerbahçe-appoints-itoudis/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/euroleague/ |access-date=19. 6. 2022 |work=www.euroleaguebasketball.net |date=19. 6. 2022 }}{{Mrtav link}}</ref> |- | {{ZD|IZR}} [[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi Tel Aviv]] || {{ZD|IZR}} [[Avi Even]] || Gotov ugovor || 19. juni 2022<ref name="www.euroleaguebasketball.net">{{cite news |title=Kattash returns home to coach Maccabi |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/kattash-returns-home-to-coach-maccabi/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/euroleague/|access-date=19. 6. 2022 |work=www.euroleaguebasketball.net |date=19. 6. 2022}}</ref> || {{ZD|IZR}} [[Oded Kattash]] || 19. juni 2022<ref name="www.euroleaguebasketball.net"/> |- | {{ZD|SRB}} [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] || {{ZD|MNE}} [[Dejan Radonjić]] || Potpisao za [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] || 30. juni 2022<ref name="Radonjic"/> || {{ZD|SRB}} [[Vladimir Jovanović (košarka)|Vladimir Jovanović]] || 8. juli 2022<ref>{{cite news |title=VLADA JOVANOVIĆ NOVI TRENER KK CRVENA ZVEZDA MTS! |url=https://kkcrvenazvezda.rs/2022/07/08/vlada-jovanovic-novi-trener-kk-crvena-zvezda-mts/ |access-date=8. 7. 2022 |work=kkcrvenazvezda.rs |date=8. 7. 2022}}</ref> |- | {{ZD|ESP}} [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] || {{ZD|ESP}} [[Pablo Laso]] || Otpušten || 4. juli 2022<ref>{{cite news |title=Real removes Pablo Laso as head coach |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/real-removes-pablo-laso-as-head-coach/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/euroleague/|access-date=4. 6. 2022 |work=www.euroleaguebasketball.net |date=4. 6. 2022}}</ref> || {{ZD|ESP}} [[Chus Mateo]] || 5. juli 2022<ref>{{cite news |title=Real promotes assistant Mateo to head coach |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/real-promotes-assistant-mateo-to-head-coach/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/euroleague/ |access-date=5. 7. 2022 |work=www.euroleaguebasketball.net |date=5. 7. 2022}}</ref> |- | {{ZD|SRB}} [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] || {{ZD|SRB}} [[Vladimir Jovanović (košarka)|Vladimir Jovanović]] || Zajednički dogovor || 13. novembar 2022<ref>{{cite news |title=VLADO VELIKO HVALA I SREĆNO! |url=https://kkcrvenazvezda.rs/2022/11/13/vlado-veliko-hvala-i-srecno/ |access-date=14. 11. 2022 |work=kkcrvenazvezda.rs |date=13. 11. 2022}}</ref> || 18. (1–6) || {{ZD|MNE}} [[Duško Ivanović]] || 14. novembar 2022<ref>{{cite news |title=DUŠKO IVANOVIĆ NOVI TRENER CRVENE ZVEZDE! |url=https://kkcrvenazvezda.rs/2022/11/14/duso-ivanovic-novi-trener-crvene-zvezde/ |access-date=14. 11. 2022 |work=kkcrvenazvezda.rs |date=14. 11. 2022}}</ref> |- | {{ZD|GRČ}} [[KK Panathinaikos|Panathinaikos]] || {{ZD|MNE}} [[Dejan Radonjić]] || Otpušten || 21. februar 2023<ref>{{cite news |title=Panathinaikos dismisses head coach Dejan Radonjic |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/panathinaikos-dismisses-head-coach-dejan-radonjic/|access-date=24. 2. 2023 |work=www.euroleaguebasketball.net |date=21. 2. 2023}}</ref> || 16. (8–16) || {{ZD|GRČ}} [[Christos Serelis]] || 21. februar 2023<ref>{{cite news |title=Panathinaikos appoints Christos Serelis as head coach |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/panathinaikos-appoints-christos-serelis-as-head-coach/|access-date=24. 2. 2023 |work=www.euroleaguebasketball.net |date=21. 2. 2023}}</ref> |} === Sudije === Ukupno 70 košarkaških zvaničnika Evrolige će raditi u sezoni 2022/23 u Euroligi i Eurokupu:<ref>{{cite news|title=Officials|url=https://uebo.eu/officials/|access-date=7. 10. 2022|work=uebo.eu|archive-date=6. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006095249/https://uebo.eu/officials/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=Euroleague officials gather for preseason clinic|url=https://www.euroleaguebasketball.net/news/euroleague-officials-gather-for-preseason-clinic|access-date=7. 10. 2022|work=[[Euroleague Basketball]]|date=23. 8. 2022}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| * {{ZD|ALB}} <small>[[Gentian Cici]] </small> * {{ZD|ARG}} <small>[[Leandro Lezcano]] </small> * {{ZD|BEL}} <small>[[Nick van den Broeck]]</small> * {{ZD|BIH}} <small>[[Dragan Porobić]]</small> * {{ZD|CRO}} <small>[[Denis Hadžić]] </small> * {{ZD|CRO}} <small>[[Josip Radojković]]</small> * {{ZD|CRO}} <small>[[Luka Kardum]] </small> * {{ZD|CRO}} <small>[[Sreten Radović]] </small> * {{ZD|CRO}} <small>[[Tomislav Hordov]] </small> * {{ZD|CZE}} <small>[[Robert Vyklický]]</small> * {{ZD|EST}} <small>[[Aare Halliko]]</small> * {{ZD|EST}} <small>[[Rain Peerandi]]</small> * {{ZD|FRA}} <small>[[Hugues Thépénier]]</small> * {{ZD|FRA}} <small>[[Joseph Bissang]]</small> * {{ZD|FRA}} <small>[[Maxime Boubert]]</small> * {{ZD|FRA}} <small>[[Mehdi Difallah]] </small> * {{ZD|FRA}} <small>[[Thomas Bissuel]] </small> * {{ZD|GER}} <small>[[Anne Panther]] </small> * {{ZD|GER}} <small>[[Robert Lottermoser]] </small> * {{ZD|GER}} <small>[[Steve Bittner]] </small> * {{ZD|GBR}} <small>[[Eduard Udyanskyy]]</small> * {{ZD|GRČ}} <small>[[Elias Koromilas]] </small> * {{ZD|GRČ}} <small>[[Ioannis Foufis]]</small> * {{ZD|GRČ}} <small>[[Vassilis Pitsilkas]]</small> * {{ZD|GRČ}} <small>[[Vasiliki Tsaroucha]] </small> * {{ZD|IZR}} <small>[[Adar Peer]]</small> * {{ZD|IZR}} <small>[[Amit Balak]]</small> * {{ZD|IZR}} <small>[[Noam Gordon]]</small> * {{ZD|IZR}} <small>[[Seffi Shemmesh]]</small> * {{ZD|ITA}} <small>[[Carmelo Paternicò]] </small> * {{ZD|ITA}} <small>[[Guido Giovannetti]] </small> * {{ZD|ITA}} <small>[[Michele Rossi]]</small> * {{ZD|LAT}} <small>[[Kristaps Konstantinovs]] </small> * {{ZD|LAT}} <small>[[Oļegs Latiševs]] </small> * {{ZD|LTU}} <small>[[Artūras Šukys]]</small> * {{ZD|LTU}} <small>[[Gytis Vilius]]</small> * {{ZD|LTU}} <small>[[Jurgis Laurinavičius]]</small> * {{ZD|MNE}} <small>[[Igor Dragojević]]</small> * {{ZD|MNE}} <small>[[Miloš Koljenšić]]</small> * {{ZD|POL}} <small>[[Jakub Zamojski]] </small> * {{ZD|POL}} <small>[[Marcin Kowalski]]</small> * {{ZD|POL}} <small>[[Piotr Pastusiak]] </small> * {{ZD|POL}} <small>[[Tomasz Trawicki]]</small> * {{ZD|POR}} <small>[[Fernando Rocha (sudija)|Fernando Rocha]] </small> * {{ZD|POR}} <small>[[Sérgio Silva (sudija)|Sérgio Silva]]</small> * {{ZD|SRB}} <small>[[Ilija Belošević]] </small> * {{ZD|SRB}} <small>[[Marko Juras]]</small> * {{ZD|SRB}} <small>[[Milivoje Jovčić]] </small> * {{ZD|SRB}} <small>[[Uroš Nikolić (košarkaški sudija)|Uroš Nikolić]]</small> * {{ZD|SRB}} <small>[[Uroš Obrknežević]]</small> * {{ZD|SLO}} <small>[[Damir Javor]] </small> * {{ZD|SLO}} <small>[[Mario Majkić]]</small> * {{ZD|SLO}} <small>[[Matej Boltauzer]] </small> * {{ZD|SLO}} <small>[[Milan Nedović]]</small> * {{ZD|SLO}} <small>[[Saša Pukl]] </small> * {{ZD|SLO}} <small>[[Sašo Petek]] </small> * {{ZD|ESP}} <small>[[Alberto Baena (sudija)|Alberto Baena]] </small> * {{ZD|ESP}} <small>[[Benjamín Jiménez Trujillo|Benjamín Jiménez]]</small> * {{ZD|ESP}} <small>[[Carlos Cortés]] </small> * {{ZD|ESP}} <small>[[Carlos Peruga Embid|Carlos Peruga]]</small> * {{ZD|ESP}} <small>[[Daniel Hierrezuelo Navas|Daniel Hierrezuelo]] </small> * {{ZD|ESP}} <small>[[Emilio Pérez (sudija)|Emilio Pérez]]</small> * {{ZD|ESP}} <small>[[Jordi Aliaga Solé|Jordi Aliaga]]</small> * {{ZD|ESP}} <small>[[Juan Carlos García González (sudija)|Juan Carlos García]]</small> * {{ZD|ESP}} <small>[[Miguel Ángel Pérez (sudija)|Miguel Ángel Pérez]]</small> * {{ZD|SWE}} <small>[[Saulius Račys]]</small> * {{ZD|SUI}} <small>[[Sébastien Clivaz]] </small> * {{ZD|TUR}} <small>[[Emin Moğulkoç]]</small> * {{ZD|TUR}} <small>[[Hüseyin Çelik (sudija)|Hüseyin Çelik]] </small> * {{ZD|UKR}} <small>[[Borys Ryzhyk]] </small> }} == Regularna sezona == === Ligaška tabela === <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WL |source=[https://www.euroleague.net/main/standings EuroLiga] <!--Update team standings here. Do not forget to update the date (update parameter)--> |update=complete |team1 =OLY|win_OLY=24|loss_OLY=10|gf_OLY=2857|ga_OLY=2578|status_OLY= |team2 =BAR|win_BAR=23|loss_BAR=11|gf_BAR=2723|ga_BAR=2580|status_BAR= |team3 =RMB|win_RMB=23|loss_RMB=11|gf_RMB=2877|ga_RMB=2666|status_RMB= |team4 =ASM|win_ASM=21|loss_ASM=13|gf_ASM=2802|ga_ASM=2749|status_ASM= |team5 =MTA|win_MTA=20|loss_MTA=14|gf_MTA=2827|ga_MTA=2743|status_MTA= |team6 =PAR|win_PAR=20|loss_PAR=14|gf_PAR=2877|ga_PAR=2781|status_PAR= |team7 =ZAL|win_ZAL=19|loss_ZAL=15|gf_ZAL=2591|ga_ZAL=2626|status_ZAL= |team8 =FNB|win_FNB=19|loss_FNB=15|gf_FNB=2823|ga_FNB=2745|status_FNB= |team9 =BKN|win_BKN=18|loss_BKN=16|gf_BKN=2919|ga_BKN=2836|status_BKN= |team10=CZV|win_CZV=17|loss_CZV=17|gf_CZV=2591|ga_CZV=2613|status_CZV= |team11=EFS|win_EFS=17|loss_EFS=17|gf_EFS=2800|ga_EFS=2736|status_EFS= |team12=EAM|win_EAM=15|loss_EAM=19|gf_EAM=2534|ga_EAM=2611|status_EAM= |team13=VAL|win_VAL=15|loss_VAL=19|gf_VAL=2756|ga_VAL=2891|status_VAL= |team14=VIR|win_VIR=14|loss_VIR=20|gf_VIR=2644|ga_VIR=2801|status_VIR= |team15=BAY|win_BAY=11|loss_BAY=23|gf_BAY=2605|ga_BAY=2739|status_BAY= |team16=BER|win_BER=11|loss_BER=23|gf_BER=2704|ga_BER=2851|status_BER= |team17=PAO|win_PAO=11|loss_PAO=23|gf_PAO=2649|ga_PAO=2773|status_PAO=|note_PAO=Panathinaikosu su smanjenje dvije pobjede kao kaznu od strane [[Euroliga|Eurolige]] zbog kršenja propisa o finansijskom fer-pleju.<ref>{{cite web|url=https://www.euroleaguebasketball.net/news/settlement-reached-between-panathinaikos-and-management-control-commission-for-breaching-financial-fair-play-regulations/|title=Settlement reached between Panathinaikos and Management Control Commission for breaching Financial Fair Play Regulations|publisher=Euroleague Basketball|date=14. 4. 2023|access-date=14. 4. 2023|archive-date=14. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414205220/https://www.euroleaguebasketball.net/news/settlement-reached-between-panathinaikos-and-management-control-commission-for-breaching-financial-fair-play-regulations/|url-status=dead}}</ref> |team18=ASV|win_ASV=8|loss_ASV=26|gf_ASV=2527|ga_ASV=2787|status_ASV= <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BER={{ZD|NJE}} [[Alba Berlin|ALBA Berlin]] |name_EFS={{ZD|TUR}} [[КК Anadolu Efes|Anadolu Efes]] |name_BAR={{ZD|ESP}} [[КК Barcelona|Barcelona]] |name_BAY={{ZD|GER}} [[КК Bayern München|Bayern München]] |name_BKN={{ZD|ESP}} [[КК Saski Baskonia|Cazoo Baskonia]] |name_CZV={{ZD|SRB}} [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda Meridianbet]] |name_EAM={{ZD|ITA}} [[КК Olimpia Milano|EA7 Emporio Armani Milan]] |name_FNB={{ZD|TUR}} [[КК Fenerbahçe|Fenerbahçe Beko]] |name_ASV={{ZD|FRA}} [[КК ASVEL|LDLC ASVEL]] |name_MTA={{ZD|IZR}} [[КК Maccabi Tel Aviv|Maccabi Playtika Tel Aviv]] |name_ASM={{ZD|FRA}} [[КК AS Monako|AS Monako]] |name_OLY={{ZD|GRČ}} [[КК Оlimpijakos|Olympiacos]] |name_PAO={{ZD|GRČ}} [[KK Panathinaikos|Panathinaikos]] |name_PAR={{ZD|SRB}} [[KK Partizan|Partizan Mozzart Bet]] |name_RMB={{ZD|ESP}} [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] |name_VAL={{ZD|ESP}} [[KK Valencia|Valencia]] |name_VIR={{ZD|ITA}} [[KK Virtus Bologna|Virtus Segafredo Bologna]] |name_ZAL={{ZD|LTU}} [[KK Žalgiris|Žalgiris]] <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=PO |result2=PO |result3=PO |result4=PO |result5=PO |result6=PO |result7=PO| result8=PO <!--Qualification column definitions--> |res_col_header=Q |col_PO=green1 |text_PO=Plasman u četvrtfinale <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |for_against_style=points |ranking_style=wins |class_rules=Svi poeni postignuti u produžecima(ima) se ne računaju na tabeli, niti u bilo koju situaciju za taj-brejk. }}</onlyinclude> === Pravila === Kada je više od dvije ekipe izjednačeno, poredak se utvrđuje uzimajući u obzir pobjede ostvarene u utakmicama koje su odigrane samo među njima. Ako se izjednačenje nastavi među nekim, ali ne svim timovima, poredak timova koji su još uvijek neriješeni određuje se tako što se ponovo uzimaju u obzir pobjede u utakmicama koje su odigrali samo među njima, i ponavlja se isti postupak dok se neriješeni rezultat u potpunosti ne riješi. Ako se izjednačenje nastavi, poredak se određuje na osnovu razlike u bodovima za i protiv u utakmicama koje se igraju samo među timovima koji su još uvijek izjednačeni.<ref>{{cite web |title=Euroleague Bylaws |url=https://www.euroleague.net/rs/arly7cmx6hsh55up/84bd1f8d-134d-42a0-a8ee-cd688d29aaa2/282/filename/2020-21-euroleague-bylaws-linked.pdf |website=www.euroleague.net}}</ref> === Rezultati === {{#invoke:Sports results|main | source=[https://www.euroleague.net/main/results EuroLeague] | update=complete | matches_style=BSR | font_size=90% | ot_note=yes | team1=BER | name_BER=[[KK Alba Berlin|ALBA Berlin]] | team2=EFS | name_EFS=[[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]] | team3=BAR | name_BAR=[[KK Barcelona|Barcelona]] | team4=BAY | name_BAY=[[KK Bayern München|Bayern München]] | team5=BKN | name_BKN=[[KK Saski Baskonia|Cazoo Baskonia]] | team6=CZV | name_CZV=[[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda Meridianbet]] | team7=EAM | name_EAM={{nowrap|[[KK Olimpia Milano|EA7 Emporio Armani Milan]]}} | team8=FNB | name_FNB=[[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe Beko]] | team9=ASV | name_ASV=[[KK ASVEL|LDLC ASVEL]] | team10=MTA | name_MTA={{nowrap|[[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi Playtika Tel Aviv]]}} | team11=ASM | name_ASM=[[KK AS Monako|AS Monako]] | team12=OLY | name_OLY=[[KK Olympiacos|Olympiacos]] | team13=PAO | name_PAO=[[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | team14=PAR | name_PAR=[[KK Partizan|Partizan Mozzart Bet]] | team15=RMB | name_RMB=[[KK Real Madrid|Real Madrid]] | team16=VAL | name_VAL=[[Valencia Basket]] | team17=VIR | name_VIR=[[Virtus Bologna|Virtus Segafredo Bologna]] | team18=ZAL | name_ZAL=[[BC Žalgiris|Žalgiris]] | match_BER_EFS=95–93 | match_BER_BAR=86–88 | match_BER_BAY=77–79 | match_BER_BKN=85–84 | match_BER_CZV=84–88| result_BER_CZV=OT | match_BER_EAM=83–63 | match_BER_FNB=75–104 | match_BER_ASV=88–71 | match_BER_MTA=70–83 | match_BER_ASM=84–102 | match_BER_OLY=60–93 | match_BER_PAO=94–65 | match_BER_PAR=100–84 | match_BER_RMB=77–84 | match_BER_VAL=88–94 | match_BER_VIR=74–96 | match_BER_ZAL=63–66 | match_EFS_BER=78–74 | match_EFS_BAR=96–86 | match_EFS_BAY=81–89 | match_EFS_BKN=78–83 | match_EFS_CZV=72–59 | match_EFS_EAM=89–69 | match_EFS_FNB=79–88 | match_EFS_ASV=78–72 | match_EFS_MTA=64–86 | match_EFS_ASM=87–72 | match_EFS_OLY=82–71 | match_EFS_PAO=88–69 | match_EFS_PAR=84–97 | match_EFS_RMB=90–89 | match_EFS_VAL=91–92 | match_EFS_VIR=86–67 | match_EFS_ZAL=80–70 | match_BAR_BER=72–56 | match_BAR_EFS=75–80 | match_BAR_BAY=72–70 | match_BAR_BKN=96–84 | match_BAR_CZV=85–79 | match_BAR_EAM=74–56 | match_BAR_FNB=81–80 | match_BAR_ASV=74–75 | match_BAR_MTA=83–78 | match_BAR_ASM=80–70 | match_BAR_OLY=70–80 | match_BAR_PAO=74–68 | match_BAR_PAR=79–68 | match_BAR_RMB=75–73 | match_BAR_VAL=85–71 | match_BAR_VIR=75–83 | match_BAR_ZAL=93–74 | match_BAY_BER=75–76 | match_BAY_EFS=81–78 | match_BAY_BAR=73–84 | match_BAY_BKN=92–79 | match_BAY_CZV=87–80 | match_BAY_EAM=81–83 | match_BAY_FNB=62–74 | match_BAY_ASV=76–72 | match_BAY_MTA=98–89 | match_BAY_ASM=81–84 | match_BAY_OLY=71–82 | match_BAY_PAO=84–68 | match_BAY_PAR=71–82 | match_BAY_RMB=64–68 | match_BAY_VAL=97–92 | match_BAY_VIR=91–84 | match_BAY_ZAL=80–83 | match_BKN_BER=93–87 | match_BKN_EFS=114–111| result_BKN_EFS=OT | match_BKN_BAR=78–85 | match_BKN_BAY=78–53 | match_BKN_CZV=92–75 | match_BKN_EAM=78–62 | match_BKN_FNB=92–69 | match_BKN_ASV=120–100 | match_BKN_MTA=116–87 | match_BKN_ASM=93–102 | match_BKN_OLY=92–97 | match_BKN_PAO=95–90 | match_BKN_PAR=103–96| result_BKN_PAR=OT | match_BKN_RMB=92–86 | match_BKN_VAL=114–75 | match_BKN_VIR=90–79 | match_BKN_ZAL=93–73 | match_CZV_BER=72–87 | match_CZV_EFS=94–75 | match_CZV_BAR=94–99| result_CZV_BAR=OT | match_CZV_BAY=78–72 | match_CZV_BKN=74–63 | match_CZV_EAM=67–71 | match_CZV_FNB=91–89| result_CZV_FNB=OT | match_CZV_ASV=71–67 | match_CZV_MTA=69–68 | match_CZV_ASM=92–68 | match_CZV_OLY=87–79 | match_CZV_PAO=75–77 | match_CZV_PAR=78–79 | match_CZV_RMB=59–79 | match_CZV_VAL=92–73 | match_CZV_VIR=83–74 | match_CZV_ZAL=77–73 | match_EAM_BER=74–80|result_EAM_BER=OT | match_EAM_EFS=51–80 | match_EAM_BAR=84–76 | match_EAM_BAY=99–74 | match_EAM_BKN=89–83 | match_EAM_CZV=74–68 | match_EAM_FNB=72–82 | match_EAM_ASV=73–79 | match_EAM_MTA=71–77 | match_EAM_ASM=79–71 | match_EAM_OLY=83–62 | match_EAM_PAO=78–76 | match_EAM_PAR=76–62 | match_EAM_RMB=77–83 | match_EAM_VAL=90–79 | match_EAM_VIR=59–64 | match_EAM_ZAL=61–66 | match_FNB_BER=101–86 | match_FNB_EFS=103–86 | match_FNB_BAR=81–73 | match_FNB_BAY=79–71 | match_FNB_BKN=70–76 | match_FNB_CZV=93–79 | match_FNB_EAM=75–82 | match_FNB_ASV=84–63 | match_FNB_MTA=86–71 | match_FNB_ASM=98–94| result_FNB_ASM=OT | match_FNB_OLY=73–93 | match_FNB_PAO=107–77 | match_FNB_PAR=72–73 | match_FNB_RMB=71–85 | match_FNB_VAL=79–77 | match_FNB_VIR=104–72 | match_FNB_ZAL=87–79 | match_ASV_BER=79–91 | match_ASV_EFS=89–90 | match_ASV_BAR=75–82 | match_ASV_BAY=74–75 | match_ASV_BKN=87–61 | match_ASV_CZV=60–76 | match_ASV_EAM=62–69 | match_ASV_FNB=91–77 | match_ASV_MTA=67–85 | match_ASV_ASM=75–84 | match_ASV_OLY=77–75 | match_ASV_PAO=82–86 | match_ASV_PAR=91–87 | match_ASV_RMB=71–75 | match_ASV_VAL=79–83 | match_ASV_VIR=64–77 | match_ASV_ZAL=76–93 | match_MTA_BER=87–74 | match_MTA_EFS=80–72 | match_MTA_BAR=79–86 | match_MTA_BAY=90–82 | match_MTA_BKN=93–79 | match_MTA_CZV=86–89 | match_MTA_EAM=85–66 | match_MTA_FNB=78–74 | match_MTA_ASV=88–69 | match_MTA_ASM=78–70 | match_MTA_OLY=90–84 | match_MTA_PAO=85–74 | match_MTA_PAR=90–81 | match_MTA_RMB=100–96| result_MTA_RMB=OT | match_MTA_VAL=84–68 | match_MTA_VIR=111–80 | match_MTA_ZAL=84–83 | match_ASM_BER=92–89 | match_ASM_EFS=95–92| result_ASM_EFS=OT | match_ASM_BAR=63–69 | match_ASM_BAY=80–79 | match_ASM_BKN=79–74 | match_ASM_CZV=85–77 | match_ASM_EAM=101–88 | match_ASM_FNB=93–96 | match_ASM_ASV=87–75 | match_ASM_MTA=86–67 | match_ASM_OLY=64–60 | match_ASM_PAO=84–70 | match_ASM_PAR=84–88 | match_ASM_RMB=91–95 | match_ASM_VAL=90–79 | match_ASM_VIR=81–68 | match_ASM_ZAL=84–82 | match_OLY_BER=86–76 | match_OLY_EFS=76–70 | match_OLY_BAR=77–70 | match_OLY_BAY=102–74 | match_OLY_BKN=86–78 | match_OLY_CZV=86–90 | match_OLY_EAM=82–66 | match_OLY_FNB=94–67 | match_OLY_ASV=81–55 | match_OLY_MTA=95–89 | match_OLY_ASM=76–81 | match_OLY_PAO=81–73 | match_OLY_PAR=87–58 | match_OLY_RMB=73–60 | match_OLY_VAL=82–83 | match_OLY_VIR=117–71 | match_OLY_ZAL=90–80 | match_PAO_BER=84–88 | match_PAO_EFS=82–87 | match_PAO_BAR=74–88 | match_PAO_BAY=86–76 | match_PAO_BKN=98–83 | match_PAO_CZV=75–66 | match_PAO_EAM=90–77| result_PAO_EAM=OT | match_PAO_FNB=88–94| result_PAO_FNB=OT | match_PAO_ASV=77–58 | match_PAO_MTA=88–86 | match_PAO_ASM=80–83 | match_PAO_OLY=71–95 | match_PAO_PAR=89–91 | match_PAO_RMB=68–71 | match_PAO_VAL=91–92 | match_PAO_VIR=88–85| result_PAO_VIR=OT | match_PAO_ZAL=89–65 | match_PAR_BER=88–74 | match_PAR_EFS=82–79 | match_PAR_BAR=80–89 | match_PAR_BAY=83–77 | match_PAR_BKN=83–65 | match_PAR_CZV=73–76 | match_PAR_EAM=75–80 | match_PAR_FNB=94–97 | match_PAR_ASV=92–71 | match_PAR_MTA=96–88 | match_PAR_ASM=100–80 | match_PAR_OLY=90–75 | match_PAR_PAO=83–81 | match_PAR_RMB=104–90 | match_PAR_VAL=96–100| result_PAR_VAL=OT | match_PAR_VIR=90–62 | match_PAR_ZAL=87–76 | match_RMB_BER=90–72 | match_RMB_EFS=94–85 | match_RMB_BAR=91–86| result_RMB_BAR=OT | match_RMB_BAY=79–67 | match_RMB_BKN=81–85 | match_RMB_CZV=72–56 | match_RMB_EAM=91–87 | match_RMB_FNB=90–75 | match_RMB_ASV=92–73 | match_RMB_MTA=98–65 | match_RMB_ASM=94–95| result_RMB_ASM=OT | match_RMB_OLY=87–89 | match_RMB_PAO=83–68 | match_RMB_PAR=105–97 | match_RMB_VAL=95–91 | match_RMB_VIR=91–95 | match_RMB_ZAL=96–69 | match_VAL_BER=87–73 | match_VAL_EFS=81–71 | match_VAL_BAR=84–83 | match_VAL_BAY=82–73 | match_VAL_BKN=71–81 | match_VAL_CZV=75–77 | match_VAL_EAM=84–88 | match_VAL_FNB=82–80 | match_VAL_ASV=76–77 | match_VAL_MTA=93–94 | match_VAL_ASM=89–84 | match_VAL_OLY=85–92 | match_VAL_PAO=94–91| result_VAL_PAO=OT | match_VAL_PAR=89–81 | match_VAL_RMB=73–80 | match_VAL_VIR=79–68 | match_VAL_ZAL=76–80 | match_VIR_BER=85–76 | match_VIR_EFS=80–85 | match_VIR_BAR=75–92 | match_VIR_BAY=66–63 | match_VIR_BKN=88–83 | match_VIR_CZV=84–72 | match_VIR_EAM=89–84 | match_VIR_FNB=92–88 | match_VIR_ASV=79–84 | match_VIR_MTA=78–73 | match_VIR_ASM=66–83 | match_VIR_OLY=83–85 | match_VIR_PAO=74–64 | match_VIR_PAR=79–88 | match_VIR_RMB=79–96 | match_VIR_VAL=89–59 | match_VIR_ZAL=77–87 | match_ZAL_BER=88–81 | match_ZAL_EFS=60–86 | match_ZAL_BAR=73–72 | match_ZAL_BAY=75–67 | match_ZAL_BKN=79–75 | match_ZAL_CZV=71–66 | match_ZAL_EAM=71–62 | match_ZAL_FNB=86–66 | match_ZAL_ASV=85–67 | match_ZAL_MTA=68–67 | match_ZAL_ASM=79–70 | match_ZAL_OLY=72–74 | match_ZAL_PAO=67–81 | match_ZAL_PAR=74–88 | match_ZAL_RMB=81–72 | match_ZAL_VAL=95–74 | match_ZAL_VIR=68–65 }} == Četvrtfinale == Osam najboljih ekipa iz regularnog dijela sezone ulazi u četvrtfinale. Tim koji prvi pobijedi u tri utakmice pobjeđuje u seriji. Koristi se format 2–2–1 – timovi sa prednošću domaćeg terena igraju utakmice 1, 2 i 5 kod kuće, dok su njihovi protivnici domaćini utakmica 3 i 4. Utakmice 4 i 5 igraju se samo po potrebi. Četiri pobjedničke ekipe prolaze na Final Four. {| class=wikitable style="text-align:center" |- !width=15| !width=220|Ekipa 1 !width=40|Rez. !width=220|Ekipa 2 !width=70|1. utakmica !width=70|2. utakmica !width=70|3. utakmica !width=70|4. utakmica !width=70|5. utakmica |- style="background:#d2d2d2;" | 1. || align=right| '''[[KK Olympiacos|Olympiacos]]''' {{ZD|GRČ}} || '''3''':2 || align=left| {{ZD|TUR}} [[KK Fenerbache|Fenerbache]] || '''79''':68 || 78:'''82''' || '''72''':71 || 69:'''73''' || '''84''':72 |- style="background:#e6e6e6;" | 2. || align=right| '''[[KK Barcelona|Barcelona]]''' {{ZD|ŠPA}} || '''3''':0 || align=left| {{ZD|LIT}} [[KK Žalgiris|Žalgiris]] || '''91''':69 || '''89''':81 || '''77''':66 || – || – |- style="background:#d2d2d2;" | 3. || align=right| '''[[KK Real Madrid|Real Madrid]]''' {{ZD|ŠPA}} || '''3''':2 || align=left| {{ZD|SRB}} [[KK Partizan|Partizan]] || 87:'''89''' || 80:'''95''' || '''82''':80 || '''85''':78 || '''98''':94 |- style="background:#e6e6e6;" | 4. || align=right| '''[[KK AS Monako|AS Monako]]''' {{ZD|FRA}} || '''3''':2 || align=left| {{ZD|IZR}} [[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi]] || 67:'''79''' || '''86''':74 || '''83''':78 || 69:'''104''' || '''97''':86 |} == Final Four == [[Datoteka:Žalgirio Arena, Kaunas, Lithuania.jpg|250px|thumb|right|[[Žalgiris Arena|Žalgirio Arena]] u [[Kaunas]]u]] Final Four, koji se održava tokom jednog vikenda, posljednja je faza sezone. Četiri preostala tima igraju jednu nokaut rundu u petak navečer, a dva pobjednika idu u finale. Nedjelja počinje utakmicom za treće mjesto, nakon čega slijedi finale. Final Four Eurolige 2023. odigran je u Žalgirio Areni u [[Kaunas]]u, [[Litvanija|Litvaniji]], od 19. do 21. maja 2023.<ref>{{cite web |title=2023 and 2024 Final Fours awarded to Kaunas and Berlin |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/2023-2024-final-fours-to-kaunas-berlin/ |website=[[Euroleague Basketball]] |access-date=14. 1. 2023 |archive-date=14. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114235438/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/2023-2024-final-fours-to-kaunas-berlin/ |url-status=dead }}</ref> {{Round4-with third |RD1=Polufinale |RD2=Finale |Consol=3. mjesto <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> | 19. maj 2023. | {{ZD|GRČ}} '''[[KK Olympiacos|Olympiacos]]''' | '''76''' | {{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|Monako]] | 62 | 19. maj 2023. | {{ZD|ŠPA}} [[KK Barcelona|Barcelona]] | 66 | {{ZD|ŠPA}} '''[[KK Real Madrid|Real Madrid]]''' | '''78''' <!--Finale --> | 21. maj 2023. | {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] | 78 | {{ZD|ŠPA}} '''[[KK Real Madrid|Real Madrid]]''' | '''79''' <!--3. mjesto --> | 21. maj 2023. | {{ZD|FRA}} '''[[KK AS Monako|Monako]]''' | '''78''' | {{ZD|ŠPA}} [[KK Barcelona|Barcelona]] | 66 }} === Polufinale === {{basketballbox collapsible | date = 19. maj 2023. | time = 17:00 | report = https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/game-center/2022-23/olympiacos-piraeus-as-monaco/E2022/327/ | teamA = '''[[KK Olympiacos|Olympiacos]]''' {{ZD|GRČ}} | scoreA = '''76''' | scoreB = 62 | teamB = {{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|Monako]] | Q1 = 14–'''20''' | Q2 = 15–'''21''' | Q3 = '''27'''–2 | Q4 = '''20'''–19 | points1 = [[Aleksandar Vezenkov|Vezenkov]] 19 | rebounds1 = [[Kostas Papanikolaou|Papanikolaou]] 8 | assist1 = [[Kostas Sloukas|Sloukas]], [[Thomas Walkup|Walkup]] 7 | rating1 = Papanikolaou 21 | points2 = [[Élie Okobo|Okobo]], [[Mike James (košarka, rođen 1990)|James]] 17 | rebounds2 = [[Jordan Loyd|Loyd]], [[Donta Hall|Hall]] 7 | assist2 = Okobo 5 | rating2 = Loyd 15 | arena = [[Žalgiris Arena|Žalgirio Arena]] | place = [[Kaunas]], [[Litvanija]] | attendance = 11.673 | referee = {{ZD|UKR}} Borys Ryzhyk, {{ZD|LVA}} Oļegs Latiševs, {{ZD|LTU}} Gytis Vilius | class = expanded }} {{basketballbox collapsible | date = 19. maj 2023. | time = 20:00 | report = https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/game-center/2022-23/fc-barcelona-real-madrid/E2022/328/ | teamA = [[KK Barcelona|Barcelona]] {{ZD|ŠPA}} | scoreA = 66 | scoreB = '''78''' | teamB = {{ZD|ŠPA}} '''[[KK Real Madrid|Real Madrid]]''' | Q1 = 18–18 | Q2 = '''24'''–18 | Q3 = 13–'''22''' | Q4 = 11–'''20''' | points1 = [[Álex Abrines|Abrines]] 16 | rebounds1 = [[Tomáš Satoranský|Satoranský]] 11 | assist1 = ''tri igrača'' 3 | rating1 = Abrines 14 | points2 = [[Edy Tavares|Tavares]] 20 | rebounds2 = Tavares 15 | assist2 = [[Sergio Rodríguez|Rodríguez]], [[Sergio Llull|Llull]] 5 | rating2 = Tavares 39 | arena = [[Žalgiris Arena|Žalgirio Arena]] | place = [[Kaunas]], [[Litvanija]] | attendance = 11.411 | referee = {{ZD|SVN}} Saša Pukl, {{ZD|TUR}} Emin Moğulkoç, {{nowrap|{{ZD|FRA}} Mehdi Difallah}} | class = expanded }} === Utakmica za 3. mjesto === {{basketballbox collapsible | date = 21. maj 2023. | time = 16:00 | report = https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/game-center/2022-23/as-monaco-fc-barcelona/E2022/329/ | teamA = '''[[KK AS Monako|Monako]]''' {{ZD|FRA}} | scoreA = '''78''' | scoreB = 66 | teamB = {{ZD|ŠPA}} [[KK Barcelona|Barcelona]] | Q1 = '''24'''–13 | Q2 = '''20'''–15 | Q3 = 16–'''17''' | Q4 = 18–'''21''' | points1 = [[Matthew Strazel|Strazel]] 14 | rebounds1 = [[Donta Hall|Hall]] 11 | assist1 = [[Jordan Loyd|Loyd]] 6 | rating1 = Hall 17 | points2 = [[Nikola Mirotić|Mirotić]] 15 | rebounds2 = [[James Nnaji|Nnaji]], [[Jan Veseli|Veseli]] 4 | assist2 = ''tri igrača'' 4 | rating2 = Mirotić 14 | arena = [[Žalgiris Arena|Žalgirio Arena]] | place = [[Kaunas]], [[Litvanija]] | attendance = 9.333 | referee = {{ZD|UKR}} Borys Ryzhyk, {{ZD|GER}} Anne Panther, {{nowrap|{{ZD|CRO}} Tomislav Hordov}} | class = expanded }} === Finale === {{basketballbox collapsible | date = 21. maj 2023. | time = 19:00 | report = https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/game-center/2022-23/olympiacos-piraeus-real-madrid/E2022/330/ | teamA = [[KK Olympiacos|Olympiacos]] {{ZD|GRČ}} | scoreA = 78 | scoreB = '''79''' | teamB = {{ZD|ŠPA}} '''[[KK Real Madrid|Real Madrid]]''' | Q1 = '''24'''–17 | Q2 = 21–'''28''' | Q3 = '''18'''–14 | Q4 = 15–'''20''' | points1 = [[Aleksandar Vezenkov|Vezenkov]] 29 | rebounds1 = Vezenkov 9 | assist1 = [[Thomas Walkup|Walkup]] 6 | rating1 = Vezenkov 34 | points2 = [[Sergio Rodriguez|Rodriguez]] 15 | rebounds2 = [[Edy Tavares|Tavares]] 10 | assist2 = Rodriguez 9 | rating2 = Rodriguez 23 | arena = [[Žalgiris Arena|Žalgirio Arena]] | place = [[Kaunas]], [[Litvanija]] | attendance = 11.066 | referee = {{ZD|SVN}} Saša Pukl, {{ZD|LTU}} Gytis Vilius, {{nowrap|{{ZD|FRA}} Mehdi Difallah}} | bg = #ffffd0 | class = expanded }} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Pobjednik Eurolige 2022/23. |- |[[Datoteka:Real Madrid Baloncesto.png|180px|KK Real Madrid]]<br />'''[[KK Real Madrid|Real Madrid]]'''<br />'''11. titulа''' |} == Nagrade == === Euroliga MVP === * {{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] ({{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]])<ref>{{Cite web |date=18. 5. 2023 |title=2022-23 Turkish Airlines EuroLeague MVP: Sasha Vezenkov, Olympiacos Piraeus {{!}} EuroLeague |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/2022-23-turkish-airlines-euroleague-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |access-date=18. 5. 2023 |website=Euroleague Basketball |language=en-GB |archive-date=18. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518091910/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/2022-23-turkish-airlines-euroleague-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |url-status=dead }}</ref> === Euroliga Final Four MVP === * {{ZD|ZEL}} [[Edy Tavares]] ({{ZD|ŠPA}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]])<ref>{{cite web|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/edy-tavares-crowned-as-final-four-mvp/|title=Edy Tavares crowned as Final Four MVP|work=Euroleague.net|access-date=21. 5. 2023|archive-date=21. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521205032/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/edy-tavares-crowned-as-final-four-mvp/|url-status=dead}}</ref> === Idealni tim Eurolige === {|| class="wikitable" |- ! colspan=2|Prva postava <ref>{{cite web|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/the-all-euroleague-first-team-is-announced/|title=Meet the 2022-23 All-EuroLeague First Team!|work=EuroleagueBasketball.net|access-date=15. 5. 2023|archive-date=15. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515101154/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/the-all-euroleague-first-team-is-announced/|url-status=dead}}</ref> ! colspan=2|Druga postava <ref>{{cite web|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/here-is-your-2022-23-all-euroleague-second-team/|title=Here is your 2022-23 All-EuroLeague Second Team!|work=EuroleagueBasketball.net|access-date=15. 5. 2023|archive-date=15. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515144606/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/here-is-your-2022-23-all-euroleague-second-team/|url-status=dead}}</ref> |- |{{ZD|ESP}} [[Lorenzo Brown]] |{{ZD|IZR}} [[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi]] |{{ZD|USA}} [[Darius Thompson]] |{{ZD|ESP}} [[KK Saski Baskonia|Baskonia]] |- |{{ZD|BIH}} [[Džanan Musa]] |{{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] |{{ZD|USA}} [[Kevin Punter]] |{{ZD|SRB}} [[KK Partizan|Partizan]] |- |{{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] |{{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] |{{ZD|USA}} [[Wade Baldwin IV|Wade Baldwin]] |{{ZD|IZR}} [[KK Maccabi Tel aviv|Maccabi]] |- |{{ZD|FRA}} [[Mathias Lessort]] |{{ZD|SRB}} [[KK Partizan|Partizan]] |{{ZD|USA}} [[Mike James (košarka, rođen 1990)|Mike James]] |{{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|AS Monako]] |- |{{ZD|ZEL}} [[Edy Tavares]] |{{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] |{{ZD|ESP}} [[Nikola Mirotić]] |{{ZD|ESP}} [[KK Barcelona|Barcelona]] |} ===Najbolji strelac=== * {{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] ({{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]])<ref>{{Cite web |title=Sasha Vezenkov captures the 2022-23 Ford Top Scorer Trophy {{!}} EuroLeague |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/sasha-vezenkov-captures-the-2022-23-ford-top-scorer-trophy/ |access-date=12. 5. 2023 |website=Euroleague Basketball |language=en-GB |archive-date=12. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512082907/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/sasha-vezenkov-captures-the-2022-23-ford-top-scorer-trophy/ |url-status=dead }}</ref> ===Najbolji odbrambeni igrač=== * {{ZD|ZEL}} [[Edy Tavares]] ({{ZD|ŠPA}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]])<ref>{{Cite web |title=Edy Tavares is the 2022-23 EuroLeague Best Defender {{!}} EuroLeague |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/walter-tavares-is-the-2022-23-euroleague-best-defender/ |access-date=13. 5. 2023 |website=Euroleague Basketball |language=en-GB |archive-date=13. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513101258/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/walter-tavares-is-the-2022-23-euroleague-best-defender/ |url-status=dead }}</ref> ===Zvijezda u usponu=== * {{ZD|IZR}} [[Yam Madar]] ({{ZD|SRB}} [[KK Partizan|Partizan]])<ref>{{cite web|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/yam-madar-is-the-2022-23-euroleague-rising-star-winner/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/euroleague/|title=Yam Madar is the 2022-23 EuroLeague Rising Star winner|work=Euroleague.net|access-date=12. 5. 2023}}</ref> ===Trener godine=== * {{ZD|GRČ}} [[Georgios Bartzokas]] ({{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]])<ref>{{Cite web |title=Coach of the Year: Georgios Bartzokas, Olympiacos Piraeus {{!}} EuroLeague |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/tae2223-coach-of-the-year-georgios-bartzokas-olympiacos-piraeus/ |access-date=14. 5. 2023 |website=Euroleague Basketball |language=en-GB |archive-date=27. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527012731/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/tae2223-coach-of-the-year-georgios-bartzokas-olympiacos-piraeus/ |url-status=dead }}</ref> ===Najkorisniji igrači kola=== <section begin=mvp-of-the-round /> ;Regularna sezona {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! Kolo ! style="width:160px;"|Igrač ! style="width:190px;"|Tim ! Indeks ! {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | 1 ||style="text-align:left;"| {{ZD|EST}} [[Maik Kotsar]] || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Saski Baskonia|Baskonia]] || 31 || <ref>{{cite news|title=Round 1 MVP: Maik Kotsar, Cazoo Baskonia Vitoria-Gasteiz|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-1-mvp-maik-kotsar-cazoo-baskonia-vitoria-gasteiz/|publisher=EuroLeague|date=8. 10. 2022|access-date=8. 10. 2022|archive-date=8. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008111825/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-1-mvp-maik-kotsar-cazoo-baskonia-vitoria-gasteiz/|url-status=dead}}</ref> |- | 2 ||style="text-align:left;"| {{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] || style="text-align:left;"| {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] || 37 || <ref>{{cite news|title=Round 2 MVP: Sasha Vezenkov, Olympiacos Piraeus|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-2-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/|publisher=EuroLeague|date=14. 10. 2022|access-date=14. 10. 2022|archive-date=15. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015120329/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-2-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/|url-status=dead}}</ref> |- | 3 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Luke Sikma]] || style="text-align:left;"| {{ZD|GER}} [[KK Alba Berlin|ALBA Berlin]] || 33 || <ref>{{cite news|title=Round 3 MVP: Luke Sikma, ALBA Berlin|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-3-mvp-luke-sikma-alba-berlin/|publisher=EuroLeague|date=20. 10. 2022|access-date=20. 10. 2022|archive-date=21. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021221344/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-3-mvp-luke-sikma-alba-berlin/|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan=3 | 4 || align=left| {{ZD|USA}} [[Mike James (košarka, rođen 1990)|Mike James]] || align=left| {{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|Monako]] || rowspan=3| 29 || rowspan=3| <ref>{{cite news |title=Mike James, Sasha Vezenkov, Nicolo Melli Round 4 Tri-MVPs |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mike-james-sasha-vezenkov-nicolo-melli-round-4-tri-mvps-2022-23-turkish-airlines-euroleague/ |access-date=22. 10. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=23. 10. 2022 |archive-date=22. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022114700/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mike-james-sasha-vezenkov-nicolo-melli-round-4-tri-mvps-2022-23-turkish-airlines-euroleague/ |url-status=dead }}</ref> |- | align=left| {{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] <small>(2)</small> || align=left| {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] |- | align=left| {{ZD|ITA}} [[Nicolò Melli]] || align=left| {{ZD|ITA}} [[KK Olimpia Milano|Olimpia Milano]] |- | 5 ||style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[Lorenzo Brown]] || style="text-align:left;"| {{ZD|IZR}} [[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi]] || 33 || <ref>{{cite news |title=Round 5 MVP: Lorenzo Brown, Maccabi Playtika Tel Aviv |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-5-mvp-lorenzo-brown-maccabi-playtika-tel-aviv/ |access-date=29. 10. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=29. 10. 2022 |archive-date=29. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029113609/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-5-mvp-lorenzo-brown-maccabi-playtika-tel-aviv/ |url-status=dead }}</ref> |- | 6 ||style="text-align:left;"| {{ZD|BIH}} [[Džanan Musa]] || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] || 31 || <ref>{{cite news |title=Round 6 MVP: Dzanan Musa, Real Madrid |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-6-mvp-dzanan-musa-real-madrid/ |access-date=5. 11. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=5. 11. 2022 |archive-date=5. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105122434/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-6-mvp-dzanan-musa-real-madrid/ |url-status=dead }}</ref> |- |rowspan=2 | 7 || align=left| {{ZD|USA}} [[Johnathan Motley]] || align=left| {{ZD|TUR}} [[KK Fenerbache|Fenerbache]] || rowspan=2| 33 || rowspan=2| <ref>{{cite news |title=Round 7 co-MVPs: Motley, Fenerbahçe and Jones, Valencia |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-7-co-mvps-motley-Fenerbahçe-and-jones-valencia/ |access-date=12. 11. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=12. 11. 2022}}</ref> |- | align=left| {{ZD|ARM}} [[Chris Jones (košarka, rođen 1993)|Chris Jones]] || align=left| {{ZD|ESP}} [[KK Valencia]] |- | 8 ||style="text-align:left;"| {{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] <small>(3)</small> || align=left| {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] || 43 || <ref>{{cite news |title=Round 8 MVP: Sasha Vezenkov, Olympiacos Piraeus |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-8-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |access-date=20. 11. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=19. 11. 2022 |archive-date=19. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119123016/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-8-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |url-status=dead }}</ref> |- | 9 ||style="text-align:left;"| {{ZD|BIH}} [[Džanan Musa]] <small>(2)</small> || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] || 32 || <ref>{{cite news |title=Round 9 MVP: Dzanan Musa, Real Madrid |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-9-mvp-dzanan-musa-real-madrid/ |access-date=24. 11. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=24. 11. 2022 |archive-date=24. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221124120459/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-9-mvp-dzanan-musa-real-madrid/ |url-status=dead }}</ref> |- | 10 ||style="text-align:left;"| {{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] <small>(4)</small> || align=left| {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] || 34 || <ref>{{cite news |title=Round 10 MVP: Sasha Vezenkov, Olympiacos Piraeus |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-10-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |access-date=26. 11. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=26. 11. 2022 |archive-date=26. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126124133/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-10-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |url-status=dead }}</ref> |- | 11 ||style="text-align:left;"| {{ZD|SRB}} [[Vasilije Micić]] || align=left| {{ZD|TUR}} [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]] || 31 || <ref>{{cite news |title=Round 11 MVP: Vasilije Micic, Anadolu Efes Istanbul |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-11-mvp-vasilije-micic-anadolu-efes-istanbul/ |access-date=3. 12. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=3. 12. 2022 |archive-date=3. 12. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203125909/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-11-mvp-vasilije-micic-anadolu-efes-istanbul/ |url-status=dead }}</ref> |- |rowspan=2 | 12 || align=left| {{ZD|USA}} [[Dwayne Bacon]] || align=left| {{ZD|GRČ}} [[KK Panathinaikos|Panathinaikos]] || rowspan=2| 28 || rowspan=2| <ref>{{cite news |title=Round 12 co-MVPs: Bacon, Panathinaikos and Henry, Baskonia |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-12-co-mvps-bacon-panathinaikos-and-henry-baskonia |access-date=10. 12. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=11. 12. 2022}}</ref> |- | align=left| {{ZD|SEN}} [[Pierriá Henry]] || align=left| {{ZD|ESP}} [[KK Baskonia|Baskonia]] |- | 13 ||style="text-align:left;"| {{ZD|MNE}} [[Bojan Dubljević]] || align=left| {{ZD|ESP}} [[KK Valencia]] || 33 || <ref>{{cite news |title=Round 13 MVP: Bojan Dubljevic, Valencia Basket |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-13-mvp-bojan-dubljevic-valencia/ |access-date=15. 12. 2022 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=15. 12. 2022 |archive-date=15. 12. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215133622/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-13-mvp-bojan-dubljevic-valencia/ |url-status=dead }}</ref> |- | 14 ||style="text-align:left;"| {{ZD|UGA}} [[Brandon Davies]] || style="text-align:left;"| {{ZD|ITA}} [[KK Olimpia Milano|Olimpia Milano]] || 30 || <ref>{{cite news|title=Round 14 MVP: Brandon Davies, EA7 Emporio Armani Milan|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-14-mvp-brandon-davies-milan/|publisher=EuroLeague|date=17. 12. 2022|access-date=17. 12. 2022|archive-date=17. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217164000/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-14-mvp-brandon-davies-milan/|url-status=dead}}</ref> |- | 15 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Keenan Evans]] || style="text-align:left;"| {{ZD|LTU}} [[KK Žalgiris|Žalgiris]] || 39 || <ref>{{cite news|title=Round 15 MVP: Keenan Evans, Zalgiris Kaunas|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-15-mvp-keenan-evans-zalgiris-kaunas/|publisher=EuroLeague|date=24. 12. 2022|access-date=25. 12. 2022|archive-date=24. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224141159/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-15-mvp-keenan-evans-zalgiris-kaunas/|url-status=dead}}</ref> |- | 16 ||style="text-align:left;"| {{ZD|FRA}} [[Élie Okobo]] || style="text-align:left;"| {{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|Monako]] || 35 || <ref>{{cite news|title=Round 16 MVP: Elie Okobo, AS Monaco|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-16-mvp-elie-okobo-as-monaco/|publisher=EuroLeague|date=31. 12. 2022|access-date=1. 1. 2023|archive-date=31. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231131532/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-16-mvp-elie-okobo-as-monaco/|url-status=dead}}</ref> |- | 17 ||style="text-align:left;"| {{ZD|SRB}} [[Filip Petrušev]] || style="text-align:left;"| {{ZD|SRB}} [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] || 36 || <ref>{{cite news|title=Round 17 MVP: Filip Petrusev, Crvena Zvezda Meridianbet Belgrade|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-17-mvp-filip-petrusev-crvena-zvezda-meridianbet-belgrade/|publisher=EuroLeague|date=7. 1. 2023|access-date=7. 1. 2023|archive-date=7. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107124142/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-17-mvp-filip-petrusev-crvena-zvezda-meridianbet-belgrade/|url-status=dead}}</ref> |- | 18 ||style="text-align:left;"| {{ZD|ZEL}} [[Edy Tavares]] || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] || 35 || <ref>{{cite news|title=Round 18 MVP: Walter Tavares, Real Madrid|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-18-mvp-walter-tavares-real-madrid/|publisher=EuroLeague|date=12. 1. 2023|access-date=12. 1. 2023}}</ref> |- | 19 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Johnathan Motley]] <small>(2)</small> || style="text-align:left;"| {{ZD|TUR}} [[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe]] || 38 ||<ref>{{cite news|title=Round 19 MVP: Johnathan Motley, Fenerbahçe Beko Istanbul|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-19-mvp-johnathan-motley-Fenerbahçe-beko-istanbul/|publisher=EuroLeague|date=14. 1. 2023|access-date=14. 1. 2023}}{{Mrtav link}}</ref> |- | 20 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Wade Baldwin IV|Wade Baldwin]] || style="text-align:left;"| {{ZD|IZR}} [[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi]] || 35 || <ref>{{cite news |title=Round 20 MVP: Wade Baldwin, Maccabi Playtika Tel Aviv |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-20-mvp-wade-baldwin-maccabi-playtika-tel-aviv/ |access-date=21. 1. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=21. 1. 2023 |archive-date=21. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230121133130/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-20-mvp-wade-baldwin-maccabi-playtika-tel-aviv/ |url-status=dead }}</ref> |- | 21 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Darius Thompson]] || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Saski Baskonia|Baskonia]] || 36 || <ref>{{cite news |title=Round 21 MVP: Darius Thompson, Cazoo Baskonia Vitoria-Gasteiz |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-21-mvp-darius-thompson-cazoo-baskonia-vitoria-gasteiz/ |access-date=28. 1. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=28. 1. 2023 |archive-date=28. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128145528/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-21-mvp-darius-thompson-cazoo-baskonia-vitoria-gasteiz/ |url-status=dead }}</ref> |- | 22 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Will Clyburn]] || style="text-align:left;"| {{ZD|TUR}} [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]] || 27 || <ref>{{cite news |title=Round 22 MVP: Will Clyburn, Anadolu Efes Istanbul |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-22-mvp-will-clyburn-anadolu-efes-istanbul/ |access-date=2. 2. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=2. 2. 2023 |archive-date=2. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202115903/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-22-mvp-will-clyburn-anadolu-efes-istanbul/ |url-status=dead }}</ref> |- | 23 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Nigel Hayes]] || style="text-align:left;"| {{ZD|TUR}} [[KK Fenerbache|Fenerbahçe]] || 37 || <ref>{{cite news |title=Round 23 MVP: Nigel Hayes-Davis, Fenerbahçe Beko Istanbul|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-23-mvp-nigel-hayes-davis-Fenerbahçe-beko-istanbul/ |access-date=4. 2. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=4. 2. 2023}}</ref> |- | 24 ||style="text-align:left;"| {{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] <small>(5)</small> || align=left| {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] || 40 || <ref>{{cite news |title=Round 24 MVP: Sasha Vezenkov, Olympiacos Piraeus |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-24-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |access-date=11. 2. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=11. 2. 2023 |archive-date=11. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211123649/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-24-mvp-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |url-status=dead }}</ref> |- | 25 ||style="text-align:left;"| {{ZD|SRB}} [[Marko Gudurić]] || style="text-align:left;"| {{ZD|TUR}} [[KK Fenerbache|Fenerbache]] || 35 ||<ref>{{cite news|title=Round 25 MVP: Marko Guduric, Fenerbahçe Beko Istanbul|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-25-mvp-marko-guduric-Fenerbah%C3%A7e-beko-istanbul/|publisher=EuroLeague|date=25. 2. 2023|access-date=25. 2. 2023|archive-date=5. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250805190013/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-25-mvp-marko-guduric-Fenerbah%C3%A7e-beko-istanbul/|url-status=dead}}</ref> |- | 26 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Will Clyburn]] <small>(2)</small> || style="text-align:left;"| {{ZD|TUR}} [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]] || 32 || <ref>{{cite news |title=Round 26 MVP: Will Clyburn, Anadolu Efes Istanbul |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-26-mvp-will-clyburn-anadolu-efes-istanbul/ |access-date=4. 3. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=5. 3. 2023 |archive-date=4. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304143220/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-26-mvp-will-clyburn-anadolu-efes-istanbul/ |url-status=dead }}</ref> |- | 27 ||style="text-align:left;"| {{ZD|AUS}} [[Dante Exum]] || style="text-align:left;"| {{ZD|SRB}} [[KK Partizan|Partizan]] || 33 || <ref>{{cite news |title=Round 27 MVP: Dante Exum, Partizan Mozzart Bet Belgrade |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-27-mvp-dante-exum-partizan-mozzart-bet-belgrade/ |access-date=9. 3. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=9. 3. 2023 |archive-date=9. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309121323/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-27-mvp-dante-exum-partizan-mozzart-bet-belgrade/ |url-status=dead }}</ref> |- |rowspan=2 | 28 || align=left| {{ZD|ARG}} [[Gabriel Deck]] || align=left| {{ZD|ESP}} [[KK Real MAdrid|Real Madrid]] || rowspan=2| 26 || rowspan=2|<ref>{{cite news|title=Round 28 co-MVPs: Gabriel Deck and Chima Moneke|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-28-co-mvps-gabriel-deck-and-chima-moneke/|publisher=EuroLeague|date=11. 3. 2023|access-date=11. 3. 2023|archive-date=11. 3. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311122056/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-28-co-mvps-gabriel-deck-and-chima-moneke/|url-status=dead}}</ref> |- | align=left| {{ZD|NIG}} [[Chima Moneke]] || align=left| {{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|Monako]] |- | 29 ||style="text-align:left;"| {{ZD|BIH}} [[Džanan Musa]] <small>(3)</small> || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] || 38 || <ref>{{cite news |title=Round 29 MVP: Dzanan Musa, Real Madrid |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-29-mvp-dzanan-musa-real-madrid/ |access-date=18. 3. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=18. 3. 2023 |archive-date=18. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318124832/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-29-mvp-dzanan-musa-real-madrid/ |url-status=dead }}</ref> |- | 30 ||style="text-align:left;"| {{ZD|FRA}} [[Guerschon Yabusele]] || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] || 30 || <ref>{{cite news |title=Round 30 MVP: Guerschon Yabusele, Real Madrid |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-30-mvp-guerschon-yabusele-real-madrid/ |access-date=25. 3. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=25. 3. 2023 |archive-date=25. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325122552/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-30-mvp-guerschon-yabusele-real-madrid/ |url-status=dead }}</ref> |- |rowspan=2 | 31 || align=left| {{ZD|EST}} [[Maik Kotsar]] <small>(2)</small> || align=left| {{ZD|ESP}} [[KK Saski Baskonia|Baskonia]] || rowspan=2| 40 || rowspan=2| <ref>{{cite news |title=Round 31 co-MVP's: Maik Kotsar and Georgios Papagiannis |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-31-co-mvps-maik-kotsar-and-georgios-papagiannis |access-date=30. 3. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=30. 3. 2023}}</ref> |- | align=left| {{nowrap|{{ZD|GRČ}} [[Georgios Papagiannis]]}} || align=left| {{ZD|GRČ}} [[KK Panathinaikos|Panathinaikos]] |- | 32 ||style="text-align:left;"| {{ZD|GRČ}} [[Thomas Walkup]] || style="text-align:left;"| {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] || 32 || <ref>{{cite news |title=Round 32 MVP: Thomas Walkup, Olympiacos Piraeus |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-32-mvp-thomas-walkup-olympiacos-piraeus/ |access-date=1. 4. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=1. 4. 2023 |archive-date=1. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401114222/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-32-mvp-thomas-walkup-olympiacos-piraeus/ |url-status=dead }}</ref> |- | 33 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Darius Thompson]] <small>(2)</small> || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Saski Baskonia|Baskonia]] || 36 || <ref>{{cite news |title=Round 33 MVP: Darius Thompson, Cazoo Baskonia Vitoria-Gasteiz |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-33-mvp-darius-thompson-cazoo-baskonia-vitoria-gasteiz/ |access-date=10. 4. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=8. 4. 2023 |archive-date=10. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410110300/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-33-mvp-darius-thompson-cazoo-baskonia-vitoria-gasteiz/ |url-status=dead }}</ref> |- | 34 ||style="text-align:left;"| {{ZD|ITA}} [[Daniel Hackett]] || style="text-align:left;"| {{ZD|ITA}} [[KK Virtus Bologna|Virtus Bologna]] || 36 || <ref>{{cite news |title=Round 34 MVP: Daniel Hackett, Virtus Segafredo Bologna |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-34-mvp-daniel-hackett-virtus-segafredo-bologna/ |access-date=15. 4. 2023 |work=[[Euroleague Basketball]] |date=15. 4. 2023 |archive-date=15. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415121746/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/round-34-mvp-daniel-hackett-virtus-segafredo-bologna/ |url-status=dead }}</ref> |} ;Četvrtfinale {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! Kolo ! style="width:160px;"|Igrač ! style="width:190px;"|Tim ! Indeks ! {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | 1 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Kevin Punter]] || style="text-align:left;"| {{flagicon|SRB}} [[KK Partizan|Partizan]] || 33 || <ref>{{cite news|title=Playoffs Game 1 MVP: Kevin Punter of Partizan Mozzart Bet Belgrade |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/playoffs-game-1-mvp-kevin-punter-of-partizan-mozzart-bet-belgrade/?pageTitle=Homepage&historyUrl=/euroleague/|date=27. 4. 2023|access-date=27. 4. 2023}}</ref> |- | 2 ||style="text-align:left;"| {{ZD|USA}} [[Jordan Loyd]] || style="text-align:left;"| {{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|Monako]] || 35 || <ref>{{cite news |title=Playoffs Game 2 MVP: Jordan Loyd, AS Monaco |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/playoffs-game-2-mvp-jordan-loyd-as-monaco/ |date=29. 4. 2023 |access-date=3. 5. 2023 |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504234420/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/playoffs-game-2-mvp-jordan-loyd-as-monaco/ |url-status=dead }}</ref> |- | 3 ||style="text-align:left;"| {{ZD|ZEL}} [[Edy Tavares]] <small>(2)</small> || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] || 41 || <ref>{{cite news|title=Playoffs Game 3 MVP: Walter Tavares, Real Madrid |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/playoffs-game-3-mvp-walter-tavares-real-madrid/ |date=4. 5. 2023|access-date=4. 5. 2023}}</ref> |- | 4 ||style="text-align:left;"| {{ZD|ZEL}} [[Edy Tavares]] <small>(3)</small> || style="text-align:left;"| {{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]] || 30 || <ref>{{cite news |title=Playoffs Game 4 MVP: Walter Tavares, Real Madrid |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/playoffs-game-4-mvp-walter-tavares-real-madrid/ |date=6. 5. 2023 |access-date=6. 5. 2023 |archive-date=6. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506133210/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/playoffs-game-4-mvp-walter-tavares-real-madrid/ |url-status=dead }}</ref> |- | 5 ||style="text-align:left;"| {{ZD|GRČ}} [[Kostas Sloukas]] || style="text-align:left;"| {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]] || 27 || <ref>{{cite news |title=Game 5 MVP: Kostas Sloukas, Olympiacos Piraeus |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/game-5-mvp-kostas-sloukas-olympiacos-piraeus/ |date=11. 5. 2023 |access-date=11. 5. 2023 |archive-date=11. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511074942/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/game-5-mvp-kostas-sloukas-olympiacos-piraeus/ |url-status=dead }}</ref> |} ===Najkorisniji igrači mjeseca=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! Mjesec ! style="width:180px;"|Igrač ! style="width:220px;"|Tim ! {{Abbr|Ref.|Reference}} |- ! colspan=5 | 2022. |- |Oktobar || align="left"|{{ZD|USA}} [[Mike James (košarka, rođen 1990)|Mike James]] ||align="left"| {{ZD|FRA}} [[KK AS Monako|Monako]] || <ref>{{cite web |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/the-mvp-for-october-is-monacos-mike-james/ |title=The MVP for October is Monaco's Mike James |publisher=EuroLeague |date=1. 11. 2022 |access-date=13. 6. 2023 |archive-date=1. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101094153/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/the-mvp-for-october-is-monacos-mike-james/ |url-status=dead }}</ref> |- |Novembar || align="left"|{{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] || align="left"| {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]]||<ref>{{cite web|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-november-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/|title=MVP for November: Sasha Vezenkov, Olympiacos Piraeus|publisher=EuroLeague|date=28. 11. 2022|access-date=13. 6. 2023|archive-date=28. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128151752/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-november-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/|url-status=dead}}</ref> |- |Decembar || align="left"|{{ZD|ARG}} [[Luca Vildoza]] || align="left"| {{ZD|SRB}} [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]]||<ref>{{cite web|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-december-luca-vildoza-crvena-zvezda-meridianbet-belgrade/|title=MVP for December: Luca Vildoza, Crvena Zvezda Meridianbet Belgrade|publisher=EuroLeague|date=2. 1. 2023|access-date=13. 6. 2023|archive-date=2. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102110946/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-december-luca-vildoza-crvena-zvezda-meridianbet-belgrade/|url-status=dead}}</ref> |- ! colspan=5 | 2023. |- |Januar|| align="left"|{{ZD|USA}} [[Augustine Rubit]] || align="left"| {{ZD|GER}} [[KK Bayern München|Bayern München]]||<ref>{{cite web|url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-january-augustine-rubit-fc-bayern-munich/|title=MVP for January: Augustine Rubit, FC Bayern Munich|publisher=EuroLeague|date=30. 1. 2023|access-date=13. 6. 2023|archive-date=30. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230130110928/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-january-augustine-rubit-fc-bayern-munich/|url-status=dead}}</ref> |- |Februar|| align="left"|{{ZD|BUL}} [[Aleksandar Vezenkov|Saša Vezenkov]] <small>(2)</small> || align="left"| {{ZD|GRČ}} [[KK Olympiacos|Olympiacos]]||<ref>{{cite web |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-february-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |title=MVP for February: Sasha Vezenkov, Olympiacos Piraeus |publisher=EuroLeague |date=27. 2. 2023 |access-date=13. 6. 2023 |archive-date=27. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227115011/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-february-sasha-vezenkov-olympiacos-piraeus/ |url-status=dead }}</ref> |- |Mart|| align="left"|{{ZD|USA}} [[Wade Baldwin IV|Wade Baldwin]] || align="left"| {{ZD|IZR}} [[KK Maccabi Tel Aviv|Maccabi]]||<ref>{{cite web |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-of-march-wade-baldwin-maccabi-playtika-tel-aviv/ |title=MVP of March: Wade Baldwin, Maccabi Playtika Tel Aviv |publisher=EuroLeague |date=3. 4. 2023 |access-date=13. 6. 2023 |archive-date=3. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403101332/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-of-march-wade-baldwin-maccabi-playtika-tel-aviv/ |url-status=dead }}</ref> |- |April/Maj|| align="left"|{{ZD|ZEL}} [[Edy Tavares]] || align="left"| {{ZD|ESP}} [[KK Real Madrid|Real Madrid]]||<ref>{{cite web |url=https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-april-may-walter-tavares-real-madrid/ |title=MVP for April/May: Walter Tavares, Real Madrid |publisher=EuroLeague |date=11. 5. 2023 |access-date=13. 6. 2023 |archive-date=11. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511120708/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/news/mvp-for-april-may-walter-tavares-real-madrid/ |url-status=dead }}</ref> |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://euroleague.net Zvanični sajt Eurolige] {{KK Real Madrid - prvak Eurolige 2022/23.}} {{Euroliga}} [[Kategorija:Euroliga]] ss48zfrawnxyxduy4dz4vs2c9vcocvb 0 501862 3836792 3692725 2026-04-23T14:49:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836792 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = Ebu Šuša | izvorno_ime = أبو شوشة | izvorno_ime_jez = [[Arapski jezik|Arapski]] | naselje_vrsta = | slika = | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = Otac vrha<ref name=Palmer>Palmer, 1881, p. [https://archive.org/stream/surveyofwesternp00conduoft#page/265/mode/1up 265]</ref><ref name=SWPII444>Conder and Kitchener, 1882, SWP II, str. [https://archive.org/stream/surveyofwesternp02conduoft#page/444/mode/1up 444]</ref> | nadimak = | moto = | slika_karta = {{Historijske karte | naziv = Abu Shusha | predodređeno = 2 | datum1 = 1870s | opis1 = Karta iz 1870-ih | datum2 = 1940s | opis2 = Karta iz 1940-ih | datum3 = modern | opis3 = Savremena karta | datum4 = 1940s with modern overlay | opis4 = Karta iz 1940-ih preko savremene | širina = 225 }} | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = Mandatna Palestina | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate = {{coord|31|51|25|N|34|54|56|E|type:event|display=title}} | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Geopolitički entitet | podjela_ime = [[Mandatna Palestina]] | podjela_vrsta1 = [[Okruzi Mandatne Palestine]] | podjela_ime1 = [[Ramla]] | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = Depopulacija | uspostavljanje_datum = 14 maj 1948<ref>Morris, 2004, p. [https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C&pg=PR19 xix] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402072738/https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C&pg=PR19 |date=2. 4. 2019 }}, village #246. Također pruža razzloge depopulaciji</ref> | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = | vođa_ime = | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 9,4 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 1945 | stanovništvo_ukupno = 870-950<ref>[[Efraim Karsh|Karsh, Efraim]]. "How Many Palestinian Arab Refugees Were There?" ''Israel Affairs'' 17.2 (2011): 224-246. ''Academic Search Premier.'' Web. 29 May 2013.</ref>-870<ref name=DoS1945>Government of Palestine, Department of Statistics, 1945, str. [http://users.cecs.anu.edu.au/~bdm/yabber/census/VSpages/VS1945_p29.jpg 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907002421/http://users.cecs.anu.edu.au/~bdm/yabber/census/VSpages/VS1945_p29.jpg |date=7. 9. 2018 }}</ref><ref name=Hadawi66>Government of Palestine, Department of Statistics. ''Village Statistics, April, 1945.'' Quoted in Hadawi, 1970, str. [http://www.palestineremembered.com/download/VillageStatistics/Table%20I/al-Ramla/Page-066.jpg 66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192613/http://www.palestineremembered.com/download/VillageStatistics/Table%20I/al-Ramla/Page-066.jpg |date=3. 3. 2016 }}</ref> | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = | utc_ofset1 = | vremenska_zona1_DST = | utc_ofset1_DST = | poštanski_broj_vrsta = | poštanski_broj = | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = | iso_kod = | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | fusnote = }} '''Ebu Šuša''' ({{jez-ar| أبو شوشة}}) bilo je [[Palestina (država)|palestinsko]] [[Arapi|arapsko]] selo u podokrugu [[Ramla|Ramle]], [[Mandatna Palestina]], koje se nalazi 8&nbsp;km jugoistočno od Ramlea. Depopulacija je učinjena u maju 1948. Ebu Šuša se nalazila na padini Tell Jezer, koji se obično poistovjećuje sa drevnim gradom [[Gezer]]. U aprilu-maju 1948, tokom [[Arapsko-izraelski rat (1948)|Arapsko-izraelskog rata 1948]], Ebu Šuša je napadnuta nekoliko puta. Posljednji napad počeo je 13. maja, dan prije proglašenja nezavisnosti Izraela. Stanovnici Ebu Šuše pokušali su da brane selo, ali je selo zauzeto 14. maja. Civili koji već nisu pobjegli su ubijeni ili protjerani do 21. maja.<ref>Morris, 2004, str. [https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C&pg=PA256 256]-257</ref> Sa njihovim potomcima, 1998. ih je bilo oko 6.198. == Ime == Za Ebu Šušu se kaže da je dobila ime po dervišu koji je molio za kišu u vrijeme suše, a proricatelj pijeska mu je rekao da će poginuti ako dođe. Voda je izašla iz zemlje (vjerovatno u Et Tannur) i formirala jezerce, u koje je ušao i utopio se. Ljudi, vidjevši da je ostao samo njegov čvor, zavapili su Ya Abu Shusheh ("O oče vršnog čvora").<ref name=SWPII444/> == Historija == [[Krstaški ratovi|Krstaši]] su to mjesto nazvali Mont Gisart. 1177.krstaši su dobili bitku protiv Saladina. Ovdje je pronađena keramika i novčići iz 13. stoljeća.<ref name=Khalidi358/> === Osmanlijsko doba === [[File:Tell Jezer from the 1871-77 Palestine Exploration Fund Survey of Palestine.jpg|thumb|Ebu Šuša 1871-77 PEF-ovo istraživanje zapadne Palestine]] [[Maqam (svetište)|Maqam]] je u izgrađen u 16. vijeku.<ref name=Khalidi358/> Godine 1838. Ebu Šuša je zabilježeno kao muslimansko selo u oblasti Ibn Humara u okrugu [[Ramla]].<ref name=Robinson120>Robinson and Smith, 1841, vol 3, Appendix 2, str. [https://archive.org/stream/biblicalresearch03robiuoft#page/120/mode/1up 120]</ref> [[Edward Robinson]] je također zabilježio selo na svojim putovanjima po regiji 1852.<ref>Robinson and Smith, 1856, str. [https://archive.org/stream/laterbiblicalre01smitgoog#page/n192/mode/1up 143], [https://archive.org/stream/laterbiblicalre01smitgoog#page/n195/mode/1up 146]</ref> Godine 1869. ili 1872. seosku zemlju je kupio [[Melville Peter Bergheim]] iz [[Jerusalem]]a, [[Protestantizam|protestant]] [[Njemačka|njemačkog]] porijekla. Bergheim je osnovao modernu poljoprivrednu farmu, koristeći evropske metode i opremu. Bergheimovo vlasništvo nad zemljom žestoko su osporavali seljani, legalnim i ilegalnim sredstvima, uključujući ubistvo Bergheimovog sina Petera 12. oktobra 1885.<ref>Peter Bergheim'sche Kriminalsache: Meuchelmond, JM-ISA/RG67/1-866/575-603/581, Israel State Archives</ref> Nakon što je kompanija Bergheim bankrotirala 1892, Ebu Šušinim zemljištem upravljao je državni stečajni upravitelj.<ref name="kark">[[Ruth Kark]], Changing patterns of landownership in nineteenth-century Palestine: the European influence, ''Journal of Historical Geography'', vol 14, no 4 (1984) 357-384.</ref> Godine 1882, PEF-ovo (Palestinski istraživački fond) istraživanje zapadne Palestine (SWP) zabilježilo je da je obim zemlje koju je g. Bergheim obrađivao u Ebu Šuši bio 5.000 [[Aker|jutara]]. Granice su prikazane na karti PEF-ovog istraživanja isprekidanom linijom: ____ . . . . _____ . . . .<ref name=SWPII444/> SWP je dalje opisao Ebu Šušu kao malo selo izgrađeno od kamena i ćerpića i okruženo živicom od [[Cactaceae|kaktusa]], naseljeno sa oko 100 porodica.<ref>Conder and Kitchener, 1882, SWP II, str. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:SWPp.407.png 407] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018114801/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:SWPp.407.png |date=18. 10. 2023 }} <!--....ARCHIVE.ORG MISSED THIS PAGE --> Quoted in Khalidi, 1992, str. 358</ref> [[Elihu Grant]], koji je posjetio selo, opisao ga je kao "malo" 1907.<ref>Grant, 1907, str. [https://archive.org/stream/peasantrypalest01grangoog#page/n27/mode/1up 17], quoted in Khalidi, 1992, str. 358</ref> 1910-ih, dio zemlje je državni stečajni upravitelj prodao seljanima, a ostatak Jevrejskom kolonizatorskom udruženju, koje je seljanima dalo jednu trećinu njihove kupovine kako bi riješili spor. Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], zemlja u jevrejskim rukama prodata je Makabejskoj zemljišnoj kompaniji, a kasnije prebačena u [[Jevrejski nacionalni fond]].<ref name="kark"/> U novembru 1917. britanska 6. konjička brigada napala je [[turska|turski]] odred koji je branio visove iznad Ebu Šuše. Turci su pretrpjeli "teške žrtve".<ref>Bruce, 2002, str. [https://books.google.com/books?id=3R_UrQEACAAJ&pg=PA152 152]</ref> === Britanski mandat === U popisu stanovništva Palestine iz 1922. koji su izvršile britanske mandatne vlasti, Ebu Šuša je imala 603 stanovnika; svi muslimani,<ref name="Census1922">Barron, 1923, Table VII, Sub-district of Ramleh, str. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n23/mode/1up 21]</ref> broj se povećao na popisu iz 1931. na 627, i dalje svi muslimani, u ukupno 145 kuća.<ref name="Census1931">Mills, 1932, str. [https://archive.org/details/CensusOfPalestine1931.PopulationOfVillagesTownsAndAdministrativeAreas 18]</ref> Selo je imalo džamiju i nekoliko dućana. Seoska škola je osnovana 1947, sa početnim upisom od 33 učenika.<ref name=Khalidi358/> U statistici iz 1945. stanovništvo Ebu Šuše je bilo 870, svi muslimani,<ref name=DoS1945/> sa ukupnom površinom od 9.425 dunama.<ref name=Hadawi66/> Na 2.475 dunuma seoske zemlje uzgajane su žitarice, 54 dunuma je navodnjavano ili korišteno za voćnjake,<ref>Government of Palestine, Department of Statistics. ''Village Statistics, April, 1945.'' Quoted in Hadawi, 1970, str. [http://www.palestineremembered.com/download/VillageStatistics/Table%20II/al-Ramla/Page-114.jpg 114] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231023100353/https://www.palestineremembered.com/download/VillageStatistics/Table%20II/al-Ramla/Page-114.jpg |date=23. 10. 2023 }}</ref> dok su 24 dunuma bila izgrađena (urbana) područja.<ref>Government of Palestine, Department of Statistics. ''Village Statistics, April, 1945.'' Quoted in Hadawi, 1970, str. [http://www.palestineremembered.com/download/VillageStatistics/Table%20III/al-Ramla/Page-164.jpg 164] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231023103103/https://www.palestineremembered.com/download/VillageStatistics/Table%20III/al-Ramla/Page-164.jpg |date=23. 10. 2023 }}</ref> <gallery> File:Salbit 1942.jpg|Ebu Šuša 1942. 1:20,000 File:Kharruba 1942.jpg|Ebu Šuša 1945. 1:250,000 File:גזר - גזר העתיקה - מקום מושבו של ברנהיים-JNF040447.jpeg|Ebu Šuša 1945. File:Lydda and Ramla area - 9 July 1948.PNG|Depopulirana sela u podokružju Ramle 9. jula 1948. </gallery> === Masakr 1948. i posljedice === {{Infokutija napad na civile | naziv = Masakr u Ebu Šuša | slika = | opis_slike = | lokacija = Ebu Šuša | meta = | koordinate = | datum = 13. maj 1948. | vrijeme = | vremenska_zona = | tip = | mrtvih = 11–60 | ranjenih = | žrtve = [[Arapi|Arapski]] civili | počinitelji = [[Yishuv]] (jevrejski starosjedioci) | počinitelj = | osumnjičenici = | osumnjičenik = | oružja = | broj_saučesnika = | saučesnici = | branitelji = | branitelj = }} Selo je napadnuto od strane [[Givati brigada|Givati brigade]] 13-14. maja 1948. tokom [[Operacija Barak|operacije Barak]]. Nekoliko stanovnika je pobjeglo, ali većina je ostala. Trupe Givatija su odmah zamijenjene pripadnicima milicije iz [[kibuc]]a Gezer, koje su kasnije zamijenile trupe iz [[Kiryati brigada|brigade Kiryati]].<ref>Morris, 2004, str. [https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C&pg=PA205 205]</ref> Izvori Arapske legije su 19. maja tvrdili da su seljani ubijani. Arapske vlasti su 21. maja pozvale [[Međunarodni pokret Crveni krst i Crveni polumjesec|Crveni krst]] da zaustavi "barbarska djela" za koja su rekli da su počinjena u Ebu Šuši.<ref name="Morris, 2004, str. 257">Morris, 2004, str. [https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C&pg=PA257 257]</ref> Prijavljeno je da je vojnik Hagane dva puta pokušao da siluje 20-godišnju zatvorenicu.<ref>"Doron" (Maoz) to HIS-AD, "The Interrogation of Women Prisoners in the village of Abu Shusha", 24 Jun. 1948, HA 105\92 aleph. Quoted in Morris, 2004, str. [https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C&pg=PA257 257]</ref> Stanovnici koji su ostali u selu su protjerani, po svemu sudeći, 21. maja.<ref name="Morris, 2004, str. 257"/> Novija istraživanja, uključujući ono koje je sproveo [[Univerzitet Birzeit]], sugerišu da je Givati brigada masakrirala oko 60 stanovnika tokom napada.<ref>{{cite web |url=http://www.birzeit.edu/ourvoice/history/jan99/destvil.html |title=Abu Shusha - The Massacre |publisher=Birzeit University |access-date=25. 6. 2017 |archive-date=5. 12. 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031205170448/http://www.birzeit.edu/ourvoice/history/jan99/destvil.html |url-status=bot: unknown }}<!-- alt link: [https://web.archive.org/web/20031205122555/http://www.birzeit.edu/crdps/susmasc.html] --></ref><ref>{{cite book |author=Ghanim, Honaida |editor=Rouhana, N. N., & Sabbagh-Khoury, A. |date=2011 |chapter=The Nakba |title=The Palestinians in Israel: Readings in History, Politics and Society |page=23 |quote=In the village of Abu Shusha in the District of Ramla a unit of the Givati Brigade committed a massacre in which 60 villagers were murdered. |url=https://www.academia.edu/download/36516672/The_Palestinians_in_Israel_Readings_in_History_Politics_and_Society.pdf#page=16 |access-date=14. 11. 2023 |archive-date=2. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220802025453/https://www.academia.edu/download/36516672/The_Palestinians_in_Israel_Readings_in_History_Politics_and_Society.pdf#page=16 |url-status=dead }}</ref> Godine 1995. otkrivena je masovna grobnica sa 52 skeleta, ali uzrok smrti nije utvrđen.<ref>Benvenisti, 1996, str. [https://archive.org/details/cityofstonehidde00benvrich/page/248 248]</ref> Izraelski historičar, [[Aryeh Yitzhaki]], objašnjava događaje u Ebu Šuši kao masakr, pozivajući se na svjedočenje Kheil Mishmar (gardijskih jedinica): {{Citat|"Vojnik brigade Kirijati zarobio je 10 muškaraca i 2 žene. Svi su ubijeni osim jedne mlade žene koja je silovana i koje su se riješili. U zoru 14. maja, jedinice Giv'ati brigade napale su selo Ebu Šuša. Na seljane koji su bježali je pucano. Drugi su ubijani na ulicama čak i sjekirama. Neki su postrojeni uza zid i pogubljeni. Nije bilo muškaraca, žene su morale sahraniti mrtve."<ref>The Palestinian Nabka 1948: The Register of Depopulated Localities in Palestine. str. 17</ref>}} Izraelsko naselje [[Karmei Yosef|Ameilim]] iste godine je osnovano u blizini, dok je Pedaya osnovana 1951; oba na seoskom zemljištu.<ref name="Khalidi358">Khalidi, 1992, p. 358</ref> [[Pedaya]]<ref name=Khalidi358/> Ostaci sela su uništeni 1965. kao dio vladine operacije čišćenja zemlje od napuštenih sela, koja je izraelska zemaljska administracija smatrala "mrljom na pejzažu".<ref>Aron Shai, The fate of abandoned Arab villages in Israel, 1965-1969, ''History and Memory'', Vol 18 (2006) str. 86-106.</ref> Godine 1992. opisano je selo: "Izraelsko naselje Ameilim zauzima veći dio lokacije. Na lokalitetu rastu smokve i čempresi, kaktusi i jedna palma. Okolne doline su zasađene kajsijama i smokvama, razne vrste drveća voćki se uzgaja na visinama."<ref name="Khalidi358"/> == Reference == {{refspisak}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} *{{cite book | editor =Barron, J.B. | title =Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922 | url =https://archive.org/details/PalestineCensus1922 | publisher =Government of Palestine | year =1923 }} *{{cite book|last=Benvenisti|first=M.|author-link=Meron Benvenisti|title=City of Stone: The Hidden History of Jerusalem|url=https://archive.org/details/cityofstonehidde00benvrich|url-access=registration|year=1996|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-91868-9}} *{{cite book|last=Bruce|first=Anthony|title=The Last Crusade: The Palestine Campaign in the First World War|url=https://books.google.com/books?id=3R_UrQEACAAJ|year=2002|publisher=On Demand Publishing|isbn=1909609048}} *{{cite book|last1=Conder|first1=C.R.|author-link1=Claude Reignier Conder|last2=Kitchener|first2=H.H.|author-link2=Herbert Kitchener, 1st Earl Kitchener|year=1882|url=https://archive.org/details/surveyofwesternp02conduoft|title=The Survey of Western Palestine: Memoirs of the Topography, Orography, Hydrography, and Archaeology|location=London|publisher=[[Palestine Exploration Fund|Committee of the Palestine Exploration Fund]]|volume=2}} *{{cite book|title=Village Statistics, April, 1945|url=http://web.nli.org.il/sites/nli/Hebrew/library/Pages/BookReader.aspx?pid=856390|author=Government of Palestine, Department of Statistics|year=1945|access-date=14. 11. 2023|archive-date=2. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402072744/http://web.nli.org.il/sites/nli/hebrew/library/pages/bookreader.aspx?pid=856390|url-status=live}} *{{cite book |last=Grant |first=E. |author-link=Elihu Grant |title=The Peasantry of Palestine |url=https://archive.org/details/peasantrypalest01grangoog |year=1907 |publisher=The Pilgrim Press |location=Boston, New York [etc.] }} *{{cite book|title=Village Statistics of 1945: A Classification of Land and Area ownership in Palestine|url=http://www.palestineremembered.com/Articles/General-2/Story3150.html|first=S.|last=Hadawi|author-link=Sami Hadawi|year=1970|publisher=Palestine Liberation Organization Research Center|access-date=4. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20181208215837/http://www.palestineremembered.com/Articles/General-2/Story3150.html|archive-date=8. 12. 2018|url-status=dead}} *{{cite book|title=All That Remains: The Palestinian Villages Occupied and Depopulated by Israel in 1948|url=https://books.google.com/books?id=_By7AAAAIAAJ|first=W.|last=Khalidi|author-link=Walid Khalidi|year=1992|location=[[Washington D.C.]]|publisher=[[Institute for Palestine Studies]]|isbn=0-88728-224-5|access-date=14. 11. 2023|archive-date=20. 3. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320124349/https://books.google.com/books?id=_By7AAAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book | editor = Mills, E. | title = Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas | url = https://archive.org/details/CensusOfPalestine1931.PopulationOfVillagesTownsAndAdministrativeAreas | publisher = Government of Palestine | location = Jerusalem | year = 1932 }} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C |first=B. |last=Morris |author-link=Benny Morris |year=2004 |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited |isbn=978-0-521-00967-6 |publisher=Cambridge University Press |access-date=14. 11. 2023 |archive-date=5. 8. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805052437/https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C |url-status=live }} *{{cite book|last=Palmer|first=E.H.|author-link=Edward Henry Palmer|year=1881|url=https://archive.org/details/surveyofwesternp00conduoft|title=The Survey of Western Palestine: Arabic and English Name Lists Collected During the Survey by Lieutenants Conder and Kitchener, R. E. Transliterated and Explained by E.H. Palmer|publisher=[[Palestine Exploration Fund|Committee of the Palestine Exploration Fund]]}} *{{cite book|last1=Robinson|first1=E.|author-link1=Edward Robinson (scholar)|last2=Smith|first2=E.|author-link2=Eli Smith|year=1841|url=https://archive.org/details/biblicalresearch03robiuoft|title=Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea: A Journal of Travels in the year 1838|location=Boston|publisher=[[Crocker & Brewster]]|volume=3}} *{{cite book|last1=Robinson|first1=E.|author-link1=Edward Robinson (scholar)|last2=Smith|first2=E.|author-link2=Eli Smith|year=1856|url=https://archive.org/details/laterbiblicalre01smitgoog|title=Later Biblical Researches in Palestine and adjacent regions: A Journal of Travels in the year 1852|location=London|publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]]}} {{refend}} == Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20100219031936/http://www.palestineremembered.com/al-Ramla/Abu-Shusha/index.html Dobrodošli u Ebu Šuša] *[http://www.zochrot.org/en/village/49491 Ebu Šuša (Ramla)] *Pregled zapadne Palestine, mapa 16: [http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8378 IAA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402072741/http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8378 |date=2. 4. 2019 }}, [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Survey_of_Western_Palestine_1880.16.jpg Wikimedia commons] *[http://www.alnakba.org/villages/ramla/shusha.htm Ebu Šuša], [[Kulturni centar Khalil Sakakini ]] *[https://web.archive.org/web/20031122185836/http://alcor.concordia.ca/~pal/History/Villages/sus@vil.html Ebu Šuša] [[Rami Nashashibi]] (1996), Center for Research and Documentation of Palestinian Society. *[https://web.archive.org/web/20010210214146/http://alcor.concordia.ca/~pal/History/Villages/susmasc.html Ebu Šuša - Svjedočenje preživjelog] [[Rami Nashashibi]] (1996), Center for Research and Documentation of Palestinian Society {{Masakri nad Palestincima}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:1948. u Mandatnoj Palestini]] [[Kategorija:Historija Mandatne Palestine]] [[Kategorija:Masakri u 1948.]] [[Kategorija:Masakri nad Palestincima]] [[Kategorija:Vojna historija Izraela]] [[Kategorija:Vojna historija Palestine]] arx7aywvlblmqhptswpk668wixnp9wz 0 502337 3836882 3560505 2026-04-24T06:33:20Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836882 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | datum_rođenja = {{datum rođenja|1909|02|25}} | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1973|03|01|1908|02|25}} | akademski_savjetnici = | doktorski_studenti = | nagrade = [[Lenjinova nagrada]] {{small|(1966)}}<br>[[Heroj socijalističkog rada]] {{small|(1969)}}<br> [[Državna nagrada SSSR]] {{small|(1971)}} | slika = 1974 CPA 4316.jpg }} '''Lev Andrejevič Arcimovič''' ({{jez-ru|Лев Андреевич Арцимович}}, 25. februar 1909. – 1. mart 1973), također transliterovano '''Arzimovič''', bio je [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[fizičar]] poznat po svojim doprinosima [[tokamak]]u — uređaju koji proizvodi kontrolisanu snagu [[Nuklearna fuzija|termonuklearne fuzije]].<ref name="Bulletin of the Atomic Scientists, Tietz">{{Cite web|url=https://thebulletin.org/biography/lev-artsimovich/|title=Lev Artsimovich|last=Tietz|first=Tabea|website=Bulletin of the Atomic Scientists|access-date=12. 11. 2022}}</ref> Prije nego što je osmislio ideju o [[Nuklearna fuzija|nuklearnoj fuziji]], Arcimovič je učestvovao u bivšem [[Sovjetski nuklearni program|sovjetskom programu nuklearnog oružja]] i bio je dobitnik mnogih bivših sovjetskih počasti i nagrada.<ref name="Bulletin of the Atomic Scientists, Tietz" /><ref name="elementy">{{Cite web|url=http://elementy.ru/lib/430807|title=Chris Smith, The Path to Fusion Power}}</ref> Od 1951. do smrti 1973, Arcimovič je bio šef programa [[Fuzijska energija|fuzijske energije]] u bivšem Sovjetskom Savezu i izumio je mašinu, za koju je postao poznat kao "otac tokamaka",<ref name="newsci">{{Cite book|last=Information|first=Reed Business|url=https://books.google.com/books?id=cZHzYeON95QC&q=the+father+of+the+Tokamak&pg=PA447|title=Fusion power - a step in the right direction|date=26. 8. 1976|access-date=8. 12. 2023|archive-date=14. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014092640/https://books.google.com/books?id=cZHzYeON95QC&q=the+father+of+the+Tokamak&pg=PA447|url-status=dead}}</ref> posebnog koncepta za fuzijski reaktor. Jednom su Arcimoviča pitali kada će prvi termonuklearni reaktor početi sa radom. Odgovorio je: "Kada čovječanstvu zatreba, možda malo prije toga."<ref name="elementy" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Arcimovič, Lev}} [[Kategorija:Nosioci Ordena Lenjina]] [[Kategorija:Sovjetski fizičari]] [[Kategorija:Umrli 1973.]] [[Kategorija:Rođeni 1909.]] [[Kategorija:Biografije, Moskva]] [[Kategorija:Dobitnici Staljinove nagrade]] jsc7idlwskbxgdusfyp9vms38q8v95t 0 504269 3836988 3809029 2026-04-24T10:12:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836988 wikitext text/x-wiki '''Gingivitis''' je nedestruktivna bolest koja uzrokuje [[Upala|upalu]] [[desni]];<ref>The American Academy of Periodontology. Proceedings of the World Workshop in Clinical Periodontics. Chicago:The American Academy of Periodontology; 1989:I/23-I/24.</ref> '''ulitis''' je alternativni termin.<ref>{{Cite book|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199533015.001.0001/acref-9780199533015-e-4550|title=A Dictionary of Dentistry|vauthors=Ireland R|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-953301-5|location=Oxford / New York|pages=357|chapter=Ulitis}}</ref> Najčešći oblik gingivitisa, i najčešći oblik [[Parodontalna bolest|parodontopatije]] u cjelini, je odgovor na bakterijske [[Biofilmovi|biofilmove]] (koji se nazivaju i [[Zubni plak|plak]]) koji su pričvršćeni za površine zuba, a naziva se ''gingivitis izazvan plakom''. Većina oblika gingivitisa je uzrokovana plakom.<ref>{{Cite book|title=Dental Hygiene - E-Book: Theory and Practice|vauthors=Darby ML, Walsh M|page=318}}</ref> Dok neki slučajevi gingivitisa nikada ne napreduju u [[Parodontalna bolest|parodontitis]],<ref>{{Cite journal|year=1972|title=Host tissue response in chronic periodontal disease. 1. The normal periodontium and clinical manifestations of dental and periodontal disease in the marmoset|journal=Journal of Periodontal Research|volume=7|issue=2|pages=131–143|doi=10.1111/j.1600-0765.1972.tb00638.x|pmid=4272039}}</ref> parodontitisu uvijek prethodi gingivitis.<ref name="P&S">{{Cite journal|date=mart 1976|title=Pathogenesis of inflammatory periodontal disease. A summary of current work|journal=Laboratory Investigation; A Journal of Technical Methods and Pathology|volume=34|issue=3|pages=235–249|pmid=765622}}</ref> Gingivitis je reverzibilan uz dobru oralnu higijenu; međutim, bez liječenja, gingivitis može napredovati u parodontitis, u kojem upala [[desni]] rezultira destrukcijom tkiva i [[Resorpcija kostiju|resorpcijom kosti]] oko zuba. Parodontitis u konačnici može dovesti do [[Gubitak zuba|gubitka zuba]].<ref>{{Cite journal|date=maj 2000|title=Parameter on plaque-induced gingivitis. American Academy of Periodontology|journal=Journal of Periodontology|volume=71|issue=5 Suppl|pages=851–852|doi=10.1902/jop.2000.71.5-S.851|pmid=10875689}}</ref> == Znakovi i simptomi == [[Datoteka:Gingivitis.png|mini|Gingivitis]] Simptomi gingivitisa su donekle nespecifični i manifuju se u tkivu desni kao [[Upala|klasični znakovi upale]]: * Natečene desni * Jarko crvene desni * Desno meso koje je osjetljivo ili bolno na dodir * Krvarenje desni ili krvarenje nakon četkanja i/ili čišćenja koncem * Loš zadah ([[halitoza]]) Uz to, [[Peckanje (stomatologija)|mrlja]] koja inače postoje u tkivu desni kod nekih osoba često će nestati i desni mogu izgledati sjajne kada tkivo desni postane otečeno i rastegnuto preko upaljenog vezivnog tkiva. Akumulacija također može ispuštati neprijatan miris. Kada je gingiva otečena, [[epitel]]na obloga gingivalne pukotine postaje [[Ulkus|ulcerirana]] i desni će lakše krvariti čak i blagim četkanjem, a posebno pri čišćenju koncem. === Komplikacije === * Ponavljanje gingivitisa * Parodontitis * Infekcija ili [[apsces]] gingive ili kostiju vilice * Nekrotizirajući gingivitis (bakterijska infekcija i [[Oralni čir|ulceracija]] desni) * [[Limfadenopatija|Otečeni limfni čvorovi]] * Povezano s [[Prijevremeno rođenje|prijevremenim porodom]] i malom porođajnom težinom<ref>{{Cite journal|date=juli 2010|title=Periodontitis: A risk for delivery of premature labor and low-birth-weight infants|journal=Journal of Natural Science, Biology, and Medicine|volume=1|issue=1|pages=40–42|doi=10.4103/0976-9668.71672|pmc=3217279|pmid=22096335}}</ref> ==== Alzheimerova bolest i demencija ==== Studija iz 2018. godine pronašla je dokaze da bakterije gingivitisa mogu biti povezane s [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolešću]]. Naučnici se slažu da je potrebno više istraživanja da bi se dokazala uzročno-posljedična veza.<ref>{{Cite web|url=https://theconversation.com/alzheimers-is-linked-to-gum-disease-but-bad-oral-health-is-not-the-only-culprit-110649|title=Alzheimer's is linked to gum disease – but bad oral health is not the only culprit|date=30. 1. 2019|website=theconversation.com}}</ref> "Studije su također otkrile da bakterija ''[[P. gingivalis]]'' – koja je odgovorna za mnoge oblike bolesti desni – može migrirati iz usta u mozak kod miševa. A pri ulasku u mozak, ''P. gingivalis'' može reprodukovati sve karakteristične osobine od Alzheimerove bolesti."<ref>{{Cite journal|date=oktobar 2019|title=Association between oral health and dementia in the elderly: a population-based study in Korea|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|pages=14407|bibcode=2019NatSR...914407L|doi=10.1038/s41598-019-50863-0|pmc=6783535|pmid=31594986}}</ref> == Uzrok == Uzrok gingivitisa izazvanog plakom je bakterijski plak, koji djeluje tako da inicira [[Imunološki sistem|odgovor tijela domaćina]]. To, pak, može dovesti do destrukcije gingivalnog tkiva, što može napredovati do uništenja parodontalnog pričvrsnog aparata.<ref name="AR">{{Cite journal|date=decembar 2001|title=Treatment of plaque-induced gingivitis, chronic periodontitis, and other clinical conditions|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-periodontology_2001-12_72_12/page/1790|journal=Journal of Periodontology|volume=72|issue=12|pages=1790–1800|doi=10.1902/jop.2001.72.12.1790|pmid=11811516}}</ref> [[Zubni plak|Plak]] se akumulira u malim razmacima između zuba, u [[Gingivalni sulkus|gingivalnim žljebovima]] i na područjima poznatim kao ''zamke plaka'': lokacije koje služe za nakupljanje i održavanje plaka. Primjeri hvatača plaka uključuju glomazne i previsoke restaurativne margine, kopče [[Uklonjiva djelomična proteza|djelimičnih proteza koje se mogu ukloniti]] i [[Zubni kamenac|kamenac]] koji se stvara na zubima. Iako ove nakupine mogu biti male, bakterije u njima proizvode hemikalije, kao što su degradacijski enzimi, i toksine, kao što su [[lipopolisaharid]] (LPS, inače poznat kao [[endotoksin]]) ili [[lipoteihoična kiselina]] (LTA), koji potiču upalni odgovor u tkivu desni. Ova upala može uzrokovati povećanje gingive i kasnije stvaranje. Rani plak u zdravlju sastoji se od relativno jednostavne bakterijske zajednice u kojoj dominiraju [[Gram-pozitivna bakterija|Gram-pozitivne]] [[Coccus|koke]] i [[Bacillus (oblik)|štapići]]. Kako plak sazrijeva i gingivitis se razvija, zajednice postaju sve složenije s većim udjelom [[Gram-negativna bakterija|gram-negativnih]] štapića, fusiforma, filamenata, [[Spiralne bakterije|spirila]] i spiroheta. Kasnije eksperimentalne studije gingivitisa, koristeći kulturu, dale su više informacija o specifičnim vrstama bakterija prisutnim u plaku. Taksoni povezani s gingivitisom uključivali su ''[[Fusobacterium nucleatum]]'' podvrstu ''polymorphum'', ''[[Lachnospiraceae]]'' [G-2] vrste HOT100, ''[[Lautropia]]'' vrste HOTA94 i ''[[Prevotella oulorum]]'' (vrsta bakterije ''[[Prevotella]]''), dok je ''[[Rothia dentocariosa]]'' bila povezana sa zdravljem parodontarioze.<ref>{{Cite journal|date=14. 8. 2013|title=Bacterial community development in experimental gingivitis|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=8|pages=e71227|bibcode=2013PLoSO...871227K|doi=10.1371/journal.pone.0071227|pmc=3743832|pmid=23967169}}</ref> Dalje proučavanje ovih taksona je opravdano i može dovesti do novih terapijskih pristupa za prevenciju parodontalne bolesti, uključujući sistemsko zdravlje. === Faktori rizika === Faktori rizika povezani sa gingivitisom uključuju sljedeće: * dob * [[osteoporoza]] * niska iskorištenost stomatološke zaštite * loša oralna higijena * pretjerano agresivna oralna higijena kao što je četkanje s čvrstim četkicama * [[disanje na usta]] tokom spavanja * ortodontski aparatići<ref>{{Cite web|url=https://orthodonticsaustralia.org.au/gingivitis-and-braces/|title=Gingivitis and braces|date=2. 5. 2021|website=Orthodontics Australia|language=en-AU|access-date=19. 5. 2021|archive-date=19. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519191114/https://orthodonticsaustralia.org.au/gingivitis-and-braces/|url-status=dead}}</ref> * lijekovi i stanja koja [[Kserostomija|isušuju usta]] * [[Pušenje|pušenje cigareta]] * genetski faktori * stres * problemi mentalnog zdravlja kao što je depresija * već postojeća stanja kao što je [[Šećerna bolest|dijabetes]] * piće<ref name="pmid24423575">{{Cite journal|displayauthors=6|date=decembar 2015|title=Effectiveness of a Screening and Brief Intervention protocol for heavy drinkers in dental practice: A cluster-randomized trial|journal=Journal of Health Psychology|volume=20|issue=12|pages=1534–1548|doi=10.1177/1359105313516660|pmid=24423575}}</ref> * gojaznost<ref>{{Cite thesis}}</ref> == Dijagnoza == Gingivitis je kategorija parodontalne bolesti kod koje nema gubitka kosti, ali je prisutna upala i krvarenje. Svaki zub je podijeljen na četiri gingivalne jedinice (mezijalnu, distalnu, bukalnu i lingvalnu) i dobivaju ocjenu od 0-3 na osnovu gingivalnog indeksa. Od četiri boda se zatim pravi prosjek kako bi se svakom zubu dao jedan rezultat. Dijagnozu parodontalne bolesti gingivitis postavlja stomatolog. Dijagnoza se zasniva na podacima kliničke procjene dobijenim tokom sveobuhvatnog parodontološkog pregleda. Sveobuhvatni parodontološki pregled može obaviti registrirani dentalni higijeničar ili stomatolog, ali interpretaciju podataka i dijagnozu obavlja stomatolog. Sveobuhvatni parodontološki pregled sastoji se od vizuelnog pregleda, serije rendgenskih snimaka, sondiranja gingive, utvrđivanja obima trenutnog ili prethodnog oštećenja parodoncijuma i sveobuhvatnog pregleda medicinske i stomatološke anamneze. Trenutna istraživanja pokazuju da su nivoi aktivnosti sljedećih enzima u uzorcima pljuvačke povezani s destrukcijom parodonta: [[aspartat aminotransferaza]] (AST), [[alanin aminotransferaza]] (ALT), [[gama glutamil transferaza]] (GGT), [[alkalna fosfataza]] (ALP) i [[kisela fosfataza]] (ACP). Stoga se ovi enzimski biomarkeri mogu koristiti kao pomoć u dijagnozi i liječenju gingivitisa i parodontitisa. Zubni higijeničar ili stomatolog će provjeriti simptome gingivitisa, a može također ispitati količinu plaka u usnoj šupljini. Zubni higijeničar ili stomatolog će također tražiti znakove [[Parodontalna bolest|parodontitisa]] koristeći [[Rendgensko zračenje|rendgenske snimke]] ili parodontalno sondiranje, kao i druge metode. Ako gingivitis ne reaguje na liječenje, može biti potrebno upućivanje [[parodontolog]]u (specijalistu za bolesti gingive i kosti oko zuba i zubnih implantata) radi daljnjeg liječenja. == Prevencija == Gingivitis se može spriječiti redovnom [[Oralna higijena|oralnom higijenom]]<ref>{{Cite web|url=https://orthodonticsaustralia.org.au/how-to-get-rid-of-puffy-gums-with-braces/|title=How to Get Rid of Puffy Gums with Braces|date=2. 5. 2021|website=Orthodontics Australia|language=en-AU|access-date=21. 7. 2021}}{{Mrtav link}}</ref> koja uključuje svakodnevno [[Pranje zuba|četkanje zuba]] i [[konac]].<ref>{{Cite journal|date=decembar 2011|title=Flossing for the management of periodontal diseases and dental caries in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=12|pages=CD008829|doi=10.1002/14651858.CD008829.pub2|pmid=22161438}}</ref> Mogu se koristiti i [[Vodik-peroksid|vodikov peroksid]], [[Fiziološki rastvor (lijek)|fiziološki rastvor]], [[Etanol|alkohol]] ili [[Hlorheksidin|klorheksidin]] [[Ispiranje usta|za ispiranje usta]]. U kliničkoj studiji iz 2004. godine, naglašeno je blagotvorno djelovanje vodikovog peroksida na gingivitis.<ref name="Hasturk_20042">{{Cite journal|date=januar 2004|title=Efficacy of a fluoridated hydrogen peroxide-based mouthrinse for the treatment of gingivitis: a randomized clinical trial|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-periodontology_2004-01_75_1/page/57|journal=Journal of Periodontology|volume=75|issue=1|pages=57–65|doi=10.1902/jop.2004.75.1.57|pmid=15025217}}</ref> Upotreba oscilirajućih četkica može smanjiti rizik od gingivitisa u odnosu na ručno četkanje.<ref>{{Cite journal|date=decembar 2010|title=Different powered toothbrushes for plaque control and gingival health|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2010|issue=12|pages=CD004971|doi=10.1002/14651858.cd004971.pub2|pmc=8406707|pmid=21154357}}</ref> Rigorozni programi kontrole plaka, zajedno s parodontalnim ljuštenjem i kiretažom, također su se pokazali korisnima, iako se prema [[American Dental Association|Američkom stomatološkom udruženju]], [[Skaliranje i blanjanje korijena|parodontalno ljuštenje]] i [[Rendisanje korijena|blanjanje korijena]] smatraju liječenjem parodontalne bolesti, a ne preventivnim tretmanom parodontalne bolesti.<ref>{{Cite web|url=http://www.adha.org/profissues/prophylaxis.htm|title=American Dental Hygienists' Association Position Paper on the Oral Prophylaxis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626084928/http://www.adha.org/profissues/prophylaxis.htm|archive-date=26. 6. 2012|quote=Approved by the ADHA Board of Trustees April 29, 1998}}</ref> U pregledu podataka o efikasnosti iz 1997. godine, američka [[Administracija hrane i droge|administracija za hranu i lijekove]] (FDA) pronašla je jasne dokaze koji pokazuju da je pasta za zube koja sadrži [[triklosan]] bila efikasna u prevenciji gingivitisa.<ref>{{Cite web|url=https://www.fda.gov/ForConsumers/ConsumerUpdates/ucm205999.htm|title=FDA Triclosan: What Consumers Should Know|publisher=U.S. Food and Drug Administration|access-date=12. 8. 2010}}</ref> FDA je 2017. zabranila triklosan u mnogim proizvodima široke potrošnje, ali mu je dozvolila da ostane u pasti za zube zbog njegove djelotvornosti protiv gingivitisa.<ref>{{Cite web|url=https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/5-things-know-about-triclosan|title=FDA - 5 Things to Know About Triclosan|date=15. 1. 2019|website=U.S. Food and Drug Administration|access-date=8. 4. 2021}}</ref> Godine 2019., Colgate je, pod pritiskom zagovornika zdravlja, uklonio triklosan iz posljednje paste za zube na tržištu koja ga sadrži, Colgate Total.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-15/colgate-total-toothpaste-to-relaunch-this-time-sans-triclosan|work=Bloomberg|title=Colgate Total Toothpaste to Relaunch Without Controversial Chemical|date=15. 1. 2019|access-date=8. 4. 2021}}</ref> == Tretman == [[Datoteka:Gingivitis-before-and-after-3.jpg|mini|Gingivitis prije (gore) i poslije (dolje) temeljnog [[Debridman (dentalni)|mehaničkog debridmana]] zuba]] Fokus tretmana je uklanjanje [[Zubni plak|plaka]]. Terapija je usmjerena na smanjenje oralnih bakterija i može biti u obliku redovnih periodičnih posjeta stomatologu uz odgovarajuću kućnu njegu oralne higijene. Stoga se nekoliko metoda koje se koriste u prevenciji gingivitisa također mogu koristiti za liječenje manifestnog gingivitisa, kao što su ljuštenje, blanjanje korijena, [[kiretaža]], [[Ispiranje usta|vodice za ispiranje usta]] koje sadrže [[Hlorheksidin|klorheksidin]] ili [[Vodik-peroksid|vodikov peroksid]] i čišćenje koncem. Interdentalne četkice također pomažu u uklanjanju svih uzročnika. Električne četkice za zube djeluju bolje od ručnih u smanjenju bolesti.<ref>{{Cite journal|date=juni 2014|title=Powered versus manual toothbrushing for oral health|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2014|issue=6|pages=CD002281|doi=10.1002/14651858.CD002281.pub3|pmc=7133541|pmid=24934383}}</ref> Aktivni sastojci koji "smanjuju plak i pokazuju efektivno smanjenje upale gingive tokom određenog vremenskog perioda" su [[triklosan]], hlorheksidin diglukonat i kombinacija [[timol]]a, [[mentol]]a, [[Eucalyptol|eukaliptola]] i [[metil salicilat]]a. Ovi sastojci se nalaze u pasti za zube i vodici za ispiranje usta. Vodikov peroksid se dugo smatrao pogodnim sredstvom bez recepta za liječenje gingivitisa. Postoje dokazi koji pokazuju pozitivan učinak na kontrolu gingivitisa u kratkotrajnoj upotrebi. Studija pokazuje da ispiranje usta na bazi fluorovanog vodikovog peroksida može ukloniti mrlje sa zuba i smanjiti gingivitis.<ref name="Hasturk_20042"/> [[Datoteka:Gum_paint.jpg|mini|Analgetska i antiseptička boja za gume sa pupoljcima aplikatora koja se koristi u liječenju gingivitisa]] Na osnovu ograničenih dokaza, vodice za ispiranje usta s eteričnim uljima također mogu biti korisne, jer sadrže sastojke s protuupalnim svojstvima, kao što su timol, mentol i eukaliptol.<ref>{{Cite journal|date=juli 2007|title=The long-term effect of a mouthrinse containing essential oils on dental plaque and gingivitis: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-periodontology_2007-07_78_7/page/1218|journal=Journal of Periodontology|volume=78|issue=7|pages=1218–1228|doi=10.1902/jop.2007.060269|pmid=17608576}}</ref> Bakterije koje uzrokuju gingivitis mogu se kontrolirati korištenjem [[Oralni irigator|oralnog irigatora]] svakodnevno s tekućinom za ispiranje usta koja sadrži antibiotik. Ili [[amoksicilin]], [[Cephalexin|cefaleksin]] ili [[minociklin]] u 500 grama bezalkoholne vodice za ispiranje usta sa fluorom je efikasna mješavina.<ref>{{Cite web|url=http://www.webmd.com/oral-health/antibioticsantimicrobials-for-gum-disease|title=Treatments for Gum Disease|date=29. 1. 2023|website=[[WebMD]]}}</ref> Sve u svemu, pokazalo se da intenzivna njega oralne higijene poboljšava zdravlje gingive kod osoba s dobro kontroliranim dijabetesom tipa 2. Parodontalna destrukcija je također usporena zbog opsežne oralne njege. Intenzivna briga o oralnoj higijeni (obrazovanje o oralnom zdravlju plus supragingivalno skaliranje) bez ikakve parodontalne terapije poboljšava zdravlje gingive i može spriječiti napredovanje gingivitisa kod dobro kontroliranog [[Šećerna bolest|dijabetesa]]. == Također pogledajte == * [[Parodontalna bolest]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Sekcija}} [[Kategorija:Upale]] [[Kategorija:Zubi]] 46eumpyu3ah1qwixzuyjlljtyq82mvv 0 504388 3836907 3700502 2026-04-24T06:48:37Z Panasko 146730 [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836907 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Vera Kuzmina | ime_pri_rođenju = Вера Кузьминична Кузьмина | mjesto_rođenja = [[Janšihovo-Norvaši]], [[Sovjetski Savez]] | mjesto_smrti = [[Čeboksari]], [[Čuvašija]], [[Rusija]] | slika = Vera_Kuzmina2.jpg | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1923|11|16}} | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2021|10|22|1923|11|16}} | godine_aktivnosti = 1947–2021 | pseudonim = | veb-sajt = | supružnik = | partner = | značajna_djela = | važniji filmovi = | oskar = | olivier = | afi = | bafta = | zlatni globus = | emmy = | cesar = | goya = | tony = }} '''Vera Kuzminična Kuzmina''' (16. novembar 1923 – 22. oktobar 2021) bila je [[Sovjetski Savez|sovjetska]] i [[Rusija|rusko]]-[[Čuvašija|čuvaška]] pozorišna [[Glumac|glumica]] i majstorica umjetničkog izraza. Odlikovana je kao [[Narodna umjetnica SSSR-a]] 1980. == Biografija == Rođena je u selu Janšihovo-Norvaši (sada u [[Čuvašija|Čuvašiji]], [[Rusija]]) 16. novembra 1923. Tokom [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Velikog otadžbinskog rata]] (1941–1943) radila je u blizini [[Smolensk]]a, u Moskovskoj oblasti. Diplomirala je na [[Državni institut za pozorišnu umjetnost "Lunačarski"|Državnom institutu za pozorišnu umjetnost "Lunačarski"]] (GITIS) u Moskvi. Prvi učitelj bio je glumac Moskovskog umjetničkog pozorišta M. M. Tarkhanov. Od 1947. služila je u [[Čuvaško državno akademsko dramsko pozorište|Čuvaškom akademskom dramskom pozorištu po imenu K. V. Ivanov]] u Čeboksariji, bila je vodeća glumica pozorišta. Na sceni je odigrala više od 100 uloga. Za više od 60 godina rada u pozorištu, utjelovila je slike ruskih i stranih klasika, kao i djela nacionalne [[Čuvaška književnost|Čuvaške književnosti]] i drame na Čuvaškoj sceni. Među ženskim ulogama ističu se slike majki u predstavama: "Crni hljeb" od [[Nikolai Ilbekov|Ilbekova]], "Krvava svadba" [[F. Garcia Lorka|F. Garcije Lorke]], "Sibirska divizija" i "Kukavica sve kuha" Terentejeva, "Narspi" od Ivanova, "Aidar" Osipova, "Kupine uz ogradu" Borisa Čeendikova i mnogih drugih. Bila je zaposlena na radiju; čitanje pjesama, kratkih priča i novela. Učestvovala je u radijskim i televizijskim produkcijama. Njeno umjetničko čitanje primjer je čuvaškog scenskog govora. Od 1952. učestvovala je u sinhronizaciji više od 300 filmova na [[čuvaški jezik]]. Nekoliko godina je bila predsjedavajuća Čuvaškog ogranka [[Sovjetska kulturna fondacija|Sovjetske kulturne fondacije]]. Godine 1994. snimljen je dokumentarni film "Ciklus vremena" o glumičinom stvaralaštvu po scenariju Aleksejeva.<ref name="rg">{{cite web|url=https://rg.ru/2021/10/22/reg-pfo/umerla-narodnaia-artistka-sssr-vera-kuzmina.html|title=Умерла народная артистка СССР Вера Кузьмина|author=Олег Усков|publisher=[[Российская газета]]|date=22. 10. 2021}}</ref> == Privatni život i smrt == Bila je udata za [[Petar Huzangai|Petra Huzangaija]] (1907–1970), čuvaškog pjesnika.<ref>{{cite web |author= |url=https://drama21.ru/news/2021/10/24/Vera_Kuzjmina/ |title=Чувашия простилась с легендой чувашского народа, народной артисткой СССР Верой Кузьминой |lang=ru |website=drama21.ru |publisher=Официальный сайт ЧГАДТ |date=24. 10. 2021 |access-date=25. 10. 2021 |archive-date=25. 10. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160631/https://drama21.ru/news/2021/10/24/Vera_Kuzjmina/}}</ref> Imala je dvoje djece; jednog sina i jednu kćerku. Njen sin [[Atner Huzangai]] (rođen 1948) je poznati filolog i književni kritičar. Umrla je nakon duge bolesti u Čeboksari, 22. oktobra 2021. godine, u 97. godini.<ref name="rg"/> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://drama21.ru/page/Akteri/Narodnie_art/Kuzjmina_Vera_Ku/ Biografija na web stranici Čuvaškog državnog dramskog pozorišta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022125530/https://drama21.ru/page/Akteri/Narodnie_art/Kuzjmina_Vera_Ku/ |date=22. 10. 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20160304194308/http://sovch.chuvashia.com/?p=7383 Vera Kuzmina: Volim putovanja i detektivske priče] // Sovjetska Čuvašija. 20. novembar 2008 {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kuzmina, Vera}} [[Kategorija:Rođeni 1923.]] [[Kategorija:Umrli 2021.]] [[Kategorija:Biografije, Janšihovo-Norvaši]] [[Kategorija:Čuvaške glumice]] [[Kategorija:Ruske glumice]] [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] dmayo3ygmdd56e9tmipnwwe7k1v50ms 0 504580 3836978 3835855 2026-04-24T09:58:35Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836978 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Carolyn Widney Greider | slika = Carol Greider by Chris Michel 1s946948-11-23.jpg | slika_širina = | naslov = Greider 2021. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1961|4|15}} | mjesto_rođenja = [[San Diego]], [[Sjedinjene Američke Države]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | državljanstvo = Američko | narodnost = | etnicitet = | polje = | radna_institucija = [[Laboratorija Cold Spring Harbor]] <br/> [[Johns Hopkins School of Medicine]] <br/> [[KalifornijskI univerzitet u Santa Cruzu]] | alma_mater = | doktorski_mentor = [[Elizabeth Blackburn]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = Otkriće Telomeraza | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Carolyn Widney Greider''' (rođena 15. aprila 1961) jest [[Sjedinjene Američke Države|američka]] molekularna biologinja i nobelovka. Pridružila se Kalifornijskom univerzitetu u Santa Cruzu kao profesor na odsjeku za molekularnu, ćelijsku i razvojnu biologiju<ref>{{Cite web|title=Eminent biologist Carol Greider to join UC Santa Cruz faculty|url=https://news.ucsc.edu/2020/05/carol-greider.html|last=Stephens|first=Tim|website=UC Santa Cruz News|language=en|access-date=22. 5. 2020}}</ref> u oktobru 2020. Otkrila je enzim telomerazu 1984, dok je bila postdiplomski student [[Elizabeth Blackburn]] na [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)|Univerzitetu Kalifornije, Berkeley]]. Bila je pionir istraživanja strukture telomera, krajeva [[hromosom]]a. Dobila je [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]] 2009, zajedno s Blackburnom i [[Jack W. Szostak|Jackom W. Szostakom]], za njihovo otkriće da su telomeri zaštićeni od progresivnog skraćivanja enzimom telomerazom.<ref>{{Cite web |url=http://blogs.dnalc.org/dnaftb/2009/10/05/blackburn-greider-and-szostak-share-nobel-for-telomeres/ |title=Blackburn, Greider, and Szostak share Nobel |publisher=[[Dolan DNA Learning Center]] |access-date=5. 10. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091022193507/http://blogs.dnalc.org/dnaftb/2009/10/05/blackburn-greider-and-szostak-share-nobel-for-telomeres/ |archive-date=22. 10. 2009 }}</ref> == Rani život i obrazovanje == Rođena je u San Diegu, Kalifornija.<ref>{{Cite web |url=http://www.hopkinsmedicine.org/Press_releases/2008/10_01a_08.html |title=''Hopkins "Telomere" expert Carol Greider shares Germany's largest science prize'' |access-date=29. 3. 2024 |archive-date=14. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814101448/http://www.hopkinsmedicine.org/Press_releases/2008/10_01a_08.html |url-status=dead }}</ref> Njen otac, Kenneth Greider, bio je profesor fizike.<ref>{{Cite web| title = Former Davis resident receives Nobel Prize| work = The California Aggie| access-date = 7. 4. 2015| date = 12. 10. 2009| url = http://www.theaggie.org/2009/10/12/former-davis-resident-receives-nobel-prize/| archive-date = 12. 3. 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170312200426/https://theaggie.org/2009/10/12/former-davis-resident-receives-nobel-prize/| url-status = dead}}</ref> Njena porodica se preselila iz San Diega u Dejvis, u Kaliforniji, gde je provela mnogo svojih ranih godina i diplomirala u srednjoj školi Davis 1979. Diplomirala je na Koledžu za kreativne studije na Univerzitetu Kalifornije, Santa Barbara, sa diplomom. diplomirala je biologiju 1983. Za to vrijeme studirala je i na Univerzitetu u Getingenu i tamo napravila značajna otkrića.<ref>[http://www.uni-goettingen.de/de/3240.html?cid=3435 Press release], University of Göttingen (December 9, 2009). (German)</ref> Greiderova je disleksična i navodi da su njene "kompenzatorske vještine također imale ulogu u mom uspjehu kao naučnika, jer čovjek mora intuiirati mnoge različite stvari koje se dešavaju u isto vrijeme i primijeniti ih na određeni problem".<ref name="YaleDyslexic">{{cite news|url=http://dyslexia.yale.edu/greider.html|title=Carol Greider, Scientist, Nobel Prize Winner |publisher=The Yale Center for Dyslexia & Creativity|last=Kathy Crockett|work=[[Yale University]]|access-date=5. 3. 2015}}</ref> Greider je prvobitno posumnjala na njenu disleksiju nakon što je vidjela obrasce uobičajenih grešaka, kao što su riječi unatrag, kada je dobila ocjenjeni rad u prvom razredu.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/greider-bio.html|title=Carol W. Greider – Biographical|website=www.nobelprize.org|access-date=28. 9. 2017}}</ref> Greider je počeo da pamti riječi i njihov pravopis umjesto da pokušava da zvuči pravopis riječi.<ref name="YaleDyslexic" /> Greider je značajno radio na prevazilaženju svoje disleksije kako bi postala uspješna u svom profesionalnom životu i smatra da joj je disleksija pomogla da uvaži razlike i donese neobične odluke kao što je ona da radi sa Tetrahimenom, neobičnim organizmom.<ref name="YaleDyslexic" /> Greiderova je u početku imala poteškoća da upiše postdiplomske studije zbog niskih GRE rezultata, što je rezultat njene disleksije. Greider se prijavio na trinaest diplomskih škola i bio je primljen na samo dvije, Kalifornijski institut za tehnologiju i Univerzitet Kalifornije, Berkli.<ref name="YaleDyslexic" /> Odabrala je Berkeley, gdje će moći raditi sa Elizabeth Blackburn i gdje će njih dvoje otkriti telomerazu.<ref name="YaleDyslexic" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Commons category|Carol Greider}} {{Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|}} {{Normativna kontrola|}} {{DEFAULTSORT:Greider, Carol}} [[Kategorija:Rođeni 1961.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, San Diego]] [[Kategorija:Američki genetičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] acggr8hw6ttjtowmytz7kiqukeu1w8v 3836979 3836978 2026-04-24T09:59:46Z Panasko 146730 Poništena izmjena [[Special:Diff/3836978|3836978]] korisnika [[Special:Contributions/Panasko|Panasko]] ([[User talk:Panasko|razgovor]]) 3836979 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Carolyn Widney Greider | slika = Carol Greider by Chris Michel 1s946948-11-23.jpg | slika_širina = | naslov = Greider 2021. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1961|4|15}} | mjesto_rođenja = [[San Diego]], [[Sjedinjene Američke Države]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | državljanstvo = Američko | narodnost = | etnicitet = | polje = | radna_institucija = [[Laboratorija Cold Spring Harbor]] <br/> [[Johns Hopkins School of Medicine]] <br/> [[KalifornijskI univerzitet u Santa Cruzu]] | alma_mater = | doktorski_mentor = [[Elizabeth Blackburn]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = Otkriće Telomeraza | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Carolyn Widney Greider''' (rođena 15. aprila 1961) jest [[Sjedinjene Američke Države|američka]] molekularna biologinja i nobelovka. Pridružila se Kalifornijskom univerzitetu u Santa Cruzu kao profesor na odsjeku za molekularnu, ćelijsku i razvojnu biologiju<ref>{{Cite web|title=Eminent biologist Carol Greider to join UC Santa Cruz faculty|url=https://news.ucsc.edu/2020/05/carol-greider.html|last=Stephens|first=Tim|website=UC Santa Cruz News|language=en|access-date=22. 5. 2020}}</ref> u oktobru 2020. Otkrila je enzim telomerazu 1984, dok je bila postdiplomski student [[Elizabeth Blackburn]] na [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)|Univerzitetu Kalifornije, Berkeley]]. Bila je pionir istraživanja strukture telomera, krajeva [[hromosom]]a. Dobila je [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]] 2009, zajedno s Blackburnom i [[Jack W. Szostak|Jackom W. Szostakom]], za njihovo otkriće da su telomeri zaštićeni od progresivnog skraćivanja enzimom telomerazom.<ref>{{Cite web |url=http://blogs.dnalc.org/dnaftb/2009/10/05/blackburn-greider-and-szostak-share-nobel-for-telomeres/ |title=Blackburn, Greider, and Szostak share Nobel |publisher=[[Dolan DNA Learning Center]] |access-date=5. 10. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091022193507/http://blogs.dnalc.org/dnaftb/2009/10/05/blackburn-greider-and-szostak-share-nobel-for-telomeres/ |archive-date=22. 10. 2009 }}</ref> == Rani život i obrazovanje == Rođena je u San Diegu, Kalifornija.<ref>{{Cite web |url=http://www.hopkinsmedicine.org/Press_releases/2008/10_01a_08.html |title=''Hopkins "Telomere" expert Carol Greider shares Germany's largest science prize'' |access-date=29. 3. 2024 |archive-date=14. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814101448/http://www.hopkinsmedicine.org/Press_releases/2008/10_01a_08.html |url-status=dead }}</ref> Njen otac, Kenneth Greider, bio je profesor fizike.<ref>{{Cite web| title = Former Davis resident receives Nobel Prize| work = The California Aggie| access-date = 7. 4. 2015| date = 12. 10. 2009| url = http://www.theaggie.org/2009/10/12/former-davis-resident-receives-nobel-prize/| archive-date = 12. 3. 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170312200426/https://theaggie.org/2009/10/12/former-davis-resident-receives-nobel-prize/| url-status = dead}}</ref> Njena porodica se preselila iz San Diega u Dejvis, u Kaliforniji, gde je provela mnogo svojih ranih godina i diplomirala u srednjoj školi Davis 1979. Diplomirala je na Koledžu za kreativne studije na Univerzitetu Kalifornije, Santa Barbara, sa diplomom. diplomirala je biologiju 1983. Za to vrijeme studirala je i na Univerzitetu u Getingenu i tamo napravila značajna otkrića.<ref>[http://www.uni-goettingen.de/de/3240.html?cid=3435 Press release], University of Göttingen (December 9, 2009). (German)</ref> Greiderova je disleksična i navodi da su njene "kompenzatorske vještine također imale ulogu u mom uspjehu kao naučnika, jer čovjek mora intuiirati mnoge različite stvari koje se dešavaju u isto vrijeme i primijeniti ih na određeni problem".<ref name="YaleDyslexic">{{cite news|url=http://dyslexia.yale.edu/greider.html|title=Carol Greider, Scientist, Nobel Prize Winner |publisher=The Yale Center for Dyslexia & Creativity|last=Kathy Crockett|work=[[Yale University]]|access-date=5. 3. 2015}}</ref> Greider je prvobitno posumnjala na njenu disleksiju nakon što je vidjela obrasce uobičajenih grešaka, kao što su riječi unatrag, kada je dobila ocjenjeni rad u prvom razredu.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/greider-bio.html|title=Carol W. Greider – Biographical|website=www.nobelprize.org|access-date=28. 9. 2017}}</ref> Greider je počeo da pamti riječi i njihov pravopis umjesto da pokušava da zvuči pravopis riječi.<ref name="YaleDyslexic" /> Greider je značajno radio na prevazilaženju svoje disleksije kako bi postala uspješna u svom profesionalnom životu i smatra da joj je disleksija pomogla da uvaži razlike i donese neobične odluke kao što je ona da radi sa Tetrahimenom, neobičnim organizmom.<ref name="YaleDyslexic" /> Greiderova je u početku imala poteškoća da upiše postdiplomske studije zbog niskih GRE rezultata, što je rezultat njene disleksije. Greider se prijavio na trinaest diplomskih škola i bio je primljen na samo dvije, Kalifornijski institut za tehnologiju i Univerzitet Kalifornije, Berkli.<ref name="YaleDyslexic" /> Odabrala je Berkeley, gdje će moći raditi sa Elizabeth Blackburn i gdje će njih dvoje otkriti telomerazu.<ref name="YaleDyslexic" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Commons category|Carol Greider}} {{Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|}} {{Normativna kontrola|}} {{DEFAULTSORT:Greider, Carol}} [[Kategorija:Rođeni 1961.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, San Diego]] [[Kategorija:Američki genetičari]] hr2fjl60hqjbbqr3wh2dy8t8lk87lyf 0 504724 3836909 3700509 2026-04-24T06:53:14Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Dobričinog prstena]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836909 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Jasna Đuričić | ime_pri_rođenju = | mjesto_rođenja = [[Ruma]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | mjesto_smrti = | slika = Jasna Đuričić, glumica.jpg | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1966|4|16}} | datum_smrti = | godine_aktivnosti = | pseudonim = | veb-sajt = | supružnik = | partner = | značajna_djela = | važniji filmovi = | oskar = | olivier = | afi = | bafta = | zlatni globus = | emmy = | cesar = | goya = | tony = }} '''Jasna Đuričić''' (16. april 1966) jesr [[srbija]]nska [[Glumac|glumica]] i [[Akademik|akademkinja]], najpoznatija po glavnoj ulozi u filmu [[Quo Vadis, Aida?]], koji je bio nominovan za [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]] 2021, a za koji je nagrađena [[Evropska filmska nagrada|Evropskom filmskom nagradom]] za najbolju glumicu. U [[Srbija|Srbiji]] je prvenstveno poznata po svom radu u [[Pozorište|pozorištu]]. == Biografija == Rođena je 16. aprila 1966. u Rumi, današnja Srbija.<ref name=":0">{{Cite web|title=JASNA ĐURIČIĆ {{!}} Srpsko narodno pozorište|url=https://www.snp.org.rs/?page_id=8342&lang=lat|access-date=26. 7. 2021|website=www.snp.org.rs|archive-date=26. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726195405/https://www.snp.org.rs/?page_id=8342&lang=lat|url-status=dead}}</ref> Diplomirala je na [[Akademija umjetnosti u Novom Sadu|Akademiji umjetnosti u Novom Sadu]] 1989, gdje je studirala kod poznatog srpskog glumca [[Branko Pleše|Branka Pleše]], a sada je i sama profesorica glume.<ref name=":0" /> Bila je stalni član [[Srpsko narodno pozorište|Srpskog narodnog pozorišta]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]] od 1990. do 2005.<ref name=":0" /> Godine 2014. dobila je Dobričin prsten, nagradu za životno djelo zapaženim srpskim glumcima.<ref>{{Cite web|last=Танјуг|title=Награда Добричин прстен драмској уметници Јасни Ђуричић|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/312567/Nagrada-Dobricin-prsten-dramskoj-umetnici-Jasni-Duricic|access-date=26. 7. 2021|website=Politika Online}}</ref> Na 34. dodjeli Evropskih filmskih nagrada, nagrađena je za najbolju glumicu za ulogu u filmu Quo Vadis, Aida?.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2021/12/11/evropska-filmska-nagrada-jasmila-zbanic-dobitnica-nagrade-najbolja-redateljica-za-film-quo-vadis|title=‘Quo Vadis, Aida?’ najbolji evropski film, Žbanić rediteljica, Đuričić najbolja glumica|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=2. 4. 2024}}</ref> Trenutno živi u Novom Sadu sa suprugom [[Boris Isaković|Borisom Isakovićem]], kolegom glumcem.<ref>{{Cite web|title=INTERVJU Jasna Đuričić: Novac je već dugo vremena jedini bog na ovoj planeti|url=https://www.021.rs/story/Info/Misljenja-i-intervjui/236557/INTERVJU-Jasna-Djuricic-Novac-je-vec-dugo-vremena-jedini-bog-na-ovoj-planeti.html|access-date=26. 7. 2021|website=www.021.rs|language=sr}}</ref> ==Filmografija== ===Film=== {| class="wikitable sortable" |- ! Godina ! Naziv filma ! Uloga |- | 2010. |''[[Beli, beli svet]]'' | Ružica |- | 2013. |''[[Za one koji ne mogu da govore]]'' | Edina |- | rowspan="2" | 2016. |''[[Dobra žena]]'' | Suzana |- |''[[Dnevnik mašinovođe]]'' | Sida |- |2020. |''[[Quo Vadis, Aida?]]'' | Aida Selmanagić |} === Pozorište === * ''Cmilja'', [[Ljubomir Simović]]: "Čudo u Šarganu", režija [[Egon Savin]]; * ''Marica'', [[Branislav Nušić]]: "Sumnjivo lice", režija [[Dejan Mijač]]; * ''Simka'', [[Ljubomir Simović]]: "Putujuće pozorište Šopalović", režija [[Egon Savin]]; * ''Olga'', [[Nikolaj Koljada]]: "Murlin Murlo", režija [[Radoslav Milenković]]; * ''Mica'', [[Aleksandar Popović (pisac)|Aleksandar Popović]]: "Mrešćenje šarana", režija [[Egon Savin]]; * ''Jula'', [[Stevan Sremac]]: "Pop Ćira i pop Spira", režija [[Milan Karadžić]]; * ''Margaret'', [[Tennessee Williams|Tenesi Vilijams]]: "Mačka na usijanom limenom krovu", režija [[Ljuboslav Majera]]; * ''Babika, kći Karanfilovih'',A.Silađi:"Pepo iliti Pobuna anđela"; * ''Izabela'', [[William Shakespeare|Vilijam Šekspir]]: "Mera za meru", režija [[Dejan Mijač]]; * ''Barunica Kasteli-Glembaj'', [[Miroslav Krleža]]: "Gospoda Glembajevi", režija [[Egon Savin]]; * ''majka'', [[Dušan Jovanović]]: "Oslobođenje Skoplja", režija [[Žanko Tomić]]; * ''Fema'', [[Jovan Sterija Popović]]: "Pokondirena tikva", režija [[Ksenija Krnajski]]; * ''glumica'', [[Luc Hibner]]: "Greta, stranica 89", režija [[Boris Liješević]]; * ''Majka/Udovica'', [[Milena Marković]]: "Nahod Simeon", režija [[Tomi Janežič]]; * ''Majka'', [[Maja Pelević]]: "Ja ili neko drugi", režija [[Kokan Mladenović]]; * ''mala sestra, Alisa, Zlatokosa, Palčica, princeza, žena , veštica'', [[Milena Marković]]: "Brod za lutke", režija [[Ana Tomović]]; * ''Maca'', [[Milena Marković]]: "Šuma blista", režija [[Tomi Janežič]] ([[Atelje 212]]) ; * ''Morin Folan'', [[Martin Mekdona]]: "Lepotica Linejna", režija [[Boris Isaković]]... === Televizija === * [[Ajmo svi u novo]] - serija * [[Dremano oko]] * [[M(j)ešoviti brak]] - serija * [[Ljubav, navika, panika]] - serija * Znam kako dišeš - serija == Nagrade i priznanja == * [[Sterijina nagrada]] za ulogu Cmilje u predstavi "Čudo u Šarganu" (1993.) * nagrada Večernjih novosti (1995.) * brojne nagrade SNP-a * nagrada na [[Gardoš fest]]u za ulogu Marice u predstavi "Sumnjivo lice" (1995.) i za glavnu žensku ulogu (1997.) * nagrada [[Savez dramskih umetnika Srbije|Saveza dramskih umetnika Srbije]] "Miloš Žutić" * [[Nagrada Predrag Tomanović|Nagrada "Predrag Tomanović"]] (1997.) * godišnja nagrada SNP-a (1997.) * zlatna medalja na 17. pozorišnim svečanostima u [[Šabac|Šapcu]] * nagrada na Vršačkoj pozorišnoj jeseni (1999.) * nagrada na IV jugoslovenskom pozorišnom festivalu (1999.) * [[Sterijina nagrada]] za ulogu Majke i udovice u predstavi "Nahod Simeon" (2007.) * nagrada za glumačku bravuru "Zoran Radmilović" za ulogu Majke u predstavi "Ja ili neko drugi" (2007.) * nagrada ''Srebrni leopard'' na Filmskom festivalu u [[Lokarno|Lokarnu]] ([[Švajcarska]])za najbolju ulogu u filmu "[[Beli, beli svet]]", [[Oleg Novković|Olega Novkovića]] (2010.) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Jasna Đuričić}} * {{IMDb name|1655668}} {{Evropska filmska nagrada za najbolju glumicu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Đuričić, Jasna}} [[Kategorija:Rođeni 1966.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Ruma]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Dobričinog prstena]] 8722fy6x1mt9zqh9vflhedo7ehwu94p 3836911 3836909 2026-04-24T06:53:40Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Dobričinog prstena]] uklonjena; [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836911 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Jasna Đuričić | ime_pri_rođenju = | mjesto_rođenja = [[Ruma]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | mjesto_smrti = | slika = Jasna Đuričić, glumica.jpg | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1966|4|16}} | datum_smrti = | godine_aktivnosti = | pseudonim = | veb-sajt = | supružnik = | partner = | značajna_djela = | važniji filmovi = | oskar = | olivier = | afi = | bafta = | zlatni globus = | emmy = | cesar = | goya = | tony = }} '''Jasna Đuričić''' (16. april 1966) jesr [[srbija]]nska [[Glumac|glumica]] i [[Akademik|akademkinja]], najpoznatija po glavnoj ulozi u filmu [[Quo Vadis, Aida?]], koji je bio nominovan za [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]] 2021, a za koji je nagrađena [[Evropska filmska nagrada|Evropskom filmskom nagradom]] za najbolju glumicu. U [[Srbija|Srbiji]] je prvenstveno poznata po svom radu u [[Pozorište|pozorištu]]. == Biografija == Rođena je 16. aprila 1966. u Rumi, današnja Srbija.<ref name=":0">{{Cite web|title=JASNA ĐURIČIĆ {{!}} Srpsko narodno pozorište|url=https://www.snp.org.rs/?page_id=8342&lang=lat|access-date=26. 7. 2021|website=www.snp.org.rs|archive-date=26. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726195405/https://www.snp.org.rs/?page_id=8342&lang=lat|url-status=dead}}</ref> Diplomirala je na [[Akademija umjetnosti u Novom Sadu|Akademiji umjetnosti u Novom Sadu]] 1989, gdje je studirala kod poznatog srpskog glumca [[Branko Pleše|Branka Pleše]], a sada je i sama profesorica glume.<ref name=":0" /> Bila je stalni član [[Srpsko narodno pozorište|Srpskog narodnog pozorišta]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]] od 1990. do 2005.<ref name=":0" /> Godine 2014. dobila je Dobričin prsten, nagradu za životno djelo zapaženim srpskim glumcima.<ref>{{Cite web|last=Танјуг|title=Награда Добричин прстен драмској уметници Јасни Ђуричић|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/312567/Nagrada-Dobricin-prsten-dramskoj-umetnici-Jasni-Duricic|access-date=26. 7. 2021|website=Politika Online}}</ref> Na 34. dodjeli Evropskih filmskih nagrada, nagrađena je za najbolju glumicu za ulogu u filmu Quo Vadis, Aida?.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2021/12/11/evropska-filmska-nagrada-jasmila-zbanic-dobitnica-nagrade-najbolja-redateljica-za-film-quo-vadis|title=‘Quo Vadis, Aida?’ najbolji evropski film, Žbanić rediteljica, Đuričić najbolja glumica|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=2. 4. 2024}}</ref> Trenutno živi u Novom Sadu sa suprugom [[Boris Isaković|Borisom Isakovićem]], kolegom glumcem.<ref>{{Cite web|title=INTERVJU Jasna Đuričić: Novac je već dugo vremena jedini bog na ovoj planeti|url=https://www.021.rs/story/Info/Misljenja-i-intervjui/236557/INTERVJU-Jasna-Djuricic-Novac-je-vec-dugo-vremena-jedini-bog-na-ovoj-planeti.html|access-date=26. 7. 2021|website=www.021.rs|language=sr}}</ref> ==Filmografija== ===Film=== {| class="wikitable sortable" |- ! Godina ! Naziv filma ! Uloga |- | 2010. |''[[Beli, beli svet]]'' | Ružica |- | 2013. |''[[Za one koji ne mogu da govore]]'' | Edina |- | rowspan="2" | 2016. |''[[Dobra žena]]'' | Suzana |- |''[[Dnevnik mašinovođe]]'' | Sida |- |2020. |''[[Quo Vadis, Aida?]]'' | Aida Selmanagić |} === Pozorište === * ''Cmilja'', [[Ljubomir Simović]]: "Čudo u Šarganu", režija [[Egon Savin]]; * ''Marica'', [[Branislav Nušić]]: "Sumnjivo lice", režija [[Dejan Mijač]]; * ''Simka'', [[Ljubomir Simović]]: "Putujuće pozorište Šopalović", režija [[Egon Savin]]; * ''Olga'', [[Nikolaj Koljada]]: "Murlin Murlo", režija [[Radoslav Milenković]]; * ''Mica'', [[Aleksandar Popović (pisac)|Aleksandar Popović]]: "Mrešćenje šarana", režija [[Egon Savin]]; * ''Jula'', [[Stevan Sremac]]: "Pop Ćira i pop Spira", režija [[Milan Karadžić]]; * ''Margaret'', [[Tennessee Williams|Tenesi Vilijams]]: "Mačka na usijanom limenom krovu", režija [[Ljuboslav Majera]]; * ''Babika, kći Karanfilovih'',A.Silađi:"Pepo iliti Pobuna anđela"; * ''Izabela'', [[William Shakespeare|Vilijam Šekspir]]: "Mera za meru", režija [[Dejan Mijač]]; * ''Barunica Kasteli-Glembaj'', [[Miroslav Krleža]]: "Gospoda Glembajevi", režija [[Egon Savin]]; * ''majka'', [[Dušan Jovanović]]: "Oslobođenje Skoplja", režija [[Žanko Tomić]]; * ''Fema'', [[Jovan Sterija Popović]]: "Pokondirena tikva", režija [[Ksenija Krnajski]]; * ''glumica'', [[Luc Hibner]]: "Greta, stranica 89", režija [[Boris Liješević]]; * ''Majka/Udovica'', [[Milena Marković]]: "Nahod Simeon", režija [[Tomi Janežič]]; * ''Majka'', [[Maja Pelević]]: "Ja ili neko drugi", režija [[Kokan Mladenović]]; * ''mala sestra, Alisa, Zlatokosa, Palčica, princeza, žena , veštica'', [[Milena Marković]]: "Brod za lutke", režija [[Ana Tomović]]; * ''Maca'', [[Milena Marković]]: "Šuma blista", režija [[Tomi Janežič]] ([[Atelje 212]]) ; * ''Morin Folan'', [[Martin Mekdona]]: "Lepotica Linejna", režija [[Boris Isaković]]... === Televizija === * [[Ajmo svi u novo]] - serija * [[Dremano oko]] * [[M(j)ešoviti brak]] - serija * [[Ljubav, navika, panika]] - serija * Znam kako dišeš - serija == Nagrade i priznanja == * [[Sterijina nagrada]] za ulogu Cmilje u predstavi "Čudo u Šarganu" (1993.) * nagrada Večernjih novosti (1995.) * brojne nagrade SNP-a * nagrada na [[Gardoš fest]]u za ulogu Marice u predstavi "Sumnjivo lice" (1995.) i za glavnu žensku ulogu (1997.) * nagrada [[Savez dramskih umetnika Srbije|Saveza dramskih umetnika Srbije]] "Miloš Žutić" * [[Nagrada Predrag Tomanović|Nagrada "Predrag Tomanović"]] (1997.) * godišnja nagrada SNP-a (1997.) * zlatna medalja na 17. pozorišnim svečanostima u [[Šabac|Šapcu]] * nagrada na Vršačkoj pozorišnoj jeseni (1999.) * nagrada na IV jugoslovenskom pozorišnom festivalu (1999.) * [[Sterijina nagrada]] za ulogu Majke i udovice u predstavi "Nahod Simeon" (2007.) * nagrada za glumačku bravuru "Zoran Radmilović" za ulogu Majke u predstavi "Ja ili neko drugi" (2007.) * nagrada ''Srebrni leopard'' na Filmskom festivalu u [[Lokarno|Lokarnu]] ([[Švajcarska]])za najbolju ulogu u filmu "[[Beli, beli svet]]", [[Oleg Novković|Olega Novkovića]] (2010.) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Jasna Đuričić}} * {{IMDb name|1655668}} {{Evropska filmska nagrada za najbolju glumicu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Đuričić, Jasna}} [[Kategorija:Rođeni 1966.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Ruma]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] 2ohi33sveeziqc5t2ofc7frqclfckdk 3836920 3836911 2026-04-24T07:01:38Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836920 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Jasna Đuričić | ime_pri_rođenju = | mjesto_rođenja = [[Ruma]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | mjesto_smrti = | slika = Jasna Đuričić, glumica.jpg | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1966|4|16}} | datum_smrti = | godine_aktivnosti = | pseudonim = | veb-sajt = | supružnik = | partner = | značajna_djela = | važniji filmovi = | oskar = | olivier = | afi = | bafta = | zlatni globus = | emmy = | cesar = | goya = | tony = }} '''Jasna Đuričić''' (16. april 1966) jesr [[srbija]]nska [[Glumac|glumica]] i [[Akademik|akademkinja]], najpoznatija po glavnoj ulozi u filmu [[Quo Vadis, Aida?]], koji je bio nominovan za [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]] 2021, a za koji je nagrađena [[Evropska filmska nagrada|Evropskom filmskom nagradom]] za najbolju glumicu. U [[Srbija|Srbiji]] je prvenstveno poznata po svom radu u [[Pozorište|pozorištu]]. == Biografija == Rođena je 16. aprila 1966. u Rumi, današnja Srbija.<ref name=":0">{{Cite web|title=JASNA ĐURIČIĆ {{!}} Srpsko narodno pozorište|url=https://www.snp.org.rs/?page_id=8342&lang=lat|access-date=26. 7. 2021|website=www.snp.org.rs|archive-date=26. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726195405/https://www.snp.org.rs/?page_id=8342&lang=lat|url-status=dead}}</ref> Diplomirala je na [[Akademija umjetnosti u Novom Sadu|Akademiji umjetnosti u Novom Sadu]] 1989, gdje je studirala kod poznatog srpskog glumca [[Branko Pleše|Branka Pleše]], a sada je i sama profesorica glume.<ref name=":0" /> Bila je stalni član [[Srpsko narodno pozorište|Srpskog narodnog pozorišta]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]] od 1990. do 2005.<ref name=":0" /> Godine 2014. dobila je Dobričin prsten, nagradu za životno djelo zapaženim srpskim glumcima.<ref>{{Cite web|last=Танјуг|title=Награда Добричин прстен драмској уметници Јасни Ђуричић|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/312567/Nagrada-Dobricin-prsten-dramskoj-umetnici-Jasni-Duricic|access-date=26. 7. 2021|website=Politika Online}}</ref> Na 34. dodjeli Evropskih filmskih nagrada, nagrađena je za najbolju glumicu za ulogu u filmu Quo Vadis, Aida?.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2021/12/11/evropska-filmska-nagrada-jasmila-zbanic-dobitnica-nagrade-najbolja-redateljica-za-film-quo-vadis|title=‘Quo Vadis, Aida?’ najbolji evropski film, Žbanić rediteljica, Đuričić najbolja glumica|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=2. 4. 2024}}</ref> Trenutno živi u Novom Sadu sa suprugom [[Boris Isaković|Borisom Isakovićem]], kolegom glumcem.<ref>{{Cite web|title=INTERVJU Jasna Đuričić: Novac je već dugo vremena jedini bog na ovoj planeti|url=https://www.021.rs/story/Info/Misljenja-i-intervjui/236557/INTERVJU-Jasna-Djuricic-Novac-je-vec-dugo-vremena-jedini-bog-na-ovoj-planeti.html|access-date=26. 7. 2021|website=www.021.rs|language=sr}}</ref> ==Filmografija== ===Film=== {| class="wikitable sortable" |- ! Godina ! Naziv filma ! Uloga |- | 2010. |''[[Beli, beli svet]]'' | Ružica |- | 2013. |''[[Za one koji ne mogu da govore]]'' | Edina |- | rowspan="2" | 2016. |''[[Dobra žena]]'' | Suzana |- |''[[Dnevnik mašinovođe]]'' | Sida |- |2020. |''[[Quo Vadis, Aida?]]'' | Aida Selmanagić |} === Pozorište === * ''Cmilja'', [[Ljubomir Simović]]: "Čudo u Šarganu", režija [[Egon Savin]]; * ''Marica'', [[Branislav Nušić]]: "Sumnjivo lice", režija [[Dejan Mijač]]; * ''Simka'', [[Ljubomir Simović]]: "Putujuće pozorište Šopalović", režija [[Egon Savin]]; * ''Olga'', [[Nikolaj Koljada]]: "Murlin Murlo", režija [[Radoslav Milenković]]; * ''Mica'', [[Aleksandar Popović (pisac)|Aleksandar Popović]]: "Mrešćenje šarana", režija [[Egon Savin]]; * ''Jula'', [[Stevan Sremac]]: "Pop Ćira i pop Spira", režija [[Milan Karadžić]]; * ''Margaret'', [[Tennessee Williams|Tenesi Vilijams]]: "Mačka na usijanom limenom krovu", režija [[Ljuboslav Majera]]; * ''Babika, kći Karanfilovih'',A.Silađi:"Pepo iliti Pobuna anđela"; * ''Izabela'', [[William Shakespeare|Vilijam Šekspir]]: "Mera za meru", režija [[Dejan Mijač]]; * ''Barunica Kasteli-Glembaj'', [[Miroslav Krleža]]: "Gospoda Glembajevi", režija [[Egon Savin]]; * ''majka'', [[Dušan Jovanović]]: "Oslobođenje Skoplja", režija [[Žanko Tomić]]; * ''Fema'', [[Jovan Sterija Popović]]: "Pokondirena tikva", režija [[Ksenija Krnajski]]; * ''glumica'', [[Luc Hibner]]: "Greta, stranica 89", režija [[Boris Liješević]]; * ''Majka/Udovica'', [[Milena Marković]]: "Nahod Simeon", režija [[Tomi Janežič]]; * ''Majka'', [[Maja Pelević]]: "Ja ili neko drugi", režija [[Kokan Mladenović]]; * ''mala sestra, Alisa, Zlatokosa, Palčica, princeza, žena , veštica'', [[Milena Marković]]: "Brod za lutke", režija [[Ana Tomović]]; * ''Maca'', [[Milena Marković]]: "Šuma blista", režija [[Tomi Janežič]] ([[Atelje 212]]) ; * ''Morin Folan'', [[Martin Mekdona]]: "Lepotica Linejna", režija [[Boris Isaković]]... === Televizija === * [[Ajmo svi u novo]] - serija * [[Dremano oko]] * [[M(j)ešoviti brak]] - serija * [[Ljubav, navika, panika]] - serija * Znam kako dišeš - serija == Nagrade i priznanja == * [[Sterijina nagrada]] za ulogu Cmilje u predstavi "Čudo u Šarganu" (1993.) * nagrada Večernjih novosti (1995.) * brojne nagrade SNP-a * nagrada na [[Gardoš fest]]u za ulogu Marice u predstavi "Sumnjivo lice" (1995.) i za glavnu žensku ulogu (1997.) * nagrada [[Savez dramskih umetnika Srbije|Saveza dramskih umetnika Srbije]] "Miloš Žutić" * [[Nagrada Predrag Tomanović|Nagrada "Predrag Tomanović"]] (1997.) * godišnja nagrada SNP-a (1997.) * zlatna medalja na 17. pozorišnim svečanostima u [[Šabac|Šapcu]] * nagrada na Vršačkoj pozorišnoj jeseni (1999.) * nagrada na IV jugoslovenskom pozorišnom festivalu (1999.) * [[Sterijina nagrada]] za ulogu Majke i udovice u predstavi "Nahod Simeon" (2007.) * nagrada za glumačku bravuru "Zoran Radmilović" za ulogu Majke u predstavi "Ja ili neko drugi" (2007.) * nagrada ''Srebrni leopard'' na Filmskom festivalu u [[Lokarno|Lokarnu]] ([[Švajcarska]])za najbolju ulogu u filmu "[[Beli, beli svet]]", [[Oleg Novković|Olega Novkovića]] (2010.) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Jasna Đuričić}} * {{IMDb name|1655668}} {{Evropska filmska nagrada za najbolju glumicu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Đuričić, Jasna}} [[Kategorija:Rođeni 1966.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Ruma]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] 1zx2mqqlnzl3uf7e3t446bz9q561r06 0 505206 3836769 3762547 2026-04-23T12:24:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836769 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Dubravka Oraić Tolić | slika = Dubravka_Oraić_Tolić.jpg | opis_slike = | puno_ime = | rođen_kao = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1943|8|1}} | mjesto_rođenja = [[Slavonski Brod]], [[Nezavisna Država Hrvatska]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = | zanimanje = Pjesnikinja, esejist i prevoditeljica | jezik = | nacionalnost = | obrazovanje = | period = | žanr = | poznata_djela = | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | veb-sajt = }} '''Dubravka Oraić Tolić''' (1. august 1943) jest hrvatska pjesnikinja, esejistica, prevoditeljica i teoretičarka književnosti i kulture.<ref>{{cite web |title=dr.sc. Dubravka Oraić Tolić, red. prof. |url=https://theta.ffzg.hr/ECTSarhiva/2016/Osoba/Index/5293 |website=University of Zagreb - Faculty of Philosophy |access-date=1. 11. 2023}}</ref> == Biografija == Rođena je 1. augusta 1943. u Slavonskom brodu, osnovnu školu je završila u selu Donji Andrijevci kod Slavonskog Broda,<ref>[https://repozitorij.unisb.hr/islandora/object/unisb:76 Lexicon of writers from Slavonski Brod] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231108104240/https://repozitorij.unisb.hr/islandora/object/unisb:76 |date=8. 11. 2023 }}. Edited by Ivan Stipić, Mirna Grubanović, Darija Mataić Agičić. Slavonski Brod: Gradska knjižnica Slavonski Brod – Društvo hrvatskih književnika, 2016.</ref> gdje je upoznala svog budućeg supruga Benjamina Tolića. Studirala je filozofiju i ruski jezik s književnošću u Zagrebu (1962–1966) i Beču (1967–1969). Magistrirala je tezom o pejzažu u opusu A. G. Matoša i doktorirala tezom o citatima iz književnosti i kulture. Od 1971. do 1998. radila je na Odsjeku za književnost Filozofskog fakulteta Univerziteta u Zagrebu. Bila je redovni profesor teorije književnosti i kulture do penzionisanja 2014.<ref>{{cite web |title=dr.sc. Dubravka Oraić-Tolić, red. prof. (u mirovini) {{!}} Rusistika |url=https://www.ffzg.unizg.hr/slaven/istocna/?page_id=99 |website=University of Zagreb - Faculty of Philosophy |access-date=1. 11. 2023 |language=hr |archive-date=24. 9. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924125438/http://www.ffzg.unizg.hr/slaven/istocna/?page_id=99 |url-status=dead }}</ref> Predavala je kao gostujući profesor na [[Univerzitet u Minhenu|Univerzitetu u Minhenu]] (1992) i [[Univerzitet u Göttingenu|Göttingenu]] (2007). Učestvovala je na naučnim skupovima u zemlji i inostranstvu (Amsterdam, Bad Urach, Berlin, Bremen, Budimpešta, Heidelberg, Jena, Peč, Petrograd, Rovereto, Veszprém). U suradnji s [[Ivo Frangeša|Ivom Frangešom]] uređivala je biblioteke ''Kritički portreti hrvatskih slavista'' i ''Enciklopediju hrvatske književnosti'' te ''Biblioteku L'' Instituta za književnost Filozofskog fakulteta s [[Krešimir Nemec|Krešimirom Nemecom]] i [[Viktor Žmegač|Viktorom Žmegačkim]].<ref>{{cite web |title=Oraić Tolić, Dubravka {{!}} Hrvatska enciklopedija |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=45365 |website=www.enciklopedija.hr}}</ref><ref>[https://katalog.kgz.hr/pagesResults/bibliografskiZapis.aspx?&currentPage=1&searchById=1&sort=0&spid0=1&spv0=PISCI+-+LEKSIKON&xm0=1&selectedId=4001398 Lexicon of Croatian writers]. Edited by Krešimir Nemec, Dunja Fališevac and Darko Novaković. Zagreb: Školska knjiga, 2000.</ref> Uredila je seriju almanaha s [[Erno Kulcsárom Szabo]]m sa Univerziteta Eötvös Loránd u Budimpešti,<ref>Szabó, Ernő Kulcsár; Tolić, Dubravka Oraić; Kékesi, Zoltán; Kelemen, Pál (2008). [https://books.google.com/books?id=AnILAQAAMAAJ Kultur in Reflexion: Beiträge zur Geschichte der mitteleuropäischen Literaturwissenschaften] (in German). Braumüller. ISBN 978-3-7003-1642-8.</ref> sarađivala na projektu [[Aleksanadr Flaker|Aleksandra Flakera]] ''Rječnik ruske avangarde'' i ''Zagrebački rječnik kulture 20. stoljeća'',<ref>Nisula, Dasha C. (2008). "[https://www.jstor.org/stable/20459639 Review of American Scream; Palindrome Apocalypse]". The Slavic and East European Journal. 52 (1): 150–151. [https://www.worldcat.org/search?q=n2:0037-6752 ISSN 0037-6752]</ref> i objavila oko 150 naučnih i stručnih radova iz teorije kulture, te iz hrvatske i ruske književnosti. Redovna je članica [[Hrvatska akademija nauka i umjetnosti|Hrvatske akademije nauka i umjetnosti]] (HAZU),<ref>{{cite web |title=Oraić Tolić Dubravka – HAZU |url=https://www.info.hazu.hr/en/clanovi/oraic-tolic-dubravka/ |access-date=1. 11. 2023 |website=Croatian Academy of Sciences and Arts}}</ref> članica [[Društvo hrvatskih književnika|Društva hrvatskih književnika]],<ref>{{cite web |title=Dubravka Oraić Tolić |url=http://dhk.hr/clanovi-drustva/detaljnije/dubravka-oraic |website=Society of Croatian Writers |access-date=1. 11. 2023 |archive-date=4. 9. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904055027/http://dhk.hr/clanovi-drustva/detaljnije/dubravka-oraic |url-status=dead }}</ref> članica Hrvatskog centra P.E.N., te profesorica emeritus i potpredsjednica Matice hrvatske<ref>{{cite web |title=Authors - Dubravka Oraić Tolić |url=https://www.matica.hr/knjige/autor/701/ |access-date=1. 11. 2023 |website=www.matica.hr |publisher=Matica hrvatska}}</ref><ref>{{Cite web |title=President Milanović Meets with Matica Hrvatska Leadership |url=https://www.predsjednik.hr/en/news/president-milanovic-meets-with-matica-hrvatska-leadership/ |access-date=2. 11. 2023 |website=President of the Republic of Croatia - Zoran Milanović |language=en-US}}</ref> (gdje je od 2012. do 2021. uređivala i časopis Hrvatska revija). Postala je glavna urednica časopisa Forum, mjesečnog izdanja HAZU, 2022.<ref>{{Cite web |editor-last=Oraić Tolić |editor-first=Dubravka |title=God. 61 (2022), knj. 94, br. 1-3 (siječanj-ožujak) / glavna i odgovorna urednica Dubravka Oraić Tolić |url=https://dizbi.hazu.hr/a/?pr=i&id=2483746 |access-date=2. 11. 2023 |website=dizbi.hazu.hr |language=hr}}</ref> === Privatni život === Majka je [[Iva Tolić|Ive Tolić]], biofizičarke, akademske i univerzitetske profesorice.<ref>{{cite web |title=IVA TOLIĆ: ‘Kad ste znanstvenik, nikoga ne zanima vaš spol, samo ideje i otkrića’ |url=https://www.nacional.hr/iva-tolic-kad-ste-znanstvenik-nikoga-ne-zanima-vas-spol-samo-ideje-i-otkrica/ |website=[[Nacional (weekly)|Nacional]] |date=5. 2. 2023 |trans-title=IVA TOLIĆ: 'When you are a scientist, nobody cares about your gender, only ideas and discoveries' |lang=hr |access-date=3. 11. 2023}}</ref> == Djela == Objavila je oko dvadeset autorskih knjiga različita žanrova, od književnonaučne proze i [[esej]]istike do poezije, romana i putopisa. Uredila je i petnaestak knjiga te nekoliko prijevoda iz ruske književnosti 20. stoljeća. ===Knjige=== Književnonaučna i esejistička djela: * ''Pejzaž u djelu Antuna Gustava Matoša''. Zagreb: Matica hrvatska, 1980. * ''Teorija citatnosti''. Zagreb: Grafički zavod Hrvatske, 1990. * ''Književnost i sudbina''. Zagreb: Meandar, 1995. * ''Das Zitat in Literatur und Kunst''. Versuch einer Theorie. Aus dem Kroatischen übersetzt von Ulrich Dronske. Wien – Köln – Weimar: Böhlau Verlag, 1995. * ''Matoševa proza''. U: Zoran Kravar i Dubravka Oraić Tolić, ''Lirika i proza Antuna Gustava Matoša''. Zagreb: Školska knjiga, 1996. * ''Paradigme 20. stoljeća: Avangarda i postmoderna''. Zagreb: Zavod za znanost o književnosti Filozofskoga fakulteta Univerziteta u Zagrebu, 1996. * ''Dvadeseto stoljeće u retrovizoru.'' Zagreb: Školska knjiga, 2000. * ''Muška moderna i ženska postmoderna: Rođenje virtualne kulture'' Zagreb: Naklada Ljevak, 2005.<ref name="culturenet2016.">{{Cite web|url=https://haw.nsk.hr/arhiva/vol3/36/21181/www.matica.hr/Kolo/kolo0201.nsf/AllWebDocs/postm.html|title=Matica hrvatska - Kolo - Muška moderna i ženska postmoderna|website=haw.nsk.hr|access-date=16. 4. 2024|archive-date=20. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220104140/https://haw.nsk.hr/arhiva/vol3/36/21181/www.matica.hr/Kolo/kolo0201.nsf/AllWebDocs/postm.html|url-status=dead}}</ref> * ''Männliche Moderne und weibliche Postmoderne: Geburt der virtuellen Kultur''. Aus dem Kroatischen übersetzt von Ulrich Dronske. Wien: Peter Lang, 2008. * ''Akademsko pismo: Strategije i tehnike klasične retorike za suvremene studentice i studente.'' Zagreb: Naklada Ljevak, 2011. * ''Čitanja Matoša''. Zagreb: Naklada Ljevak, 2013. * ''Hlebnikov i avangard''. Moskva: Vest-Konsalting, 2013. * ''Antun Gustav Matoš: Ein Klassiker der kroatischen Moderne''. Aus dem Kroatischen übersetzt von Ulrich Dronske. Peter Lang: Frankfurt am Main – Bern – Bruxelles – New York – Oxford – Warszawa – Wien, 2014. * ''Citatnost u književnosti, umjetnosti i kulturi''. Zagreb: Naklada Ljevak, 2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.stav.com.hr/tekuca-kritika/ivan-boskovic-veliko-ime-hrvatske-knjizevne-znanosti-dubravka-oraic-tolic/|title=Ivan Bošković: VELIKO IME HRVATSKE KNJIŽEVNE ZNANOSTI / Dubravka Oraić Tolić – STAV|date=25. 2. 2021|website=web.archive.org|access-date=16. 4. 2024|archive-date=25. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225214918/https://www.stav.com.hr/tekuca-kritika/ivan-boskovic-veliko-ime-hrvatske-knjizevne-znanosti-dubravka-oraic-tolic/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/od-knjizevnih-citata-do-citiranja-zivota-u-novoj-knjizi-dubravka-oraic-tolic-vraca-pojam-koji-je-uvela-u-znanost-o-knjizevnosti-20190924|title=Od književnih citata do citiranja života: U novoj knjizi Dubravka Oraić Tolić vraća pojam koji je uvela u znanost o književnosti|website=tportal.hr|access-date=16. 4. 2024}}</ref> * ''Matoševo pjesništvo''. U: Antun Gustav Matoš: ''Pjesme i Epigrami'' / Dubravka Oraić Tolić: ''Matoševo pjesništvo''. Zagreb: Matica hrvatska, 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.matica.hr/vijenac/722/jedna-knjiga-dva-autorska-potpisa-antun-gustav-matos-i-dubravka-oraic-tolic-32292/|title=Jedna knjiga, dva autorska potpisa: Antun Gustav Matoš i Dubravka Oraić Tolić|website=www.matica.hr|language=hr|access-date=16. 4. 2024}}</ref> * ''Zagrebačka stilistička škola: Zlatno doba hrvatske znanosti o književnosti.'' Zagreb: Naklada Ljevak, 2022. === Pjesnička djela <ref>''Leksikon hrvatske književnosti: Djela''. Urednica Dunja Detoni Dujmić. Zagreb: Školska knjiga, 2008.</ref> === *''Oči bez domovine''. Zagreb: Naprijed i Centar za kulturu Narodnoga Univerziteta grada Zagreba, 1969. *''Urlik Amerike''. Zagreb: Univerzitetska naklada Liber, 1981. *''Palindromska apokalipsa''. Zagreb: Durieux, 1993. *''The American Scream. Palyndrome Apocalypse''. Tanslation by Sibelan Forrester, William E. Yuill, and Sonja Bašić. Cover photo by Miroslav Šutej. Portland: Ooligan Press, 2005'''.''' Za prijevod poeme ''The American Scream'' Sibelan Forrester dobila je nagradu Heltd. === Roman === *''Doživljaji Karla Maloga''. Zagreb: Naklada Ljevak, 2018. *''Doživljaji Karla Maloga''. Zagreb: Hrvatska knjižnica za slijepe, 2021 === Putopis === *''Peto evanđelje: Sedam dana u Svetoj Zemlji''. Zagreb: Naklada Ljevak, 2016.<ref name="HAZU">Ana Penić, [https://www.glas-slavonije.hr/327960/11/Ljubavna-prica-u-sjeni-deklaracije Ljubavna priča u sjeni deklaracije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221220104140/http://www.glas-slavonije.hr/327960/11/Ljubavna-prica-u-sjeni-deklaracije |date=20. 12. 2022 }} (glas-slavonije.hr). Glas Slavonije, 18. ožujka 2018.</ref> === Uredila === * ''Intertekstualnost & Intermedijalnost''. Ur. Z. Maković, M. Medarić, D. Oraić [Tolić], P. Pavličić. Zagreb: Zavod za znanost o književnosti Filozofskog fakulteta Univerzitet u Zagrebu, 1988. * ''Josip Sever:'' ''Borealni konj''. Priredila i uvodni esej napisala Dubravka Oraić Tolić. Zagreb: Mladost, 1989. * ''Antun Gustav Matoš: Putopisi''. Priredila i pogovor napisala Dubravka Oraić Tolić. Vinkovci: Privlačica, 1994. * ''Hrvatsko ratno pismo 1991/92//Croatian War Writing 1991/92''. Dokumentarna monografija. Uredila i predgovor napisala Dubravka Oraić Tolić. Zagreb: Zavod za znanost o književnosti Filozofskoga fakulteta Univerziteta u Zagrebu, 1992. Hrvatski i engleski jezik. Ilustracije. * ''Intertekstualnost & Autoreferencijalnost''. Ur. D. Oraić Tolić i V. Žmegač. Zagreb: Zavod za znanost o književnosti Filozofskog fakulteta Univerziteta u Zagrebu, 1993. * ''Kraj stoljeća – krajevi stoljeća''. Radovi s međunarodnoga simpozija, Opatija, 28. 9. – 1. 10. 1997. Ur. D. Oraić Tolić i V. Žmegač. ''Umjetnost riječi'' (Zagreb), 1999., br. 3–4. * ''Kulturni stereotipi: Koncepti identiteta u srednjoeuropskim književnostima'''''.''' Radovi s međunarodnoga simpozija, Lovran, 19. – 23. 5. 2004. Ur. D. Oraić Tolić i E. Kulcsár Szabó. Zagreb: FF press, 2006. * ''Kultur in Reflexion: Beiträge zur Geschichte der mitteleuropäischen Literaturwissenschaften''. Ur. E. Kulcsár Szabó i D. Oraić Tolić. Wien: Wilhelm Braumueller Universitäts-Verlagsbuchhandlung, 2008. * ''Zagrebačka književnoznanstvena škola''. ''Umjetnost riječi'' (Zagreb), 2009., br. 3–4. * ''Reinhard Lauer: Povijest ruske književnosti''. Stručna redakcija i pogovor Dubravka Oraić Tolić. Zagreb: Golden marketing-Tehnička knjiga, 2009. * ''Imaginacije prostora: Centri i periferije – metropole i provincije u književnostima i kulturama Srednje Europe''. Ur. D. Oraić Tolić i E. E. Kulcsár Szabó. Zagreb: Disput, 2013. * ''Hrvatsko proljeće u sjećanjima'' suvremenika: ''Memoarski zapisi u povodu 50-obljetnice Hrvatskoga proljeća (1971–2021).'' Priredila i uvod napisala Dubravka Oraić Tolić. Zagreb: Matica hrvatska, 2021. === Prijevodi === * Valentin Katajev, ''Trava zaborava'' (trilogija: ''Sveti zdenac, Trava zaborava, Kockica''), Rijeka: Otokar Keršovani, 1975. * Vladimir Majakovski, ''Rat i mir (svijet)''. ''Gordogan'' (Zagreb), 2, 1980., ''5–6'', 49''–''83. * Andrej Bjeli, ''Petrograd'', Liber, Zagreb, 1981. * Velimir Hljebnikov, ''Zangezi. Dometi'' (Rijeka), XIV, 1981., ''6'', 15''–''35. * Sergej Birjukov: Stihija stihova, ''Treći program hrvatskoga radija'' 2013.'', 85'', 233''–''251. === Urednica === *Biblioteka Kritički portreti hrvatskih slavista Zavoda za znanost o književnosti Filozofskoga fakulteta Univerziteta u Zagrebu (suurednica, urednik [[Ivo Frangeš]]) *Biblioteka Enciklopedija hrvatske književnosti Zavoda za znanost o književnosti Filozofskoga fakulteta Univerziteta u Zagrebu (suurednica, urednik [[Ivo Frangeš]]) *Biblioteka L Zavoda za znanost o književnosti Filozofskog fakulteta u Zagrebu (urednica, suurednici [[Krešimir Nemec]] i [[Viktor Žmegač]]) * niz zbornika === Uvrštena u antologije === *''Antologija savremenih jugoslovenskih pesnikinja 1- 2.'' Beograd: A-Š Delo, 1988. *''Skupljena baština: Suvremeno hrvatsko pjesništvo 1940. – 1990.'' Pripremio Stijepo Mijović Kočan. Zagreb: Školske novine, 1993. *''[[U ovom strašnom času]]'': Antologija suvremene hrvatske lirike. Priredili i predgovor napisali [[Ivo Sanader]] i [[Ante Stamać]]. Zagreb: Školska knjiga, 1994. *''Żywe źródło: Antologia współczesnej poezji chorwackiej.'' Wybór, przekład, noty o autorach Łucja Danielewska. Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Ibis, 1996.. == Nagrade == * 1969'''.''' Prva nagrada Književnoga fonda mladih "A. B. Šimić" za zbirku pjesama ''Oči bez domovine''. * 1996. Red Danice hrvatske s likom Marka Marulića za osobite zasluge u kulturi * 2006. Vjesnikova nagrada za knjigu godine za knjigu ''Muška moderna i ženska postmoderna'', Zagreb: Naklada Ljevak, 2005. * 2012. Povelja Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu za dugogodišnji doprinos Fakultetu *2012. Državna nagrada, za životno djelo u području humanističkih znanosti<ref name="HAZU" /> * 2013. Nagrada HAZU, za najviša znanstvena i umjetnička dostignuća u Republici Hrvatskoj u području književnosti za knjigu ''Akademsko pismo: Strategije i tehnike klasične retorike za suvremene studentice i studente'', Zagreb: Naklada Ljevak, 2011.<ref name=":0">[https://info.hazu.hr/upload/File/Dokumenti/Nagrade-HAZU-za-2012.pdf HAZU] ''Odluka o dodjeli nagrada Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti za najviša znanstvena i umjetnička dostignuća u Republici Hrvatskoj za 2012. godinu'', 26. marta 2013. (pristupljeno 13. juna 2016.</ref><ref>''Ministarstvo kulture i medija Republike Hrvatske - ​Objavljeni dobitnici „Nagrade Vladimir Nazor“ (gov.hr); https://www.gloria.hr/gl/li{{Mrtav link}}festyle/kultura/nagrade-vladmir-nazor-za-2020-posebno-dirljiva-dodjela-domacim-umjetnicima-u-sjeni-pandemije-15081813''</ref> * 2016. Nagrada Josip i Ivan Kozarac, za životno djelo <ref name="culturenet2016." /> * 2018. Nagrada Josip i Ivan Kozarac za knjigu godine za roman ''Doživljaji Karla Maloga'', Zagreb: Naklada Ljevak, 2018. *2021.: [[Nagrada Vladimir Nazor]] za životno djelo == Također pogledajte == * [[Spisak redovnih akademika HAZU]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://dhk.hr/clanovi-drustva/detaljnije/dubravka-oraic Dubravka Oraić Tolić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224085625/http://dhk.hr/clanovi-drustva/detaljnije/dubravka-oraic |date=24. 2. 2024 }}, [[Društvo hrvatskih književnika]] * [https://www.info.hazu.hr/clanovi/oraic-tolic-dubravka/ Dubravka Oraić Tolić], [[HAZU]] * [https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=45365 Oraić Tolić, Dubravka], [[Hrvatska enciklopedija (LZMK)|''Hrvatska enciklopedija'']] {{Dobitnici Nagrade "Vladimir Nazor" za književnost}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Oraić Tolić, Dubravka}} [[Kategorija:Biografije, Slavonski Brod]] [[Kategorija:Hrvatski pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1943.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Članovi HAZU]] d4hib4opk15pamqmhe6ljuf6ubk8wtm 0 505396 3836932 3638441 2026-04-24T07:32:37Z Palapa 383 /* Doktorska teza */ 3836932 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | datum_rođenja = {{birth date|1900|5|10}} | radna_institucija = [[Harvard College Observatory]], [[Harvard University]] | akademski_savjetnici = | doktorski_studenti = [[Helen Sawyer Hogg]], [[Joseph Ashbrook]], [[Frank Kameny]], [[Frank Drake]], [[Paul W. Hodge]] | slika = Cecilia Helena Payne-Gaposchkin (1900-1979) - Science Service.jpg }} '''Cecilia Payne-Gaposchkin''' (rođena '''kao Cecilia Helena Payne'''; ({{Datum rođenja|1900|5|10}} – 7. 12. 1979.) bila je britanska i američka [[astronom]]ka i [[Astrofizika|astrofizičarka]] koja je u svom [[Doktor filozofije|doktoratu]] predložila da su [[Zvijezda|zvijezde]] sastavljene prvenstveno od [[vodik]]a i [[helij]]a.<ref name="cwp-1"> {{Cite journal|last=Turner|first=J.|date=16. 3. 2001|title=Cecilia Helena Payne-Gaposchkin|url=http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Payne-Gaposchkin,_Cecilia_Helena@861234567.html|journal=Contributions of 20th Century Women to Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012003950/http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Payne-Gaposchkin,_Cecilia_Helena@861234567.html|archive-date=12. 10. 2012|access-date=10. 10. 2012}}</ref> Njen revolucionarni zaključak je u početku odbijen jer je bio u suprotnosti sa naučnom mudrošću tog vremena, koja je smatrala da ne postoje značajne elementarne razlike između [[Sunce|Sunca]] i Zemlje. Nezavisna zapažanja su na kraju pokazala da je bila u pravu. Njen rad o prirodi promjenjivih zvijezda bio je temelj moderne astrofizike.<ref name="cwp-1" /><ref name="washingtonpost_1979-12-09">{{Cite news|first=Maureen|last=Joyce|date=9. 12. 1979|url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/1979/12/09/dr-cecilia-h-payne-gaposchkin-dies/cc84cdc3-72de-4442-91bb-f103d31eb8a1/|title=Dr. Cecilia H. Payne-Gaposchkin Dies|work=The Washington Post|access-date=10. 9. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://science.howstuffworks.com/dictionary/famous-scientists/astronomers/cecilia-helena-payne-gaposchkin-info.htm|title=Cecilia Helena Payne-Gaposchkin|date=23. 4. 2009|website=[[HowStuffWorks]]|access-date=10. 9. 2016}}</ref> == Rani život == Cecilia Helena Payne bila je jedno od troje djece rođene u [[Wendover]]u u Buckinghamshireu, Engleska,<ref>{{Cite journal|last=Gingerich|first=O.|year=1982|title=Cecilia Payne-Gaposchkin|journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society|volume=23|page=450|bibcode=1982QJRAS..23..450G}}</ref> od Emme Leonore Helene (rođene Pertz) i [[Edward John Payne|Edwarda John Paynea]], londonskog advokata, historičara i muzičara koji je bio stipendist [[Univerzitet u Oxfordu|na Oksfordu]].<ref name="Andrews">{{Cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/history/Biographies/Payne-Gaposchkin.html|title=Cecilia Helena Payne-Gaposchkin|last=O'Connor|first=J. J.|last2=Robertson|first2=E. F.|date=novembar 2017|website=MacTutor: Biographies|publisher=[[University of St. Andrews]]|access-date=5. 9. 2019}}</ref> Njena majka je bila iz [[Pruska|pruske]] porodice i imala je dva ugledna ujaka, historičara [[Georg Heinrich Pertz|Georga Hajnriha Pertza]] i [[Swedenborgian|švedskog]] pisca [[James John Garth Wilkinson|Džejmsa Džona Garta Vilkinsona]];<ref name="acropoli"> {{Cite book|last=Payne|first=H.|title=La scultura arcaica in marmo dell'Acropoli. La storiografia della scultura greca del VI sec. A. C.|last2=Mackworth-Young|first2=G.|publisher=L'Erma Di Bretschneider|others=Edited by Arias, P.E.|year=1981|isbn=978-88-7062-500-4|page=79|quote=Payne, Humfrey Gilbert Garth... figlio unico dello storico Edward John Payne e di sua moglie Emma Leonora Helena Pertz, nipote di Georg Heinrich Pertz, il curatore dei "Monumenta Germaniae Historica", e di James John Garth Wilkinson, il discepolo di Swedenborg.}}</ref> njena sestra Florence je bila pijanistica.<ref name="Andrews" /> Otac Cecilije Payne je umro kada je imala četiri godine, primoravajući njenu majku da sama podiže porodicu. Njeno zanimanje za astronomiju počelo je nakon što je prisustvovala predavanju [[Arthur Eddington|Arthura Eddingtona]] na njegovoj [[Pomračenje Sunca 29. maja 1919. godine|ekspediciji 1919.]] na ostrvo [[Principe]] u [[Gvinejski zaliv|Gvinejskom zaljevu]] kod zapadne obale Afrike kako bi promatrala i fotografirala zvijezde u blizini [[Pomračenje Sunca|pomračenja Sunca]] kao test [[Opća teorija relativnosti|opće teorije relativnosti]] [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]].<ref name=":0">{{Cite journal|last=Wayman|first=Patrick A.|date=1. 2. 2002|title=Cecilia Payne-Gaposchkin: astronomer extraordinaire|journal=Astronomy & Geophysics|volume=43|issue=1|pages=1.27–1.29|bibcode=2002A&G....43a..27W|doi=10.1046/j.1468-4004.2002.43127.x|issn=1366-8781}}</ref> O predavanju je rekla: "Rezultat je bila potpuna transformacija moje slike svijeta. [...] Moj svijet je bio toliko uzdrman da sam doživjela nešto vrlo slično nervnom slomu."<ref>{{Cite book|last=Payne-Gaposchkin|first=Cecilia|url=http://archive.org/details/ceciliapaynegapo00payn|title=Cecilia Payne-Gaposchkin : an autobiography and other recollections|last2=Haramundanis|first2=Katherine|last3=Payne-Gaposchkin|first3=Cecilia The dyer's hand|date=1984|publisher=Cambridge : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-25752-7}}</ref> Završila je studije, ali nije dobila diplomu zbog svog pola; Cambridge nije davao diplome ženama sve do 1948.<ref>{{Cite book|last=Tullberg|first=Rita McWilliams|url=https://books.google.com/books?id=2c_rEuADh6QC|title=Women at Cambridge|date=24. 9. 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521644648|page=183|language=en}}</ref> Payne je shvatila da je njena jedina opcija za karijeru u Velikoj Britaniji da postane učiteljica, pa je tražila stipendije koje bi joj omogućile da se preseli u Sjedinjene Države. Nakon što je predstavljena [[Harlow Shapley|Harlowu Shapleyju]], direktoru [[Harvard College Observatory|opservatorije Harvard Collegea]], gdje je upravo uspostavio diplomski program iz astronomije, napustila je Englesku 1923.<ref name=":0"/> To je omogućila stipendija koja je ohrabrila žene da studiraju u opservatoriji. [[Adelaide Ames]] je 1922. godine postala prvi student sa stipendijom; druga je bila Payne. [[Lawrence H. Aller]] opisao ju je kao jednu od "najodlučnijih i najsposobnijih pojedinaca" u Shapleyjevoj grupi.<ref name="Aller">{{Cite journal|last=Aller|first=Lawrence H.|date=1. 9. 1995|title=An Astronomical Rescue|url=https://doi.org/10.1146/annurev.aa.33.090195.000245|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=33|issue=1|pages=1–18|bibcode=1995ARA&A..33....1A|doi=10.1146/annurev.aa.33.090195.000245|issn=0066-4146|access-date=20. 1. 2022}}</ref> == Doktorska teza == Shapley je nagovorila Payne da napiše doktorsku disertaciju, i tako je 1925. godine postala prva osoba koja je stekla doktorat iz astronomije na [[Radcliffe College|Radcliffe koledžu]] [[Univerzitet Harvard|Univerziteta Harvard]].<ref name=":0"/><ref name="Sobel 2016-203213">{{Cite book|last=Sobel|first=Dava|title=The Glass Universe: How the Ladies of the Harvard Observatory Took the Measure of the Stars|url=https://archive.org/details/glassuniversehow0000sobe|publisher=Viking|year=2016|isbn=9780670016952|page=[https://archive.org/details/glassuniversehow0000sobe/page/203 203]-213|author-link=Dava Sobel}}</ref> Naslov njenog rada bio je ''Zvjezdane atmosfere; Prilog opservacijskom proučavanju visoke temperature u obrnutim slojevima zvijezda''.<ref name="cwp-1"/><ref name="thesis">{{cite thesis|last=Payne|first=Cecilia H.|title=Stellar Atmospheres; a Contribution to the Observational Study of High Temperature in the Reversing Layers of Stars|url=https://articles.adsabs.harvard.edu//full/1925PhDT.........1P/0000001,006.html|degree=PhD|institution=[[Radcliffe College]]|year=1925|bibcode=1925PhDT.........1P|oclc=1443459}}</ref> [[Datoteka:ESO_-_Milky_Way.jpg|mini| Odnosi vodika i helija izmjereni u [[Mliječni put|galaksiji Mliječni put]] odgovaraju Payne-Gaposchkinim proračunima iz 1925. godine.]] Payne je bila u mogućnosti da precizno poveže [[Zvjezdana klasifikacija|spektralne klase]] [[zvijezda]] s njihovim stvarnim temperaturama primjenom [[Saha ionizaciona jednačina|teorije ionizacije]] indijskog fizičara [[Meghnad Saha|Meghnada Sahe]]. Ona je pokazala da su velike varijacije u zvjezdanim [[Spektralna linija|apsorpcionim linijama]] posljedica različitih količina [[Ionizacija|ionizacije]] na različitim temperaturama, a ne različitih količina elemenata. Otkrila je da su [[silicij]], [[ugljik]] i drugi uobičajeni [[Metalicitet|metali]] koji se vide u Sunčevom spektru prisutni u približno istim relativnim količinama kao na Zemlji, u skladu sa prihvaćenim vjerovanjem tog vremena, koje je smatralo da zvijezde imaju približno isti elementarni sastav kao zemlja. Međutim, otkrila je da je [[helij]]a i posebno [[vodik]]a mnogo više (za vodik, faktor od oko milion).<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Cecilia-Payne-Gaposchkin|title=Cecilia Payne-Gaposchkin|last=Gregersen|first=Erik|date=6. 5. 2023|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Njena teza je zaključila da je vodik glavni sastojak zvijezda, što ga čini najrasprostranjenijim [[Hemijski element|elementom]] u svemiru.<ref name=":2">{{Cite book|last=Chown|first=Marcus|title=We Need to Talk About Kelvin|url=https://archive.org/details/weneedtotalkabou0000chow|publisher=Faber and Faber|year=2009|isbn=9780571244027|location=London|pages=[https://archive.org/details/weneedtotalkabou0000chow/page/99 99]–100}}</ref> Međutim, kada je Payneina disertacija bila recenzirana, astronom [[Henry Norris Russell]], koji je stajao pri teorijama američkog fizičara [[Henry Augustus Rowland|Henryja Rowlanda]], odvratio ju je od zaključka da je sastav Sunca pretežno vodik jer bi to bilo u suprotnosti s tadašnjim naučnim konsenzusom da je elementarni sastav Sunca i Zemlje bio sličan.<ref name="amnh">{{Cite web|url=https://www.amnh.org/learn-teach/curriculum-collections/cosmic-horizons-book/cecilia-payne-profile|title=Cecilia Payne and the Composition of the Stars|last=Steven Soter and Neil deGrasse Tyson|date=2000|publisher=[[American Museum of Natural History]]}}</ref> Godine 1914. napisao je u akademskom članku:<blockquote>Slaganje solarne i terestričke liste je takvo da vrlo snažno potvrđuje Rowlandovo mišljenje da bi, ako bi se Zemljina kora podigla na temperaturu Sunčeve atmosfere, to dalo vrlo sličan apsorpcioni spektar. Spektri Sunca i drugih zvijezda bili su slični, pa se pokazalo da je relativno obilje elemenata u svemiru kao u Zemljinoj kori.<ref name="russell-1914">{{Cite journal|last=Russell|first=Henry|date=29. 5. 1914|title=The Solar Spectrum and the Earth's Crust|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=39|issue=1013|pages=791–794|bibcode=1914Sci....39..791R|doi=10.1126/science.39.1013.791|jstor=1638885|pmid=17812658}}</ref></blockquote>Payne je stoga svoje rezultate opisala kao "lažne".<ref>{{Cite web|url=https://articles.adsabs.harvard.edu//full/1925PhDT.........1P/0000001,006.html|title=1925PhDT.........1P Page 6|website=articles.adsabs.harvard.edu|access-date=22. 4. 2024}}</ref><sup class="reference nowrap"><span title="Page: 186">: 186 </span></sup><ref name=":2"/> Nekoliko godina kasnije, astronom [[Otto Struve]] opisao je njen rad kao "najbriljantniju doktorsku tezu ikada napisanu u astronomiji".<ref name="aps">{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/201501/physicshistory.cfm|title=January 1, 1925: Cecilia Payne-Gaposchkin and the Day the Universe Changed|date=januar 2015|website=American Physical Society}}</ref> Russell je također shvatio da je bila u pravu kada je izveo iste rezultate na različite načine. Godine 1929. objavio je svoja otkrića u radu koji je ukratko priznao Paynein raniji rad i otkriće, uključujući i pominjanje da je "[t]najvažnije prethodno određivanje obilja elemenata astrofizičkim sredstvima ono od strane gospođice Payne [... ]".<ref name="quote">{{Cite journal|last=Russell|first=Henry Norris|date=juli 1929|title=On the Composition of the Sun's Atmosphere|url=https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1929ApJ....70...11R|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=70|page=64|bibcode=1929ApJ....70...11R|doi=10.1086/143197|access-date=15. 10. 2022}}</ref> Ipak, on je općenito bio zaslužan za zaključke do kojih je došla četiri godine prije.<ref name="russell">{{Cite journal|last=Russell|first=Henry|date=juli 1929|title=On the Composition of the Sun's Atmosphere|url=https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1929ApJ....70...11R|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=70|pages=11–82|bibcode=1929ApJ....70...11R|doi=10.1086/143197}}</ref><ref name="newnham">{{Cite web|url=http://www.newn.cam.ac.uk/about-newnham/college-history/biographies/content/cecila-payne-gaposchkin|title=Cecilia Payne-Gaposchkin (1900–1979)|last=Padman|first=Rachel|year=2004|website=Newnham College Biographies|publisher=[[Newnham College]]|access-date=13. 10. 2020|archive-date=19. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719114925/http://www.newn.cam.ac.uk/about-newnham/college-history/biographies/content/cecila-payne-gaposchkin|url-status=dead}}</ref><ref name="epigenesys">{{Cite web|url=http://www.epigenesys.eu/en/science-and-you/women-in-science/808-cecilia-payne-gaposchkin|title=A friend to the stars: Cecilia Payne-Gaposchkin|publisher=epigenesys.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307184237/http://www.epigenesys.eu/en/science-and-you/women-in-science/808-cecilia-payne-gaposchkin|archive-date=7. 3. 2015|url-status=dead|access-date=22. 9. 2014}}</ref> Prihvaćeni omjeri vodika i helija u [[Mliječni put|galaksiji Mliječni put]] su ~74% vodika i ~24% helija, što potvrđuje rezultate Payne-Gaposchkininih proračuna iz 1925.<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.org/publications/apsnews/201501/physicshistory.cfm|title=This Month in Physics History|website=www.aps.org|language=en|access-date=8. 9. 2023}}</ref> [[Datoteka:Cecilia_Helena_Payne_Gaposchkin_(1900-1979)_(2).jpg|mini|Payne-Gaposchkin|315x315piksel]] Nakon doktorata, Payne je proučavala zvijezde velike svjetlosti kako bi razumjela strukturu [[Mliječni put|Mliječnog puta]]. Kasnije je pregledala sve zvezde sjajnije od desete [[Magnituda (astronomija)|magnitude]]. Zatim je proučavala [[Promjenjiva zvijezda|promenljive zvezde]], napravivši preko 1.250.000 posmatranja sa svojim pomoćnicima. Ovaj rad je kasnije proširen na [[Magellanovi oblaci|Magelanove oblake]], dodajući još 2.000.000 promatranja promjenljivih zvijezda. Ovi podaci su korišteni za određivanje staza [[Zvjezdana evolucija|evolucije zvijezda]]. Svoje zaključke objavila je u svojoj drugoj knjizi, ''The Stars of High Luminosity'' (1930).<ref name=":1"/> Njena zapažanja i analize promjenjivih zvijezda, koje je objavila sa suprugom Sergejem Gapoškinom, postavile su osnovu za sve naredne radove na takvim objektima.<ref name="cwp-1"/> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4620 Transkript intervjua o usmenoj historiji sa Cecilijom Payne-Gaposchkin 5. marta 1968., Američki institut za fiziku, Biblioteka i arhiv Nielsa Bohra] – intervju vodio [[Owen Gingerich]] na [[Opservatoriji Harvard Collegea]] * {{MathGenealogy|id=137517}} * [https://web.archive.org/web/20071101054712/http://www.carleton.edu/departments/PHAS/Astro/pages/marga_michele/Cecilia_Payne.html Biografija] iz [[Opservatorije Goodsell]] * [https://astrosociety.org/education-outreach/resource-guides/women-in-astronomy-an-introductory-resource-guide.html/ Bibliografija] iz [[Astronomskog društva Pacifika]] * [https://www.lemonde.fr/sciences/video/2019/08/03/de-quoi-sont-faites-les-etoiles_5496286_1650684.html Chercheuses d'étoiles], epizoda o Ceciliji Payne kao dio ''[[Le Monde]]-ove'' serije o ženama u nauci (na francuskom) * {{cite web|url=https://www.scientificamerican.com/article/this-astronomer-discovered-what-the-stars-were-made-of-and-few-believed-her-discovery/|title=Ova astronomkinja je otkrila od čega su napravljene zvijezde, a malo ko je vjerovao u njeno otkriće|last1=Evans|first1=Lucy|last2=Hafner|first2=Katie|date=juni 22. 2023.|website=Scientific American|series=Inicijativa za izgubljene žene nauke|access-date=22. juni 2023.|ref=none}} * {{Gutenberg author|id=57304|ime=Cecilia Payne-Gaposchkin}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Payne-Gaposchkin, Cecilia}} [[Kategorija:Umrli 1979.]] [[Kategorija:Rođeni 1900.]] t4hwqnsf5i1ssmekq8qagjq68sermro 0 513691 3836901 3766365 2026-04-24T06:48:15Z Panasko 146730 [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836901 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompozitor | ime = Dmitrij Šostakovič | slika = Композитор Дмитрий Дмитриевич Шостакович.jpg | opis_slike = Šostakovič 1942. | veličina_slike = 250px | puno_ime = Dmitrij Dmitrijevič Šostakovič | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1906|9|25}} | mjesto_rođenja = [[Sankt Peterburg]], [[Rusko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1975|8|9|1906|9|25}} | mjesto_smrti = [[Moskva]], [[Sovjetski Savez]] | djela = [[Spisak kompozicija Dmitrija Šostakoviča|Spisak]] | period = | nagrade = [[Nagrada "Wihuri-Sibelius"]] (1958)<br/>[[Muzička nagrada "Léonie Sonning"]] (1973) }} '''Dmitrij Dmitrijevič Šostakovič''' bio je ruski [[kompozitor]], [[dirigent]] i [[pijanist]].<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|author=Peter Rollberg|publisher=Rowman & Littlefield|year=2016|place=US|isbn=978-1442268425|pages=676–677}}</ref> Nakon premijere svoje [[Prva simfonija (Šostakovič)|Prve simfonije]] 1926. doživio je međunarodnu slavu. Rano je postao poznat u Sovjetskom Savezu, ali je imao kompleksan odnos s vladom. Ispočetka je njegova opera ''[[Lady Macbeth Mcenskog okruga]]'' (1934) doživjela uspjeh da bi je nešto kasnije sovjetska vlada osudila, što mu je karijeru dovelo u opasnost. Godine 1948. njegov rad osuđen je na osnovu Ždanovljevog dekreta, s posljedicama koje su trajale nekoliko godina. Čak i nakon povlačenja cenzure 1956. izvedbe nekih njegovih djela bile su povremeno podložne državnim intervencijama, što je bio slučaj s Trinaestom simfonijom. Šostakovič je bio član [[Vrhovni savjet Sovjetskog Saveza|Vrhovnog savjeta Sovjetskog Saveza]] (od 1962. do smrti), te je bio i predsjednik Saveza kompozitora RSFSR-a (1960–1968). Dobitnik je Lenjinovog ordena. U svojim djelima Šostakovič je kombinovao niz različitih muzičkih tehnika koje su odlikovali oštri kontrasti, groteskni elementi i ambivalentni tonalitet; bio je pod jakim utjecajem neoklasicizma i kasnog romantizma Gustava Mahlera. Njegova orkestralna djela uključuju 15 simfonija i šest koncerata (po dva za [[klavir]], violinu i violončelo). Također je i autor 15 gudačkih kvarteta, klavirskog kvinteta i dva klavirska trija. Iza sebe ostavio je i solo klavirska djela, odnosno dvije sonate, rani niz od 12 preludija i kasni niz od 24 preludija i fuge. Scenska djela uključuju tri dovršene opere i tri baleta. Napisao je i nekoliko ciklusa pjesama te veliki broj komada pozorišne i filmske muzike. Njegov ugled nastavio je rasti nakon njegove smrti, a interes o njegovom radu znatno je porastao od kraja 20. stoljeća. == Biografija == === Odrastanje === Rođen je u ruskoj porodici koja je živjela u Ulici Podolskaja, br. 2, u [[Sankt Peterburg]]u, kao drugo od troje djece Dmitrija Boleslavoviča Šostakoviča i Sofije Vasiljevne Šostakovič. Njegovi bliski preci došli su iz Sibira, ali njegov djed po ocu, poljski revolucionar Bolesław Szostakowicz, bio je poljskog rimokatoličkog porijekla, dok porodične korijene vuče iz regije grada Vileyka, današnja Bjelorusija. Djed mu se doselio nakon gušenja Januarskog ustanka 1863-64, pošto je prognan u Narim dvije godine kasnije, poslije pokušaja atentata Dmitrija Karakozova na cara Aleksandra II. Nakon isteka izgnanstva, odlučio je ostati u Sibiru, gdje je osnovao veliku porodicu i postao uspješan bankar u Irkutsku. Kompozitorov otac rođen je 1875. u egzilu u Narimu. Studirao je fiziku i matematiku na Univerzitetu u Sankt Peterburgu, gdje je i diplomirao 1899, a potom je otišao raditi kao inženjer kod [[Dmitrij Mendeljejev|Dmitrija Mendeljejeva]] u Zavodu za težine i mjere u Sankt Peterburgu. Godine 1903. oženio se sibirskom imigranticom, koja je također živjela u Moskvi, Sofijom Kokuljinom. Dmitrij je pokazivao muzički talenat u ranom dobu. S majkom je počeo učiti klavir u 9. godini života. U nekoliko navrata pokazao je sposobnost brzog učenja i pamćenja onog što mu je majka svirala na prethodnim časovima, te je bio "uhvaćen na djelu" svirajući muziku iz prethodnih lekcija, dok se pretvarao da čita druge komade koji su bili ispred njega. Sa 12. godina napisao je posmrtni marš u spomen na dvojicu vođa Kadetske stranke koje su ubili boljševički mornari. Godine 1919, kao trinaestogodišnjak. primljen je na Petrogradski konzervatorij, koji je tada vodio Aleksandar Glazunov. Šostakovič je učio klavir kod Leonida Nikolajeva i Elene Rozanove, kompoziciju kod Maksimilijana Steinberga, a kontrapunkt i fugu kod Nikolaja Sokolova, koji mu je postao i prijatelj. Također je pohađao i časove muzičke historije kod Aleksandra Ossovskog. Godine 1925. upisao se u razred dirigiranja kod Nikolaja Malka, gdje je dirigirao konzervatorijskim orkestrom u privatnoj izvedbi Beethovenove Prve simfonije. Prema sjećanju kompozitorovog kolege, Valerijana Bogdanova-Berežovskog: ''"Šostakovič je stajao na podiju, igrao se sa kosom i manžetnama sakoa, gledao oko sebe ušutkane tinejdžere s instrumentima na gotovs i podigao dirigentsku palicu. ... Niti je zaustavio orkestar, niti je nešto rekao, svu svoju pažnju usmjerio je na aspekte tempa i dinamike, koji su se vrlo jasno iskazivali u njegovim gestama. Kontrasti između "adagio molto" iz uvoda i "allegro con brio" prve teme bili su prilično upečatljivi, kao i oni između perkusivnih naglasaka akorda (drveni puhači, francuski rogovi, pizzicato gudači) i produženog klavira u uvodu slijedeći ih. U karakteru danom obrascu prve teme, sjećam se, bilo je i snažnog stremljenja i lahkoće; u basovskom dijelu bila je naglašena gipkost nježne navojne artikulacije. ... Trenuci ove vrste...bili su improvizovana otkrića, rođena iz intuitivno istančanog razumijevanja karaktera djela i elemenata muzičke slike ugrađene u njega. I izvođači su uživali."'' Dana 20. marta 1925. u Moskvi je prvi put svirala Šostakovičeva muzika, u programu koji je uključivao i djela njegovog prijatelja Vissariona Shebalina. Na kompozitorovo razočarenje, tamošnja kritika i publika hladno je primila njegovu muziku. Tokom posjete Moskvi, Mihail Kvadri ga je upoznao s Mihailom Tuhačevskim, koji je tamo Dmitriju pomogao pronaći smještaj i posao, te je poslao vozača da ga odveze na koncert u "vrlo elegantnom automobilu". Šostakovičev muzički proboj bila je Prva simfonija, koju je napisao kao diplomsko djelo u dobi od 19 godina. U početku je Šostakovič težio samo privatnom izvođenju s orkestrom konzervatorija i pripremao se da sam dirigira scherzom. Krajem 1925. Malko je pristao dirigovati njezinu premijeru s Lenjingradskim filharmonijskim orkestrom nakon što su mu Steinberg i Šostakovičev prijatelj, Boleslav Javorski, skrenuli pažnju na simfoniju. Dana 12. maja 1926. Malko je predvodio praizvedbu simfonije; publika ju je s oduševljenjem primila, zahtijevajući bis scherza. Nakon toga, Šostakovič je redovito slavio datum svog simfonijskog debija. === Početak karijere === Nakon diplomiranja, Šostakovič je započeo dualnu karijeru koncertnog pijaniste i kompozitora, ali je njegov suhoparni stil na klavijaturi često kritiziran. Šostakovič je do 1930. održavao težak raspored nastupa, da bi nakon 1933. izvodio samo vlastita djela. Zajedno s Jurijem Brijuškovim, Grigorijem Ginzburgom, Levom Oborinom i Josifom Švarcom, bio je među sovjetskim učesnicima na inauguralnom Prvom međunarodnom pijanističkom takmičenju Chopin u [[Varšava|Varšavi]] 1927. Bogdanov-Berežovski se prisjeća: ''"Samodisciplina sa kojom se mladi Šostakovič pripremao za [Chopin] takmičenje 1927. bila je zapanjujuća. Tri sedmice se zatvorio kod kuće, satima je vježbao, odgodivši komponiranje, odrekavši se odlazaka u pozorište i posjeta prijateljima. Još je zaprepašćujući bio rezultat ove povučenosti. Naravno da je također i prije toga svirao vrhunski i bio je prilika za Glazunovljeve sada poznate blistave izvještaje. Ali tokom tih dana, njegov pijanizam, oštro idiosinkratičan i ritmički impulsivan, višestruki ali grafički definiran, pojavio se u svom koncentriranom obliku."'' Natan Perelman, koji je čuo Šostakoviča dok svira Chopinove programe prije nego što je otišao u Varšavu, rekao je da je njegovo "anti-sentimentalno" sviranje, koje je izbjegavalo rubato i ekstremne dinamičke kontraste, bilo drugačije od svega što je ikada čuo. Arnold Alschwang nazvao je Šostakovičevo sviranje "dubokim i bez ikakvih salonskih manira". Šostakovič je na dan otvaranja takmičenja imao apendicitis, ali mu se stanje popravilo do prvog nastupa 27. januara 1927. (Slijepo crijevo mu je uklonjeno 25. aprila.) Prema Šostakoviču, njegovo je sviranje naišlo na naklonost publike. Došao je do finalnog kruga takmičenja, ali je na kraju zaradio samo diplomu, ne i nagradu; Oborin je proglašen za pobjednika. Šostakovič je bio utučen zbog rezultata, ali je neko vrijeme odlučio nastaviti karijeru kao izvođač. Dok se oporavljao od operacije slijepog crijeva u aprilu 1927, Šostakovič je rekao da počinje preispitivati svoje prvobitne planove: ''"Kad sam bio zdrav, vježbao sam klavir svaki dan. Htio sam nastaviti tako do jeseni i onda odlučiti. Da sam primijetio da se nisam popravio, napustio bih čitav posao. Biti pijanist koji je gori od Szpinalskog, Etkina, Ginzburga i Brijuškova (tako se često mislilo), ne bi vrijedilo ništa."'' Nakon takmičenja, Šostakovič i Oborin su proveli sedmicu dana u Berlinu. Tamo su upoznali dirigenta Brunu Waltera, koji je bio toliko impresioniran Šostakovičevom Prvom simfonijom da ju je kasnije te godine prvi put izveo izvan Rusije. Leopold Stokowski je naredne godine izveo američku premijeru u Philadelphiji i zabilježio prvu snimku ovog djela. Godine 1927. Šostakovič je napisao Drugu simfoniju (s podnaslovom Oktobru), patriotsko djelo sa prosovjetskim hornim finalom. Zbog svog modernizma nije naišao na isti entuzijazam kao prvog puta. Ova je godina također obilježila početak Šostakovičevog bliskog prijateljstva sa muzikologom i pozorišnim kritičarom Ivanom Sollertinskim, s kojim se prvi put upoznao 1921, preko zajedničkih prijatelja Leva Arnshtama i Lidije Žukove. Šostakovič je kasnije izjavio da ga je Sollertinski "naučio da razumije i zavoli velike majstore poput Brahmsa, Mahlera i Brucknera", te da mu je usadio "interes za muziku... od Bacha do Offenbacha." Dok je pisao Drugu simfoniju, Šostakovič je također započeo rad na svojoj satiričnoj operi ''Nos'', temeljenoj na priči Nikolaja Gogolja. U junu 1929., protiv kompozitorove volje, opera je koncertno izvedena; žestoko ga je napalo Rusko udruženje proleterskih muzičara. Njegova premijera na sceni 18. januara 1930. izazvala je općenito loše kritike i rašireno nerazumijevanje među glazbenicima. Kasnih 1920-ih i ranih 1930-ih Šostakovič je radio u TRAM-u, proleterskom kazalištu mladih. Iako je malo radio na tom mjestu, to ga je zaštitilo od ideoloških napada. Velik dio tog razdoblja proveo je pišući svoju operu Lady Macbeth Mcenskog okruga, koja je prvi put izvedena 1934. U početku je odmah doživjela uspjeh, kako na narodnom, tako i na službenom nivou. Opisana je kao "rezultat općeg uspjeha socijalističke izgradnje, ispravne politike Partije" i kao opera koju je "mogao napisati samo sovjetski kompozitor odgojen u najboljoj tradiciji sovjetske kulture". Šostakovič je svoju prvu suprugu, Ninu Varzar, oženio 1932. Poteškoće su dovele do razvoda 1935, no par se ubrzo ponovno vjenčao kada je Nina zatrudnjela s njihovim prvim djetetom, Galinom. === Prva zabrana === Dana 17. januara 1936, [[Josif Staljin]] posjetio je operu radi izvedbe novog djela. U pitanju je bilo djelo slabo poznatog kompozitora Ivana Džeržinskog, Tihi Don teče, koje je nastalo prema romanu Mihaila Šolohova. Na kraju performansa, kompozitor je pozvan u Staljinovu ložu na kraju koncerta, da bi mu bilo saopšteno da njegov rad ima "znatnu ideološko-političku vrijednost". Dana 26. januara, Staljin je ponovo posjetio operu, u pratnji Vjačeslava Molotova, Andreja Ždanova i Anastasa Mikojana, kako bi čuo Lady Macbeth Mcenskog okruga. On i njegova pratnja otišli su ne razgovarajući ni s kim. Prijatelj je Šostakoviča unaprijed upozorio da bi trebao odgoditi planiranu koncertnu turneju u Arhangelsku kako bi prisustvovao tom konkretnom nastupu. Izjave očevidaca svjedoče da je Šostakovič bio "blijed kao krpa" kada se nakon trećeg čina poklonio publici. Sljedećeg dana, Šostakovič je otišao u Arhangelsk, gdje je čuo da je 28. januara Pravda objavila tekst pod nazivom "Nered umjesto muzike", žaleći se da je opera "smišljeno disonantna, zbrkana struja zvukova... koja kvoca, urla i dahće". Šostakovič je bez smetnji nastavio sa nastupima kako je i planirao, ali je iz Arhangelska uputio Isaaca Glikmana da riješi te probleme. Tekst je bio signal za nacionalnu kampanju, tokom koje su čak i oni sovjetski muzički kritičari koji su prvobitno hvalili operu bili prisiljeni da se povuku, rekavši "da nisu otkrili nedostatke Lacy Macbeth na koje je ukazala Pravda". Postojao je i otpor onih koji su se divili Šostakoviču, poput Sollertinskog, koji se pojavio na skupu kompozitora u Lenjingradu, gdje je pozvan da osudi operu, a umjesto toga je hvalio. Njemu su se pridružila još dvojica govornika. Kada se Šostakovič vratio u Lenjingrad, dobio je poziv komandira Lenjingradskog vojnog okruga, kojeg je maršal Mihail Tuhačevski zamolio da se uvjeri da li je Šostakovič dobro. Kad je pisac Isaac Babel bio uhapšen četiri godine kasnije, rekao je svojim ispitivačima da je "za njih bilo uobičajeno proglašavati omalovaženog Šostakoviča genijem". Šostakovič je i nakon toga bio napadnut u Pravdi, ovaj put zbog njegovog laganog komičnog baleta Bistri potok, za kojeg su napisali "da ne izražava ništa, te da ne daje načnu sliku seljačkog života na kolektivnoj farmi". U strahu da će biti uhapšen, Šostakovič je organizovao sastanak sa predsjednikom Državnog odbora za kulturu SSSR-a, Platonom Keržencevom, koji je izvijestio Staljina i Molotova da je kompozitoru naložio da "odbaci formalističke greške i u svojoj umjetnosti ugradi nešto što bi mogle razumjeti široke mase", te da je Šostakovič priznao da je pogriješio i da je tražio sastanak sa Staljinom, što mu nije odobreno. Pravdina kampanja protiv Šostakoviča uzrokovala je značajan pad njegovih prihoda; više nije bio toliko tražen za nastupe i koncerte, a njegova mjesečna zarada pala je s prosječnih 12.000 rubalja na samo 2.000. Godina 1936. označila je početak Velike čistke, u kojoj su mnogi Šostakovičevi prijatelji i rođaci zatvoreni ili ubijeni. Među njima su bili Tuhačevski (pogubljen 12. juna 1937), njegov šurjak Vesvolod Frederiks (koji je na kraju pušten, ali je umro prije nego se vratio kući), njegov bliski prijatelj Nikolaj Žiljajev, muzikolog koji je podučavao Tuhačevskog (pogubljen), njegova punica, astronomka Sofija Mihajlovna Varzar (poslana u logor u Karagandi i na kraju puštena), njegova prijateljica, marksistička spisateljica Galina Serebrjakova (provela 20 godina u gulagu), njegov stric Maksim Kostrikin (umro), te njegove kolege Boris Kornilov i Adrian Piotrovski (pogubljeni). Jedina utjeha tokom tog perioda za Šostakoviča bila je rođenje njegove kćerke, Galine, dok je sina Maksima dobio dvije godine nakon nje. === Povlačenje Četvrte simfonije === Objavljivanje teksta lista Pravda poklopilo se sa kompozicijom Šostakovičeve Četvrte simfonije. Djelo je naznačilo promjenu u njegovom stilu, vidljivi su uticaji Mahlerove muzike što mu je zadalo probleme u pokušaju da reformiše svoj stil. Uprkos člancima u Pravdi, nastavio je komponirati simfoniju planiravši premijeru za kraj 1936. Probe su počele tog decembra, ali prema riječima Isaaca Glikmana, koji je prisustvovao probama, direktor Lenjingradske filharmonije nagovorio je Šostakoviča da povuče simfoniju. Dmitrij nije u potpunosti odbacio djelo, te je čak i zadržao naziv svoje simfonije. Redukcija za dva klavira izvedena je i objavljena 1946, a djelo je konačno praizvedeno 1961. U mjesecima između povlačenja Četvrte simfonije i završetka Pete 20. jula 1937, jedino koncertno djelo koje je Šostakovič komponovao bile su Četiri romanse, prema Puškinovim tekstovima. === Peta simfonija i povratak === Kompozitorov odgovor na njegovu osudu bila je Peta simfonija (1937), koja je muzički konzervativnija od njegovih novijih djela. Premijerno prikazana 21. novembra 1937. u Lenjingradu, postigla je fenomenalan uspjeh. Mnoge je dovela do suza i raspirivanja emocija. Kasnije je u navodnom Šostakovičevom memoaru, Svjedočanstvu, napisano: "Nikada neću vjerovati da je čovjek koji ništa nije razumio mogao osjetiti Petu simfoniju. Naravno da su razumjeli, razumjeli su šta se događa oko njih i razumjeli su o čemu se radi u Petoj". Uspjeh je ponovno vratio Šostakoviča na stare staze slave. Muzički kritičari i vlasti, uključujući i one koji su ga ranije optuživali za formalizam, tvrdili su da je naučio na svojim greškama i postao pravi sovjetski umjetnik. U novinskom članku objavljenim pod Šostakovičevim imenom, Peta simfonija okarakterisana je kao "kreativni odgovor sovjetskog umjetnika na pravednu kritiku". Kompozitor Dmitrij Kabalevski, koji je bio među onima koji su se distancirali od Šostakoviča kada je objavljen članak u Pravdi, hvalio je Petu simfoniju i čestitao Šostakoviču "što nije pokleknuo pred zavodljivim iskušenjima svojih prijašnjih 'pogrešnih' puteva". U to vrijeme Šostakovič je skladao i svoj prvi gudački kvartet. U septembru 1937, počeo je predavati kompoziciju na Lenjingradskom konzervatoriju, što mu je pružilo određenu finansijsku sigurnost, ali je ometalo njegov vlastiti rad. === Drugi svjetski rat === Godine 1939, prije nego što su sovjetske snage pokušale izvršiti invaziju na Finsku, partijski sekretar Lenjingrada, Andrej Ždanov, naručio je slavljeničko djelo od Šostakoviča, Suitu na finske teme, da se izvede dok orkestari Crvene armije paradiraju Helsinkijem. Zimski rat bio je gorko iskustvo za Crvenu armiju, parada se nikad nije dogodila, a Šostakovič nikad nije položio prava na autorstvo ovg djela. Izvedena je tek 2001. Nakon izbijanja rata između Sovjetskog Saveza i Njemačke 1941, Šostakovič je isprva ostao u Lenjingradu, gdje se pokušavao prijaviti u vojsku, ali su ga odbili zbog slabog vida. Postao je dobrovoljac vatrogasne brigade Lenjingradskog konzervatorija i voditelj radio-emisije. Fotografija za koju je pozirao objavljena je u novinama širom zemlje. Šostakovičev najpoznatiji ratni doprinos bila je Sedma simfonija. On je prva tri stavka napisao u Lenjingradu pod opsadom, a posao je dovršio u Kujbiševu (danas Samara), gdje je bio evakuiran skupa s porodicom. Kako se navodi u radijskom obraćanju 17. septembra 1941, nastavio je rad na simfoniji kako bi sugrađanima pokazao da je "vojnička dužnost" osigurati nastavak života. U drugom članku napisanom 8. oktobra, napisao je da je Sedma bila "simfonija o našem dobu, našem narodu, našem svetom ratu i našoj pobjedi". Šostakovič je Sedmu simfoniju dovršio 27. decembra, a premijerno ju je izveo orkestar Boljšoj teatra u Kujbiševu 29. marta. Ubrzo je izvedena i u Londonu i SAD-u, gdje se nekoliko dirigenata trkalo da dirigiraju njenom prvom američkom izvedbom. Kasnije je izvedena i u Lenjingradu, dok je grad još uvijek bio pod opsadom. Preostali gradski orkestar brojao je samo 14 muzičara, što je navelo dirigenta Karla Eliasberga da regrutuje bilo koga ko je znao svirati instrumente. Porodica Šostakovič preselila se u Moskvu u proljeće 1943, dok je Crvena armija bila u ofanzivi. Zbog toga su sovjetske vlasti, ali i međunarodna javnost, bile zbunjene tragičnim tonom Osme simfonije, koja je u zapadnim novinama dobila nadimak "Staljingradska simfonija". Simfonija je brzo prihvaćena u Sovjetskom Savezu i na Zapadu. Olin Downes bio je razočaran djelom, ali je Carlos Chávez, koji je dirigirao meksičkom praizvedbom simfonije, visoko ocijenio i pohvalio. Šostakovič je još 1943. izrazio namjeru da svoju ratnu trilogiju simfonija završi grandioznom Devetom. Dana 16. januara 1945. predstavio je svojim studentima da je dan ranije započeo s radom na svom prvom stavku. U aprilu je njegov prijatelj Isaac Glikman čuo dio prvog stavka, ističući da je "veličanstven i da oduzima dah". Ubrzo nakon toga, Šostakovič je prekinuo rad na ovoj verziji Devete, koja je ostala izgubljena sve dok je muzikologinja Olga Digonskaja nije ponovno otkrila u decembru 2003. Šostakovič je svoju stvarnu Devetu simfoniju počeo komponovati krajem jula 1945; a dovršio ju je 30. avgusta. Gavriil Popov je napisao da je ovo djelo "sjajno u veličanju života, veselja, briljantnosti i pikantnosti!". Do 1946. bila je predmet zvaničnih kritika. Israel Nestjev upitao je "da li je pravo vrijeme za "laganu i zabavnu interludu između značajnih Šostakovičevih kreacija, privremeno odbacivanje velikih, ozbiljnih problema radi razigranih, filigranski dotjeranih sitnica". The New York World-Telegram je 27. jula 1946. bio jednako omalovažavajući: "Ruski kompozitor nije trebao izraziti svoja osjećanja o porazu nacizma na tako djetinjast način". Šostakovič je nastavio komponovati kamernu muziku; od kojih se ističe Drugi klavirski trio, posvećen uspomeni na Sollertinskog, sa židovskim totentanzom za finale. Godine 1947. Šostakovič je postao poslanik u Vrhovnom sovjetu RSFSR-a. === Druga zabrana === Šostakovič je 1948, zajedno sa mnogim drugim kompozitorima, ponovno optužen zbog formalizma u Ždanovljevom dekretu. Andrej Ždanov, predsjednik Vrhovnog sovjeta RSFSR, optužio je kompozitore (uključujući Sergeja Prokofjeva i Arama Kačaturijana) da pišu neprikladnu i formalističku muziku. Bio je to dio pokrenute antiformalističke kampanje koja je za cilj imala iskorijeniti sav zapadnjački uticaj i bilo kakvu percipiranu "nerusku" produkciju. Konferencija je rezultovala objavljivanjem Dekreta Centralnog komiteta "O operi Veliko prijateljstvo V. Muradelia", koji je ciljao sve sovjetske kompozitore i zahtijevao od njih da pišu samo "proletersku" muziku, odnosno muziku za mase. Optuženi kompozitori, uključujući Šostakoviča, pozvani su da se javno ispričaju pred Komitetom. Većina Šostakovičevih djela bila je zabranjena, a njegovoj su porodici oduzete privilegije. Jurij Ljubimov kaže da je Šostakovič u to vrijeme "čekao da ga uhapse noću na odmorištu kod lifta, kako barem ne bi uznemiravali njegovu porodicu". Posljedice dekreta za kompozitora bile su teške. Šostakovič je bio među onima koji bili otpušteni s Konzervatorija. Za njega je gubitak novca možda bio i najteži udarac. Njegove kolege koje su ostale raditi na Konzervatoriju iskusile su atmosferu punu sumnje. Niko nije želio da se njihov rad shvati kao formalistički, pa su mnogi pribjegavali tome da optužuju jedni druge da pišu ili izvode antiproletersku muziku. Tokom nekoliko narednih godina, Šostakovič je skladao tri vrste djela: filmsku muziku (kako bi plaćao stanarinu), službena djela (usmjerena na rehabilitaciju) i ozbiljna djela (za "ladicu"). U tom periodu napisao je i Koncert za violinu br. 1 i ciklus pjesama iz židovske narodne poezije. Ciklus je napisan u vrijeme kada je poslijeratna antisemitska kampanja već bila u toku, sa velikim brojem hapšenja, uključujući i ona Dobrushina i Jiditskog, čije tekstove je Šostakovič koristio prilikom komponovanja. Kada je Staljin odredio da Sovjetski Savez treba poslati umjetnike na Kulturni i naučni kongres za svjetski mir u New Yorku 1949, te da Šostakovič treba biti među njima, ublažene su muzičke i lične restrikcije s kojim se Šostakovič nosio. Za Šostakoviča je to bilo ponižavajuće iskustvo, koje je kulminiralo na press-konferenciji u New Yorku, na kojoj se očekivalo da će pročitati pripremljeni govor. Nikolas Nabokov, koji je bio prisutan u publici, svjedočio je kako je Šostakovič počeo čitati "nervoznim i drhtavim glasom", prije nego što je morao prekinuti. Potpuno svjestan da Šostakovič nije slobodan izraziti svoje mišljenje, Nabokov ga je javno upitao podržava li tada nedavnu osudu Stravinskog u Sovjetskom Savezu. Veliki obožavalac Stravinskog na kojeg je uticala njegova muzika, Šostakovič nije imao izbora nego odgovoriti potvrdno. Nabokov nije oklijevao napisati da je to pokazalo da Šostakovič "nije slobodan čovjek, već poslušno oruđe svoje vlade." Šostakovič nikada nije oprostio Nabokovu ovo javno poniženje. Iste godine morao je skladati kantatu Pjesma o šumi, koja je hvalila Staljina kao "velikog vrtlara". Staljinova smrt 1953. bila je ključan korak ka Šostakovičevoj rehabilitaciji kao umjetnika, što je obilježeno njegovom Desetom simfonijom, koja sadrži brojne muzičke citate i kodove (posebno motive DSCH i Elmirine motive). Elmira Nazirova bila je pijanistica i kompozitorka koja je studirala kod Šostakoviča u godini prije njegovog otpuštanja sa Moskovskog konzervatorija, dok se pozadina ovog događaja još uvijek raspravljala. Drugi stavak simfonije je, prema Volkovovim ''Svjedočanstvima'', zamišljen kao muzički portret Staljina. Deseta simfonija se svrstava među Šostakovičeva najpoznatija djel, uz Petu i Sedmu simfoniju. Godina 1953. također je obilježila i niz premijera djela iz "fioke". Tokom 1940-ih i 1950-ih Šostakovič je imao bliske odnose sa dvije svoje učenice, Galinom Ustvolskom i Elmirom Nazirovom. U pozadini svega toga ostao je Šostakovičev prvi, otvoreni brak sa Ninom Varzar, sve do njene smrti 1954. Ustvolskoj je predavao od 1939. do 1941, te od 1947. do 1948. Priroda njihovog odnosa je daleko od poznatog: [[Mstislav Rostropovič]] ovaj je odnos opisao "nježnim". Ustvolska je odbila Šostakovičevu prosidbu nakon Ninine smrti. Šostakovičeva kćerka Galina prisjeća se da se njen otac konsultovao s njom i Maksimom o mogućnosti da Ustvolska postane njihova pomajka. Prijatelj Ustvolske Viktor Suslin rekao je da je ona bila "duboko razočarana [Šostakovičevom] upadljivom šutnjom" kada je nena muzika naišla na kritike nakon što je diplomirala na Lenjingradskom konzervatoriju. Čini se da je odnos sa Nazirovom bio jednostran, izražen uglavnom u njegovim pismima upućeni njoj, te može datirati od 1953. do 1956. Svojom drugom suprugom, Komsomolovom aktivisticom Margaritom Kainovom, oženio se 1956, ali se taj brak pokazao lošim te se par nakon pet godina razišao. Godine 1954. Šostakovič je napisao Svečanu uvertiru, opus 96, koja je korištena kao muzička tema za [[Olimpijske igre 1980.]] Njegova "Tema iz filma Pirogov, Opus 76a: Finale" puštana je dok je paljen plamen na [[Olimpijske igre 2004.|Olimpijskim igrama 2004.]] u [[Atina|Atini]]. Godine 1959. Šostakovič se pojavio na pozornici u Moskvi, na kraju koncertnog izvođenja svoje Pete simfonije, čestitavši Leonardu Bernsteinu i Njujorškom filharmonijskom orkestru na nastupu. Kasnije te godine, Bernstein i Filharmonij snimili su simfoniju u Bostonu za Columbia Records. == Pridruživanje Partiji == Godina 1960. označila je još jednu prekretnicu u Šostakovičevom životu; kompozitor se pridružio Komunističkoj partiji. Vlada je htjela da ga imenuje za predsjednika Saveza kompozitora RSFSR, ali da bi bio na toj funkciji, morao je biti član Partije. Bilo je razumljivo da je Nikita Hruščov, prvi sekretar Komunističke partije od 1953. do 1964, tražio podršku od vodećih redova intelektualaca, u nastojanju da stvori bolje odnose sa umjetnicima Sovjetskog Saveza. Ovaj događaj različito je tumačen kao pokazivanje posvećenosti, znak kukavičluka, rezultat političkog pritiska i njegove slobodne odluke. S jedne strane, aparat je bio manje represivan nego što je bio prije Staljinove smrti, a s druge strane, prema sjećanju Šostakovičevog sina, ovaj događaj je doveo njegovog oca do suza, kasnije rekavši svojoj supruzi Ireni da je bio ucijenjen. Lev Lebedinski izjavio je da je Šostakovič tada imao suicidalne misli. Godine 1960. imenovan je za predsjednika Saveza kompozitora RSFSR-a, a na toj funkciji bio je od 1962. pa sve do smrti. Također je bio i delegat u Vrhovnom sovjet SSSR-a. Ulaskom u partiju Šostakovič se također obavezao da će konačno napisati omaž Lenjinu, koji je ranije obećao. Njegova Dvanaesta simfonija, koja prikazuje boljševičku revoluciju, završena je 1961, posvećena je Lenjinu i nazvana je "Godina 1917". Šostakovičev muzički odgovor na lične krize bio je Osmi dugi kvartet, koji je sastavio za samo tri dana. Komad je podnaslovio "Žrtvama fašizma i rata", navodno u znak sjećanja na bombardovanje Dresdena 1945. Ipak, kao i Deseta simfonija, kvartet uključuje citate iz nekoliko njegovih prošlih djela i muzičkog monograma. Šostakovič je priznao svom prijatelju Glikmanu da je počeo razmišljati da ako jednog dana umre, da niko neće napisati djelo u spomen na njega, pa da je bolje da ga zato sam napiše. Nekoliko Šostakovičevih kolega, prije svega Natalija Vovsi-Mikhoels i violončelist Valentin Berlinski, također su bili svjesni biografske namjere u Osmom kvartetu. Peter J. Rabinowitz također je ukazao na prikrivene reference na Straussovu Metamorfozu u ovom djelu. Godne 1962. Šostaković se oženio po treći put, sa Irinom Supinskajom. U pismu Glikmanu, napisao je da je "njena jedina mana to što ima 27 godina. U svim ostalim aspektima ona je sjajna, pametna, vesela, iskrena i veoma simpatična". Prema Galini Višnevskajom, koja je dobro poznavala Šostakoviča, ovaj brak je bio veoma sretan. "Sa njom je Dmitrij Dmitrijevič konačno dobio kućni mir... Ona mu je, svakako, produžila život za nekoliko godina". U novembru je prvog i zadnjeg puta javno dirigovao festivalom, vodeći nekoliko vlastitih djela u Gorkom; inače je odbio dirigovati, pozivajući se na živce i loše ždravlje. Te godine Šostakovič se ponovno okenuo temi antisemitizma u svojoj Trinaestoj simfoniji (podnaslov Babi Jar). Simfonija prati niz pjesama Jevgenija Jevtušenka, od kojih prva obilježava masakr ukrajinskih Jevreja tokom Drugog svjetskog rata. Mišljenja su podijeljena o tome koliko je to bio veliki rizik: pjesma e objavljena u sovjetskim medijima i nije zabranjena, ali je ostala kontroverzna. Nakon premijere simfonije, Jevtušenko je bio primoran da u svojoj pjesmi doda strofu u kojoj je pisalo da su Rusi i Ukrajinci poginuli zajedno sa Jevrejima u Babi Jaru. Šostakovič je 1965. podigao svoj glas u odbranu pjesnika Josifa Brodskog, koji je bio osuđen na pet godina izgnanstva i teškog rada. Šostakovič je zajedno s Jevtušenkom, kolegama umjetnicima; Kornejem Čukovskim, Anom Ahmatovom, Samuilom Maršakom i francuskim filozofom Jean-Paulom Sartreom organizovao proteste. Nakon protesta, kazna je preinačena, a Brodski se vratio u Lenjingrad. == Kasniji život == Godine 1964, Šostakovič je komponovao muziku za ruski film Hamlet, koji je New York Times pozitivno ocijenio: "Ali nedostatak ove auralne stimulacije, Šekspirovih elokventnih riječi, nadoknađuje se u izvjesnoj mjeri sjajnom i uzbudljivom muzikom Dmitrija Šostakoviča. To ima veliko dostojanstvo i dubinu, a ponekad i odgovarajuću divljinu i lakoću". U kasnijem životu, Šostakovič je patio od hronično narušenog zdravlja, ali je odbijao odustti od cigareta i votke. Počevši od 1958, patio je od iscrpljujućeg stanja koje je posebno zahvatilo njegovu desnu ruku, što ga je na kraju prisililo da odustane od sviranja klavira; 1965. dijagnostikovan mu je poliomijelitis, ali konsenzus o njegovoj dijagnozi nije jasan. Također je pretrpio i srčane udare 1966, 1970 i 1971, kao i nekoliko padova u kojima je lomio obje noge. Godine 1967, u pismu je napisao: "Cilj je postignut: do sada: 75% (desna noga slomljena, lijeva noga slomljena, desna ruka defektna). Sve što trebam je da slomim i lijevu ruku i onda će 100% mojih ekstremiteta biti neupotrebljivo". Zaokupljenost sopstvenom smrću prožima se u kasnijim Šostakovičevim djelima, kao što su kasniji kvarteti i Četrnaesta simfonija iz 1969. (ciklus pjesama zasnovan na nizu poema sa smrtnim temama). Četrnaestu je posvetio svom bliskom prijatelju Benjaminu Brittenu, koji je dirigovao njenom premijerom na Zapadu na Aldeburgh festivalu 1970. Petnaesta simfonija iz 1971, je nasuprot tome, melodijske i retrospektivne prirode, citirajući Wagnera, Rossinija, kao i autorsku Četvrtu simfoniju. == Smrt == Uprkos tome što je bolovao od amfiotrične lateraln skleroze ili neke druge neurološke bolesti još od 50-ih, Šostakovič je insistirao na samostalnom pisanju svih svojih djela, čak i kada mu je desna ruka postala praktično neupotrebljiva. Njegovo posljednje djelo bilo je Sonata za vile, koja je prvi put službeno izvedena 1. oktobra 1975. Šostakovič, pušač od mladosti, bio je primoran da odustane od ove navike nakon prvog srčanog udara 1966. Dijagnostikovan mu je i rak pluća 1973. Njegova smrt različito se pripisuje raku pluća ili srčanoj insuficijenciji. Umro je 9. avgusta 1975. u Centralnoj kliničkoj bolnici u Moskvi. Sahranjen je na Novodevičjem groblju u Moskvi. == Ostavština == Šostakovič je iza sebe ostavio nekoliko snimaka sopstvenih klavirskih djela, a drugi poznati interpretatori njegove muzike su Mstislav Rostropovič, Tatjana Nikolajeva, Maria Judina, David Oistrakh i članovi Beethovenovog kvarteta. Šostakovičev uticaj na kasnije kompozitore izvan bivšeg Sovjetskog Saveza bio je relativno mali. Njegov uticaj može se vidjeti kod nekih nordijskih kompozitora, kao što je Lars-Erik Larsson. Po njemu je nazvano Šostakovičevo poluostrvo na Aleksandrovom ostrvu na Antarktiku. == Muzika == {{Glavni|Spisak djela Dmitrija Šostakoviča}} ==== Pregled ==== Šostakovičeva djela širokog su tonskog karaktera, ali s elementima atonalnosti i hromatizma. U nekim od svojih kasnijih djela (npr. Dvanaeti kvartet), on koristi tonske redove. Njegovim radom dominiraju ciklusi simfonija i gudačkih kvarteta (ukupno 15 simfonija i 15 kvarteta). Simfonije su raspoređene prilično ravnomjerno kroz njegovu karijeru, dok je kvartete kreirao nešto kasnije. Među najpopularnijim su Peta i Sedma sifonija, te Osmi i Petnaesti kvartet. Ostala djela uljučuju opere, koncerte, kamernu muziku i veliki broj pozorišne i filmske muzike. Šostakovičeva muzika pokazuje uticaje mnogih kompozitora kojima se najviše divio: Bacha u njegovim fugama i pasakaljama; Beethovena u kasnim kvartetima; Mahlera u simfonijama; Berga u njegovoj upotrebi muzičkih kodova i citata. Među ruskim kompozitorima, posebno se divio Modestu Mussorgskom, čije su opere Boris Godunov i Khovanščina reorkestrirali; uticaj Mussorgskog najistaknutiji je u zimskim scenama Lady Macbeth i Jedanaeste simfonije, kao i u satiričnim djelima poput "Rajoka". Prokofjevljev uticaj je najočigledniji u ranim klavirskim djelima, kao što su prva sonata i prvi koncert. Uticaj ruske crkvene i narodne muzike evidentan je u njegovim djelima za hor bez pratnje 50-ih. Šostakovičev odnos sa Stravinskim bio je duboko ambivalentan; kako je napisao Glikmanu: "Stravinski je kompozitor kojeg obožavam. Stravinski je mislilac kojeg prezirem." Posebno je bio oduševljen Simonijom psalama, poklanjajući Stravinskom kopiju svoje klavirske verzije kada je ovaj posjetio SSSR 1962. (Susret dvojice kompozitora nije bio baš uspješan; posmatrači su komentarisali Šostakovičevu ekstremnu nervozu i "okrutnost" Stravinskog prema njemu.) Mnogi komentatori primijetili su razdvajanje između eksperimentalnih radova prije zabrane 1963. i onih konzervativnijih koji su uslijedili; kompozitor je rekao Flori Litvinovoj, "bez partijskog vodstva... pokazao bih više briljantnosti, upotrijebio više sarkazma, mogao bih otvoreno otkriti svoje ideje umjesto da pribjegavam kamuflaži". Članci koje je Šostakovič objavio 1934. i 1935. citirali su Berga, Schoenberga, Kreneka, Hindemitha, "a posebno Stravinskog" među svojim uticajima. Ključna djela ranijeg perioda su Prva simfonija, koja je kombinovala akademizam konzervatorija s njegovm progresivnim sklonostima; Nos ("Najbeskompromisnije modernističko ostvarenje od svih njegovih scenskih djela"); Lady Macbeth, što je ubrzalo nagovještavanje; i Četvrta simfonija, opisana u Groveovom rječniku kao "kolosalna sinteza Šostakovičevog muzičkog razvoja do danas". Četvrta je bila i prvi komad u kojem je Mahlerov uticaj došao do izražaja, ocrtavajući put koji je Šostakovič osigurao svoju rehabilitaciju, dok je sam priznao da su prethodna dva bila njegova najmanje uspješna komada. Poslije 1963, Šostakovičeva muzika postala je konzervativnija. Za to vrijeme komponovao je i više kamerne mzike. Dok su njegova kamerna djela bila uglavnom tonska, kasna kamerna djela, koja Groveov rječnik naziva "svijetom čistilišne obamrlosti", uključivala su tonske reove, iako ih je tretirao tematski, a ne serijski. Vokalni radovi također su istaknuta karakteristika njegovog kasnijeg rada. ==== Jevrejske teme ==== Tokom 1940-ih, Šostakovič je počeo pokazivati interesovanje za jevrejske teme. Zaintrigirala ga je "mogućnost jevrejske muzike da izgradi veselu melodiju na tužnim intonacijama". Primjeri djela koja su uključivala jevrejske teme su Četvrti gudački kvartet (1949), Prvi violinski koncert (1948), te Četiri monologa prema Puškinovim poemama (1952), kao i Klavirski trio u E-molu (1944). Dalje je bio inspirisan pisati o jevrejskim temama kada je istražio tezu Beregovskog iz1944 o jevrejskoj narodnoj muzici. Godine 1948, Šostakovič je nabavio knjigu jevrejskih narodnih pjesama, od koje je komponovao ciklus pjesama ''Iz jevrejske narodne poezije''. Prvobitn je napisao osam pjesama koje su predstavljale teškoće života Jevreja u Sovjetskom Savezu. Da bi to prikrio, dodao je još tri pjesme koje su za cilj imale predstaviti odličan život Jevreja u sovjetskom režimu. Uprkos svojim nastojanjima da sakrije pravu važnost djela, Savez kompozitora odbio je da odobri njegovu muziku 1949, pod pritiskom antisemitizma, koji je zahvatio zemlju. Djela ''Iz jevrejske narodne poezije'' nisu se mogla izvoditi sve do Staljinove smrti u martu 1953, zajedno sa svim ostalim djelima koja su bila zabranjena. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Dmitri Shostakovich}} * [https://imslp.org/wiki/Category:Shostakovich,_Dmitry Djela Dmitrija Šostakoviča] na [[International Music Score Library Project]]u * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p01nq166 "Discovering Shostakovich"], [[BBC Radio 3]] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Šostakovič, Dmitrij}} [[Kategorija:Rođeni 1906.]] [[Kategorija:Umrli 1975.]] [[Kategorija:Biografije, Sankt Peterburg]] [[Kategorija:Sovjetski kompozitori]] [[Kategorija:Ruski kompozitori]] [[Kategorija:Sovjetski dirigenti]] [[Kategorija:Ruski dirigenti]] [[Kategorija:Sovjetski pijanisti]] [[Kategorija:Ruski pijanisti]] [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] 4ezunv3ys0jzdyhg1a39c8713tiefk2 0 514509 3836952 3827988 2026-04-24T08:43:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836952 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Genocid u Gazi | slika = {{Multiple image | image1 = Images of war 23-25 from Gaza, by Jaber Badwen, IMG 6185.jpg | image2 = Palestinian Red Crescent Personnel inspect a destroyed ambulance in Deir el-Balah , Gaza Strip.jpg | perrow = 1/2/2 | image3 = Damage_in_Gaza_Strip_during_the_October_2023_-_36.jpg | image4 = A mosque destroyed in the Jabalia area of the Gaza Strip (cropped).jpg | image5 = Displaced Palestinians in Deir el-Balah line up to receive food provided by charitable organizations (cropped).jpg | image6 = | border = infobox | total_width = 300}} '''Od vrha ka dnu, s lijeva na desno''': {{flatlist| * Razaranje u sjevernoj Gazi, februar 2025. * Uništeno vozilo hitne pomoći palestinskog [[Međunarodni pokret Crveni krst i Crveni polumjesec|Crvenog polumjeseca]], januar 2024. * Palestinski civili primaju pomoć na podu pretrpanog odjela hitne pomoći bolnice el-Shifa u gradu Gazi, oktobar 2023. * Uništena džamija, februar 2025. * Djeca prikupljaju pomoć u hrani, august 2024. }} | opis_slike = | lokacija = [[Pojas Gaze]] | meta = [[Palestinci]] | koordinate = | datum = | vrijeme = | vremenska_zona = | tip = [[Genocid]], [[kolektivno kažnjavanje]], [[masovna ubistva]], [[etničko čišćenje]], [[prisilno raseljavanje]], [[bombardovanje]], [[ciljana ubistva]], [[izgladnjivanje kao metoda rata]], [[mučenje]], [[silovanje]] | mrtvih = {{bulleted list| | Najmanje 64.600 direktno ubijenih (smrtni slučajevi od traumatskih povreda){{efn|name=gazamoh|Prema podacima Ministarstva zdravstva Gaze i Vladinog ureda za informisanje,<ref name="snapshot"/> koje su prethodno istaknute i nezavisne organizacije smatrale pouzdanim.{{sfn|Prothero|2024}}{{sfn|Huynh|Chin|Spiegel|2023|pp=23–24}} U istom periodu najmanje 990 Palestinaca je ubijeno na [[Zapadna obala|Zapadnoj obali]].{{sfn|UNRWA|2025}}}}{{efn|Postoji veća procjena od 64.260 ukupnih direktnih smrtnih slučajeva između početka sukoba do kraja juna 2024, a vjerovatno će premašiti 70.000 do oktobra 2024.{{sfn|Jamaluddine|Abukmail|Aly|Campbell|2025}} Do januara 2025, ovaj broj bi se povećao na oko 80.000{{sfn|Bloxham|2025|p=23}} a zatim do 93.000 (77.000 do 109.000) do maja 2025.<ref name="economist20250508">{{#invoke:Cite|news|url=https://www.economist.com/interactive/middle-east-and-africa/2025/05/08/how-many-people-have-died-in-gaza |title=How many people have died in Gaza? |date=8. 5. 2025 |newspaper=[[The Economist]] |quote=The researchers found that the overlap was so small that the true number of deaths was probably 46-107% higher than the official ministry total. If you assume that the ratio has stayed the same since last June (and not fallen, as systems caught up during the ceasefire, say) and apply them to the current tally, it would suggest that between 77,000 and 109,000 Gazans have been killed, 4-5% of the territory's pre-war population (see chart). |archive-url=https://archive.today/20250529114133/https://www.economist.com/interactive/middle-east-and-africa/2025/05/08/how-many-people-have-died-in-gaza |archive-date=29. 5. 2025}}</ref>}} | Neke procjene idu i do 335.500+, uključujući smrtne slučajeve uzrokovane "indirektnim" ili netraumatskim povredama{{efn| * Korištenjem metoda opisanih u ''The Lancet'', [[Devi Sridhar]], Predsjedavajući katedre za globalno zdravlje na Univerzitetu u Edinburghu, napisao je u uvodniku iz septembra 2024. da se "ukupan broj smrtnih slučajeva od početka sukoba procjenjuje na oko 335.500 ukupno".{{sfn|Sridhar|2024}} * Pored direktnih smrtnih slučajeva, oružani sukobi rezultiraju i indirektnim smrtnim slučajevima "koji se mogu pripisati sukobu". Smrtnost usljed indirektnih smrtnih slučajeva može biti uzrokovana raznim uzrocima, kao što su zarazne bolesti.{{sfn|Garry|Checchi|2020}} * {{harvnb|Geneva Declaration Secretariat|2008|p=4}}: "Odnos ljudi poginulih u ratu i onih koji su indirektno umrli zbog sukoba istražen je u poglavlju o indirektnim smrtima (INDIREKTNE SMRTI U SUKOBU). Studije pokazuju da na svaku osobu koja umre nasilno, između tri i 15 puta više ljudi umre indirektno."}}{{efn|Procjenjuje se da je pod ruševinama više od 10.000 ljudi{{sfn|United Nations in Palestine|2024}}}}{{sfn|Khatib|McKee|Yusuf|2024|p=237}}<ref name="Bloxham_2025">{{harvnb|Bloxham|2025|pp=23–24}}: "When considering the total 'excess mortality,' we need to add the Palestinians who have died because of the blockade in combination with the IDF's destruction of health and sanitation and food infrastructure. As public health experts noted, in many wars, 'most deaths' are 'due to the indirect [sic] impacts of war: malnutrition, communicable disease, exacerbations of noncommunicable disease, [and] maternal and infant disorders.'117 'Indirect' would be the wrong word for this conflict given the nature of Israeli policies, including the systematic obstruction of supplies into Gaza."</ref>}} | ranjenih = Najmanje 163.500<ref name="snapshot"/><ref name="Khadder & Haq 2024">{{#invoke:Cite|news|last1=Khadder |first1=Kareem |last2=Haq |first2=Sanna Noor |date=22. 10. 2024 |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-lebanon-gaza-war-10-22-24-intl-hnk#cm2kglnfl00003b6o0i7oqdym |work=[[CNN]] |title=More than 100,000 Palestinians have been injured in Gaza since last October, according to health ministry |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113001144/https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-lebanon-gaza-war-10-22-24-intl-hnk#cm2kglnfl00003b6o0i7oqdym |archive-date=13. 11. 2024}}</ref> | žrtve = * Cijelo stanovništvo doživljava "visok nivo akutne nesigurnosti u pogledu hrane", pri čemu oko 32% doživljava [[Klasifikacija faza integrirane sigurnosti hrane|katastrofalne nivoe]]; potvrđena glad u Gazi{{sfn|IPC Report August|2025|p=1}} * 1,900,000+ interno raseljenih osoba<ref name="HRW-Starvation">{{#invoke:cite|web|title=Israel: Starvation Used as Weapon of War in Gaza |url=https://www.hrw.org/news/2023/12/18/israel-starvation-used-weapon-war-gaza |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=18. 12. 2023 |access-date=4. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110222554/https://www.hrw.org/news/2023/12/18/israel-starvation-used-weapon-war-gaza |archive-date=10. 1. 2024}}</ref><ref>{{harvnb|Sathar|2023|pp=82–83}}; {{harvnb|Qutami|2023|p=532}}; {{harvnb|Semerdjian|2024|p=4|ref=Semerdjian2024a}}</ref> * Oštećenje ili uništenje otprilike 92% domova i 50% zgrada u Gazi{{sfn|Semerdjian|2024|p=4|ref=Semerdjian2024a}}{{sfn|Malsin|Shah|2023}}<ref>{{#invoke:Cite|web|title=Gaza: Destruction of vital lifting gear halts search for thousands buried under rubble |website=UN News |publisher=[[United Nations]] |date=22. 4. 2025 |url=https://news.un.org/en/story/2025/04/1162491 |access-date=17. 6. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250608234109/https://news.un.org/en/story/2025/04/1162491 |archive-date=8. 6. 2025}}</ref>{{efn|Uništavanje uključuje:<ref name="snapshot">{{#invoke:cite|web|date=10. 9. 2025 |title=Reported impact snapshot – Gaza Strip (10 September 2025) |url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-10-september-2025 |work=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911151946/https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-10-september-2025 |archive-date=11. 9. 2025}}</ref><ref>{{bulleted list| | {{#invoke:cite|web|date=18. 3. 2024 |title=Hostilities in the Gaza Strip and Israel – Reported Humanitarian Impact |url=https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/Gaza_casualties_info-graphic_18_March_2024-final.pdf |work=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240322051818/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/Gaza_casualties_info-graphic_18_March_2024-final.pdf |archive-date=22. 3. 2024}} | {{harvnb|France 24|2024a}} | {{harvnb|Varshalomidze|Motamedi|2024}} }}</ref><br/>{{bulleted list|najmanje 436.000 domova|496 obrazovnih ustanova|267 bogomolja|22 bolnice su djelomično funkcionalne|83% bunara bunara nije u funkciji}}}} | počinitelji = [[Izraelske odbrambene snage]] | počinitelj = | osumnjičenici = Izrael * [[Benjamin Netanyahu]] i[[Izraelski ratni kabinet]] te [[Izraelska vlada]] * [[Izraelske odbrambene snage]], po vodstvom [[Israel Katz]] i [[Yoav Gallant]] * [[Ministarstvo nacionalne sigurnosti (Izrael)|Izraelsko Ministarstvo nacionalne sigurnosti]], pod vodstvom [[Itamar Ben-Gvir]] '''Potencijalno saučesništvo''' *[[Sjedinjene Američke Države|SAD]] *[[Ujedinjeno Kraljevstvo]] *[[Njemačka]] | osumnjičenik = | oružja = | broj_saučesnika = | saučesnici = | branitelji = | branitelj = }} Eksperti, vlade, agencije [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] i nevladine organizacije optužile su [[Izrael]] da je izvršio [[genocid]] nad [[Palestinci|palestinskim narodom]] tokom svoje invazije i bombardiranja [[Pojas Gaze|pojasa Gaze]] u [[Rat Izraela i Hamasa|ratu između Izraela i Hamasa]].<ref name="ohchr">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=16. 11. 2023 |title=Gaza: UN experts call on international community to prevent genocide against the Palestinian people |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/11/gaza-un-experts-call-international-community-prevent-genocide-against |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224050530/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/11/gaza-un-experts-call-international-community-prevent-genocide-against |archive-date=24. 12. 2023 |access-date=22. 12. 2023 |website=[[OHCHR]] |quote=Grave violations committed by Israel against Palestinians in the aftermath of 7 October, particularly in Gaza, point to a genocide in the making, UN experts said today. They illustrated evidence of increasing genocidal incitement, overt intent to "destroy the Palestinian people under occupation", loud calls for a 'second Nakba' in Gaza and the rest of the occupied Palestinian territory, and the use of powerful weaponry with inherently indiscriminate impacts, resulting in a colossal death toll and destruction of life-sustaining infrastructure.}}</ref><ref>{{harvnb|Burga|2023}}; {{harvnb|Corder|2024}}; {{harvnb|Quigley|2024}}</ref> Različiti posmatrači, uključujući [[Specijalni komitet za istraživanje izraelskih praksi koje utječu na ljudska prava palestinskog naroda|Specijalni komitet UN-a]] za istraživanje izraelske prakse i [[Francesca Albanese]] (specijalna izvjestiteljica Ujedinjenih naroda),<ref name="Albanese_anatomy_of_a_genocide">{{cite Q|Q125152282|url-status=live}}</ref> citirali su izjave visokih izraelskih zvaničnika koje bi mogle ukazivati ​​na "namjeru da se uništi" (u cijelosti ili djelomično) stanovništvo Gaze , neophodan uslov da se ispuni zakonski prag genocida.<ref name="ohchr"/><ref>{{harvnb|Burga|2023}}; {{harvnb|Soni|2023|p=81}}</ref><ref name="StateCrime">{{cite web |publisher=[[International State Crime Initiative]] |title=International Expert Statement on Israeli State Crime |website=statecrime.org |url=http://statecrime.org/international-expert-statement-on-israeli-state-crime |access-date=4. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106140101/http://statecrime.org/international-expert-statement-on-israeli-state-crime |archive-date=6. 1. 2024 |url-status=live}}</ref> Većina bliskoistočnih naučnika sa sjedištem u SAD-u vjeruje da su izraelske akcije u Gazi imale za cilj da je učine nenastanjivom za Palestince, a 75% njih kaže da izraelske akcije u Gazi predstavljaju ili genocid ili "velike ratne zločine slične genocidu".<ref name="Brookings">{{cite web |url=https://www.brookings.edu/articles/gloom-about-the-day-after-the-gaza-war-pervasive-among-mideast-scholars/ |title=Gloom about the 'day after' the Gaza war pervasive among Mideast scholars |last1=Lynch |first1=Marc |last2=Telhami |first2=Shibley |date=20. 6. 2024 |publisher=[[Brookings Institution|Brookings]] |access-date=29. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626215734/https://www.brookings.edu/articles/gloom-about-the-day-after-the-gaza-war-pervasive-among-mideast-scholars/ |archive-date=26. 6. 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://criticalissues.umd.edu/middle-east-scholar-barometer |title=2021 Middle East Scholar Barometer #7 (May 23-June 6, 2024) |author=<!--Not stated--> |publisher=[[University of Maryland]] |access-date=29. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626215735/https://criticalissues.umd.edu/middle-east-scholar-barometer |archive-date=26. 6. 2024}}</ref> U junu 2024. [[Ured Ujedinjenih nacija za ljudska prava|Ured UN-a za ljudska prava]] osudio je prijavljeno ubistvo 500 zdravstvenih radnika.<ref>{{Cite web |date=25. 6. 2024 |title=UN Human Rights Office - OPT: Statement on the killing and arbitrary detention of health workers in Gaza - occupied Palestinian territory |url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/un-human-rights-office-opt-statement-killing-and-arbitrary-detention-health-workers-gaza |access-date=10. 7. 2024 |website=[[ReliefWeb]] |language=en |archive-url=https://archive.today/20240710130330/https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/un-human-rights-office-opt-statement-killing-and-arbitrary-detention-health-workers-gaza |archive-date=10. 7. 2024}}</ref> U augustu 2024. samo je 17 od 36 bolnica u Gazi bilo djelimično funkcionalno;<ref name="unocha2808">{{cite web |url=https://www.unocha.org/publications/report/occupied-palestinian-territory/reported-impact-snapshot-gaza-strip-28-august-2024-1500 |title=Reported impact snapshot &#124; Gaza Strip, 28 August 2024 at 15:00 |website=[[OCHA]] |date=28. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240904132506/https://www.unocha.org/publications/report/occupied-palestinian-territory/reported-impact-snapshot-gaza-strip-28-august-2024-1500 |archive-date=4. 9. 2024}}</ref> 84% zdravstvenih centara u regiji je uništeno ili su pretrpjela oštećenje.<ref>{{cite news |last1=Neuman |first1=Scott |last2=Baba |first2=Anas |last3=Wood |first3=Daniel |title=In Gaza, months of war have left Palestinians with barely the necessities to survive |url=https://www.npr.org/2024/06/01/g-s1-1780/gaza-israel-infrastructure-water-schools-hospitals |work=[[NPR]] |date=1. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822170339/https://www.npr.org/2024/06/01/g-s1-1780/gaza-israel-infrastructure-water-schools-hospitals |archive-date=22. 8. 2024}}</ref> Nametnuta izraelska blokada uveliko je doprinijela gladovanju i prijetnji gladi u Pojasu Gaze, dok su [[Izraelske odbrambene snage|izraelske snage]] spriječile da humanitarne zalihe dođu do palestinskog stanovništva, blokirajući ili napadajući [[Humanitarni konvoj|humanitarne konvoje]]. Na početku sukoba, Izrael je prekinuo opskrbu [[Voda|vodom]] i [[Struja|strujom]] Pojasa Gaze. Izrael je također uništio brojne kulturno značajne zgrade, uključujući 13 [[biblioteka]],<ref>{{cite news |last1=El Chamaa |first1=Mohamad |title=Gazans mourn loss of their libraries: Cultural beacons and communal spaces |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/gaza-library-palestinian-culture/ |work=[[The Washington Post]] |date=1. 12. 2023 |archive-url=https://archive.today/20231130192807/https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/gaza-library-palestinian-culture/ |archive-date=30. 11. 2023}}</ref><ref>{{cite news |first1=Laila Hussein |last1=Moutafa |title=Opinion: When libraries like Gaza's are destroyed, what's lost is far more than books |url=https://www.latimes.com/opinion/story/2023-12-12/gaza-library-bombing |work=[[Los Angeles Times]] |date=12. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808195337/https://www.latimes.com/opinion/story/2023-12-12/gaza-library-bombing |archive-date=8. 8. 2024}}</ref> svih 12 univerziteta u Gazi i 80% njenih škola,<ref>{{cite web |title=UN experts deeply concerned over 'scholasticide' in Gaza |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/un-experts-deeply-concerned-over-scholasticide-gaza |publisher=[[United Nations]] |website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418145510/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/un-experts-deeply-concerned-over-scholasticide-gaza |archive-date=18. 4. 2024 |date=18. 4. 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Stack |first1=Liam |last2=Shbair |first2=Bilal |title=With Schools in Ruins, Education in Gaza Will Be Hobbled for Years |url=https://www.nytimes.com/2024/05/06/world/middleeast/gaza-schools-damaged-destroyed.html |work=[[New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715234037/https://www.nytimes.com/2024/05/06/world/middleeast/gaza-schools-damaged-destroyed.html |archive-date=15. 7. 2024 |date=6. 5. 2024 |url-status=live}}</ref> desetine [[džamija]], tri [[Crkva|crkve]] i dva [[muzej]]a.<ref>{{cite news |title=In Gaza, Palestinians hold Ramadan prayers by ruins of mosque |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-palestinians-hold-ramadan-prayers-by-ruins-mosque-2024-03-15/ |work=[[Reuters]] |date=15. 3. 2024 |archive-url=https://archive.today/20240818091417/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-palestinians-hold-ramadan-prayers-by-ruins-mosque-2024-03-15/ |archive-date=18. 8. 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kansara |first1=Reha |last2=Nour |first2=Ahmed |title=Israel-Gaza war: Counting the destruction of religious sites |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67983018 |work=[[BBC News]] |date=29. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814180602/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67983018 |archive-date=14. 8. 2024}}</ref><ref>{{cite news |first=Indlieb Farazi |last=Saber |title=A 'cultural genocide': Which of Gaza's heritage sites have been destroyed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=14. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813215702/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed |archive-date=13. 8. 2024}}</ref> Do sredine augusta 2024, nakon devet mjeseci napada, izraelska vojna akcija dovela je do preko 40.000 potvrđenih smrtnih slučajeva Palestinaca – 1 od svakih 59 ljudi u Gazi – u prosjeku 148 smrtnih slučajeva dnevno. Većina žrtava su civili,<ref>{{cite news |last=Schwarz |first=Franziska |url=https://www.fr.de/politik/israel-news-nahost-gaza-krieg-tote-zahl-statistik-hamas-un-voelkerrecht-waffenruhe-geisel-freilassung-zr-93245254.html |title="Düsterer Meilenstein": UN benennt Zahl der täglichen Toten im Gazastreifen |language=de |trans-title="Gloomy milestone": UN names number of daily deaths in the Gaza Strip |work=[[Frankfurter Rundschau]] |date=16. 8. 2024 |access-date=19. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823051453/https://www.fr.de/politik/israel-news-nahost-gaza-krieg-tote-zahl-statistik-hamas-un-voelkerrecht-waffenruhe-geisel-freilassung-zr-93245254.html |archive-date=23. 8. 2024}}</ref><ref name="Tantesh & Graham-Harrison">{{cite news |last1=Tantesh |first1=Malak A. |last2=Graham-Harrison |first2=Emma |date=15. 8. 2024 |title=Gaza rubble likely to conceal untold horrors to swell 40,000 death toll |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/15/gaza-death-toll-hits-40000-with-thousands-more-yet-to-be-counted |work=[[The Guardian]] |access-date=19. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822170140/https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/15/gaza-death-toll-hits-40000-with-thousands-more-yet-to-be-counted |archive-date=22. 8. 2024}}</ref> od kojih su najmanje 50% žene i djeca,<ref name="Spagat-May">{{Cite web |last=Spagat |first=Mike |date=28. 5. 2024 |title=Gaza Ministry of Health releases detailed new casualty data amidst confusion of UN's death numbers in Gaza |url=https://aoav.org.uk/2024/gaza-ministry-of-health-releases-detailed-new-casualty-amidst-confusion-of-uns-death-numbers-in-gaza/ |access-date=10. 7. 2024 |website=Action On Armed Violence |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710190121/https://aoav.org.uk/2024/gaza-ministry-of-health-releases-detailed-new-casualty-amidst-confusion-of-uns-death-numbers-in-gaza/ |archive-date=10. 7. 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Graham-Harrison |first=Emma |date=25. 2. 2024 |title=Gaza death toll set to pass 30,000, as Israel prepares assault on Rafah |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/25/gaza-death-toll-set-to-pass-30000-as-israel-prepares-assault-on-rafah |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227025505/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/25/gaza-death-toll-set-to-pass-30000-as-israel-prepares-assault-on-rafah |archive-date=27. 2. 2024 |work=[[The Guardian]]}}</ref> i više od 100 novinara.<ref>{{cite web |date=22. 6. 2024 |title=Journalist casualties in the Israel-Gaza war |url=https://cpj.org/2024/07/journalist-casualties-in-the-israel-gaza-conflict/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240709035555/https://cpj.org/2024/07/journalist-casualties-in-the-israel-gaza-conflict/ |archive-date=9. 7. 2024 |access-date=22. 6. 2024 |website=[[Committee to Protect Journalists]] |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |first1=Christo |last1=Buschek |first2=Maria |last2=Christoph |first3=Muriel |last3=Kalisch |first4=Dajana |last4=Kollig |first5=Frederik |last5=Obermaier |first6=Maria |last6=Retter |title=(S+) The Gaza Project: Sie berichten aus der Todeszone – viele kostet das ihr Leben |language=de |trans-title=(S+) The Gaza Project: They report from the death zone – many lose their lives |work=[[Der Spiegel]] |date=25. 6. 2024 |issn=2195-1349 |url=https://www.spiegel.de/ausland/journalisten-in-gaza-arbeiten-in-der-todeszone-a-449a6940-b3ad-40ef-ab7a-d746c01ef0eb |access-date=19. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726062632/https://www.spiegel.de/ausland/journalisten-in-gaza-arbeiten-in-der-todeszone-a-449a6940-b3ad-40ef-ab7a-d746c01ef0eb |archive-date=26. 7. 2024}}</ref><ref>{{cite news |date=21. 12. 2023 |title=Gaza war 'most dangerous ever' for journalists, says rights group |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-war-most-dangerous-ever-journalists-says-rights-group-2023-12-21/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231222091121/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-war-most-dangerous-ever-journalists-says-rights-group-2023-12-21/ |archive-date=22. 12. 2023 |work=[[Reuters]]}}</ref> Smatra se da je još hiljade mrtvih tijela pod ruševinama uništenih zgrada.<ref name="Tantesh & Graham-Harrison"/><ref>{{cite news |last1=Massoud |first1=Bassam |last2=Fick |first2=Maggie |date=23. 12. 2023 |title=Gaza death toll: why counting the dead has become a daily struggle |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/fight-keep-counting-dead-gaza-2023-12-21/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114213315/https://www.reuters.com/world/middle-east/fight-keep-counting-dead-gaza-2023-12-21/ |archive-date=14. 1. 2024 |work=[[Reuters]]}}</ref> Vlada [[Južnoafrička Republika|Južnoafričke Republike]] pokrenula je postupak, [[Tužba Južnoafričke Republike za genocid protiv Izraela|Južnoafrička Republika protiv Izraela]], na [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnom sudu pravde]] (ICJ), navodeći kršenje [[Konvencija o genocidu|Konvencije o genocidu]].<ref name="ICJ-2023-12-29">[https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf Application Instituting Proceedings] (PDF), [[South Africa v. Israel|Application of Convention on Prevention and Punishment of Crime of Genocide (S. Afr. v. Isr.)]], No. 192 ([[International Court of Justice|ICJ]] 29 December 2023), [https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394 archived] from the original on 5 January 2024.</ref> U početnoj presudi, ICJ je smatrao da Južnoafrička Republika ima pravo da pokrene svoj slučaj protiv [[Izrael]]a, dok je Palestincima priznato da imaju "uvjerljivo pravo da budu zaštićeni od genocida"<ref name="Donoghue">{{harvnb|Donoghue|2024|loc=5:10}} ("The court decided that the Palestinians had a plausible right to be protected from genocide, and that South Africa had the right to present that claim in the court."); [[#ICJ-order-2024-01-26|Order, ''S. Afr.'', No. 192 (ICJ 26 January 2024)]], ¶ 54 ("In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.").</ref> koji se suočava sa stvarnim rizikom od nepopravljive štete. Sud je naložio Izraelu da poštuje svoje obaveze prema Konvenciji o genocidu poduzimajući sve mjere koje su u njegovoj moći da spriječi počinjenje djela genocida, da spriječi i kazni poticanje na genocid, te da omogući osnovne humanitarne usluge u Gazi.<ref name="ICJruling">[[#ICJ-order-2024-01-26|Order, ''S. Afr.'', No. 192 (ICJ 26 January 2024)]].</ref><ref>{{cite news |last1=Simon |first1=Scott |last2=Peralta |first2=Eyder |date=27. 1. 2024 |title=ICJ finds genocide case against Israel 'plausible', orders it to stop violations |url=https://www.npr.org/2024/01/27/1227397107/icj-finds-genocide-case-against-israel-plausible-orders-it-to-stop-violations#:~:text=Live%20Sessions-,ICJ%20finds%20genocide%20case%20against%20Israel%20%27plausible%27%2C%20orders%20it,Africa%20has%20brought%20against%20Israel. |work=[[NPR]] |access-date=28. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128232512/https://www.npr.org/2024/01/27/1227397107/icj-finds-genocide-case-against-israel-plausible-orders-it-to-stop-violations |archive-date=28. 1. 2024}}</ref><ref name="Casciani">{{cite news |first=Dominic |last=Casciani |title=Israel-Gaza: What did the ICJ ruling really say? |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3g9g63jl17o |date=16. 5. 2024 |access-date=17. 5. 2024 |work=[[BBC]] |language=en-GB |archive-url=https://archive.today/20240517001958/https://www.bbc.com/news/articles/c3g9g63jl17o |archive-date=17. 5. 2024}}</ref> Sud je također kasnije naredio Izraelu da poveća humanitarnu pomoć u Gazi i da spriječi genocidna djela tokom [[ofanzive na Rafah]].<ref>{{Cite news |first=Dominic |last=Casciani |date=28. 5. 2024 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c722zv1r5yro |title=Israel-Gaza: What does ICJ ruling on Israel's Rafah offensive mean? |work=[[BBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529173848/https://www.bbc.com/news/articles/c722zv1r5yro |archive-date=29. 5. 2024 }}</ref><ref>{{Cite news |first1=Federica |last1=Marsi |first2=Usaid |last2=Siddiqui |first3=Maziar |last3=Motamedi |date=28. 3. 2024 |title=ICJ orders Israel to stop preventing 'delivery of urgently needed' aid |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=2. 4. 2024 |archive-date=2. 4. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402063034/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475 |url-status=live}}</ref> Izraelska vlada je odbacila navode Južnoafričke Republike<ref name="Casciani"/> i tvrdila da se Izrael brani.{{sfn|Casciani|2024a}}<ref>{{#invoke:Cite|news|last1=Deutsch |first1=Anthony |last2=Sterling |first2=Toby |last3=Berg |first3=Stephanie van den |date=12. 1. 2024 |title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/ |access-date=23. 6. 2025 |work=[[Reuters]] |language=en |archive-url=https://archive.today/20240810000046/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/ |archive-date=10. 8. 2024}}</ref> Izraelske pristalice kažu da je optuživanje Izraela za genocid [[Antisemitizam|antisemitsko]],<ref name="NBC-2024-01-26">{{cite news |title='Not only false, it's outrageous': Netanyahu rejects Gaza genocide charges |url=https://www.nbcnews.com/video/netanyahu-rejects-outrageous-icj-charges-of-gaza-genocide-203021381942 |work=[[NBC News]] |date=26. 1. 2024 |access-date=28. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130123637/https://www.nbcnews.com/video/netanyahu-rejects-outrageous-icj-charges-of-gaza-genocide-203021381942 |archive-date=30. 1. 2024}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pollard |first=Stephen |date=10. 5. 2024 |title=No, Israel isn't committing genocide |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/05/10/israel-isnt-committing-genocide/ |access-date=16. 10. 2024 |work=[[The Daily Telegraph]] |language=en-GB |issn=0307-1235 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521025431/https://www.telegraph.co.uk/news/2024/05/10/israel-isnt-committing-genocide/ |archive-date=21. 5. 2024}}</ref> ali drugi tvrde da su optužbe za antisemitizam način da se zaštiti Izrael od takvih optužbi.<ref>{{Cite magazine |last=Segal |first=Raz |author-link=Raz Segal |date=14. 5. 2024 |title=How Weaponizing Antisemitism Puts Jews at Risk |url=https://time.com/6977457/weaponizing-antisemitism/ |access-date=16. 10. 2024 |magazine=[[Time (časopis)|Time]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914221459/https://time.com/6977457/weaponizing-antisemitism/ |archive-date=14. 9. 2024}}</ref><ref>{{Cite news |first=Jonathan |last=Cook |date=7. 3. 2024 |title=How the 'fight against antisemitism' became a shield for genocide |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/war-gaza-fight-against-antisemitism-shield-israel-genocide |access-date=16. 10. 2024 |work=[[Middle East Eye]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712165045/https://www.middleeasteye.net/opinion/war-gaza-fight-against-antisemitism-shield-israel-genocide |archive-date=12. 7. 2024}}</ref> U početnoj presudi, ICJ je utvrdio da Južnoafrička Republika ima pravo pokrenuti svoj slučaj, dok je Palestincima priznato pravo na zaštitu od genocida.<ref name="Donoghue"/> Sud je naredio Izraelu da preduzme sve mjere u svojoj moći kako bi spriječio počinjenje djela genocida, spriječio i kaznio podsticanje na genocid i omogućio osnovne humanitarne usluge, pomoć i zalihe u Gazi.<ref name="ICJruling"/><ref>{{#invoke:Cite|news|last1=Simon |first1=Scott |last2=Peralta |first2=Eyder |date=27. 1. 2024 |title=ICJ finds genocide case against Israel 'plausible', orders it to stop violations |url=https://www.npr.org/2024/01/27/1227397107/icj-finds-genocide-case-against-israel-plausible-orders-it-to-stop-violations#:~:text=Live%20Sessions-,ICJ%20finds%20genocide%20case%20against%20Israel%20%27plausible%27%2C%20orders%20it,Africa%20has%20brought%20against%20Israel. |work=[[NPR]] |access-date=28. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128232512/https://www.npr.org/2024/01/27/1227397107/icj-finds-genocide-case-against-israel-plausible-orders-it-to-stop-violations |archive-date=28. 1. 2024}}</ref>{{sfn|Casciani|2024a}} Sud je kasnije naredio Izraelu da poveća humanitarnu pomoć Gazi i zaustavi ofanzivu na Rafah.{{sfn|Casciani|2024b}}{{sfn|Marsi|Siddiqui|Motamedi|2024}} Izrael nije postupio u skladu sa nalozima suda<ref>{{cite web |title=Israel defying ICJ ruling to prevent genocide by failing to allow adequate humanitarian aid to reach Gaza |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/ |website=amnesty.org |publisher=Amnesty International |access-date=13. 9. 2025 |date=26. 2. 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Israel Not Complying with World Court Order in Genocide Case |url=https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case |website=hrw.org |publisher=Human Rights Watch |access-date=13. 9. 2025 |date=26. 2. 2024}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kuttab |first1=Jonathan |title=Israeli Non-Compliance with ICJ Provisional Orders |url=https://arabcenterdc.org/resource/israeli-non-compliance-with-icj-provisional-orders/ |website=arabcenterdc.org |publisher=Arab Center Washington DC |access-date=13. 9. 2025 |date=20. 3. 2024}}</ref> i umjesto toga je nastavio ofanzivu na Rafah raseljavanjem stanovnika grada i rušenjem hiljada zgrada.<ref>{{cite web |last1=Hasson |first1=Nir |last2=Michaeli |first2=Yarden |last3=Scharf |first3=Avi |title=Rafah Is Gone. Razed to the Ground. And It's Not the Only City Wiped Out by the Israeli Army |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-06-12/ty-article-magazine/.premium/rafah-is-gone-razed-to-the-ground-its-not-the-only-city-decimated-by-the-israeli-army/00000197-6506-db73-aff7-7d4ee6bb0000 |website=haaretz.com |publisher=Haaretz |access-date=13. 9. 2025 |date=12. 6. 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Sanad Verification Agency |last2=Marsi |first2=Federica |title=Israel increased Rafah demolition to prepare for Gaza forced transfer plan |url=https://www.aljazeera.com/features/2025/7/13/israel-increased-rafah-demolition-to-prepare-for-gaza-forced-transfer-plan |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |access-date=13. 9. 2025 |date=13. 7. 2025}}</ref> "Namjera uništenja" je neophodan uslov za ispunjavanje zakonskog praga genocida. Razni naučnici tvrde da je namjera uništenja dokazana izjavama izraelskih zvaničnika i izraelskom politikom i ponašanjem,<ref name="LTO_15_August_2025">{{#invoke:cite|web|last1=Kring |first1=Franziska |last2=Kolter |first2=Max |date=15. 8. 2025 |title=Is Israel Committing Genocide in the Gaza Strip? |url=https://www.lto.de/recht/hintergruende/h/gaza-is-israel-committing-genocide-assessments-international-law-experts |website=Legal Tribune Online |access-date=15. 8. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815232018/https://www.lto.de/recht/hintergruende/h/gaza-is-israel-committing-genocide-assessments-international-law-experts |archive-date=15. 8. 2025}}</ref><ref name="Middle_East_Eye_14_August_2025">{{#invoke:Cite|news |last=Asem |first=Sondos |date=14. 8. 2025 |title=Israel's war on Gaza: Why do legal experts say it's genocide? |url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-gaza-why-experts-say-genocide-international-law |work=[[Middle East Eye]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819152628/https://www.middleeasteye.net/news/israel-gaza-why-experts-say-genocide-international-law |archive-date=19. 8. 2025}}</ref><ref>{{bulleted list| | {{harvnb|Mohyeldin|Hamdan|2024}} | {{harvnb|Sultany|2024|pp=5–15}} | {{harvnb|Albanese|2024|pp=13–14}} | {{harvnb|Burga|2023}} | {{harvnb|Soni|2023|p=81}} | {{harvnb|International State Crime Initiative|2023}} }}</ref> dok se drugi ne slažu. == Pozadina == [[Arapsko-izraelski rat 1948.]] doveo je do uspostavljanja Izraela u većini onoga što je bila [[Mandatna Palestina]], s izuzetkom dvije odvojene teritorije koje su postale poznate kao [[Zapadna obala]] i [[Pojas Gaze]], koje su držali [[Jordan]] i [[Egipat]]. Nakon [[Šestodnevni rat|Šestodnevnog rata]] 1967, Izrael je okupirao palestinske teritorije Zapadne obale i pojasa Gaze.<ref name="El Deeb-2023">{{cite news |last=El Deeb |first=Sarah |date=9. 10. 2023 |title=What is Hamas? The group that rules the Gaza Strip has fought several rounds of war with Israel |url=https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |access-date=5. 12. 2023 |work=[[Associated Press]] |archive-date=23. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023140259/https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |url-status=live}}</ref> U narednom periodu došlo je do dva narodna ustanka Palestinaca protiv izraelske okupacije; [[Prva intifada|Prva]] i [[Druga intifada]], 1987. i 2000.<ref>{{cite encyclopedia |chapter=Intifada |title=Encyclopedia Britannica |title-link=Encyclopædia Britannica|chapter-url=https://www.britannica.com/topic/intifada |access-date=16. 11. 2023 |date=23. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114071751/https://www.britannica.com/topic/intifada |archive-date=14. 11. 2023 |url-status=live}}</ref> Potonji je okončan [[Izraelsko povlačenje iz Pojasa Gaze|jednostranim povlačenjem Izraela iz Gaze]] 2005.<ref>{{cite journal |date=13. 10. 2023 |title=Frequently asked questions on ICRC's work in Israel and the occupied territories |url=https://www.icrc.org/en/document/frequently-asked-questions-icrcs-work-israel-and-occupied-territories |url-status=live |journal=[[International Committee of the Red Cross]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029201111/https://www.icrc.org/en/document/frequently-asked-questions-icrcs-work-israel-and-occupied-territories |archive-date=29. 10. 2023 |access-date=30. 10. 2023 |ref={{sfnref|International Committee of the Red Cross|2023}}}}</ref><ref>{{cite news |date=9. 10. 2023 |title=Gaza Strip explained: Who controls it and what to know |work=[[NBC News]] |url=https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |url-status=live |access-date=30. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031095143/https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |archive-date=31. 10. 2023}}</ref> Od 2007. Pojasom Gaze upravlja [[Hamas]], islamistička militantna grupa, dok je Zapadna obala ostala pod kontrolom [[Palestinska Autonomna Područja|palestinskih vlasti]] predvođenih [[Fatah]]om. Nakon što je Hamas preuzeo vlast, Izrael je uveo [[Blokada pojasa Gaze|blokadu pojasa Gaze]]<ref>{{cite news |last1=Perry |first1=Tom |last2=McDowall |first2=Angus |date=7. 10. 2023 |title=Timeline of conflict between Israel and Palestinians in Gaza |work=[[Reuters]] |editor-last=Harvey |editor-first=Jan |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |access-date=7. 10. 2023 |archive-date=7. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007105909/https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |url-status=live}}</ref><ref name="Kane-2023">{{cite magazine |last1=Kane |first1=Alex |last2=Cohen |first2=Mari |last3=Shamir |first3=Jonathan |last4=Scher |first4=Isaac |date=10. 10. 2023 |title=The Hamas Attacks and Israeli Response: An Explainer |url=https://jewishcurrents.org/the-hamas-attacks-and-israeli-response-an-explainer |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014223844/https://jewishcurrents.org/the-hamas-attacks-and-israeli-response-an-explainer |archive-date=14. 10. 2023 |access-date=15. 10. 2023 |magazine=[[Jewish Currents]]}}</ref> što je značajno oštetilo njegovu ekonomiju.<ref name="WBEUUN2">{{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/14e309cd34e04e40b90eb19afa7b5d15-0280012024/original/Gaza-Interim-Damage-Assessment-032924-Final.pdf |title=Gaza Strip: Interim Damage Assessment |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501171634/https://thedocs.worldbank.org/en/doc/14e309cd34e04e40b90eb19afa7b5d15-0280012024/original/Gaza-Interim-Damage-Assessment-032924-Final.pdf |archive-date=1. 5. 2024 |website=[[World Bank]]/[[European Union]]/[[United Nations]] |date=29. 3. 2024 |page=5}}</ref> Izrael je opravdao blokadu navodeći bezbjednosne brige,<ref name="Meakem-2023">{{cite news |last=Meakem |first=Allison |date=10. 10. 2023 |title=The Geopolitics of Palestine, Explained |work=[[Foreign Policy]] |url=https://foreignpolicy.com/2023/10/10/israel-palestine-conflict-gaza-hamas-war-geography-history/ |access-date=16. 10. 2023 |archive-date=15. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015213033/https://foreignpolicy.com/2023/10/10/israel-palestine-conflict-gaza-hamas-war-geography-history/ |url-status=live}}</ref> ali su međunarodne grupe za ljudska prava nazvale blokadu oblikom kolektivne kazne.<ref>{{bulleted list| |{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |date=13. 9. 2011|title=U.N. experts say Israel's blockade of Gaza illegal |work=[[Reuters]] |editor-last=Graff |editor-first=Peter |url=https://www.reuters.com/article/us-un-gaza-rights-idUSTRE78C59R20110913 |access-date=15. 10. 2023 |archive-date=15. 6. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615210724/http://www.reuters.com/article/us-un-gaza-rights-idUSTRE78C59R20110913 |url-status=live |quote=A panel of five independent U.N. rights experts [said] the blockade had subjected Gazans to collective punishment in 'flagrant contravention of international human rights and humanitarian law.'}} |{{cite book |url=https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/5670/2023/en/ |title=Amnesty International Report 2022/23: The State of the World's Human Rights |publisher=[[Amnesty International]] |year=2023 |isbn=978-0-86210-502-0 |location=London |pages=206–211|chapter=Israel and the Occupied Palestinian Territories |access-date=15. 10. 2023 |quote=This compounded the impact of a 15-year ongoing Israeli blockade that amounts to illegal collective punishment |archive-date=16. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016210727/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/5670/2023/en/ |url-status=live}} |{{cite news |date=13. 1. 2009 |title=Deprived and Endangered: Humanitarian Crisis in the Gaza Strip |publisher=[[Human Rights Watch]] |url=https://www.hrw.org/news/2009/01/13/deprived-and-endangered-humanitarian-crisis-gaza-strip |access-date=15. 10. 2023 |quote=The blockade is a form of collective punishment in violation of international law. |archive-date=4. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404041422/http://www.hrw.org/news/2009/01/12/deprived-and-endangered-humanitarian-crisis-gaza-strip |url-status=live}} |{{cite news |date=13. 2. 2017 |title=Hamas hardliner Yahya Sinwar elected as Gaza leader |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-38955499 |access-date=15. 10. 2023 |quote=Israel and Egypt maintain a blockade around Gaza aimed at preventing attacks by militants there, though the measure has been condemned by rights groups as a form of collective punishment. |archive-date=22. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022080210/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-38955499 |url-status=live}} }}</ref><ref>{{cite magazine |last=Ackerman |first=Seth |date=4. 1. 2024 |title=There was an Iron Wall in Gaza |url=https://jacobin.com/2024/01/IRON-WALL-GAZA-ISRAEL-DEFENSE-FORCES-REALPOLITIK-PALESTINE-HISTORY?MC_CID=3B53D49205&MC_EID=B7EDF81030 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105010623/https://jacobin.com/2024/01/IRON-WALL-GAZA-ISRAEL-DEFENSE-FORCES-REALPOLITIK-PALESTINE-HISTORY?MC_CID=3B53D49205&MC_EID=B7EDF81030 |archive-date=5. 1. 2024 |access-date=8. 1. 2024 |magazine=[[Jacobin (časopis)|Jacobin]] |quote=The unemployment rate soared to "probably the highest in the world", four-fifths of the population were forced to rely on humanitarian assistance, three-quarters became dependent on food aid, more than half faced "acute food insecurity", one in ten children were stunted by malnutrition, and over 96 percent of potable water became unsafe for human consumption.}}</ref><ref name="Abdulrahim-2023">{{cite news |last=Abdulrahim |first=Raja |date=7. 10. 2023|title=Gaza Has Suffered Under 16-Year Blockade |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/10/07/world/middleeast/gaza-blockade-israel.html |access-date=16. 10. 2023 |archive-date=24. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024053734/https://www.nytimes.com/2023/10/07/world/middleeast/gaza-blockade-israel.html|url-status=live}}</ref> [[Agencija Ujedinjenih nacija za pomoć palestinskim izbjeglicama na Bliskom istoku]] je izvijestila da je, zbog blokade, 81% stanovnika Gaze živjelo ispod nivoa siromaštva 2023, sa 63% nesigurno hrane i ovisno o međunarodnoj pomoći.<ref name="Alfonseca-2023">{{cite news |last1=Alfonseca |first1=Kiara |date=11. 10. 2023 |title=Palestinian civilians suffer in Israel–Gaza crossfire as death toll rises |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |url=https://abcnews.go.com/International/palestinian-civilians-suffer-israel-hamas-crossfire-death-toll/story?id=103828889 |url-status=live |access-date=12. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012150320/https://abcnews.go.com/International/palestinian-civilians-suffer-israel-hamas-crossfire-death-toll/story?id=103828889 |archive-date=12. 10. 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=juni 2022 |title=The Gaza Strip: The humanitarian impact of 15 years of blockade |url=https://www.unicef.org/mena/documents/gaza-strip-humanitarian-impact-15-years-blockade-june-2022 |access-date=16. 11. 2023 |website=[[UNICEF]] |archive-date=15. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115160019/https://www.unicef.org/mena/documents/gaza-strip-humanitarian-impact-15-years-blockade-june-2022 |url-status=live}}</ref> Od 2007. Izrael i Hamas, zajedno sa drugim palestinskim militantnim grupama sa sjedištem u Gazi, sudjeluju u sukobima,<ref name="Kane-2023" /><ref name="Meakem-2023" /><ref name="Beauchamp-2023">{{cite web |last=Beauchamp |first=Zack |title=Why did Hamas invade Israel?|url=https://www.vox.com/2023/10/7/23907323/israel-war-hamas-attack-explained-southern-israel-gaza |access-date=6. 11. 2023 |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=7. 10. 2023 |archive-date=7. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007185123/https://www.vox.com/2023/10/7/23907323/israel-war-hamas-attack-explained-southern-israel-gaza |url-status=live}}</ref> uključujući četiri rata [[Rat u Gazi (2008-2009)|2008–2009]], [[Rat u Gazi (2012)|2012]], [[Rat u Gazi (2014)|2014]] i [[Izraelsko-palestinska kriza (2021)|2021]].<ref>{{cite news |date=19. 11. 2023 |title=These six charts show the scale of human loss in the Israel–Gaza war |url=https://www.abc.net.au/news/2023-11-20/six-charts-that-show-the-scale-of-human-loss-in-israel-gaza-war/103074196 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202135746/https://www.abc.net.au/news/2023-11-20/six-charts-that-show-the-scale-of-human-loss-in-israel-gaza-war/103074196 |archive-date=2. 2. 2024 |access-date=2. 2. 2024 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]] |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Tan |first=Joanna |date=12. 11. 2023 |title=Charts show a stark difference in the human cost of Israeli-Palestinian conflicts over the years |url=https://www.cnbc.com/2023/11/12/israel-hamas-war-data-shows-human-cost-of-conflict-through-the-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114213622/https://www.cnbc.com/2023/11/12/israel-hamas-war-data-shows-human-cost-of-conflict-through-the-years.html |archive-date=14. 1. 2024 |access-date=7. 3. 2024 |work=[[CNBC]]}}</ref> U ovim sukobima ubijeno je oko 6.400 Palestinaca i 300 Izraelaca.<ref name="Alfonseca-2023" /><ref>{{cite web |title=Where We Work. Gaza Strip |work=United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East ([[UNRWA]]) |url=https://www.unrwa.org/where-we-work/gaza-strip |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012075032/https://www.unrwa.org/where-we-work/gaza-strip |archive-date=12. 10. 2023 |access-date=12. 10. 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="OCHAoPt">{{cite web |title=Data on casualties |url=https://www.ochaopt.org/data/casualties |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231012194834/https://ochaopt.org/data/casualties |archive-date=12. 10. 2023 |access-date=12. 10. 2023 |work=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs – occupied Palestinian territory ([[OCHAoPt]])}}</ref> U periodu 2018–2019. održani su veliki sedmični [[Protesti na granici u Gazi 2018–2019|organizirani protesti u blizini granice Gaze i Izraela]], koje je nasilno ugušio Izrael, čiji su snajperisti ubili stotine i ranili hiljade Palestinaca.<ref>{{cite web |title=Two Years On: People Injured and Traumatized During the "Great March of Return" are Still Struggling |url=https://www.un.org/unispal/document/two-years-on-people-injured-and-traumatized-during-the-great-march-of-return-are-still-struggling/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304172542/https://www.un.org/unispal/document/two-years-on-people-injured-and-traumatized-during-the-great-march-of-return-are-still-struggling/ |archive-date=4. 3. 2024 |access-date=5. 3. 2024 |website=un.org |publisher=[[United Nations]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Fayyad |first1=Huthifa |date=30. 3. 2019 |title=Gaza's Great March of Return protests explained |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/3/30/gazas-great-march-of-return-protests-explained |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217174220/https://www.aljazeera.com/news/2019/3/30/gazas-great-march-of-return-protests-explained |archive-date=17. 2. 2024 |access-date=5. 3. 2024 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Ubrzo nakon početka izraelsko-palestinske krize 2021., Hamasovo vojno krilo, [[Brigade Al-Kasam]], počelo je planiranje operacije protiv Izraela 7. oktobra 2023.<ref name="Klein-2023">{{cite magazine |last=Klein |first=Menachem |date=28. 11. 2023 |title=Israeli arrogance thwarted a Palestinian political path. October 7 revealed the cost |url=https://www.972mag.com/hamas-fatah-elections-israel-arrogance/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129173047/https://www.972mag.com/hamas-fatah-elections-israel-arrogance/ |archive-date=29. 11. 2023 |magazine=[[+972 magazine]]}}</ref><ref>{{cite news |title=Hamas Says Its Attack on Israel Was Planned for Two Years |url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip/card/hamas-says-its-attack-on-israel-was-planned-for-two-years-1VCaFNgV3H2e4bGsBUAm |access-date=4. 12. 2023 |work=[[The Wall Street Journal]] |date=14. 10. 2023 |archive-date=13. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113232117/https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip/card/hamas-says-its-attack-on-israel-was-planned-for-two-years-1VCaFNgV3H2e4bGsBUAm |url-status=live}}</ref> Prema diplomatama, Hamas je više puta govorio u mjesecima prije oktobra 2023. da ne želi novu vojnu eskalaciju u Gazi jer bi to pogoršalo humanitarnu krizu koja se dogodila nakon sukoba 2021.<ref name="Abdulrahim-2023" /> Dana 7. oktobra 2023, Hamas je predvodio [[Napad Hamasa na Izrael 7. oktobra|napad na Izrael]] iz Gaze,<ref name="AN-2023-10-08">{{cite news |title=Hamas leader Haniyeh: Battle 'will spread to West Bank, Jerusalem' |date=8. 10. 2023 |url=https://www.arabnews.com/node/2387276/middle-east |agency=[[Associated Press]] and [[Reuters]] |work=Arab News |quote="The leader of Hamas' military wing, Mohammed Deif, said Saturday's assault was in response to the 16-year blockade of Gaza, Israeli raids inside West Bank cities over the past year, violence at Al-Aqsa and increasing attacks by settlers on Palestinians, and growth of settlements." |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018143356/https://www.arabnews.com/node/2387276/middle-east |archive-date=18. 10. 2023}}</ref>{{sfn|CBC|2023}}{{sfn|Shaw|2024|p=1}} što je rezultiralo sa najmanje 1.139{{sfn|Semerdjian|2024|p=1|ref=Semerdjian2024a}}<ref name="Marsi & Siddiqui">{{cite news |first1=Frederica |last1=Marsi |first2=Usaid |last2=Siddiqui |title=Israel's war on Gaza live: Dozens of casualties in Israeli attack on UN hub |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=13. 3. 2024 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/13/israels-war-on-gaza-live-netanyahu-vows-to-finish-the-job-in-rafah?update=2770109 |access-date=13. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313163109/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/13/israels-war-on-gaza-live-netanyahu-vows-to-finish-the-job-in-rafah?update=2770109 |archive-date=13. 3. 2024}}</ref>{{efn|Nije jasno koliko je smrtnih slučajeva bilo rezultat [[Prijateljska vatra|prijateljske vatre]] ili [[Hanibalova direktiva|Hanibalove direktive]]. U članku na Ynetu navodi se da je tokom napada 7. oktobra postojao "ogroman i složen broj" incidenata s prijateljskom vatrom od strane IDF-a.<ref name="YnetFF">{{cite news |last=Zitun |first=Yoav |date=12. 12. 2023 |title=One-fifth of troop fatalities in Gaza due to friendly fire or accidents, IDF reports |language=en |work=[[Ynetnews]] |url=https://www.ynetnews.com/article/rkjqoobip |access-date=15. 12. 2023 |quote=Casualties fell as a result of friendly fire on October 7, but the IDF believes that beyond the operational investigations of the events, it would not be morally sound to investigate these incidents due to the immense and complex quantity of them that took place in the kibbutzim and southern Israeli communities due to the challenging situations the soldiers were in at the time. |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214212217/https://www.ynetnews.com/article/rkjqoobip |archive-date=14. 12. 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Cook121215">{{cite news |last=Cook |first=Jonathan |author-link=Jonathan Cook |date=15. 12. 2023 |title=Why is western media ignoring evidence of Israel's own actions on 7 October? |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/israel-palestine-war-media-ignoring-evidence-actions-7-october |access-date=15. 12. 2023 |work=[[Middle East Eye]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161307/https://www.middleeasteye.net/opinion/israel-palestine-war-media-ignoring-evidence-actions-7-october |archive-date=15. 12. 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Ynet240111">{{cite news|last1=Bergman |first1=Ronen |author-link=Ronen Bergman |last2=Zitun |first2=Yoav |date=10. 1. 2024 |title=ההוראה: למנוע ממחבלים לחזור לעזה 'בכל מחיר', גם אם יש איתם חטופים |trans-title=The instructions: prevent terrorists from returning to Gaza "at all costs" even if there are hostages with them |url=https://www.ynet.co.il/news/article/yokra13754368 |access-date=12. 1. 2024 |work=[[Ynet]] |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224193530/https://www.ynet.co.il/news/article/yokra13754368 |archive-date=24. 2. 2024}}</ref><ref name="YA240112">{{cite news |last1=Bergman |first1=Ronen |author1-link=Ronen Bergman |last2=Zitun |first2=Yoav |date=12. 1. 2024 |title=השעות הראשונות של השבת השחורה |trans-title=The first hours of Black Saturday |url=https://w.ynet.co.il/yediot/7-days/time-of-darkness |access-date=19. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118162157/https://w.ynet.co.il/yediot/7-days/time-of-darkness |archive-date=18. 1. 2024 |work=[[Yedioth Ahronoth]] |language=he}}</ref>}} smrtnih slučajeva, većinom civila.<ref name=F24231215>{{cite news |title=Israel social security data reveals true picture of Oct 7 deaths |date=15. 12. 2023 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20231215-israel-social-security-data-reveals-true-picture-of-oct-7-deaths |work=[[France 24]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304185753/https://www.france24.com/en/live-news/20231215-israel-social-security-data-reveals-true-picture-of-oct-7-deaths |archive-date=4. 3. 2024}}</ref> Izrael je odgovorio veoma destruktivnom<ref>{{cite news |last=Dyer |first=Evan |date=30. 12. 2023 |title=Israel's Gaza bombing campaign is the most destructive of this century, analysts say |url=https://www.cbc.ca/news/politics/israel-gaza-bombing-hamas-civilian-casualties-1.7068647 |work=[[CBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240630222241/https://www.cbc.ca/news/politics/israel-gaza-bombing-hamas-civilian-casualties-1.7068647 |archive-date=30. 6. 2024}}</ref> kampanjom bombardovanja praćenom invazijom na pojas Gaze 27. oktobra.{{sfn|Segal|Daniele|2024|p=6}} Neki naučnici su tvrdili da je postojao genocid nad Palestincima prije napada 7. oktobra, ali je izraelska vojna kampanja u Gazi okarakterizirana kao genocidna od strane Južnoafričke Republike i drugih pristalica argumenta o genocidu.{{sfn|Jamshidi|2024|pp=1–4}}<!-- "In its application to the ICJ, South Africa describes Israel's entire campaign inside Gaza since 7 October as genocidal." -->{{sfn|Semerdjian|2024|pp=3–4|ref=Semerdjian2024a}} Zvaničnici Hamasa rekli su da je napad bio odgovor na izraelsku okupaciju, blokadu pojasa Gaze, nasilje izraelskih naseljenika nad Palestincima, ograničenja kretanja Palestinaca i zatvaranje hiljada Palestinaca, koje je Hamas pokušao osloboditi zauzimanjem Izraelskih taoca.<ref name="aj7oct-invasion">{{cite news |date=7. 10. 2023 |title=Fears of a ground invasion of Gaza grow as Israel vows 'mighty vengeance' |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/world-is-watching-fears-grow-of-a-massive-gaza-invasion-by-israel |publisher=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=8. 10. 2023 |archive-date=8. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008024318/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/world-is-watching-fears-grow-of-a-massive-gaza-invasion-by-israel |url-status=live}}</ref><ref name="McKernan-20231014">{{cite news |last1=McKernan |first1=Bethan |last2=Michaelson |first2=Ruth |last3=Graham-Harrison |first3=Emma |last4=Kierszenbaum |first4=Quique |last5=Balousha |first5=Hazem |last6=Taha |first6=Sufian |last7=Sherwood |first7=Harriet |last8=Beaumont |first8=Peter |date=14. 10. 2023 |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/seven-days-of-terror-that-shook-the-world-and-changed-the-middle-east |title=Seven days of terror that shook the world and changed the Middle East |work=[[The Observer]] |access-date=1. 11. 2023 |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref name="Pacchiani-2023">{{cite news |last=Pacchiani |first=Luca |date=7. 10. 2023 |url=https://www.timesofisrael.com/hamas-deputy-chief-anticipates-hostages-will-be-swapped-for-palestinian-prisoners/ |title=Hamas deputy chief anticipates hostages will be swapped for Palestinian prisoners |work=[[The Times of Israel]] |access-date=25. 10. 2023 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Brojni komentatori su identifikovali širi kontekst izraelske okupacije kao uzrok rata.<ref>{{cite magazine |last1=Matar |first1=Haggai |date=7. 10. 2023 |title=Gaza's shock attack has terrified Israelis. It should also unveil the context |url=https://www.972mag.com/gaza-attack-context-israelis/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231181619/https://www.972mag.com/gaza-attack-context-israelis/ |archive-date=31. 12. 2023 |access-date=31. 12. 2023 |magazine=[[+972 Magazine]]}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Schenker |first1=Hillel |date=12. 10. 2023 |title=The Catastrophe of October 7. Why Did It Happen? |url=https://www.thenation.com/article/world/israel-gaza-hamas-war-netanyahu/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231181618/https://www.thenation.com/article/world/israel-gaza-hamas-war-netanyahu/ |archive-date=31. 12. 2023 |access-date=31. 12. 2023 |magazine=[[The Nation]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Barghouti |first1=Mariam |date=14. 10. 2023 |title=On October 7, Gaza broke out of prison |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2023/10/14/on-october-7-gaza-broke-out-of-prison |access-date=31. 12. 2023 |archive-url= |archive-date=}}</ref> [[Associated Press]] je pisao da su Palestinci "u očaju zbog beskrajne okupacije Zapadne obale i zagušljive blokade Gaze".<ref name="Federman-20231007">{{cite news |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2 |title=Hamas militant group has started a war that 'Israel will win,' defense minister says |date=7. 10. 2023 |publisher=[[Associated Press]] |first1=Josef |last1=Federman |first2=Issam |last2=Adwan |access-date=7. 10. 2023 |archive-date=7. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007073124/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2 |url-status=live}}</ref> Nekoliko organizacija za ljudska prava, uključujući [[Amnesty International]],<ref>{{cite report |url=https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2022/02/MDE1551412022ENGLISH.pdf |title=Israel's Apartheid Against Palestinians: Cruel System of Domination and Crime Against Humanity |date=januar 2022 |publisher=[[Amnesty International]] |access-date=6. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201215719/https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2022/02/MDE1551412022ENGLISH.pdf |archive-date=1. 2. 2022 |url-status=live}}</ref> [[B'Tselem]],<ref>{{cite web |date=12. 1. 2021 |title=A regime of Jewish supremacy from the Jordan River to the Mediterranean Sea: This is apartheid |url=https://www.btselem.org/publications/fulltext/202101_this_is_apartheid |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508165214/https://www.btselem.org/publications/fulltext/202101_this_is_apartheid |archive-date=8. 5. 2021 |access-date=6. 11. 2023 |work=[[B'Tselem]]|quote=A regime that uses laws, practices and organized violence to cement the supremacy of one group over another is an apartheid regime. Israeli apartheid, which promotes the supremacy of Jews over Palestinians, was not born in one day or of a single speech. It is a process that has gradually grown more institutionalized and explicit, with mechanisms introduced over time in law and practice to promote Jewish supremacy. These accumulated measures, their pervasiveness in legislation and political practice, and the public and judicial support they receive – all form the basis for our conclusion that the bar for labeling the Israeli regime as apartheid has been met.}}</ref> i [[Human Rights Watch]]<ref>{{cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=27. 4. 2021 |title=Israel is committing the crime of apartheid, rights group says |work=[[The Guardian]] |url=http://www.theguardian.com/world/2021/apr/27/israel-committing-crime-apartheid-human-rights-watch |url-status=live |access-date=6. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202210105/https://www.theguardian.com/world/2021/apr/27/israel-committing-crime-apartheid-human-rights-watch |archive-date=2. 2. 2022}}</ref> uporedilo je izraelsku okupaciju sa [[apartheid]]om; Izraelske pristalice osporavaju ovu karakterizaciju.<ref>{{cite news |date=4. 5. 2023 |title=Israël: l'Assemblée nationale rejette une résolution communiste dénonçant un "régime d'apartheid" |language=fr |trans-title=Israel: National Assembly rejects communist resolution denouncing 'apartheid regime' |work=[[Le Figaro]] |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/israel-l-assemblee-nationale-rejette-une-resolution-communiste-denoncant-un-regime-d-apartheid-20230504 |url-status=live |access-date=8. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230614002231/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/israel-l-assemblee-nationale-rejette-une-resolution-communiste-denoncant-un-regime-d-apartheid-20230504 |archive-date=14. 6. 2023}}</ref><ref>{{cite news |last1=Hutzler |first1=Alexandra |last2=Peller |first2=Lauren |date=19. 7. 2023 |title=House passes resolution saying Israel isn't a 'racist or apartheid state' |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |url=https://abcnews.go.com/Politics/house-vote-resolution-israel-racist-apartheid-state/story?id=101410569|url-status=live |access-date=15. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030033122/https://abcnews.go.com/Politics/house-vote-resolution-israel-racist-apartheid-state/story?id=101410569 |archive-date=30. 10. 2023}}</ref> Savjetodavno mišljenje [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnog suda pravde]] objavljeno u julu 2024. potvrdilo je da je okupacija nezakonita i da se time krši član 3. Međunarodne konvencije o eliminaciji svih oblika rasne diskriminacije, koja zabranjuje rasnu segregaciju i apartheid.<ref>{{cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=19. 7. 2024 |title=UN court orders Israel to end its occupation of Palestinian territories |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/19/israels-settlement-policies-break-international-law-court-finds |access-date=25. 9. 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=22. 7. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722174228/https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/19/israels-settlement-policies-break-international-law-court-finds |url-status=live}}</ref> == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{refspisak|kolona-širina=30em}} === Izvori === {{refbegin|indent=yes|colwidth=30em}} <!-- AAA --> * {{#invoke:Cite|journal|last=Abdo |first=Nahla |date=13. 5. 2024 |title=Israel's settler colonialism and the genocide in Gaza: Alternatives |journal=[[Studies in Political Economy]] |volume=105 |number=1 |pages=94–106 |doi=10.1080/07078552.2024.2325298}} * {{#invoke:Cite|magazine|last=Abraham |first=Yuval |author-link=Yuval Abraham |date=3. 4. 2024 |title='Lavender': The AI machine directing Israel's bombing spree in Gaza |url=https://www.972mag.com/lavender-ai-israeli-army-gaza/ |access-date=29. 10. 2024 |magazine=[[+972 Magazine]] |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010022042/https://www.972mag.com/lavender-ai-israeli-army-gaza/ |archive-date=10. 10. 2024}} * {{cite web |date=20. 10. 2023 |title=Reprint of the full letter and signatories |url=https://www.addameer.org/news/5172 |website=[[Addameer]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103181141/https://www.addameer.org/news/5172 |archive-date=3. 11. 2023 |ref={{harvid|Addameer|2023}} }} * {{#invoke:Cite|report|last1=Albanese |first1=Francesca |author1-link=Francesca Albanese |date=25. 3. 2024 |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |publisher=[[United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128173148/https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |archive-date=28. 1. 2025}} * {{#invoke:Cite|report |last1=Albanese |first1=Francesca |author1-link=Francesca Albanese |date=1. 10. 2024 |title=Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese: Genocide as colonial erasure |url=https://docs.un.org/en/A/79/384 |publisher=[[United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720033457/https://docs.un.org/en/A/79/384 |archive-date=20. 7. 2025 |ref={{harvid|Albanese|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|report|last1=Albanese |first1=Francesca |author1-link=Francesca Albanese |author-mask=3 |date=16. 6. 2025 |title=From economy of occupation to economy of genocide - Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967 |url=https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ahrc5923-economy-occupation-economy-genocide-report-special-rapporteur |publisher=[[United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726180600/https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ahrc5923-economy-occupation-economy-genocide-report-special-rapporteur |archive-date=26. 7. 2025}} * {{#invoke:Cite|news|last=Ali |first=Soraya |date=20. 4. 2024 |title=Gaza hospitals coin WCNSF acronym: Wounded child, no surviving family |url=https://english.elpais.com/international/2024-04-20/gaza-hospitals-coin-wcnsf-acronym-wounded-child-no-surviving-family.html |access-date=22. 7. 2024 |work=[[El País]] English |language=en-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722193125/https://english.elpais.com/international/2024-04-20/gaza-hospitals-coin-wcnsf-acronym-wounded-child-no-surviving-family.html |archive-date=22. 7. 2024}} * {{#invoke:Cite|web|author1=Al-Haq |author1-link=Al-Haq |author2=Al Mezan Center for Human Rights |author2-link=Al Mezan Center for Human Rights |others=et al. |title=Urgent: Issue Arrest Warrants, Investigate Israeli Crimes and Intervene to Deter Incitement to Commit Genocide in Gaza |url=https://www.addameer.org/sites/default/files/icc-letter-1697782247-pdf.pdf |via=[[Addameer]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031174452/https://www.addameer.org/sites/default/files/icc-letter-1697782247-pdf.pdf |archive-date=31. 10. 2023 |ref={{harvid|Al-Haq et al.|2023}} }} - {{#invoke:Cite|web|title=Reprint of the full letter and signatories |url=https://www.mezan.org/public/en/post/46295 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026192122/https://www.mezan.org/public/en/post/46295 |archive-date=26. 10. 2023 |website=[[Al Mezan Center for Human Rights]]}} <!-- Al Jazeera No Author --> <!-- AAA continued --> * {{#invoke:Cite|web|last=Ambos |first=Kai |author-link=Kai Ambos |date=22. 12. 2023 |title=German law professor assesses possibility of war crimes in Palestine and Israel |url=https://www.dandc.eu/en/article/hamas-breaking-law-does-not-allow-israel-do-same-says-expert-international-humanitarian-law |access-date=21. 2. 2025 |website=D+C - Development + Cooperation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219101602/https://www.dandc.eu/en/article/hamas-breaking-law-does-not-allow-israel-do-same-says-expert-international-humanitarian-law |archive-date=19. 12. 2024}} * {{#invoke:Cite|report|date=januar 2022 |url=https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2022/02/MDE1551412022ENGLISH.pdf |title=Israel's Apartheid Against Palestinians: Cruel System of Domination and Crime Against Humanity |publisher=[[Amnesty International]] |access-date=6. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201215719/https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2022/02/MDE1551412022ENGLISH.pdf |archive-date=1. 2. 2022 |url-status=live|ref={{harvid|Amnesty International|2022}} }} * {{cite report |date=4. 12. 2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |publisher=[[Amnesty International]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5. 12. 2024 |url-status=live |ref={{harvid|Amnesty International report|2024}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Antonio |first1=Raymund |date=23. 10. 2023 |title=Civilians not a target: Envoy decries 'genocide' tag of Israel–Hamas war |work=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2023/10/23/civilians-not-a-target-envoy-decries-genocide-tag-of-israel-hamas-war |access-date=1. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101160309/https://mb.com.ph/2023/10/23/civilians-not-a-target-envoy-decries-genocide-tag-of-israel-hamas-war |archive-date=1. 11. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last=Ayyash |first=M. Muhannad |date=2. 11. 2023 |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2023/11/2/a-genocide-is-under-way-in-palestine# |title=A genocide is under way in Palestine |publisher=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121162240/https://www.aljazeera.com/opinions/2023/11/2/a-genocide-is-under-way-in-palestine |archive-date=21. 11. 2023}} <!-- BBB --> * {{#invoke:Cite|news|last1=Baker |first1=Graeme |title=Israel Gaza: Hospitals caught on front line of war |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67401064 |work=[[BBC News]] |date=13. 11. 2023 |access-date=18. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228234514/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67401064 |archive-date=28. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Barghouti |first1=Mariam |author1-link=Mariam Barghouti |date=14. 10. 2023 |title=On October 7, Gaza broke out of prison |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2023/10/14/on-october-7-gaza-broke-out-of-prison |access-date=31. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241128015454/https://www.aljazeera.com/opinions/2023/10/14/on-october-7-gaza-broke-out-of-prison |archive-date=28. 11. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Bartov |first1=Omer |author-link=Omer Bartov |date=13. 8. 2024 |title=As a former IDF soldier and historian of genocide, I was deeply disturbed by my recent visit to Israel |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/13/israel-gaza-historian-omer-bartov |work=[[The Guardian]] |access-date=13. 8. 2024 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814194520/https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/13/israel-gaza-historian-omer-bartov |archive-date=14. 8. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Basu |first1=Brishti |date=1. 11. 2023 |title=Dwindling supplies, damaged hospitals in Gaza prompt growing calls for aid, ceasefire |url=https://www.cbc.ca/news/world/hospitals-supplies-gaza-aid-ceasefire-1.7014512 |work=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]] |access-date=18. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205062514/https://www.cbc.ca/news/world/hospitals-supplies-gaza-aid-ceasefire-1.7014512 |archive-date=5. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Bateman |first=Tom |date=2. 2. 2024 |title=Western officials in protest over Israel Gaza policy |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-68177357 |access-date=2. 2. 2024 |work=[[BBC News]] |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205083517/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-68177357 |archive-date=5. 2. 2024 |ref={{harvid|Bateman|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Bateman |first=Tom |date=11. 5. 2024 |title=US says Israel may have breached international law with American weapons in Gaza |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-68984999 |work=[[BBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711213807/https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-68984999 |archive-date=11. 7. 2024 |ref={{harvid|Bateman|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|web|last=Beaklini |first=Bruno Lima Rocha |date=25. 10. 2023 |title='War propaganda' – Brazil's media has abandoned journalistic standards over Gaza |url=http://institute.aljazeera.net/en/ajr/article/2393 |access-date=25. 12. 2023 |website=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera Media Institute]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104164637/https://institute.aljazeera.net/en/ajr/article/2393 |archive-date=4. 11. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last=van den Berg |first=Stephanie |date=1. 3. 2024 |title=Nicaragua files case at World Court against Germany for aiding Israel |url=https://www.reuters.com/world/nicaragua-files-case-world-court-against-germany-aiding-israel-2024-03-01/ |work=[[Reuters]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304124259/https://www.reuters.com/world/nicaragua-files-case-world-court-against-germany-aiding-israel-2024-03-01/ |archive-date=4. 3. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Bishara |first=Marwan |author-link=Marwan Bishara |date=12. 10. 2023 |title=Israel is manufacturing a case for genocide |language=en-US |newspaper=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2023/10/12/israel-is-manufacturing-a-case-for-genocide |access-date=12. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120213933/https://www.aljazeera.com/opinions/2023/10/12/israel-is-manufacturing-a-case-for-genocide |archive-date=20. 11. 2023}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Bloxham |first1=Donald |author-link=Donald Bloxham |date=3. 4. 2025 |title=The 7 October Atrocities and the Annihilation of Gaza: Causes and Responsibilities |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–26 |doi=10.1080/14623528.2025.2483546 |s2cid= |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|news|last=Boffey |first=Daniel |date=17. 11. 2023 |title=Why are European governments clamping down on the right to protest? |url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/17/why-are-european-governments-clamping-down-right-to-protest |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227174043/https://www.theguardian.com/world/2023/nov/17/why-are-european-governments-clamping-down-right-to-protest |archive-date=27. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|web|date=12. 1. 2021 |title=A regime of Jewish supremacy from the Jordan River to the Mediterranean Sea: This is apartheid |url=https://www.btselem.org/publications/fulltext/202101_this_is_apartheid |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508165214/https://www.btselem.org/publications/fulltext/202101_this_is_apartheid |archive-date=8. 5. 2021 |access-date=6. 11. 2023 |work=[[B'Tselem]] |ref={{harvid|B'Tselem|2021}} }} * {{#invoke:Cite|web|author=B'Tselem |author-link=B'Tselem |date=6. 12. 2023 |title=Israel is not fighting against Hamas but against civilians, implementing a criminal policy of bombings [EN/AR/HE] |url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/israel-not-fighting-against-hamas-against-civilians-implementing-criminal-policy-bombings-enarhe |website=[[Reliefweb]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312143816/https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/israel-not-fighting-against-hamas-against-civilians-implementing-criminal-policy-bombings-enarhe |archive-date=12. 3. 2024}} * {{#invoke:Cite|report|author=B'Tselem |author-link1=B'Tselem |date=juli 2025 |title=Our Genocide |url=https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730041430/https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |archive-date=30. 7. 2025}} * {{#invoke:Cite|magazine|last=Burga |first=Solcyré |date=13. 11. 2023 |title=Is What's Happening in Gaza a Genocide? Experts Weigh In |url=https://time.com/6334409/is-whats-happening-gaza-genocide-experts |magazine=[[Time (časopis)|Time]] |access-date=24. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125022352/https://time.com/6334409/is-whats-happening-gaza-genocide-experts/ |archive-date=25. 11. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Buschek |first1=Christo |last2=Christoph |first2=Maria |last3=Kalisch |first3=Muriel |last4=Kollig |first4=Dajana |last5=Obermaier |first5=Frederik |last6=Retter |first6=Maria |title=(S+) The Gaza Project: Sie berichten aus der Todeszone – viele kostet das ihr Leben |language=de |trans-title=(S+) The Gaza Project: They report from the death zone – many lose their lives |work=[[Der Spiegel]] |date=25. 6. 2024 |issn=2195-1349 |url=https://www.spiegel.de/ausland/journalisten-in-gaza-arbeiten-in-der-todeszone-a-449a6940-b3ad-40ef-ab7a-d746c01ef0eb |access-date=19. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726062632/https://www.spiegel.de/ausland/journalisten-in-gaza-arbeiten-in-der-todeszone-a-449a6940-b3ad-40ef-ab7a-d746c01ef0eb |archive-date=26. 7. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Bybelezer |first=Charles |date=3. 11. 2023 |title=Netanyahu writes to IDF soldiers ahead of Shabbat |url=https://www.jns.org/letter-from-netanyahu-to-idf-soldiers-fighting-hamas/ |access-date=12. 12. 2024 |work=[[Jewish News Syndicate]] |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201222509/https://www.jns.org/letter-from-netanyahu-to-idf-soldiers-fighting-hamas/ |archive-date=1. 12. 2024}} <!-- CCC --> * {{#invoke:Cite|news|last=Casciani |first=Dominic |date=16. 5. 2024 |title=Israel-Gaza: What did the ICJ ruling really say? |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3g9g63jl17o |access-date=17. 5. 2024 |work=[[BBC]] |language=en-GB |archive-url=https://archive.today/20240517001958/https://www.bbc.com/news/articles/c3g9g63jl17o |archive-date=17. 5. 2024 |ref={{harvid|Casciani|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Casciani |first=Dominic |date=28. 5. 2024 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c722zv1r5yro |title=Israel-Gaza: What does ICJ ruling on Israel's Rafah offensive mean? |work=[[BBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529173848/https://www.bbc.com/news/articles/c722zv1r5yro |archive-date=29. 5. 2024 |ref={{harvid|Casciani|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Chacar |first1=Henriette |date=10. 11. 2023 |title=Israel revises Hamas attack death toll to 'around 1,200' |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-revises-death-toll-oct-7-hamas-attack-around-1200-2023-11-10/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111012813/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-revises-death-toll-oct-7-hamas-attack-around-1200-2023-11-10/ |archive-date=11. 11. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last=Clayton |first=Freddie |date=27. 5. 2024 |url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-icj-order-halt-rafah-offensive-what-next-rcna154102 |title=Isolated Israel argues U.N. court ruling leaves door open to Rafah offensive |work=[[NBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127025833/https://www.nbcnews.com/news/world/israel-icj-order-halt-rafah-offensive-what-next-rcna154102 |archive-date=27. 11. 2024 |ref={{harvid|Clayton|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Conley |first=Julia |date=3. 1. 2024 |title=100+ Global Rights Groups Urge Support for South Africa's Genocide Case Against Israel at ICJ |work=[[Common Dreams]] |url=https://www.commondreams.org/news/support-south-africa-icj |access-date=6. 1. 2024 |archive-date=6. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106123613/https://www.commondreams.org/news/support-south-africa-icj |url-status=live |ref={{harvid|Conley|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Cook |first=Jonathan |author-link=Jonathan Cook |date=25. 10. 2024 |title=Israel kills the journalists. Western media kills the truth of genocide in Gaza |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/gaza-israel-kills-journalists-western-media-killing-truth-genocide |access-date=28. 10. 2024 |work=[[Middle East Eye]] |language=en |archive-url=https://archive.today/20241025170735/https://www.middleeasteye.net/opinion/gaza-israel-kills-journalists-western-media-killing-truth-genocide |archive-date=25. 10. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Cordall |first1=Simon Speakman |last2=Pedrosa |first2=Veronica |date=13. 3. 2024 |title=Not just the UNRWA report: Countless accounts of Israeli torture in Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/13/after-the-unrwa-report-more-accounts-of-israels-torture-in-gaza |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314115752/https://www.aljazeera.com/news/2024/3/13/after-the-unrwa-report-more-accounts-of-israels-torture-in-gaza |archive-date=14. 3. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Cordall |first=Simon Speakman |date=3. 4. 2024 |title=Western allies face genocide complicity if support for Israel continues |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/3/western-allies-face-threat-of-complicity-if-support-for-israel-continues |work=[[Al Jazeera English]] |access-date=16. 12. 2024 |archive-date=14. 12. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241214192641/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/3/western-allies-face-threat-of-complicity-if-support-for-israel-continues |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|journal|last=Currie |first=Robert J. |title=Book Review: The International Criminal Court: A Commentary on the Rome Statute by William Schabas, Oxford: Oxford University Press, 2010 (2010). |date=2010 |number=48 |journal=Canadian Yearbook of International Law |volume=579 |url=https://ssrn.com/abstract=2187493}} <!-- DDD --> * {{#invoke:Cite|news|last1=Davies |first1=Harry |last2=McKernan |first2=Bethan |last3=Abraham |first3=Yuval |last4=Rapoport |first4=Meron |date=28. 5. 2024 |title=Spying, hacking and intimidation: Israel's nine-year 'war' on the ICC exposed |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/28/spying-hacking-intimidation-israel-war-icc-exposed |access-date=28. 2. 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215093654/https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/28/spying-hacking-intimidation-israel-war-icc-exposed |archive-date=15. 2. 2025}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Debre |first1=Isabel |date=11. 11. 2023 |title=Hospitals have special protection under the rules of war. Why are they in the crosshairs in Gaza? |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-war-gaza-hospitals-be55b16dd18e55be1b8ad395163ca19b |work=[[Associated Press]] |access-date=18. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223054900/https://apnews.com/article/israel-hamas-war-gaza-hospitals-be55b16dd18e55be1b8ad395163ca19b |archive-date=23. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|web|last1=Devereux |first1=Stephen |date=5. 11. 2024 |doi=10.19088/IDS.2024.042 |title=Was There a Famine in Gaza in 2024? |publisher=[[Institute of Development Studies]] |url=https://www.ids.ac.uk/publications/was-there-a-famine-in-gaza-in-2024/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113004044/https://www.ids.ac.uk/publications/was-there-a-famine-in-gaza-in-2024/ |archive-date=13. 11. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal |last1=De Vogli |first1=Roberto |last2=Montomoli |first2=Jonathan |last3=Abu-Sittah |first3=Ghassan |last4=Pappé |first4=Ilan |author4-link=Ilan Pappé |date=2025 |title=Break the selective silence on the genocide in Gaza |journal=[[The Lancet]] |doi=10.1016/S0140-6736(25)01541-7}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Di-Capua |first1=Yoav |date=5. 6. 2024 |title=Genocidal Mirroring in Israel/Palestine |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–15 |doi=10.1080/14623528.2024.2361978 |s2cid= |doi-access=free}} * {{cite interview |last=Donoghue |first=Joan |subject-link=Joan Donoghue |interviewer=[[Stephen Sackur]] |title=Joan Donoghue – Former President of the International Court of Justice |work=[[HARDtalk]] |date=25. 4. 2024 |publisher=[[BBC]] |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m001yplc |url-access=subscription |access-date=5. 7. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Doucet |first=Lyse |date=9. 3. 2024 |title=Israel abused Gaza war detainees, UN report alleges |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-68514816 |work=[[BBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313065404/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-68514816 |archive-date=13. 3. 2024}} * {{#invoke:Cite|book|chapter=Introduction |last1=Dumper |first1=Michael |last2=Badran |first2=Amneh |doi=10.4324/9781003031994 |title=Routledge Handbook on Palestine |date=2024 |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael |editor-last2=Badran |editor-first2=Amneh |isbn=9781003031994 |edition=1st |publisher=[[Routledge]]}} <!-- EEE --> * {{#invoke:Cite|news|last=Ebrahim |first=Nadeen |date=21. 10. 2024 |title='He got out of Gaza, but Gaza did not get out of him': Israeli soldiers returning from war struggle with trauma and suicide |url=https://edition.cnn.com/2024/10/21/middleeast/gaza-war-israeli-soldiers-ptsd-suicide-intl/index.html |access-date=28. 10. 2024 |work=[[CNN]] |language=en |archive-url=https://archive.today/20241023150403/https://edition.cnn.com/2024/10/21/middleeast/gaza-war-israeli-soldiers-ptsd-suicide-intl/index.html |archive-date=23. 10. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Englert |first1=Sai |last2=Bhattacharyya |first2=Gargi |date=1. 10. 2024 |title=Capital's Genocide: A Conversation on Racial Capitalism, Settler Colonialism, and Possible Worlds after Gaza |url=https://www.euppublishing.com/doi/full/10.3366/hlps.2024.0337?role=tab |journal=[[Journal of Holy Land and Palestine Studies]] |volume=23 |issue=2 |pages=165–186 |doi=10.3366/hlps.2024.0337 |issn=2054-1988}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=El-Affendi |first1=Abdelwahab |date=18. 1. 2024 |title=The Futility of Genocide Studies After Gaza |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–7 |doi=10.1080/14623528.2024.2305525 |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|news|last=El-Affendi |first=Abdelwahab |date=3. 2. 2024 |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2024/2/3/gaza-and-the-dilemmas-of-genocide-scholars/ |title=Gaza and the dilemmas of genocide scholars |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815204402/https://www.aljazeera.com/opinions/2024/2/3/gaza-and-the-dilemmas-of-genocide-scholars/ |archive-date=15. 8. 2024 |ref={{harvid|El-Affendi|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=El Chamaa |first1=Mohamad |date=1. 12. 2023 |title=Gazans mourn loss of their libraries: Cultural beacons and communal spaces |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/gaza-library-palestinian-culture/ |newspaper=[[The Washington Post]] |archive-url=https://archive.today/20231130192807/https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/gaza-library-palestinian-culture/ |archive-date=30. 11. 2023}} <!-- FFF --> * {{#invoke:Cite|journal|last1=Faddoul |first1=Alix |last2=Shannon |first2=Geordan |last3=Asghar |first3=Khudejha |last4=Boukari |first4=Yamina |last5=Smith |first5=James |last6=Neilson |first6=Amy |date=18. 12. 2023 |title=The health dimensions of violence in Palestine: a call to prevent genocide |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(23)02751-4/fulltext |journal=[[The Lancet]] |volume=403 |issue=10421 |pages=25–26 |doi=10.1016/S0140-6736(23)02751-4 |pmid=38128558 |s2cid=266357297 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221154829/https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(23)02751-4/fulltext |archive-date=21. 12. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last=Fadel |first=Leila |author-link=Leila Fadel |date=21. 11. 2023 |title=Genocide is the word hanging over the unfolding humanitarian disaster in Gaza |url=https://www.npr.org/2023/11/21/1214341050/prosecutor-weighs-in-on-whether-what-s-happening-in-gaza-is-genocide |work=[[NPR]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206055523/https://www.npr.org/2023/11/21/1214341050/prosecutor-weighs-in-on-whether-what-s-happening-in-gaza-is-genocide |archive-date=6. 2. 2025}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Fassin |first1=Didier |author-link=Didier Fassin |date=5. 2. 2024 |title=The Rhetoric of Denial: Contribution to an Archive of the Debate about Mass Violence in Gaza |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–7 |doi=10.1080/14623528.2024.2308941}} * {{#invoke:Cite|news|last=Fayyad |first=Huthifa |date=17. 9. 2024 |title=Nearly 1,000 Palestinian health workers killed by Israeli forces in Gaza named |url=https://www.middleeasteye.net/news/nearly-1000-palestinian-health-workers-killed-israeli-forces-gaza-named |newspaper=[[Middle East Eye]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116123920/https://www.middleeasteye.net/news/nearly-1000-palestinian-health-workers-killed-israeli-forces-gaza-named |archive-date=16. 1. 2025}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Federman |first1=Josef |last2=Adwan |first2=Issam |date=7. 10. 2023 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2 |title=Hamas militant group has started a war that 'Israel will win,' defense minister says |publisher=[[Associated Press]]|access-date=7. 10. 2023 |archive-date=7. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007073124/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2 |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|news|last=Ferrer |first=Isabel |date=5. 12. 2024 |url=https://english.elpais.com/international/2024-12-05/amnesty-international-investigation-concludes-that-israel-has-committed-genocide-in-gaza.html |title=Amnesty International investigation concludes that Israel has committed genocide in Gaza |work=[[El País]] English |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120183101/https://english.elpais.com/international/2024-12-05/amnesty-international-investigation-concludes-that-israel-has-committed-genocide-in-gaza.html |archive-date=20. 1. 2025}} * {{#invoke:Cite|web|title=A Cartography of Genocide: Israel's Conduct in Gaza Since October 2023 |date=7. 10. 2024 |url=https://forensic-architecture.org/investigation/a-cartography-of-genocide |access-date=27. 10. 2024 |website=[[Forensic Architecture]] |archive-url=https://archive.today/20241028155707/https://forensic-architecture.org/investigation/a-cartography-of-genocide |archive-date=28. 10. 2024 |ref={{harvid|Forensic Architecture|2024}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Fossum |first=Sam |date=31. 3. 2024 |url=https://edition.cnn.com/2024/03/31/politics/tim-walberg-gaza-nagasaki-hiroshima/index.html |title=GOP congressman appears to suggest dropping bombs on Gaza to end conflict quickly, referring to 'Nagasaki and Hiroshima' |work=[[CNN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403111700/https://edition.cnn.com/2024/03/31/politics/tim-walberg-gaza-nagasaki-hiroshima/index.html |archive-date=3. 4. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|date=7. 5. 2024 |title='Unlike anything we have studied': Gaza's destruction in numbers |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240507-unlike-anything-we-have-studied-gaza-s-destruction-in-numbers |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208131704/https://www.france24.com/en/live-news/20240507-unlike-anything-we-have-studied-gaza-s-destruction-in-numbers |archive-date=8. 12. 2024 |ref={{harvid|France 24|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|date=12. 5. 2024 |title=Egypt to support South Africa's genocide case against Israel at ICJ |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20240512-🔴-live-israel-steps-up-strikes-in-gaza-after-issuing-new-rafah-evacuation-order |work=[[France24]] |access-date=27. 1. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127151805/https://www.france24.com/en/middle-east/20240512-%F0%9F%94%B4-live-israel-steps-up-strikes-in-gaza-after-issuing-new-rafah-evacuation-order |archive-date=27. 1. 2025 |ref={{harvid|France 24|2024b}} }} <!-- GGG --> * {{#invoke:Cite|journal|last1=Garry |first1=S. |last2=Checchi |first2=F. |date=2020 |doi=10.1093/pubmed/fdz095 |title=Armed conflict and public health: Into the 21st century |journal=[[Journal of Public Health]] |volume=42 |issue=3 |pages=e287–e298 |pmid=31822891}} * {{#invoke:Cite|web|last=Gehani |first=Brishna |date=16. 2. 2024 |title=Is the ICJ's standard of proof for genocide unattainable? |url=https://rsilpak.org/2024/is-the-icjs-standard-of-proof-for-genocide-unattainable/ |access-date=27. 2. 2025 |website=Research Society of International Law |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219161802/https://rsilpak.org/2024/is-the-icjs-standard-of-proof-for-genocide-unattainable/ |archive-date=19. 12. 2024}} * {{cite report |author=Geneva Declaration Secretariat |year=2008 |title=Global Burden of Armed Violence |url=https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Crime-statistics/Global-Burden-of-Armed-Violence-full-report.pdf |publisher=Geneva Declaration Secretariat |archive-date=7. 12. 2024 |access-date=11. 12. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207142656/https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Crime-statistics/Global-Burden-of-Armed-Violence-full-report.pdf |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|journal|last=Goda |first=Norman J. W. |author-link=Norman J. W. Goda |date=februar 2025 |title=The Genocide Libel: How the World Has Charged Israel with Genocide |url=https://isca.indiana.edu/publication-research/research-paper-series/norman-jw-goda-research-paper.html |journal=Research Paper Series |publisher=Institute for the Study of Contemporary Antisemitism |volume=2025 |issue=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306170322/https://isca.indiana.edu/publication-research/research-paper-series/norman-jw-goda-research-paper.html |archive-date=6. 3. 2025}} * {{#invoke:Cite|journal|last=Goldberg |first=Amos |author-link=Amos Goldberg |date=15. 10. 2024 |title=The Problematic Return of Intent |journal=[[Journal of Genocide Research]] |pages=1–10 |doi=10.1080/14623528.2024.2413175 |s2cid= |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Goldberg |first1=Amos |author1-link=Amos Goldberg |last2=Blatman |first2=Daniel |author2-link=Daniel Blatman |date=16. 1. 2025 |script-title=he: אמנם מה שמתרחש בעזה אינו אושוויץ, אך זו אותה משפחה — פשע השמדת עם |title=amnam mah shemitrachesh be'aza eino Auschwitz, ach zu ota mishpacha — pesha hashmadat am |language=he |trans-title=Although what is happening in Gaza is not Auschwitz, it is the same family – a crime of genocide. |url=https://www.haaretz.co.il/opinions/2025-01-16/ty-article-opinion/.premium/00000194-6ee1-d545-a39e-eee9a59a0000 |newspaper=[[Haaretz]] |archive-url=https://archive.today/20250118183431/https://www.haaretz.co.il/opinions/2025-01-16/ty-article-opinion/.premium/00000194-6ee1-d545-a39e-eee9a59a0000 |archive-date=18. 1. 2025 |ref={{harvid|Goldberg|Blatman|2025a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Goldberg |first1=Amos |author1-link=Amos Goldberg |last2=Blatman |first2=Daniel |author2-link=Daniel Blatman |date=30. 1. 2025 |title=There's No Auschwitz in Gaza. But It's Still Genocide |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-01-30/ty-article-magazine/.highlight/theres-no-auschwitz-in-gaza-but-its-still-genocide/00000194-b8af-dee1-a5dc-fcff384b0000 |newspaper=[[Haaretz]] |archive-url=https://archive.today/20250201234101/https://www.haaretz.com/israel-news/2025-01-30/ty-article-magazine/.highlight/theres-no-auschwitz-in-gaza-but-its-still-genocide/00000194-b8af-dee1-a5dc-fcff384b0000 |archive-date=1. 2. 2025 |ref={{harvid|Goldberg|Blatman|2025b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Graham-Harrison |first=Emma |date=25. 2. 2024 |title=Gaza death toll set to pass 30,000, as Israel prepares assault on Rafah |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/25/gaza-death-toll-set-to-pass-30000-as-israel-prepares-assault-on-rafah |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227025505/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/25/gaza-death-toll-set-to-pass-30000-as-israel-prepares-assault-on-rafah |archive-date=27. 2. 2024 |work=[[The Guardian]] |ref={{harvid|Graham-Harrison|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Graham-Harrison |first=Emma |date=17. 9. 2024 |title=Gaza publishes identities of 34,344 Palestinians killed in war with Israel |url=https://www.theguardian.com/world/2024/sep/17/gaza-publishes-identities-of-34344-palestinians-killed-in-war-with-israel |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926015208/https://www.theguardian.com/world/2024/sep/17/gaza-publishes-identities-of-34344-palestinians-killed-in-war-with-israel |archive-date=26. 9. 2024 |access-date=23. 9. 2024 |work=[[The Guardian]] |ref={{harvid|Graham-Harrison|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Grim |first=Ryan |date=2. 3. 2024 |title=WCNSF: The Most Haunting Acronym the World Has Produced |url=https://theintercept.com/2024/03/02/gaza-flour-massacre-propaganda/ |access-date=22. 7. 2024 |work=[[The Intercept]] |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510110216/https://theintercept.com/2024/03/02/gaza-flour-massacre-propaganda/ |archive-date=10. 5. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Guillot |first1=Michel |last2=Draidi |first2=Mohammed |last3=Cetorelli |first3=Valeria |last4=Monteiro Da Silva |first4=José H. C. |last5=Lubbad |first5=Ismail |title=Life expectancy losses in the Gaza Strip during the period October, 2023, to September, 2024 |journal=[[The Lancet]] |date=februar 2025 |volume=405 |issue=10477 |pages=478–485 |doi=10.1016/S0140-6736(24)02810-1 |pmid=39864444}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Gurmendi Dunkelberg |first1=Alonso |date=22. 1. 2025 |title=How to Hide a Genocide: Modern/Colonial International Law and the Construction of Impunity |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–24 |doi=10.1080/14623528.2025.2454739 |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|magazine|last=Gvaryahu |first=Avner |date=4. 3. 2024 |title=The Myth of Israel's "Moral Army": The Failure of the IDF's Targeting Protocols Is Producing Massive Civilian Casualties |url=https://www.foreignaffairs.com/israel/myth-israels-moral-army |magazine=[[Foreign Affairs]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404223751/https://www.foreignaffairs.com/israel/myth-israels-moral-army |archive-date=4. 4. 2024}} <!-- HHH --> * {{#invoke:Cite|news|last=Haidar |first=Dalia |date=4. 12. 2023 |title='Wounded child, no surviving family': The pain of Gaza's orphans |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67614139 |work=[[BBC News]] |access-date=22. 7. 2024 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524142337/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67614139 |archive-date=24. 5. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Hanbali |first1=Layth |last2=Kwong |first2=Edwin Jit Leung |last3=Neilson |first3=Amy |last4=Smith |first4=James |last5=Hafez |first5=Sali |last6=Khoury |first6=Rasha |date=februar 2024 |title=Israeli necropolitics and the pursuit of health justice in Palestine |journal=[[BMJ Global Health]] |volume=9 |number=2 |page=e014942 |doi=10.1136/bmjgh-2023-014942 |pmid=38302196 |pmc=10836346}} * {{#invoke:Cite|web|last=Haque |first=Adil Ahmad |author-link=Adil Ahmad Haque |date=24. 5. 2024 |title=Halt: The International Court of Justice and the Rafah Offensive |website=Just Security |url=https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241117172555/https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/ |archive-date=17. 11. 2024 |ref={{harvid|Haque|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Harb |first=Ali |title=UN special rapporteur calls forcible transfer of Palestinians 'act of genocide' |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/3/israel-hamas-war-live-hezbollah-vows-revenge-for-israeli-strike-on-beirut?update=2596045 |access-date=3. 1. 2024 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103232849/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/3/israel-hamas-war-live-hezbollah-vows-revenge-for-israeli-strike-on-beirut?update=2596045 |archive-date=3. 1. 2024 |ref={{harvid|Harb|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Harb |first1=Ali |author1-link=Ali Harb |date=18. 2. 2024 |title=Biden is said to be angry at Netanyahu, but US rewards keep coming |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/18/israels-war-on-gaza-live-palestinians-fleeing-rafah-face-israeli-strikes?update=2716692 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=19. 2. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219045326/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/18/israels-war-on-gaza-live-palestinians-fleeing-rafah-face-israeli-strikes?update=2716692 |archive-date=19. 2. 2024 |ref={{harvid|Harb|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Harb |first1=Ali |author1-link=Ali Harb |last2=Osgood |first2=Brian |date=20. 2. 2024 |title=Cuba: US 'accomplices' in devastation of Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/20/israels-war-on-gaza-live-un-fears-explosion-in-child-deaths-in-gaza?update=2721122 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=21. 2. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221081559/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/20/israels-war-on-gaza-live-un-fears-explosion-in-child-deaths-in-gaza?update=2721122 |archive-date=21. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|date=29. 12. 2023 |title=South Africa launches case at The Hague accusing Israel of genocide in Gaza |url=https://www.heraldscotland.com/news/national/24018477.south-africa-launches-case-hague-accusing-israel-genocide-gaza/ |access-date=29. 12. 2023 |work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118081223/https://www.heraldscotland.com/news/national/24018477.south-africa-launches-case-hague-accusing-israel-genocide-gaza/ |archive-date=18. 1. 2024 |ref={{harvid|The Herald|2024}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Hillyard |first1=Vaughn |last2=Smith |first2=Allan |date=5. 3. 2024 |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-israel-gaza-finish-problem-rcna141905 |title=Trump breaks silence on Israel's military campaign in Gaza: 'Finish the problem' |work=[[NBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404222856/https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-israel-gaza-finish-problem-rcna141905 |archive-date=4. 4. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Holmes |first=Oliver |date=27. 4. 2021 |title=Israel is committing the crime of apartheid, rights group says |work=[[The Guardian]] |url=http://www.theguardian.com/world/2021/apr/27/israel-committing-crime-apartheid-human-rights-watch |url-status=live |access-date=6. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202210105/https://www.theguardian.com/world/2021/apr/27/israel-committing-crime-apartheid-human-rights-watch |archive-date=2. 2. 2022}} * {{#invoke:Cite|news|last=Horn |first=Allyson |date=5. 12. 2023 |title=Inside Gaza's overwhelmed hospital system, doctors have coined a new term for wounded children arriving alone |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-06/inside-gaza-a-devastating-new-term-has-emerged-wcnsf/103161184 |access-date=22. 7. 2024 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]] |language=en-AU |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722193125/https://www.abc.net.au/news/2023-12-06/inside-gaza-a-devastating-new-term-has-emerged-wcnsf/103161184 |archive-date=22. 7. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Hubler |first=Shawn |date=31. 1. 2024 |title=A federal judge dismisses a suit to block U.S. support of Israel — but urges Biden to re-examine his approach |url=https://www.nytimes.com/2024/01/31/world/middleeast/joe-biden-israel-support.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201153444/https://www.nytimes.com/2024/01/31/world/middleeast/joe-biden-israel-support.html%20 |archive-date=1. 2. 2024 |access-date=1. 2. 2024 |work=[[The New York Times]]}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Huynh |first1=Benjamin Q. |last2=Chin |first2=Elizabeth T. |last3=Spiegel |first3=Paul B. |date=6. 12. 2023 |title=No evidence of inflated mortality reporting from the Gaza Ministry of Health |journal=[[The Lancet]] |volume=403 |number=10421 |pages=23–24 |doi=10.1016/S0140-6736(23)02713-7 |pmid=38070526}} <!-- III --> * {{wikicite |ref=ICJ-order-2024-01-26 |reference=[https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf Order of 26 January 2024] (PDF), [[South Africa v. Israel|Application of Convention on Prevention and Punishment of Crime of Genocide (S. Afr. v. Isr.)]], No. 192 ([[International Court of Justice|ICJ]] 26 January 2024), [https://archive.today/20240213034718/https://static01.nyt.com/newsgraphics/documenttools/e9d8337ab5ae1d92/72977573-full.pdf archived] from the original on 13 February 2024.}} * {{#invoke:Cite|web|publisher=[[International State Crime Initiative]] |date=2023 |title=International Expert Statement on Israeli State Crime |website=statecrime.org |url=http://statecrime.org/international-expert-statement-on-israeli-state-crime |access-date=4. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106140101/http://statecrime.org/international-expert-statement-on-israeli-state-crime |archive-date=6. 1. 2024 |url-status=live |ref={{harvid|International State Crime Initiative|2023}} }} * {{#invoke:cite|web |author=IPC global initiative |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=[[Integrated Food Security Phase Classification]] |date=22. 8. 2025 |archive-url= |archive-date= |ref={{harvid|IPC Report August|2025}} }} * {{#invoke:Cite|magazine|last=Iraqi |first=Amjad |date=28. 5. 2024 |title=Surveillance and interference: Israel's covert war on the ICC exposed |url=https://www.972mag.com/icc-israel-surveillance-investigation/ |access-date=28. 2. 2025 |magazine=[[+972 Magazine]] |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214125047/https://www.972mag.com/icc-israel-surveillance-investigation/ |archive-date=14. 2. 2025}} <!-- JJJ --> * {{#invoke:Cite|news|last=Jamal |first=Hebh |date=16. 10. 2023 |title=Israel-Palestine war: German police repress Palestine solidarity protests |url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-palestine-war-germany-police-repress-palestine-solidarity-protests |work=[[Middle East Eye]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117091811/https://www.middleeasteye.net/news/israel-palestine-war-germany-police-repress-palestine-solidarity-protests |archive-date=17. 1. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Jamaluddine |first1=Zeina |last2=Abukmail |first2=Hanan |last3=Aly |first3=Sarah |last4=Campbell |first4=Oona M. R. |last5=Checchi |first5=Francesco |date=9. 1. 2025 |doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3 |journal=[[The Lancet]] |publisher=Elsevier |title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis |volume=405 |issue=10477 |pages=469–477 |doi-access=free |pmid=39799952}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Jamshidi |first1=Maryam |date=6. 5. 2024 |title=Genocide and Resistance in Palestine under Law's Shadow |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Gaza: International Humanitarian Law and Genocide |pages=1–35 |doi=10.1080/14623528.2024.2348377 |s2cid= |doi-access=free |ref={{harvid|Jamshidi|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|web|last=Jimoh |first=Abdullahi |date=4. 1. 2024 |title=Over 100 Global Organisations Rally for South Africa's Genocide Case Against Israel at ICJ |website=News Central TV |url=https://newscentral.africa/over-100-global-organisations-rally-for-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj/ |access-date=6. 1. 2024 |archive-date=6. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106123615/https://newscentral.africa/over-100-global-organisations-rally-for-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj/ |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|news|last=Johnson |first=Jake |date=18. 10. 2023 |title=800+ Legal Scholars Say Israel May Be Perpetrating 'Crime of Genocide' in Gaza |work=[[Common Dreams]] |url=https://www.commondreams.org/news/legal-scholars-israel-genocide |access-date=24. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122173930/https://www.commondreams.org/news/legal-scholars-israel-genocide |archive-date=22. 11. 2023}} * {{#invoke:Cite|magazine|last=Johnson |first=Jake |date=7. 3. 2024 |url=https://www.salon.com/2024/03/07/finish-the-problem-answer-on-gaza-shows-hes-even-worse-than-biden-on-israel_partner/ |title="Finish the problem": Trump's answer on Gaza shows he's "even worse" than Biden on Israel |magazine=[[Salon.com]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407042411/https://www.salon.com/2024/03/07/finish-the-problem-answer-on-gaza-shows-hes-even-worse-than-biden-on-israel_partner/ |archive-date=7. 4. 2024 |ref={{harvid|Johnson|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Johnson |first=Jake |date=11. 3. 2024 |title=Israeli Groups Slam Netanyahu Government for Flouting ICJ Ruling |url=https://www.commondreams.org/news/israeli-human-rights-groups-icj |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311153122/https://www.commondreams.org/news/israeli-human-rights-groups-icj |archive-date=11. 3. 2024 |work=[[Common Dreams]] |ref={{harvid|Johnson|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=Jones |first=Owen |author-link=Owen Jones |date=13. 1. 2024 |title=The brutality and inhumanity of Israel's assault on Gaza is no surprise. It's just what was promised |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/13/israel-hamas-gaza-war-crimes |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240122060757/https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/13/israel-hamas-gaza-war-crimes |archive-date=22. 1. 2024}} * {{cite news |last1=Jones |first1=Sam |last2=Fidler |first2=Matt |title=Who are the hostages taken by Hamas from southern Israel? |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/18/who-are-hostages-taken-by-hamas-from-southern-israel |date=18. 10. 2023 |work=[[The Guardian]] |access-date=18. 10. 2023 |archive-date=18. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018104401/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/18/who-are-hostages-taken-by-hamas-from-southern-israel |url-status=live}} <!-- KKK --> * {{#invoke:Cite|magazine|last1=Kane |first1=Alex |last2=Cohen |first2=Mari |last3=Shamir |first3=Jonathan |last4=Scher |first4=Isaac |date=10. 10. 2023 |title=The Hamas Attacks and Israeli Response: An Explainer |url=https://jewishcurrents.org/the-hamas-attacks-and-israeli-response-an-explainer |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014223844/https://jewishcurrents.org/the-hamas-attacks-and-israeli-response-an-explainer |archive-date=14. 10. 2023 |access-date=15. 10. 2023 |magazine=[[Jewish Currents]]}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Kansara |first1=Reha |last2=Nour |first2=Ahmed |title=Israel-Gaza war: Counting the destruction of religious sites |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67983018 |work=[[BBC News]] |date=29. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814180602/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67983018 |archive-date=14. 8. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Kekatos |first1=Mary |last2=Beaule |first2=Victoria |date=10. 11. 2023 |title=Hospitals in Gaza say they are under attack and running out of fuel for ICU patients |url=https://abcnews.go.com/International/hospitals-gaza-attack-running-fuel-icu-patients/story?id=104785819 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |access-date=18. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301024605/https://abcnews.go.com/International/hospitals-gaza-attack-running-fuel-icu-patients/story?id=104785819 |archive-date=1. 3. 2024}} * {{Cite news |first=Laurie |last=Kellman|date=27. 10. 2023 |title=About 30 children were taken hostage by Hamas militants. Their families wait in agony |url=https://apnews.com/article/children-hostages-israel-palestinians-gaza-orphan-c8e9f6dd703a9c14161eeb6ca9e25417 |access-date=6. 11. 2023 |work=[[Associated Press]] |language=en |archive-date=5. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105212518/https://apnews.com/article/children-hostages-israel-palestinians-gaza-orphan-c8e9f6dd703a9c14161eeb6ca9e25417 |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Khadder |first1=Kareem |last2=Salman |first2=Abeer |last3=Kourdi |first3=Eyad |last4=Lockwood |first4=Pauline |date=11. 10. 2024 |title=UN says no food has entered northern Gaza since start of October, putting 1 million people at risk of starvation |url=https://www.cnn.com/2024/10/11/middleeast/food-northern-gaza-starvation-un-intl |work=[[CNN]] |access-date=14. 10. 2024 |archive-url=https://archive.today/20241102164249/https://www.cnn.com/2024/10/11/middleeast/food-northern-gaza-starvation-un-intl |archive-date=2. 11. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Khan |first1=Mishal S. |last2=Tinua |first2=Alu Tacon |date=16. 2. 2024 |title=Israel–Palestine: dehumanisation and silencing |journal=[[The Lancet]] |volume=403 |number=10429 |pages=805–806 |doi=10.1016/S0140-6736(24)00043-6 |pmid=38373433 |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Khatib |first1=Rasha |last2=McKee |first2=Martin |author2-link=Martin McKee |last3=Yusuf |first3=Salim |author3-link=Salim Yusuf |title=Counting the dead in Gaza: difficult but essential |journal=[[The Lancet]] |publisher=Elsevier BV |date=5. 7. 2024 |volume=404 |issue=10449 |pages=237–238 |issn=0140-6736 |doi=10.1016/s0140-6736(24)01169-3 |pmid=38976995 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01169-3/fulltext}} * {{Cite news |last=Khouri |first=Rami G. |date=15. 12. 2023 |title=Watching the watchdogs: Media, law and Gaza genocide |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2023/12/15/watching-the-watchdogs-media-law-and-gaza-genocide |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302203807/https://www.aljazeera.com/opinions/2023/12/15/watching-the-watchdogs-media-law-and-gaza-genocide |archive-date=2. 3. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Khwaja |first1=Arif |last2=Bell |first2=Iona |last3=Hadley |first3=Daniell |last4=Price |first4=Huw |last5=Turnbull |first5=Clare |date=10. 11. 2023 |title=Gaza: a plea to reclaim our collective humanity |journal=[[The Lancet]] |volume=402 |number=10416 |page=1975 |doi=10.1016/S0140-6736(23)02510-2 |s2cid= |pmid=37956692}} * {{#invoke:Cite|journal|last=Klein |first=Shira |date=8. 1. 2025 |title=The Growing Rift between Holocaust Scholars over Israel/Palestine |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–21 |doi=10.1080/14623528.2024.2448061 |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|news|last=Komnenic |first=Ana |date=2. 12. 2023 |url=https://www.cbc.ca/news/world/genocide-gaza-debate-1.7042809 |title=Experts, advocates deeply divided on question of 'genocide' in Gaza |newspaper=[[CBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909134137/https://www.cbc.ca/news/world/genocide-gaza-debate-1.7042809 |archive-date=9. 9. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Kubovich |first1=Yaniv |date=31. 3. 2024 |title=Israel Created 'Kill Zones' in Gaza. Anyone Who Crosses Into Them Is Shot |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-03-31/ty-article-magazine/.premium/israel-created-kill-zones-in-gaza-anyone-who-crosses-into-them-is-shot/0000018e-946c-d4de-afee-f46da9ee0000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240401001912/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-03-31/ty-article-magazine/.premium/israel-created-kill-zones-in-gaza-anyone-who-crosses-into-them-is-shot/0000018e-946c-d4de-afee-f46da9ee0000 |archive-date=1. 4. 2024 |access-date=31. 3. 2024 |work=[[Haaretz]]}} <!-- LLL --> * {{#invoke:cite|news|last1=van Laarhoven |first1=Kasper |last2=Peek |first2=Eva |last3=Walters |first3=Derk |date=14. 5. 2025 |title=Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide |trans-title= |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |access-date=27. 5. 2025 |newspaper=[[NRC (newspaper)|NRC]] |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515114020/https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |archive-date=15. 5. 2025}} * {{#invoke:Cite|news|last=Lakhani |first=Nina |date=5. 3. 2024 |title=UN experts condemn Israeli 'massacre' of Palestinians collecting flour |url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/05/un-experts-condemn-israeli-massacre-of-palestinians-collecting-flour |access-date=12. 12. 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203083900/https://www.theguardian.com/world/2024/mar/05/un-experts-condemn-israeli-massacre-of-palestinians-collecting-flour |archive-date=3. 12. 2024 |ref={{harvid|Lakhani|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Lazaroff |first1=Tovah |date=2. 1. 2024 |title=Israel to defend itself at Int'l Court of Justice's genocide hearing on Gaza |work=[[The Jerusalem Post]] |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436 |access-date=2. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127011735/https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436 |archive-date=27. 1. 2024 |ref={{harvid|Lazaroff|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Lederman |first1=Shmuel |date=29. 1. 2024 |title=Gaza as a Laboratory 2.0 |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–6 |doi=10.1080/14623528.2024.2309706}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Levene |first1=Mark |author1-link=Mark Levene |date=21. 1. 2024 |title=Gaza 2023: Words Matter, Lives Matter More |journal=[[Journal of Genocide Research]] |eissn=1469-9494 |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–7 |doi=10.1080/14623528.2024.2301866 |url=https://www.researchgate.net/publication/380792867 |archive-url=http://web.archive.org/web/20240704174612/https://www.researchgate.net/profile/Mark-Levene/publication/380792867_Gaza_2023_Words_Matter_Lives_Matter_More/links/664f1becbc86444c72f9e294/Gaza-2023-Words-Matter-Lives-Matter-More.pdf |archive-date=4. 7. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Levitz |first=Eric |date=13. 10. 2023 |url=https://nymag.com/intelligencer/2023/10/the-u-s-is-giving-israel-permission-for-war-crimes.html |title=The U.S. Is Giving Israel Permission for War Crimes |publisher=The Intelligencer |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026105732/https://nymag.com/intelligencer/2023/10/the-u-s-is-giving-israel-permission-for-war-crimes.html |archive-date=26. 10. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last=Lis |first=Jonathan |date=28. 1. 2024 |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-28/ty-article/herzog-blasts-icjs-portrayal-of-his-remarks-says-there-are-innocent-palestinians-in-gaza/0000018d-51cb-dfdc-a5ad-dbffce970000 |newspaper=[[Haaretz]] |title=Israeli President Blasts ICJ's Portrayal of His Remarks, Says There Are Innocent Palestinians in Gaza |archive-url=https://archive.today/20240229123337/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-28/ty-article/herzog-blasts-icjs-portrayal-of-his-remarks-says-there-are-innocent-palestinians-in-gaza/0000018d-51cb-dfdc-a5ad-dbffce970000 |archive-date=29. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Litvin |first=Yoav |date=21. 12. 2023 |title=The anatomy of Zionist genocide |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2023/12/21/the-anatomy-of-zionist-genocide |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224052235/https://www.aljazeera.com/opinions/2023/12/21/the-anatomy-of-zionist-genocide |archive-date=24. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|web|last1=Lynch |first1=Marc |last2=Telhami |first2=Shibley |date=20. 6. 2024 |url=https://www.brookings.edu/articles/gloom-about-the-day-after-the-gaza-war-pervasive-among-mideast-scholars/ |title=Gloom about the 'day after' the Gaza war pervasive among Mideast scholars |publisher=[[Brookings Institution|Brookings]] |access-date=29. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626215734/https://www.brookings.edu/articles/gloom-about-the-day-after-the-gaza-war-pervasive-among-mideast-scholars/ |archive-date=26. 6. 2024}} <!-- MMM --> * {{#invoke:Cite|news|last1=Mackenzie |first1=James |last2=Lubell |first2=Maayan |date=29. 10. 2023 |title=Israel launches Gaza war's second phase with ground operation, Netanyahu says |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/eu-calls-humanitarian-pauses-gaza-aid-israel-raids-enclave-2023-10-26/ |access-date=1. 11. 2023 |archive-url=https://archive.today/20231029040509/https://www.reuters.com/world/middle-east/eu-calls-humanitarian-pauses-gaza-aid-israel-raids-enclave-2023-10-26/ |archive-date=29. 10. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last=Mahdawi |first=Arwa |date=9. 7. 2025 |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/jul/09/bulldzoer-gaza-genocide-idf-meta |title=Seeking bulldozer drivers to demolish Gaza: how a genocide is being outsourced |newspaper=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250711034859/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/jul/09/bulldzoer-gaza-genocide-idf-meta |archive-date=11. 7. 2025}} * {{#invoke:Cite|journal|last=Mahomed |first=Safia |date=decembar 2023 |title=When sanctuaries of humanity turn into corridors of horror: The destruction of healthcare in Gaza |journal=South African Journal of Bioethics and Law |volume=16 |pages=77–79 |doi=10.7196/SAJBL.2023.v16i3.1732 |doi-access=free |number=3}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Malsin |first1=Jared |last2=Shah |first2=Saeed |title=The Ruined Landscape of Gaza After Nearly Three Months of Bombing |work=[[The Wall Street Journal]] |date=30. 12. 2023 |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/gaza-destruction-bombing-israel-aa528542 |language=en-US |access-date=12. 12. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208193621/https://www.wsj.com/world/middle-east/gaza-destruction-bombing-israel-aa528542 |archive-date=8. 12. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Marin |first1=Siobhan |last2=West |first2=Andrew |date=30. 1. 2024 |title=Why a biblical story is central to South Africa's ICJ case against Israel |url=https://www.abc.net.au/news/2024-01-31/biblical-story-amalek-south-africa-icj-genocide-case-israel/103403552 |access-date=12. 12. 2024 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]] |language=en-AU |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209161305/https://www.abc.net.au/news/2024-01-31/biblical-story-amalek-south-africa-icj-genocide-case-israel/103403552 |archive-date=9. 12. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Masarwa |first1=Lubna |last2=Osman |first2=Nadda |date=3. 11. 2023 |title=Palestinian workers from Gaza describe torture and abuse in Israeli detention |url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-palestine-war-gaza-workers-torture-abuse-detention |access-date=2. 2. 2024 |work=[[Middle East Eye]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165606/https://www.middleeasteye.net/news/israel-palestine-war-gaza-workers-torture-abuse-detention |archive-date=2. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Marsh |first=Sarah |date=9. 11. 2023 |title=Germany accused of silencing pro-Palestinian voices at U.N. rights forum |url=https://www.reuters.com/world/germany-accused-silencing-pro-palestinian-voices-un-rights-forum-2023-11-09/ |work=[[Reuters]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120060719/https://www.reuters.com/world/germany-accused-silencing-pro-palestinian-voices-un-rights-forum-2023-11-09/ |archive-date=20. 11. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Marsi |first1=Federica |last2=Mohamed |first2=Edna |date=14. 3. 2024 |title=Israel's main objective is 'collective punishment' |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/14/israels-war-on-gaza-live-rafah-attack-coming-soon-despite-pressure?update=2772280 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314133417/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/14/israels-war-on-gaza-live-rafah-attack-coming-soon-despite-pressure?update=2772280 |archive-date=14. 3. 2024 |ref={{harvid|Marsi|Mohamed|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Marsi |first1=Frederica |last2=Siddiqui |first2=Usaid |date=17. 2. 2024 |title=African Union Commission head says Gaza being 'annihilated' |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/17/israels-war-on-gaza-live-icj-warns-of-perilous-situation-in-rafah?update=2713416 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=18. 2. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218002025/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/17/israels-war-on-gaza-live-icj-warns-of-perilous-situation-in-rafah?update=2713416 |archive-date=18. 2. 2024 |ref={{harvid|Marsi|Siddiqui|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Marsi |first1=Frederica |last2=Siddiqui |first2=Usaid |date=13. 3. 2024 |title=Israel's war on Gaza live: Dozens of casualties in Israeli attack on UN hub |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/13/israels-war-on-gaza-live-netanyahu-vows-to-finish-the-job-in-rafah?update=2770109 |access-date=13. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313163109/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/13/israels-war-on-gaza-live-netanyahu-vows-to-finish-the-job-in-rafah?update=2770109 |archive-date=13. 3. 2024 |ref={{harvid|Marsi|Siddiqui|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Marsi |first1=Federica |last2=Siddiqui |first2=Usaid |last3=Motamedi |first3=Maziar |date=28. 3. 2024 |title=ICJ orders Israel to stop preventing 'delivery of urgently needed' aid |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=2. 4. 2024 |archive-date=2. 4. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402063034/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475 |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Massoud |first1=Bassam |last2=Fick |first2=Maggie |date=23. 12. 2023 |title=Gaza death toll: why counting the dead has become a daily struggle |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/fight-keep-counting-dead-gaza-2023-12-21/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114213315/https://www.reuters.com/world/middle-east/fight-keep-counting-dead-gaza-2023-12-21/ |archive-date=14. 1. 2024 |work=[[Reuters]]}} * {{#invoke:Cite|magazine|last1=Matar |first1=Haggai |date=7. 10. 2023 |title=Gaza's shock attack has terrified Israelis. It should also unveil the context |url=https://www.972mag.com/gaza-attack-context-israelis/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231181619/https://www.972mag.com/gaza-attack-context-israelis/ |archive-date=31. 12. 2023 |access-date=31. 12. 2023 |magazine=[[+972 Magazine]]}} * {{#invoke:Cite|magazine|last=McCann Ramirez |first=Nikki |date=5. 3. 2024 |url=https://www.rollingstone.com/politics/politics-news/trump-israel-finish-problem-gaza-1234981038/ |title=Trump Backs Israel Bombarding Gaza: 'Gotta Finish the Problem' |magazine=[[RollingStone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240306053711/https://www.rollingstone.com/politics/politics-news/trump-israel-finish-problem-gaza-1234981038/ |archive-date=6. 3. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=McDoom |first1=Omar Shahabudin |author1-link=Omar Shahabudin McDoom |date=25. 4. 2024 |title=Expert Commentary, the Israeli-Palestinian Conflict, and the Question of Genocide: Prosemitic Bias within a Scholarly Community? |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–9 |doi=10.1080/14623528.2024.2346403 |s2cid= |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|news|last1=McKernan |first1=Bethan |last2=Michaelson |first2=Ruth |last3=Graham-Harrison |first3=Emma |last4=Kierszenbaum |first4=Quique |last5=Balousha |first5=Hazem |last6=Taha |first6=Sufian |last7=Sherwood |first7=Harriet |last8=Beaumont |first8=Peter |date=14. 10. 2023 |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/seven-days-of-terror-that-shook-the-world-and-changed-the-middle-east |title=Seven days of terror that shook the world and changed the Middle East |work=[[The Observer]] |access-date=1. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125041556/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/seven-days-of-terror-that-shook-the-world-and-changed-the-middle-east |archive-date=25. 11. 2024}} <!-- Not in use * {{#invoke:Cite|news|last=Meara |first=Paul |date=7. 11. 2023 |title=Kid Cudi Speaks Out on Israeli-Palestinian Conflict, Calls for Peace and Palestinian Liberation |url=https://www.bet.com/article/r8obi6/kid-cudi-calls-gaza-ceasefire |access-date=8. 1. 2024 |website=[[BET]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109003034/https://www.bet.com/article/r8obi6/kid-cudi-calls-gaza-ceasefire |archive-date=9. 1. 2024}} --> * {{#invoke:Cite|web|date=21. 11. 2023 |title=MSF doctors killed in strike on Al-Awda hospital in northern Gaza |url=https://www.msf.org/msf-doctors-killed-strike-al-awda-hospital-northern-gaza-palestine |website=[[Médecins Sans Frontières]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112180453/https://www.msf.org/msf-doctors-killed-strike-al-awda-hospital-northern-gaza-palestine |archive-date=12. 1. 2024 |ref={{harvid|Médecins Sans Frontières|2023}} }} * {{#invoke:Cite|web|date=22. 2. 2024 |title=Gaza: MSF strongly condemns deadly Israeli attack on staff and family shelter |url=https://msf.org.uk/article/gaza-msf-strongly-condemns-deadly-israeli-attack-staff-and-family-shelter |website=[[Médecins Sans Frontières]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309193415/https://msf.org.uk/article/gaza-msf-strongly-condemns-deadly-israeli-attack-staff-and-family-shelter |archive-date=9. 3. 2024 |ref={{harvid|Médecins Sans Frontières|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|web|date=1. 3. 2024 |title=Gaza: MSF UK board member killed during Israeli offensive in Khan Younis |url=https://msf.org.uk/article/gaza-msf-uk-board-member-killed-during-israeli-offensive-khan-younis |website=[[Médecins Sans Frontières]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309193837/https://msf.org.uk/article/gaza-msf-uk-board-member-killed-during-israeli-offensive-khan-younis |archive-date=9. 3. 2024 |ref={{harvid|Médecins Sans Frontières|2024b}} }} * {{cite report |date=decembar 2024 |title=Gaza: Life in a death trap |publisher=[[Médecins Sans Frontières]] |url=https://www.medicisenzafrontiere.it/wp-content/uploads/2024/12/Report-Gaza-Life-in-a-death-trap.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219091543/https://www.medicisenzafrontiere.it/wp-content/uploads/2024/12/Report-Gaza-Life-in-a-death-trap.pdf |archive-date=19. 12. 2024 |ref={{harvid|Médecins Sans Frontières|2024c}} }} * {{#invoke:Cite|web|date=10. 7. 2025 |title=Gaza genocide |url=https://msf.org.uk/issues/gaza-genocide |website=[[Médecins Sans Frontières]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710113434/https://msf.org.uk/issues/gaza-genocide |archive-date=10. 7. 2025 |ref={{harvid|Médecins Sans Frontières|2025}} }} * {{#invoke:Cite|news|last=van der Merwe |first=Ben |date=4. 4. 2024 |title=Israel-Hamas war: Gaza's morgue network has effectively collapsed – how are they recording their dead? |url=https://news.sky.com/story/israel-hamas-war-health-system-collapse-in-gaza-leaves-authorities-struggling-to-count-the-dead-13107279 |access-date=26. 7. 2024 |work=[[Sky News]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424190142/https://news.sky.com/story/israel-hamas-war-health-system-collapse-in-gaza-leaves-authorities-struggling-to-count-the-dead-13107279 |archive-date=24. 4. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last=Moallem |first=Minoo |date=2023 |title=Bombs with Lies: Media Representation of Genocide in Gaza |journal=[[Feminist Studies]] |volume=49 |number=2 |pages=542–543 |doi=10.1353/fem.2023.a915928 |s2cid=266454168}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Mohamed |first1=Edna |last2=Stepansky |first2=Joseph |last3=Najjar |first3=Farah |date=1. 11. 2023 |title=Rights group accuses US of complicity in children's deaths in Gaza |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=http://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/11/1/israel-hamas-war-live-anger-grows-over-israeli-attack-on-gaza-refugee-camp?update=2455675 |access-date=1. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102022100/http://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/11/1/israel-hamas-war-live-anger-grows-over-israeli-attack-on-gaza-refugee-camp?update=2455675 |archive-date=2. 11. 2023}} * {{#invoke:Cite|news |last1=Mohyeldin |first1=Ayman |last2=Hamdan |first2=Basel |date=10. 12. 2024 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |title=Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza |work=[[MSNBC]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703062158/https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |archive-date=3. 7. 2025}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Moolla |first1=M. S. |last2=Jacub |first2=A. |date=2024 |title=Healthcare and genocide: BDS as an entry point to health justice |journal=South African Journal of Bioethics and Law |volume=2024 |number=1 |doi=10.7196/sajbl.2024.v17i1.1961 |doi-access=free }} * {{Cite report |title='More than a human can bear': Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.un.org/unispal/document/report-of-the-commission-of-inquiry-israel-gender-based-violence-13march2025/ |date=13. 3. 2025 |publisher=[[Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory|Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel]] |ref={{harvid|Independent International Commission of Inquiry|2025}} }} <!--* {{#invoke:Cite|book|last1=Moses |first1=A. Dirk |author-link=A. Dirk Moses |title=Genocidal Violence: Concepts, Forms, Impact |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-078132-8 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110781328-002/html |language=en |chapter=Genocide as a Category Mistake: Permanent Security and Mass Violence Against Civilians |pages=15–38 |doi=10.1515/9783110781328-002 |archive-date=9. 8. 2024 |access-date=10. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809060232/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110781328-002/html |url-status=live |ref={{harvid|Moses|2023a}} }}--> * {{#invoke:Cite|journal|last1=Moses |first1=A. Dirk |author1-link=A. Dirk Moses |date=14. 11. 2023 |title=More than Genocide |language=en |url=https://www.bostonreview.net/articles/more-than-genocide/ |access-date=8. 1. 2024 |journal=[[Boston Review]] |archive-date=6. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106103911/https://www.bostonreview.net/articles/more-than-genocide |url-status=live }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Motamedi |first1=Maziar |last2=Siddiqui |first2=Usaid |date=11. 3. 2024 |title=At least 21 Palestinian children have starved to death in Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/11/israels-war-on-gaza-live-ramadan-begins-with-no-end-to-israels-siege?update=2765847 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=14. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314081634/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/11/israels-war-on-gaza-live-ramadan-begins-with-no-end-to-israels-siege?update=2765847 |archive-date=14. 3. 2024 |ref={{harvid|Motamedi|Siddiqui|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Motamedi |first1=Maziar |last2=Siddiqui |first2=Usaid |date=11. 3. 2024 |title=Middle East Studies Association denounces Israel's 'cultural genocide' in Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/11/israels-war-on-gaza-live-ramadan-begins-with-no-end-to-israels-siege?update=2766040 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=14. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312000648/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/11/israels-war-on-gaza-live-ramadan-begins-with-no-end-to-israels-siege?update=2766040 |archive-date=12. 3. 2024 |ref={{harvid|Motamedi|Siddiqui|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Moutafa |first1=Laila Hussein |date=12. 12. 2023 |title=Opinion: When libraries like Gaza's are destroyed, what's lost is far more than books |url=https://www.latimes.com/opinion/story/2023-12-12/gaza-library-bombing |work=[[Los Angeles Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808195337/https://www.latimes.com/opinion/story/2023-12-12/gaza-library-bombing |archive-date=8. 8. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Mraffko |first1=Clothilde |date=9. 3. 2024 |title=Gaza: New accounts of the 'flour massacre' |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/03/09/gaza-new-accounts-of-the-flour-massacre_6601904_4.html |access-date=12. 12. 2024 |work=[[Le Monde]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126034617/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/03/09/gaza-new-accounts-of-the-flour-massacre_6601904_4.html |archive-date=26. 11. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Murphy |first1=Francois |date=10. 6. 2025 |title=Israel commits 'extermination' in Gaza by killing in schools, UN experts say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-commits-extermination-gaza-by-killing-schools-un-experts-say-2025-06-10/ |work=[[Reuters]] |access-date=11. 6. 2025 |archive-url=https://archive.today/20250610214452/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-commits-extermination-gaza-by-killing-schools-un-experts-say-2025-06-10/ |archive-date=10. 6. 2025}} <!-- NNN --> * {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25. 10. 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=[[Vox (website)|Vox]] |access-date=28. 10. 2024 |archive-url=https://archive.today/20241027004251/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=27. 10. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Nebehay |first=Stephanie |date=13. 9. 2011 |title=U.N. experts say Israel's blockade of Gaza illegal |work=[[Reuters]] |editor-last=Graff |editor-first=Peter |url=https://www.reuters.com/article/us-un-gaza-rights-idUSTRE78C59R20110913 |access-date=15. 10. 2023 |archive-date=15. 6. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615210724/http://www.reuters.com/article/us-un-gaza-rights-idUSTRE78C59R20110913 |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|web|last=Netanyahu |first=Benjamin |author-link=Benjamin Netanyahu |date=3. 11. 2023 |url=https://www.gov.il/en/pages/spoke-pmo031123 |access-date=12. 12. 2024 |website=www.gov.il |title=Letter from PM Netanyahu to Our Soldiers and Commanders in the Swords of Iron War |archive-url=https://archive.today/20250211090737/https://www.gov.il/en/pages/spoke-pmo031123 |archive-date=11. 2. 2025 |ref={{harvid|Netanyahu|2023b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Neuman |first1=Scott |last2=Baba |first2=Anas |last3=Wood |first3=Daniel |title=In Gaza, months of war have left Palestinians with barely the necessities to survive |url=https://www.npr.org/2024/06/01/g-s1-1780/gaza-israel-infrastructure-water-schools-hospitals |work=[[NPR]] |date=1. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822170339/https://www.npr.org/2024/06/01/g-s1-1780/gaza-israel-infrastructure-water-schools-hospitals |archive-date=22. 8. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|author=News Wires |date=8. 11. 2024 |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20241108-nearly-70-percent-of-people-killed-in-gaza-women-and-children-un-finds |title=Nearly 70 percent of people killed in Gaza women and children, UN finds |work=[[France 24]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204042037/https://www.france24.com/en/middle-east/20241108-nearly-70-percent-of-people-killed-in-gaza-women-and-children-un-finds |archive-date=4. 12. 2024}} * {{cite news |last=Nichols |first=Michelle |date=11. 10. 2023 |title=Palestinian UN envoy accuses Israel of 'genocidal' campaign against Gaza |language=en-US |newspaper=[[Reuters News]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/palestinian-un-envoy-accuses-israel-genocidal-campaign-against-gaza-2023-10-10/ |access-date=13. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114095429/https://www.reuters.com/world/middle-east/palestinian-un-envoy-accuses-israel-genocidal-campaign-against-gaza-2023-10-10/ |archive-date=14. 11. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last=Nichols |first=Michelle |date=14. 5. 2025 |title=UN humanitarian chief slams aid plan for Gaza proposed by Israel, backed by US |language=en-US |newspaper=[[Reuters News]] |url=https://www.reuters.com/world/un-aid-chief-slams-israels-gaza-aid-plan-cynical-sideshow-2025-05-13/ |access-date=26. 5. 2025 |archive-url=https://archive.today/20250520213436/https://www.reuters.com/world/un-aid-chief-slams-israels-gaza-aid-plan-cynical-sideshow-2025-05-13/ |archive-date=20. 5. 2025 |ref={{harvid|Nichols|2025a}} }} * {{#invoke:cite|news|date=13. 5. 2025 |title=Waarom het NIOD spreekt van genocidaal geweld in Gaza |url=https://nos.nl/collectie/13959/artikel/2567107-waarom-het-niod-spreekt-van-genocidaal-geweld-in-gaza |work=[[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514233910/https://nos.nl/collectie/13959/artikel/2567107-waarom-het-niod-spreekt-van-genocidaal-geweld-in-gaza |archive-date=14. 5. 2025 |ref={{harvid|NOS|2025}} }} <!-- OOO --> * {{#invoke:Cite|news|last=O'Reilly |first=Gem |date=17. 10. 2023 |title=In Gaza, wounded children with no surviving family |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67121414 |work=[[BBC News]] |access-date=22. 7. 2024 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722193124/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67121414 |archive-date=22. 7. 2024}} * {{cite press release |date=16. 11. 2023 |title=Gaza: UN human rights experts call on international community to prevent genocide against the Palestinian people |url=https://www.un.org/unispal/document/gaza-un-human-rights-experts-call-on-international-community-to-prevent-genocide-against-the-palestinian-people-ohchr-press-release/ |publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127224142/https://www.un.org/unispal/document/gaza-un-human-rights-experts-call-on-international-community-to-prevent-genocide-against-the-palestinian-people-ohchr-press-release/ |archive-date=27. 11. 2023 |ref={{harvid|OHCHR|2023}} }} * {{#invoke:Cite|web|date=mart 2024 |title=UN experts condemn 'flour massacre', urge Israel to end campaign of starvation in Gaza |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/03/un-experts-condemn-flour-massacre-urge-israel-end-campaign-starvation-gaza |access-date=12. 12. 2024 |website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313064630/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/03/un-experts-condemn-flour-massacre-urge-israel-end-campaign-starvation-gaza |archive-date=13. 3. 2024 |ref={{harvid|OHCHR|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|web|date=18. 4. 2024 |title=UN experts deeply concerned over 'scholasticide' in Gaza |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/un-experts-deeply-concerned-over-scholasticide-gaza |publisher=[[United Nations]] |website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418145510/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/un-experts-deeply-concerned-over-scholasticide-gaza |archive-date=18. 4. 2024 |url-status=live |ref={{harvid|OHCHR|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|web|date=20. 6. 2024 |title=States and companies must end arms transfers to Israel immediately or risk responsibility for human rights violations: UN experts |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/06/states-and-companies-must-end-arms-transfers-israel-immediately-or-risk |access-date=16. 5. 2025 |publisher=[[United Nations]] |website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250108100305/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/06/states-and-companies-must-end-arms-transfers-israel-immediately-or-risk |archive-date=8. 1. 2025 |ref={{harvid|OHCHR|2024c}} }} * {{#invoke:Cite|web|date=20. 9. 2024 |url=https://www.ohchr.org/en/documents/thematic-reports/a79363-report-special-committee-investigate-israeli-practices-affecting |title=A/79/363: Report of the Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Palestinian People and Other Arabs of the Occupied Territories |publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211143127/https://www.ohchr.org/en/documents/thematic-reports/a79363-report-special-committee-investigate-israeli-practices-affecting |archive-date=11. 12. 2024 |ref={{harvid|OHCHR|2024d}} }} * {{cite press release |date=10. 10. 2024 |title=UN Commission finds war crimes and crimes against humanity in Israeli attacks on Gaza health facilities and treatment of detainees, hostages |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/10/un-commission-finds-war-crimes-and-crimes-against-humanity-israeli-attacks |access-date=10. 10. 2024 |work=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211055606/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/10/un-commission-finds-war-crimes-and-crimes-against-humanity-israeli-attacks |archive-date=11. 12. 2024 |ref={{harvid|OHCHR|2024e}} }} * {{cite report |date=8. 11. 2024 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/opt/20241106-Gaza-Update-Report-OPT.pdf |title=Six-month update report on the human rights situation in Gaza: 1 November 2023 to 30 April 2024 |publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119145558/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/opt/20241106-Gaza-Update-Report-OPT.pdf |archive-date=19. 11. 2024 |ref={{harvid|OHCHR|2024f}} }} * {{#invoke:Cite|web|date=14. 11. 2024 |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/11/un-special-committee-finds-israels-warfare-methods-gaza-consistent-genocide |title=UN Special Committee finds Israel's warfare methods in Gaza consistent with genocide, including use of starvation as weapon of war |publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205015227/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/11/un-special-committee-finds-israels-warfare-methods-gaza-consistent-genocide |archive-date=5. 12. 2024 |ref={{harvid|OHCHR|2024g}} }} * {{#invoke:Cite|web|date=7. 5. 2025 |title=End unfolding genocide or watch it end life in Gaza: UN experts say States face defining choice |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/05/end-unfolding-genocide-or-watch-it-end-life-gaza-un-experts-say-states-face |publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |access-date=10. 5. 2025 |archive-url=https://archive.today/20250510203421/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/05/end-unfolding-genocide-or-watch-it-end-life-gaza-un-experts-say-states-face |archive-date=10. 5. 2025 |ref={{harvid|OHCHR|2025}} }} * {{#invoke:Cite|web |date=12. 12. 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=[[International Federation for Human Rights]] |access-date=4. 6. 2025 |ref={{harvid|International Federation for Human Rights|2024}}}} * {{#invoke:Cite|web|date=12. 3. 2024 |title=Oxfam sues the Danish state to stop arms exports to Israel |url=https://www.oxfam.org/en/press-releases/oxfam-sues-danish-state-stop-arms-exports-israel |publisher=[[Oxfam]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312142103/https://www.oxfam.org/en/press-releases/oxfam-sues-danish-state-stop-arms-exports-israel |archive-date=12. 3. 2024 |ref={{harvid|Oxfam|2024}} }} <!-- PPP --> * {{#invoke:Cite|web|date=24. 10. 2023 |title=Healthcare system in Gaza has 'totally collapsed' |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/24/10/2023/healthcare-system-in-gaza-has-totally-collapsed |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025083517/https://thepeninsulaqatar.com/article/24/10/2023/healthcare-system-in-gaza-has-totally-collapsed |archive-date=25. 10. 2023 |access-date=24. 10. 2023 |work=The Peninsula Qatar |ref={{harvid|The Peninsula Qatar|2023}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Perry |first1=Tom |last2=McDowall |first2=Angus |date=7. 10. 2023 |title=Timeline of conflict between Israel and Palestinians in Gaza |work=[[Reuters]] |editor-last=Harvey |editor-first=Jan |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |access-date=7. 10. 2023 |archive-date=7. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007105909/https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|magazine|last1=Perugini |first1=Nicola |author1-link=Nicola Perugini |last2=Gordon |first2=Neve |author2-link=Neve Gordon |date=17. 7. 2024 |title=A Legal Justification for Genocide |url=https://jewishcurrents.org/human-shields-gaza-israel-a-legal-justification-for-genocide |magazine=[[Jewish Currents]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722191648/https://jewishcurrents.org/human-shields-gaza-israel-a-legal-justification-for-genocide |archive-date=22. 7. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Picheta |first1=Rob |last2=Khadder |first2=Kareem |last3=Rebane |first3=Teele |last4=Zabadne |first4=Zohair |title=Gaza hospital 'surrounded by tanks' as other healthcare facilities say they've been damaged by Israeli strikes |url=https://www.cnn.com/2023/11/10/middleeast/gaza-hospital-surrounded-tanks-reported-israeli-strikes-intl/index.html |work=[[CNN]] |date=10. 11. 2023 |access-date=18. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113144927/https://www.cnn.com/2023/11/10/middleeast/gaza-hospital-surrounded-tanks-reported-israeli-strikes-intl/index.html |archive-date=13. 1. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Polglase |first1=Katie |last2=Mahmood |first2=Zahid |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |date=9. 4. 2024 |title=Dying for a bag of flour: Videos and eyewitness accounts cast doubt on Israel's timeline of deadly Gaza aid delivery |url=https://www.cnn.com/2024/04/09/middleeast/gaza-food-aid-convoy-deaths-eyewitness-intl-investigation-cmd/index.html |access-date=12. 12. 2024 |work=[[CNN]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216033206/https://edition.cnn.com/2024/04/09/middleeast/gaza-food-aid-convoy-deaths-eyewitness-intl-investigation-cmd/index.html |archive-date=16. 12. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Porras |first=Simón Rodríguez |date=25. 10. 2023 |title=Aimé Césaire reminds us why Western powers accept the genocide committed in Gaza |url=https://www.newarab.com/opinion/why-western-powers-accept-israels-genocide-gaza |work=[[The New Arab]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117190839/https://www.newarab.com/opinion/why-western-powers-accept-israels-genocide-gaza |archive-date=17. 1. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Prothero |first=Mitchell |date=25. 1. 2024 |title=Israeli Intelligence Has Deemed Hamas-Run Health Ministry's Death Toll Figures Generally Accurate |url=https://www.vice.com/en/article/y3w4w7/israeli-intelligence-health-ministry-death-toll |work=[[Vice News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303132219/https://www.vice.com/en/article/y3w4w7/israeli-intelligence-health-ministry-death-toll |archive-date=3. 3. 2024}} * {{cite press release |date=20. 10. 2023<!-- date more signatures added --> |orig-date=Statement released 15 October 2023 |title=Public Statement: Scholars Warn of Potential Genocide in Gaza |url=https://twailr.com/public-statement-scholars-warn-of-potential-genocide-in-gaza/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123124815/https://twailr.com/public-statement-scholars-warn-of-potential-genocide-in-gaza/ |archive-date=23. 11. 2023 |publisher=Third World Approaches to International Law Review |url-status=live |access-date=2. 7. 2024 |ref={{harvid|"Public Statement: Scholars Warn"|2023}} }} <!-- QQQ --> * {{#invoke:Cite|web|last=Quigley |first=John B. |date=14. 3. 2024 |title=Legal Standard for Genocide Intent: An Uphill Climb for Israel in Gaza Suit |url=https://www.ejiltalk.org/legal-standard-for-genocide-intent-an-uphill-climb-for-israel-in-gaza-suit/ |website=EJIL: Talk! |publisher=[[European Journal of International Law]] |access-date=6. 9. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413220614/https://www.ejiltalk.org/legal-standard-for-genocide-intent-an-uphill-climb-for-israel-in-gaza-suit/ |archive-date=13. 4. 2024 |ref={{harvid|Quigley|2024a}} }} * {{#invoke:Cite|web|last=Quigley |first=John |date=3. 7. 2024 |title=The Lancet and Genocide By "Slow Death" in Gaza |url=https://arabcenterdc.org/resource/the-lancet-and-genocide-by-slow-death-in-gaza/ |access-date=13. 7. 2024 |website=Arab Center Washington DC |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713161805/https://arabcenterdc.org/resource/the-lancet-and-genocide-by-slow-death-in-gaza/ |archive-date=13. 7. 2024 |ref={{harvid|Quigley|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|journal|last=Qutami |first=Loubna |date=2023 |title=A Feminist Practice of Bearing Witness to Genocide |journal=[[Feminist Studies]] |volume=49 |number=2 |pages=531–533 |doi=10.1353/fem.2023.a915923 |s2cid=266441159}} <!-- RRR --> * {{#invoke:Cite|news|last1=Radnofsky |first1=Caroline |last2=Almendral |first2=Aurora |last3=Sackur |first3=Leila |date=14. 3. 2024 |title=How did 118 people die in Gaza's Al-Rashid aid convoy violence? |url=https://www.nbcnews.com/news/world/gaza-aid-convoy-deaths-al-rashid-israel-idf-hamas-rcna141497 |access-date=3. 10. 2024 |work=[[NBC News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316183542/https://www.nbcnews.com/news/world/gaza-aid-convoy-deaths-al-rashid-israel-idf-hamas-rcna141497 |archive-date=16. 3. 2025}} * {{#invoke:Cite|magazine|last1=Rapoport |first1=Meron |date=17. 9. 2024 |title=A plan to liquidate northern Gaza is gaining steam |url=https://www.972mag.com/northern-gaza-liquidation-scenario-eiland-rabi/ |magazine=[[+972 Magazine]] |access-date=14. 10. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010022043/https://www.972mag.com/northern-gaza-liquidation-scenario-eiland-rabi/ |archive-date=10. 10. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Rémy |first1=Jean-Philippe |date=9. 10. 2024 |title=Israel orders new evacuations in northern Gaza |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/10/09/israel-orders-new-evacuations-in-northern-gaza_6728770_4.html |work=[[Le Monde]] |access-date=14. 10. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009142142/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/10/09/israel-orders-new-evacuations-in-northern-gaza_6728770_4.html |archive-date=9. 10. 2024}} * {{#invoke:Cite|web|last=Rifai |first=Sulaiman Lebbe |date=24. 1. 2024 |title=The Genocide in Gaza and the Contempt of International Law: Some Reflections |url=https://ssrn.com/abstract=4704652 |doi=10.2139/ssrn.4704652 |s2cid=267982579 |access-date=4. 3. 2024 |archive-date=22. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240322013414/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4704652 |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Roelf |first1=Wendell |last2=Sterling |first2=Toby |date=29. 12. 2023 |title=South Africa files genocide case against Israel at World Court |url=https://www.reuters.com/world/south-africa-seeks-international-court-justice-genocide-order-against-israel-2023-12-29/ |access-date=29. 12. 2023 |work=[[Reuters]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231123102/https://www.reuters.com/world/south-africa-seeks-international-court-justice-genocide-order-against-israel-2023-12-29/ |archive-date=31. 12. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Romo |first1=Vanessa |date=16. 11. 2023 |title=Doctors are among the many dead in Gaza. These are their stories |url=https://www.npr.org/2023/11/16/1213307710/gaza-doctors-al-shifa-hospital#:~:text=Hourly%20News-,In%20Gaza%2C%20doctors%20are%20among%20the%20many%20dead.,the%20lives%20that%20were%20lost. |work=[[NPR]] |access-date=18. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227182523/https://www.npr.org/2023/11/16/1213307710/gaza-doctors-al-shifa-hospital |archive-date=27. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|web|last=Rothwell |first=Donald |date=5. 3. 2024 |title=Why have Anthony Albanese and other politicians been referred to the ICC over the Gaza war? |url=http://theconversation.com/why-have-anthony-albanese-and-other-politicians-been-referred-to-the-icc-over-the-gaza-war-225079 |access-date=5. 3. 2024 |website=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305092042/https://theconversation.com/why-have-anthony-albanese-and-other-politicians-been-referred-to-the-icc-over-the-gaza-war-225079 |archive-date=5. 3. 2024}} * {{#invoke:Cite|web|date=4. 7. 2024 |url=https://news.rub.de/english/2024-07-04-interview-term-genocide-has-become-burden-lawyers |title="The Term 'Genocide' Has Become a Burden for Lawyers" |publisher=[[Ruhr-Universität Bochum]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916112520/https://news.rub.de/english/2024-07-04-interview-term-genocide-has-become-burden-lawyers |archive-date=16. 9. 2024 |ref={{harvid|Ruhr-Universität Bochum|2024}} }} <!-- SSS --> * {{#invoke:Cite|news|last=Saab |first=Sheren Falah |title=Entire Families Were Crushed in Gaza by Israeli Airstrikes. Not Even Memories Remain |work=[[Haaretz]] |date=5. 12. 2024 |url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/2024-12-05/ty-article-magazine/.premium/entire-families-crushed-in-gaza-by-israeli-airstrikes-not-even-memories-remain/00000193-92bf-dfe8-a5db-fbff98170000 |access-date=12. 12. 2024 |archive-url=https://archive.today/20241206080712/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/2024-12-05/ty-article-magazine/.premium/entire-families-crushed-in-gaza-by-israeli-airstrikes-not-even-memories-remain/00000193-92bf-dfe8-a5db-fbff98170000 |archive-date=6. 12. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Saber |first=Indlieb Farazi |date=14. 1. 2024 |title=A 'cultural genocide': Which of Gaza's heritage sites have been destroyed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813215702/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed |archive-date=13. 8. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Salam |first=Yasmine |date=9. 10. 2023 |title=Gaza Strip explained: Who controls it and what to know |work=[[NBC News]] |url=https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |url-status=live |access-date=30. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031095143/https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |archive-date=31. 10. 2023 |ref={{harvid|Salam|2023a}} }} * {{#invoke:Cite|magazine|last=Salzenstein |first=Léopold |date=21. 3. 2024 |title=Behind the numbers: Gaza's unprecedented aid worker death toll |url=https://www.thenewhumanitarian.org/maps-and-graphics/2024/03/21/behind-numbers-gaza-unprecedented-aid-worker-death-toll |magazine=[[The New Humanitarian]] |access-date=21. 12. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219094542/https://www.thenewhumanitarian.org/maps-and-graphics/2024/03/21/behind-numbers-gaza-unprecedented-aid-worker-death-toll |archive-date=19. 12. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Samudzi |first1=Zoé |author-link=Zoé Samudzi |date=18. 1. 2024 |title="We are Fighting Nazis": Genocidal Fashionings of Gaza(ns) After 7 October |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–9 |doi=10.1080/14623528.2024.2305524}} * {{#invoke:Cite|news|last=Samuels |first=Ben |date=17. 3. 2024 |url=https://www.haaretz.com/us-news/2024-03-17/ty-article/.premium/trump-on-israel-gaza-war-id-tell-netanyahu-to-finish-it-up-and-do-it-quickly/0000018e-4d59-dca4-ad8e-edffe0df0000 |title=Trump Says He Would Let Netanyahu Finish the Job in Gaza, Says 'Biden Is So Bad for Israel' |work=[[Haaretz]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408231454/https://www.haaretz.com/us-news/2024-03-17/ty-article/.premium/trump-on-israel-gaza-war-id-tell-netanyahu-to-finish-it-up-and-do-it-quickly/0000018e-4d59-dca4-ad8e-edffe0df0000 |archive-date=8. 4. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Sankar |first1=Anjana |title=Many of Gaza's Medical Workers Have Been Detained or Killed |url=https://www.nytimes.com/2024/08/02/world/middleeast/gaza-doctors-medical-workers-israel.html |access-date=6. 9. 2024 |work=[[The New York Times]] |date=2. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240901173445/https://www.nytimes.com/2024/08/02/world/middleeast/gaza-doctors-medical-workers-israel.html |archive-date=1. 9. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Saric |first=Ivana |date=8. 11. 2024 |title=Nearly 70% of verified deaths in Gaza are women and children, UN report finds |url=https://www.axios.com/2024/11/08/un-report-70-gaza-dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109002829/https://www.axios.com/2024/11/08/un-report-70-gaza-dead |archive-date=9. 11. 2024 |work=[[Axios (website)|Axios]]}} * {{#invoke:Cite|journal|last=Sathar |first=M. A. |date=decembar 2023 |title=The war on Gaza. A test of our humanity |journal=South African Journal of Bioethics and Law |volume=16 |number=3 |pages=82–83 |doi=10.7196/SAJBL.2023.v16i3.1734 |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Sawafta |first1=Ali |last2=Fick |first2=Maggie |date=7. 12. 2023 |title=How many Palestinians have died in Gaza? Death toll explained |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-have-died-gaza-war-how-will-counting-continue-2023-12-06/ |access-date=8. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212021332/https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-have-died-gaza-war-how-will-counting-continue-2023-12-06/ |archive-date=12. 12. 2023}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Scahill |first1=Jeremy |last2=Grim |first2=Ryan |title=Leaked NYT Gaza memo tells journalists to avoid words "genocide," "ethnic cleansing," and "occupied territory" |url=https://theintercept.com/2024/04/15/nyt-israel-gaza-genocide-palestine-coverage/ |access-date=16. 4. 2024 |work=[[The Intercept]] |date=15. 4. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416131015/https://theintercept.com/2024/04/15/nyt-israel-gaza-genocide-palestine-coverage/ |archive-date=16. 4. 2024 |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|news|last=Schaer |first=Catherin |date=10. 11. 2023 |title=German police crack down on pro-Palestine rallies, raising alarm |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/10/germany-gaza-protests-crackdown |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227141740/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/10/germany-gaza-protests-crackdown |archive-date=27. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|magazine|last1=Schenker |first1=Hillel |date=12. 10. 2023 |title=The Catastrophe of October 7. Why Did It Happen? |url=https://www.thenation.com/article/world/israel-gaza-hamas-war-netanyahu/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231181618/https://www.thenation.com/article/world/israel-gaza-hamas-war-netanyahu/ |archive-date=31. 12. 2023 |access-date=31. 12. 2023 |magazine=[[The Nation]]}} * {{#invoke:Cite|news|last=Schwarz |first=Franziska |url=https://www.fr.de/politik/israel-news-nahost-gaza-krieg-tote-zahl-statistik-hamas-un-voelkerrecht-waffenruhe-geisel-freilassung-zr-93245254.html |title="Düsterer Meilenstein": UN benennt Zahl der täglichen Toten im Gazastreifen |language=de |trans-title="Gloomy milestone": UN names number of daily deaths in the Gaza Strip |work=[[Frankfurter Rundschau]] |date=16. 8. 2024 |access-date=19. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823051453/https://www.fr.de/politik/israel-news-nahost-gaza-krieg-tote-zahl-statistik-hamas-un-voelkerrecht-waffenruhe-geisel-freilassung-zr-93245254.html |archive-date=23. 8. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Segal |first=Raz |author-link=Raz Segal |date=13. 10. 2023 |title=A Textbook Case of Genocide |language=en |publisher=[[Jewish Currents]] |url=https://jewishcurrents.org/a-textbook-case-of-genocide |access-date=19. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125093604/https://jewishcurrents.org/a-textbook-case-of-genocide |archive-date=25. 11. 2023 |ref={{harvid|Segal|2023a}} }} * {{#invoke:Cite|journal|last=Segal |first=Raz |author-link=Raz Segal |date=9. 12. 2023 |title=Statement of Scholars in Holocaust and Genocide Studies on Mass Violence in Israel and Palestine since 7 October |journal=Contending Modernities |url=https://contendingmodernities.nd.edu/global-currents/statement-of-scholars-7-october/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303065144/https://contendingmodernities.nd.edu/global-currents/statement-of-scholars-7-october/ |archive-date=3. 3. 2024 |ref={{harvid|Segal|2023b}} |author-mask=3}} * {{cite journal |last1=Segal |first1=Raz |author-link1=Raz Segal |date=2. 4. 2024 |title=Settler Antisemitism, Israeli Mass Violence, and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |journal=[[Journal of Palestine Studies]] |volume=53 |issue=2 |pages=50–73 |doi=10.1080/0377919X.2024.2384385 |author-mask=3}} * {{#invoke:cite|journal |last1=Segal |first1=Raz |author-link1=Raz Segal |date=2025 |title=Israeli Settler Colonial Genocide |journal=The Journal of Imperial and Commonwealth History |volume=53 |pages=182–191 |doi=10.1080/03086534.2025.2467876 |author-mask=3}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Segal |first1=Raz |author1-link=Raz Segal |last2=Daniele |first2=Luigi |date=5. 3. 2024 |title=Gaza as Twilight of Israel Exceptionalism: Holocaust and Genocide Studies from Unprecedented Crisis to Unprecedented Change |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–10 |doi=10.1080/14623528.2024.2325804 |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Semerdjian |first1=Elyse |date=24. 1. 2024 |title=A World Without Civilians |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–6 |doi=10.1080/14623528.2024.2306714 |s2cid= |ref=Semerdjian2024a}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Semerdjian |first1=Elyse |author-mask=3 |date=17. 7. 2024 |title=Gazafication and Genocide by Attrition in Artsakh/Nagorno Karabakh and the Occupied Palestinian Territories |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Artsakh/Nagorno Karabakh: Famine, Memory, Security, and the Question of Genocide |pages=1–22 |doi=10.1080/14623528.2024.2377871 |ref=Semerdjian2024b}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Shamim |first1=Sarah |date=11. 1. 2024 |title=Which countries back South Africa's genocide case against Israel at ICJ? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/which-countries-back-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj |access-date=12. 1. 2024 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126071244/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/which-countries-back-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj |archive-date=26. 1. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Sharma |first=Gouri |date=26. 10. 2023 |title='Complete censorship': Germany's Palestinian diaspora fights crackdown |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/10/26/complete-censorship-germanys-palestinian-diaspora-fights-crackdown |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228052709/https://www.aljazeera.com/features/2023/10/26/complete-censorship-germanys-palestinian-diaspora-fights-crackdown |archive-date=28. 2. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Sharon |first=Jeremy |date=29. 1. 2024 |url=https://www.timesofisrael.com/12-ministers-call-to-resettle-gaza-encourage-gazans-to-leave-at-jubilant-conference/ |title=Cabinet members call to resettle Gaza, encourage Gazans to leave, at jubilant conference |newspaper=[[Times of Israel]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131350/https://www.timesofisrael.com/12-ministers-call-to-resettle-gaza-encourage-gazans-to-leave-at-jubilant-conference |archive-date=31. 1. 2024 |ref={{harvid|Sharon|2023b}} }} * {{#invoke:Cite|magazine|last=Shaw |first=Martin |author-link=Martin Shaw (sociologist) |date=6. 11. 2023 |title=The Uses and Abuses of the Term 'Genocide' in Gaza |url=https://newlinesmag.com/spotlight/the-uses-and-abuses-of-the-term-genocide-in-gaza/ |access-date=8. 1. 2024 |magazine=[[New Lines Magazine]] |language=en |archive-date=11. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111202239/https://newlinesmag.com/spotlight/the-uses-and-abuses-of-the-term-genocide-in-gaza/ |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Shaw |first1=Martin |author-link=Martin Shaw (sociologist) |title=Inescapably Genocidal |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |date=3. 1. 2024 |pages=1–5 |doi=10.1080/14623528.2023.2300555 |s2cid=266778978}} * {{Cite news |last=Sherwood |first=Harriet |date=17. 10. 2023 |title=Hamas says 250 people held hostage in Gaza |language=en-GB |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/16/israeli-hostages-hamas-gaza |access-date=19. 10. 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=16. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016235352/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/16/israeli-hostages-hamas-gaza |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|news|last=Shpigel |first=Noa |date=3. 1. 2025 |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-01-03/ty-article/.premium/israeli-lawmakers-call-on-military-to-destroy-food-water-and-power-sources-in-gaza/00000194-2884-d9c2-a79e-2bc47b360000 |title=Israeli Lawmakers Call on Military to Destroy Food, Water and Power Sources in Gaza |newspaper=[[Haaretz]] |archive-url=https://archive.today/20250106042124/https://www.haaretz.com/israel-news/2025-01-03/ty-article/.premium/israeli-lawmakers-call-on-military-to-destroy-food-water-and-power-sources-in-gaza/00000194-2884-d9c2-a79e-2bc47b360000 |archive-date=6. 1. 2025 |ref={{harvid|Shpigel|2025a}} }} * {{#invoke:cite|news|last=Shpigel |first=Noa |date=19. 5. 2025 |title='We're Destroying Gaza': Netanyahu, Smotrich Rush to Soothe Right's Fears Over Aid Renewal |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-05-19/ty-article/.premium/were-destroying-gaza-netanyahu-smotrich-rush-to-soothe-fears-over-aid-renewal/00000196-e7b4-d93f-a3b6-fff77c780000 |newspaper=[[Haaretz]] |archive-url=https://archive.today/20250521065816/https://www.haaretz.com/israel-news/2025-05-19/ty-article/.premium/were-destroying-gaza-netanyahu-smotrich-rush-to-soothe-fears-over-aid-renewal/00000196-e7b4-d93f-a3b6-fff77c780000 |archive-date=21. 5. 2025 |ref={{harvid|Shpigel|2025b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Siddiqui |first1=Usaid |last2=Pietromarchi |first2=Virginia |last3=Quillen |first3=Stephen |date=10. 12. 2023 |title=Israel-Hamas war updates: Fierce battles rage in southern and northern Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/12/10/israel-hamas-war-live-no-safe-place-in-gaza-as-severe-hunger-spreads |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226131329/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/12/10/israel-hamas-war-live-no-safe-place-in-gaza-as-severe-hunger-spreads |archive-date=26. 2. 2024 |access-date=13. 12. 2023 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}} * {{#invoke:Cite|news|last=Siddiqui |first=Usaid |date=4. 5. 2024 |title=Israel has a 'deliberate plan to kill children and women': UN official |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/4/israels-war-on-gaza-live-talks-in-egypt-set-to-steer-wars-direction?update=2879407 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=9. 5. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519201259/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/4/israels-war-on-gaza-live-talks-in-egypt-set-to-steer-wars-direction?update=2879407 |archive-date=19. 5. 2024 |ref={{harvid|Siddiqui|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|news|last1=Siddiqui |first1=Usaid |last2=Stepansky |first2=Joseph |date=6. 6. 2024 |title=Rules-based international order established after World War II 'falling apart' |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/6/6/israels-war-on-gaza-live-relentless-israeli-strikes-kill-102-palestinians?update=2956357 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=15. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615221246/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/6/6/israels-war-on-gaza-live-relentless-israeli-strikes-kill-102-palestinians?update=2956357 |archive-date=15. 6. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Sirleaf |first1=Matiangai V. S. |title=Palestine as a Litmus Test for Transitional Justice |journal=The International Journal of Transitional Justice |date=2024 |volume=18 |issue=1 |pages=162–188 |doi=10.1093/ijtj/ijae012 |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Smith |first1=Mitch |last2=McCarthy |first2=Lauren |last3=Londoño |first3=Ernesto |last4=Jordan |first4=Miriam |date=12. 10. 2023 |title=Palestinian Americans, Dismayed by Violence, Say Historical Context Is Being Overlooked |language=en-US |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/10/12/us/palestinians-reaction-israel-hamas.html |access-date=12. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112091142/http://www.nytimes.com/2023/10/12/us/palestinians-reaction-israel-hamas.html |archive-date=12. 11. 2023 |issn=0190-8286}} * {{#invoke:Cite|journal|last=Soni |first=S. |date=decembar 2023 |title=Gaza and international law: The global obligation to protect life and health |journal=South African Journal of Bioethics and Law |volume=16 |number=3 |pages=80–81 |doi=10.7196/SAJBL.2023.v16i3.1764 |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|news|last=Speri |first=Alice |date=20. 12. 2024 |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221004249/https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |archive-date=21. 12. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Sridhar |first=Devi |author-link=Devi Sridhar |date=29. 12. 2023 |title=It's not just bullets and bombs. I have never seen health organisations as worried as they are about disease in Gaza |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/dec/29/health-organisations-disease-gaza-population-outbreaks-conflict |work=[[The Guardian]] |access-date=21. 12. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217003337/https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/dec/29/health-organisations-disease-gaza-population-outbreaks-conflict |archive-date=17. 12. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Sridhar |first1=Devi |date=5. 9. 2024 |title=Scientists are closing in on the true, horrifying scale of death and disease in Gaza |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/article/2024/sep/05/scientists-death-disease-gaza-polio-vaccinations-israel |work=[[The Guardian]] |access-date=13. 9. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130100120/https://www.theguardian.com/commentisfree/article/2024/sep/05/scientists-death-disease-gaza-polio-vaccinations-israel |archive-date=30. 1. 2025}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Stack |first1=Liam |last2=Shbair |first2=Bilal |title=With Schools in Ruins, Education in Gaza Will Be Hobbled for Years |url=https://www.nytimes.com/2024/05/06/world/middleeast/gaza-schools-damaged-destroyed.html |work=[[New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715234037/https://www.nytimes.com/2024/05/06/world/middleeast/gaza-schools-damaged-destroyed.html |archive-date=15. 7. 2024 |date=6. 5. 2024 |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|web|last=Stamatopoulou-Robbins |first=Sophia |date=7. 10. 2024 |url=https://watson.brown.edu/costsofwar/files/cow/imce/papers/2023/2024/Costs%20of%20War_Human%20Toll%20Since%20Oct%207.pdf |title=The Human Toll: Indirect Deaths from War in Gaza and the West Bank, October 7, 2023 Forward |publisher=[[Watson Institute for International and Public Affairs]], [[Brown University]] |access-date=17. 10. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007200714/https://watson.brown.edu/costsofwar/files/cow/imce/papers/2023/2024/Costs%20of%20War_Human%20Toll%20Since%20Oct%207.pdf |archive-date=7. 10. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Steinke |first=Ronen |date=7. 4. 2024 |newspaper=[[Süddeutsche Zeitung]] |title="Das stellt ganz klar ein Kriegsverbrechen dar. Aber eben nicht Völkermord" |trans-title="This is clearly a war crime. But not genocide" |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/israel-genozid-gaza-waffen-nahostkonflikt-krieg-talmon-1.6528393 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622115339/https://www.sueddeutsche.de/web/20240622115339/https://www.sueddeutsche.de/politik/israel-genozid-gaza-waffen-nahostkonflikt-krieg-talmon-1.6528393?reduced=true |archive-date=22. 6. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Sultany |first1=Nimer |author-link=Nimer Sultany |date=9. 5. 2024 |title=A Threshold Crossed: On Genocidal Intent and the Duty to Prevent Genocide in Palestine |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Gaza: International Humanitarian Law and Genocide |pages=1–26 |doi=10.1080/14623528.2024.2351261 |s2cid= |doi-access=free}} * {{#invoke:cite|journal|last1=Swart |first1=Mia |date=5. 8. 2025 |title=South Africa v Israel: South Africa's case at the International Court of Justice |journal=The Round Table: The Commonwealth Journal of International Affairs and Policy Studies |pages=1–3 |doi=10.1080/00358533.2025.2542794}} <!-- TTT --> * {{#invoke:Cite|journal|last1=Tanielian |first1=Melanie S. |date=5. 2. 2024 |title=The Silent Slow Killer of Famine: Humanitarian Management and Permanent Security |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–9 |doi=10.1080/14623528.2024.2310866}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Tantesh |first1=Malak A. |last2=Graham-Harrison |first2=Emma |date=15. 8. 2024 |title=Gaza rubble likely to conceal untold horrors to swell 40,000 death toll |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/15/gaza-death-toll-hits-40000-with-thousands-more-yet-to-be-counted |work=[[The Guardian]] |access-date=19. 8. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822170140/https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/15/gaza-death-toll-hits-40000-with-thousands-more-yet-to-be-counted |archive-date=22. 8. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last=Taub |first=Amanda |date=30. 5. 2024 |title=What the I.C.J. Ruling Actually Means for Israel's Offensive in Rafah |url=https://www.nytimes.com/2024/05/30/world/europe/icj-israel-rafah-offensive-explained.html |access-date=30. 5. 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219142939/https://www.nytimes.com/2024/05/30/world/europe/icj-israel-rafah-offensive-explained.html |archive-date=19. 12. 2024}} * {{#invoke:Cite|news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |date=30. 7. 2025 |title=Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians |work=[[The Washington Post]] |access-date=2. 8. 2025}} * {{#invoke:Cite|news|agency=[[Agence France-Presse]] |date=15. 10. 2024 |title=Nicaragua's Ortega Calls Israeli PM 'Son of the Devil' Amid Tensions |url=https://ticotimes.net/2024/10/15/nicaraguas-ortega-calls-israeli-pm-son-of-the-devil-amid-tensions |access-date=15. 10. 2024 |work=[[Tico Times]] |archive-url=https://archive.today/20241103100332/https://ticotimes.net/2024/10/15/nicaraguas-ortega-calls-israeli-pm-son-of-the-devil-amid-tensions |archive-date=3. 11. 2024 |ref={{harvid|Tico Times|2024}} }} * {{#invoke:Cite|book|last1=Traverso |first1=Enzo |author-link=Enzo Traverso |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press}} <!-- UUU --> * {{#invoke:Cite|journal|last1=Üngör |first1=Uğur Ümit |author-link=Uğur Ümit Üngör |date=26. 1. 2024 |title=Screaming, Silence, and Mass Violence in Israel/Palestine |journal=[[Journal of Genocide Research]] |issue=Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |pages=1–9 |doi=10.1080/14623528.2024.2309709 |s2cid= |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|web|date=2014 |title=Legal definition of genocide |url=https://www.un.org/ar/preventgenocide/adviser/pdf/osapg_analysis_framework.pdf |access-date=3. 1. 2024 |website=[[United Nations]] |publisher=Office of the UN Special Adviser on the Prevention of Genocide |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927024940/https://www.un.org/ar/preventgenocide/adviser/pdf/osapg_analysis_framework.pdf |archive-date=27. 9. 2023 |ref={{harvid|United Nations|2014}} }} * {{#invoke:Cite|web|title=10,000 people feared buried under the rubble in Gaza |url=https://palestine.un.org/en/267691-10000-people-feared-buried-under-rubble-gaza |date=3. 5. 2024 |website=[[Palestine and the United Nations|United Nations in Palestine]] |access-date=5. 5. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240505021224/https://palestine.un.org/en/267691-10000-people-feared-buried-under-rubble-gaza |archive-date=5. 5. 2024 |ref={{harvid|United Nations in Palestine|2024}} }} * {{cite report |author1=International human rights clinic, [[Boston University School of Law]] |author2=International human rights clinic, [[Cornell Law School]] |author3=Centre for human rights, [[University of Pretoria]] |author4=Lowenstein human rights project, [[Yale Law School]] |title=Genocide in Gaza: Analysis of international law and its application to Israel's military actions since October 7, 2023 |url=https://www.humanrightsnetwork.org/s/Genocide-in-Gaza-Final-version-051524.pdf |date=15. 5. 2024 |publisher=University Network for Human Rights |archive-url=https://archive.today/20240518202328/https://static1.squarespace.com/static/5b3538249d5abb21360e858f/t/66475850eceb152a52fd55fe/1715951696844/Genocide+in+Gaza+-+Final+version+051524.pdf |archive-date=18. 5. 2024 |url-status=live |ref={{harvid|UNHR|2024}} }} * {{#invoke:cite|web|date=30. 7. 2025 |title=Reported impact snapshot {{pipe}} Gaza Strip (30 July 2025) |url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |work=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]] |ref={{harvid|UN OCHA|2025}}}} * {{#invoke:Cite|web|date=8. 8. 2025 |title=UNRWA Situation Report #183 on the Humanitarian Crisis in the Gaza Strip and the West Bank, including East Jerusalem |url=https://www.unrwa.org/resources/reports/unrwa-situation-report-183-situation-gaza-strip-and-west-bank-including-east-jerusalem |website=[[UNRWA]] |archive-url=https://archive.today/20250524153649/https://www.unrwa.org/resources/reports/unrwa-situation-report-172-situation-gaza-strip-and-west-bank-including-east-jerusalem |archive-date=24. 5. 2025 |ref={{harvid|UNRWA|2025}} }} <!-- VVV --> * {{#invoke:Cite|news|last=Vargas |first=Ramon Antonio |date=31. 3. 2024 |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/mar/31/tim-walberg-republican-congressman-gaza |title=Congressman rebuked for call to bomb Gaza 'like Nagasaki and Hiroshima' |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403015803/https://www.theguardian.com/us-news/2024/mar/31/tim-walberg-republican-congressman-gaza |archive-date=3. 4. 2024}} * {{#invoke:Cite|news|last1=Varshalomidze |first1=Tamila |last2=Motamedi |first2=Maziar |title=Netanyahu criticises Israel's allies for 'short memory' |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=17. 3. 2024 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/17/israels-war-on-gaza-live-13-aid-trucks-reach-north-malnutrition-doubles?update=2778271 |access-date=17. 3. 2024 |archive-date=17. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317121442/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/17/israels-war-on-gaza-live-13-aid-trucks-reach-north-malnutrition-doubles?update=2778271 |url-status=live}} * {{#invoke:Cite|journal|last=Verdeja |first=Ernesto |date=20. 1. 2025 |title=The Gaza Genocide in Five Crises |journal=[[Journal of Genocide Research]] |pages=1–23 |doi=10.1080/14623528.2025.2452707 |doi-access=free}} * {{#invoke:Cite|news|last=Vigdor |first=Neil |date=31. 3. 2024 |url=https://www.nytimes.com/2024/03/31/us/politics/tim-walberg-gaza-nagasaki-hiroshima.html |title=Republican Congressman Says of Gaza: 'It Should Be Like Nagasaki and Hiroshima' |work=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404085156/https://www.nytimes.com/2024/03/31/us/politics/tim-walberg-gaza-nagasaki-hiroshima.html |archive-date=4. 4. 2024}} * {{cite news |last1=Vinograd |first1=Cassandra |last2=Kershner |first2=Isabel |title=Hamas Took Scores of Hostages From Israel. Here's What We Know About Them. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/09/world/middleeast/israel-hostages-hamas-explained.html |work=[[The New York Times]] |date=9. 10. 2023 |access-date=9. 10. 2023 |archive-date=9. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009195144/https://www.nytimes.com/2023/10/09/world/middleeast/israel-hostages-hamas-explained.html |url-status=live}} <!-- WWW --> * {{#invoke:Cite|news|last=Walker |first=Chris |date=6. 3. 2024 |title=Trump Encourages Genocide Against Palestinians, Saying: "Finish the Problem" |url=https://truthout.org/articles/trump-encourages-genocide-against-palestinians-saying-finish-the-problem/ |work=[[Truthout]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308213902/https://truthout.org/articles/trump-encourages-genocide-against-palestinians-saying-finish-the-problem/ |archive-date=8. 3. 2024 |ref={{harvid|Walker|2024b}} }} * {{#invoke:Cite|journal|last=Walter |first=Christian |author-link=:de:Christian Walter (Jurist) |date=12. 1. 2024 |title=Why Germany Should Join Sides with Israel before the ICJ in its Defense against South Africa's Accusation of Genocide |url=https://verfassungsblog.de/why-germany-should-join-sides-with-israel-before-the-icj-in-its-defense-against-south-africas-accusation-of-genocide/ |journal=[[Verfassungsblog]] |doi=10.59704/21c2af871ba3fada |issn=2366-7044 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210074956/https://verfassungsblog.de/why-germany-should-join-sides-with-israel-before-the-icj-in-its-defense-against-south-africas-accusation-of-genocide/ |archive-date=10. 2. 2025}} * {{#invoke:Cite|news|last=Wedesweiler |first=Madeleine |date=5. 3. 2024 |title=Anthony Albanese dismisses ICC war crimes allegations: Experts weigh in on the claims |url=https://www.sbs.com.au/news/article/anthony-albanese-dismisses-icc-war-crimes-allegations-experts-weigh-in-on-the-claims/xu4kueiql |access-date=5. 3. 2024 |work=[[SBS News]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305094219/https://www.sbs.com.au/news/article/anthony-albanese-dismisses-icc-war-crimes-allegations-experts-weigh-in-on-the-claims/xu4kueiql |archive-date=5. 3. 2024}} * {{#invoke:Cite|journal|last1=Wells |first1=Karen |last2=Cortés-Morales |first2=Susana |last3=Esson |first3=James |last4=Horgan |first4=Deirdre |last5=Nxumalo |first5=Fikile |last6=Phoenix |first6=Ann |last7=Rautio |first7=Paulina |last8=Rosen |first8=Rachel |date=20. 2. 2024 |title=Israel's war on Gaza and the violation of children's rights |journal=Children's Geographies |volume=22 |issue=2 |pages=197–200 |doi=10.1080/14733285.2024.2316752 |doi-access=free}} * {{#invoke:cite|web|last1=Wezeman |first1=Pieter D. |last2=Djokic |first2=Katarina |last3=George |first3=Mathew |last4=Hussain |first4=Zain |last5=Wezeman |first5=Siemon T. |date=mart 2024 |title=Trends in International Arms Transfers, 2023 |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-03/fs_2403_at_2023.pdf |website=[[Stockholm International Peace Research Institute|SIPRI]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250727141026/https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-03/fs_2403_at_2023.pdf |archive-date=27. 7. 2025}} * {{#invoke:Cite|news|last=Wintour |first=Patrick |author-link=Patrick Wintour |date=29. 5. 2024 |url=https://www.theguardian.com/global/article/2024/may/29/how-a-single-comma-is-allowing-israel-to-question-icj-rafah-ruling |title=How a single comma is allowing Israel to question ICJ Rafah ruling |newspaper=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113063339/https://www.theguardian.com/global/article/2024/may/29/how-a-single-comma-is-allowing-israel-to-question-icj-rafah-ruling |archive-date=13. 11. 2024}} <!-- YYY --> <!-- ZZZ --> * {{#invoke:Cite|news|last=Zakaria |first=Fareed |date=26. 5. 2024 |title=On GPS: The charges against Israel |url=https://edition.cnn.com/videos/world/2024/05/26/gps-0526-icc-charges-against-israel.cnn |work=[[CNN]] |access-date=28. 5. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717080434/https://edition.cnn.com/videos/world/2024/05/26/gps-0526-icc-charges-against-israel.cnn |archive-date=17. 7. 2024}} * {{#invoke:cite|web|author1=Team Zeteo |last2=Hasan |first2=Mehdi |author2-link=Mehdi Hasan |date=6. 5. 2024 |title="You Have Been Warned": Republican Senators Threaten the ICC Prosecutor over Possible Israel Arrest Warrants |url=https://zeteo.com/p/exclusive-you-have-been-warned-republican |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211020511/https://zeteo.com/p/exclusive-you-have-been-warned-republican |archive-date=11. 2. 2025 |access-date=28. 2. 2025 |website=zeteo.com |language=en |ref={{harvid|Zeteo|2024}} }} {{refend}} == Dodatna literatura == {{refbegin|30em}} * {{cite journal |last1=Abdo |first1=Nahla |title=Israel's settler colonialism and the genocide in Gaza: Alternatives |journal=[[Studies in Political Economy]] |date=2024 |volume=105 |issue=1 |pages=94–106 |doi=10.1080/07078552.2024.2325298}} * {{cite journal |last1=Agha |first1=Zena |last2=Esson |first2=James |last3=Griffiths |first3=Mark |last4=Joronen |first4=Mikko |date=5. 2. 2024 |title=Gaza: A decolonial geography |journal=[[Transactions of the Institute of British Geographers]] |volume=49 |number=2 |page=e12675 |doi=10.1111/tran.12675 |bibcode=2024TrIBG..49E2675A}} * {{cite journal |last=Alexander |first=Atul |date=22. 2. 2024 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel) at the International Court of Justice |journal=[[Chinese Journal of International Law]] |volume=23 |number=1 |pages=185–190 |doi=10.1093/chinesejil/jmae004}} * {{cite magazine |last=Audeh |first=Ida |date=March–April 2024 |title=Solidarity During a Time of Genocide: Why Gaza Matters |magazine=Washington Report on Middle East Affairs |pages=8–10 |url=https://www.wrmea.org/israel-palestine/solidarity-during-a-time-of-genocide-why-gaza-matters.html}} * {{cite journal |last1=Ferguson |first1=Rob |date=19. 12. 2023 |title=Israel's roadmap to genocide |journal=[[International Socialism]] |number=181 |url=https://isj.org.uk/roadmap-to-genocide/}} * {{cite journal |date=January–February 2024 |title=Genocide in Gaza: The Ongoing Nakba |journal=Al-Muntaqa: New Perspectives on Arab Studies |volume=7 |number=1 |publisher=[[Arab Center for Research and Policy Studies]] |jstor=e48516260}} * {{cite journal |last1=Gostin |first1=Lawrence O. |last2=Goodwin |first2=Michael B. |date=13. 3. 2024 |title=International Humanitarian Law in the Israeli-Gaza Conflict—Reply |journal=[[JAMA]] |volume=331 |number=15 |page=1330 |doi=10.1001/jama.2024.4426 |pmid=38477944}} * {{cite journal |last=Kels |first=Charles G. |date=13. 3. 2024 |title=International Humanitarian Law in the Israeli-Gaza Conflict |journal=[[JAMA]] |volume=331 |number=15 |page=1329 |doi=10.1001/jama.2024.4432 |pmid=38477929}} * {{cite journal |last=Lloyd |first=Genevieve |author-link=Genevieve Lloyd |date=20. 2. 2024 |title=Seeing Gaza: Objectivity and Emotion |journal=[[Bioethical Inquiry]] |pages= |doi=10.1007/s11673-024-10362-y |doi-access=free |pmid=38777968}} * {{cite journal |last1=Manduca |first1=Paolo |last2=Rothchild |first2=Alice |last3=Meyers |first3=Alan |date=18. 1. 2024 |title=On the duty to protect the people of Gaza: how the collapse of the hospital health care system has reinforced genocidal intent |journal=Journal of Public Health and Emergency |volume=8 |page=20 |doi=10.21037/jphe-24-11 |doi-access=free |url=https://jphe.amegroups.org/article/view/9883/pdf}} * {{cite journal |last=Moses |first=Jeremy |date=16. 2. 2024 |title=Gaza and the Political and Moral Failure of the Responsibility to Protect |journal=[[Journal of Intervention and Statebuilding]] |volume=18 |issue=2 |pages=211–215 |doi=10.1080/17502977.2024.2304987 |doi-access=free}} * {{cite journal |last=Nagarajan |first=Nithya |date=10. 4. 2024 |title=Intervention – On Solidarity: Responses of European Labor to the Gaza Genocide |journal=[[Antipode (journal)|Antipode]] |pages= |doi= |url=https://antipodeonline.org/2024/04/10/on-solidarity/}} * {{cite magazine |last=Safi |first=Shahd |date=January–February 2024 |title=Life During a Genocide in Gaza |magazine=Washington Report on Middle East Affairs |pages=20–21 |url=https://www.wrmea.org/israel-palestine/life-during-a-genocide-in-gaza.html}} * {{cite journal |last=Soni |first=S. |date=maj 2024 |title=The anatomy of a genocide – a watershed moment as international law and our common humanity hangs by a thread |journal=South African Journal of Bioethics and Law |volume=17 |number=2 |page=e2218 |doi=10.7196/SAJBL.2024.v17i2.2218 |doi-access=free}} * {{cite magazine |last=Sprusansky |first=Dale |date=January–February 2024 |title=Holocaust Scholars Say Israel is Committing Genocide |magazine=Washington Report on Middle East Affairs |page=52 |url=https://www.wrmea.org/israel-palestine/holocaust-scholars-say-israel-is-committing-genocide.html}} * {{cite journal |last=Stein |first=Rebecca L. |date=22. 3. 2024 |title=Intervention – Vanishing Acts: How the Israeli Media Manages Gaza |journal=[[Antipode (journal)|Antipode]] |pages= |doi= |url=https://antipodeonline.org/2024/03/22/vanishing-acts/}} * {{cite journal |last1=Wispelwey |first1=Bram |last2=Mills |first2=David |last3=Asi |first3=Yara M. |last4=Hammoudeh |first4=Weeam |last5=Kunichoff |first5=Dennis |last6=Ahmed |first6=A. Kayum |date=16. 5. 2024 |title=Civilian mortality and damage to medical facilities in Gaza |journal=[[BMJ]] |volume=9 |issue=5 |page=e014756 |doi=10.1136/bmjgh-2023-014756 |pmid=38760024 |pmc=11103200}} * Roundtable ''Artsakh/Nagorno Karabakh: Famine, Memory and The Question of Genocide'' in ''[[Journal of Genocide Research]]'': ** {{cite journal |last1=Aharon |first1=Eldad Ben |date=27. 9. 2024 |title=Israel's Foreign Policy and the Nagorno-Karabakh Conflict: A Reflection on Regional Security and Diplomacy |journal=[[Journal of Genocide Research]] |pages=1–23 |doi=10.1080/14623528.2024.2406100 |s2cid= |doi-access=free}} * Roundtable ''Gaza: International Humanitarian Law and Genocide'' in ''[[Journal of Genocide Research]]'': ** {{cite journal |last1=Ben-Naftali|first1=Orna |last2=Diamond |first2=Eitan |last3=Shofty |first3=Aner |date=25. 10. 2024 |title=Esprit de Corpse: Genocide in the Shadowland of Gaza? |journal=[[Journal of Genocide Research]] |pages=1–22 |doi=10.1080/14623528.2024.2418670 |s2cid= |doi-access=free}} * Roundtable ''Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies'' in ''[[Journal of Genocide Research]]'': ** {{cite journal |last=Boisen |first=Camilla |date=26. 9. 2024 |title=Israel's Punitive War on Palestinians in Gaza |journal=[[Journal of Genocide Research]] |pages=1–22 |doi=10.1080/14623528.2024.2406098 |s2cid= |doi-access=free}} ** {{cite journal |last=Goldberg |first=Amos |author-link=Amos Goldberg |date=15. 10. 2024 |title=The Problematic Return of Intent |journal=[[Journal of Genocide Research]] |pages=1–10 |doi=10.1080/14623528.2024.2413175 |s2cid= |doi-access=free}} ** {{cite journal |last=Lapidot |first=Elad |date=7. 8. 2024 |title=Logos and Extermination |journal=[[Journal of Genocide Research]] |pages=1–10 |doi=10.1080/14623528.2024.2387898 |s2cid= |doi-access=free}} ** {{cite journal |last1=Mhajne |first1=Anwar |title=Understanding Sexual Violence Debates Since 7 October: Weaponization and Denial |journal=[[Journal of Genocide Research]] |date=30. 5. 2024 |pages=1–19 |doi=10.1080/14623528.2024.2359851 |s2cid= |doi-access=free}} ** {{cite journal |last1=Whyte |first1=Jessica |title=A "Tragic Humanitarian Crisis": Israel's Weaponization of Starvation and the Question of Intent |journal=[[Journal of Genocide Research]] |date=17. 4. 2024 |pages=1–15 |doi=10.1080/14623528.2024.2339637 |s2cid= |doi-access=free}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{cite web |date=12. 12. 2023 |title=Panel diskusija UN-a: Rat u Gazi 2023.: odgovornost za sprječavanje genocida |url=https://webtv.un.org/en/asset/k1v/k1vpr1yczg |publisher=[[Ujedinjene nacije]] |access-date=22. 11. 2024 |archive-date=7. 3. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307181406/https://webtv.un.org/en/asset/k1v/k1vpr1yczg |url-status=dead }} {{Izraelsko-palestinski sukob}} [[Kategorija:Pojas Gaze]] [[Kategorija:Genocid u Gazi]] [[Kategorija:Masakri u ratu Izrael-Hamas]] [[Kategorija:2023. u Palestini]] [[Kategorija:2024. u Palestini]] [[Kategorija:Zločini protiv čovječnosti]] [[Kategorija:Masakri nad Palestincima]] kt42623ra1dxmt50qdu8121rlx7ukn5 3 514935 3836803 3670252 2026-04-23T16:54:46Z J ansari 93040 J ansari premjestio je stranicu [[Razgovor s korisnikom:Ранко Николић]] na [[Razgovor s korisnikom:Ран-кан]]: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]" u "[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]" 3670252 wikitext text/x-wiki * [[Razgovor s korisnikom:Ранко Николић/Flow]] 10kxmzn4wvfszbxd2u93ypu2orz41g1 0 516616 3836772 3828442 2026-04-23T12:37:19Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836772 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | počasni_prefiks = | ime = | počasni_sufiks = | slika = Dulce Pontes, Wiener Festwochen 2009 c.jpg | slika_veličina = | široka_slika = | alt = | opis = | pozadina = solo_izvođač | alias = | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1969|4|8}} <!-- Staviti samo godinu ako nije poznat tačan datum rođenja. Za ljude koji su umrli, koristiti samo {{Datum rođenja|GGGG|MM|DD}} --> | mjesto_rođenja = [[Montijo]] | porijeklo = | datum_smrti = <!-- {{datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti, pa datum rođenja) --> | mjesto_smrti = | žanr = [[Fado]], [[world muzika|''world'' muzika]], [[klasična muzika]], [[Pop-muzika|pop]] | zanimanje = Kantautorica | instrument = | karijera = 1988– | izdavač = [[Movieplay Portuguesa]]<br/>[[Universal Music]] | povezani_umjetnici = | veb-sajt = {{URL|dulcepontesofficial.com}} | značajni_instrumenti = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Dulce José da Silva Pontes''' [[portugal]]ska je [[kantautor]]ica. Izvodi razne žanrove, uključujući [[Pop-muzika|pop]], [[Narodna muzika|etno-muziku]] i [[Klasična muzika|klasičnu muziku]]. Najčešće se veže uz pojam [[world muzika|"''world'' muzika"]]. Njene pjesme doprinijele su oživljavanju [[Fado|fada]], tradicionalne portugalske muzike, tokom 1990-ih. == Karijera == Rođena je 1969. u [[Montijo|Montiju]], u okrugu [[Setúbal (okrug)|Setúbal]], u blizini [[Lisabon]]a.<ref name=":0">{{Cite web |url= http://observador.pt/2014/11/03/dulce-pontes-atua-em-portugal-em-janeiro/ |title= Dulce Pontes atua em Portugal em janeiro |date= 3. 11. 2014 |website= observador.pt |language=pt}}</ref> Školovala se za [[pijanist]]icu, a [[Pjevanje|pjevačku]] karijeru počela je nakon što se s 18 godina prijavila na takmičenje u rodnom gradu. Ubrzo je postala glumica na portugalskoj [[Televizija|televiziji]] i u [[Pozorište|pozorištu]].<ref name=":1">{{cite web |url= http://www.portaldofado.net/eng/content/view/2124/356/ |title= Biography |access-date= 22. 12. 2014}}</ref> Godine 1991. pobijedila je na nacionalnom muzičkom festivalu s pjesmom "[[Lusitana paixão]]" (poznatom na [[Engleski jezik|engleskom]] kao "Tell Me"), što ju je dovelo do toga da predstavlja Portugal na [[Eurosong 1991.|Eurosongu]]. Završila je osma, što je u to vrijeme bio treći najbolji rezultat za portugalske predstavnike.<ref>{{Cite web |url= http://escwebs.net/2012/06/13/history-eurovision-song-contest-1991-in-rome-part-22/ |title= History: Eurovision Song Contest 1991 in Rome |date= 13. 6. 2012 |website= escwebs.net |author= Riku Ranta |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20141222135735/http://escwebs.net/2012/06/13/history-eurovision-song-contest-1991-in-rome-part-22/ |archive-date= 22. 12. 2014 |language=en}}</ref> Njena interpretacija poznatih fado tema, kao što su "Lágrima" i "Estranha Forma de Vida", donijela joj je u štampi naziv "nasljednice [[Amália Rodrigues|Amálije Rodrigues]]". [[Datoteka:Dulce Pontes & Juan Carlos Cambas 2.jpg|mini|lijevo|240px|Pontes na koncertu]] Karijeru je počela kao pop-umjetnica, ali je tokom godina evoluirala i postala pjevačica tzv. svjetske muzike. Spaja fado sa savremenim stilovima i traži nove forme muzičkog izraza.<ref name=":1"/> U svoj rad uvela je muzičku tradiciju [[Pirenejsko poluostrvo|Pirenejskog poluostrva]], ponovo otkrila mnoge davno zaboravljene popularne melodije i našla način za upotrebu zastarjelih muzičkih instrumenata. Njen rad inspirisan je ne samo iberijskom muzičkom tradicijom nego i [[Afrička muzika|afričkim]], [[Brazilska muzika|brazilskim]], [[Arapska muzika|arapskim]] i [[Bugarska muzika|bugarskim]] zvukovima. Uglavnom pjeva na [[Portugalski jezik|portugalskom jeziku]].<ref name=":1"/> Sarađivala je s imenima kao što su [[Cesária Évora]], [[Caetano Veloso]], [[Marisa Monte]], [[Daniela Mercury]], [[Carlos Núñez Muñoz|Carlos Núñez]], [[The Chieftains]], [[Kepa Junkera]], [[Eleftheria Arvanitaki]], [[George Dalaras]], [[Andrea Bocelli]] ("O Mar e Tu", duet u kojem Pontes pjeva na portugalskom, a Bocelli na [[Napolitanski jezik|napolitanskom]], s njegovog albuma ''[[Sogno]]'' iz 1999), [[Joan Manuel Serrat]], [[Wayne Shorter]], [[Trilok Gurtu]], [[Christopher Tin]] (na pjesmi "Se É Pra Vir Que Venha" s albuma ''[[Calling All Dawns]]'', nagrađenog [[Grammy]]jem, i pjesmi "Passou o Verão" s albuma ''[[The Drop That Contained the Sea]]'') i drugi. Njena pjesma "Canção do Mar" pojavila se na [[Zvučna podloga|zvučnoj podlozi]] za holivudski film ''[[Iskonski strah]]''.<ref name=":1" /> Poluminutni isječak iz iste pjesme služi kao tema za [[NBC]]-jevu policijsku seriju ''[[Southland (serija)|Southland]]''. Njen album ''Focus'' iz 2003. plod je saradnje s [[italija]]nskim [[kompozitor]]om [[Ennio Morricone|Enniom Morriconeom]], s kojim je bila i na turnejama i nastupala uživo.<ref>{{cite web |url= http://www.discogs.com/Ennio-Morricone-And-Dulce-Pontes-Focus/release/3814035 |title= Spisak pjesama na albumu ''Focus'' |website= discogs.com |access-date= 22. 12. 2014 |language=en}}</ref> Pjevala je u prestižnim koncertnim dvoranama širom svijeta, kao što su [[Carnegie Hall]] u [[New York]]u i [[Royal Albert Hall]] u [[London]]u. U junu 2006. pripremila je dvostruki LP ''O Coração Tem Três Portas''. Snimljen je uživo bez publike u [[Samostan Kristovog reda (Tomar)|Samostanu Kristovog reda]] u [[Tomar]]u i Crkvi svete Marije u [[Óbidos]]u.<ref name=":1"/> Prema njenim riječima, to je "njen najličniji i najintimniji album". Uključuje portugalsku narodnu muziku, uglavnom fado." Objavljen je u decembru 2006. Sa [[José Carreras|Joséom Carrerasom]] nastupila je na zvaničnom otvaranju međunarodnog izbora [[Novih sedam svjetskih čuda]] 2007. sa svojom temom "One World". Godine 2009. objavila je album ''Momentos'', kolekciju na dvostrukom disku, koja se proteže kroz njenu karijeru, a uključuje i neke neobjavljene pjesme.<ref>{{cite web |url= http://www.tvi24.iol.pt/musica/dulce-pontes-entrevista-video-momentos-novo-disco-nudez/1067643-4060.html |title= Dulce Pontes recorda 20 anos de carreira em disco |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |url= http://worldmusiccentral.org/2010/09/02/memorable-dulce/ |title= Memorable Dulce |date= 2. 9. 2010 |website= worldmusiccentral.org |author= Angel Romero |language= en }}{{Mrtav link}}</ref> Njena raznovrsnost u muzičkim stilovima pokazuje se i u izvođenju latinoameričkih [[Tango|tanga]] [[Astor Piazzolla|Astora Piazzolle]] ("Balada para un Loco" i "Maria de Buenos Aires" ili [[Volver (tango)|"Volver"]] [[Carlos Gardel|Carlosa Gardela]]). == Privatni život == Ima sina Joséa Gabriela (2002) i kćer Mariju José (2009).<ref>{{cite web |url= http://dulcepontes.net/ |title= DULCE PONTES: Momentos}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.dobebe.com/familia/maes-a-pais-famosos/375-dulce-pontes-esta-gravida.html |title= Dulce Pontes está grávida – do Bebé, para si, pelos seus bebés... |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20131004225345/http://dobebe.com/familia/maes-a-pais-famosos/375-dulce-pontes-esta-gravida.html |archive-date= 4. 10. 2013 |language=pt}}</ref> == Diskografija == {{div col}} *''Lusitana'' (1992) *''Lágrimas'' (1993) ("Suze") *''Brisa do Coração'' (1995) ("Povjetarac srca") – album uživo snimljen tokom koncerta 6. maja 1995. u [[Porto|Portu]] *''Caminhos'' (1996) ("Staze") *''O Primeiro Canto'' (1999) ("Prva pjesma") *''Best Of'' (2003) *''Focus'' (2003) – saradnja s [[Ennio Morricone|Enniom Morriconeom]] *''O Coração Tem Três Portas'' (2006) ("Srce ima troja vrata") – uključujući DVD, snimljen uživo u samostanu i crkvi *''Momentos'' (2009) ("Trenuci") *''Peregrinação'' (2017) ("Hodočašće") *''Best Of (Deluxe)'' (2019) *''Perfil'' (2022) ("Profil") {{div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Dulce Pontes}} * [https://dulcepontesofficial.com/ Zvanični sajt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250213153008/https://dulcepontesofficial.com/ |date=13. 2. 2025 }} {{Eurosong 1991.}} {{Portugal na Eurosongu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Pontes, Dulce}} [[Kategorija:Rođeni 1969.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Montijo]] [[Kategorija:Portugalski pjevači]] nkjb902tle19euq4xkoky0ndnuy52o9 0 517595 3836783 3700560 2026-04-23T13:57:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836783 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Dženita Imamović Omerović | ime_pri_rođenju = Dženita Imamović | mjesto_rođenja = [[Zenica]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | mjesto_smrti = | slika = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1973|11|19}} | datum_smrti = | godine_aktivnosti = 2003-danas | pseudonim = | veb-sajt = | supružnik = | partner = | značajna_djela = | važniji filmovi = {{Plainlist| * ''[[Songs of Wind]]'' (2017.) * ''[[Došla sam samo telefonirati]]'' (2018.) * ''[[Tako da ne ostane živa]]'' (2019.) * ''[[Koncentriši se, baba]]'' (2020.) }} | oskar = | olivier = | afi = | bafta = | zlatni globus = | emmy = | cesar = | goya = | tony = }} '''Dženita Imamović Omerović''' jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[Televizija|televizijska]] [[Glumac|glumica]].<ref>{{Cite web|url=https://novi.ba/clanak/292194/sjecate-se-hedije-zeline-bili-je-njegova-zena-u-vizi-za-buducnost-evo-ko-je-ona-zapravo-u-stvarnosti-je-prava-ljepotica-iznenadit-cete-se|title=SJEĆATE SE HEDIJE ZELINE, BILI JE NJEGOVA ŽENA U VIZI ZA BUDUĆNOST: Evo ko je ona zapravo, u stvarnosti je PRAVA LJEPOTICA - iznenadit ćete se|date=1. 10. 2020|website=novi.ba|access-date=19. 3. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://enciklopedija.cc/wiki/D%C5%BEenita_Imamovi%C4%87|title=Dženita Imamović – Hrvatska internetska enciklopedija|website=enciklopedija.cc|access-date=19. 3. 2025}}</ref> == Biografija == Rođena je 19. novembra 1973. u Zenici. Pozorišnu karijeru je počela u [[Bosansko narodno pozorište u Zenici|Bosanskom narodnom pozorištu u Zenici]]. Nekoliko godina poslije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]], 1998. glumila je u reklami za povrat imovine zajedno sa Izudinom Bajrovićem, Riadom Ljutovićem i Enisom Bešlagićem.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/zanimljivosti/sjecate-li-se-reklame-iz-1998-za-povrat-imovine-snimila-su-je-bh-glumacka-imena/241225187|title=Sjećate li se reklame iz 1998. za povrat imovine? Snimila su je bh. glumačka imena|website=Klix.ba|access-date=19. 3. 2025}}</ref> Prvu ozbiljnu ulogu na televiziji je dobila 2003. u seriji ''[[Viza za budućnost]]''.<ref>{{Cite web|url=https://azra.ba/lifestyle/305608/sjecate-li-se-hedije-iz-serije-viza-za-buducnost-pogledajte-kako-danas-izgleda/|title=Sjećate li se Hedije iz serije ,,Viza za budućnost’’: Pogledajte kako danas izgleda|last=Bošković|first=Selma|date=30. 3. 2023|website=Azra Magazin|access-date=19. 3. 2025}}</ref> Nakon toga snima mnogobrojne domaće i strane serije i filmove. Trenutno radi kao docentica na predmetu Gluma na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=https://old.asu.unsa.ba/index.php/ba/nastavnici/docenti|title=Akademija scenskih umjetnosti Sarajevo {{!}} Docenti|website=old.asu.unsa.ba|publisher=Akademija scenskih umjetnosti|access-date=19. 3. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> == Filmografija == === Televizijske uloge === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- |2023. |''[[Znam kako dišeš]]'' |Malikova mama |- |2017. |''[[Ne diraj mi mamu]]'' |Sadeta |- |2009-2010. |''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' |Rasema i Teufika |- |2006-2007. |''[[Naša mala klinika]]'' |Anđa |- |2006. |''[[Mikrofon je vaš]]'' |Hedija |- |2004-2008. |''[[Viza za budućnost]]'' |Hedija |} === Filmske uloge === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- |2017. |''[[Songs of Wind]]'' | |- |2018. |''[[Došla sam samo telefonirati]]'' | |- |2019. |''[[Tako da ne ostane živa]]'' | |- |2020. |''[[Koncentriši se, baba]]'' |Suzana |- |2022. |[[Praznik rada (film)|Praznik rada]] |Sada |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{IMDb name|2390483}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Imamović Omerović, Dženita}} [[Kategorija:Rođeni 1973.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zenica]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke glumice]] sn4vd4y83gio6ygascxhabuvty4ygga 0 519291 3836926 3821748 2026-04-24T07:09:00Z Pinturiccio 141837 Added new guest and reference 3836926 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}{{Infokutija kompanija | ime = Književni korner | slika = Logo Književnog kornera.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = Zvanični logo Književnog kornera | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = | žanr = Kulturna platforma | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnovano = {{start date and age|2023}} | ukinuto = | osnivač = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = | proizvodi = | zaštitni_znak = | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = | članovi = | zaposleni = | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = | dodatak = }} '''Književni korner''' je program kojeg uređuju i vode [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] pisci [[Elvis Ljajić]] i [[Goran Vrhunc]] i koji se realizira dva puta mjesečno u institucijama kulture u [[Sarajevo|Sarajevu.]]<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/culture/2024/11/18/ljajic-i-vrhunc-knjizevnim-kornerom-vracamo-dug-kulturi-u-sarajevu|title=Ljajić i Vrhunc: Književnim kornerom vraćamo dug kulturi u Sarajevu|last=Vegara|first=Sead|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/osnivaci-knjizevnog-kornera-za-raport-ko-to-danas-cita-i-ko-dijeli-isti-ljubav-i-strast-47-razgovora-dva-puta-sedmicno-nije-mala-stvar/?fbclid=IwY2xjawM_WLFleHRuA2FlbQIxMQABHjfrxXueSh9Hzp2t9qV6va6HbtFPaCYjcJb-vdrTB7TY7DEKxrQuocunbjVS_aem_PaOFWe9mDWqmarAk9xcA2A|title=Osnivači ‘Književnog kornera’ za Raport: Ko to danas čita i ko dijeli isti ljubav i strast. 47 razgovora dva puta sedmično nije mala stvar|last=Sarajlić Ramović|first=Larisa|website=Raport.ba}}</ref> Za vizuelni identitet zadužena je [[Vildana Bratić]]. Prvi književni razgovor održan je 3. maja 2023. u prostorijama [[KUD Željezničar|ŽKUD Željezničar]], a gost je bio [[Boris Lalić]], sarajevski prozni i dramski pisac, knjižar i skejter. Književni korner održavao se i u prostorijama [[Biblioteke Sarajeva]], [[BKC Sarajevo]], Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo, [[Collegium Artisticum]], Dječjoj kući, Centar kulture i mladih [[Centar (Sarajevo)|Općine Centar]], Caffe baru Linea i Caffe baru Nota. == Gosti Književnog kornera == Književni korner je ugostio '''57 autora i autorica''' i jednu književnu grupu. Gosti Književnog kornera po sezonama su bili: {| class="wikitable" |+Prva sezona (2023) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |1. |Boris Lalić |3. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |2. |[[Srđan Sekulić]] |10. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |3. |[[Admir Džanko]] |17. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |4. |[[Azemina Krehić]] |24. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |5. |[[Lejla Kalamujić]] |31. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |6. |[[Edin Rikalo]] |7. juni 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |7. |[[Adnan Bajrović]] |14. juni 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |8. |[[Vanja Šunjić]] |21. juni 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |9. |[[Zerina Kulović-Arnaut]] |5. juli 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |} {| class="wikitable" |+Druga sezona (2023) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |10. |[[Mirza Okić]] |13. septembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |11. |[[Emina Đelilović-Kevrić]] |27. septembar 21023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |12. |[[Udruženje Tavan]] |4. oktobar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |13. |[[Jasmin Agić]] |18. oktobar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |14. |[[Asmir Kujović]] |1. novembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |15. |[[Nihad Hasanović]] |15. novembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |16. |[[Sejad Durak]] |6. decembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |17. |[[Jasmina Šahinagić]] |13. decembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |18. |[[Adnan Lugonić]] |20. decembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |} {| class="wikitable" |+Treća sezona (2024) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |19. |[[Zoran Žmirić]] |17. januar 2024. |on-line |[[Elvis Ljajić]], [[Goran Vrhunc]] |- |20. |[[Jasmina Hanjalić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/prstenasta-noc-poezije-20-knjizevni-korner-ugostio-jasminu-hanjalic-yfbzk|title=Prstenasta noć poezije: 20. Književni korner ugostio Jasminu Hanjalić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |31. januar 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |21. |[[Almir Bašović]] |21. februar 2024. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |- |22. |[[Elvedin Nezirović]]<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/magazin/knjige/nezirovic-moje-je-da-citam-knjige-i-navijam-za-velez/448259|title=Nezirović: Moje je da čitam knjige i navijam za Velež|website=bljesak.info|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |6. mart 2024. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |23. |[[Sabahudin Hadžialić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-br-23-gost-sabahudin-hadzialic-lsc0u|title=Književni korner br. 23 - gost Sabahudin Hadžialić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |13. mart 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |24. |[[Amela Mustafić]]<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4773|title=Književni korner br. 24, gost: Amela Mustafić KUD “Željezničar” Sarajevo {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |3. april 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |25. |[[Amila Kahrović-Posavljak]] |17. april 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |26. |[[Ahmed Burić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/26-knjizevni-kornera-gost-ahmed-buric-zdkrt|title=26. Književni korner: Gost Ahmed Burić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |9. maj 2024. |Biblioteka MAK |[[Goran Vrhunc]] |- |27 |[[Almir Imširević]]<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4947|title=“KNJIŽEVNI RAZGOVORI” Gost: Almir Imširević {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |22. maj 2024. |Centralno odjeljenje |[[Elvis Ljajić]] |- |28. |[[Midhat Ajanović]] Ajan<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/knjizevni-korner-28-predstavljen-knjizevni-opus-midhata-ajanovica/|title=Književni korner 28: Predstavljen književni opus Midhata Ajanovića|last=Ljajić|first=Elvis|date=13. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |10. juli 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |} {| class="wikitable" |+Četvrta sezona (2024) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |29. |[[Jagoda Iličić]]<ref>{{Cite web|url=https://life.ba/knjizevni-korner-gosca-je-bila-bh-knjizevnica-jagoda-ilicic/|title=Književni korner: Gošća je bila bh. književnica Jagoda Iličić|last=News|first=Life|date=12. 9. 2024|website=Life.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |11. septembar 2024. |Dječja kuća |[[Goran Vrhunc]] |- |30. |[[Edin Salčinović]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gost-edin-krehic/|title=Književni korner u “Maku” – gost Edin Krehić|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |25. septembar 2024. |Centralno odjeljenje |[[Elvis Ljajić]] |- |31. |[[Narcis Saračević]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-31-narcis-saracevic-xk0sx|title=Književni korner 31: Narcis Saračević|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |9. oktobar 2024. |Collegium Artisticum |[[Goran Vrhunc]] |- |32. |[[Edin Krehić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-32-edin-krehic-7aqe9|title=Književni korner 32: Edin Krehić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |23. oktobar 2024. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |- |33. |[[Mirza Herco]]<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/33-knjizevni-korner-mirza-herco-sa/|title=33. Književni korner: Mirza Herco, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |6. novembar 2024. |Caffe bar Linea |[[Goran Vrhunc]] |- |34. |[[Almir Zalihić]] |13. novembar 2024. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |35. |[[Damir Uzunović]]<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/35-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=35. Književni korner: Damir Uzunović, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |18. decembar 2024. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |} {| class="wikitable" |+Peta sezona (2025) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |36. |[[Amra Olovčić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/5-februara-knjizevni-korner-36-gosca-amra-olovcic-pq7zx|title=5. februara Književni korner 36: Gošća Amra Olovčić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |5. februar 2025. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |37. |[[Ibrahim Osmanbašić]]<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/37-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=37. Književni korner, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |19. februar 2025. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |38. |[[Hamza Ridžal]]<ref name="bgs.ba">{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gosti-hamza-ridzal-i-sanjin-musa/|title=Književni korner u Maku – gosti Hamza Ridžal i Sanjin Musa|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> [[Sanjin Musa]]<ref name="bgs.ba" /> |12. mart 2025. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |- |39. |[[Marija Fekete-Sullivan]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-39-gosca-marija-fekete-sullivan-2hh7r|title=Književni korner 39: Gošća Marija Fekete Sullivan|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |19. mart v2025. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |40. |[[Uglješa Kesić]] |16. april 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |41. |[[Dejan Tešić]] |7. maj 2025. |Centralno odjeljenje |[[Elvis Ljajić]] |- |42. |[[Ermina Ribić]]<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-42-susret-s-erminom-ribic-u-ckm-u/?fbclid=IwY2xjawKReclleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFFZUM0VUNCV1pUNGtSeWMxAR7rWyVYjvAxB2eZRPteCqeS9F7HHIeVez6DfTQQMmj9NgD3dKUnJjyWQTMIUQ_aem_Fl1-Oh2dnQs6LO9XzYXyWg|title=Književni korner 42: Susret s Erminom Ribić u CKM-u|website=centarkulture.ba|publisher=CKM|access-date=14. 5. 2025}}</ref> |14. maj 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |43. |Mirsad Pašović<ref>{{Cite web|url=https://ekskluziva.ba/desavanja/predstavljeno-knjizevno-stvaralastvo-mirsada-pasovica-cijeli-zivot-u-sedam-knjiga/|title=Predstavljeno književno stvaralaštvo Mirsada Pašovića: Cijeli život u sedam knjiga|last=|date=12. 6. 2025|website=Ekskluziva.ba|language=en-US|access-date=17. 6. 2025}}</ref> |11. juni 2025. |Caffe bar Nota |[[Goran Vrhunc]], [[Elvis Ljajić]] |- |44. |Vahidin Preljević<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2025/06/vahidin-preljevic-gost-knjizevnog-kornera/|title=Vahidin Preljević gost Književnog kornera|last=|first=|date=13. 6. 2025|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=30. 6. 2025}}</ref> |18. juni 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |} {| class="wikitable" |+Šesta sezona (2025) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |45. |VEČE MLADE POEZIJE Amina Bulić, Dejan Tešić, Iman Duvnjaković, Luka Bošković, Malik Pašić, Srđan Sekulić <ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-pocetak-seste-sezone/|title=Počinje šesta sezona Književnog kornera|website=CKM|language=en|access-date=7. 9. 2025}}</ref> |27. avgust 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] [[Goran Vrhunc]] |- |46. |[[Samedin Kadić]]<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-sa-samedinom-kadicem/|title=Književni korner ra Semedinom Kadićem|date=30. 8. 2025|website=Centar kulture|publisher=CKM|language=en-US|access-date=7. 9. 2025}}</ref> |3. septembar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |47. |Miroslav Pilj<ref>{{Cite news|url=https://tacno.net/miroslav-pilj-gost-na-47-knjizevnom-korneru-u-sarajevu|title=Miroslav Pilj gost na 47. Književnom korneru|work=Tačno.net}}</ref> |24. septembar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |48. |Borivoje Simić<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-48-borivoje-simic-u-ckm-u/|title=Književni korner #48: Borivoje Simić u CKM-u|website=Centar.ba|publisher=CKM Općine Centar Sarajevo}}</ref> |1. oktobar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |49. |Emsura Hamzić <ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/events/knjizevni-korner-sa-emsurom-hamzic/|title=Književni korner sa Emsurom Hamzić|website=CKM}}</ref> |22. oktobar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |50. |Darko Habazin<ref>{{Cite web|url=https://www.times.ba/17/11/2025/96983/|title=Književni korner 50: gost Darko Habazin|website=Times.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/u-srijedu-50-knjizevni-korner-sa-darkom-habazinom-gokfp|title=U srijedu 50. književni korner sa Darkom Habazinom|website=federalna.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/18/najava-dogadjaja-darko-habazin-gost-pedesetog-knjizevnog-kornera/|title=Darko Habazin gost pedesetog “Književnog kornera”|website=Portal Bosnistika}}</ref> |19. novembar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |} {| class="wikitable" |+Sedma sezona (2026) !br. !Ime i prezime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |51. |Andrea Lešić-Thomas<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/prvi-ovogodisnji-knjizevni-korner-sa-andreom-lesic-thomas/|title=Prvi ovogodišnji Književni korner sa Andreom Lešić-Thomas|website=Centar kulture|publisher=CKM}}</ref> |11. mart 2026. |Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina |[[Elvis Ljajić]] |- |52. |Nihad Mešić River<ref>{{Cite web|url=https://efm.ba/knjizevni-korner-52-nihad-mesic-river/|title=Književni korner 52 – Nihad Mešić RIVER|website=EFM - jedini radio za urbanu gerilu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/03/24/posjetite-knjizevni-korner-52/|title=Posjetite 52. Književni korner|website=Portal Bosnistika}}</ref> |25. mart 2026. |Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina |[[Goran Vrhunc]] |- |53. |Berislav Jurič<ref>{{Cite news|url=https://raport.ba/sa-berislavom-juricem-o-kulturi-knjizevnosti-i-novinarstvu|title=Sa Berislavom Juričem o kulturi, književnosti i novinarstvu}}</ref> |22. april 2026. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |} == Posebni programi == U okviru Književnog kornera realizuju se i programi koji su posvećeni značajnim datumima i umjetnostima koje ne pripadaju književnosti. Do sada su realizovani sljedeći programmi ovoga tipa: * Svjetski dan smijeha<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-u-znaku-svjetskog-dana-smijeha-ovki5|title="Književni korner" u znaku Svjetskog dana smijeha|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Deset godina prvog bosanskohercegovačkog filmskog portala [[Filmofil.ba]] * Veče poezije i šaha za [[Marko Vešović (književnik)|Vešović Marka]] (2024)<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bascarsijske-noci-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-suwpx|title=Baščaršijske noći: Veče poezije i šaha za Vešović Marka|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fokus.ba/magazin/kultura/u-bkc-u-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/3307881/|title=U BKC-u 'Veče poezije i šaha za Vešović Marka'|last=Fokus.ba|date=18. 7. 2024|website=Fokus.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/kultura/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-veceras-u-bkc-u-ks/|title="Veče poezije i šaha za Vešović Marka" večeras u BKC-u KS|last=BiH|first=N1|date=18. 7. 2024|website=N1|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/|title=Veče poezije i šaha za Vešović Marka|last=Ljajić|first=Elvis|date=16. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Veče posvećemo [[Dževad Karahasan|Dževadu Karahasanu]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bosnjacki-institut-u-sarajevu-priprema-vece-posveceno-akademiku-dzevadu-krahasanu-jueob|title=Sarajevo: Veče posvećeno Dževadu Karahasanu|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bmeia.gv.at/bs/austrijska-ambasada-sarajevo/aktuelno/kalendar-kulturnih-zbivanja/detail/gedenkfeier-die-dem-grossen-schriftsteller-dzevad-karahasan-gewidmet-ist|title=Detail|last=Österreich|first=Außenministerium der Republik|website=www.bmeia.gv.at|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Sjećanje na [[Admiral Mahić|Admirala Mahića]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/foto-sjecanje-na-admirala-mahica-uz-anegdote-price-i-pjesme-prijatelji-o-velikom-covjeku-pjesniku-putniku-i-boemu/#google_vignette|title=FOTO Sjećanje na Admirala Mahića uz anegdote, priče i pjesme: Prijatelji o velikom čovjeku, pjesniku, putniku i boemu|last=Emir|date=17. 1. 2025|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/galerija-collegium-artisticum-17-januara-sjecanje-na-admirala-mahica-ub2ue|title=Galerija Collegium Artisticum: 17. januara ''Sjećanje na Admirala Mahića''|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/kun/sjecanje-na-admirala-mahica-ovog-petka-u-collegium-artisticum-1012816/|title=''Sjećanje na Admirala Mahića'' ovog petka u Collegium artisticum|date=14. 1. 2025|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Svjetski dan poezije (2026)<ref>{{Cite news|url=https://federalna.ba/svjetski-dan-poezije-u-sarajevu-poezija-kao-otpor-stvarnosti-hvxbd?fbclid=IwY2xjawQtwexleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe9RJG7vZhM5X3wexMCJ569F0JlCAzqLxuGJdfPzdsBWDN2QRMJJ2kLIDarX4_aem_X__zcCjbd5EX1Lo2ZJT5Iw|title=Svjetski dan poezije u Sarajevu: Poezija kao otpor stvarnosti|access-date=|publisher=Federalna.ba}}</ref> == Promocije knjiga == Kao način popularizovanja književnosti, u okviru Književnog kornera organizuju se i promocije knjiga domaćih i stranih autora. * Promocija knjige Kenana Kundalića "Nedostojanstvenost smrti"<ref>{{Cite web|url=https://www.zenicablog.com/foto-promocija-knjige-nedostojanstvenost-smrti-kenana-kundalica-u-sarajevu/|title=FOTO: Promocija knjige "Nedostojanstvenost smrti" Kenana Kundalića u Sarajevu|last=zenicablog|date=28. 11. 2024|website=Zenicablog|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige Silivia Montija "L’idroporto del Lido di Ostia: Carlo Del Prete" * Promocija knjige Anesa Oručevića "Dinamika cvjetanja"<ref>{{Cite web|url=https://www.federalna.ba/predstavljena-knjiga-poezije-dinamika-cvjetanja-anesa-orucevica-e7man|title=Predstavljena knjiga poezije 'Dinamika cvjetanja' Anesa Oručevića|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige Gorana Vrhunca "Prazno u pucanj" * Promocija knjige Ranke Eisenhauer "Zov i okovi domovine"<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/info-vodic/razno/promocija-dvojezicne-knjige-zov-i-okovi-domovine-u-mostaru/525336|title=Promocija dvojezične knjige ''Zov i okovi domovine'' u Mostaru|website=Bljesak}}</ref> * Promocija romana "Čudotvorna Gospa Olovska" autorice Amre Olovčić<ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/11/50-izdanje-knjizevnog-kornera-promocija-knjige-cudotvorna-gospa-olovska-amre-olovcic/|title=Promocija knjige “Čudotvorna Gospa Olovska” Amre Olovčić|website=Portal Bosnistika}}</ref> * Promocija knjige “Kratke priče o pokušajima izbavljenja” Emine Đelilović-Kevrić<ref>{{Cite web|url=https://tacno.net/promocija-knjige-emine-delilovic-kevric-kratke-price-o-pokusajima-izbavljenja/|title=Promocija knjige Emine Đelilović-Kevrić “Kratke priče o pokušajima izbavljenja”|website=Tačno.net|publisher=Udruženje “Centar za kritičko mišljenje”}}</ref> * Promocija zbirke poezije "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/veceras-u-sarajevu-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/622534?fbclid=IwY2xjawPdy0BleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeje0Vo5au_4VqyDiCHW3Zr3sJpz70eku9SaCUl7V-I6xydSbzYw-nW9TJoJI_aem_cQWs9WF6fO5d7MiHnJlaHQ|title=Večeras u Sarajevu promocija knjige "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić|website=Radio Sarajevo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/01/15/najava-dogadjaja-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy4tleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEet5UCvo26yd_VYUTxFKDUixcU01xHETv4BrWfzBcOWl5zD-0d0J83IoUSDS0_aem_ISS-PI5x6LylxyELS6Vnkw|title=Najava događaja: Promocija knjige “Kćeri Abdulahova” Mirzete Memišević Hodžić|website=Bosnistika}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fbl.ba/poezija-kao-dom-i-dijalog-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy8xleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeyTA86nJk1JjgwC36C1GB34r5poNPuucePWu75vESvXyJLo18E4tGiIPxBbE_aem_mxQDs9Re8h-r7n2ueDYZUg|title=Poezija kao dom i dijalog: Promocija knjige KĆERI ABDULAHOVA Mirzete Memišević Hodžić|date=|website=FBL}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/odrzana-promocija-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic-rolektoster-emocija/622705?fbclid=IwY2xjawPe-phleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeOUSuIeQ95yKtN3_Eq9ATHDKIuvywAxhuMuIyCYHRDDxMZOBQ_N-jiF7yqNQ_aem_xbB3Pk1FW-JXyTwY7kBrcQ|title=Održana promocija "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić: Rolektoster emocija|website=RADIO SARAJEVO}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kultura u Sarajevu]] kk9pmxrjh9jer1l4uf1kkn3iszebuiq 0 522384 3836867 3730465 2026-04-24T02:46:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836867 wikitext text/x-wiki {{O...|grani fizike i astronomije||Kosmologija}} [[Datoteka:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|upright=1.6|mini|Umjetnička koncepcija kosmološkog modela [[Veliki prasak|Velikog praska]], najprihvaćenijeg od svih modela u fizičkoj kosmologiji (ni vrijeme ni veličina nisu u mjerilu))]] {{Fizička kosmologija}} '''Fizička kosmologija''' grana je [[Kosmologija|kosmologije]] koja se bavi proučavanjem kosmoloških modela. '''Kosmološki model''', ili jednostavno '''kosmologija''', pruža opis struktura najvećih razmjera i dinamike [[svemir]]a i omogućuje proučavanje osnovnih pitanja o njegovom [[Kosmogonija|porijeklu]], strukturi, [[Hronologija svemira|evoluciji]] i [[Konačna sudbina svemira|konačnoj sudbini]].<ref name=GFR_Ellis>Za pregled, pogledajte {{cite book |chapter= Issues in the Philosophy of Cosmology |author= George F. R. Ellis |arxiv= astro-ph/0602280 |isbn= 978-0-444-51560-5 |publisher= North Holland |title= Philosophy of Physics (Handbook of the Philosophy of Science) set od tri toma |editor= Jeremy Butterfield i John Earman |bibcode= 2006astro.ph..2280E |year=2006 |language=en}}</ref> Kosmologija kao [[nauka]] nastala je iz [[Kopernikanski princip|kopernikanskog principa]], koji implicira da se [[nebeska tijela]] pokoravaju identičnim [[Naučni zakon|zakonima fizike]] kao i ona na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] i [[Newtonovi zakoni kretanja|njutnovskoj mehanici]], koja je prva omogućila razumijevanje tih zakona. Fizička kosmologija, kako se danas shvata, počela je 1915. razvojem [[Opća teorija relativnosti|opće teorije relativnosti]] [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]], nakon čega su uslijedila velika opservacijska otkrića 1920-ih: prvo je [[Edwin Hubble]] otkrio da svemir sadrži ogroman broj vanjskih galaksija izvan [[Mliječni put|Mliječnog puta]], zatim je rad [[Vesto Slipher|Vesta Sliphera]] i drugih pokazao da se svemir [[Širenje svemira|širi]]. Ove spoznaje omogućile su nagađanja o porijeklu svemira i omogućili uspostavljanje teorije [[Veliki prasak|Velikog praska]], koju je postavio [[Georges Lemaître]], kao vodećeg kosmološkog modela. Neki istraživači još zagovaraju nekoliko [[Nestandardna kosmologija|alternativnih kosmologija]];<ref>{{Cite web |url= http://cosmologystatement.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401081546/http://cosmologystatement.org/ |title= An Open Letter to the Scientific Community as published in New Scientist, May 22, 2004 |date= 1. 4. 2014 |website= cosmologystatement.org |archive-date= 1. 4. 2014 |url-status=dead |access-date= 27. 9. 2017 |language=en}}</ref> međutim, većina kosmologa slaže se da teorija Velikog praska najbolje objašnjava opažanja. Dramatičan napredak u opservacijskoj kosmologiji od 1990-ih, uključujući istraživanje [[Kosmičko mikrotalasno pozadinsko zračenje|kosmičkog mikrotalasnog pozadinskog zračenja]], udaljenih [[supernova]] i [[Crveni pomak|crvenog pomaka]] galaksija, doveo je do razvoja [[Model Lambda-CDM|standardnog modela kosmologije]]. Ovaj model zahtijeva da svemir sadrži velike količine [[Tamna materija|tamne materije]] i [[Tamna energija|tamne energije]], čija priroda trenutno nije dobro shvaćena, ali model daje detaljna predviđanja, koja&nbsp;se izvrsno slažu s mnogim različitim opažanjima.<ref name="PDG">{{cite journal |url= http://pdg.ge.infn.it/2011/reviews/rpp2011-rev-cosmological-parameters.pdf |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://pdg.ge.infn.it/2011/reviews/rpp2011-rev-cosmological-parameters.pdf |archive-date= 9. 10. 2022 |url-status=live |title= 2013 Review of Particle Physics |author= Beringer, J. | author2= et al. (Particle Data Group) |journal= Phys. Rev. D |date=2012 |volume=86 |issue=1 |page=010001 |doi= 10.1103/PhysRevD.86.010001 |bibcode= 2012PhRvD..86a0001B |doi-access=free |language=en}}</ref> Kosmologija se uveliko oslanja na rad mnogih različitih područja istraživanja u [[Teorijska fizika|teorijskoj]] i [[Primijenjena fizika|primijenjenoj fizici]]. Područja relevantna za kosmologiju uključuju [[eksperiment]]e i teoriju u okviru [[Fizika elementarnih čestica|fizike elementarnih čestica]], teorijsku i posmatračku [[Astrofizika|astrofiziku]], opću relativnost, [[Kvantna mehanika|kvantnu mehaniku]] i [[Plazma (fizika)|fiziku plazme]]. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat-inline|Physical cosmology}} * [http://www.damtp.cam.ac.uk/user/gr/public/cos_home.html Cambridge Cosmology] * [http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni.html Cosmology 101] – NASA [[WMAP]] grupa * [http://cfcp.uchicago.edu/ Center for Cosmological Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110211005608/http://cfcp.uchicago.edu/ |date=11. 2. 2011 }}, [[Univerzitet u Chicagu]] * [https://www.pbs.org/wgbh/nova/series/origins-series-overview/ Origins, Nova Online] – omogućio: [[Public Broadcasting Service|PBS]] {{Kosmologija}} {{Astronomija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fizička kosmologija| ]] [[Kategorija:Filozofija fizike]] [[Kategorija:Filozofija vremena]] [[Kategorija:Astronomske poddiscipline]] [[Kategorija:Astrofizika]] eyxjz73oel0hlgempzzud7ene61c2d4 0 525687 3836799 3754484 2026-04-23T15:54:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836799 wikitext text/x-wiki [[Slika:Plot-exponential-decay.svg|thumb|upright=1.5| Količina koja prolazi kroz eksponencijalni pad. Veće konstante pada uzrokuju da količina nestaje mnogo brže. Ovaj grafikon prikazuje pad za konstantu pada ({{mvar|λ}}) od 25, 5, 1, 1/5 i 1/25 za {{mvar|x}} od 0 do 5.]] Veličina je podložna '''eksponencijalnom raspadu''' ako se smanjuje brzinom [[Proporcionalnost (matematika)|proporcionalno]] u odnosu na svoju trenutnu vrijednost. Simbolično, ovaj proces se može izraziti sljedećom [[diferencijalna jednačina|diferencijalnom jednačinom]], gdje je {{mvar|N}} količina, a {{mvar|λ}} ([[lambda]]) je pozitivna brzina koja se naziva '''eksponencijalna konstanta pada''', '''konstanta dezintegracije''',<ref>{{harvtxt|Serway|Moses|Moyer|1989|p=384}}</ref> '''konstanta brzine''',<ref>{{harvtxt|Simmons|1972|p=15}}</ref> ili '''konstanta transformacije''':<ref>{{harvtxt|McGraw-Hill|2007}}</ref> :<math>\frac{dN(t)}{dt} = -\lambda N(t).</math> Rješenje ove jednačine ispod je: :<math>N(t) = N_0 e^{-\lambda t}, </math> gdje {{math|''N''(''t'')}} je količina u trenutku {{mvar|t}}, {{math|1=''N''<sub>0</sub> = ''N''(0)}} je početna količina, odnosno količina u trenutku {{math|1=''t'' = 0}}. == Mjerenje stope opadanja == === Srednji vijek trajanja === Ako je količina raspada, ''N''(''t''), broj diskretnih elemenata u određenom skupu, moguće je izračunati prosječno vrijeme koliko element ostaje u skupu. To se naziva '''srednji vijek trajanja''' (ili jednostavno '''životni vijek'''), gdje se '''eksponencijalna [[vremenska konstanta]]''', <math>\tau</math>, odnosi na konstantu brzine raspada, λ, na sljedeći način: :<math>\tau =\frac{1}{\lambda}.</math> Srednji vijek trajanja može se posmatrati kao "vrijeme skaliranja", jer se jednačina eksponencijalnog raspada može napisati u terminima srednjeg vijeka trajanja, τ, umjesto konstante raspada, λ;: :<math>N(t) = N_0 e^{-t/\tau},</math> i da je <math>\tau</math> vrijeme u kojem se [[populacija]] skupa smanjuje na {{Razlomak|1|[[e (matematička konstanta)|''e'']]}} ≈ 0,367879441 puta njegova početna vrijednost. Ovo je ekvivalentno <math>\log_{2}{e}</math> ≈ 1,442695 vremena poluraspada. Naprimjer, ako je početna populacija skupa, ''N''(0), 1000, tada je populacija u trenutku <math>\tau</math>, <math>N(\tau)</math>, je 368. Vrlo slična jednačina će se vidjeti u nastavku, koja nastaje kada se baza eksponencijalne funkcije odabere da bude 2, umjesto ''e''. U tom slučaju vrijeme skaliranja je "vrijeme poluraspada". ===Vrijeme poluraspada=== {{glavni|Vrijeme poluraspada}} Intuitivnija karakteristika eksponencijalnog raspada za mnoge ljude je vrijeme potrebno da veličina koja se raspada padne na polovinu svoje početne vrijednosti. (Ako je ''N''(''t'') diskretno, onda je ovo medijana vremena života, a ne prosječno vrijeme života.) Ovo vrijeme se naziva ''vrijeme poluraspada'' i često se označava simbolom ''t''<sub>1/2</sub>. Vrijeme poluraspada može se napisati u smislu konstante raspada ili prosječnog vremena života, kao: :<math>t_{1/2} = \frac{\ln (2)}{\lambda} = \tau \ln (2).</math> Kada se ovaj izraz ubaci za <math>\tau</math> u gornjoj eksponencijalnoj jednačini, i [[Prirodni logaritam od 2|ln&nbsp;2]] se apsorbuje u bazu, ova jednačina postaje::<math>N(t) = N_0 2^{-t/t_{1/2}}.</math> Dakle, količina preostalog materijala je 2<sup>−1</sup>&nbsp;=&nbsp;1/2 podignuto na (cijeli ili razlomljeni) broj prošlih vremena poluraspada. Dakle, nakon 3 vremena poluraspada bit će 1/2<sup>3</sup>&nbsp;=&nbsp;1/8 originalnog materijala koji je ostao. Stoga, prosječni vijek trajanja <math>\tau</math> jednako je vremenu poluraspada podijeljenom s prirodnim logaritmom od 2, ili: : <math>\tau = \frac{t_{1/2}}{\ln (2)} \approx 1.4427 \cdot t_{1/2}.</math> Naprimjer, [[polonij-210]] ima vrijeme poluraspada od 138 dana i prosječno vrijeme života od 200 dana. == Rješenje diferencijalne jednačine == Jednačina koja opisuje eksponencijalni raspad je: :<math>\frac{dN(t)}{dt} = -\lambda N(t)</math> ili, preuređivanjem (primjenom tehnike koja se naziva [[razdvajanje varijabli]]),:<math>\frac{dN(t)}{N(t)} = -\lambda dt.</math> Integrirajući, imamo :<math>\ln N = -\lambda t + C \,</math> gdje C je [[konstanta integracije]], i stoga :<math>N(t) = e^C e^{-\lambda t} = N_0 e^{-\lambda t} \,</math> gdje je konačna zamjena, ''N''<sub>0</sub> = ''e''<sup>''C''</sup>, se dobija evaluacijom jednačine pri ''t'' = 0, jer je ''N''<sub>0</sub> definisano kao količina pri ''t'' = 0. Ovo je oblik jednačine koji se najčešće koristi za opisivanje eksponencijalnog raspada. Bilo koja od konstante raspada, srednjeg vijeka trajanja ili vremena poluraspada dovoljna je za karakterizaciju raspada. Oznaka λ za konstantu raspada je ostatak uobičajene oznake za [[svojstvena vrijednost|svojstvenu vrijednost]]. U ovom slučaju, λ je svojstvena vrijednost [[aditivna inverzija|negativne vrijednosti]] [[diferencijalni operator|diferencijalnog operatora]] sa ''N''(''t'') kao odgovarajućom [[svojstvena funkcija|svojstvenom funkcijom]]. === Izvođenje srednjeg vijeka trajanja === S obzirom na skup elemenata, čiji se broj na kraju smanjuje na nulu, '''srednji vijek trajanja''', <math>\tau</math>, (također nazvan jednostavno '''životni vijek''') je očekivana vrijednost vremena prije nego što se objekt ukloni iz sklopa. Konkretno, ako je ''individualni životni vijek'' elementa sklopa vrijeme proteklo između nekog referentnog vremena i uklanjanja tog elementa iz sklopa, srednji životni vijek je [[srednja vrijednost|aritmetička sredina]] pojedinačnih životnih vijekova. Počevši od formule populacije :<math>N = N_0e^{-\lambda t},\,</math> Neka je ''c'' faktor normalizacije za pretvaranje u [[funkcija gustoće vjerovatnoće|funkciju gustoće vjerovatnoće]]: :<math>1 =\int_0^\infty c\cdot N_0 e^{-\lambda t}\,dt = c\cdot\frac{N_0}{\lambda}</math> ili, prilikom preuređivanja, :<math>c = \frac{\lambda}{N_0}.</math> Eksponencijalno opadanje je [[skalarni umnožak|skalarni višekratnik]] [[eksponencijalna distribucija|eksponencijalne distribucije]] (tj. individualni životni vijek svakog objekta je eksponencijalno raspoređen), koji ima [[Eksponencijalna distribucija|dobro poznatu očekivanu vrijednost]]. Možemo je izračunati ovdje koristeći [[integracija po dijelovima|integraciju po dijelovima]]. :<math>\tau = \langle t \rangle = \int_0^\infty t \cdot c \cdot N_0 e^{-\lambda t}\, dt = \int_0^\infty \lambda t e^{-\lambda t}\, dt = \frac{1}{\lambda}.</math> === Raspad u dva ili više procesa === {{glavni|Frakcijski udio grananja}} Veličina se može raspadati u dva ili više različitih procesa istovremeno. Općenito, ovi procesi (često nazvani "modovi raspada", "kanali raspada", "putevi raspada" itd.) imaju različite vjerovatnoće da se dese, te se stoga dese različitim brzinama s različitim vremenima poluraspada, paralelno. Ukupna brzina raspada količine ''N'' data je ''zbirom'' puteva raspada; dakle, u slučaju dva procesa: :<math>-\frac{dN(t)}{dt} = N\lambda _1 + N\lambda _2 = (\lambda _1 + \lambda _2)N.</math> Rješenje ove jednačine dato je u prethodnom odjeljku, gdje je zbir <math>\lambda _1 + \lambda _2\,</math> tretira se kao nova konstanta ukupnog raspada <math>\lambda _c</math>. :<math>N(t) = N_0 e^{-(\lambda _1 + \lambda _2) t} = N_0 e^{-(\lambda _c) t}.</math> '''Parcijalni srednji vijek trajanja''' povezan s pojedinačnim procesima je po definiciji [[multiplikativna inverzija]] odgovarajuće parcijalne konstante raspada: <math>\tau = 1/\lambda</math>. Kombinirano <math>\tau_c</math> može se dati u terminima λ: :<math>\frac{1}{\tau_c} = \lambda_c = \lambda_1 + \lambda_2 = \frac{1}{\tau_1} + \frac{1}{\tau_2}</math> :<math>\tau_c =\frac{\tau_1\tau_2}{\tau_1 + \tau_2}.</math> Budući da se vrijeme poluraspada razlikuje od srednjeg vremena raspada <math>\tau</math> konstantnim faktorom, ista jednačina važi u smislu dva odgovarajuća vremena poluraspada: :<math>T_{1/2} = \frac{t_1 t_2}{t_1 + t_2} </math> gdje <math>T _{1/2}</math> je kombinirano ili ukupno vrijeme poluraspada za proces, <math>t_1</math> and <math>t_2</math> su takozvana '''djelimična vremena poluraspada''' odgovarajućih procesa. Termini "djelimično vrijeme poluraspada" i "djelomično srednje vrijeme raspada" označavaju količine izvedene iz konstante raspada kao da je dati način raspada jedini način raspada za tu količinu. Termin "djelomično vrijeme poluraspada" je obmanjujući, jer se ne može mjeriti kao vremenski interval za koji je određena količina [[polovina|prepolovljena]]. U smislu odvojenih konstanti raspada, ukupno vrijeme poluraspada <math>T _{1/2}</math> može se pokazati da je :<math>T_{1/2} = \frac{\ln 2}{\lambda _c} = \frac{\ln 2}{\lambda _1 + \lambda _2}.</math> Za raspad sa tri istovremena eksponencijalna procesa, ukupno vrijeme poluraspada može se izračunati kao što je gore navedeno: :<math>T_{1/2} = \frac{\ln 2}{\lambda _c} = \frac{\ln 2}{\lambda_1 + \lambda_2 + \lambda_3} = \frac{t_1 t_2 t_3}{(t_1 t_2) + (t_1 t_3) + (t_2 t_3)}.</math> === Serija raspada / spregnuti raspad === U [[nuklearna nauka|nuklearnoj nauci]] i [[farmakokinetika|farmakokinetici]], agens od interesa može se nalaziti u lancu raspada, gdje je akumulacija regulisana eksponencijalnim raspadom izvornog agensa, dok se sam agens od interesa raspada eksponencijalnim procesom. Ovi sistemi se rješavaju korištenjem [[Batemanova jednačina|Batemanove jednačine]]. U farmakološkom okruženju, neke unesene supstance mogu se apsorbovati u tijelo procesom koji se razumno modelira kao eksponencijalni raspad ili mogu biti namjerno [[doza sa modifikovanim oslobađanjem|formulisana]] da bi imale takav profil oslobađanja. == Primjene i primjeri == Eksponencijalni raspad se javlja u širokom spektru situacija. Većina njih spada u domen [[prirodne nauke|prirodnih nauka]]. Mnogi procesi raspada koji se često tretiraju kao eksponencijalni, zapravo su eksponencijalni samo dok je uzorak velik i važi [[zakon velikih brojeva]]. Za male uzorke potrebna je opštija analiza, koja uzima u obzir [[Poissonov proces]]. === Prirodne nauke === * '''[[Hemijske reakcije]]:''' Brzine reakcije određenih tipova hemijskih reakcija zavise od koncentracije jednog ili drugog reaktanta. Reakcije čija brzina zavisi samo od koncentracije jednog reaktanta (poznate kao reakcije prvog reda) posljedično slijede eksponencijalni pad. Na primjer, mnoge reakcije enzimima (katalizom) se ponašaju na ovaj način. * '''[[Elektrostatika]]:''' U [[RC kolo|RC kolu]], [[električni naboj]] (ili, ekvivalentno, [[električni potencijal|potencijal]]) sadržan u [[kondenzator]]u (kapacitet ''C'') prazni se kroz konstantno [[vanjsko električno opterećenje|vanjsko opterećenje]] (otpor ''R'') s eksponencijalnim opadanjem i slično se puni s [[ogledalo|ogledalskom slikom]] eksponencijalnog opadanja (kada se kondenzator puni iz konstantnog izvora napona kroz konstantni otpor). Eksponencijalna vremenska konstanta za proces je <math>\tau = R \, C ,</math>, tako da je vrijeme poluraspada primijenjeno na [[Dualnost (električna kola)|dualne]] struje u induktoru. ** Nadalje, poseban slučaj kondenzatora ili induktora koji se mijenja kroz nekoliko [[Serijsko i paralelno kolo|paralelnih]] [[otpornik]]a predstavlja zanimljiv primjer višestrukih procesa raspada, pri čemu svaki otpornik predstavlja zaseban proces. U stvari, izraz za [[otpornik|ekvivalentni otpor]] dva otpornika u paralelnoj vezi odražava jednačinu za vrijeme poluraspada s dva procesa raspada. * '''[[Geofizika]]:''' [[Atmosferski pritisak]] se smanjuje približno eksponencijalno s povećanjem visine iznad nivoa mora, brzinom od oko 12% na 1000 m. * '''[[Prijenos toplote]]:''' Ako je objekt na jednoj [[temperatura|temperaturi]] izložen mediju druge temperature, temperaturna razlika između objekta i medija slijedi eksponencijalni raspad (u granici sporih procesa; ekvivalentno "dobroj" provodljivosti toplote unutar objekta, tako da njegova temperatura ostaje relativno ujednačena kroz njegov volumen). Pogledajte također [[Newtonov zakon hlađenja]]. * '''[[Luminescencija]]:''' Nakon pobuđivanja, intenzitet emisije – koji je proporcionalan broju pobuđenih atoma ili molekula – luminiscentnog materijala opada eksponencijalno. Ovisno o broju uključenih mehanizama, raspad može biti mono- ili multieksponencijalan. * '''[[Farmakologija]] i [[toksikologija]]:''' Utvrđeno je da se mnoge primijenjene supstance distribuiraju i [[metabolizam|metaboliziraju]] (vidi ''[[klirens (farmakologija)|klirens]]'') prema eksponencijalnim obrascima raspada. [[biološki poluživot]]i "alfa poluživot" i "beta poluživot" supstance mjere koliko se brzo supstanca distribuira i eliminira. * '''[[Radioaktivnost]]:''' U uzorku [[radionuklid]]a koji prolazi kroz [[radioaktivni raspad]] u drugo stanje, broj atoma u prvobitnom stanju slijedi eksponencijalni raspad sve dok je preostali broj atoma velik. Produkt raspada naziva se [[radioaktivnost|radiogeni]] nuklid. * '''[[Termoelektričnost]]:''' Opadanje otpora negativnog temperaturnog koeficijenta [[termistor]]a kako se temperatura povećava. * '''[[Vibracija]]:''' Neke vibracije mogu eksponencijalno opadati; ova karakteristika se često nalazi kod [[Harmonijski oscilator|prigušenih mehaničkih oscilatora]] i koristi se u kreiranju [[ADSR omotača]] u [[sintezitator]]ima. [[preprigušenost|Preprigušen]] sistem će se jednostavno vratiti u ravnotežu putem eksponencijalnog raspada. * '''Pjena od piva:''' Arnd Leike sa Univerziteta Ludwig Maximilian u [[München]]u osvojio je [[Nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] za demonstraciju da se pjena [[pivo|piva]] pokorava zakonu eksponencijalnog raspada.<ref>{{Cite journal| last1 = Leike | first1 = A.| title = Demonstration of the exponential decay law using beer froth| journal = European Journal of Physics| volume = 23| pages = 21–26| year = 2002| issue = 1| doi = 10.1088/0143-0807/23/1/304|bibcode = 2002EJPh...23...21L | citeseerx = 10.1.1.693.5948| s2cid = 250873501}}</ref> === Društvene nauke === * '''[[Finansije]]:''' penzioni fond će eksponencijalno opadati zbog diskretnih isplata, obično mjesečnih, a ulaz će biti podložan kontinuiranoj kamatnoj stopi. Diferencijalna jednačina dA/dt = ulaz − izlaz može se napisati i riješiti kako bi se pronašlo vrijeme potrebno za dostizanje bilo kojeg iznosa A, koji ostaje u fondu. * U jednostavnoj '''[[glotohronologija|glotohronologiji]]''', (diskutabilna) pretpostavka o konstantnoj stopi opadanja u jezicima omogućava procjenu starosti pojedinačnih jezika. (Izračunavanje vremena podjele između ''dva'' jezika zahtijeva dodatne pretpostavke, neovisno o eksponencijalnom opadanju). === Računarstvo === * Osnovni '''[[Rutiranje|protokol usmjeravanja]]''' na [[Internet]]u, [[BGP]], mora održavati [[tabela usmjeravanja|tabelu usmjeravanja]] kako bi zapamtio putanje na koje se [[Paket (informaciona tehnologija)|paket]] može skrenuti. Kada jedna od ovih putanja više puta mijenja svoje stanje iz ''dostupno'' u ''nije dostupno'' (i ''obrnuto''), BGP [[ruter]] koji kontroliše tu putanju mora više puta dodavati i uklanjati zapis putanje iz svoje tabele usmjeravanja (''promjenjivati'' putanju), trošeći tako lokalne resurse kao što su [[CPU]] i [[RAM memorija sa slučajnim pristupom]] i, još više, emitujući beskorisne informacije peer ruterima. Da bi se spriječilo ovo neželjeno ponašanje, [[algoritam]] nazvan ''prigušenje promjenjivih promjena putanje'' dodjeljuje svakoj ruti težinu koja se povećava svaki put kada ruta promijeni svoje stanje i eksponencijalno opada s vremenom. Kada težina dostigne određenu granicu, mahanje se više ne vrši, čime se ruta potiskuje. [[Slika:doubling time vs half life.svg|640px|thumb| Grafikoni koji upoređuju vremena udvostručenja i vremena poluraspada eksponencijalnog rasta (podebljane linije) i raspada (slabe linije), te njihove aproksimacije 70/t i 72/t. U SVG verziji, zadržite pokazivač miša iznad grafikona da biste ga istaknuli i njegov komplement.]] {{clear}} == Također pogledajte == * [[Eksponencijalna formula]] * [[Eksponencijalni rast]] * [[Radioaktivni raspad]] za matematiku lanaca eksponencijalnih procesa s različitim konstantama == Reference == {{Reflist}} == Dopunska literatura == * {{ cite encyclopedia | title = McGraw-Hill Encyclopedia of Science & Technology | edition = 10th | location = New York | publisher = McGraw-Hill | year = 2007 | isbn = 978-0-07-144143-8 | ref = McGraw-Hill|2007}} * {{ citation | first1 = Raymond A. | last1 = Serway | first2 = Clement J. | last2 = Moses | first3 = Curt A. | last3 = Moyer | year = 1989 | isbn = 0-03-004844-3 | title = Modern Physics | publisher =Harcourt Brace Jovanovich | location = Fort Worth }} * {{ citation | first1 = George F. | last1 = Simmons | author-link = George F. Simmons | year = 1972 | title = Differential Equations with Applications and Historical Notes | publisher = McGraw-Hill | location = New York | lccn = 75173716 }} ==Vanjski linkovi== * [https://www.fxsolver.com/browse/formulas/Exponential+decay Exponential decay calculator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231129151957/https://fxsolver.com/browse/formulas/Exponential+decay |date=29. 11. 2023 }} * [http://vam.anest.ufl.edu/simulations/stochasticonecompartment.php A stochastic simulation of exponential decay] * [https://web.archive.org/web/20060617205436/http://www.facstaff.bucknell.edu/mastascu/elessonshtml/SysDyn/SysDyn3TCBasic.htm Tutorial on time constants] [[Kategorija:Mehanika]] [[Kategorija:Fizika]] mbrr2glv60h5obvilb8b8qjysqm7y5r 2 526211 3836807 3763340 2026-04-23T16:55:06Z J ansari 93040 J ansari premjestio je stranicu [[Korisnik:IvanJzov]] na [[Korisnik:IvanJ Kosovac]]: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/IvanJzov|IvanJzov]]" u "[[Special:CentralAuth/IvanJ Kosovac|IvanJ Kosovac]]" 3763340 wikitext text/x-wiki Kosovac 7e88faz6ulvrwhihegh8almqxtizcky 0 527761 3836829 3835178 2026-04-23T20:09:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836829 wikitext text/x-wiki {{Kontroverzno}} {{Neutralnost}} {{Infokutija događaj | naziv = Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini | dio = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] i [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] | slika = [[Datoteka:Branjevo_Military_Farm_Grave_Exhumation.jpg|250px]] | opis_slike = Ekshumirane žrtve etničkog čišćenja kroz ubistva u [[Masakr u Srebrenici|masakru u Srebrenici]] | slika2 = [[Datoteka:Ethnic_makeup_of_Bosnia_and_Herzegovina_before_and_after_the_war.jpg|250px]] | opis_slike2 = Etnička distribucija na općinskom nivou u Bosni i Hercegovini prije (1991) i poslije rata (1998) | lokacija = [[Republika Bosna i Hercegovina]] | datum = 1992–1995 | meta = [[Bošnjaci]], [[Srbi]], [[Hrvati]], [[Romi]] | vrsta = [[Etničko čišćenje]], [[genocid]], [[deportacija]], prisilno raseljavanje, [[genocidna silovanja]], masovna ubistva, uništavanje kulturne baštine | broj_mrtvih = Desetine hiljada{{sfn|Seybolt|2007|p=177}} | broj_povrijeđenih = 18.000{{sfn|Crowe|2013|p=343}}–25.000{{sfn|Haddad|2011|p=109}} žena i muškaraca silovano | žrtve1 = 1,0{{sfn|Totten|2017|p=21}}–1,3 miliona{{sfn|Phillips|2005|p=5}} deportovanih ili prisilno raseljenih | počinitelj = [[Vojska Republike Srpske]], [[Škorpioni (paravojna formacija)|Škorpioni]], [[Jedinica za specijalne operacije (Srbija)|JSO]], [[Srpska dobrovoljačka garda]], [[Hrvatsko vijeće odbrane]], [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] | motiv = [[Etnički nacionalizam]], [[iredentizam]] | ishod = * Drastične demografske promjene i etnička homogenizacija teritorija * Presude [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a za zločine protiv čovječnosti, potvrđeni [[udruženi zločinački poduhvat]]i (UZP) * [[Masakr u Srebrenici]] pravno okarakterisan kao [[genocid]] | oštećenje_imovine = * ~500.000 stambenih jedinica oštećeno ili uništeno * 1.137 džamija i 509 katoličkih crkava uništeno ili oštećeno | osuđeni = * Visoki zvaničnici VRS-a (uklj. [[Radovan Karadžić|Karadžića]] i [[Ratko Mladić|Mladića]]) * Visoki zvaničnici HVO-a (uklj. [[Dario Kordić|Kordića]] i [[Jadranko Prlić|Prlića]]) }} {{Kampanja - Rat u Bosni i Hercegovini}} {{Jugoslavenski ratovi}} Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] (1992–95) sprovođeno je [[etničko čišćenje]] , pri čemu je veliki broj [[Bošnjaci|Bošnjaka]] i [[Hrvati|Hrvata]] bio prisiljen napustiti svoje domove ili je bio protjeran od [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS) i srpskih paravojnih formacija.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1992/08/22/long-ordeal-for-displaced-bosnian-muslims/dfc4fa1d-9c0c-4326-b3f5-44ef50b77e53/|title=Long Ordeal for Displaced Bosnian Muslims|first=A. D.|last=Horne|newspaper=[[The Washington Post]]|date=22. 8. 1992|access-date=7. 5. 2020}}</ref><ref name="HRW1994">{{cite web|url=https://www.hrw.org/reports/1994/bosnia2/|title=War Crimes in Bosnia-Hercegovina: U.N. Cease-Fire Won't Help Banja Luka|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=juni 1994|access-date=25. 7. 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unhcr.org/3ebf9bb50.pdf|title=War and humanitarian action: Iraq and the Balkans|publisher=[[Visoki komesarijat Ujedinjenih nacija za izbjeglice|UNHCR]]|date=2000|page=218|access-date=25. 7. 2019|format=PDF}}</ref>{{sfn|Bell-Fialkoff|1993|p=110}} [[Srbi]] su bili prisiljeni bježati ili su protjerani od strane bošnjačkih i hrvatskih snaga. Veliki broj Hrvata je protjeran od strane [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. ''Završni izvještaj (1994)'' [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti UN-a]] navodi da, iako su i Bošnjaci činili "teška kršenja [[Ženevske konvencije|Ženevskih konvencija]] i druga kršenja [[međunarodno humanitarno pravo|međunarodnog humanitarnog prava]]", oni "nisu učestvovali u sistematskom etničkom čišćenju'".{{sfn|Bassiouni|1994|pp=36–37|loc=ANNEX IV: Policy of Ethnic Cleansing - Part Two: Ethnic Cleansing in BiH - I: Introduction}} Prema izvještaju, "ne postoji činjenična osnova za tvrdnju da postoji moralna ekvivalentnost između zaraćenih strana".<ref name="Annex-Final-Rep.-UN-Commission-Experts-icty-1994"/> Počevši od 1991, politički preokreti u Bosni i Hercegovini raselili su oko 2,7 miliona ljudi do sredine 1992, od čega je preko 700.000 tražilo azil u drugim evropskim zemljama,<ref name="Erlanger">{{cite web|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/specials/bosnia/context/dayton.html|title=The Dayton Accords: A Status Report|last=Erlanger|first=Steven|newspaper=[[The New York Times]]|date=10. 6. 1996}}</ref><ref>{{cite web|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E3D61339F937A15752C1A963958260&n=Top/Reference/Times+Topics/Subjects/I/Immigration+and+Refugees|title=Resettling Refugees: U.N. Facing New Burden|last=Wren|first=Christopher S.|newspaper=The New York Times|date=24. 11. 1995}}</ref> što ga čini najvećim egzodusom u Evropi u to vrijeme od [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Procjenjuje se da je između 1,0 i 1,3 miliona ljudi iskorijenjeno u ovim kampanjama etničkog čišćenja, te da je na desetine hiljada ubijeno. Metode korištene tokom kampanja etničkog čišćenja u Bosni uključivale su "ubijanje civila, silovanje, mučenje, uništavanje civilne, javne i kulturne imovine, pljačkanje i pustošenje, te prisilno premještanje civilnog stanovništva". [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ), podržan od strane [[Ujedinjene nacije|UN-a]], kasnije je osudio nekoliko zvaničnika za progon na političkoj, rasnoj i vjerskoj osnovi; [[prisilni premještaj]] i [[deportacija]] koji predstavljaju [[Zločini protiv čovječnosti|zločin protiv čovječnosti]]. Utvrđeno je da [[genocid u Srebrenici]], koji je također bio dio kampanje etničkog čišćenja, predstavlja [[Genocid|zločin genocida]]. == Historijska pozadina == {{Glavni|Historija Bosne i Hercegovine|Raspad Jugoslavije|Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|Rat u Bosni i Hercegovini}} == Definicije == Etničko čišćenje je politika "činjenja jednog područja etnički homogenim korištenjem sile ili zastrašivanja za uklanjanje osoba druge etničke grupe sa datog područja".{{sfn|Bassiouni|1994|loc=ANNEX IV: Policy of Ethnic Cleansing: Summary and Conclusions I. Introduction}} [[Datoteka:Visegrad_destroyed_house.JPG|mini|250px|desno|Uništena kuća u općini Višegrad kao primjer uništavanja imovine, što je bila jedna od metoda etničkog čišćenja.]] Izvještaj Komisije eksperata UN-a od 27. maja 1994. definirao je etničko čišćenje kao čin "činjenja jednog područja etnički homogenim korištenjem sile ili zastrašivanja za uklanjanje osoba datih grupa sa područja", i utvrdio da je etničko čišćenje vršeno kroz "ubistva, mučenja, [[samovoljno hapšenje i pritvaranje]], vansudska pogubljenja, silovanja i seksualne napade, zatvaranje civilnog stanovništva u geto područja, prisilno uklanjanje, premještanje i deportaciju civilnog stanovništva, namjerne vojne napade ili prijetnje napadima na civile i civilna područja, te bezobzirno uništavanje imovine".<ref name="Annex-Final-Rep.-UN-Commission-Experts-icty-1994">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/file/About/OTP/un_commission_of_experts_report1994_en.pdf|title=Annex - Final Report Of The Commission Of Experts Established Pursuant To Security Council Resolution 780|publisher=Vijeće sigurnosti UN-a|date=27. 5. 1994|page=33|access-date=7. 7. 2020|format=PDF}}</ref> Takvi oblici progona grupe definirani su kao [[zločini protiv čovječnosti]] i oni također mogu spadati pod značenje [[Konvencija o genocidu|Konvencije o genocidu]].{{sfn|Bartrop|2019|pp=26–27}} Termini "etničko čišćenje" i "[[genocid]]" nisu sinonimi, ali akademski diskurs smatra da oba postoje unutar spektra napada na nacije ili [[etnoreligijska grupa|etnoreligijske]] grupe. Etničko čišćenje je slično prisilnoj deportaciji ili transferu stanovništva grupe radi promjene etničkog sastava teritorije, dok je genocid usmjeren na uništenje grupe.{{sfn|Schabas|2000|pp=199–200}} Da bi povukao razliku između termina, [[Međunarodni sud pravde]] (ICJ) je donio presudu u [[Tužba Bosne i Hercegovine protiv Srbije i Crne Gore za genocid|slučaju genocida u Bosni]]: <blockquote> Ono [tj. etničko čišćenje] može biti oblik genocida u smislu [[Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida|Konvencije [o genocidu]]], samo ako odgovara ili spada u jednu od kategorija djela zabranjenih članom II Konvencije. Ni namjera, kao stvar politike, da se područje učini "etnički homogenim", niti operacije koje se mogu provoditi radi provođenja takve politike, ne mogu se kao takve označiti kao genocid: namjera koja karakterizira genocid je "uništiti, u cijelosti ili djelimično" određenu grupu, a deportacija ili premještanje članova grupe, čak i ako se provodi silom, nije nužno ekvivalentno uništenju te grupe, niti je takvo uništenje automatska posljedica premještanja. To ne znači da djela opisana kao 'etničko čišćenje' nikada ne mogu predstavljati genocid, ako su takva da se mogu okarakterizirati kao, na primjer, 'namjerno nametanje grupi uslova života sračunatih da dovedu do njenog fizičkog uništenja u cijelosti ili djelimično', suprotno članu II, stav (c) Konvencije, pod uslovom da se takva radnja provodi sa potrebnom posebnom namjerom (''[[dolus specialis]]''), to jest s ciljem uništenja grupe, za razliku od njenog uklanjanja iz regije. — ICJ.{{sfn|International Court of Justice|2007|pp=83–84}} </blockquote> == Međunarodni izvještaji == [[Komitet za vanjske poslove Senata Sjedinjenih Američkih Država]] objavio je izvještaj osoblja o etničkom čišćenju u Bosni i Hercegovini u augustu 1992.<ref>{{cite book|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000020344122&view=1up&seq=1|title=The Ethnic Cleansing of Bosnia — A Staff Report|publisher=[[Komitet za vanjske poslove Senata Sjedinjenih Američkih Država|United States Senate Committee on Foreign Relations]]|date=august 1992|isbn=9780160391101|access-date=2. 6. 2020|location=Washington, D.C.|series=S. PRT. ;102-103}}</ref> Dana 17. novembra iste godine, specijalni izvjestilac Ujedinjenih nacija [[Tadeusz Mazowiecki]] izdao je izvještaj "Situacija ljudskih prava na teritoriji bivše Jugoslavije" Ujedinjenim nacijama (UN).<ref>{{cite web|url=http://hrlibrary.umn.edu/commission/country52/63-yugos.htm|title=UN Commission on Human Rights - Situation of human rights in former Yugoslavia (Mar 96)|website=hrlibrary.umn.edu|access-date=10. 6. 2024}}</ref> U izvještaju je etničko čišćenje u Bosni i Hercegovini izdvojeno i opisano kao politički cilj srpskih nacionalista koji su željeli osigurati kontrolu nad teritorijama sa srpskom većinom, kao i "susjednim teritorijama koje su im asimilirane". Paravojne formacije su igrale glavnu ulogu u etničkom čišćenju, navodi se u izvještaju.{{sfn|Mazowiecki|1992|pp=6–7}} Dana 18. decembra 1992, [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] izdala je [[Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 47/147|rezoluciju 47/147]], u kojoj je odbacila "sticanje teritorije silom" i osudila "najoštrije moguće odvratnu praksu 'etničkog čišćenja'", te priznala da "srpsko rukovodstvo na teritorijama pod njihovom kontrolom u Bosni i Hercegovini, Jugoslavenska armija i političko rukovodstvo Republike Srbije snose primarnu odgovornost za ovu za osudu vrijednu praksu".<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20020213041523/https://www.un.org/documents/ga/res/47/a47r147.htm|title=A/RES/47/147 Situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia|publisher=Ujedinjene nacije|date=18. 12. 1992|archive-url=https://www.un.org/documents/ga/res/47/a47r147.htm|archive-date=13. 2. 2002|access-date=25. 7. 2019}}</ref> Dana 1. januara 1993, [[Helsinki Watch]] objavio je izvještaj o sukobima u bivšoj Jugoslaviji. Utvrdio je da je etničko čišćenje bilo "najteže kršenje i u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini" jer je podrazumijevalo "pogubljenja po kratkom postupku, nestanke, samovoljna pritvaranja, deportacije i prisilno premještanje stotina hiljada ljudi na osnovu njihove vjere ili nacionalnosti".<ref name="Helsinki_Watch_Report">{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/467fca72a.html|title=Human Rights Watch World Report 1993 - The former Yugoslav Republics|publisher=Helsinki Watch|date=1. 1. 1993|access-date=10. 7. 2017}}</ref> [[Rezolucija 780 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] ovlastila je osnivanje Komisije eksperata za evidentiranje zločina u bivšoj Jugoslaviji, uključujući Bosnu i Hercegovinu. Dana 27. maja 1994, ovi izvještaji, koji su opisivali politiku etničkog čišćenja, su zaključeni.{{sfn|Bassiouni|1994}} Američki Senatski komitet za vanjske poslove održao je saslušanje o ratnim zločinima na Balkanu 9. augusta 1995.<ref>{{cite web|url=https://www.intelligence.senate.gov/sites/default/files/hearings/warcrimesinbalka00unit.pdf|title=War Crimes in the Balkans—Joint Hearing|publisher=Senat Sjedinjenih Država|date=9. 8. 1995|access-date=2. 6. 2020|location=Washington, D.C.|format=PDF}}</ref> Dana 15. novembra 1999, UN je objavio "Izvještaj Generalnog sekretara u skladu sa [[Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 53/35|rezolucijom Generalne skupštine 53/35]]: Pad Srebrenice [A/54/549]", koji detaljno opisuje pad [[Srebrenica|Srebrenice]] u julu 1995. i utvrđuje da je to bio dio šireg srpskog plana etničkog čišćenja za depopulaciju bosanskih teritorija koje su željeli aneksirati kako bi ih Srbi mogli ponovo naseliti.<ref name="Report_1999_p106">{{cite web|url=https://undocs.org/A/54/549|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35: The fall of Srebrenica [A/54/549]|publisher=Ujedinjene nacije|date=15. 11. 1999}}</ref> == Kampanje i metode == Metode korištene tokom kampanja etničkog čišćenja u Bosni i Hercegovini uključivale su "ubijanje civila, silovanje, mučenje, uništavanje civilne, javne i kulturne imovine, pljačkanje i pustošenje, te prisilno premještanje civilnog stanovništva".<ref name="Annex-Final-Rep.-UN-Commission-Experts-icty-1994"/> Također su uključivale administrativne mjere, kao što su gubitak posla za jednu etničku grupu, diskriminacija ili uskraćivanje bolničkog liječenja.{{sfn|Calic|2013|p=134}} Prisilno premještanje civilnog stanovništva bilo je posljedica sukoba i njegov cilj kroz kampanju etničkog čišćenja.{{sfn|Young|2001|p=782}} Srpska kampanja uključivala je selektivno ubistvo građanskih, vjerskih i intelektualnih predstavnika Bošnjaka i Hrvata; slanje odraslih muškaraca u [[Koncentracijski logor|Koncentracijske logore]] i [[silovanje]] žena. Srpska kampanja je također uključivala uništavanje i paljenje hrvatskih i bošnjačkih historijskih, vjerskih i kulturnih objekata.{{sfn|Lawson|2006|p=23}} === Zločini počinjeni od strane VRS-a i pridruženih paravojnih formacija === {{Glavni|Etničko čišćenje u Prijedoru|Etničko čišćenje u Foči|Masakr u Zvorniku|Etničko čišćenje u Doboju (1992)|Etničko čišćenje u Bosanskom Šamcu|Masakr u Bijeljini}} [[Datoteka:Manjača_Camp.jpg|mini|250px|desno|Zatočenici u logoru Manjača, u blizini Banje Luke, 1992.]] Između 700.000 i 1.000.000 Bošnjaka protjerano je iz svojih domova s bosanskohercegovačke teritorije koju su držale srpske snage.{{sfn|Burg|Shoup|1999|p=171}} Drugi izvor procjenjuje da je najmanje 750.000 Bošnjaka i Hrvata protjerano s ovih područja.{{sfn|Thompson|2014|p=465}} Dodatno, oko 30.000 [[Romi|Roma]] je također protjerano.{{sfn|Calic|2013|p=126}} Metode korištene za postizanje ovoga uključivale su prisilu i [[teror]] kako bi se Bošnjaci, Hrvati i drugi prisilili da napuste područja na koja su Srbi polagali pravo.{{sfn|Burg|Shoup|2015|p=172}} [[Tomasz Kamusella]] piše da su srpski lideri očekivali da će moći nekažnjeno provoditi ovu praksu, s obzirom da nije bilo međunarodne reakcije 1989. kada je [[Narodna Republika Bugarska|NR Bugarska]] protjerala (etnički očistila) 360.000 svojih Turaka.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1jVlDwAAQBAJ|title=Ethnic Cleansing During the Cold War: The Forgotten 1989 Expulsion of Turks from Communist Bulgaria|last=Kamusella|first=Tomasz|publisher=Routledge|year=2018|isbn=9781351062688|pages=1760, 1775}}</ref> Početni [[Ustav Republike Srpske]] u članu I.1 proglasio je da je to "država srpskog naroda", bez ikakvog spomena drugih etničkih grupa koje tamo žive.{{sfn|Calic|2013|p=131}} Brojne diskriminatorne mjere uvedene su protiv Bošnjaka na teritoriji pod kontrolom VRS-a.{{sfn|Clark|2014|p=123}} U [[Prijedor]]u, počevši od 30. aprila 1992, nesrbi su otpuštani s posla i zabranjen im je ulazak u zgradu suda, a zamijenjeni su Srbima. Bošnjački intelektualci i drugi deportovani su u [[Koncentracijski logor Omarska|logor Omarska]].{{sfn|ICTY|2016|loc=Prosecutor v. Karadžić – Judgement|pp=651–652}} Bošnjačke i hrvatske kuće su pretresane u potrazi za oružjem i ponekad pljačkane.{{sfn|ICTY|2016|loc=Prosecutor v. Karadžić – Judgement|p=654}} Dana 31. maja 1992, naredba je nalagala da nesrbi moraju označiti svoje kuće bijelim zastavama ili čaršafima, ili nositi bijele trake oko ruke izvan svojih domova.<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/bosnias-unending-war|title=Bosnia's Unending War|last=Ahmetašević|first=Nidžara|newspaper=[[The New Yorker]]|date=4. 11. 2015|access-date=4. 7. 2021}}</ref> Srpske snage su pratile nesrbe koji su nosili bijele trake do autobusa koji su ih prevozili u logore Omarska, [[Koncentracijski logor Trnopolje|Trnopolje]] i [[Koncentracijski logor Keraterm|Keraterm]]. Kretanje je bilo ograničeno [[policijski sat|policijskim satom]] i kontrolnim punktovima. Radio emisije pozivale su Srbe da "linčuju" Bošnjake i Hrvate.{{sfn|ICTY|2016|loc=Prosecutor v. Karadžić – Judgement|pp=656–657}} Mučenje i zlostavljanje u ovim pritvorskim centrima su utvrđeni kao sredstvo da se zatvorenicima ne ostavi drugi izbor osim da prihvate ponudu za oslobađanje pod uslovom da potpišu dokument koji ih obavezuje da napuste područje.{{sfn|Amnesty International|1992|p=72}} U [[Banja Luka|Banja Luci]], Bošnjaci i Hrvati su deložirani iz svojih domova, a dolazeći raseljeni Srbi zauzimali su njihov smještaj. [[Prisilni rad]] koji su nametnule vlasti ubrzao je bijeg nesrba. Oni koji su napuštali Banja Luku morali su potpisati dokumente o odricanju od svoje imovine bez naknade.{{sfn|International Court of Justice|2007|pp=141–142}} Paravojne formacije su često noću upadale u domove nesrba kako bi pljačkale i napadale stanare. U nekim slučajevima, paravojne formacije su pucale na kuće. Lokalna srpska policija nije sprečavala ove kontinuirane napade.<ref name="HRW1994"/> U [[Zvornik]]u, Bošnjacima su davani zvanični pečati na ličnim kartama za promjenu prebivališta; da bi napustili područje, bili su prisiljeni prenijeti svoju imovinu agenciji za razmjenu kuća. Počevši od maja-juna 1992, Bošnjaci su autobusima odvođeni u [[Tuzla|Tuzlu]] i [[Subotica|Suboticu]] u Srbiji. Nekim stanovnicima je naređeno da odu pod prijetnjom oružjem. Slična prisilna uklanjanja dogodila su se u [[Foča|Foči]], [[Vlasenica|Vlasenici]], [[Brčko]]m, [[Šamac|Bosanskom Šamcu]] i drugim bosanskohercegovačkim gradovima.{{sfn|International Court of Justice|2007|pp=141–142}} Jedna Bošnjakinja, koja je silovana, rekla je da joj je njen silovatelj "rekao da mu je cilj da ih sve pokrsti i preobrati u Srbe".<ref>{{cite web|url=https://digitalcommons.georgefox.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1996&context=ree|title=The Significance of the Role of Religion in the Bosnian Conflict of the 1990s: The Town of Foča as a Case Study|last=Tozer|first=Louis|publisher=University College London|year=2016|pages=83–84}}</ref> U [[Kozluk]]u su u junu 1992. Bošnjaci sakupljeni i smješteni u kamione i vozove kako bi ih uklonili s tog područja.{{sfn|Amnesty International|1992|p=75}} U [[Bijeljina|Bijeljini]], nesrbi su također deložirani iz svojih domova i otpušteni s posla.{{sfn|ICTY|2016|loc=Prosecutor v. Karadžić – Judgement|p=240}} Uhapšeni nesrbi slani su u [[Koncentracijski logor Batković|logor Batković]],{{sfn|Nizich|1992|p=211}} gdje su obavljali prisilni rad na prvim linijama fronta.{{sfn|ICTY|2016|loc=Prosecutor v. Karadžić – Judgement|p=253}} Srpske paravojne formacije izdvajale su Bošnjake i koristile nasilje protiv njih. U [[Masakri u Višegradu|zločinima u Višegradu]] 1992, stotine Bošnjaka je okupljeno na mostu, strijeljano i bačeno u rijeku ili zaključano u kuće i živo spaljeno; Bošnjakinje su silovane, a jedan Bošnjak je vezan za automobil i vučen po gradu.{{sfn|Fabijančić|2010|p=88}} 70% svih protjerivanja dogodilo se između aprila i augusta 1992, kada su srpske snage napale 37 općina širom Bosne, smanjujući nesrpsko stanovništvo sa 726.960 (54%) 1991. na 235.015 (36%) 1997. 850 bošnjačkih i hrvatskih sela sravnjeno je sa zemljom.{{sfn|Calic|2013|p=126}} Do kraja rata krajem 1995, snage Srba protjerale su ili ubile 95% svih nesrba koji su živjeli na teritoriji koju su anektirali.{{sfn|Riedlmayer|2002|p=115}} U jednoj općini, Zvornik, bošnjačko i hrvatsko stanovništvo palo je sa 31.000 1991. na manje od 1.000 1997.{{sfn|Calic|2013|p=126}}{{sfn|Vermeulen|Govers|1994|p=38}} === Zločini HVO-a i pridruženih paravojnih formacija === {{Glavni|Bošnjačko-hrvatski sukob|Etničko čišćenje u Lašvanskoj dolini}}[[Datoteka:Ahmici_massacre.jpg|mini|250px|desno|Pripadnici mirovnih snaga UN-a prikupljaju tijela žrtava nakon masakra u Ahmićima u aprilu 1993.]] Kampanja etničkog čišćenja Hrvata protiv Bošnjaka u [[Lašvanska dolina|Lašvanskoj dolini]] centralne Bosne donesena je od strane političkog i vojnog rukovodstva [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske Republike Herceg-Bosne]] od maja 1992. do marta 1993.{{sfn|Shrader|2003|p=66}} Plan za etničko čišćenje Lašvanske doline osmislila je politička i vojna elita Herceg-Bosne.{{sfn|Bartrop|Jacobs|2014|p=223}} Bošnjaci u [[Vitez]]u, [[Busovača|Busovači]], [[Kiseljak]]u i [[Žepče|Žepču]] bili su podvrgnuti progonu, koji je uključivao "masovna ubistva, silovanja, zatvaranje u logore i uništavanje privatne imovine i kulturnih objekata", što je kulminiralo [[Masakr u Ahmićima|masakrom u Ahmićima]].{{sfn|Ramet|2010|p=264}} Hiljade bošnjačkih civila prisilno je premješteno sa područja pod kontrolom HVO-a u zapadnoj Hercegovini i centralnoj Bosni.{{sfn|de Graaff|Wiebes|2014|p=186}} Masovna protjerivanja Bošnjaka također su zabilježena u [[Stolac|Stocu]] u julu 1993.{{sfn|Brunborg|Lyngstad|Urdal|2003|p=229}} Bošnjaci su okupljeni i protjerani iz zapadnog dijela [[Mostar]]a; u [[Logor Heliodrom|logoru Heliodrom]] i [[Logor Dretelj|Dretelj]], bošnjački muškarci su bili izgladnjivani i zlostavljani, a žene silovane.{{sfn|Combs|2007|p=73}} Snage HR HB su protjerale Srbe i Bošnjake iz vladinih ureda i policije. Bošnjaci s područja koje je odredila HR HB bili su sve više maltretirani.{{sfn|Bartrop|2016|p=24}} U [[Vitez]]u i [[Zenica|Zenici]] u aprilu 1993, hrvatski vojnici su upozorili Bošnjake da će biti ubijeni za tri sata ako ne napuste svoje domove.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/04/21/world/vicious-ethnic-cleansing-infects-croat-muslim-villages-in-bosnia.html?auth=login-google|title=Vicious 'Ethnic Cleansing' Infects Croat-Muslim Villages in Bosnia|last=Burns|first=John F.|newspaper=The New York Times|date=21. 4. 1993|access-date=8. 5. 2020}}</ref> 5.000 Bošnjaka je protjerano iz regije Vitez{{sfn|Mojzes|2011|p=174}} a 20.000–25.000 iz dijela Mostara pod hrvatskom kontrolom.{{sfn|Petrovic|2012|p=74}} Slični događaji su se desili u [[Prozor]]u, odakle su Bošnjaci otišli nakon što su hrvatske snage preuzele grad, pljačkajući i paleći bošnjačke radnje.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1992/10/30/world/in-a-cleansed-bosnian-town-croats-not-serbs-aim-guns.html|title=In a 'Cleansed' Bosnian Town, Croats, Not Serbs, Aim Guns|last=Burns|first=John F.|newspaper=The New York Times|date=30. 10. 1992|access-date=8. 5. 2020}}</ref> U oktobru 1995, hrvatske snage predvođene [[Damir Krstičević|Damirom Krstičevićem]] masakrirale su do 480 srpskih civila i vojnika u [[Masakr u Mrkonjić Gradu|Mrkonjić Gradu]], istovremeno paleći brojna sela oko općina [[Mrkonjić Grad]], [[Šipovo]], [[Bosansko Grahovo]] i [[Drvar]] u sklopu [[Operacija Južni potez|Operacije Južni potez]].<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20140904113353/http://www.slobodnadalmacija.hr/Crna-kronika/tabid/70/articleType/ArticleView/articleId/1328/Default.aspx|title=Mrkonjić Grad će tužiti Republiku Hrvatsku > Slobodna Dalmacija > Crna kronika|last=Dalmacija|first=Slobodna|website=www.slobodnadalmacija.hr|language=hr|archive-url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Crna-kronika/tabid/70/articleType/ArticleView/articleId/1328/Default.aspx|archive-date=4. 9. 2014|access-date=8. 7. 2025}}</ref> Masovna grobnica je pronađena u aprilu 1996. od strane srpskih forenzičara.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/serbs-unearth-181-bodies-in-mass-grave-1303475.html|title=Serbs unearth 181 bodies in mass grave|newspaper=The Independent|date=5. 4. 1996|access-date=8. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1996/04/05/Exhumation-of-Serb-bodies-completed/7015828680400/|title=Exhumation of Serb bodies completed - UPI Archives|website=UPI|access-date=8. 7. 2025}}</ref> === Zločini ARBiH === Prema "Završnom izvještaju (1994)" Vijeća sigurnosti UN-a, Bošnjaci su činili "teška kršenja [[Ženevske konvencije|Ženevskih konvencija]] i druga kršenja [[međunarodno humanitarno pravo|međunarodnog humanitarnog prava]]", ali nisu učestvovali u "sistematskom etničkom čišćenju".<ref name="Annex-Final-Rep.-UN-Commission-Experts-icty-1994"/> Bosanskohercegovački tužioci optužili su bivše pripadnike Armije Republike Bosne i Hercegovine za zločine protiv čovječnosti nad Srbima, s ciljem njihovog protjerivanja iz [[Konjic]]a i okolnih sela u maju 1992.<ref>{{cite web|url=https://balkaninsight.com/2017/12/04/bosnia-arrests-13-suspects-for-crimes-in-konjic-12-04-2017/|title=Bosnia Arrests 13 Suspected of Crimes in Konjic|last=Grebo|first=Lamija|website=BalkanInsight|date=4. 12. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/05/08/bosnian-tries-ex-fighters-for-crimes-against-humanity-in-konjic/|title=Bosnia Tries Ex-Fighters for Crimes Against Humanity in Konjic|last=Muslimovic|first=Admir|website=BalkanInsight|date=8. 5. 2019}}</ref> Tokom [[Opsada Goražda (1992–1995)|opsade Goražda]] 1993, bošnjačke snage su protjerale neke Srbe iz grada i stavile druge u [[kućni pritvor]].<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/reports/1995/WR95/HELSINKI-03.htm|title=World Report 1995 - Bosnia-Hercegovina|publisher=Human Rights Watch|year=1995|access-date=24. 5. 2020}}</ref> Slični incidenti dogodili su se u martu 1993. kada su bošnjačke vlasti pokrenule kampanju protjerivanja Hrvata iz Konjica. Hiljade hrvatskih civila također je protjerano iz [[Bugojno|Bugojna]] 1993. i 1994. od Armije Republike Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dWIwDwAAQBAJ&pg=PA222|title=Do the Geneva Conventions Matter?|last=Evangelista|first=Matthew|last2=Tannenwald|first2=Nina|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-937-979-8|page=222}}</ref>{{sfn|Burg|Shoup|1999|p=180}} Nakon rata, Hrvati su napustili [[Vareš]], bojeći se bošnjačke osvete. Odlazak Hrvata iz Sarajeva, [[Tuzla|Tuzle]] i [[Zenica|Zenice]] imao je različite motive, koji nisu uvijek bili direktna posljedica pritiska Bošnjaka.{{sfn|Burg|Shoup|2015|p=172}} Iz Sarajeva je nakon završetka rata u [[Egzodus Srba iz Sarajeva|egzodusu Srba iz Sarajeva]] iseljeno desetine hiljada Srba. == Demografske promjene == {{Glavni|Demografija Bosne i Hercegovine}} [[Datoteka:Evstafiev-bosnia-travnik-girl-doll-refugee.jpg|mini|250px|desno|Raseljena bosanska djevojčica u Travniku, 1993. (Foto: Mikhail Evstafiev)]] Prema popisu stanovništva iz 1991, Bosna i Hercegovina je imala 4.364.574 stanovnika.{{sfn|Bringa|2005|p=188}} Etnički sastav bio je 43,7% Bošnjaka, 31,4% Srba i 17,3% Hrvata, sa 5,5% koji su se izjašnjavali kao [[Jugoslaveni]].{{sfn|Eberhardt|Owsinski|2015|pp=407–408}}<ref group="lower-alpha" name="fn1">Identifikator "Jugoslaven" koristili su pojedinci koji su se odbijali identificirati sa specifičnim etničkim grupama, kao i oni rođeni u mješovitim brakovima.{{sfn|Mrduljaš|2011|p=532}}</ref> Prema popisu iz 2013, Bosna i Hercegovina imala je 3.531.159 stanovnika. Etnički sastav bio je 50,1% Bošnjaka, 30,8% Srba i 15,4% Hrvata, sa 2,7% koji su se izjašnjavali kao Ostali/neizjašnjeni.{{sfn|Mrduljaš|2011|p=530}} Sljedeće tabele prikazuju etnički sastav tri teritorije 1991. i nakon rata, koristeći podatke koji se pripisuju [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) (preuzeto iz različitih izvora).{{sfn|Mrduljaš|2011|pp=530, 532}} {| class="wikitable sortable" |+ Teritorija pod kontrolom Vojske Republike Srpske |- ! rowspan="2" | Etnička grupa ! colspan="2" | |- align="center" ! data-sort-type="number" | 1991. ! 2011. ! Promjena u udjelu |- | [[Bošnjaci]] || 473.000 (28.9%) || 100.000 (5.1%) || –23.8% |- | [[Hrvati]] || 151.000 (9.2%) || 15.000 (0.8%) || –8.5% |- | [[Srbi]] || 886.000 (54.2%) || 1.800.000 (92.0%) || +37.8% |- | [[Jugoslaveni]]<ref group="lower-alpha" name="fn1"/> || 82.000 (5.0%) || - || –5.0% |- | Ostali || 42.000 (2.6%) || 25.000 (1.5%) || –1,1% |- class="sortbottom" | '''Ukupno''' || 1.634.000 || 1.957.000 || |} {| class="wikitable sortable" |+ Teritorija pod kontrolom Armije Republike Bosne i Hercegovine |- ! rowspan="2" | Etnička grupa ! colspan="2" | |- align="center" ! data-sort-type="number" | 1991. ! 2011. ! Promjena u udjelu |- | [[Bošnjaci]] || 1.323.000 (61.3%) || 1.943.000 (89.1%) || +27.8% |- | [[Hrvati]] || 243.000 (11.3%) || 180.000 (6.3%) || –4.9% |- | [[Srbi]] || 400.000 (18.5%) || 55.000 (2.9%) || –15.6% |- | [[Jugoslaveni]]|| 140.000 (6.5%) || - || –6.5% |- | Ostali || 54.000 (2.5%) || 35.000 (1.7%) || –0.8% |- class="sortbottom" | '''Ukupno''' || 2.160.000 || 1.745.000 || |} {| class="wikitable sortable" |+ Teritorija pod kontrolom Hrvatskog vijeća odbrane |- ! rowspan="2" | Etnička grupa ! colspan="2" | |- align="center" ! data-sort-type="number" | 1991. ! 2011. ! Promjena u udjelu |- | [[Bošnjaci]] || 107.000 (18.3%) || 75.000 (14.9%) || –3.4% |- | [[Hrvati]] || 367.000 (62.8%) || 370.000 (78.7%) || +15.9% |- | [[Srbi]] || 80.000 (13.7%) || 20.000 (4.3%) || –9.4% |- | [[Jugoslaveni]]<ref group="lower-alpha" name="fn2"/> || 21.000 (3.6%) || - || –3.6% |- | Ostali || 9.000 (1.5%) || 10.000 (2.1%) || +0.6% |- class="sortbottom" | '''Ukupno''' || 584.000 || 500.000 || |} Početne procjene su broj izbjeglica i interno raseljenih osoba tokom rata u Bosni i Hercegovini stavile na 2,7 miliona,<ref name="Erlanger"/> iako kasnije publikacije UN-a navode 2,2 miliona ljudi koji su izbjegli ili bili prisiljeni napustiti svoje domove.<ref>{{cite news|url=https://web.archive.org/web/20210129233047/https://news.un.org/en/story/2004/02/93802-un-refugee-agency-help-bosnia-and-herzegovina-set-asylum-system|title=UN refugee agency to help Bosnia and Herzegovina set up asylum system|publisher=UN News|date=11. 2. 2004|archive-url=https://news.un.org/en/story/2004/02/93802-un-refugee-agency-help-bosnia-and-herzegovina-set-asylum-system|archive-date=29. 1. 2021|access-date=2. 4. 2020}}</ref> To je bio najveći egzodus u Evropi od Drugog svjetskog rata.<ref name="Muslims_Forced_to_Leave_Bosnia">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1992/07/25/muslims-forced-to-leave-bosnia/b0a6f8a8-b6b6-4074-9b37-238491d9c122/ |title=Muslims Forced to Leave Bosnia |last=Maass |first=Peter |newspaper=[[The Washington Post]] |date=25. 7. 1992 |access-date=8. 5. 2020}}</ref> Milion ljudi je bilo interno raseljeno, a 1,2 miliona ljudi napustilo je zemlju;{{sfn|Cousens|Cater|2001|p=71}} 685.000 pobjeglo je u [[Zapadna Evropa|Zapadnu Evropu]]—od čega 330.000 u Njemačku—a 446.500 otišlo je u druge bivše jugoslavenske republike.{{sfn|Cousens|Cater|2001|pp=72–73}} Rat u Bosni je završen potpisivanjem [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] 14. decembra 1995; on je odredio da Bosna i Hercegovina ostane jedinstvena država koju dijele [[Federacija Bosne i Hercegovine]] (FBiH) i [[Republika Srpska]], i dao je pravo na povratak žrtvama etničkog čišćenja.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2015/12/14/20-years-later-this-is-what-bosnians-think-about-the-dayton-peace-accords/|title=20 years later, this is what Bosnians think about the Dayton peace accords|last1=Morgan-Jones|first1=Edward|last2=Loizides|first2=Neophytos|last3=Stefanovic|first3=Djordje|newspaper=The Washington Post|date=14. 12. 2015|access-date=9. 4. 2020}}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; width: 500px" |+ '''Broj izbjeglica ili interno raseljenih u 1992–1995.''' |- ! scope="col" | Država ! scope="col" | [[Bošnjaci]] ! scope="col" | [[Hrvati]] ! scope="col" | [[Srbi]] |- | '''Bosna i Hercegovina''' | '''1.270.000''' <br> (63% grupe){{sfn|Friedman|2013|p=78}} | '''490.000''' <br> (67% grupe){{sfn|Friedman|2013|p=78}} | '''810.000''' <br> (60% grupe){{sfn|Friedman|2013|p=78}} |- | '''Hrvatska''' | 20.000{{sfn|Bieber|2005|p=30}} | 150.000{{sfn|McEvoy|O'Leary|2013|p=345}} | 250.000 (prema{{sfn|Hodge|2019|p=88}}–300.000 (prema{{sfn|Bieber|2005|p=31}} |- | '''Srbija''' | 100.000{{sfn|Burg|Shoup|1999|p=172}} | 30.000{{sfn|Burg|Shoup|1999|p=172}} | 250.000{{sfn|Burg|Shoup|1999|p=172}}–500.000{{sfn|Schwai|Burazor|2020|p=355}} |} == Uništavanje vjerskih objekata == {{Glavni|Uništavanje kulturne baštine u ratu u Bosni i Hercegovini}} Uništavanje vjerskih objekata bila je ključna komponenta etničkog čišćenja.<ref name="Tuathail"/> U ratu je uništeno ili oštećeno 1.137 džamija i 509 katoličkih crkava.{{sfn|Riedlmayer|2002|pp=99–100}} === Islamski objekti === Snage bosanskih Srba organizovale su uništavanje bošnjačkih kulturnih i vjerskih objekata.{{sfn|Riedlmayer|2002|p=115}} Uništavanje džamija vršeno je širom zemlje: 249 džamija u [[Eparhija zvorničko-tuzlanska|zvorničko-tuzlanskoj regiji]], 186 u [[Eparhija banjalučka|banjalučkoj regiji]], 177 u [[Arhiepiskopija dabrobosanska|dabrobosanskoj regiji]] i 135 u [[Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska|zahumsko-hercegovačkoj regiji]].{{sfn|Bringa|2005|p=188}} === Pravoslavni objekti === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''Ukupan broj uništenih srpskih pravoslavnih crkava (1991–1995)'''<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0-g2AAAAMAAJ|title=Spiritual Genocide: A survey of destroyed, damaged and desecrated churches, monasteries and other church buildings during the war 1991-1995|last=Mileusnić|first=Slobodan|year=1997|publisher=Beograd}}</ref> |- ! !! Uništile snage HVO-a !! Uništile snage ARBiH !! Ukupno |- | Eparhija banjalučka || 2 || 3 || 5 |- | Eparhija bihaćko-petrovačka || 26 || 68 || 94 |- | Eparhija dabrobosanska || 23 || 13 || 36 |- | Eparhija zahumsko-hercegovačka || 36 || 28 || 64 |- | Eparhija zvorničko-tuzlanska || 38 || 60 || 98 |- style="background:#e0e0e0" ! align="left" | Ukupno ! 125 !! 172 !! 297 |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''Podaci Srpske pravoslavne crkve o uništenim i oštećenim crkvama (1991–1995)'''<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0-g2AAAAMAAJ|title=Spiritual Genocide: A survey of destroyed, damaged and desecrated churches, monasteries and other church buildings during the war 1991-1995|last=Mileusnić|first=Slobodan|year=1997|publisher=Beograd}}</ref> |- ! !! Uništene crkve !! Oštećene crkve !! Uništeni parohijski domovi !! Oštećeni parohijski domovi |- | Eparhija banjalučka || 2 || 3 || {{Color|grey|N/P}} || {{Color|grey|N/P}} |- | Eparhija bihaćko-petrovačka || 26 || 68 || {{Color|grey|N/P}} || {{Color|grey|N/P}} |- | Eparhija dabrobosanska || 23 || 13 || {{Color|grey|N/P}} || {{Color|grey|N/P}} |- | Eparhija zahumsko-hercegovačka || 36 || 28 || {{Color|grey|N/P}} || {{Color|grey|N/P}} |- | Eparhija zvorničko-tuzlanska || 38 || 60 || {{Color|grey|N/P}} || {{Color|grey|N/P}} |- style="background:#e0e0e0" ! align="left" | Ukupno ! 125 !! 172 !! 67 !! 64 |} === Katolički objekti === Godine 1998, bosanski biskupi izvijestili su da je 269 katoličkih crkava uništeno u ratu u Bosni.{{sfn|Perica|2002|p=248}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''Ukupan broj uništenih katoličkih vjerskih objekata u Bosni i Hercegovini (1992–1995)'''<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=X3xpAAAAMAAJ|title=Raspeta crkva u Bosni i Hercegovini: uništavanje katoličkih sakralnih objekata u Bosni i Hercegovini (1991-1996)|last=Živković|first=Ilija|year=1997|page=357}}</ref> |- ! !! Uništili snage ARBiH !! Uništili snage VRS-a !! Oštetile snage ARBiH !! Oštetile snage VRS-a !! Ukupno uništeno u ratu !! Ukupno oštećeno u ratu !! Ukupno |- | Crkve || 8 || 117 || 67 || 120 || 125 || 187 || 312 |- | Kapele || 19 || 44 || 75 || 89 || 63 || 164 || 227 |- | Župne kuće || 9 || 56 || 40 || 121 || 65 || 161 || 226 |- | Samostani || 0 || 8 || 7 || 15 || 8 || 22 || 30 |- | Groblja || 8 || 0 || 61 || 95 || 8 || 156 || 164 |- style="background:#e0e0e0" ! align="left" | Ukupno ! 44 !! 225 !! 250 !! 481 !! 269 !! 731 !! 1000 |} == Uništavanje stambenih jedinica == Oko 500.000 od 1.295.000 stambenih jedinica u Bosni bilo je ili oštećeno ili uništeno; 50% je oštećeno, a 6% uništeno u FBiH, dok je 24% oštećeno, a 5% uništeno u RS.{{sfn|Kondylis|2008|p=235}} Dio uništenja bio je slučajna šteta od borbi, ali većina opsežnog uništenja i pljačke bila je dio namjernog plana etničkog čišćenja koji je imao za cilj spriječiti protjerane ljude da se vrate svojim kućama.{{sfn|Toal|Tuathail|Dahlman|2011|p=138}} Polovina škola i trećina bolnica u zemlji također je oštećena ili uništena.{{sfn|Ringdal|Ringdal|Simkus|2008|p=75}} == Pravni progon i suđenja za ratne zločine == [[Datoteka:RadovanKaradzicICTY.jpg|mini|250px|desno|Radovan Karadžić, bivši predsjednik Republike Srpske, osuđen je pred MKSJ-om za genocid, zločine protiv čovječnosti i kršenja zakona i običaja ratovanja.]] Nekoliko osoba je suđeno i osuđeno od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) podržanog od UN-a u vezi s progonom na rasnoj, vjerskoj ili etničkoj osnovi,<ref group="lower-alpha" name="fn2">MKSJ je definirao progon kao diskriminatornu politiku usmjerenu protiv određene grupe ciljanjem kroz "ubistva, fizičko i [[psihičko zlostavljanje]], silovanje, uspostavljanje i održavanje nehumanih uslova života, prisilni premještaj ili deportaciju, teroriziranje i zlostavljanje, prisilni rad na prvim linijama i korištenje [[Živi štit|ljudskih štitova]], pljačku imovine, bezobzirno uništavanje privatne imovine, uključujući kulturne spomenike i sveta mjesta, te nametanje i održavanje restriktivnih i [[Diskriminacija|diskriminatornih]] mjera".{{sfn|ICTY|2016|loc=Prosecutor v. Karadžić – Judgement|p=190}}</ref> prisilnim premještanjem i deportacijom kao [[zločini protiv čovječnosti]] tokom rata u Bosni. Utvrđeno je da [[Genocid u Srebrenici]], koji je također uključen kao dio kampanje etničkog čišćenja,<ref name="Report_1999_p106"/><ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2005/07/143752-10th-anniversary-srebrenica-massacre-un-recommits-rehabilitation|title=On 10th anniversary of Srebrenica massacre, UN recommits to rehabilitation|publisher=UN News|date=5. 7. 2005|access-date=12. 4. 2020|archive-date=12. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412112727/https://news.un.org/en/story/2005/07/143752-10th-anniversary-srebrenica-massacre-un-recommits-rehabilitation|url-status=dead}}</ref> predstavlja zločin [[genocid]]a.<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2004/04/100662-srebrenica-massacre-was-genocide-un-tribunal-former-yugoslavia-confirms|title=Srebrenica massacre was genocide, UN tribunal for former Yugoslavia confirms|publisher=UN News|date=14. 4. 2004|access-date=7. 1. 2019|archive-date=7. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181205/https://news.un.org/en/story/2004/04/100662-srebrenica-massacre-was-genocide-un-tribunal-former-yugoslavia-confirms|url-status=dead}}</ref> Među osuđenima za učešće u kampanjama etničkog čišćenja u Bosni i Hercegovini su bosanski srpski političari, vojnici i zvaničnici: [[Momčilo Krajišnik]],<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2009/09/311692-un-tribunal-transfers-former-bosnian-serb-leader-uk-prison|title=UN tribunal transfers former Bosnian Serb leader to UK prison|publisher=UN News|date=8. 9. 2009|access-date=15. 4. 2018|archive-date=16. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416200653/https://news.un.org/en/story/2009/09/311692-un-tribunal-transfers-former-bosnian-serb-leader-uk-prison|url-status=dead}}</ref> [[Radoslav Brđanin]],<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2008/03/251232-bosnian-serb-politician-convicted-un-tribunal-serve-jail-term-denmark|title=Bosnian Serb politician convicted by UN tribunal to serve jail term in Denmark|publisher=UN News|date=4. 3. 2008|access-date=8. 5. 2018|archive-date=10. 6. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610202919/https://news.un.org/en/story/2008/03/251232-bosnian-serb-politician-convicted-un-tribunal-serve-jail-term-denmark|url-status=dead}}</ref> [[Stojan Župljanin]], [[Mićo Stanišić]],<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2013/03/435672-former-high-ranking-bosnian-serbs-receive-sentences-war-crimes-un-tribunal|title=Former high-ranking Bosnian Serbs receive sentences for war crimes from UN tribunal|publisher=UN News|date=27. 3. 2013|access-date=17. 4. 2018|archive-date=20. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420073810/https://news.un.org/en/story/2013/03/435672-former-high-ranking-bosnian-serbs-receive-sentences-war-crimes-un-tribunal|url-status=dead}}</ref> [[Biljana Plavšić]],<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2003/02/60382-un-tribunal-sentences-former-bosnian-serb-president-to11-years|title=UN tribunal sentences former Bosnian Serb president to 11 years|publisher=UN News|date=27. 2. 2003|access-date=12. 4. 2020|archive-date=12. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412112706/https://news.un.org/en/story/2003/02/60382-un-tribunal-sentences-former-bosnian-serb-president-to11-years|url-status=dead}}</ref> [[Goran Jelisić]],<ref>{{cite news|url=https://www.independent.ie/world-news/serb-adolf-killer-gets-40-years-for-war-crimes-26129194.html|title='Serb Adolf' killer gets 40 years for war crimes|last=Butcher|first=Tim|newspaper=The Independent|date=15. 12. 1999}}</ref> [[Miroslav Deronjić]],<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2004/03/98972-un-war-crimes-tribunal-jails-bosnian-serb-10-years-burning-down-village|title=UN war crimes tribunal jails Bosnian Serb for 10 years for burning down village|publisher=UN News|date=30. 3. 2004|access-date=14. 2. 2020|archive-date=21. 6. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621143348/https://news.un.org/en/story/2004/03/98972-un-war-crimes-tribunal-jails-bosnian-serb-10-years-burning-down-village|url-status=dead}}</ref> [[Zoran Žigić]],<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2001/11/19412-un-war-crimes-tribunal-convicts-five-bosnian-serbs-orgy-persecution|title=UN war crimes tribunal convicts five Bosnian Serbs for 'orgy of persecution'|publisher=UN News|date=2. 11. 2001|access-date=12. 4. 2020|archive-date=12. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412112632/https://news.un.org/en/story/2001/11/19412-un-war-crimes-tribunal-convicts-five-bosnian-serbs-orgy-persecution|url-status=dead}}</ref> [[Blagoje Simić]],<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2003/10/82892-three-officials-former-yugoslavia-sentenced-un-tribunal-6-17-years|title=Three officials in former Yugoslavia sentenced by UN tribunal to 6-17 years|publisher=UN News|date=17. 10. 2003|access-date=12. 4. 2020}}{{Mrtav link}}</ref> [[Jovica Stanišić]], [[Franko Simatović]],<ref name="Borger">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/law/2021/jun/30/serbian-secret-police-jovica-stanisic-franko-simatovic-sentenced-atrocities-bosnian-war-hague|title=Serbian secret police chiefs sentenced to 12 years over Bosnian war atrocities|last=Borger|first=Julian|newspaper=Guardian|date=30. 6. 2021|access-date=1. 7. 2021}}</ref> [[Radovan Karadžić]] i [[Ratko Mladić]].<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2017/11/636942-un-hails-conviction-mladic-epitome-evil-momentous-victory-justice|title=UN hails conviction of Mladic, the 'epitome of evil,' a momentous victory for justice|publisher=UN News|date=22. 11. 2017|access-date=25. 7. 2019|archive-date=1. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501013118/https://news.un.org/en/story/2017/11/636942-un-hails-conviction-mladic-epitome-evil-momentous-victory-justice|url-status=dead}}</ref> Oni također uključuju zvaničnike bosanskih Hrvata [[Mladen Naletilić]],<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2008/04/257282-bosnian-croat-commander-convicted-un-tribunal-serve-jail-term-italy|title=Bosnian Croat commander convicted by UN tribunal to serve jail term in Italy|publisher=UN News|date=25. 4. 2008|access-date=4. 5. 2018|archive-date=28. 9. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210928194440/https://news.un.org/en/story/2008/04/257282-bosnian-croat-commander-convicted-un-tribunal-serve-jail-term-italy|url-status=dead}}</ref> [[Dario Kordić]],<ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/en/press/appeals-chamber-judgement-case-prosecutor-v-dario-kordic-and-mario-cerkez|title=Appeals Chamber Judgement in the Case the Prosecutor v. Dario Kordic and Mario Cerkez|publisher=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|date=17. 12. 2004|access-date=12. 4. 2020}}</ref> [[Slobodan Praljak]], [[Bruno Stojić]] i [[Jadranko Prlić]].<ref>{{cite web|url=https://iwpr.net/global-voices/guilty-sentences-six-bosnian-croat-leaders|title=Guilty Sentences for Six Bosnian Croat Leaders|last=Irwin|first=Rachel|publisher=IWPR|date=30. 5. 2013|access-date=25. 7. 2019}}</ref> U presudi protiv Karadžića, MKSJ je utvrdio da je postojao [[udruženi zločinački poduhvat]] koji je imao za cilj prisilno preseljenje nesrba sa velikih dijelova Bosne, i da je on postojao od oktobra 1991: <blockquote> ...Vijeće smatra da su, zajedno sa Optuženim, Krajišnik, Koljević i Plavšić dijelili namjeru da provedu zajednički plan za trajno uklanjanje bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata sa teritorije na koju su bosanski Srbi polagali pravo, te su kroz svoje položaje u rukovodstvu bosanskih Srba i uključenost širom Općina, doprinijeli izvršenju zajedničkog plana od oktobra 1991. do najmanje 30. novembra 1995.{{sfn|ICTY|2016|loc=Prosecutor v. Karadžić – Judgement|p=1300}} </blockquote> U presudi vođi bosanskih Hrvata Dariju Kordiću, MKSJ je utvrdio da je postojao plan za uklanjanje Bošnjaka sa teritorije na koju su Hrvati polagali pravo: <blockquote> ...Pretresno vijeće zaključuje iz ovih dokaza (i dokaza o drugim napadima HVO-a u aprilu 1993) da je do tog vremena postojao zajednički plan ili plan osmišljen i izvršen od strane rukovodstva Hrvata da se Lašvanska dolina etnički očisti od Muslimana. Dario Kordić, kao lokalni politički vođa, bio je dio tog plana, a njegova glavna uloga bila je uloga planera i podstrekača istog.{{sfn|ICTY|2001|loc=Prosecutor v. Kordić and Čerkez – Judgement|p=216}} </blockquote> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Tužba Bosne i Hercegovine protiv Srbije i Crne Gore za genocid]] * [[Teritorijalni nacionalizam]] == Fusnote == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Reference == {{Reflist}} == Bibliografija == * {{cite book|last=Baker|first=Catherine|year=2015|title=The Yugoslav Wars of the 1990s|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781137398994|oclc=910091066|location=Basingstoke|ref=harv}} * {{cite book|last1=Bartrop|first1=Paul R.|last2=Jacobs|first2=Steven Leonard|year=2014|title=Modern Genocide: The Definitive Resource and Document Collection|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610693646|oclc=905027982|location=Santa Barbara, CA|url=https://books.google.com/books?id=JB4UBgAAQBAJ&pg=PA186|ref=harv}} * {{cite book|last=Bartrop|first=Paul R.|year=2016|title=Bosnian Genocide: The Essential Reference Guide: The Essential Reference Guide|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440838699|oclc=900016608|location=Santa Barbara, CA|url=https://books.google.com/books?id=IStZCwAAQBAJ&pg=PA25|ref=harv}} * {{cite book|last=Bartrop|first=Paul R.|year=2019|title=Modern Genocide: A Documentary and Reference Guide|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440862342|location=Santa Barbara, CA|url=https://books.google.com/books?id=NEOrDwAAQBAJ&pg=PA27|ref=harv}} * {{cite book|last=Bieber|first=Florian|year=2005|title=Post-War Bosnia: Ethnicity, Inequality and Public Sector Governance|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230501379|location=Basingstoke|url=https://books.google.com/books?id=7R9_DAAAQBAJ&pg=PA31|ref=harv}} * {{cite book|last=Bringa|first=Tone|year=2005|title=Reconciliation in Bosnia-Herzegovina|editor1=Skaar, Elin|editor2=Gloppen, Siri|editor3=Suhrke, Astri|work=Roads to Reconciliation|publisher=Lexington Books|isbn=9780739109045|location=Lanham, Maryland|url=https://books.google.com/books?id=6fgeAAAAQBAJ&pg=PA188|ref=harv}} * {{cite book|last1=Burg|first1=Steven|last2=Shoup|first2=Paul|year=1999|title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|publisher=M.E. Sharpe|isbn=9781563243080|oclc=78120592|location=Armonk, N.Y.|url=https://archive.org/details/warinbosniaherze00stev|page=171|ref=harv}} * {{cite book|last1=Burg|first1=Steven|last2=Shoup|first2=Paul|year=2015|title=Ethnic Conflict and International Intervention: Crisis in Bosnia-Herzegovina, 1990-93|publisher=Routledge|isbn=9781317471028|oclc=905985217|location=New York City|url=https://books.google.com/books?id=YPjqBgAAQBAJ&pg=PA172|ref=harv}} * {{cite book|last=Calic|first=Marie-Janine|year=2013|title=Ethnic Cleansing and War Crimes, 1991–1995|editor1=Ingrao, Charles W.|editor2=Emmert, Thomas Allan|work=Confronting the Yugoslav Controversies: a Scholars' Initiative|publisher=Purdue University Press|isbn=9781557536174|oclc=867740664|location=West Lafayette, Indiana|url=https://books.google.com/books?id=IDMhDgCJCe0C&pg=PA126|ref=harv}} * {{cite book|last=Call|first=Charles|year=2007|title=Constructing Justice and Security After War|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=9781929223909|location=Washington, D.C.|url=https://books.google.com/books?id=PerTRJvTpwEC&pg=PA233|ref=harv}} * {{cite book|author=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|year=2002|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 1|publisher=Central Intelligence Agency|isbn=978-0-16-066472-4|location=Washington, D.C.|url=https://books.google.com/books?id=it1IAQAAIAAJ|ref=harv}} * {{cite book|last=Clark|first=Janine Natalya|year=2014|title=International Trials and Reconciliation: Assessing the Impact of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|publisher=Routledge|isbn=9781317974758|location=London|url=https://books.google.com/books?id=373cAwAAQBAJ&pg=PA123|ref=harv}} * {{cite book|last=Combs|first=Nancy Amoury|year=2007|title=Guilty Pleas in International Criminal Law: Constructing a Restorative Justice Approach|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804753524|location=Redwood City, California|url=https://books.google.com/books?id=Nr9KhoVcFocC&pg=PA73|ref=harv}} * {{cite book|last1=Cousens|first1=Elizabeth M.|last2=Cater|first2=Charles K.|year=2001|title=Toward Peace in Bosnia: Implementing the Dayton Accords|publisher=Lynne Rienner Publishers|isbn=9781555879426|location=Boulder, Colorado|url=https://books.google.com/books?id=RRh52EDlLcsC&pg=PA72|ref=harv}} * {{cite book|last=Crnobrnja|first=Mihailo|year=1996|title=Yugoslav Drama, Second Edition|url=https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno|publisher=McGill-Queen's Press|isbn=9780773566156|location=Montréal|ref=harv}} * {{cite book|last=Crowe|first=David M.|year=2013|title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-62224-1|ref=harv}} * {{cite book|last1=de Graaff|first1=Bob|last2=Wiebes|first2=Cees|year=2014|title=Fallen Off the Priority List|editor=Walton, Timothy R.|work=The Role of Intelligence in Ending the War in Bosnia in 1995|publisher=Lexington Books|isbn=9781498500593|location=Lanham, Maryland|ref=harv}} * {{cite book|last1=Donia|first1=Robert J.|last2=Fine|first2=John Van Antwerp|year=1994|title=Bosnia and Herzegovina: A Tradition Betrayed|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|isbn=9781850652120|location=London|url=https://books.google.com/books?id=0rIGA0rluO0C&pg=PA1|ref=harv}} * {{cite book|last=Džankic|first=Jelena|year=2016|title=Citizenship in Bosnia and Herzegovina, Macedonia and Montenegro: Effects of Statehood and Identity Challenges|publisher=Routledge|isbn=9781317165798|location=London, New York City|ref=harv}} * {{cite book|last1=Eberhardt|first1=Piotr|last2=Owsinski|first2=Jan|year=2015|title=Ethnic Groups and Population Changes in Twentieth Century Eastern Europe: History, Data and Analysis|publisher=Routledge|isbn=9781317470960|location=London|url=https://books.google.com/books?id=ePsvCgAAQBAJ&pg=PA408|ref=harv}} * {{cite book|last=Fabijančić|first=Tony|year=2010|title=Bosnia: In the Footsteps of Gavrilo Princip|publisher=University of Alberta|isbn=9780888645197|location=Edmonton|url=https://books.google.com/books?id=zcCKHvJNmXUC&pg=PA88|ref=harv}} * {{cite book|last=Farkas|first=Evelyn|year=2003|title=Fractured States and U.S. Foreign Policy: Iraq, Ethiopia, and Bosnia in the 1990s|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781403982438|url=https://books.google.com/books?id=hjXIAAAAQBAJ&pg=PA71|ref=harv}} * {{cite book|last=Fischer|first=Ernest W.|year=2019|title=The Yugoslav Civil War|editor=Haglund, David G.|work=Nato's Eastern Dilemmas|publisher=Routledge|isbn=9780429710780|url=https://books.google.com/books?id=EwWdDwAAQBAJ&pg=PT49|ref=harv}} * {{cite book|last=Friedman|first=Francine|year=2013|title=Bosnia and Herzegovina: A Polity on the Brink|publisher=Routledge|isbn=9781134527540|location=London|url=https://books.google.com/books?id=zbFYAQAAQBAJ&pg=PT80|ref=harv}} * {{cite book|last=Hodge|first=Carole|year=2019|title=The Balkans on Trial: Justice vs. Realpolitik|publisher=Routledge|isbn=9781000007121|location=London|url=https://books.google.com/books?id=slSXDwAAQBAJ&pg=PT88|ref=harv}} * {{cite book|last=Keil|first=Soeren|year=2016|title=Multinational Federalism in Bosnia and Herzegovina|publisher=Routledge|isbn=9781317093428|url=https://books.google.com/books?id=6igHDAAAQBAJ&pg=PA56|ref=harv}} * {{cite book|last=Kumar|first=Radha|year=1999|title=Divide and Fall?: Bosnia in the Annals of Partition|publisher=Verso|isbn=9781859841839|location=London; New York City|url=https://books.google.com/books?id=wHEXb81jRMcC&pg=PA100|ref=harv}} * {{cite book|last=Lawson|first=Kenneth E.|year=2006|title=Faith and hope in a war-torn land: The US Army chaplaincy in the Balkans, 1995-2005|publisher=Government Printing Office|isbn=9780160876141|location=Washington, D.C.|url=https://books.google.com/books?id=Mw8XiHes_TAC&pg=PA23|ref=harv}} * {{cite book|last1=Lukic|first1=Reneo|last2=Lynch|first2=Allen|year=1996|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198292005|location=Oxford|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC&pg=PA204|ref=harv}} * {{cite book|last1=McEvoy|first1=Joanne|last2=O'Leary|first2=Brendan|year=2013|title=Power Sharing in Deeply Divided Places|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-0798-9|location=Philadelphia|url=https://books.google.com/books?id=u68In2tKRwoC&pg=PA345|date=22. 4. 2013|ref=harv}} * {{cite book|last=McEvoy|first=Joanne|year=2015|title=Power-Sharing Executives: Governing in Bosnia, Macedonia, and Northern Ireland|url=https://archive.org/details/powersharingexec0000mcev|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=9780812246513|location=Philadelphia|ref=harv}} * {{cite book|last=Mojzes|first=Paul|year=2011|title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781442206656|oclc=785575178|location=Lanham, Maryland|ref=harv}} * {{cite book|last=Morrison|first=Kenneth|year=2016|title=Sarajevo's Holiday Inn on the Frontline of Politics and War|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781137577184|location=London|url=https://books.google.com/books?id=s2FBDAAAQBAJ&pg=PA80|ref=harv}} * {{cite book|last=Nettelfield|first=Lara J.|year=2010|title=Courting Democracy in Bosnia and Herzegovina|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521763806|oclc=793459206|location=Cambridge|url=https://books.google.com/books?id=7Bl9KT9NME0C&pg=PA68|ref=harv}} * {{cite book|last=Nizich|first=Ivana|year=1992|title=War Crimes in Bosnia-Hercegovina, Volume 1|publisher=Helsinki Watch|isbn=9781564320834|location=New York City|url=https://books.google.com/books?id=nltdtAo38K0C&pg=PA32|ref=harv}} * {{cite book|last=Perica|first=Vjekoslav|year=2002|title=Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195174298|url=https://books.google.com/books?id=jIoKMGRHxn4C&pg=PA248|ref=harv}} * {{cite book|last=Petrovic|first=Jadranka|year=2012|title=The Old Bridge of Mostar and Increasing Respect for Cultural Property in Armed Conflict|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=9789004235540|location=Leiden, Boston|ref=harv}} * {{cite book|last=Phillips|first=R. Cody|year=2005|title=Bosnia-Herzegovina|publisher=Government Printing Office|isbn=9780160876141|oclc=690026854|url=https://books.google.com/books?id=B2wNSRjHA-8C&pg=PA5|ref=harv}} * {{cite book|last=Ramet|first=Sabrina P.|year=2010|title=Politics in Croatia since 1990|editor=Ramet, Sabrina P.|work=Central and Southeast European Politics Since 1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-48750-4|pages=258–285|location=Cambridge|url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C&pg=264|ref=harv}} * {{cite book|last=Riedlmayer|first=Andras|year=2002|title=From the Ashes: The Past and Future of Bosnia's Cultural Heritage|editor=Shatzmiller, Maya|work=Islam and Bosnia: Conflict Resolution and Foreign Policy in Multi-Ethnic States|publisher=McGill-Queen's Press|isbn=9780773523463|location=Montréal|url=https://books.google.com/books?id=Ylw2vO2I4GIC&pg=PA100|ref=harv}} * {{cite book|last=Rieff|first=David|year=1996|title=Slaughterhouse: Bosnia and the Failure of the West|publisher=Simon and Schuster|isbn=9780684819037|location=New York City|url=https://books.google.com/books?id=SgNNtIG6XqYC&pg=PA96|ref=harv}} * {{cite book|last=Rogel|first=Carole|year=1998|title=The Breakup of Yugoslavia and the War in Bosnia|url=https://archive.org/details/isbn_9780313299186|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313299186|location=Westport, Connecticut|ref=harv}} * {{cite book|last=Schabas|first=William A.|year=2000|title=Genocide in International Law: The Crimes of Crimes|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521787901|location=Cambridge|url=https://books.google.com/books?id=pYptuRHDQPgC&pg=PA199|ref=harv}} * {{cite book|last1=Schwai|first1=Markus|last2=Burazor|first2=Mladen|year=2020|title=Contemporary Design Intervention Inside the Cultural Landscape of Žepče – At What Price?|editor1=Bailey, Greg|editor2=Defilippis, Francesco|editor3=Korjenic, Azra|editor4=Čaušević, Amir|work=Cities and Cultural Landscapes: Recognition, Celebration, Preservation and Experience|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=9781527548206|url=https://books.google.com/books?id=RvXVDwAAQBAJ&pg=PA355|ref=harv}} * {{cite book|last=Seybolt|first=Taylor B.|year=2007|title=Humanitarian Military Intervention: The Conditions for Success and Failure|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199252435|url=https://books.google.com/books?id=OZ1-aX84_ggC&pg=PA177|ref=harv}} * {{cite book|last=Shrader|first=Charles R.|year=2003|title=The Muslim-Croat Civil War in Central Bosnia: A Military History, 1992–1994|publisher=Texas A&M University Press|isbn=978-1-58544-261-4|location=College Station, Texas|url=https://books.google.com/books?id=1_ceXJTw71MC|ref=harv}} * {{cite book|last=Stojarova|first=Vera|year=2019|title=Characteristics of the Balkans: 1989–2019 in South East Europe: Dancing in a Vicious Circle?|editor1=Eibl, Otto|editor2=Gregor, Miloš|work=Thirty Years of Political Campaigning in Central and Eastern Europe|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9783030276935|location=Basingstoke|ref=harv}} * {{cite book|last1=Takeyh|first1=Ray|last2=Gvosdev|first2=Nikolas K.|year=2004|title=The Receding Shadow of the Prophet: TheRise and Fall of Radical Political Islam|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275976293|location=Westport, Connecticut|ref=harv}} * {{cite book|last=Thompson|first=Mark|year=2014|title=The White War: Life and Death on the Italian Front, 1915-1919|publisher=Faber & Faber|isbn=9780571223336|location=London|ref=harv}} * {{cite book|last1=Toal|first1=Gerard (Gearóid Ó Tuathail)|last2=Dahlman|first2=Carl T.|year=2011|title=Bosnia Remade: Ethnic Cleansing and Its Reversal|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199730360|location=New York City|ref=harv}} * {{cite book|last=Totten|first=Samuel|year=2017|title=The Plight and Fate of Children During and Following Genocide|publisher=Routledge|isbn=9781315308202|location=London|url=https://books.google.com/books?id=rM8xDwAAQBAJ&pg=PT21|ref=harv}} * {{cite book|last1=Vermeulen|first1=Hans|last2=Govers|first2=Cora|year=1994|title=The Anthropology of Ethnicity: Beyond 'Ethnic Groups and Boundaries'|publisher=Het Spinhuis|isbn=9789055890130|location=Amsterdam|ref=harv}} * {{cite book|last=Wheeler|first=Nicholas J.|year=2002|title=Saving Strangers: Humanitarian Intervention in International Society|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199253104|location=Oxford|url=https://books.google.com/books?id=dI0sDAAAQBAJ&pg=PA149|ref=harv}} * {{cite book|last=Young|first=Mitchell|year=2001|title=Nationalism in Eastern Europe|work=Gale Ebooks|publisher=Gale|isbn=9780787617088|location=Farmington Hills, Michigan|ref=harv}} * {{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mucic/tjug/en/981116_judg_en.pdf|title=Prosecutor vs. Zejnil Delalić – Judgement|publisher=MKSJ|date=16. 11. 1998|format=PDF|ref=ICTY-Delalic}} * {{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/karadzic/tjug/en/160324_judgement.pdf|title=Prosecutor vs. Radovan Karadžić – Judgement|publisher=MKSJ|date=26. 3. 2016|format=PDF|ref=ICTY-Karadzic}} * {{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf|title=Prosecutor v. Dario Kordić and Mario Čerkez – Judgement|publisher=MKSJ|date=26. 2. 2001|format=PDF|ref=ICTY-Kordic}} * {{cite book|url=https://www.icj-cij.org/public/files/case-related/91/091-20070226-JUD-01-00-EN.pdf|title=Case Concerning the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro)|publisher=Međunarodni sud pravde|date=26. 2. 2007|ref=International Court of Justice}} * {{cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/154683?ln=en|title=Situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia: note / by the Secretary-General|last=Mazowiecki|first=Tadeusz|publisher=Komisija UN-a za ljudska prava|date=17. 11. 1992|ref=Mazowiecki}} * {{cite book|last=Bassiouni|first=M. Cherif|year=1994|title=Final Report of the United Nations Commission of Experts Established Pursuant to Security Council Resolution 780 (1992) - Annex IV: The policy of ethnic cleansing|publisher=Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|url=https://www.icty.org/x/file/About/OTP/un_commission_of_experts_report1994_en.pdf|ref=harv}} * {{cite book|last=Amnesty International|year=1992|title=Bosnia-Herzegovina: Gross abuses of basic human rights|publisher=Amnesty International|url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur63/008/1992/en/|ref=harv}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1995. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Etničko čišćenje u ratovima u bivšoj Jugoslaviji]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bošnjački nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Progoni i ratni zločini u Ratu u Bosni i Hercegovini]] 1ppob849fikwovki0ph85fwtvszbcoe 0 528660 3836828 3789412 2026-04-23T19:51:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836828 wikitext text/x-wiki '''''Étant donnés''''' ( '''''Dato: 1. Vodopad, 2. Osvjetljavajući plin''''', francuski: '''''Étant donnés: 1° la chute d'eau / 2° le gaz d'éclairage''''' ) je asamblaž [[Marcel Duchamp|Marcela Duchampa]] iz 1966. godine. To je bilo njegovo posljednje veliko umjetničko djelo, iznenadivši gledatelje i kritičare koji su uglavnom vjerovali da je odustao od umjetnosti; prethodno se bavio takmičarskim šahom koji je igrao gotovo 25 godina. Umjetničko djelo je tableau, vidljiv samo kroz par špijunki - po jednu za svako oko - u drvenim vratima, na kojoj je gola žena koja leži na leđima na brdu sa skrivenim licem, raširenih nogu, držeći plinsku lampu u zraku u jednoj ruci naspram pejzažne pozadine. Duchamp je radio u tajnosti na ovom djelu od 1946. do 1966. godine u svom studiju u Greenwich Villageu. Djelo se sastoji od starog drvenog vrata, eksera, cigli, mesinga, aluminijskog lima, čeličnih kopči za fascikle, baršuna, lišća, grančica, ženske figure napravljene od pergamenta, kose, stakla, plastičnih štipaljki za rublje, uljane boje, linoleuma, raznih svjetala, pejzaža sastavljenog od ručno oslikanih i fotografiranih elemenata te elektromotora smještenog u kutiji za kolačiće koji rotira perforirani disk. Brazilska kiparica Maria Martins, koja je bila Duchampova ljubavnica od 1942. do 1949. godine, poslužila je kao model za žensku figuru u djelu, dok je njegova druga supruga, Alexina (Teeny), poslužila kao model za ruku figure. Duchamp je pripremio "Priručnik s uputama" u fascikli s 4 prstena, objašnjavajući i ilustrirajući kako se djelo sastavlja i rastavlja. Anne d’Harnoncourt, mlada kustosica u Muzeju umjetnosti u Philadelphiji, a kasnije i njegova direktorica, organizirala je kupovinu i prenos ovog djela u Philadelphiju. U skladu s umjetnikovom željom da djelo bude postavljeno i pregledano tek nakon njegove smrti, Duchampova udovica Alexina Duchamp i njegov pastork Paul Matisse postavili su djelo i učinili ga dostupnim javnosti u Muzeju umjetnosti u Philadelphiji 1969. godine, godinu dana nakon Duchampove smrti. == Reference == ; Citati # [http://www.philamuseum.org/exhibitions/324.html?page=3 "Marcel Duchamp: The Manual"], Muzej umjetnosti u Philadelphiji, preuzeto 23. novembra 2014. # Cotter, Holland. [https://www.nytimes.com/2009/08/28/arts/design/28duchamp.html?pagewanted=1 "Landscape of Eros, Through the Peephole"], '''T'''he New York Times, 27. august 2009. # [http://www.philamuseum.org/exhibitions/324.html?page=1 "Marcel Duchamp: Étant donnés"], Muzej umjetnosti u Philadelphiji, preuzeto 23. novembra 2014. {{Refspisak}} ; Izvori * {{Cite book|title=Marcel Duchamp and the Forestay Waterfall|publisher=JRP{{!}}Ringier|isbn=978-3-03-764156-9|editor-last=Banz|editor-first=Stefan|editor-link=Stefan Banz|location=Zurich}} * {{Cite news|last=Cotter|first=Holland|title=Landscape of Eros, Through the Peephole|work=[[The New York Times]]|date=27. 8. 2009|url=https://nytimes.com/2009/08/28/arts/design/28duchamp.html}} * {{Cite book|title=Marcel Duchamp: Work and Life|url=https://archive.org/details/marcelduchampwor0000unse|publisher=The MIT Press|year=1993|isbn=978-0-262-08225-9|editor-last=Hulten|editor-first=Pontus}} * {{Cite web|url=http://www.thesmartset.com/article/article10060901.aspx|title=Peep Show|last=Meis|first=Morgan|date=7. 10. 2009|website=The Smart Set}} * {{Cite book|last=Tomkins|first=Calvin|title=Duchamp: A Biography|publisher=Henry Holt and Company|year=1996|isbn=978-0-8050-5789-8}} == Dodatno čitanje == * {{Cite book|url=https://doi.org/10.17613/z1c8e-rvk19|title=Morée: A Hidden Duchamp That Reframes History|publisher=Morée Research Group|year=2025}} — A study proposing that the painting ''Morée'' anticipates themes later developed in Duchamp’s ''Étant donnés''. == Vanjski linkovi == * Vanjski pogled na [http://www.philamuseum.org/collections/permanent/65633.html ''Etant donnés''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024144128/http://www.philamuseum.org/collections/permanent/65633.html |date=24. 10. 2007 }} u Muzeju umjetnosti u Filadelfiji . * Unutrašnji pogled na [http://www.toutfait.com/issues/issue_2/Notes/pop_2.html ''Etant donnés''] {{Marcel Duchamp}} [[Kategorija:Aktovi žena]] [[Kategorija:Slike u Muzeju umjetnosti u Philadelphiji]] [[Kategorija:Djela Marcela Duchampa]] [[Kategorija:Skulpture iz 1966.]] a6hgi4opkaid7jxnqi4keva6jyfmrew 0 529988 3836849 3823380 2026-04-23T22:21:04Z ~2026-24809-60 180656 3836849 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Hipoksija}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Cerebralna hipoksija | sinonimi =Moždana hipoksija | slika = Arteries_beneath_brain_Gray_closer.jpg | opis_slike = [[Wilisov krug]]<br/> [[Arterije]] ispod mozga | specijalnost = [[Medicina kritične njege]], [[neurologija]] | simptomi = Konfuzija, otežani [[govor]], [[epilepsijski napad|napadaji]] | komplikacije = | pojava = | trajanje = | vrste = Difuzna, fokusna, [[moždani infarkt]] i globalna | uzroci = Unutrašnji ili vanjski za tijelo. Blagi i umjereni oblici cerebralne hipoksije mogu biti uzrokovani raznim bolestima koje ometaju disanje i [[Zasićenost kisikom u medicini|oksigenacija krvi]]. Teška [[astma]] i razne vrste [[anemija]], ''[[status epilepticus]]'' | rizici =Pogoršanje navedenih sinptoma | dijagnoza =Klinička | diferencijalna_dijagnoza = Obična [[hipoksija]] | prevencija = | liječenje = | lijek = | prognoza = | frekvencija = | smrti = }} '''Cerebralna hipoksija''' je oblik [[Hipoksija|hipoksije]] (smanjena opskrba [[kisik]]om), koja posebno uključuje [[mozak]]; kada je mozak potpuno lišen kisika, to se naziva ''cerebralna anoksija''. Postoje četiri kategorije cerebralne hipoksije; To su, po rastućem redoslijedu težine: difuzna cerebralna hipoksija (DCH), fokalna cerebralna ishemija, [[moždani infarkt]] i globalna cerebralna ishemija. Produžena hipoksija izaziva smrt [[neuron]]skih ćelija putem [[apoptoza]], što rezultira hipoksijskim oštećenjem [[mozak|mozga]].<ref>{{cite journal |vauthors=Malhotra R, et al | date = Nov 2001 | title = Hypoxia induces apoptosis via two independent pathways in Jurkat cells: differential regulation by glucose | journal = [[American Journal of Physiology. Cell Physiology]] | volume = 281 | issue = 5| pages = C1596–C1603 | pmid = 11600423 | doi=10.1152/ajpcell.2001.281.5.c1596| title-link = Jurkat cells | s2cid = 10558756 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Mattiesen W. R.| date = maj 2009 | title = Increased neurogenesis after hypoxic-ischemic encephalopathy in humans is age related | journal = Acta Neuropathol | volume = 117 | issue = 5| pages = 525–534 | pmid = 19277687 | doi=10.1007/s00401-009-0509-0|display-authors=etal| doi-access = free }}</ref> Slučajevi totalne [[saturacija kisikom u medicini|deprivacije kisikom]] nazivaju se "anoksija", koja može biti hipoksijskog porijekla (smanjena dostupnost kisika) ili ishemijskog porijekla (deprivacija kisika zbog poremećaja [[krvotok|protoka krvi]]). Ozljeda mozga kao posljedica deprivacije kisika, bilo zbog hipoksijskih ili anoksijskih mehanizama, općenito se naziva '''hipoksijsko/anoksijska ozljeda''' ('''HAI'''). '''Hipoksično-ishemijska encefalopatija''' ('''HIE''') je stanje koje se javlja kada je cijeli mozak lišen adekvatne opskrbe kisikom, ali deprivacija nije potpuna. Iako je HIE u većini slučajeva povezana s deprivacijom kisika kod [[novorođenče]]ta zbog [[Perineonatusna asfiksija|asfiksije pri rođenju]], može se javiti u svim dobnim skupinama i često je komplikacija [[srčani zastoj|srčanog zastoja]].<ref>{{cite journal|last1=Robinson|first1=LR|last2=Micklesen|first2=PJ|last3=Tirschwell|first3=DL|last4=Lew|first4=HL|title=Predictive value of somatosensory evoked potentials for awakening from coma.|url=https://archive.org/details/sim_critical-care-medicine_2003-03_31_3/page/960|journal=Critical Care Medicine|date=Mar 2003|volume=31|issue=3|pages=960–967|pmid=12627012|doi=10.1097/01.ccm.0000053643.21751.3b|s2cid=18080596 }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Geraghty M. C. |author2=Torbey M. T. | year = 2006 | title = Neuroimaging and serologic markers of neurologic injury after cardiac arrest |url=https://archive.org/details/sim_neurologic-clinics_2006-02_24_1/page/106 | journal = Neurol Clin | volume = 24 | issue = 1| pages = 107–121 | doi = 10.1016/j.ncl.2005.10.006 | pmid = 16443133 }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Busl K. M. |author2=Greer D. M. | date = Jan 2010 | title = Hypoxic-ischemic brain injury: pathophysiology, neuropathology and mechanisms | journal = NeuroRehabilitation | volume = 26 | issue = 1| pages = 5–13 | doi = 10.3233/NRE-2010-0531 | pmid = 20130351 | doi-access = free }}</ref> == Znaci i simptomi == [[Slika:CCT Hypoxie-12.jpg|thumb|[[CT-snimak]] kod osobe nakon generalizirane hipoksije.]] Mozgu je potrebno otprilike 3,3 ml kisika na 100 g moždanog tkiva u minuti. U početku, tijelo reagira na smanjeni kisik u krvi preusmjeravanjem krvi u mozak i povećanjem cerebralnog protoka krvi. Protok krvi može se povećati i do dvostruko u odnosu na normalan, ali ne više. Ako je povećani protok krvi dovoljan da zadovolji potrebe mozga za kisikom, tada se neće pojaviti nikakvi simptomi.<ref name="BasicNeurochemistry">Butterworth, Roger F. (1999). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK28214/ Hypoxic Encephalopathy] ". In: Siegel, George J. ''et al.'' (eds.) ''Basic Neurochemistry: Molecular, Cellular and Medical Aspects'', 6th edition, Philadelphia: [[Lippincott Williams & Wilkins]]. {{ISBN|0-397-51820-X}}. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20385/?depth=10 Freely available] at [[National Center for Biotechnology Information|NCBI Bookshelf]]. Retrieved on 2007-04-13.</ref> Međutim, ako se protok krvi ne može povećati ili ako udvostručeni protok krvi ne riješi problem, počet će se pojavljivati simptomi cerebralne hipoksije. Blagi simptomi uključuju poteškoće sa složenim zadacima učenja i smanjenje kratkoročnog pamćenja. Ako se nedostatak kisika nastavi, doći će do kognitivnih poremećaja i smanjene motoričke kontrole.<ref name="BasicNeurochemistry"/> [[Koža]] također može izgledati plavkasto ([[cijanoza]]), a otkucaji srca se ubrzavaju. Kontinuirani nedostatak kisika rezultira nesvjesticom, dugotrajnim gubitkom [[svijest]]i, [[koma|komom]], [[epilepsijski napad|napadajima]], prestankom refleksa [[moždano stablo|moždanog stabla]] i moždanom smrću.<ref name="MedlinePlus">{{cite encyclopedia | url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/001435.htm | title = Cerebral hypoxia | date = 5. 4. 2007 | access-date = 13. 4. 2007 | encyclopedia = MedlinePlus Medical Encyclopedia | publisher = U.S. National Library of Medicine| archive-date = 5. 7. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160705120647/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001435.htm | url-status = live }}</ref> Objektivna mjerenja težine cerebralne hipoksije zavise od uzroka. Zasićenost krvi kisikom može se koristiti za [[hipoksijska hipoksija|hipoksijsku hipoksiju]], ali je uglavnom besmislena kod drugih oblika hipoksije. Kod hipoksijske hipoksije, zasićenost od 95–100% se smatra normalnom; 91–94% se smatra blagom, a 86–90% umjerenom. Sve ispod 86% se smatra teškom.<ref name="MIEMSS">{{cite web |url= http://www.miemss.org/Pro2004UpdateSections.pdf |title= The Maryland Medical Protocols for Emergency Medical Services Providers |access-date= 20. 3. 2007 |archive-date= 4. 3. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304232317/http://miemss.org/pro2004updatesections.pdf |url-status= live }}&nbsp;{{small|(1.00&nbsp;Mebibyte|MiB)}}. Maryland Institute for Emergency Medical Services Systems (2004). Retrieved on 2007-04-13.</ref> Cerebralna hipoksija se odnosi na nivoe kisika u moždanom tkivu, a ne u krvi. Oksigenacija krvi obično će izgledati normalno u slučajevima hipemijske, ishemijske i histoksične cerebralne hipoksije. Čak i kod hipoksijske hipoksije, mjerenja u krvi su samo približan vodič; nivo kisika u moždanom tkivu će zavisiti od toga kako se tijelo nosi sa smanjenim sadržajem kisika u krvi. == Uzroci == Cerebralna hipoksija može biti uzrokovana bilo kojim događajem koji ozbiljno ometa sposobnost mozga da prima ili obrađuje kisik. Ovaj događaj može biti unutrašnji ili vanjski za tijelo. Blagi i umjereni oblici cerebralne hipoksije mogu biti uzrokovani raznim bolestima koje ometaju disanje i [[Zasićenost kisikom u medicini|oksigenacija krvi]]. Teška [[astma]] i razne vrste [[anemije]] mogu uzrokovati određeni stepen difuzne cerebralne hipoksije. Drugi uzroci uključuju [[status epilepticus]], rad u okruženjima bogatim dušikom, izron iz [[Zamračenje pri ronjenju na dah|duboke vode]], letenje na [[Uticaj velike nadmorske visine na ljude|velikim visinama]] u [[Pritisak u kabini|bez pritiska]] [[Avionska kabina|kabina]] bez dodatnog kisika, i intenzivne vježbe na velikim visinama prije aklimatizacije. Teška cerebralna [[hipoksija]] i anoksija obično su uzrokovane traumatskim događajima kao što su [[gušenje]], [[utapanje]], [[davljenje]], [[udisanje dima]], [[predoziranje lijekovima]], gnječenje [[Traheja|traheje]], [[astmatični status]] i [[šok]].<ref name="NINDS">{{cite web | url = https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Cerebral-Hypoxia-Information-Page | title = Cerebral Hypoxia Information Page | author = National Institute of Neurological Disorders and Stroke| date = 8. 3. 2018 | access-date = 13. 4. 2007 | publisher = U.S. [[National Institutes of Health]] | archive-date = 4. 1. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170104213721/http://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Cerebral-Hypoxia-Information-Page }}</ref> Također se rekreativno samoizaziva u [[nesvjestica|igri nesvjestice]] i u [[erotsko gušenje|erotskom gušenju]]. * [[Tranzitorni ishemijski napad]] (TIA) se često naziva "mini-moždani udar". [[Američko udruženje za srce]] i [[Američko udruženje za moždani udar]] (AHA/ASA) su poboljšali definiciju tranzitornog ishemijskog napada. TIA se sada definira kao prolazna epizoda neurološke disfunkcije, uzrokovane [[fokalnom i difuznom povredom mozga|fokalnom ozljedom mozga]], [[kičmenom moždinom]] ili retinskom ishemijom, bez akutnog [[cerebralno infarkt|infarkta]]. Simptomi TIA mogu se riješiti u roku od nekoliko minuta, za razliku od moždanog udara. TIA dijele istu osnovnu [[etiologija|etiologiju]] kao i [[moždani udar]]i; poremećaj cerebralnog protoka krvi. TIA i moždani udari se manifestiraju istim simptomima kao što su [[paraliza|kontralateralna]] [[paraliza]] (suprotna strana tijela od zahvaćene moždane hemisfere) ili iznenadna slabost ili utrnulost.TIA može uzrokovati iznenadno zamračenje ili gubitak vida, afaziju, nerazgovijetan [[govor]] i mentalnu konfuziju. Simptomi TIA obično nestaju u roku od 24 sata, za razliku od moždanog udara. Povreda mozga se može javiti i kod TIA koja traje samo nekoliko minuta. Prisustvo TIA je faktor rizika za eventualni moždani udar.<ref>{{cite journal | author = Ferro J. M.| date = Dec 1996 | title = Diagnosis of transient ischemic attack by the nonneurologist: A validation study | url = https://archive.org/details/sim_stroke_1996-12_27_12/page/2224| journal = Stroke| volume = 27 | issue = 12| pages = 2225–2229 | doi = 10.1161/01.STR.27.12.2225 | pmid = 8969785 |display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Easton JD, et al | date = Jun 2009 | title = Definition and evaluation of transient ischemic attack: a scientific statement for healthcare professionals from the American Heart Association/American Stroke Association Stroke Council | journal = Stroke | volume = 40 | issue = 6| pages = 2276–2293 | pmid = 19423857 | doi=10.1161/STROKEAHA.108.192218| doi-access = free }}</ref> * [[Tihi moždani udar]] je [[moždani udar]] koji nema nikakve vanjske simptome, a pacijent obično nije svjestan da je imao moždani udar. Uprkos nedostatku prepoznatljivih simptoma, tihi moždani udar i dalje uzrokuje [[oštećenje mozga]] i izlaže pacijenta povećanom riziku od većeg moždanog udara u budućnosti. U opsežnoj studiji iz 1998. godine, procijenjeno je da je više od 11 miliona ljudi u Sjedinjenim Državama doživjelo moždani udar. Otprilike 770.000 ovih moždanih udara bilo je simptomsko, a 11 miliona su bili prvi tihi [[MRI]] infarkti ili [[krvarenje]]. Tihi moždani udari obično uzrokuju [[lezije]] koje se otkrivaju upotrebom [[neurosnimanje|neurosnimanja]] kao što je [[fMRI]].<ref>{{cite journal |vauthors=Herderscheê D, et al | date = Sep 1992 | title = Silent stroke in patients with transient ischemic attack or minor ischemic stroke. The Dutch TIA Trial Study Group | journal = Stroke | volume = 23 | issue = 9| pages = 1220–1224 | pmid = 1519274 | doi=10.1161/01.str.23.9.1220| doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Leary M. C. |author2=Saver J. L. | year = 2003 | title = Annual incidence of first silent stroke in the United States: a preliminary estimate | journal = Cerebrovasc Dis | volume = 16 | issue = 3| pages = 280–285 | pmid = 12865617 | doi=10.1159/000071128|s2cid=33095581 }}</ref> Rizik od tihog moždanog udara povećava se s godinama, ali može uticati i na mlađe odrasle osobe. Čini se da žene imaju povećan rizik od tihog moždanog udara, pri čemu su [[hipertenzija]] i trenutno [[pušenje cigareta]] predisponirajući faktori.<ref>{{cite journal | author = Vermeer S. E.| date = Jan 2002 | title = Prevalence and risk factors of silent brain infarcts in the population-based Rotterdam Scan Study | journal = Stroke | volume = 33 | issue = 1| pages = 21–25 | pmid = 11779883 | doi=10.1161/hs0102.101629|display-authors=etal| doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Herderscheê D, etal | date = Sep 1992 | title = "Silent stroke in patients with transient ischemic attack or minor ischemic stroke". The Dutch TIA Trial Study Group |url=https://archive.org/details/sim_stroke_1992-09_23_9/page/1220 | journal = Stroke | volume = 23 | issue = 9| pages = 1220–1224 | pmid = 1519274 | doi=10.1161/01.str.23.9.1220| doi-access = free }}</ref> ===Pre– i postneonatusno=== {{glavni|Neonatusna encefalopatija}} Hipoksijsko-anoksijski događaji mogu uticati na fetus u različitim fazama [[embriogeneza|fetusnog razvoja]], tokom porođaja i u [[Postneonatusni period|postneonatusnom periodu]]. Ponekad čak i dojenče koje je još u maternici može pokazivati znakove HIE ili druge hipoksijksko-ishemijske povrede. [[Fetusni distres]] je jedan od najčešćih znakova HIE ili drugog događaja koji uzrokuje nedostatak kisika..<ref name=":0">{{Cite web|title=What You Need To Know About Hypoxic Ischemic Encephalopathy (HIE)|url=https://www.birthinjuryguide.org/birth-injury-types/hypoxic-ischemic-encephalopathy-hie/|access-date=5. 10. 2021|website=Birth Injury Guide|language=en-US|archive-date=5. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005233848/https://www.birthinjuryguide.org/birth-injury-types/hypoxic-ischemic-encephalopathy-hie/|url-status=live}}</ref> Drugi problemi tokom trudnoće mogu uključivati [[preeklampsija|preeklampsiju]], gestacijski dijabetes, dijabetes majke sa vaskularnim bolestima, kongenitalne fetalne infekcije, zloupotrebu supstanci/alkohola, tešku fetusnu anemiju, srčane bolesti, malformacije [[pluća]] ili probleme s protokom krvi u posteljicu. Problemi tokom porođaja mogu uključivati okluziju, torziju ili ispadanje pupčane vrpce, rupturu posteljice ili maternice, prekomjerno [[krvarenje]] iz [[posteljica|posteljice]], abnormalni položaj fetusa kao što je karlični položaj, produžene kasne faze porođaja ili vrlo nizak [[krvni pritisak]] kod majke. Problemi nakon porođaja mogu uključivati tešku prijevremenost, tešku bolest pluća ili srca, ozbiljne infekcije, traumu mozga ili lobanje, kongenitalne malformacije mozga ili vrlo nizak krvni pritisak kod bebe.<ref>{{cite web|url=http://hopefn3.org/parent-info/|publisher=Florida Neonatal Neurologic Network|title=Parent Info|access-date=28. 1. 2012|archive-date=9. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809145304/http://hopefn3.org/parent-info/|url-status=live}}</ref> i zbog [[gušenje|gušenja]] u slučajevima [[Münchausenov sindrom uzrokovan posrednikom|Münchausenovog sindroma uzrokovanog posrednikom]].<ref>{{cite journal|title=Child abuse by suffocation: A cause of apparent life-threatening events Info|pmc=2528639 | pmid=19030315|volume=11|issue=8|year=2006|journal=Paediatr Child Health|pages=493–495|author=Bellemare S}}</ref> Težina neonatatusne hipoksijsko-ishemijske povrede mozga može se procijeniti korištenjem Sarnatovog stadija, koji se zasniva na kliničkoj slici i [[EEG]]-nalazima, a također i korištenjem [[MRI]].<ref name="Gardiner">Gardiner M, Eisen S, Murphy C. Training in paediatrics: the essential curriculum. Oxford University Press, Oxford 2009.{{page?|date=august 2022}}</ref> Znaci i simptomi HIE mogu uključivati: * Nizak Apgar rezultat, <5 u 5. i 10. minuti. * Mlitavost ili nereagovanje na vid ili zvukove, ili veća napetost i uznemirenost. * [[bradikardija|Nizak broj otkucaja srca]]. * [[hipotenzija|Nizak krvni pritisak]]. * [[atonija|Slab mišićni tonus]] i odsustvo [[refleks]]a. * Slabo [[disanje]], [[ašnea|potpuno odsustvo disanja]] ili ubrzano disanje. * Potreba za reanimacijom nakon porođaja. * Slab plač. * [[cijanoza|Plavičasta ili blijeda boja kože]]. * Prekomjerna kiselina u krvi. * [[epilepsijski napad|Napadi]] ili abnormalni pokreti. * Problemi s hranjenjem<ref name=":0"/> ==Dijagnoza== === Klasifikacija === Cerebralna hipoksija se obično grupira u četiri kategorije ovisno o težini i lokaciji nedostatka kisika u mozgu:<ref>{{cite encyclopedia | url = http://www.answers.com/topic/hypoxia | title = Hypoxia | encyclopedia = The Gale Encyclopedia of Neurological Disorders | publisher = The Gale Group, Inc | year = 2005 | access-date = 20. 3. 2007 | archive-date = 3. 3. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070303003719/http://www.answers.com/topic/hypoxia | url-status = live }} Retrieved on 2007-04-13 from [[Answers.com]].</ref> [[Slika:Aneurysem.jpg|thumb| Aneurizma u moždanoj arteriji,<br />jedan od uzroka hipoksijsko-anoksijske povrede (HAI).]] # Difuzna cerebralna hipoksija – Blago do umjereno oštećenje moždane funkcije, zbog niskog nivoa kisika u krvi. # Fokusna cerebralna ishemija – [[Moždani udar]] koji se javlja u lokalizovanom području i može biti akutan ili prolazan. To može biti zbog različitih medicinskih stanja kao što su [[aneurizma]] koja uzrokuje hemoragijski moždani udar ili [[vaskularna okluzija|okluziju]] koja se javlja u zahvaćenim krvnim sudovima zbog [[tromb]]a (trombski moždani udar) ili [[embolus]]a (embolijski moždani udar).<ref>{{cite journal |author1=Pressman B. D. |author2=Tourje E. J. |author3=Thompson J. R. | date = Sep 1987 | title = An early CT sign of ischemic infarction: increased density in a cerebral artery | journal = AJR Am J Roentgenol | volume = 149 | issue = 3| pages = 583–56 | pmid = 3497548 | doi=10.2214/ajr.149.3.583| doi-access = }}</ref> Fokusna cerebralna ishemija čini veliku većinu kliničkih slučajeva u patologiji moždanog udara, pri čemu se infarkt obično javlja u srednjoj moždanoj arteriji (MCA).<ref>Jun Chen, Zao C. Xu, Xiao-Ming Xu, ''Animal Models of Acute Neurological Injuries'', Humana Press; 1 edition, {{ISBN|978-1-60327-184-4}}{{page?|date=august 2022}}</ref> # Globalna cerebralna ishemija – Potpuni prekid protoka krvi u mozak. # [[Moždani infarkt]] – "Moždani udar", uzrokovan potpunim nedostatkom kisika zbog poremećaja u cerebralnom [[krvotok|protoku krvi]] koji utiče na više područja mozga. Cerebralna hipoksija se također može klasificirati prema uzroku smanjenog dotoka kisika u mozak::<ref>{{cite web | url = http://www.graylab.ac.uk/groups/advtec/hypoxia/hypoxia2.html | title = What is Hypoxia? | date = 1. 8. 1999 | publisher = Gray Laboratory Cancer Research Trust |archive-url = https://web.archive.org/web/20030921221421/http://www.graylab.ac.uk/groups/advtec/hypoxia/hypoxia2.html |archive-date = 21. 9. 2003}} Retrieved on 2007-04-13 from [[Internet Archive|Archive.org]].</ref> * [[Hipoksijska hipoksija]] – Ograničena količina kisika u okolini uzrokuje smanjenu funkciju mozga. ronioci, piloti,<ref>{{cite web|url=http://www.safetycenter.navy.mil/MEDIA/approach/issues/mayjun05/hypoxiaexpert.htm |title=Are you a hypoxia expert? |last=Brooks |first=Kevin E. |work=Approach |publisher=[[United States Navy]] Naval Safety Center |date=May–June 2005 |access-date=13. 4. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208102227/http://www.safetycenter.navy.mil/MEDIA/approach/issues/mayjun05/hypoxiaexpert.htm |archive-date=8. 2. 2007 }} This website provides hypoxia related safety tips for aviators working for the United States Navy aviators.</ref> Planinari i vatrogasci su svi u riziku od ove vrste cerebralne hipoksije. Termin također uključuje nedostatak kisika zbog opstrukcija u plućima. Gušenje, davljenje i gnječenje [[dušnik]]a uzrokuju ovu vrstu hipoksije. Teška pogoršanja astme također mogu dovesti do simptoma hipoksijske hipoksije. * Hipoemijska hipoksija – Smanjena funkcija mozga uzrokovana je nedovoljnim kisikom u krvi uprkos adekvatnoj količini kisika u okolini. Anemija i trovanje [[ugljik-monoksid]]om su česti uzroci hipoemijske hipoksije. * Ishemijska hipoksija (ili "stagnirajuća hipoksija") – Smanjena količina kisika u mozgu uzrokovana je nedovoljnim protokom krvi u mozak. Moždani udar, šok, srčani zastoj i srčani udar mogu uzrokovati stagnirajuću hipoksiju. Ishemijska hipoksija također može nastati pritiskom na [[mozak]]. Cerebralni edem, cerebralno [[krvarenje]] i [[hidrocefalus]] vrše pritisak na moždano tkivo i ometaju njihovu apsorpciju kisika. * [[Histotoksična hipoksija]] – Kisik je prisutan u moždanom tkivu, ali ga ono ne može metabolizirati. [[Trovanje cijanidom]] je dobro poznat primjer. == Liječenje == Za novorođenčad koja su tokom porođaja ostala bez kisika, sada postoje dokazi da [[hipotermijska terapija za neonatusnu encefalopatiju]] primijenjena unutar šest sati od cerebralne hipoksije efikasno poboljšava preživljavanje i neurološki ishod.<ref>Laurance, Jeremy (October 1, 2009). [https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/cooling-cure-averts-infant-brain-damage-1795740.html "Cooling 'cure' averts infant brain damage"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707110256/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/cooling-cure-averts-infant-brain-damage-1795740.html |date=7. 7. 2017 }}, ''The Independent''.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jacobs |first1=Susan E |last2=Berg |first2=Marie |last3=Hunt |first3=Rod |last4=Tarnow-Mordi |first4=William O |last5=Inder |first5=Terrie E |last6=Davis |first6=Peter G |date=31. 1. 2013 |title=Cooling for newborns with hypoxic ischaemic encephalopathy |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2013 |issue=1|doi=10.1002/14651858.cd003311.pub3 |pmid=23440789 |pmc=7003568 |issn=1465-1858}}</ref> Međutim, kod odraslih, dokazi su manje uvjerljivi i prvi cilj liječenja je vraćanje kisika u mozak. Metoda vraćanja ovisi o uzroku hipoksije. Za blage do umjerene slučajeve hipoksije, uklanjanje njenog uzroka može biti dovoljno. Može se osigurati i inhalirani kisik. U teškim slučajevima, liječenje može uključivati i održavanje života i mjere kontrole štete. Duboka [[koma]] će ometati reflekse disanja tijela čak i nakon što se riješi početni uzrok hipoksije; može biti potrebna [[mehanička ventilacija]]. Osim toga, teška cerebralna hipoksija uzrokuje [[tahikardija|povišene otkucaje srca]], a u ekstremnim slučajevima srce se može umoriti i prestati pumpati. [[KPR]], [[defibrilacija]], [[epinefrin]] i [[atropin]] mogu se isprobati u nastojanju da se srce nastavi pumpati.<ref name="MIEMSS"/> Teška cerebralna hipoksija također može uzrokovati [[epilepsijski mapas|napade]], što pacijenta dovodi u rizik od samopovređivanja, a prije liječenja može biti potrebno primijeniti razne [[antikonvulziv]]ne lijekove [[File:Ola Didrik Saugstad by Christian Ursilva.jpg|thumb|Ola Didrik Saugstad 2025. godine]] Dugo se vodi debata o tome da li novorođenčad s cerebralnom hipoksijom treba reanimirati 100% kisikom ili normalnim zrakom.<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=PG |last2= Tan |first2= A |last3= O'Donnell |first3= CPF |last4= Schulze |first4= A | year= 2004|title= Resuscitation of newborn infants with 100% oxygen or air: a systematic review and meta-analysis |journal=[[The Lancet]] |volume= 364 |issue= 9442|pages= 1329–1333 |doi= 10.1016/S0140-6736(04)17189-4 |pmid=15474135|s2cid=24825982 }}</ref> Dokazano je da visoke koncentracije kisika dovode do stvaranja slobodnih radikala kisika, koji imaju ulogu u reperfuzijskoj povredi nakon gušenja.<ref>{{cite journal |last1=Kutzsche |first1=S |last2= Ilves |first2= P |last3= Kirkeby |first3= OJ |last4= Saugstad |first4= OD | year= 2001|title= Hydrogen peroxide production in leukocytes during cerebral hypoxia and reoxygenation with 100% or 21% oxygen in newborn piglets |journal=Pediatric Research |volume=49 |issue= 6|pages= 834–842 |doi= 10.1203/00006450-200106000-00020 |pmid=11385146|doi-access= free }}</ref> Istraživanje [[Ole Didrik Saugstad|Olea Didrika Saugstada]] i drugih dovelo je do novih međunarodnih smjernica o reanimaciji novorođenčadi 2010. godine, koje preporučuju upotrebu normalnog zraka umjesto 100% kisika.<ref>ILCOR Neonatal Resuscitation Guidelines 2010</ref><ref>[http://www.norway.gr/News_and_events/Events/Older-articles/Norwegian-paediatrician-honoured-by-University-of-Athens-/ Norwegian paediatrician honoured by University of Athens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414153529/http://www.norway.gr/News_and_events/Events/Older-articles/Norwegian-paediatrician-honoured-by-University-of-Athens-/ |date=14. 4. 2015 }}, Norway.gr</ref> Oštećenje mozga može se dogoditi i tokom i nakon nedostatka kisika. Tokom nedostatka kisika, ćelije umiru zbog povećane kiselosti u moždanom tkivu ([[acidoza]]). Osim toga, tokom perioda nedostatka kisika, nakupljaju se materijali koji lako mogu stvoriti [[slobodni radikali|slobodne radikale]]. Kada kisik uđe u tkivo, ovi materijali stupaju u interakciju s kisikom stvarajući visoke nivoe oksidanasa. Oksidansi ometaju normalnu hemiju mozga i uzrokuju daljnja oštećenja (ovo je poznato kao "reperfuzijska povreda"). Tehnike za sprječavanje oštećenja moždanih ćelija su područje tekućih istraživanja. [[Hipotermija]] za neonatusnu encefalopatiju je jedina terapija podržana dokazima, ali antioksidativni lijekovi, kontrola nivoa glukoze u krvi i hemodilucija (razrjeđivanje krvi) u kombinaciji s hipertenzijom izazvanom lijekovima su neke od tehnika liječenja koje se sada istražuju.<ref name="Richmond">Richmond, T. S. (May 1997). "Cerebral Resuscitation after Global Brain Ischemia", ''AACN Clinical Issues'' 8 (2). Retrieved on 2007-04-13. [http://www.aacn.org/AACN/jrnlci.nsf/0/a522e8311772eca188256576007821ab?OpenDocument Free full text] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070927201411/http://www.aacn.org/AACN/jrnlci.nsf/0/a522e8311772eca188256576007821ab?OpenDocument |date=27. 9. 2007 }} at the American Association of Critical-Care Nurses website.</ref> [[Terapija hiperbaričnim kisikom]] se procjenjuje, a smanjenje ukupnih i miokardijalnih nivoa [[kreatin-fosfokinaza|kreatin-fosfokinaze]] pokazuje moguće smanjenje ukupnog sistemskog upalnog procesa.<ref name="pmid23111939">{{cite journal |vauthors=Orozco-Gutierrez A, Rojas-Cerda L, Estrada RM, Gil-Rosales C |title=Hyperbaric oxygen in the treatment of asphyxia in two newborn infants |journal=Diving and Hyperbaric Medicine |volume=40 |issue=4 |pages=218–220 |date=decembar 2010 |pmid=23111939 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/10239 |archive-url=https://archive.today/20130906131440/http://archive.rubicon-foundation.org/10239 |url-status=usurped |archive-date=6. 9. 2013 |access-date=6. 6. 2013}}</ref> U teškim slučajevima, izuzetno je važno brzo djelovati. Moždane ćelije su vrlo osjetljive na smanjene nivoe kisika. Jednom kada ostanu lišene kisika, počet će odumirati u roku od pet minuta.<ref name="Richmond"/> == Prognoza == Blaga i umjerena cerebralna hipoksija mogu rezultirati napadima i oštećenjem pamćenja u budućnosti. Ishod teške cerebralne hipoksije ovisit će o uspjehu kontrole oštećenja, količini moždanog tkiva lišenog kisika i brzini kojom se kisik obnavlja. Ako je cerebralna hipoksija lokalizirana na određeni dio mozga, oštećenje mozga bit će lokalizirano na tu regiju. Opća posljedica može biti [[epilepsija]]. Dugoročni učinci ovisit će o svrsi tog dijela mozga. Oštećenje [[Brocino područj|Brocinog]] i [[Wernickeovo područje|Wernickeovog područja]] mozga (lijeva strana) obično uzrokuje probleme s govorom i jezikom. Oštećenje desne strane mozga može ometati sposobnost izražavanja emocija ili tumačenja onoga što se vidi. Oštećenje na bilo kojoj strani može uzrokovati paralizu suprotne strane tijela. Posljedice određenih vrsta teške generalizirane hipoksije mogu se razviti tek nakon nekog vremena. Naprimjer, dugoročni učinci ozbiljnog trovanja [[ugljik-monoksid]]om obično se mogu pojaviti tek nakon nekoliko sedmica. Nedavna istraživanja sugeriraju da bi to moglo biti posljedica [[autoimunost|autoimunskog]] odgovora uzrokovanog promjenama izazvanim ugljik-monoksidom u [[mijelin]]skoj ovojnici koja okružuje [[neuron]]e.<ref>{{cite news | url = https://www.sciencedaily.com/releases/2004/09/040906083815.htm | title = Long-Term Effects of Carbon Monoxide Poisoning Are an Autoimmune Reaction | author = University of Pennsylvania Medical Center | date = 6. 9. 2004 | access-date = 13. 4. 2007 | publisher = ScienceDaily | archive-date = 20. 5. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070520025652/http://www.sciencedaily.com/releases/2004/09/040906083815.htm | url-status = live }}</ref> Ako hipoksija rezultira [[koma|komom]], dužina nesvjestice često ukazuje na dugotrajno oštećenje. U nekim slučajevima koma može omogućiti mozgu da se zacijeli i regenerira,<ref>{{cite news | url = https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn9474 | title = 'Rewired brain' revives patient after 19 years | last = Phillips | first = Helen | date = 3. 7. 2006 | access-date = 13. 4. 2007 | publisher = New Scientist}}{{Dead link|date=mart 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ali, općenito, što je koma duža, veća je [[vjerovatnoća]] da će osoba ostati u vegetativnom stanju do smrti.<ref name="NINDS"/> Čak i ako se pacijent probudi, oštećenje mozga će vjerovatno biti dovoljno značajno da spriječi povratak normalnom funkcionisanju. Dugotrajne kome mogu imati značajan uticaj na porodicu pacijenta.<ref>{{cite web | url = http://www.mayoclinic.com/health/coma/DS00724/DSECTION=10 | title = Coma: Coping skills | author = Mayo Clinic staff | date = 17. 5. 2006 | access-date = 13. 4. 2007 | publisher = [[Mayo Clinic]] | archive-date = 6. 3. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070306141057/http://www.mayoclinic.com/health/coma/DS00724/DSECTION=10 | url-status = live }}</ref> Porodice pacijenata u komi često imaju idealizirane slike ishoda zasnovane na holivudskim filmskim prikazima kome.<ref>{{cite journal |author1=Wijdicks E. F. M. |author2=Wijdicks C. A. | year = 2006 | title = The portrayal of coma in contemporary motion pictures |url=https://archive.org/details/sim_neurology_2006-05-09_66_9/page/1300 | journal = Neurology | volume = 66 | issue = 9| pages = 1300–1303 | doi = 10.1212/01.wnl.0000210497.62202.e9 | pmid = 16682658 |s2cid=43411074 }}</ref> Prilagođavanje realnosti respiratora, sondi za hranjenje, dekubitusa i atrofije mišića može biti teško.<ref>{{cite journal |vauthors=Konig P, et al | year = 1992 | title = Psychological counseling of the family of patients with craniocerebral injuries (psychological family counseling of severely ill patients)". | journal = Zentralbl Neurochir | volume = 53 | issue = 2| pages = 78–84 | pmid = 1636327 }}</ref> Odluke o liječenju često uključuju složene etičke izbore i mogu opteretiti porodičnu dinamiku.<ref>{{cite journal |vauthors=Montgomery V, et al | year = 2002 | title = The effect of severe traumatic brain injury on the family | journal = Journal of Trauma | volume = 52 | issue = 6| pages = 1121–1124 | pmid = 12045640 | doi=10.1097/00005373-200206000-00016}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Visinska bolest]] * [[Igra gušenja]] * [[Kapa za hipotermiju]] * [[Izloženost svemiru]] * [[Ulegirija]] ==Reference== {{reflist|colwidth=30em}} ==Vanjski linkovi== {{Medicinski izvori | DiseasesDB = | ICD10 = | ICD9 = {{ICD9|437.9}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001435 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D002534 | SNOMED CT = 389088001 }} {{Bolesti centralnog nervnog sistema}} {{Vaskularne bolesti}} {{DEFAULTSORT:Cerebral Hypoxia}} [[Kategorija:Poremećaji mozga]] [[Kategorija:Ishemija]] [[Kategorija:Kisik]] [[Kategorija:Neurologija]] [[de:Hypoxie (Medizin)#Zerebrale Hypoxie]] njmd3qt8onlgqv6tdcy6dqbqrnegr4g 3836850 3836849 2026-04-23T22:23:26Z ~2026-24809-60 180656 3836850 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Hipoksija|Okolinska hipoksija}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Cerebralna hipoksija | sinonimi =Moždana hipoksija | slika = Arteries_beneath_brain_Gray_closer.jpg | opis_slike = [[Wilisov krug]]<br/> [[Arterije]] ispod mozga | specijalnost = [[Medicina kritične njege]], [[neurologija]] | simptomi = Konfuzija, otežani [[govor]], [[epilepsijski napad|napadaji]] | komplikacije = | pojava = | trajanje = | vrste = Difuzna, fokusna, [[moždani infarkt]] i globalna | uzroci = Unutrašnji ili vanjski za tijelo. Blagi i umjereni oblici cerebralne hipoksije mogu biti uzrokovani raznim bolestima koje ometaju disanje i [[Zasićenost kisikom u medicini|oksigenacija krvi]]. Teška [[astma]] i razne vrste [[anemija]], ''[[status epilepticus]]'' | rizici =Pogoršanje navedenih sinptoma | dijagnoza =Klinička | diferencijalna_dijagnoza = Obična [[hipoksija]] | prevencija = | liječenje = | lijek = | prognoza = | frekvencija = | smrti = }} '''Cerebralna hipoksija''' je oblik [[Hipoksija|hipoksije]] (smanjena opskrba [[kisik]]om), koja posebno uključuje [[mozak]]; kada je mozak potpuno lišen kisika, to se naziva ''cerebralna anoksija''. Postoje četiri kategorije cerebralne hipoksije; To su, po rastućem redoslijedu težine: difuzna cerebralna hipoksija (DCH), fokalna cerebralna ishemija, [[moždani infarkt]] i globalna cerebralna ishemija. Produžena hipoksija izaziva smrt [[neuron]]skih ćelija putem [[apoptoza]], što rezultira hipoksijskim oštećenjem [[mozak|mozga]].<ref>{{cite journal |vauthors=Malhotra R, et al | date = Nov 2001 | title = Hypoxia induces apoptosis via two independent pathways in Jurkat cells: differential regulation by glucose | journal = [[American Journal of Physiology. Cell Physiology]] | volume = 281 | issue = 5| pages = C1596–C1603 | pmid = 11600423 | doi=10.1152/ajpcell.2001.281.5.c1596| title-link = Jurkat cells | s2cid = 10558756 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Mattiesen W. R.| date = maj 2009 | title = Increased neurogenesis after hypoxic-ischemic encephalopathy in humans is age related | journal = Acta Neuropathol | volume = 117 | issue = 5| pages = 525–534 | pmid = 19277687 | doi=10.1007/s00401-009-0509-0|display-authors=etal| doi-access = free }}</ref> Slučajevi totalne [[saturacija kisikom u medicini|deprivacije kisikom]] nazivaju se "anoksija", koja može biti hipoksijskog porijekla (smanjena dostupnost kisika) ili ishemijskog porijekla (deprivacija kisika zbog poremećaja [[krvotok|protoka krvi]]). Ozljeda mozga kao posljedica deprivacije kisika, bilo zbog hipoksijskih ili anoksijskih mehanizama, općenito se naziva '''hipoksijsko/anoksijska ozljeda''' ('''HAI'''). '''Hipoksično-ishemijska encefalopatija''' ('''HIE''') je stanje koje se javlja kada je cijeli mozak lišen adekvatne opskrbe kisikom, ali deprivacija nije potpuna. Iako je HIE u većini slučajeva povezana s deprivacijom kisika kod [[novorođenče]]ta zbog [[Perineonatusna asfiksija|asfiksije pri rođenju]], može se javiti u svim dobnim skupinama i često je komplikacija [[srčani zastoj|srčanog zastoja]].<ref>{{cite journal|last1=Robinson|first1=LR|last2=Micklesen|first2=PJ|last3=Tirschwell|first3=DL|last4=Lew|first4=HL|title=Predictive value of somatosensory evoked potentials for awakening from coma.|url=https://archive.org/details/sim_critical-care-medicine_2003-03_31_3/page/960|journal=Critical Care Medicine|date=Mar 2003|volume=31|issue=3|pages=960–967|pmid=12627012|doi=10.1097/01.ccm.0000053643.21751.3b|s2cid=18080596 }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Geraghty M. C. |author2=Torbey M. T. | year = 2006 | title = Neuroimaging and serologic markers of neurologic injury after cardiac arrest |url=https://archive.org/details/sim_neurologic-clinics_2006-02_24_1/page/106 | journal = Neurol Clin | volume = 24 | issue = 1| pages = 107–121 | doi = 10.1016/j.ncl.2005.10.006 | pmid = 16443133 }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Busl K. M. |author2=Greer D. M. | date = Jan 2010 | title = Hypoxic-ischemic brain injury: pathophysiology, neuropathology and mechanisms | journal = NeuroRehabilitation | volume = 26 | issue = 1| pages = 5–13 | doi = 10.3233/NRE-2010-0531 | pmid = 20130351 | doi-access = free }}</ref> == Znaci i simptomi == [[Slika:CCT Hypoxie-12.jpg|thumb|[[CT-snimak]] kod osobe nakon generalizirane hipoksije.]] Mozgu je potrebno otprilike 3,3 ml kisika na 100 g moždanog tkiva u minuti. U početku, tijelo reagira na smanjeni kisik u krvi preusmjeravanjem krvi u mozak i povećanjem cerebralnog protoka krvi. Protok krvi može se povećati i do dvostruko u odnosu na normalan, ali ne više. Ako je povećani protok krvi dovoljan da zadovolji potrebe mozga za kisikom, tada se neće pojaviti nikakvi simptomi.<ref name="BasicNeurochemistry">Butterworth, Roger F. (1999). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK28214/ Hypoxic Encephalopathy] ". In: Siegel, George J. ''et al.'' (eds.) ''Basic Neurochemistry: Molecular, Cellular and Medical Aspects'', 6th edition, Philadelphia: [[Lippincott Williams & Wilkins]]. {{ISBN|0-397-51820-X}}. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20385/?depth=10 Freely available] at [[National Center for Biotechnology Information|NCBI Bookshelf]]. Retrieved on 2007-04-13.</ref> Međutim, ako se protok krvi ne može povećati ili ako udvostručeni protok krvi ne riješi problem, počet će se pojavljivati simptomi cerebralne hipoksije. Blagi simptomi uključuju poteškoće sa složenim zadacima učenja i smanjenje kratkoročnog pamćenja. Ako se nedostatak kisika nastavi, doći će do kognitivnih poremećaja i smanjene motoričke kontrole.<ref name="BasicNeurochemistry"/> [[Koža]] također može izgledati plavkasto ([[cijanoza]]), a otkucaji srca se ubrzavaju. Kontinuirani nedostatak kisika rezultira nesvjesticom, dugotrajnim gubitkom [[svijest]]i, [[koma|komom]], [[epilepsijski napad|napadajima]], prestankom refleksa [[moždano stablo|moždanog stabla]] i moždanom smrću.<ref name="MedlinePlus">{{cite encyclopedia | url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/001435.htm | title = Cerebral hypoxia | date = 5. 4. 2007 | access-date = 13. 4. 2007 | encyclopedia = MedlinePlus Medical Encyclopedia | publisher = U.S. National Library of Medicine| archive-date = 5. 7. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160705120647/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001435.htm | url-status = live }}</ref> Objektivna mjerenja težine cerebralne hipoksije zavise od uzroka. Zasićenost krvi kisikom može se koristiti za [[hipoksijska hipoksija|hipoksijsku hipoksiju]], ali je uglavnom besmislena kod drugih oblika hipoksije. Kod hipoksijske hipoksije, zasićenost od 95–100% se smatra normalnom; 91–94% se smatra blagom, a 86–90% umjerenom. Sve ispod 86% se smatra teškom.<ref name="MIEMSS">{{cite web |url= http://www.miemss.org/Pro2004UpdateSections.pdf |title= The Maryland Medical Protocols for Emergency Medical Services Providers |access-date= 20. 3. 2007 |archive-date= 4. 3. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304232317/http://miemss.org/pro2004updatesections.pdf |url-status= live }}&nbsp;{{small|(1.00&nbsp;Mebibyte|MiB)}}. Maryland Institute for Emergency Medical Services Systems (2004). Retrieved on 2007-04-13.</ref> Cerebralna hipoksija se odnosi na nivoe kisika u moždanom tkivu, a ne u krvi. Oksigenacija krvi obično će izgledati normalno u slučajevima hipemijske, ishemijske i histoksične cerebralne hipoksije. Čak i kod hipoksijske hipoksije, mjerenja u krvi su samo približan vodič; nivo kisika u moždanom tkivu će zavisiti od toga kako se tijelo nosi sa smanjenim sadržajem kisika u krvi. == Uzroci == Cerebralna hipoksija može biti uzrokovana bilo kojim događajem koji ozbiljno ometa sposobnost mozga da prima ili obrađuje kisik. Ovaj događaj može biti unutrašnji ili vanjski za tijelo. Blagi i umjereni oblici cerebralne hipoksije mogu biti uzrokovani raznim bolestima koje ometaju disanje i [[Zasićenost kisikom u medicini|oksigenacija krvi]]. Teška [[astma]] i razne vrste [[anemije]] mogu uzrokovati određeni stepen difuzne cerebralne hipoksije. Drugi uzroci uključuju [[status epilepticus]], rad u okruženjima bogatim dušikom, izron iz [[Zamračenje pri ronjenju na dah|duboke vode]], letenje na [[Uticaj velike nadmorske visine na ljude|velikim visinama]] u [[Pritisak u kabini|bez pritiska]] [[Avionska kabina|kabina]] bez dodatnog kisika, i intenzivne vježbe na velikim visinama prije aklimatizacije. Teška cerebralna [[hipoksija]] i anoksija obično su uzrokovane traumatskim događajima kao što su [[gušenje]], [[utapanje]], [[davljenje]], [[udisanje dima]], [[predoziranje lijekovima]], gnječenje [[Traheja|traheje]], [[astmatični status]] i [[šok]].<ref name="NINDS">{{cite web | url = https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Cerebral-Hypoxia-Information-Page | title = Cerebral Hypoxia Information Page | author = National Institute of Neurological Disorders and Stroke| date = 8. 3. 2018 | access-date = 13. 4. 2007 | publisher = U.S. [[National Institutes of Health]] | archive-date = 4. 1. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170104213721/http://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Cerebral-Hypoxia-Information-Page }}</ref> Također se rekreativno samoizaziva u [[nesvjestica|igri nesvjestice]] i u [[erotsko gušenje|erotskom gušenju]]. * [[Tranzitorni ishemijski napad]] (TIA) se često naziva "mini-moždani udar". [[Američko udruženje za srce]] i [[Američko udruženje za moždani udar]] (AHA/ASA) su poboljšali definiciju tranzitornog ishemijskog napada. TIA se sada definira kao prolazna epizoda neurološke disfunkcije, uzrokovane [[fokalnom i difuznom povredom mozga|fokalnom ozljedom mozga]], [[kičmenom moždinom]] ili retinskom ishemijom, bez akutnog [[cerebralno infarkt|infarkta]]. Simptomi TIA mogu se riješiti u roku od nekoliko minuta, za razliku od moždanog udara. TIA dijele istu osnovnu [[etiologija|etiologiju]] kao i [[moždani udar]]i; poremećaj cerebralnog protoka krvi. TIA i moždani udari se manifestiraju istim simptomima kao što su [[paraliza|kontralateralna]] [[paraliza]] (suprotna strana tijela od zahvaćene moždane hemisfere) ili iznenadna slabost ili utrnulost.TIA može uzrokovati iznenadno zamračenje ili gubitak vida, afaziju, nerazgovijetan [[govor]] i mentalnu konfuziju. Simptomi TIA obično nestaju u roku od 24 sata, za razliku od moždanog udara. Povreda mozga se može javiti i kod TIA koja traje samo nekoliko minuta. Prisustvo TIA je faktor rizika za eventualni moždani udar.<ref>{{cite journal | author = Ferro J. M.| date = Dec 1996 | title = Diagnosis of transient ischemic attack by the nonneurologist: A validation study | url = https://archive.org/details/sim_stroke_1996-12_27_12/page/2224| journal = Stroke| volume = 27 | issue = 12| pages = 2225–2229 | doi = 10.1161/01.STR.27.12.2225 | pmid = 8969785 |display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Easton JD, et al | date = Jun 2009 | title = Definition and evaluation of transient ischemic attack: a scientific statement for healthcare professionals from the American Heart Association/American Stroke Association Stroke Council | journal = Stroke | volume = 40 | issue = 6| pages = 2276–2293 | pmid = 19423857 | doi=10.1161/STROKEAHA.108.192218| doi-access = free }}</ref> * [[Tihi moždani udar]] je [[moždani udar]] koji nema nikakve vanjske simptome, a pacijent obično nije svjestan da je imao moždani udar. Uprkos nedostatku prepoznatljivih simptoma, tihi moždani udar i dalje uzrokuje [[oštećenje mozga]] i izlaže pacijenta povećanom riziku od većeg moždanog udara u budućnosti. U opsežnoj studiji iz 1998. godine, procijenjeno je da je više od 11 miliona ljudi u Sjedinjenim Državama doživjelo moždani udar. Otprilike 770.000 ovih moždanih udara bilo je simptomsko, a 11 miliona su bili prvi tihi [[MRI]] infarkti ili [[krvarenje]]. Tihi moždani udari obično uzrokuju [[lezije]] koje se otkrivaju upotrebom [[neurosnimanje|neurosnimanja]] kao što je [[fMRI]].<ref>{{cite journal |vauthors=Herderscheê D, et al | date = Sep 1992 | title = Silent stroke in patients with transient ischemic attack or minor ischemic stroke. The Dutch TIA Trial Study Group | journal = Stroke | volume = 23 | issue = 9| pages = 1220–1224 | pmid = 1519274 | doi=10.1161/01.str.23.9.1220| doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Leary M. C. |author2=Saver J. L. | year = 2003 | title = Annual incidence of first silent stroke in the United States: a preliminary estimate | journal = Cerebrovasc Dis | volume = 16 | issue = 3| pages = 280–285 | pmid = 12865617 | doi=10.1159/000071128|s2cid=33095581 }}</ref> Rizik od tihog moždanog udara povećava se s godinama, ali može uticati i na mlađe odrasle osobe. Čini se da žene imaju povećan rizik od tihog moždanog udara, pri čemu su [[hipertenzija]] i trenutno [[pušenje cigareta]] predisponirajući faktori.<ref>{{cite journal | author = Vermeer S. E.| date = Jan 2002 | title = Prevalence and risk factors of silent brain infarcts in the population-based Rotterdam Scan Study | journal = Stroke | volume = 33 | issue = 1| pages = 21–25 | pmid = 11779883 | doi=10.1161/hs0102.101629|display-authors=etal| doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Herderscheê D, etal | date = Sep 1992 | title = "Silent stroke in patients with transient ischemic attack or minor ischemic stroke". The Dutch TIA Trial Study Group |url=https://archive.org/details/sim_stroke_1992-09_23_9/page/1220 | journal = Stroke | volume = 23 | issue = 9| pages = 1220–1224 | pmid = 1519274 | doi=10.1161/01.str.23.9.1220| doi-access = free }}</ref> ===Pre– i postneonatusno=== {{glavni|Neonatusna encefalopatija}} Hipoksijsko-anoksijski događaji mogu uticati na fetus u različitim fazama [[embriogeneza|fetusnog razvoja]], tokom porođaja i u [[Postneonatusni period|postneonatusnom periodu]]. Ponekad čak i dojenče koje je još u maternici može pokazivati znakove HIE ili druge hipoksijksko-ishemijske povrede. [[Fetusni distres]] je jedan od najčešćih znakova HIE ili drugog događaja koji uzrokuje nedostatak kisika..<ref name=":0">{{Cite web|title=What You Need To Know About Hypoxic Ischemic Encephalopathy (HIE)|url=https://www.birthinjuryguide.org/birth-injury-types/hypoxic-ischemic-encephalopathy-hie/|access-date=5. 10. 2021|website=Birth Injury Guide|language=en-US|archive-date=5. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005233848/https://www.birthinjuryguide.org/birth-injury-types/hypoxic-ischemic-encephalopathy-hie/|url-status=live}}</ref> Drugi problemi tokom trudnoće mogu uključivati [[preeklampsija|preeklampsiju]], gestacijski dijabetes, dijabetes majke sa vaskularnim bolestima, kongenitalne fetalne infekcije, zloupotrebu supstanci/alkohola, tešku fetusnu anemiju, srčane bolesti, malformacije [[pluća]] ili probleme s protokom krvi u posteljicu. Problemi tokom porođaja mogu uključivati okluziju, torziju ili ispadanje pupčane vrpce, rupturu posteljice ili maternice, prekomjerno [[krvarenje]] iz [[posteljica|posteljice]], abnormalni položaj fetusa kao što je karlični položaj, produžene kasne faze porođaja ili vrlo nizak [[krvni pritisak]] kod majke. Problemi nakon porođaja mogu uključivati tešku prijevremenost, tešku bolest pluća ili srca, ozbiljne infekcije, traumu mozga ili lobanje, kongenitalne malformacije mozga ili vrlo nizak krvni pritisak kod bebe.<ref>{{cite web|url=http://hopefn3.org/parent-info/|publisher=Florida Neonatal Neurologic Network|title=Parent Info|access-date=28. 1. 2012|archive-date=9. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809145304/http://hopefn3.org/parent-info/|url-status=live}}</ref> i zbog [[gušenje|gušenja]] u slučajevima [[Münchausenov sindrom uzrokovan posrednikom|Münchausenovog sindroma uzrokovanog posrednikom]].<ref>{{cite journal|title=Child abuse by suffocation: A cause of apparent life-threatening events Info|pmc=2528639 | pmid=19030315|volume=11|issue=8|year=2006|journal=Paediatr Child Health|pages=493–495|author=Bellemare S}}</ref> Težina neonatatusne hipoksijsko-ishemijske povrede mozga može se procijeniti korištenjem Sarnatovog stadija, koji se zasniva na kliničkoj slici i [[EEG]]-nalazima, a također i korištenjem [[MRI]].<ref name="Gardiner">Gardiner M, Eisen S, Murphy C. Training in paediatrics: the essential curriculum. Oxford University Press, Oxford 2009.{{page?|date=august 2022}}</ref> Znaci i simptomi HIE mogu uključivati: * Nizak Apgar rezultat, <5 u 5. i 10. minuti. * Mlitavost ili nereagovanje na vid ili zvukove, ili veća napetost i uznemirenost. * [[bradikardija|Nizak broj otkucaja srca]]. * [[hipotenzija|Nizak krvni pritisak]]. * [[atonija|Slab mišićni tonus]] i odsustvo [[refleks]]a. * Slabo [[disanje]], [[ašnea|potpuno odsustvo disanja]] ili ubrzano disanje. * Potreba za reanimacijom nakon porođaja. * Slab plač. * [[cijanoza|Plavičasta ili blijeda boja kože]]. * Prekomjerna kiselina u krvi. * [[epilepsijski napad|Napadi]] ili abnormalni pokreti. * Problemi s hranjenjem<ref name=":0"/> ==Dijagnoza== === Klasifikacija === Cerebralna hipoksija se obično grupira u četiri kategorije ovisno o težini i lokaciji nedostatka kisika u mozgu:<ref>{{cite encyclopedia | url = http://www.answers.com/topic/hypoxia | title = Hypoxia | encyclopedia = The Gale Encyclopedia of Neurological Disorders | publisher = The Gale Group, Inc | year = 2005 | access-date = 20. 3. 2007 | archive-date = 3. 3. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070303003719/http://www.answers.com/topic/hypoxia | url-status = live }} Retrieved on 2007-04-13 from [[Answers.com]].</ref> [[Slika:Aneurysem.jpg|thumb| Aneurizma u moždanoj arteriji,<br />jedan od uzroka hipoksijsko-anoksijske povrede (HAI).]] # Difuzna cerebralna hipoksija – Blago do umjereno oštećenje moždane funkcije, zbog niskog nivoa kisika u krvi. # Fokusna cerebralna ishemija – [[Moždani udar]] koji se javlja u lokalizovanom području i može biti akutan ili prolazan. To može biti zbog različitih medicinskih stanja kao što su [[aneurizma]] koja uzrokuje hemoragijski moždani udar ili [[vaskularna okluzija|okluziju]] koja se javlja u zahvaćenim krvnim sudovima zbog [[tromb]]a (trombski moždani udar) ili [[embolus]]a (embolijski moždani udar).<ref>{{cite journal |author1=Pressman B. D. |author2=Tourje E. J. |author3=Thompson J. R. | date = Sep 1987 | title = An early CT sign of ischemic infarction: increased density in a cerebral artery | journal = AJR Am J Roentgenol | volume = 149 | issue = 3| pages = 583–56 | pmid = 3497548 | doi=10.2214/ajr.149.3.583| doi-access = }}</ref> Fokusna cerebralna ishemija čini veliku većinu kliničkih slučajeva u patologiji moždanog udara, pri čemu se infarkt obično javlja u srednjoj moždanoj arteriji (MCA).<ref>Jun Chen, Zao C. Xu, Xiao-Ming Xu, ''Animal Models of Acute Neurological Injuries'', Humana Press; 1 edition, {{ISBN|978-1-60327-184-4}}{{page?|date=august 2022}}</ref> # Globalna cerebralna ishemija – Potpuni prekid protoka krvi u mozak. # [[Moždani infarkt]] – "Moždani udar", uzrokovan potpunim nedostatkom kisika zbog poremećaja u cerebralnom [[krvotok|protoku krvi]] koji utiče na više područja mozga. Cerebralna hipoksija se također može klasificirati prema uzroku smanjenog dotoka kisika u mozak::<ref>{{cite web | url = http://www.graylab.ac.uk/groups/advtec/hypoxia/hypoxia2.html | title = What is Hypoxia? | date = 1. 8. 1999 | publisher = Gray Laboratory Cancer Research Trust |archive-url = https://web.archive.org/web/20030921221421/http://www.graylab.ac.uk/groups/advtec/hypoxia/hypoxia2.html |archive-date = 21. 9. 2003}} Retrieved on 2007-04-13 from [[Internet Archive|Archive.org]].</ref> * [[Hipoksijska hipoksija]] – Ograničena količina kisika u okolini uzrokuje smanjenu funkciju mozga. ronioci, piloti,<ref>{{cite web|url=http://www.safetycenter.navy.mil/MEDIA/approach/issues/mayjun05/hypoxiaexpert.htm |title=Are you a hypoxia expert? |last=Brooks |first=Kevin E. |work=Approach |publisher=[[United States Navy]] Naval Safety Center |date=May–June 2005 |access-date=13. 4. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208102227/http://www.safetycenter.navy.mil/MEDIA/approach/issues/mayjun05/hypoxiaexpert.htm |archive-date=8. 2. 2007 }} This website provides hypoxia related safety tips for aviators working for the United States Navy aviators.</ref> Planinari i vatrogasci su svi u riziku od ove vrste cerebralne hipoksije. Termin također uključuje nedostatak kisika zbog opstrukcija u plućima. Gušenje, davljenje i gnječenje [[dušnik]]a uzrokuju ovu vrstu hipoksije. Teška pogoršanja astme također mogu dovesti do simptoma hipoksijske hipoksije. * Hipoemijska hipoksija – Smanjena funkcija mozga uzrokovana je nedovoljnim kisikom u krvi uprkos adekvatnoj količini kisika u okolini. Anemija i trovanje [[ugljik-monoksid]]om su česti uzroci hipoemijske hipoksije. * Ishemijska hipoksija (ili "stagnirajuća hipoksija") – Smanjena količina kisika u mozgu uzrokovana je nedovoljnim protokom krvi u mozak. Moždani udar, šok, srčani zastoj i srčani udar mogu uzrokovati stagnirajuću hipoksiju. Ishemijska hipoksija također može nastati pritiskom na [[mozak]]. Cerebralni edem, cerebralno [[krvarenje]] i [[hidrocefalus]] vrše pritisak na moždano tkivo i ometaju njihovu apsorpciju kisika. * [[Histotoksična hipoksija]] – Kisik je prisutan u moždanom tkivu, ali ga ono ne može metabolizirati. [[Trovanje cijanidom]] je dobro poznat primjer. == Liječenje == Za novorođenčad koja su tokom porođaja ostala bez kisika, sada postoje dokazi da [[hipotermijska terapija za neonatusnu encefalopatiju]] primijenjena unutar šest sati od cerebralne hipoksije efikasno poboljšava preživljavanje i neurološki ishod.<ref>Laurance, Jeremy (October 1, 2009). [https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/cooling-cure-averts-infant-brain-damage-1795740.html "Cooling 'cure' averts infant brain damage"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707110256/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/cooling-cure-averts-infant-brain-damage-1795740.html |date=7. 7. 2017 }}, ''The Independent''.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jacobs |first1=Susan E |last2=Berg |first2=Marie |last3=Hunt |first3=Rod |last4=Tarnow-Mordi |first4=William O |last5=Inder |first5=Terrie E |last6=Davis |first6=Peter G |date=31. 1. 2013 |title=Cooling for newborns with hypoxic ischaemic encephalopathy |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2013 |issue=1|doi=10.1002/14651858.cd003311.pub3 |pmid=23440789 |pmc=7003568 |issn=1465-1858}}</ref> Međutim, kod odraslih, dokazi su manje uvjerljivi i prvi cilj liječenja je vraćanje kisika u mozak. Metoda vraćanja ovisi o uzroku hipoksije. Za blage do umjerene slučajeve hipoksije, uklanjanje njenog uzroka može biti dovoljno. Može se osigurati i inhalirani kisik. U teškim slučajevima, liječenje može uključivati i održavanje života i mjere kontrole štete. Duboka [[koma]] će ometati reflekse disanja tijela čak i nakon što se riješi početni uzrok hipoksije; može biti potrebna [[mehanička ventilacija]]. Osim toga, teška cerebralna hipoksija uzrokuje [[tahikardija|povišene otkucaje srca]], a u ekstremnim slučajevima srce se može umoriti i prestati pumpati. [[KPR]], [[defibrilacija]], [[epinefrin]] i [[atropin]] mogu se isprobati u nastojanju da se srce nastavi pumpati.<ref name="MIEMSS"/> Teška cerebralna hipoksija također može uzrokovati [[epilepsijski mapas|napade]], što pacijenta dovodi u rizik od samopovređivanja, a prije liječenja može biti potrebno primijeniti razne [[antikonvulziv]]ne lijekove [[File:Ola Didrik Saugstad by Christian Ursilva.jpg|thumb|Ola Didrik Saugstad 2025. godine]] Dugo se vodi debata o tome da li novorođenčad s cerebralnom hipoksijom treba reanimirati 100% kisikom ili normalnim zrakom.<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=PG |last2= Tan |first2= A |last3= O'Donnell |first3= CPF |last4= Schulze |first4= A | year= 2004|title= Resuscitation of newborn infants with 100% oxygen or air: a systematic review and meta-analysis |journal=[[The Lancet]] |volume= 364 |issue= 9442|pages= 1329–1333 |doi= 10.1016/S0140-6736(04)17189-4 |pmid=15474135|s2cid=24825982 }}</ref> Dokazano je da visoke koncentracije kisika dovode do stvaranja slobodnih radikala kisika, koji imaju ulogu u reperfuzijskoj povredi nakon gušenja.<ref>{{cite journal |last1=Kutzsche |first1=S |last2= Ilves |first2= P |last3= Kirkeby |first3= OJ |last4= Saugstad |first4= OD | year= 2001|title= Hydrogen peroxide production in leukocytes during cerebral hypoxia and reoxygenation with 100% or 21% oxygen in newborn piglets |journal=Pediatric Research |volume=49 |issue= 6|pages= 834–842 |doi= 10.1203/00006450-200106000-00020 |pmid=11385146|doi-access= free }}</ref> Istraživanje [[Ole Didrik Saugstad|Olea Didrika Saugstada]] i drugih dovelo je do novih međunarodnih smjernica o reanimaciji novorođenčadi 2010. godine, koje preporučuju upotrebu normalnog zraka umjesto 100% kisika.<ref>ILCOR Neonatal Resuscitation Guidelines 2010</ref><ref>[http://www.norway.gr/News_and_events/Events/Older-articles/Norwegian-paediatrician-honoured-by-University-of-Athens-/ Norwegian paediatrician honoured by University of Athens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414153529/http://www.norway.gr/News_and_events/Events/Older-articles/Norwegian-paediatrician-honoured-by-University-of-Athens-/ |date=14. 4. 2015 }}, Norway.gr</ref> Oštećenje mozga može se dogoditi i tokom i nakon nedostatka kisika. Tokom nedostatka kisika, ćelije umiru zbog povećane kiselosti u moždanom tkivu ([[acidoza]]). Osim toga, tokom perioda nedostatka kisika, nakupljaju se materijali koji lako mogu stvoriti [[slobodni radikali|slobodne radikale]]. Kada kisik uđe u tkivo, ovi materijali stupaju u interakciju s kisikom stvarajući visoke nivoe oksidanasa. Oksidansi ometaju normalnu hemiju mozga i uzrokuju daljnja oštećenja (ovo je poznato kao "reperfuzijska povreda"). Tehnike za sprječavanje oštećenja moždanih ćelija su područje tekućih istraživanja. [[Hipotermija]] za neonatusnu encefalopatiju je jedina terapija podržana dokazima, ali antioksidativni lijekovi, kontrola nivoa glukoze u krvi i hemodilucija (razrjeđivanje krvi) u kombinaciji s hipertenzijom izazvanom lijekovima su neke od tehnika liječenja koje se sada istražuju.<ref name="Richmond">Richmond, T. S. (May 1997). "Cerebral Resuscitation after Global Brain Ischemia", ''AACN Clinical Issues'' 8 (2). Retrieved on 2007-04-13. [http://www.aacn.org/AACN/jrnlci.nsf/0/a522e8311772eca188256576007821ab?OpenDocument Free full text] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070927201411/http://www.aacn.org/AACN/jrnlci.nsf/0/a522e8311772eca188256576007821ab?OpenDocument |date=27. 9. 2007 }} at the American Association of Critical-Care Nurses website.</ref> [[Terapija hiperbaričnim kisikom]] se procjenjuje, a smanjenje ukupnih i miokardijalnih nivoa [[kreatin-fosfokinaza|kreatin-fosfokinaze]] pokazuje moguće smanjenje ukupnog sistemskog upalnog procesa.<ref name="pmid23111939">{{cite journal |vauthors=Orozco-Gutierrez A, Rojas-Cerda L, Estrada RM, Gil-Rosales C |title=Hyperbaric oxygen in the treatment of asphyxia in two newborn infants |journal=Diving and Hyperbaric Medicine |volume=40 |issue=4 |pages=218–220 |date=decembar 2010 |pmid=23111939 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/10239 |archive-url=https://archive.today/20130906131440/http://archive.rubicon-foundation.org/10239 |url-status=usurped |archive-date=6. 9. 2013 |access-date=6. 6. 2013}}</ref> U teškim slučajevima, izuzetno je važno brzo djelovati. Moždane ćelije su vrlo osjetljive na smanjene nivoe kisika. Jednom kada ostanu lišene kisika, počet će odumirati u roku od pet minuta.<ref name="Richmond"/> == Prognoza == Blaga i umjerena cerebralna hipoksija mogu rezultirati napadima i oštećenjem pamćenja u budućnosti. Ishod teške cerebralne hipoksije ovisit će o uspjehu kontrole oštećenja, količini moždanog tkiva lišenog kisika i brzini kojom se kisik obnavlja. Ako je cerebralna hipoksija lokalizirana na određeni dio mozga, oštećenje mozga bit će lokalizirano na tu regiju. Opća posljedica može biti [[epilepsija]]. Dugoročni učinci ovisit će o svrsi tog dijela mozga. Oštećenje [[Brocino područj|Brocinog]] i [[Wernickeovo područje|Wernickeovog područja]] mozga (lijeva strana) obično uzrokuje probleme s govorom i jezikom. Oštećenje desne strane mozga može ometati sposobnost izražavanja emocija ili tumačenja onoga što se vidi. Oštećenje na bilo kojoj strani može uzrokovati paralizu suprotne strane tijela. Posljedice određenih vrsta teške generalizirane hipoksije mogu se razviti tek nakon nekog vremena. Naprimjer, dugoročni učinci ozbiljnog trovanja [[ugljik-monoksid]]om obično se mogu pojaviti tek nakon nekoliko sedmica. Nedavna istraživanja sugeriraju da bi to moglo biti posljedica [[autoimunost|autoimunskog]] odgovora uzrokovanog promjenama izazvanim ugljik-monoksidom u [[mijelin]]skoj ovojnici koja okružuje [[neuron]]e.<ref>{{cite news | url = https://www.sciencedaily.com/releases/2004/09/040906083815.htm | title = Long-Term Effects of Carbon Monoxide Poisoning Are an Autoimmune Reaction | author = University of Pennsylvania Medical Center | date = 6. 9. 2004 | access-date = 13. 4. 2007 | publisher = ScienceDaily | archive-date = 20. 5. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070520025652/http://www.sciencedaily.com/releases/2004/09/040906083815.htm | url-status = live }}</ref> Ako hipoksija rezultira [[koma|komom]], dužina nesvjestice često ukazuje na dugotrajno oštećenje. U nekim slučajevima koma može omogućiti mozgu da se zacijeli i regenerira,<ref>{{cite news | url = https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn9474 | title = 'Rewired brain' revives patient after 19 years | last = Phillips | first = Helen | date = 3. 7. 2006 | access-date = 13. 4. 2007 | publisher = New Scientist}}{{Dead link|date=mart 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ali, općenito, što je koma duža, veća je [[vjerovatnoća]] da će osoba ostati u vegetativnom stanju do smrti.<ref name="NINDS"/> Čak i ako se pacijent probudi, oštećenje mozga će vjerovatno biti dovoljno značajno da spriječi povratak normalnom funkcionisanju. Dugotrajne kome mogu imati značajan uticaj na porodicu pacijenta.<ref>{{cite web | url = http://www.mayoclinic.com/health/coma/DS00724/DSECTION=10 | title = Coma: Coping skills | author = Mayo Clinic staff | date = 17. 5. 2006 | access-date = 13. 4. 2007 | publisher = [[Mayo Clinic]] | archive-date = 6. 3. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070306141057/http://www.mayoclinic.com/health/coma/DS00724/DSECTION=10 | url-status = live }}</ref> Porodice pacijenata u komi često imaju idealizirane slike ishoda zasnovane na holivudskim filmskim prikazima kome.<ref>{{cite journal |author1=Wijdicks E. F. M. |author2=Wijdicks C. A. | year = 2006 | title = The portrayal of coma in contemporary motion pictures |url=https://archive.org/details/sim_neurology_2006-05-09_66_9/page/1300 | journal = Neurology | volume = 66 | issue = 9| pages = 1300–1303 | doi = 10.1212/01.wnl.0000210497.62202.e9 | pmid = 16682658 |s2cid=43411074 }}</ref> Prilagođavanje realnosti respiratora, sondi za hranjenje, dekubitusa i atrofije mišića može biti teško.<ref>{{cite journal |vauthors=Konig P, et al | year = 1992 | title = Psychological counseling of the family of patients with craniocerebral injuries (psychological family counseling of severely ill patients)". | journal = Zentralbl Neurochir | volume = 53 | issue = 2| pages = 78–84 | pmid = 1636327 }}</ref> Odluke o liječenju često uključuju složene etičke izbore i mogu opteretiti porodičnu dinamiku.<ref>{{cite journal |vauthors=Montgomery V, et al | year = 2002 | title = The effect of severe traumatic brain injury on the family | journal = Journal of Trauma | volume = 52 | issue = 6| pages = 1121–1124 | pmid = 12045640 | doi=10.1097/00005373-200206000-00016}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Visinska bolest]] * [[Igra gušenja]] * [[Kapa za hipotermiju]] * [[Izloženost svemiru]] * [[Ulegirija]] ==Reference== {{reflist|colwidth=30em}} ==Vanjski linkovi== {{Medicinski izvori | DiseasesDB = | ICD10 = | ICD9 = {{ICD9|437.9}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001435 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D002534 | SNOMED CT = 389088001 }} {{Bolesti centralnog nervnog sistema}} {{Vaskularne bolesti}} {{DEFAULTSORT:Cerebral Hypoxia}} [[Kategorija:Poremećaji mozga]] [[Kategorija:Ishemija]] [[Kategorija:Kisik]] [[Kategorija:Neurologija]] [[de:Hypoxie (Medizin)#Zerebrale Hypoxie]] t0xv0h0c8f0mt4vfkq2glvkr18utvo3 0 530111 3836868 3805079 2026-04-24T02:50:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836868 wikitext text/x-wiki [[Slika:USMC-Rich Froning Jr.jpg|thumb| Fizički [[fitnes]] postiže se [[tjelesna bježba|vježbanjem]], između ostalih faktora. Fotografija prikazuje Richa Froninga Jr., četverostrukog pobjednika titule [[CrossFit Games|"Najspremniji čovjek na Zemlji"]].]] '''Fizička spremnost''' '''fizički fitnes''' ili '''fizička kondicija''', je stanje [[zdravlje|zdravlja]] i [[blagostanje|blagostanja]] i, preciznije, sposobnost obavljanja aspekata [[sport]]ova, zanimanja i svakodnevnih aktivnosti. Fizička spremnost se uglavnom postiže pravilnom [[ishrana|ishranom]],<ref>{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 | pages = 725–40 | date = decembar 2010 | pmid = 21164543 | doi = 10.1139/H10-079 | s2cid = 3080739 | hdl = 20.500.11937/11057 | hdl-access = free }}</ref> umjereno intenzivnom '''fizičkom vježbom''',<ref>{{cite journal | vauthors = de Groot GC, Fagerström L | title = Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls | journal = Scandinavian Journal of Occupational Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 153–60 | date = juni 2011 | pmid = 20545467 | doi = 10.3109/11038128.2010.487113 | s2cid = 41105819 }}</ref> i dovoljnim odmor,om uz formalni plan oporavka.<ref>{{Cite book|title = Physical activity and health of youth | vauthors = Malina R | publisher = Ovidius University Annals, Series Physical Education and Sport/Science, Movement and Health|year = 2010|location = Constanța}}</ref> Prije [[Industrijska revolucija|Industrijske revolucije]], fizička spremnost se definirala kao sposobnost obavljanja dnevnih aktivnosti, bez pretjeranog [[umor]]a ili letargije. Međutim, s automatizacijom i promjenama u načinu života, fizička spremnost se sada smatra mjerom sposobnosti tijela da efikasno i efektivno funkcionira u radnim i slobodnim aktivnostima, da bude zdravo, da se odupre hipokinetičkim bolestima, da poboljša funkciju [[imunski sistem|imunskog sistema]] i da se suoči s vanrednim situacijama.<ref>{{cite web|title=President's Council on Physical Fitness and Sports Definitions for Health, Fitness, and Physical Activity |url=http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm |archive-date=12. 7. 2012 |publisher=fitness.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712201046/http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm }}</ref> == Pregled == [[Datoteka:Take a Pride in Being Fighting Fit Art.IWMPST2889.jpg|thumb|Poster britanske vojske iz Drugog svjetskog rata o fitnesu]] Fitnes se definira kao kvalitet ili stanje kondicije i zdravlja.<ref>{{Cite web|title=Definition of FITNESS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fitness|access-date=19. 9. 2021|website=www.merriam-webster.com}}</ref> Oko 1950., možda u skladu s industrijskom revolucijom i raspravom o [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]], termin "[[fitnes]]" se u zapadnom žargonu povećao deset puta.<ref>{{Cite web|title=Google Books Ngram Viewer|url=https://books.google.com/ngrams/graph?year_start=1800&year_end=2008&corpus=15&smoothing=7&case_insensitive=on&content=fitness&direct_url=t4%3B%2Cfitness%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bfitness%3B%2Cc0%3B%3BFitness%3B%2Cc0t4|access-date=19. 9. 2021|website=books.google.com}}</ref> Moderna definicija kondicije opisuje ili sposobnost osobe ili mašine da obavlja određenu funkciju ili [[holizam|holističku definiciju]] ljudske prilagodljivosti da se nosi s različitim situacijama. To je dovelo do međusobne povezanosti ljudske kondicije i fizičke privlačnosti koja je mobilizirala globalnu industriju fitnesa i fitnes opreme. Što se tiče specifične funkcije, kondicija se pripisuje osobama koje posjeduju značajne aerobne ili anaerobne sposobnosti (tj. izdržljivost ili snagu). Dobro zaokružen program kondicije poboljšava osobu u svim njenim aspektima u poređenju s prakticiranjem samo jednog, kao što je samo kardio/respiratorni trening ili samo trening s utezima. Sveobuhvatan program kondicije prilagođen pojedincu obično se fokusira na jednu ili više specifičnih vještina.,<ref>{{cite web|title=Skill-related physical fitness essential for sports success|url=http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617084150/http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm|archive-date=17. 6. 2011|work=United States Army Training and Doctrine Command|date=19. 1. 2004| last = Colfer | first = George R.}}</ref> i o dobnim-<ref>{{cite journal | vauthors = Nied RJ, Franklin B | title = Promoting and prescribing exercise for the elderly | journal = American Family Physician | volume = 65 | issue = 3 | pages = 419–26 | date = februar 2002 | pmid = 11858624 | url = http://www.aafp.org/afp/2002/0201/p419.html }}</ref> ili zdravstvenim potrebama kao što je [[zdravlje kostiju]].<ref>{{Cite web|title=Exercise for Your Bone Health {{!}} NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases National Resource Center|url=https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004235541/https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|url-status=dead|archive-date=4. 10. 2017|access-date=19. 9. 2021|website=www.bones.nih.gov}}</ref> Mnogi izvori<ref>{{cite web | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4177.0 | title = Participation in Sport and Physical Recreation, Australia | date = 18. 2. 2015 | publisher = Australian Bureau of Statistics }}</ref> također navode [[mentalno zdravlje|mentalno]], [[socijalno zdravlje|socijalno]] i [[emocionalno zdravlje]] kao važan dio ukupne kondicije. Ovo se u udžbenicima često predstavlja kao [[trokut]] sastavljen od tri tačke, koje predstavljaju fizičku, emocijskuu i duševnu kondiciju. Pokazalo se da fizička kondicija ima koristi u prevenciji narušenog zdravlja i pomaže u oporavku od povreda ili bolesti. Uz fizičko zdravlje [[Prednosti fizičke aktivnosti|prednosti kondicije]], pokazalo se da također ima pozitivan utjecaj na [[mentalno zdravlje]], kao i pomažući u liječenju [[anksioznost]]i i [[depresija (raspoloženje)|depresije]].<ref>{{cite book |last1=Volkwein-Caplan |first1=Karin |title=Sport, Fitness, Culture |date=2014 |publisher=Meyer & Meyer Sport |isbn=9781782550419 |pages=78}}</ref> Tjelesni fitnes također može spriječiti ili liječiti mnoga druga [[Hronična bolest|hronična zdravstvena stanja]] uzrokovana nezdravim [[način života|načinom života]] ili [[starenje]]m, a često se navodi kao jedna od najpopularnijih i najkorisnijih terapija za samopomoć.<ref>{{cite web | url = http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20141111095756/http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | url-status = dead | archive-date = 11. 11. 2014 | title = Physical Activity Fundamental To Preventing Disease | publisher = U.S. Department of Health & Human Services | date = 20. 6. 2002 }}</ref> Vježbanje također može pomoći nekim ljudima da bolje spavaju povećavajući pritisak spavanja i moguće ublažavajući neke poremećaje raspoloženja kod određenih osoba.<ref name=how>{{cite web | title=How much physical activity do adults need? | work=Centers for Disease Control and Prevention | url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/adults.html | date=1. 12. 2011 | access-date=29. 4. 2013 }}</ref> Razvoj istraživanja pokazao je da su mnoge koristi od vježbanja posredovane ulogom [[skeletni mišić|skeletnih mišića]] kao endokrinog organa. To jest, [[mišićna kontrakcija|mišićnom kontrakcijom]] oslobađaju se višestruke supstance poznate kao miokini, koje podstiču rast novonog tkiva, popravak tkiva i razne protivupalne funkcije, što zauzvrat smanjuje rizik od razvoja raznih [[upala|upalnih bolesti]].<ref>{{cite journal | vauthors = Pedersen BK, Febbraio MA | title = Muscles, exercise, and obesity: skeletal muscle as a secretory organ | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 457–65 | date = april 2012 | pmid = 22473333 | doi = 10.1038/nrendo.2012.49 | s2cid = 205480628 }}</ref> == Smjernice za aktivnosti == Smjernice za fizičku aktivnost za Amerikance iz 2018. godine objavilo je [[Ministarstvo zdravlja i socijalnih usluga Sjedinjenih Američkih Država|Ministarstvo zdravlja i socijalnih usluga SAD-a]] kako bi pružilo naučno utemeljene smjernice za osobe starije od tri godine za poboljšanje zdravlja redovnim fizičkim aktivnostima. Ove smjernice preporučuju da se svi odrasli više kreću, a manje sjede tokom dana kako bi poboljšali kvalitet života povezan sa zdravljem, uključujući mentalno, emocijsko i fizičko zdravlje. Za značajne zdravstvene koristi, odrasli bi trebali provoditi najmanje 150 do 300 minuta umjerenog intenziteta ili 75 do 150 minuta sedmično aerobne fizičke aktivnosti visokog intenziteta, ili ekvivalentnu kombinaciju oboje raspoređenu tokom sedmice.<ref>{{Cite web |date=2018 |title=Physical Activity Guidelines for Americans |url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf |access-date=22. 5. 2023 |website=U.S. Department of Health and Human Services. |edition=2nd}}</ref> Preporuka da se fizička aktivnost odvija u intervalima od najmanje 10 minuta je ukinuta, jer nova istraživanja sugeriraju da intervali bilo koje dužine doprinose zdravstvenim koristima povezanim s akumuliranim obimom fizičke aktivnosti. Dodatne zdravstvene koristi mogu se postići bavljenjem više od 300 minuta (pet sati) fizičke aktivnosti umjerenog intenziteta sedmično. Odrasli bi također trebali provoditi aktivnosti jačanja mišića umjerenog ili većeg intenziteta koje uključuju sve glavne mišićne grupe dva ili više dana u sedmici, jer ove aktivnosti pružaju dodatne zdravstvene koristi.<ref>{{cite web|date=2018|title=Physical Activity Guidelines for Americans 2nd edition|url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf|publisher=U.S. Department of Health and Human Services}}</ref> Smjernice u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] objavljene u julu 2011. uključuju sljedeće tačke: Intenzitet kojim osoba vježba je ključan, a lagane aktivnosti poput šetnje i kućnih poslova vjerovatno neće imati mnogo pozitivnog utjecaja na zdravlje većine ljudi. Da bi aerobne vježbe bile korisne, moraju povećati broj otkucaja srca i izazvati znojenje. Osoba bi trebala raditi najmanje 150 minuta sedmično aerobnih vježbi umjerenog intenziteta. Postoji više zdravstvenih koristi ako osoba vježba duže od 150 minuta. Sjedeće vrijeme (vrijeme provedeno bez stajanja, kao što je sjedenje na stolici ili u krevetu) je loše za zdravlje osobe i nikakva količina vježbanja ne može poništiti efekte predugog sjedenja. Ove smjernice su sada mnogo više usklađene s onima koje se koriste u SAD-u, koje također uključuju preporuke za aktivnosti izgradnje mišića i jačanja kostiju kao što su trening s utezima i [[joga]].<ref>{{Cite web|date=26. 4. 2018|title=Exercise|url=https://www.nhs.uk/live-well/exercise/|access-date=19. 9. 2021|website=nhs.uk}}</ref> == Vježba == {{Glavni|Vježba}} === Aerobne vježbe === [[Datoteka:Barbora Zahlavova Strycova San Diego.jpg|thumb|200px| Bavljenje sportovima poput tenisa na travi je uobičajen način održavanja/poboljšanja fizičke spremnosti. Slika prikazuje međunarodnu teniserku [[Barbora Strýcova|Barboru Strýcovú]].]] Kardiorespiratorna spremnost se može mjeriti pomoću [[VO2 max|VO<sub>2</sub> max]], mjere količine kisika koju tijelo može apsorbirati i iskoristiti.<ref name="pmid23025219">{{cite journal |vauthors = Chakravertty B, Parkavi K, Coumary SA, Felix AJ | title = Antepartum cardiorespiratory fitness (CRF) quantification by estimation of maximal oxygen consumption (Vo2 max) in pregnant South Indian women | journal = Journal of the Indian Medical Association | volume = 110 | issue = 4 | pages = 214–7 | date = april 2012 | pmid = 23025219 }}</ref> Aerobne vježbe, koje poboljšavaju kardiorespiratornu kondiciju i povećavaju izdržljivost, uključuju kretanje koje povećava broj otkucaja srca kako bi se poboljšala potrošnja [[kisik]]a u tijelu. Ovaj oblik vježbanja važan je dio svih trenažnih režima, bilo da se radi o profesionalnim sportistima ili o običnim ljudima.<ref>{{Cite web |date=2003 |title=Training for Cardiovascular Fitness |url=https://www.ucdenver.edu/docs/librariesprovider65/clinical-services/sports-medicine/training-for-cardiovascular-fitness.pdf |access-date=22. 5. 2023 |website=University of Colorado Hospital, Aurora}}</ref> Istaknuti primjeri aerobnih vježbi uključuju: *[[Džogiranje]] – Trčanje stabilnim i laganim tempom. Ovaj oblik vježbanja odličan je za održavanje težine i izgradnju kardiovaskularne baze za kasnije izvođenje intenzivnijih vježbi. * Rad na [[eliptičnu trenažer|eliptičnom trenažeru]] – Ovo je stacionarna [[sprava za vježbanje]] koja se koristi za [[hodanje]] ili [[trčanje]] bez prekomjernog opterećenja [[zglob]]ova. Ovaj oblik vježbanja savršen je za osobe s bolovima u [[kuk]]ovima, koljenima i gležnjevima. *[[Hodanje]] – [[Kretanje]] prilično pravilnim tempom na kratke, srednje ili duge udaljenosti. *[[Trening na traci za trčanje]] – Mnoge trake za trčanje imaju programe koji nude brojne različite planove vježbanja. Jedna učinkovita kardiovaskularna aktivnost bila bi izmjena trčanja i hodanja. Obično se [[zagrijavanje]] prvo hodanjem, a zatim se prelazi na hodanje od tri minute i trčanje od tri minute. *[[Plivanje]] – Korištenje ruku i nogu za održavanje na površini vode i [[kretanje]] naprijed ili nazad. Ovo je dobra vježba za cijelo tijelo za one koji žele ojačati svoje [[srce]] , a istovremeno poboljšati kardiovaskularnu izdržljivost. *[[Vožnja bicikla]] – Vožnja bicikla obično uključuje duže udaljenosti od hodanja ili trčanja. Ovo je još jedna vježba s malim utjecajem na zglobove i odlična je za poboljšanje snage nogu. === Anaerobna vježba === {{Glavni|Anaerobna vježba}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 350 | image1 = Mann mit ausgeprägten Muskeln am Arm.jpg | width1 = 150 | image2 = Amanda Françozo At The Runner Sports-5.jpg | width2 = 180 | footer = Muškarac i žena rade [[trening s utezima]] u [[fitnes klub]]u }} Anaerobne vježbe uključuju pokrete visokog intenziteta koji se izvode u kratkom vremenskom periodu. To je brza, visokointenzivna vježba koja ne zahtijeva od tijela da koristi kisik za proizvodnju energije. Pomaže u promovisanju snage, izdržljivosti, brzine i moći; a koriste je bodibilderi za povećanje intenziteta treninga. Smatra se da anaerobne vježbe povećavaju brzinu [[metabolizam|metabolizma]], čime omogućavaju sagorijevanje dodatnih [[kalorija]], dok se tijelo oporavlja od vježbanja zbog povećanja [[tjelesna temperatura|tjelesne temperature]] i viška potrošnje kisika nakon vježbanja (EPOC) nakon završetka vježbanja. Istaknuti primjeri anaerobnih vježbi uključuju: * [[Trening s utezima]] – Uobičajena vrsta [[trening snage|treninga snage]] za razvoj snage i veličine skeletnih mišića. *[[Izometrijske vježbe]] – Pomaže u održavanju snage. Mišićna aktivnost u kojoj se ne događa vidljiv pokret, a otpor odgovara mišićnoj napetosti.<ref>{{Cite web |title=Are isometric exercises good for strength training? |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/isometric-exercises/faq-20058186 |access-date=22. 5. 2023 |website=Mayo Clinic }}</ref> *[[Sprint]] – Trčanje kratkih distanci što je brže moguće, trening za eksplozivnost mišića.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Ashley |date=8. 12. 2022 |title=The Best Sprint Workouts to Get Faster, Build Muscle, and Drop Fat |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/the-best-sprint-workouts-to-get-faster-build-muscle-and-drop-fat |access-date=22. 5. 2023 |website=Men's Journal }}</ref> * [[Intervalni trening]] – Naizmjenični kratki intervali (u trajanju od oko 30 sekundi) intenzivne aktivnosti s dužim intervalima (tri do četiri minute) manje intenzivne aktivnosti. Ova vrsta aktivnosti također gradi brzinu i izdržljivost.<ref>{{Cite web |title=Boost Your Speed and Endurance With a Simple Exercise Plan |url=https://www.verywellfit.com/interval-training-workouts-3120774 |access-date=22. 5. 2023 |website=Verywell Fit }}{{Mrtav link}}</ref> ==Vanjski linkovi == {{Commons category|Fitness}} {{Wikiversity}} {{Wikivoyage}} * {{cite web |title=Exercise and Physical Fitness |url=https://medlineplus.gov/exerciseandphysicalfitness.html |website=medlineplus.gov }} {{Fizička vježba|state=expanded}} {{Vrline}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Physical Fitness}} [[Kategorija:Fizička spremnost| ]] [[Kategorija:Fizičke vježbe]] [[Kategorija:Trening snage]] [[Kategorija:Bioantropologija]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] m0f0mys97akliskyma6hvemfphou722 0 530536 3836936 3809014 2026-04-24T08:01:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836936 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Helicopter fire on McMurdo Base, Antarctica, prior to arrival of emergency response team (6350335065).jpg|thumb|Helikopter američke mornarice u plamenu na [[Stanica McMurdo|stanici McMurdo]] 1962.]] '''Gašenje požara na Antarktiku''' obuhvata različite organizacije i procedure osmišljene za borbu [[Vatrogastvo|protiv požara]] na [[Antarktik]]u. Gašenje požara na Antarktiku je otežano teškim uslovima kontinenta, udaljenošću lokacija koje treba opsluživati ​​i važnošću zaštite skloništa koja održavaju život od paljenja. == Uslovi i razmatranja == Iako na Antarktiku nema [[Šumski požar|šumskih požara]], [[požar]] predstavlja ozbiljnu prijetnju ljudskim aktivnostima. Antarktik je najvjetrovitije mjesto na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]], tako da često postoje [[Vjetar|vjetrovi]] dovoljni da brzo rasplamsaju plamen. Zbog niskih temperatura, tečnu vodu je često teško nabaviti u velikim količinama.<ref name=CoolAntarctica/> Zbog teških uslova, sklonište je neophodno za život, a značajan gubitak skloništa od požara mogao bi biti katastrofalan za preživljavanje stanovnika baze, što pogoršava udaljenost baza od vanjske pomoći. Zbog toga su baze na Antarktiku često dizajnirane da ublaže razaranje požara tako što se sastoje od više odvojenih zgrada sa značajnom udaljenošću između njih.<ref name=CoolAntarctica/> Osim toga, mnoge antarktičke baze imaju zalihe za hitne slučajeve uskladištene u blizini baze, ali dovoljno daleko da ih čak ni veliki požar neće spaliti. U slučaju požara u bazi, zalihe bi trebale biti dovoljne da osoblje baze preživi dok ne stigne pomoć.<ref name=CoolAntarctica/> == Vatrogasna služba Antarktika == [[Datoteka:McMurdo Research Station's firetruck, in Antarctica -a.jpg|thumb|Vatrogasno vozilo na Antarktiku]] Vatrogasna služba Antarktika (AFD) nalazi se u [[Istraživačka stanici McMurdo|stanici McMurdo]]. To je jedina profesionalna vatrogasna služba na Antarktiku koja radi puno radno vrijeme, te najveća i najbolje opremljena.<ref name=NineOneOne>{{cite web |url=http://www.9-1-1magazine.com/Archives-Larson-Antarctica-Fire |title=From the Archives: Antarctica Fire: Public Safety Under Down Under |author=Randall D. Larson |date=30. 11. 2014 |work=9-1-1 Magazine |access-date=16. 12. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202224109/http://9-1-1magazine.com/Archives-Larson-Antarctica-Fire |archive-date=2. 2. 2015}}</ref> Odjel održava dvije vatrogasne stanice u McMurdu, Stanicu 1 i Stanicu 2. Stanica 1 se nalazi u centru McMurda i djeluje u urbanom centru baze te je sjedište AFD-a. Stanica 2 se nalazi na Međunarodnom aerodromu McMurdo i opslužuje aerodrome stanice, aerodrom Phoenix, Williams i ledenu pistu.<ref>{{Cite web |title=Antarctic Fire Department: About The Antarctic Fire Department |url=https://www.antarcticfire.org/aboutus.html |access-date=8. 11. 2024 |website=www.antarcticfire.org}}</ref> Od 2025, flota Stanice 1 sastojala se od dva vatrogasna vozila, pomoćnog vozila za vodu, ambulantnog vozila, spasilačkog vozila i vatrogasnog vozila SCAT (Samostalno vozilo za napad). Flota Stanice 2 sastojala se od ambulantnog vozila i sedam ARFF (Vatrogasna spasilačka vozila), koja su u potpunosti gusjeničena kako bi se nosila s dubljim snježnim pokrivačem koji okružuje piste. Aparati Stanice 2 distribuiraju se i šalju na različite aerodrome ovisno o trenutnoj aktivnosti leta.<ref name=website>{{cite web |url=http://www.antarcticfire.org/aboutus.html |title=About the Antarctic Fire Department |publisher=Antarctic Fire Department |access-date=1. 3. 2017}}</ref> [[Datoteka:Antarctic Fire Department personnel, December 2006.jpg|thumb|Pripadnici vatrogasne službe Antarktike, decembar 2006.]] Tokom antarktičkog ljeta (oktobar-februar), populacija McMurda je najveća, sa između 1.200 i 1.400 ljudi koji tamo žive.<ref>{{Cite web |title=McMurdo Station {{!}} Population, Temperature, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/McMurdo-Station |access-date=8. 11. 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Tokom ovog perioda, zaključno sa 2025, Vatrogasna služba Antarktika ima osoblje od oko 55 ljudi, raspoređeno između Stanice 1, Stanice 2 i Stanice 3 na [[Južni pol|Južnom polu]] (vidi dolje). Zimi (februar-august), broj stanovnika McMurda opada za oko 200 ili manje, a broj osoblja Vatrogasne službe Antarktika se smanjuje na mnogo manji broj.<ref name="NineOneOne2">{{cite web |author=Randall D. Larson |date=30. 11. 2014 |title=From the Archives: Antarctica Fire: Public Safety Under Down Under |url=http://www.9-1-1magazine.com/Archives-Larson-Antarctica-Fire |access-date=1. 3. 2017 |work=9-1-1 Magazine |archive-date=1. 3. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301182849/http://www.9-1-1magazine.com/Archives-Larson-Antarctica-Fire |url-status=dead }}</ref> Osim požara i protivpožarnih alarma, služba se bavi medicinskim pozivima, izlijevanjem opasnih materija, istragama mirisa, asistencijama, hitnim ronilačkim intervencijama i drugim zadacima po potrebi (uključujući tjeranje [[foka]] i [[pingvin]]a sa pista za dolazne letove). Dispečeri službe prate sva pješačka kretanja izvan baze i sva kretanja vozila izvan baze tokom ekstremnih vremenskih uslova.<ref name=NineOneOne/><ref name=NineOneOne_2>{{cite web |url=http://www.9-1-1magazine.com/Archives-Eller-McMurdo-Station-Antarctica |title=From the Archives: McMurdo Station, Antarctica: The Ultimate Dispatch Challenge |author=John M. Eller |date=20. 11. 2014 |work=9-1-1 Magazine |access-date=1. 3. 2017 |archive-date=1. 3. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301182504/http://www.9-1-1magazine.com/Archives-Eller-McMurdo-Station-Antarctica |url-status=dead }}</ref> == Najjužnija vatrogasna služba == Najjužnija vatrogasna služba opslužuje američku stanicu Južnog pola.<ref name=TheSun>{{cite web |url=https://antarcticsun.usap.gov/features/contenthandler.cfm?id=2384 |title=Standing ready |author=Peter Rejcek |date=mart 2011 |work=The Antarctic Sun |publisher=United States Antarctic Program |access-date=1. 3. 2017 |archive-date=1. 3. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301183834/https://antarcticsun.usap.gov/features/contenthandler.cfm?id=2384 |url-status=dead }}</ref> Gašenje požara na stanici Južni pol dugo je bilo odgovornost dobrovoljne vatrogasne brigade, sastavljene od osoblja stanice, koje je prošlo sedmicu obuke. Zbog hladne klime, za gašenje požara obično se koriste suhe hemikalije umjesto vode.<ref name=TheSun/><ref name=TheSun_2>{{cite web |url=https://antarcticsun.usap.gov/features/contentHandler.cfm?id=1210 |title=Learning the basics |author=Peter Rejcek |date=26. 10. 2007 |work=The Antarctic Sun |publisher=United States Antarctic Program |access-date=1. 3. 2017 |archive-date=1. 3. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301183832/https://antarcticsun.usap.gov/features/contentHandler.cfm?id=1210 |url-status=dead }}</ref> U 21. vijeku, profesionalni kontingent od nekoliko vatrogasaca Vatrogasne službe Antarktika, označen kao Stanica 3, dodan je stanici za ljetne mjesece. Njihova oprema je traktor koji vuče dva modula na sankama, od kojih svaki sadrži 230&nbsp;kg suhih hemikalija i 270&nbsp;kg pjene.<ref name=TheSun/> == Ostale vatrogasne službe == Ostale istraživačke stanice na Antarktiku, kao što su [[stanica Vostok]] (Rusija), [[baza Scott]] (Novi Zeland) i [[stanica Terra Nova]] (Italija), zaštićene su vatrogasnim brigadama koje rade honorarno.<ref name=NineOneOne/> == Požari na Antarktiku == Prvi poznati požar na Antarktiku dogodio se tokom Britanske [[Ekspedicija Južni krst|ekspedicije Južni krst]] 1898–1900, kada je svijeća zapalila kolibu i skoro je izgorjela, što bi bilo katastrofalno za ekspediciju.<ref name=CoolAntarctica/><ref name=SouthPole>{{cite web |url=http://www.south-pole.com/p0000087.htm |title=Carsten Borchgrevink |work=South-Pole.com |access-date=1. 3. 2017}}</ref> Britanska [[stanica Hope Bay]] potpuno je uništena u požaru 1948. Dvoje od trojice članova osoblja je poginulo, a jedini preživjeli je živio sam u šatoru šesnaest dana dok nije spašen.<ref name=CoolAntarctica/> Dana 3. augusta 1960, požar potican jakim vjetrovima pogodio je sovjetsku [[Stanica Mirny|stanicu Mirny]], usmrtivši osam ljudi.<ref name=NYTimesMirny>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/1960/08/20/archives/fire-at-soviet-base-in-antarctic-kills-8-eight-scientists-die-in.html |title=Fire at Soviet Base In Antarctic Kills 8; Eight Scientists Die in Fire At Soviet Base in the Antarctic |date=20. 8. 1960}}</ref><ref name=Mysteries>{{cite web |title=Пожар в Антарктиде |trans-title=Fire in Antarctica |url=https://zagadki-istorii.ru/pozhar-v-antarktide/ |access-date=13. 1. 2024 |date=13. 9. 2020 |author=Max |work =Загадки истории (Mysteries of History)|lang=ru}}</ref> Još jedan požar 21. juna 2020. oštetio je nekoliko laboratorija, ali niko nije povrijeđen.<ref name=AP>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/e07ea1029b8af645a2bf1ed8d2dc4778 |title=Fire guts Russia's Antarctic research station, no one hurt |publisher=[[Associated Press]] |date=22. 6. 2020 | access-date=18. 1. 2021 }}</ref> Argentinski vođa baze Almirante Brown namjerno je spalio cijelu bazu 12. aprila 1984. kako bi izbjegao zimu. Nije bilo povrijeđenih, a osoblje je evakuisano brodom američke mornarice.<ref name=CoolAntarctica/> Požar u brazilskoj antarktičkoj stanici Comandante Ferraz 25. februara 2012. uništio je veći dio stanice, kao i materijale i opremu korištene za istraživanje. Dvije osobe su poginule, a jedna je povrijeđena.<ref name=CNN>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2012/02/25/world/americas/antarctica-station-fire/ |title=Fire at Antarctica station kills 2 Brazilian sailors |author=Marilia Brocchetto |date=25. 2. 2012 |work=CNN |access-date=1. 3. 2017}}</ref> Dana 5. oktobra 2008, zgrada na ruskoj [[Stanica Progress|stanici Progress]] je izgorjela, pri čemu je jedna osoba poginula, a dvije su teško povrijeđene, a radio kontakt sa vanjskim svijetom je izgubljen na nekoliko dana.<ref name=CoolAntarctica>{{cite web |url=http://www.coolantarctica.com/Antarctica%20fact%20file/science/antarctica_fire_history.php |title=Antarctica Fire History |author=Paul Ward |work=Cool Antarctica |access-date=1. 3. 2017}}</ref><ref name=AdventureAntarctica>{{cite web |url=http://www.adventure-antarctica.de/2008/10/11/one-dead-in-fire-at-progress-station/ |title=One dead in fire at Progress Station |work=Adventure Antarctica |access-date=1. 3. 2017 |archive-date=10. 9. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910073241/http://www.adventure-antarctica.de/2008/10/11/one-dead-in-fire-at-progress-station/ |url-status=dead }}</ref> == Također pogledajte == * [[Religija na Antarktiku]] * [[Kriminal na Antarktiku]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.antarcticfire.org/ Veb-sajt Vatrogasne službe Antarktika] {{Antarktik}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gašenje požara po kontinentima]] 5sp4cd14kfxrur8dm7iw3er7khaej9m 0 531620 3836791 3823476 2026-04-23T14:49:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836791 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ebu Kamil Šujāʿ ibn Aslam | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = oko 850. | mjesto_rođenja = | datum_smrti = oko 930. | mjesto_smrti = | prebivalište = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = Arapin | polje = [[Matematika]] | radna_institucija = | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = Ebu Bekr Muḥammed ibn al Hasan al-Karajī, Leonardo Fibonacci | uticali_na_njega = Abu Abdullah Muhammad bin Musa al-Khwarizmi | poznat_po = Knjiga o algebri; Ideje - Korištenje iracionalnih brojeva kao rješenja i koeficijenata u jednačinama | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = Islam | fusnote = }} '''Ebu Kamil''' Šujāʿ ibn Aslam ibn Muḥammed Ibn Shujāʿ (latinizirano kao Auoquamel,<ref>Rāshid, Rushdī; Régis Morelon (1996). Encyclopedia of the history of Arabic science. Vol. 2. Routledge. p. 240. ISBN 978-0-415-12411-9.</ref> arapski: أبو كامل شجاع بن أسلم بن محمد بن شجاع, također poznat kao Al-ḥāsib al-miṣrī - doslovno "Egipatski kalkulator") (oko 850. – oko 930.) bio je istaknuti egipatski matematičar tokom [[Zlatno doba islama|zlatnog doba islama]]. Smatra se prvim matematičarom koji je sistematski koristio i prihvatao [[iracionalni broj|iracionalne brojeve]] kao rješenja i koeficijente jednačina.<ref>Sesiano, Jacques (2000). "Islamic mathematics". In Selin, Helaine; D'Ambrosio, Ubiratàn (eds.). Mathematics Across Cultures: The History of Non-Western Mathematics. Springer. p. 148. ISBN 1-4020-0260-2.</ref> Njegove matematičke tehnike kasnije je usvojio [[Fibonacci]], što je Abu Kamilu dalo važnu ulogu u uvođenju algebre u Evropu.<ref>O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Abu Kamil", MacTutor History of Mathematics Archive, University of St Andrews</ref> Ebu Kamil je dao važan doprinos algebri i geometriji.<ref>Hartner, W. (1960). "ABŪ KĀMIL SHUDJĀʿ". Encyclopaedia of Islam. Vol. 1 (2nd ed.). Brill Academic Publishers. pp. 132–3. ISBN 90-04-08114-3.</ref> Bio je prvi islamski matematičar koji je s lakoćom radio s algebarskim jednačinama s potencijama većim od <math>x^2</math> (do <math>x^8</math>),<ref>Levey, Martin (1970). "Abū Kāmil Shujāʿ ibn Aslam ibn Muḥammad ibn Shujāʿ". Dictionary of Scientific Biography. Vol. 1. New York: Charles Scribner's Sons. pp. 30–32. ISBN 0-684-10114-9.</ref> i rješavao skupove nelinearnih simultanih jednačina s tri nepoznate varijable.<ref>Berggren, J. Lennart (2007). "Mathematics in Medieval Islam". The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook. Princeton University Press. pp. 518, 550. ISBN 978-0-691-11485-9.</ref> Ilustrirao je pravila znakova za razvoj množenja (a ± b) (c ± d).<ref>Mat Rofa Bin Ismail (2008), "Algebra in Islamic Mathematics", in Helaine Selin (ed.), Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures, vol. 1 (2nd ed.), Springer, p. 114, ISBN 9781402045592</ref> Sve probleme je pisao retorički, a nekim njegovim knjigama nedostajala je bilo kakva matematička notacija osim notacije cijelih brojeva. Na primjer, koristi arapski izraz "māl māl shayʾ" ("kvadrat-kvadratna-stvar") za <math>x^5</math> (kao što je <math>x^5 = x^2\cdot x^2\cdot x</math>). Jedna značajna karakteristika njegovih djela bila je nabrajanje svih mogućih rješenja za datu jednačinu.<ref>Sesiano, Jacques (1997-07-31). "Abū Kāmil". Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures. Springer. pp. 4–5.</ref> Arapsko-muslimanski enciklopedista [[Ibn-Haldun]] klasifikovao je Ebu Kamila kao drugog najvećeg algebraistu hronološki nakon al-Khwarizmija.<ref>Sesiano, Jacques (2008). "Abū Kāmil". Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Springer Netherlands. pp. 7–8. doi:10.1007/978-1-4020-4425-0_9198. ISBN 978-1-4020-4559-2.</ref> == Život == Gotovo ništa se ne zna o životu i karijeri Ebu Kamila osim da je bio nasljednik al-Khwarizmija, kojeg nikada nije lično upoznao. == Djela == === ''Knjiga algebre (Kitāb fī al-jabr wa al-muqābala)'' === Algebra je možda njegovo najuticajnije djelo, kojim je namjeravao nadmašiti i proširiti djelo Al-Khwarizmija.<ref>Sesiano, Jacques (2009-07-09). An introduction to the history of algebra: solving equations from Mesopotamian times to the Renaissance. AMS Bookstore. ISBN 978-0-8218-4473-1.</ref> Dok je Algebra Al-Khwarizmija bila namijenjena široj javnosti, Ebu Kamil se obraćao drugim matematičarima ili čitaocima upoznatim s Euklidovim Elementima. U ovoj knjizi Ebu Kamil rješava sisteme jednačina čija su rješenja cijeli brojevi i razlomci, te prihvata iracionalne brojeve (u obliku kvadratnog ili četvrtog korijena) kao rješenja i koeficijente kvadratnih jednačina. Prvo poglavlje podučava algebru rješavanjem problema primjene u [[Geometrija|geometriji]], često uključujući nepoznatu varijablu i kvadratne korijene. Drugo poglavlje se bavi sa šest vrsta problema koji se nalaze u Al-Khwarizmijevoj knjizi, ali neki od njih, posebno oni od <math>x^2</math>, sada su razrađeni direktno umjesto da se prvo rješavaju za x i popraćeni geometrijskim ilustracijama i dokazima. Treće poglavlje sadrži primjere kvadratnih iracionalnosti kao rješenja i koeficijenata. Četvrto poglavlje pokazuje kako se ove iracionalnosti koriste za rješavanje problema koji uključuju poligone. Ostatak knjige sadrži rješenja za skupove neodređenih jednačina, probleme primjene u realnim situacijama i probleme koji uključuju nerealne situacije namijenjene rekreativnoj matematici. Brojni islamski matematičari napisali su komentare na ovo djelo, uključujući al-Istakhrija al-Hasiba i ʿAlija ibn Ahmeda al-ʿImranīja (umro 955-6),<ref>Louis Charles Karpinski (1915). Robert of Chester's Latin Translation of the Algebra of Al-Khowarizmi, with an Introduction, Critical Notes and an English Version. Macmillan Co.</ref> ali oba ova komentara su sada izgubljena. U Evropi se materijal sličan ovoj knjizi nalazi u Fibonaccijevim spisima, a neki dijelovi su uključeni i poboljšani u latinskom djelu Ivana Seviljskog, Liber mahameleth. Djelimični prijevod na latinski uradio je u XIV vijeku William od Lune, a u XV vijeku cijelo djelo se pojavilo i u hebrejskom prijevodu Mordechaija Finzija. === ''Knjiga rijetkih stvari u umjetnosti računanja (Kitāb al-ṭarā’if fi’l-ḥisāb)'' === Ovdje Ebu Kamil opisuje niz sistematskih postupaka za pronalaženje integralnih rješenja za neodređene [[Jednačina|jednačine]]. To je ujedno i najranije poznato arapsko djelo u kojem se traže rješenja za tip neodređenih jednačina pronađenih u Diofantovoj Aritmetici. Međutim, Ebu Kamil objašnjava određene metode koje se ne nalaze ni u jednom postojećem primjerku Aritmetike. Također, opisuje jedan problem za koji je pronašao 2.678 rješenja.<ref>Livio, Mario (2003). The Golden Ratio. New York: Broadway. pp. 89–90, 92, 96. ISBN 0-7679-0816-3.</ref> === ''Knjiga o petouglu i desetouglu (Kitāb al-mukhammas wa’al-mu‘ashshar)'' === U ovom djelu se algebarske metode koriste za rješavanje geometrijskih problema. Abu Kamil koristi jednačinu <math>x^4</math>+3125 = 125<math>x^2</math> za izračunavanje numeričke aproksimacije za stranicu pravilnog petougla u krugu prečnika 10. On također koristi zlatni rez u nekim svojim proračunima. Fibonacci je znao za ovaj traktat i opsežno ga je koristio u svojoj Practica geometriae. === ''Knjiga o pticama (Kitāb al-ṭair)'' === Mali traktat koji uči kako rješavati neodređene linearne sisteme s pozitivnim integralnim rješenjima. Naslov je izveden iz vrste problema poznatih na istoku koji uključuju kupovinu različitih vrsta ptica. Autor je u uvodu napisao: <blockquote>Našao sam se pred problemom koji sam riješio i za koji sam otkrio mnogo rješenja; tražeći dublje rješenja, dobio sam dvije hiljade šeststo sedamdeset i šest tačnih. Moje zaprepaštenje zbog toga je bilo veliko, ali sam otkrio da su, kada sam prepričao ovo otkriće, oni koji me nisu poznavali bili arogantni, šokirani i sumnjičavi prema meni. Stoga sam odlučio napisati knjigu o ovoj vrsti proračuna, s ciljem da olakšam njenu obradu i učinim je pristupačnijom.</blockquote> Prema Jacquesu Sesianu, Ebu Kamil je, čini se, ostao nenadmašan tokom cijelog srednjeg vijeka u pokušaju da pronađe sva moguća rješenja za neke od svojih problema. U jednom članku, Muhammad Mehdi Kaveh Jazdi riješio je Ebu Kamelove šesterostruke probleme i tabelarno prikazao sve njihove odgovore, dobivši 2.674 odgovora za šesti problem. Vrijedi napomenuti da ovaj članak također uključuje Ghijath al-Din Džamšid Kashanijev problem 10 ptica i Muhammed Baqir Jazdijevu metodu rješavanja njegovog problema, koja je dala 903 odgovora. === ''O mjerenju i geometriji (Kitāb al-misāḥa wa al-handasa)'' === Priručnik geometrije za nematematičare, poput geodeta i drugih vladinih službenika, koji predstavlja skup pravila za izračunavanje [[volumen]]a i površine čvrstih tijela (uglavnom pravokutnih paralelopipeda, pravih kružnih prizmi, kvadratnih piramida i kružnih konusa). Prvih nekoliko poglavlja sadrži pravila za određivanje površine, dijagonale, obima i drugih parametara za različite vrste trouglova, pravougaonika i kvadrata. == Izgubljena djela == Neka od izgubljenih djela Ebu Kamila uključuju: * Traktat o korištenju dvostruke lažne pozicije, poznat kao Knjiga dviju grešaka (Kitāb al-khaṭaʾayn).<ref>Schwartz, R. K (2004). Issues in the Origin and Development of Hisab al-Khata'ayn (Calculation by Double False Position). Eighth North African Meeting on the History of Arab Mathematics. Radès, Tunisia. Available online at: http://facstaff.uindy.edu/~oaks/Biblio/COMHISMA8paper.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915195359/http://facstaff.uindy.edu/%7Eoaks/Biblio/COMHISMA8paper.doc |date=15. 9. 2011 }} Archived 2011-09-15 at the Wayback Machine and "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2014-05-16. Retrieved 2012-06-08.</ref> * Knjigu o uvećavanju i smanjivanju (Kitāb al-jamʿ wa al-tafrīq), koja je dobila više pažnje nakon što ju je historičar Franz Woepcke povezao s anonimnim latinskim djelom, Liber augmenti et diminutionis. * Knjigu o podjeli imovine korištenjem algebre (Kitāb al-waṣāyā bi al-jabr wa al-muqābala), koja sadrži algebarska rješenja za probleme islamskog nasljeđivanja i raspravlja o mišljenjima poznatih pravnika. Ibn al-Nadim u svom Fihristu navodi sljedeće dodatne naslove: Knjiga sreće (Kitāb al-falāḥ), Knjiga ključa sreće (Kitāb miftāḥ al-falāḥ), Knjiga adekvatnog (Kitāb al-kifāya) i Knjiga jezgra (Kitāb al-ʿasīr). == Naslijeđe == Njegovi radovi uticali su na druge matematičare, poput al-Karajija i Fibonaccija, te su kao takvi imali trajan utjecaj na razvoj algebre.<ref>Karpinski, L. C. (1914-02-01). "The Algebra of Abu Kamil". The American Mathematical Monthly. 21 (2): 37–48. doi:10.2307/2972073. ISSN 0002-9890. JSTOR 2972073.</ref> Mnoge njegove primjere i algebarske tehnike kasnije je Fibonacci kopirao u svom djelu Practica geometriae i drugim djelima. Također, očite su pozajmice u Fibonaccijevom djelu Liber Abaci, ali bez eksplicitnog spominjanja Ebu Kamila.<ref>Høyrup, J. (2009). Hesitating progress-the slow development toward algebraic symbolization in abbacus-and related manuscripts, c. 1300 to c. 1550: Contribution to the conference" Philosophical Aspects of Symbolic Reasoning in Early Modern Science and Mathematics", Ghent, 27–29 August 2009. Preprints. Vol. 390. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science.</ref> == O al-Khwarizmiju == Ebu Kamil je bio jedan od najranijih matematičara koji je prepoznao al-Khwarizmijeve doprinose algebri, braneći ga od Ibn Barze koji je autoritet i presedan u algebri pripisao njegovom djedu, 'Abdulhamidu ibn Turku. Ebu Kamil je u uvodu svoje Algebre napisao: <blockquote>S velikom pažnjom sam proučavao spise matematičara, ispitivao njihove tvrdnje i detaljno proučavao ono što objašnjavaju u svojim djelima; Stoga sam primijetio da je knjiga Muhammeda ibn Mūse al-Khwārizmīja, poznata kao Algebra, superiorna u tačnosti svojih principa i preciznosti svoje argumentacije. Stoga je nama, zajednici matematičara, dužno da prepoznamo njegov prioritet i priznamo njegovo znanje i njegovu superiornost, jer je, pišući svoju knjigu o algebri, bio inicijator i otkrivač njenih principa...</blockquote> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Egipat]] [[Kategorija:Matematičari]] 96h8nwu69rq2who5b5qiqcda0ic9mg1 0 531723 3836832 3830187 2026-04-23T20:28:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836832 wikitext text/x-wiki [[Slika:80S 2XZM 4A17 4A19.png|thumb|Prikaz [[kristalna struktura|kristalne structure]]: '''Eukariotski ribosom''': Podjedinica [[40S]] je lijevo, podjedinica [[60S]] desno. Jezgro ribosomske RNK ([[rRNK]]) je predstavljeno kao siva cijev, segmenti ekspanzije su prikazani crvenom bojom. Univerzalno konzervirani proteini su prikazani plavom bojom. Ovi proteini imaju homologe kod [[eukariot]]a, [[arheja]] i [[bakterija]]. Proteini koje dijele samo eukarioti i arheje prikazani su narandžastom bojom, a proteini specifični za eukariote prikazani su crvenom bojom. PDB identifikatori 4a17, 4A19, 2XZM poravnati su sa 3U5B, 3U5C, 3U5D, 3U5E]] [[Ribosomi]] su velika i složena molekularna mašina koja katalizira [[sinteza proteina|sintezu proteina]], poznatu kao [[Translacija (biologija)|translacija]]. Ribosom odabira aminoacilirane [[tRNK|transferne RNK]] (tRNK), na osnovu sekvence proteina koji kodira [[iRNK|informacijsku RNK]] (iRNK) i [[kovalentna veza|kovalentno povezuje]] [[aminokiseline]] u [[peptid|polipeptidni]] lanac. Ribosomi svih organizama dijele [[konzervirana sekvenca|visoko konzervirani]] [[peptidil-transferaza|katalitski centar]]. Međutim, ribosomi [[eukariot]]a ([[životinja]], [[biljke|biljaka]], [[gljiva]] i velikog broja jednoćelijskih [[organizam]]a, svi sa [[ćelijsko jedro|jedrom]]) su mnogo veći od [[prokarioti|prokariotskih]] ([[bakterija]]l i [[arheja]]l) ribosoma i podložni su složenijoj regulaciji i putevima [[biogeneza|biogeneze]].<ref>{{cite web |url=http://www.microbiologyprocedure.com/ribosomes/difference-between-70S-and-80S-ribosomes.htm |title=Difference Between 70S Ribosomes and 80S Ribosomes, RNA, Micromolecules |publisher=www.microbiologyprocedure.com |access-date=6. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905232545/http://www.microbiologyprocedure.com/ribosomes/difference-between-70S-and-80S-ribosomes.htm |archive-date=5. 9. 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.microbiologyprocedure.com/ribosomes/80S-ribosomes.htm |title=80S Ribosomes, Eukaryotic Ribosomes, Prokaryotic Ribosomes, Nucleic Acids, Sedimentation Coefficient |publisher=www.microbiologyprocedure.com |access-date=6. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090623063232/http://www.microbiologyprocedure.com/ribosomes/80S-ribosomes.htm |archive-date=23. 6. 2009 }}</ref> '''Eukariotski ribosomi''' su također poznati kao '''80S''' ribosomi, što se odnosi na njihove [[koeficijent sedimentacije]] u [[Svedberg|Svedberg jedinicama]], jer se sedimentiraju brže od prokariotskih ([[70S]]) ribosoma. Eukariotski ribosomi imaju dvije nejednake podjedinice, označene kao [[eukariotska mala ribosomska podjedinica (40S)|mala podjedinica]] (40S) i [[eukariotska velika ribosomska podjedinica (60S)|velika podjedinica]] (60S) prema njihovim koeficijentima sedimentacije. Obje podjedinice sadrže desetine [[ribosomski protein|ribosomskih proteina]] raspoređenih na skeli sastavljenoj od [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] (rRNK). Mala podjedinica prati [[komplementarnost (molekularna biologija)|komplementarnost]] između tRNK [[antikodon]]a i iRNK, dok velika podjedinica katalizira formiranje [[peptidne veze]]. ==Sastav== U poređenju sa svojim prokariotskim homolozima, mnogi eukariotski ribosomski proteini su uvećani insercijama ili ekstenzijama u konzervirano jezgro. Nadalje, nekoliko dodatnih proteina se nalazi u malim i velikim podjedinicama eukariotskih ribosoma, koje nemaju prokariotske homologe. Podjedinica 40S sadrži [[18S ribosomsku RNK]] (skraćeno 18S rRNA), koja je homologna prokariotskoj [[16S ribosomsku RNK|16S rRNA]]. Podjedinica 60S sadrži 28S rRNA koja je homologna prokariotskoj [[23S ribosomsku RNK]]. Osim toga, sadrži 5.8S rRNA koja odgovara 5' kraju 23S rRNA i kratku 5S rRNA. I 18S i 28S imaju višestruke insercije u nabor jezgra rRNA svojih prokariotskih pandana, koje se nazivaju ekspanzijski segmenti. Za detaljan popis proteina, uključujući arhealne i bakterijske homologe, molimo pogledajte odvojene članke o podjedinicama [[40S]] i [[60S]]. Nedavna istraživanja ukazuju na heterogenost u sastavu [[ribosom]]a, tj. da [[stehiometrija]] među osnovnim ribosomskim proteinima u divljim [[vrsta]]ma [[kvasci|kvasnih ćelija]] i embrionskim [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] zavisi i od uslova rasta i od broja ribosoma vezanih po iRNK.<ref name="SlavovSemrau2015">{{cite journal|last1=Slavov|first1=Nikolai|last2=Semrau|first|last3=Airoldi|first3=Edoardo|last4=Budnik|first4=Bogdan|last5=van Oudenaarden|first5=Alexander|title=Differential Stoichiometry among Core Ribosomal Proteins|journal=Cell Reports|volume=13|issue=5|year=2015|pages=865–873|issn=2211-1247|doi=10.1016/j.celrep.2015.09.056|pmid=26565899|pmc=4644233}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left" ! ! ! [[Eukariot]]ski<ref name="ribostat">Values are based on the ribosomes of ''Tetrahymena thermophila'' (PDB: 4V8P) and ''Thermus thermophilus'' (PDB: 4V5D). The exact size, weight and number of proteins varies from organism to organism.</ref> ! [[bakterije|Bakterijski]]<ref name="ribostat" /> |- ! rowspan="3" | [[Ribosom]] | Koeficijent sedimentacije | 80 S | 70 S |- | [[Molekularna masa]] | ~3,2 miliona [[jedinica atomske mase|Da]] | ~2,0 miliona Da |- | [[Prečnik]] | ~250–300 [[Angstrom|Å]] | ~200 Å |- ! rowspan="4" | Velika podjedinica | Koeficijent sedimentacije | 60 S | 50 S |- | Molekularna masa | ~2,0 miliona Da | ~1,3 miliona Da |- | Proteini | 46 | 33 |- |- | [[rRNK]] | *25/28 S rRNK (3354 [[nukleotid]]a) *5 S rRNK (120 nukleotida) *5,8 S rRNK (154 nukleotida) | * 23S rRNK (2839 nukleotida) * 5S rRNK (122 nukleotida) |- ! rowspan="4" | Mala podjedinica | Koeficijent sedimentacije | 40 S | 30 S |- | Molekularna masa | ~1,2 miliona Da | ~0,7 miliona Da |- | Proteini | 33 | 20 |- |- | rRNK | *18S rRNK (1753 nukleotida) | *16S [[rRNK]] (1504 nukleotida) |- |} ==Određivanje strukture== Početne strukture eukariotskih ribosoma određene su [[elektronski mikroskop|elektronskom mikroskopijom]]. Prve 3D strukture dobijene su pri rezoluciji od 30–40 Å za [[kvasac|kvaščeve]]<ref>{{cite journal | last1 = Verschoor | first1 = A | last2 = Warner | first2 = JR | last3 = Srivastava | first3 = S | last4 = Grassucci | first4 = RA | last5 = Frank | first5 = J | date = Jan 1998 | title = Three-dimensional structure of the yeast ribosome | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 26 | issue = 2| pages = 655–661 | pmid = 9421530 | doi=10.1093/nar/26.2.655 | pmc=147289}}</ref> I [[sisar]]ske ribosome.<ref>{{cite journal | last1 = Verschoor | first1 = A | last2 = Frank | first2 = J | date = Aug 1990 | title = Three-dimensional structure of the mammalian cytoplasmic ribosome | journal = J Mol Biol | volume = 214 | issue = 3| pages = 737–749 | doi = 10.1016/0022-2836(90)90289-X | pmid = 2388265 }}</ref><ref>{{cite journal | pmid = 9551559 | volume=6 | issue=3 | title=The 80S rat liver ribosome at 25 A resolution by electron cryomicroscopy and angular reconstitution. | date=Mar 1998 | journal=Structure | pages=389–399 | doi=10.1016/s0969-2126(98)00040-9 | last1 = Dube | first1 = P | last2 = Wieske | first2 = M | last3 = Stark | first3 = H | last4 = Schatz | first4 = M | last5 = Stahl | first5 = J | last6 = Zemlin | first6 = F | last7 = Lutsch | first7 = G | last8 = van Heel | first8 = M| doi-access = free }}</ref> Strukture veće rezolucije ribosoma kvasca pomoću [[krioelektronski mikroskop|krioelektronske mikroskopija]] omogućile su identifikaciju strukturnih elemenata proteina i RNK.<ref>{{cite journal | pmid = 11701127 | volume=107 | issue=3 | title=Structure of the 80S ribosome from Saccharomyces cerevisiae--tRNA-ribosome and subunit-subunit interactions. | date=Nov 2001 | journal=Cell | pages=373–386 | doi=10.1016/s0092-8674(01)00539-6 | last1 = Spahn | first1 = CM | last2 = Beckmann | first2 = R | last3 = Eswar | first3 = N | last4 = Penczek | first4 = PA | last5 = Sali | first5 = A | last6 = Blobel | first6 = G | last7 = Frank | first7 = J| doi-access = free }}</ref> Zatim su dobijene strukture sa subnanometarskom rezolucijom za komplekse ribosoma i faktora uključenih u translaciju.<ref>{{cite journal | last1 = Halic | first1 = M | last2 = Gartmann | first2 = M | last3 = Schlenker | first3 = O | last4 = Mielke | first4 = T | last5 = Pool | first5 = MR | last6 = Sinning | first6 = I | last7 = Beckmann | first7 = R | date = maj 2006 | title = Signal recognition particle receptor exposes the ribosomal translocon binding site | url = http://edoc.mpg.de/307710| journal = Science | volume = 312 | issue = 5774| pages = 745–747 | doi = 10.1126/science.1124864 | pmid = 16675701 | bibcode = 2006Sci...312..745H | hdl = 11858/00-001M-0000-0010-842E-9 | s2cid = 7237420 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Becker | first1 = T | last2 = Bhushan | first2 = S | last3 = Jarasch | first3 = A | last4 = Armache | first4 = JP | last5 = Funes | first5 = S | last6 = Jossinet | first6 = F | last7 = Gumbart | first7 = J | last8 = Mielke | first8 = T | last9 = Berninghausen | first9 = O | last10 = Schulten | first10 = K | last11 = Westhof | first11 = E | last12 = Gilmore | first12 = R | last13 = Mandon | first13 = EC | last14 = Beckmann | first14 = R | date = Dec 2009 | title = Structure of monomeric yeast and mammalian Sec61 complexes interacting with the translating ribosome | journal = Science | volume = 326 | issue = 5958| pages = 1369–1373 | doi = 10.1126/science.1178535 | pmid = 19933108 | pmc=2920595| bibcode = 2009Sci...326.1369B }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Schüler | first1 = M | last2 = Connell | first2 = SR | last3 = Lescoute | first3 = A | last4 = Giesebrecht | first4 = J | last5 = Dabrowski | first5 = M | last6 = Schroeer | first6 = B | last7 = Mielke | first7 = T | last8 = Penczek | first8 = PA | last9 = Westhof | first9 = E | last10 = Spahn | first10 = CM | date = Dec 2006 | title = Structure of the ribosome-bound cricket paralysis virus IRES RNA | url = http://edoc.mpg.de/312991| journal = Nat Struct Mol Biol | volume = 13 | issue = 12| pages = 1092–1096 | doi = 10.1038/nsmb1177 | pmid = 17115051 | hdl = 11858/00-001M-0000-0010-8321-7 | s2cid = 8243970 | hdl-access = free }}</ref> Nakon određivanja prve [[bakterije|bakterijske]] <ref name="Clemons">{{cite journal | last1 = Clemons | first1 = WM Jr | last2 = May | first2 = JL | last3 = Wimberly | first3 = BT | last4 = McCutcheon | first4 = JP | last5 = Capel | first5 = MS | last6 = Ramakrishnan | first6 = V | date = Aug 1999 | title = Structure of a bacterial 30S ribosomal subunit at 5.5 A resolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-08-26_400_6747/page/832 | journal = Nature | volume = 400 | issue = 6747| pages = 833–840 | doi = 10.1038/23631 | pmid = 10476960 | bibcode = 1999Natur.400..833C | s2cid = 14808559 }}</ref><ref name="Cate">{{cite journal | pmid = 10497122 | volume=285 | issue=5436 | title=X-ray crystal structures of 70S ribosome functional complexes. | url = https://archive.org/details/sim_science_1999-09-24_285_5436/page/n75 | date=Sep 1999 | journal=Science | pages=2095–2104 | doi=10.1126/science.285.5436.2095 | last1 = Cate | first1 = JH | last2 = Yusupov | first2 = MM | last3 = Yusupova | first3 = GZ | last4 = Earnest | first4 = TN | last5 = Noller | first5 = HF}}</ref><ref name="Yusupov">{{cite journal | last1 = Yusupov | first1 = MM | last2 = Yusupova | first2 = GZ | last3 = Baucom | first3 = A | last4 = Lieberman | first4 = K | last5 = Earnest | first5 = TN | last6 = Cate | first6 = JH | last7 = Noller | first7 = HF | s2cid = 39505192 | date = maj 2001 | title = Crystal structure of the ribosome at 5.5 A resolution | journal = Science | volume = 292 | issue = 5518| pages = 883–896 | doi = 10.1126/science.1060089 | pmid = 11283358 | doi-access = free | bibcode = 2001Sci...292..883Y }}</ref> i [[Arheje|arhejske]]<ref name="Ban">{{cite journal | last1 = Ban | first1 = N | last2 = Nissen | first2 = P | last3 = Hansen | first3 = J | last4 = Moore | first4 = PB | last5 = Steitz | first5 = TA | s2cid = 14056415 | date = Aug 2000 | title = The complete atomic structure of the large ribosomal subunit at 2.4 A resolution | url = https://archive.org/details/sim_science_2000-08-11_289_5481/page/904 | journal = Science | volume = 289 | issue = 5481| pages = 905–920 | doi = 10.1126/science.289.5481.905 | pmid = 10937989 | bibcode = 2000Sci...289..905B }}</ref> strukture ribosoma pri atomskoj rezoluciji 1990-ih, trebalo je još jedno desetljeće dok 2011. godine nisu dobivene strukture visoke rezolucije eukariotskih ribosoma pomoću [[rendgenska kristalografija|rendgenske kristalografije]], uglavnom zbog poteškoća u [[kristalizacija proteina|dobivanju kristala dovoljnog kvaliteta]].<ref name="Rabl">{{cite journal | last1 = Rabl | first1 = J | last2 = Leibundgut | first2 = M | last3 = Ataide | first3 = SF | last4 = Haag | first4 = A | last5 = Ban | first5 = N | date = Feb 2011 | title = Crystal structure of the eukaryotic 40S ribosomal subunit in complex with initiation factor 1 | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-02-11_331_6018/page/730 | journal = Science | volume = 331 | issue = 6018| pages = 730–736 | doi = 10.1126/science.1198308 | pmid = 21205638 | bibcode = 2011Sci...331..730R | hdl = 20.500.11850/153130 | s2cid = 24771575 | hdl-access = free }}</ref><ref name="Klinge">{{cite journal | last1 = Klinge | first1 = S | last2 = Voigts-Hoffmann | first2 = F | last3 = Leibundgut | first3 = M | last4 = Arpagaus | first4 = S | last5 = Ban | first5 = N | s2cid = 206536444 | date = Nov 2011 | title = Crystal structure of the eukaryotic 60S ribosomal subunit in complex with initiation factor 6 | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-11-18_334_6058/page/940 | journal = Science | volume = 334 | issue = 6058| pages = 941–948 | doi = 10.1126/science.1211204 | pmid = 22052974 | bibcode = 2011Sci...334..941K }}</ref><ref name="Ben-Shem_2011">{{cite journal |vauthors=Ben-Shem A, Garreau de Loubresse N, Melnikov S, Jenner L, Yusupova G, Yusupov M |title= The structure of the eukaryotic ribosome at 3.0 Å resolution. |journal=Science |volume=334|issue=6062|pages= 1524–1529|date=februar 2011 |doi= 10.1126/science.1212642|pmid= 22096102|bibcode= 2011Sci...334.1524B |s2cid= 9099683 |doi-access= free }}</ref> Kompletna struktura eukariotske 40S ribosomske strukture kod ''[[Tetrahymena thermophila]]'' objavljena je i opisana, kao i mnogo toga o interakciji 40S podjedinice sa [[eIF1]] tokom inicijacije translacije.<ref name="Rabl"/> Struktura eukariotske podjedinice 60S je također određena iz ''T. thermophila'' u kompleksu sa [[eIF6]].<ref name="Klinge"/> Kompletna struktura eukariotske 80S ribosomske strukture iz kvasca ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' dobijena je kristalografijom pri rezoluciji od 3,0 Å.<ref name="Ben-Shem_2011"/> Ove strukture otkrivaju preciznu arhitekturu eukariotski specifičnih elemenata, njihovu interakciju sa univerzalno konzerviranim jedrom i sve eukariotski specifične mostove između dvije ribosomske podjedinice. Atomske koordinate [[proteinska banka podataka (format datoteke)|(PDB datoteke)]] i [[faktor strukture]] eukariotskog ribosoma su deponovani u [[proteinska banka podataka|proteinsku banku podataka (PDB)]] pod sljedećim pristupnim kodovima: {| class="wikitable" style="text-align:center" !Kompleks !Izvorni organizam !Rezolucija ![[PDB]] identifikator<ref>Zbog ograničenja veličine, strukture ribosoma su često podijeljene u nekoliko koordinatnih datoteka</ref> |- | 80S:Stm1 | ''[[S. cerevisiae]]'' | 3,0 Å | *[http://www.pdb.org/pdb/explore/explore.do?structureId=3U5B 3U5B na www.PDB.org] *[http://www.pdb.org/pdb/explore/explore.do?structureId=3U5C 3U5C na www.PDB.org] *[http://www.pdb.org/pdb/explore/explore.do?structureId=3U5D 3U5D na www.PDB.org] *[http://www.pdb.org/pdb/explore/explore.do?structureId=3U5E 3U5E na www.PDB.org] |- | 40S:eIF1 | ''T. thermophila'' | 3,9 Å | *[http://www.pdb.org/pdb/explore/explore.do?structureId=2xzm 2XZM na www.PDB.org] |- |- | 60S:eIF6 | ''[[Tetrahimena|T. thermophila]]'' | 3,5 Å | *[http://www.pdb.org/pdb/explore/explore.do?structureId=4a17 4A17 na www.PDB.org] *[http://www.pdb.org/pdb/explore/explore.do?structureId=4a19 4A19 na www.PDB.org] |- |} ==Arhitektura== ===Opće karakteristike=== Neke opšte arhitektonske karakteristike ribosoma su očuvane u svim [[carstvo (biologija)|carstvima]]:<ref name="Melnikov">{{cite journal | last1 = Melnikov | first1 = S | last2 = Ben-Shem | first2 = A | last3 = Garreau | last4 = de Loubresse | first4 = N | last5 = Jenner | first5 = L | last6 = Yusupova | first6 = G | last7 = Yusupov | first7 = M | date = Jun 2012 | title = One core, two shells: bacterial and eukaryotic ribosomes | journal = Nat Struct Mol Biol | volume = 19 | issue = 6| pages = 560–567 | doi = 10.1038/nsmb.2313 | pmid = 22664983 | s2cid = 6267832 }}</ref> Struktura male podjedinice može se podijeliti na dva velika segmenta, glavu i tijelo. Karakteristične osobine tijela uključuju lijevo i desno stopalo, rame i platformu. Glava ima šiljastu izbočinu koja podsjeća na ptičji kljun. U karakterističnom "izgledu krune" velike podjedinice, strukturne znamenitosti uključuju centralnu izbočinu, L1- i P-peteljiku.<ref name="TIBS">{{cite journal | last1 = Klinge | first1 = S | last2 = Voigts-Hoffmann | first2 = F | last3 = Leibundgut | first3 = M | last4 = Ban | first4 = N | date = maj 2012 | title = Atomic structures of the eukaryotic ribosome | journal = Trends Biochem Sci | volume = 37 | issue = 5| pages = 189–198 | doi = 10.1016/j.tibs.2012.02.007 | pmid = 22436288 }}</ref><ref name="Jenner">{{cite journal | last1 = Jenner | first1 = L | last2 = Melnikov | first2 = S | last3 = de Loubresse | first3 = NG | last4 = Ben-Shem | first4 = A | last5 = Iskakova | first5 = M | last6 = Urzhumtsev | first6 = A | last7 = Meskauskas | first7 = A | last8 = Dinman | first8 = J | last9 = Yusupova | first9 = G | last10 = Yusupov | first10 = M | date = Dec 2012 | title = Crystal structure of the 80S yeast ribosome | journal = Curr Opin Struct Biol | volume = 22 | issue = 6| pages = 759–767 | doi = 10.1016/j.sbi.2012.07.013 | pmid = 22884264 }}</ref> Većina eukariotski specifičnih RNK i proteinskih elemenata nalazi se na stranama 40S <ref name="Rabl" /> i 60S<ref name="Klinge" /> podjedinica izloženim rastvaraču. Interfejs podjedinica, kao i važne funkcionalne regije poput centra peptidil transferaze i mjesta dekodiranja, uglavnom su očuvane, s nekim razlikama uočenim u okolnim regijama. Za razliku od prokariotskih ribosomskih proteina, koji primarno interaguju s RNK, eukariotski specifični proteinski segmenti sudjeluju u mnoštvu [[interakcija protein-protein]]. Interakcije na velike udaljenosti posredovane su eukariotski specifičnim [[Alfa-heliks|heliksnim]] produžecima ribosomskih proteina i nekoliko eukariotskih ribosomskih proteina zajedno formirajući interproteinske [[beta-list]]ove. {{Gallery |title= [[Kristalne strukture]] eukariotskih ribosomskih podjedinica iz ''T. thermophila''''T. thermophila'' |width=300 |height=300 |align=center |Slika:40S_interface_2XZM.png|Podjedinica [[40S]], gledana sa strane interfejsa podjedinice, [[PDB]] identifikator 2XZM |Slika:40S_solvent_2XZM.png| Podjedinica [[40S]], gledana sa strane izložene rastvaraču, PDB identifikator 2XZM |Slika:60S_interface_4A17_4A19.png|Podjedinica [[60S]], gledana sa strane interfejsa podjedinice, PDB identifikatori 4A17, 4A19 |Slika:60S_solvent_4A17_4A19.png|Podjedinica [[60S]], gledana sa strane izložene rastvaraču, PDB identifikatori 4A17, 4A19 }} Jezgro ribosomske RNK predstavljeno je kao siva cijev, ekspanzijski segmenti su prikazani crvenom bojom. Univerzalno konzervirani proteini prikazani su plavom bojom. Ovi proteini imaju homologe kod [[eukariot]]a, [[arheja]] i [[bakterija]]. Proteini koje dijele samo eukarioti i arheje prikazani su narandžastom bojom, a proteini specifični za eukariote prikazani su crvenom bojom. ===[[Koevolucija]] rRNK i proteina=== Struktura 40S podjedinice otkrila je da se proteini specifični za eukariote (rpS7, rpS10, rpS12 i RACK1), kao i brojni eukariotski specifični ekstenzije proteina, nalaze na strani male podjedinice izloženoj [[rastvarač]]u.<ref name="Rabl"/> Ovdje oni učestvuju u stabilizaciji ekspanzijskih segmenata [[rRNK]]. Štaviše, kljun 40S podjedinice je remodeliran, jer je rRNK zamijenjena proteinima rpS10 i rpS12.<ref name="Rabl"/> Kao što je uočeno za 40S podjedinicu, svi eukariotski specifični proteini 60S podjedinice (RPL6, RPL22, RPL27, RPL28, RPL29 i RPL36) i mnogi ekstenzije nalaze se na strani izloženoj rastvaraču, formirajući složenu mrežu interakcija sa eukariotski specifičnim segmentima RNK ekspanzije. RPL6, RPL27 i RPL29 posreduju u kontaktima između ES setova ES7–ES39, ES31–ES20–ES26, odnosno ES9–ES12, i RPL28 stabiliziranog ekspanzionog segmenta ES7A.<ref name="Klinge"/> ===Ubikvitinski fuzijski proteini=== Kod eukariota, protein male podjedinice [[RPS27A|RPS27A (ili eS31)]] i protein velike podjedinice [[ostatak ubikvitina A-52 ribosomskpg fuzijskog produkta proteina 1|RPL40 (ili eL40)]] su obrađeni polipeptidi, koji se prevode kao [[fuzijski proteini]] koji nose N-terminalni [[ubikvitin]]skog [[proteinski domen|domena]]. Oba proteina se nalaze pored važnih funkcionalnih centara ribosoma: necijepani ubikvitinski domeni eS31) i eL40 bili bi pozicionirani na mjestu dekodiranja i blizu mjesta vezivanja, odnosno faktora translacije. Ovi stavovi ukazuju na to da je [[proteoliza|proteolitsko]] cijepanje bitan korak u proizvodnji funkcionalnih ribosoma.<ref name="Rabl"/><ref name="Klinge"/> Zaista, mutacije linkera između jezgra eS31 i ubikvitinskog domena su letalne kod [[kvasac]]a.<ref name="Lacombe">{{cite journal | last1 = Lacombe | first1 = T | last2 = García-Gómez | first2 = JJ | last3 = de la Cruz | first3 = J | last4 = Roser | first4 = D | last5 = Hurt | first5 = E | last6 = Linder | first6 = P | last7 = Kressler | first7 = D | s2cid = 33924290 | date = Apr 2009 | title = Linear ubiquitin fusion to Rps31 and its subsequent cleavage are required for the efficient production and functional integrity of 40S ribosomal subunits | journal = Mol Microbiol | volume = 72 | issue = 1| pages = 69–84 | doi = 10.1111/j.1365-2958.2009.06622.x | pmid = 19210616 | doi-access = }}</ref> ===Aktivno mjesto=== Poređenja između bakterijskih, arhejskih i eukariotskih ribosomskih struktura otkrivaju vrlo visok stepen [[konzervirana sekvenca|konzerviranosti]] u području [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] — centra [[peptidil-transferaza|peptidil-transferaze]] (PTC). Nijedan od proteinskih elemenata specifičnih za eukariote nije dovoljno blizu da bi direktno učestvovao u katalizi.<ref name="Klinge"/> Međutim, RPL29 se projicira unutar 18 Å aktivnog mjesta kod ''T. thermophila'', a eukariotski specifični ekstenzije međusobno povezuju nekoliko proteina u blizini podjedinice 60S PTC-a,<ref name="Klinge"/><ref name="TIBS"/> dok su odgovarajući 50S proteini singularni entiteti.<ref name="Ban"/> ===Međupodjedinični mostovi=== Kontakti preko dvije ribosomske podjedinice poznati su kao međupodjedinični mostovi. U eukariotskom ribosomu, dodatne kontakte ostvaruju 60S ekspanzijski segmenti i proteini.<ref name="Ben-Shem">{{cite journal | last1 = Ben-Shem | first1 = A | last2 = Garreau | last3 = de Loubresse | first3 = N | last4 = Melnikov | first4 = S | last5 = Jenner | first5 = L | last6 = Yusupova | first6 = G | last7 = Yusupov | first7 = M | s2cid = 9099683 | date = Dec 2011 | title = The structure of the eukaryotic ribosome at 3.0 Ã resolution | journal = Science | volume = 334 | issue = 6062| pages = 1524–1529 | doi = 10.1126/science.1212642 | pmid = 22096102 | doi-access = free | bibcode = 2011Sci...334.1524B }}</ref> Konkretno, [[C-terminal]]ni nastavak 60S proteina RPL19 interraguje sa ES6E 40S [[rRNK]], a C-terminalni nastavak 60S proteina RPL24 interraguje sa 40S rpS6 i rRNK heliksom h10. Štaviše, ekspanzijski segmenti 60S ES31 i ES41 interraguju sa rpS3A(S1) i rpS8 40S podjedinice, a osnovni peptid RPL41 od 25 [[aminokiselina]] pozicioniran je na granici podjedinice u 80S ribosomu, interragujući sa rRNK elementima obje podjedinice.<ref name="TIBS"/><ref name="Ben-Shem"/> ===Ribosomski proteini s ulogama u signalizaciji=== Dva 40S ribosomska proteina ([[RACK1]] i [[RPS6|RPS6 (ili eS6)]]) su uključena u [[ćelijska signalizacija|ćelijsku signalizaciju]]: RACK1, prvi put opisan kao receptor [[Protein-kinaza C|aktivirane protein kinaze C (PKC)]], sastavni je dio eukariotskog ribosoma i nalazi se na stražnjem dijelu glave.<ref name="Rabl"/> Može direktno povezivati puteve prenosa signala sa ribosomom, iako također ima ulogu u višestrukim translacijski procesi koji izgledaju nepovezano (pregledano u <ref name="Nilsson">{{cite journal | last1 = Nilsson | first1 = J | last2 = Sengupta | first2 = J | last3 = Frank | first3 = J | last4 = Nissen | first4 = P | date = Dec 2004 | title = Regulation of eukaryotic translation by the RACK1 protein: a platform for signalling molecules on the ribosome | journal = EMBO Rep | volume = 5 | issue = 12| pages = 1137–1141 | doi=10.1038/sj.embor.7400291| pmid = 15577927 | pmc = 1299186 }}</ref>). Ribosomski protein eS6 nalazi se na desnom dnu podjedinice 40S <ref name="Rabl"/> i [[fosforilacija|fosforilira]] se kao odgovor na [[cilj rapamicina kod sisara|cilj rapamicina kod sisara (mTOR)]].<ref name="Palm">{{cite journal | pmid = 7890730 | volume=270 | issue=11 | title=The phosphorylated ribosomal protein S7 in Tetrahymena is homologous with mammalian S4 and the phosphorylated residues are located in the C-terminal region. Structural characterization of proteins separated by two-dimensional polyacrylamide gel electrophoresis. | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-03-17_270_11/page/6000 | date=Mar 1995 | journal=J Biol Chem | pages=6000–6005 | doi=10.1074/jbc.270.11.6000 | last1 = Palm | first1 = L | last2 = Andersen | first2 = J | last3 = Rahbek-Nielsen | first3 = H | last4 = Hansen | first4 = TS | last5 = Kristiansen | first5 = K | last6 = Højrup | first6 = P| doi-access = free }}</ref> ==Funkcionalni aspekti== ===Inicijacija translacije=== [[Sinteza proteina]] je prvenstveno regulisana u fazi [[Eukariotska translacija|inicijacije translacije]]. Kod eukariota, kanonski put inicijacije zahtijeva najmanje 12 proteinskih [[Eukariotski faktor inicijacije|faktora inicijacije]], od kojih su neki i sami veliki kompleksi.<ref name="Hinnebusch">{{cite journal | last1 = Hinnebusch | first1 = AG | last2 = Lorsch | first2 = JR | date = Oct 2012 | title = The mechanism of eukaryotic translation initiation: new insights and challenges | journal = Cold Spring Harb Perspect Biol | volume = 4 | issue = 10| doi = 10.1101/cshperspect.a011544 | pmid = 22815232 | pmc=3475172}}</ref> Strukture kompleksa 40S:eIF1 <ref name="Rabl"/> i 60S:eIF6 <ref name="Klinge"/> pružaju prvi detaljan uvid u atomske interakcije između eukariotskog ribosoma i regulatornih faktora. eIF1 je uključen u selekciju [[startni kodon|početnog kodona]], a eIF6 sterički sprječava spajanje podjedinica. Međutim, strukturne informacije o eukariotskim faktorima inicijacije i njihovim interakcijama s ribosomom su ograničene i uglavnom potiču iz homolognih modela ili analiza niske rezolucije.<ref name="COSB">{{cite journal | last1 = Voigts-Hoffmann | first1 = F | last2 = Klinge | first2 = S | last3 = Ban | first3 = N | date = Dec 2012 | title = Structural insights into eukaryotic ribosomes and the initiation of translation | journal = Curr Opin Struct Biol | volume = 22 | issue = 6| pages = 768–777 | doi = 10.1016/j.sbi.2012.07.010 | pmid = 22889726 }}</ref> Razjašnjenje interakcija između eukariotskog ribosoma i inicijacijskih faktora na atomskom nivou je ključno za mehanističko razumijevanje regulatornih procesa, ali predstavlja značajan tehnički izazov zbog inherentne dinamike i fleksibilnosti inicijacijskih kompleksa. Prva struktura sisarskog preinicijacijskog kompleksa urađena je krioelektronskom mikroskopijom.<ref name="Hashem">{{cite journal | last1 = Hashem | first1 = Y. | last2 = Georges | first2 = A. | last3 = Dhote | first3 = V. | last4 = Langlois | first4 = R. | last5 = Liao | first5 = H. Y. | last6 = Grassucci | first6 = R. A. | last7 = Frank | first7 = J. | year = 2013 | title = Structure of the mammalian ribosomal 43S preinitiation complex bound to the scanning factor DHX29 | journal = Cell | volume = 153 | issue = 5| pages = 1108–1119 | doi=10.1016/j.cell.2013.04.036| pmid = 23706745 | pmc = 3730827 }}</ref> Ubrzo su uslijedile i druge strukture inicijacijskih kompleksa, potaknute tehničkim poboljšanjima krio-EM tehnologije.<ref name="Hashemb">Hashem, Y., Des Georges, A., Dhote, V., Langlois, R., Liao, H. Y., Grassucci, R. A., ... & Frank, J. (2013). Hepatitis-C-virus-like internal ribosome entry sites displace eIF3 to gain access to the 40S subunit. [[Nature]].</ref><ref name="Fernandez">{{cite journal | last1 = Fernández | first1 = I. S. | last2 = Bai | first2 = X. C. | last3 = Hussain | first3 = T. | last4 = Kelley | first4 = A. C. | last5 = Lorsch | first5 = J. R. | last6 = Ramakrishnan | first6 = V. | last7 = Scheres | first7 = S. H. | author-link7=Sjors Scheres | year = 2013 | title = Molecular architecture of a eukaryotic translational initiation complex | journal = Science | volume = 342 | issue = 6160| doi=10.1126/science.1240585| pmid = 24200810 | pmc = 3836175 }}</ref> Te strukture će pomoći u boljem razumijevanju procesa inicijacije translacije kod eukariota. ===Regulatorne uloge ribosomskih proteina=== Nedavni genetički dokazi su interpretirani tako da sugeriraju da pojedinačni proteini eukariotskog ribosoma direktno doprinose regulaciji translacije.<ref name="Gilbert2011">{{cite journal|last1=Gilbert|first1=Wendy V.|title=Functional specialization of ribosomes?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=36|issue=3|year=2011|pages=127–132|issn=0968-0004|doi=10.1016/j.tibs.2010.12.002|pmid=21242088|pmc=3056915}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Topisirovic | first1 = I | last2 = Sonenberg | first2 = N | date = Apr 2011 | title = Translational control by the eukaryotic ribosome | journal = Cell | volume = 145 | issue = 3 | pages = 333–334 | doi = 10.1016/j.cell.2011.04.006 | pmid = 21529706 | doi-access = free | url = http://escholarship.mcgill.ca/downloads/2514nr279 }}{{Mrtav link}}</ref><ref name="Preiss2015">{{cite journal|last1=Preiss|first1=Thomas|title=All Ribosomes Are Created Equal. Really?|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=41|issue=2|pages=121–123|year=2015|issn=0968-0004|doi=10.1016/j.tibs.2015.11.009|pmid=26682497}}</ref> Međutim, ovo tumačenje je kontroverzno i neki istraživači su predložili da genetičke promjene gena ribosomskih proteina indirektno utiču na ukupan broj ribosoma ili procese njihove biogeneze.<ref name="Ferretti Karbstein pp. 521–538">{{cite journal | last1=Ferretti | first1=Max B. | last2=Karbstein | first2=Katrin | title=Does functional specialization of ribosomes really exist? | journal=RNA | publisher=Cold Spring Harbor Laboratory | volume=25 | issue=5 | date=7. 2. 2019 | issn=1355-8382 | doi=10.1261/rna.069823.118 | pages=521–538| pmid=30733326 | pmc=6467006 | doi-access=free }}</ref><ref name="Farley-Barnes Ogawa Baserga 2019 pp. 754–767">{{cite journal | last1=Farley-Barnes | first1=Katherine I. | last2=Ogawa | first2=Lisa M. | last3=Baserga | first3=Susan J. | author-link3=Susan J. Baserga | title=Ribosomopathies: Old Concepts, New Controversies | journal=Trends in Genetics | publisher=Elsevier BV | volume=35 | issue=10 | year=2019 | issn=0168-9525 | doi=10.1016/j.tig.2019.07.004 | pages=754–767| pmid=31376929 | pmc=6852887 }}</ref> ===Translokacija i ciljanje proteina=== Da bi vršili svoje funkcije u ćeliji, novosintetizirani proteini moraju biti usmjereni na odgovarajuću lokaciju u ćeliji, što se postiže sistemima [[ciljanje proteina|ciljanja]] i [[translokacija proteina|translokacije proteina]].<ref>{{cite book | last1 = Boehringer | first1 = Daniel | last2 = Greber | first2 = Basil | last3 = Ban | first3 = Nenad | chapter = Mechanistic insight into co-translational protein processing, folding, targeting, and membrane insertion | year = 2011 | title = Ribosomes | pages = 405–418| doi = 10.1007/978-3-7091-0215-2_32 | isbn = 978-3-7091-0214-5 }}</ref> Rastući polipeptid napušta ribosom kroz uski tunel u velikoj podjedinici. Regija oko izlaznog tunela 60S podjedinice vrlo je slična bakterijskim i arhealnim 50S podjedinicama. Dodatni elementi su ograničeni na drugi sloj proteina oko izlaza tunela, moguće zbog [[konzervirana sekvenca|konzerviranih interakcija]] s komponentama translokacijskog mehanizma.<ref name="Klinge"/> Mehanizam ciljanja i translokacije je mnogo složeniji kod eukariota.<ref>{{cite journal | last1 = Bohnsack | first1 = Markus T. | last2 = Schleiff | first2 = Enrico | year = 2010| title = The evolution of protein targeting and translocation systems | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular Cell Research | volume = 1803 | issue = 10| pages = 1115–1130 | doi = 10.1016/j.bbamcr.2010.06.005 | pmid = 20600359 | doi-access = }}</ref> ===Ribosomske bolesti i rak=== [[Ribosomopatija|Ribosomopatije]] su [[Kongenitalni poremećaj|kongenitalne ljudske bolesti]] koje nastaju zbog defekata u genima ribosomskih proteina ili [[rRNK]], ili drugih gena čiji su produkti uključeni u biogenezu ribosoma.<ref name="Narla2">{{cite journal | last1 = Narla | first1 = A | last2 = Ebert | first2 = BL | date = Apr 2010 | title = Ribosomopathies: human disorders of ribosome dysfunction | journal = Blood | volume = 115 | issue = 16| pages = 3196–3205 | doi = 10.1182/blood-2009-10-178129 | pmid = 20194897 | pmc=2858486}}</ref> Primjeri uključuju [[Dyskeratosis congenita|X-vezanu ''dyskeratosis congenita'' (X-DC)]],<ref name="Stumpf">{{cite journal | last1 = Stumpf | first1 = CR | last2 = Ruggero | first2 = D | date = Aug 2011 | title = The cancerous translation apparatus | journal = Curr Opin Genet Dev | volume = 21 | issue = 4| pages = 474–483 | doi = 10.1016/j.gde.2011.03.007 | pmid = 21543223 | pmc=3481834}}</ref> [[Diamond-Blackfanova anemija|Diamond–Blackfanovu anemiju]],<ref name="Narla">{{cite journal | last1 = Narla | first1 = A | last2 = Ebert | first2 = BL | date = Oct 2011 | title = Translational medicine: ribosomopathies | journal = Blood | volume = 118 | issue = 16| pages = 4300–1 | doi = 10.1182/blood-2011-08-372250 | pmid = 22021450 }}</ref> [[Treacher Collinsov sindrom|Treacher Collinsov sindrom (TCS)]]<ref name="Narla" /><ref name="Dauwerse">{{cite journal | last1 = Dauwerse | first1 = JG | last2 = Dixon | first2 = J | last3 = Seland | first3 = S | last4 = Ruivenkamp | first4 = CA | last5 = van Haeringen | first5 = A | last6 = Hoefsloot | first6 = LH | last7 = Peters | first7 = DJ | last8 = Boers | first8 = AC | last9 = Daumer-Haas | first9 = C | last10 = Maiwald | first10 = R | last11 = Zweier | first11 = C | last12 = Kerr | first12 = B | last13 = Cobo | first13 = AM | last14 = Toral | first14 = JF | last15 = Hoogeboom | first15 = AJ | last16 = Lohmann | first16 = DR | last17 = Hehr | first17 = U | last18 = Dixon | first18 = MJ | last19 = Breuning | first19 = MH | last20 = Wieczorek | first20 = D | date = Jan 2011 | title = Mutations in genes encoding subunits of RNA polymerases I and III cause Treacher Collins syndrome | journal = Nat Genet | volume = 43 | issue = 1| pages = 20–22 | doi = 10.1038/ng.724 | pmid = 21131976 | s2cid = 205357102 }}</ref> i [[Shwachman-Bodian-Diamondov sindrom|Shwachman–Bodian–Diamondov sindrom (SBDS)]].<ref name="Narla2"/> SBDS je uzrokovan [[mutacija]]ma u SBDS proteinu koje utiču na njegovu sposobnost da spoji GTP hidrolizu putem GTPaze EFL1 sa oslobađanjem [[eIF6]] iz podjedinice 60S.<ref name="Finch">{{cite journal | last1 = Finch | first1 = AJ | last2 = Hilcenko | first2 = C | last3 = Basse | first3 = N | last4 = Drynan | first4 = LF | last5 = Goyenechea | first5 = B | last6 = Menne | first6 = TF | last7 = González Fernández | first7 = A | last8 = Simpson | first8 = P | last9 = D'Santos | first9 = CS | last10 = Arends | first10 = MJ | last11 = Donadieu | first11 = J | last12 = Bellanné-Chantelot | first12 = C | last13 = Costanzo | first13 = M | last14 = Boone | first14 = C | last15 = McKenzie | first15 = AN| last16 = Freund | first16 = SM | last17 = Warren | first17 = AJ | date = maj 2011 | title = Uncoupling of GTP hydrolysis from eIF6 release on the ribosome causes Shwachman-Diamond syndrome | journal = Genes & Developmen| volume = 25 | issue = 9| pages = 917–929 | doi = 10.1101/gad.623011 | pmid = 21536732 | pmc=3084026}}</ref> ===Terapijske mogućnosti=== Ribosom je istaknuta meta lijekova za [[antibakterijski lijek|antibakterijske lijekove]], koji ometaju translaciju u različitim fazama elongacijskog ciklusa<ref name="Blanchard">{{cite journal | last1 = Blanchard | first1 = SC | last2 = Cooperman | first2 = BS | last3 = Wilson | first3 = DN | date = Jun 2010 | title = Probing translation with small-molecule inhibitors | journal = Chem. Biol.| volume = 17 | issue = 6| pages = 633–645 | doi = 10.1016/j.chembiol.2010.06.003 | pmid = 20609413 | pmc=2914516}}</ref> Većina klinički relevantnih translacijskih spojeva su inhibitori bakterijske translacije, ali inhibitori eukariotske translacije mogu imati i terapijski potencijal za primjenu u anti[[kancer]]skoj ili antigljivičnoj [[hemoterapija|emoterapiji]].<ref>{{cite journal | last1 = Pelletier | first1 = J. [| last2 = Peltz | first2 = S.W. | year = 2007 | title = Therapeutic Opportunities in Translation | journal = Cold Spring Harbor Monograph Archive | volume = 48 | pages = 855–895 }}</ref> Inhibitori elongacije pokazuju antitumorsku aktivnost ''[[in vivo]]'' i ''[[in vitro]]''.<ref>{{cite journal | last1 = Schneider- | last2 = Poetsch | first2 = T. | last3 = Usui | first3 = T. | display-authors = etal | year = 2010a | title = Garbled messages and corrupted translations | journal = Nature Methods | volume = 6 | issue = 3| pages = 189–198 | doi=10.1038/nchembio.326 | pmid=20154667}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Schneider | last2 = Poetsch | first2 = T. | last3 = Ju | first3 = J. | display-authors = etal | year = 2010| title = 2010b. Inhibition of eukaryotic translation elongation by cycloheximide and lactimidomycin | journal = Nat Chem Biol | volume = 6 | issue = 3| pages = 209–217 | doi=10.1038/nchembio.304 | pmid=20118940 | pmc=2831214}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Dang | first1 = Y. | display-authors = etal | year = 2011 | title = Inhibition of eukaryotic translation elongation by the antitumor natural product Mycalamide B. | journal = RNA | volume = 17 | issue = 8| pages = 1578–1588 | doi=10.1261/rna.2624511 | pmid=21693620 | pmc=3153980}}</ref> Jedan toksični inhibitor eukariotskog produžavanja translacije je [[glutarimid]], [[antibiotic]] [[cikloheksimid]] (CHX), koji je kokristaliziran s eukariotskom podjedinicom 60S <ref name="Klinge"/> i veže se na mjesto E-ribosoma. Strukturna karakterizacija eukariotskog ribosoma <ref name="Rabl"/><ref name="Klinge"/><ref name="Ben-Shem"/> može omogućiti upotrebu [[Dizajn lijekova|metoda zasnovanih na strukturi]] za [[dizajn]]iranje novih antibakterijskih sredstava, pri čemu se razlike između eukariotskih i bakterijskih ribosoma mogu iskoristiti za poboljšanje selektivnosti lijekova i time smanjenje [[nuspojava|neželjenih efekata]]. ==Mehanizam formiranja== Eukariotski ribosomi se proizvode i sastavljaju u [[jedarce]]tu. Ribosomski proteini ulaze u nukleolus i kombiniraju se s četiri lanca rRNK, kako bi stvorili dvije ribosomske podjedinice (jednu malu i jednu veliku) koje će činiti kompletan ribosom. Ribosomske jedinice napuštaju jedro kroz [[jedarna pora|jedarne pore]] i ujedinjuju se jednom u citoplazmi radi [[sinteza proteina|sinteze proteina]]. ==Reference== {{reflist}} ==Napomene== * {{cite web |url=http://emnavi.protein.osaka-u.ac.jp/emnavi_detail.php?id=1067 |archive-url=https://archive.today/20121219065521/http://emnavi.protein.osaka-u.ac.jp/emnavi_detail.php?id=1067 |archive-date=19. 12. 2012 |title=EMDB-1067: Ribosomal 80S-eEF2-sordarin complex from S. cerevisiae - EM Navigator |publisher=emnavi.protein.osaka-u.ac.jp |access-date=6. 8. 2009 }} * {{cite journal |vauthors=Giavalisco P, Wilson D, Kreitler T |title=High heterogeneity within the ribosomal proteins of the Arabidopsis thaliana 80S ribosome |journal=Plant Mol. Biol. |volume=57 |issue=4 |pages=577–591 |date=mart 2005 |pmid=15821981 |doi=10.1007/s11103-005-0699-3 |url=http://edoc.mpg.de/271230|display-authors=etal|bibcode=2005PMolB..57..577G |hdl=11858/00-001M-0000-0010-86C6-1 |s2cid=14500573 |hdl-access=free |url-access=subscription }} * {{cite web |url=http://www.cs.stedwards.edu/chem/Chemistry/CHEM43/CHEM43/Ribosomes/Ribosome.HTML |title=Ribosomes |publisher=www.cs.stedwards.edu |access-date=6. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090320163538/http://www.cs.stedwards.edu/chem/Chemistry/CHEM43/CHEM43/Ribosomes/Ribosome.HTML |archive-date=20. 3. 2009 }} {{Ribosomske podjedinice}} [[Kategorija:Ribosomska RNK]] [[Kategorija:RNK]] [[Kategorija:Ribosomi]] 04txdwc8wnvcqah4lnhktlb2njuajgl 0 532368 3836922 3821669 2026-04-24T07:01:45Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836922 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Olga Odanović | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|8|29}} | mjesto_rođenja = [[Celje]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1985-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Dragan Petrović]] }} '''Olga Odanović''' ([[Celje]], 29. august 1958) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Rođena je u [[Celje|Celju]], u Sloveniji, odakle joj je majka. Zbog očevog posla, koji je bio rudarski inženjer porodica se 1961. preselila u [[Aleksinac]]. I ona i brat Nenad zainteresovali su se za glumu, iako se niko u njihovoj porodici nije bavio glumom niti umjetnošću. Diplomirala je glumu 1985. na [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Fakultetu dramskih umjetnosti u Beogradu]], u klasi profesora [[Milenko Maričić|Milenka Maričića]]. U stalnom angažmanu pozorišta "Boško Buha" je provela 18 godina, a od 2006. je prvakinja drame [[Narodno pozorište u Beogradu|Narodnog pozorišta u Beogradu]]. Uloga koja joj je donela veliku popularnosti je uloga Zlatane, u seriji "Selo gori, a baba se češlja" i uloga Mileve Majstorović u seriji "Radio Mileva".<ref name=":0" /> Udata je za glumca [[Dragan Petrović|Dragana Petrovića Peleta]], sa kojim ima dvoje dece, Jakova i Lenku.<ref>{{cite web |last1=Četković |first1=Svetlana |title=Glumica Olga Odanović: U glumi morate imati i sreće, ja je imam! |url=https://www.in4s.net/glumica-olga-odanovic-u-glumi-morate-imati-i-srece-ja-je-imam/ |website=in4s.net |access-date=15. 1. 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Glumica Olga Odanović biografija |url=https://sinemanija.com/glumica-olga-odanovic-biografija/ |website=sinemanija.com |access-date=15. 1. 2022}}</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- | rowspan="2" |1985. |''[[Sva čuda sveta]]'' | |- |''[[Orkestar jedne mladosti]]'' | |- | rowspan="2" |1988. |''[[Suncokreti (film)|Suncokreti]]'' |Apotekarka |- |''[[Zaboravljeni (film)|Zaboravljeni]]'' | |- |1989. |''[[Bolji život]]'' |Mima koleginica Dragiše Popadića |- |1990. |''[[Agencija Kikom]]'' | |- |1990—1991. |''[[Bolji život 2]]'' |Mima koleginica Dragiše Popadića |- |1993. |''[[Elektra (film)|Elektra]]'' | |- |1995. |''[[Snovi od šperploče]]'' |Zorica |- |1997. |''[[Ljubav, ženidba i udadba]]'' |Anka |- |2003. |''[[M(j)ešoviti brak]]'' |Profesoricka |- | rowspan="2" |2004. |''[[Kad porastem biću kengur]]'' |Gospođa Rada |- |''[[Lift (film)|Lift]]'' |Jecina majka |- | rowspan="2" |2006. |''[[Optimisti]]'' | |- |''[[Guča!]]'' |Paraskeva |- | rowspan="2" |2007. |''[[Klopka (film)|Klopka]]'' |Direktorica |- |''[[Pozorište u kući]]'' |Belana |- |2007—2017. |''[[Selo gori, a baba se češlja]] (TV serija)'' |Zlatana |- |2009. |''[[Selo gori... i tako]]'' |Zlatana |- |2011. |''[[Nova Godina u Petlovcu]]'' |Zlatana |- |2011-2024. |''[[Tv Teatar]]'' |Matrjona, Julijana Tešman, Olivija |- |2011. |''[[Mešano meso]]'' |Mama |- |2012–2020. |''[[Vojna akademija]]'' |Milijarda Klisura |- | rowspan="3" |2012. |''[[Led (film)|Led]]'' |Baba Saveta |- |''[[Crna Zorica]]'' | |- |''[[Kad svane dan]]'' |Izbjeglica |- |2013–2014. |''[[Ravna Gora (film)|Ravna Gora]]'' |Živana Taralić |- |2015. |''[[Za kralja i otadžbinu]]'' |Živana Taralić |- | rowspan="2" |2016. |''[[Braća po babine linije]]'' |Zlatana |- |''[[Nemoj da zvocaš]]'' |Bosiljka |- | rowspan="2" |2018. |''[[Patuljci sa naslovnih strana]]'' |Radojla |- |''[[Zlogonje (film)|Zlogonje]]'' |baka |- |2018–2019. |''[[Šifra Despot]]'' |strina Agbabica |- | rowspan="2" |2019. |''[[Pet (film)|Pet]]'' |Stanina prijateljica |- |''[[Vojna akademija 5]]'' |Milijarda Klisura |- |2019–danas |''[[Crveni mesec (film)|Crveni mesec]]'' |Natalija Bauman |- | rowspan="3" |2020. |''[[Proleće na poslednjem jezeru]]'' |Klara Mišetić |- |''[[Tajkun (film)|Tajkun]]'' |Lidijina i Nikolina majka |- |''[[Močvara (film)|Močvara]] (TV serija)'' |Mira Panić |- | rowspan="4" |2021. |''[[Kamiondžije d. o. o.]]'' |Biba |- |''[[Kaljave gume]]'' |gđa. Petrović |- |''[[Kelti (film)|Kelti]]'' |baba |- |''[[Porodica (serija)|Porodica]] (mini-serija)'' |Jovanka |- |2021-danas |''[[Radio Mileva]]'' |Mileva Majstorović |- | rowspan="2" |2022. |''[[Leto kada sam naučila da letim]]'' |Marija |- |''[[Metamorfoze (film)|Metamorfoze]]'' | |- | rowspan="2" |2023. |''[[Sahrana, bižuterija i po koji kaput]]'' |tetka Vinka |- |''[[Svilen konac]]'' |Milena |- |2024. |''[[Prva klasa: Pun gas!]]'' | |- |nadolazeći. |''[[Biće novih leta]]'' |Branka Škrbić |} == Nagrade == * Nušićeva nagrada za životno delo glumcu komičaru (2011); * Velika Žanka, za životno delo glumici čija je ličnost obeležila pozorišni i filmski život Srbije svojom stvaralačkom zrelošću i bogatstvom glumačkog izraza (2017); * Sterijina nagrada za ulogu Babe Poleksije u predstavi "Carev zatočnik"; * Nagrada "Miloš Žutić" za ulogu Milice Gerasimović u "Govornici"; * Nagrada Raša Plaović, koju za najbolje glumačko ostvarenje na svim beogradskim pozorišnim scenama u sezoni 2016/2017, za uloge Matrjone u predstavi "Carstvo mraka" i Majke Jugovića u predstavi "Carstvo nebesko".(2017); * Nagrada Ljubinka Bobić, bijenalna glumačka nagrada Udruženja dramskih umetnika Srbije — za ulogu Majka Janje u predstavi "Bela kafa"; * Zoranov brk, za ulogu Dare u predstavi "Gospođa ministarka"; * Zoranov brk, za ulogu Feme u predstavi "Pokondirena tikva"; * Nagrada za najbolju mladu glumicu na festivalu u Jagodini, za ulogu Helene u predstavi "San letnje noći"; * Nagrada za najbolju žensku ulogu na festivalu u Rijeci (Grube — "Skup"); * Godišnja nagrada "Gita Predić Nušić" za ulogu Helene u predstavi "San letnje noći"; * Nagrada na dečjem festivalu u Kotoru za ulogu Babe Poleksije u predstavi "Carev zatočnik". * Nagrada Ardalion za najbolju epizodnu ulogu za ulogu majke Janje u predstavi "Bela kafa" na 21. Jugoslovenskom pozorišnom festivalu u Užicu * Nagrada Narodnog pozorišta za najbolja individualna premijerna umetnička ostvarenja u okviru repertoara Narodnog pozorišta (2017) * Plaketa povodom značajnih aktivnosti u radu Narodnog pozorišta (2017); * Nagrada za glumačko ostvarenje za uloge Matrjone u "Carstvu mraka" i ulogu Majke Jugovića u "Carstvu nebeskom" na trećem teatarskom festivalu "Pozorišno proleće" u Šapcu (2018) * Nagrada za najbolju žensku epizodnu ulogu na 53. Filmskim susretima u Nišu, za ulogu u filmu Patuljci sa naslovnih strana * Plaketa Vitez srpske glume (2021)<ref>{{cite web|url=https://24sedam.rs/kultura/24-sata-kulture/35548/plaketa-vitez-srpske-glume-olgi-odanovic-nagradu-posvetila-glogovcu-mandi-i-madzgalju/vest|title=Plaketa Vitez srpske glume Olgi Odanović: Nagradu posvetila Glogovcu, Mandi i Madžgalju|last1=Cukić|first1=M.|website=24sedam.rs|access-date=15. 1. 2022}}</ref> * Mija Aleksić — biti glumac (2022)<ref>{{cite news|last1=С.|first1=В. В:|title=Priznanje za Olgu Odanović: Prvakinja Drame Narodnog pozorišta dobitnica nagrade "Mija Aleksić - biti glumac"|url=https://www.novosti.rs/kultura/vesti/1151658/priznanje-olgu-odanovic-prvakinja-drame-narodnog-pozorista-dobitnica-nagrade-mija-aleksic-biti-glumac|access-date=11. 9. 2022|work=Večernje novosti|date=6. 9. 2022}}</ref> * Zlatna antena za sveukupan doprinos domaćoj TV produkciji (dodeljuje Fedis, 2022)<ref>{{cite news|title=Nagrada "Zlatna arena" glumici Olgi Odanović|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/519744/Nagrada-Zlatna-antena-glumici-Olgi-Odanovic|access-date=9. 10. 2022|work=Politika|date=5. 10. 2022}}</ref> * "Vitez od Čarapanije" (2023)<ref name=":02">{{cite news|last1=Бабовић|first1=С.|title=БИЛА ЈЕ ЗЛАТАНА У КУЛТУРНОЈ СЕРИЈИ "СЕЛО ГОРИ": Позната глумица Олга Одановић проглашена за "Витеза од Чарапаније"|url=https://www.novosti.rs/kultura/vesti/1222767/bila-zlatana-kulturnoj-seriji-selo-gori-poznata-glumica-olga-odanovic-proglasena-viteza-carapanije-foto|access-date=3. 4. 2023|work=Вечерње новости|date=2. 4. 2023}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0431346|name=Olga Odanović}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Odanović, Olga}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Celje]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Miloš Žutić"]] rnlwy69bl99xpuv9yre12r030d02q4i 0 532433 3836904 3831252 2026-04-24T06:48:26Z Panasko 146730 [[Kategorija:Narodni umjetnici SSSR]] uklonjena; [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836904 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Nadežda Pavlova | slika = Nadezhda_Pavlova_(cropped).jpg | opis_slike = Nadežda Pavlova | izvorno_ime = Надежда Васильевна Павлова | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1956|5|15}} | mjesto_rođenja = [[Čeboksari]], [[Čuvaška ASSR]], [[Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | nacionalnost = sovjetska i ruska | zanimanje = balerina, baletni pedagog | godine_aktivnosti = 1972–danas | poznat_po = solistica [[Boljšoj teatar|Boljšoj teatra]]; Grand Prix na II međunarodnom konkursu baletnih umjetnika u Moskvi | nagrade = Narodni umjetnik SSSR-a<br>Lenjinova komsomolska nagrada<br>Orden "Znak časti" }} '''Nadežda Vasiljevna Pavlova''' ({{ru|Надежда Васильевна Павлова}}; rođena 15. maja 1956. u [[Čeboksari]]ma) sovjetska je i ruska [[balerina]] i [[balet]]ni pedagog. Ubraja se među istaknute predstavnice sovjetskog baleta druge polovine 20. vijeka, a najpoznatija je po radu u [[Boljšoj teatar|Boljšoj teatru]] i po osvajanju Grand Prixa na II međunarodnom konkursu baletnih umjetnika u [[Moskva|Moskvi]] 1973.<ref name="GRE">{{cite web |author=С. Б. Потёмкина |title=ПАВЛОВА НАДЕЖДА ВАСИЛЬЕВНА |url=https://old.bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/2312008 |website=Большая российская энциклопедия |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="TASS">{{cite web |title=Павлова, Надежда Васильевна |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/pavlova-nadezhda-vasilevna |website=ТАСС |publisher=ТАСС |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Pavlova je kao djevojčica pohađala koreografski kružok pri Domu pionira u Čeboksarima. Školovala se u Permskom državnom koreografskom učilištu u klasi Ljudmile Saharove, koje je završila 1974. Tokom školovanja nastupala je i u predstavama Permskog teatra opere i baleta, a 1974–1975. bila je solistica tog teatra.<ref name="GRE" /><ref name="TASS" /> Na Svesaveznom konkursu baletnih majstora i umjetnika baleta u Moskvi osvojila je prvu nagradu 1972, a 1973. Grand Prix na II međunarodnom konkursu baletnih umjetnika u Moskvi.<ref name="TASS" /><ref name="IBC1973">{{cite web |title=1973 year concurs |url=https://moscowballetcompetition.com/en/1973/ |website=International Ballet Competition in Moscow |publisher=International Ballet Competition in Moscow |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nakon zapažene izvedbe naslovne uloge u baletu ''[[Giselle]]'' 1975. pozvana je u [[Boljšoj teatar]], gdje je kasnije ostvarila niz vodećih uloga klasičnog i savremenog repertoara.<ref name="GRE" /><ref name="TASS" /> Među njenim najpoznatijim ulogama bile su Giselle u istoimenom baletu [[Adolphe Adam|Adolphea Adama]], Maša u ''[[Krcko Oraščić]]u'', Odetta-Odilija u ''[[Labuđe jezero|Labuđem jezeru]]'', Kitri u ''[[Don Quijote (balet)|Don Kihotu]]'', Nikija u ''[[Bajadera]]'', Frigija u ''[[Spartak (balet)|Spartaku]]'' te Julija u ''[[Romeo i Julija]]''.<ref name="GRE" /><ref name="TASS" /> Njeni scenski partneri i pedagozi bili su, između ostalih, [[Vjačeslav Gordejev]], [[Asaf Messerer]] i [[Marina Semjonova]].<ref name="TASS" /> Od 1983. u repertoar su joj uključena i djela koreografa kao što su [[Maurice Béjart]] i [[George Balanchine]].<ref name="TASS" /> Nastupala je na međunarodnim turnejama u više od 40 zemalja, uključujući [[Italija|Italiju]], [[Japan]], [[Kina|Kinu]], [[Austrija|Austriju]], [[Njemačka|Njemačku]], [[Francuska|Francusku]] i [[Sjedinjene Američke Države]].<ref name="EC">{{cite web |title=Pavlova, Nadezhda (1956–) |url=https://www.encyclopedia.com/women/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/pavlova-nadezhda-1956 |website=Encyclopedia.com |publisher=Gale |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Enciklopedijski izvori ističu njenu liričnost, čvrstu tehniku na prstima, sigurnu rotaciju i virtuoznost, kao i sposobnost da uvjerljivo tumači lirske, dramske i komične partije.<ref name="GRE" /> Od 1992. do 1994. vodila je "Teatar baleta Nadežde Pavlove", a 1995. bila je umjetnička rukovoditeljica trupe "Renessans-balet". Po završetku plesačke karijere nastavila je raditi kao pedagog i repetitor; od 2009. djeluje u Državnom akademskom teatru klasičnog baleta pod rukovodstvom Natalije Kasatkine i Vladimira Vasiljova, a od 2013. i kao baletmajstor-repetitor u Boljšoj teatru.<ref name="TASS" /> == Priznanja == Dobitnica je [[Lenjinova komsomolska nagrada|Lenjinove komsomolske nagrade]] iz 1975. i ordena "Znak časti" iz 1976. Zvanje Narodnog umjetnika SSSR-a dobila je 1984.<ref name="TASS" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Pavlova, Nadežda}} [[Kategorija:Biografije, Čeboksari]] [[Kategorija:Rođeni 1956.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Ruske balerine]] [[Kategorija:Sovjetske balerine]] [[Kategorija:Narodni umjetnici Sovjetskog Saveza]] [[Kategorija:Čuvaši]] cxpa1haqz3pwi0efveih1anlzk5j7wx 0 532476 3836916 3822410 2026-04-24T06:54:02Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3836916 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Svetlana Bojković | slika = Svetlana Bojković Stara Pazova.png | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1947|12|14}} | mjesto_rođenja = [[Zemun]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1967-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Miloš Žutić]] }} '''Svetlana Bojković''' ([[Zemun]], 14. decembar 1947) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Rođena je 14. decembra 1947. u Zemunu. Nakon osnovne škole, završila je [[Četrnaesta beogradska gimnazija|Četrnaestu beogradsku gimnaziju]]. Bojkovićeva je diplomirala na [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Akademiji za pozorište, film, radio i televiziju]] u Beogradu, 1970. godine.<ref name="trib">{{Cite web|url=https://novi.ba/clanak/146856/iza-sebe-ima-tri-braka-zivot-svetlane-bojkovic-iza-kamera-je-bio-buran-ponekad-tezak-i-vrlo-tuzan|title=IZA SEBE IMA TRI BRAKA: Život Svetlane Bojković iza kamera je bio buran, ponekad težak i vrlo tužan!|date=1. 8. 2017|website=novi.ba|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Ostvarila je veliki broj uloga u pozorištu, kao i na filmu i na televiziji, od se istiću slijedeće: ''[[Pas koji je voleo vozove]]'' (1977), ''[[Neka druga žena]]'' (1981), ''[[Halo taksi]]'' (1983), ''[[Bolji život]]'' (TV serija) (1987-1991), ''[[Smrt gospođe ministarke]]'' (TV) (1991), ''[[Srećni ljudi]]'' (TV serija) (1993-1996), ''[[Porodično blago]]'' (TV serija) (1998-2002). Karijeru je započela 1967, filmom ''[[Jednog dana moj Jamele]]'', da bi deset godina kasnije ostvarila svoj najveći uspjeh na filmu, zahvaljujući ulozi Mike u socijalnoj drami ''[[Pas koji je voleo vozove]]''. Devedesetih je bila najveća televizijska zvijezda u Srbiji zahvaljujući ulogama u izuzetno popularnim TV serijama Siniše Pavića: najpre kao Emilija Popadić u ''Boljem životu'', zatim kao sestra Antonija Miloradović u ''Srećnim ljudima'', i na kraju kao Valerija Gavrilović u ''Porodičnom blagu''. Iz braka sa glumcem [[Miloš Žutić|Milošem Žutićem]], za koga se udala 1968, s kojim ima kćerku, također glumicu, [[Katarina Žutić|Katarinu Žutić]] (1972).<ref name="trib"/><ref>{{Cite web|url=http://www.yugopapir.com/2013/07/u-poseti-porodici-svetlane-bojkovic-i.html|title=U posjeti porodici Svetlane Bojković i Miloša Žutića: Sin se zove Kaća (1973)|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Bojkovićeva se 2011. udala po treći put, za diplomatu [[Slavko Kruljević|Slavka Kruljevića]], ambasadora Srbije u Finskoj. Naredne godine se preselila u [[Helsinki]], i na kratko prekinula svoju karijeru.<ref name="urlUdala se Svetlana Bojković - Hello">{{cite web |url=http://www.naslovi.net/2011-06-01/hello/udala-se-svetlana-bojkovic/2579460 |title=Udala se Svetlana Bojković - Hello |authorlink= |others= |date= |format= |work= |publisher= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212101813/http://www.naslovi.net/2011-06-01/hello/udala-se-svetlana-bojkovic/2579460 |archivedate=12. 2. 2013 |quote= |accessdate=29. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> Dio svoje umjetničke zaostavštine predala je udruženju Adligat.<ref>{{cite news |last1=Golubović-Trebješanin |first1=Borka |title=Ni zbog čega danas ne žalim |url=https://www.politika.rs/scc/clanak/520268/glumica-svetlana-bojkovic-intervju |access-date=10. 10. 2022 |work=Politika |date=9. 10. 2022}}</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1967. |''[[Jednog dana moj Jamele]] (TV)'' | |- | rowspan="5" |1968. |''[[Prvoklasni haos]] (Mini serija)'' | |- |''[[Pod staklenim zvonom]] (TV)'' | |- |''[[Ljubitelj golubova]] (TV)'' | |- |''[[Ledeno ljeto]] (TV)'' | |- |''[[Došljaci (film)|Došljaci]] (TV)'' | |- | rowspan="7" |1969. |''[[Potop (film)|Potop]] (TV)'' | |- |''[[Veličanstveni rogonja]] (TV)'' |Stela |- |''[[Tri serenade]] (TV)'' | |- |''[[Preko mrtvih]] (TV)'' |Olga |- |''[[Obična priča]] (TV)'' | |- |''[[Krčma na glavnom drumu]] (TV)'' | |- |''[[Jednog dana ljubav]] (Kratki film)'' | |- | rowspan="4" |1970. |''[[Protekcija (film)|Protekcija]] (TV film)'' |Draginja, ministrova kći |- |''[[Omer i Merima (film)|Omer i Merima]]'' |Merima |- |''[[Đido]]'' |Ljubica |- |''[[Rođaci (film)|Rođaci]]'' |Ana |- | rowspan="3" |1971. |''[[Vežbe iz gađanja]]'' |Veronika |- |''[[Čedomir Ilić (film)|Čedomir Ilić]]'' |Višnja Lazarević |- |''[[Kuda idu divlje svinje]]'' |Vera |- | rowspan="6" |1972. |''[[Selo bez seljaka]]'' | |- |''[[Sami bez anđela]]'' | |- |''[[Afera nedužne Anabele]]'' |Anabela |- |''[[Amfitrion 38]]'' | |- |''[[Čučuk Stana]]'' |Čučuk Stana |- |''[[Izdanci iz opaljenog grma]]'' |Kćerka |- | rowspan="7" |1973. |''[[Nesreća (film)|Nesreća]]'' |Milena Brun |- |''[[Poslednji]]'' | |- |''[[Hotel za ptice]]'' | |- |''[[Veliki pronalazač]] (TV serija)'' | |- |''[[Naše priredbe]] (TV serija)'' |Stela Budičin |- |''[[Obraz uz obraz]]'' |Ceca |- |''[[Pozorište u kući 2]]'' |Beba |- | rowspan="4" |1974. |''[[Mister Dolar]]'' |Ela, ćerka predsednika |- |''[[Zakletva (film)|Zakletva]]'' | |- |''[[Brak, sveska prva]]'' | |- |''[[Dimitrije Tucović (serija)|Dimitrije Tucović]] (TV serija)'' |Dobroslava Đorđević |- | rowspan="3" |1975. |''[[Lepeza ledi Vindemir]] (TV)'' |Gospođa Vindermer |- |''[[Otpisani]]'' |Olivera |- |''[[Dragi, budi mi nepoznat]]'' | |- | rowspan="3" |1976. |''[[Aranđelov udes]]'' | |- |''[[Izgubljena sreća]]'' |Desa |- |''[[Čast mi je pozvati vas]]'' |Ceca |- | rowspan="4" |1977. |''[[Pas koji je voleo vozove]]'' |Mika |- |''[[Jedan dan]]'' | |- |''[[Žena na kamenu]]'' | |- |''[[Nikola Tesla (film)|Nikola Tesla]]'' |Ketrin Džonson |- | rowspan="5" |1978. |''[[Misao (film)|Misao]]'' | |- |''[[Sedam plus sedam]] (TV serija)'' |Ceca |- |''[[Pučina (film)|Pučina]]'' |Jovanka, supruga |- |''[[Igra u dvoje]]'' | |- |''[[Povratak otpisanih]] (TV serija)'' |Stana |- | rowspan="4" |1980. |''[[Beogradska razglednica 1920]]'' | |- |''[[Ljetovanje na jugu]]'' | |- |''[[Pozorišna veza]]'' |Lela |- |''[[Sunce (film)|Sunce]]'' | |- | rowspan="3" |1981. |''[[Crvena kraljica]]'' |Magda Mihajlović |- |''[[Neka druga žena]]'' |Danica |- |''[[Svetozar Marković (film)|Svetozar Marković]]'' | |- |1982. |''[[Tri sestre]]'' | |- | rowspan="3" |1983. |''[[Sumrak (film)|Sumrak]]'' | |- |''[[Poslednje sovuljage i prvi petli]]'' |Dušica |- |''[[Halo taksi]]'' | |- | rowspan="2" |1985. |''[[X+Y=0 (film)|X+Y=0]]'' |gospođa Y |- |''[[Priče iz fabrike]]'' |Svjetlana Pašić |- | rowspan="2" |1986. |''[[Frka (film)|Frka]] (TV serija)'' | |- |''[[Neozbiljni Branislav Nušić]]'' |branilac |- |1987-1988. |''[[Bolji život]]'' |Emilija Popadić |- |1989. |''[[Bolji život (film)|Bolji život]]'' |Emilija Popadić |- | rowspan="3" |1990. |''[[Gala korisnica: Atelje 212 kroz vekove]]'' | |- |''[[Valjevska bolnica]]'' |Nadežda Petrović |- |''[[Ljubav je hleb sa devet kora]]'' | |- |1991. |''[[Smrt gospođe Ministarke]]'' |Živana Žanka Stokić |- |1991. |''[[Konak (film)|Konak]]'' | |- |1990-1991. |''[[Bolji život 2]]'' |Emilija Popadić |- |1992. |''[[Policajac sa Petlovog brda (film)|Policajac sa Petlovog brda]] (film)'' |Radmila |- |1993. |''[[Policajac sa Petlovog brda (serija)|Policajac sa Petlovog brda]] (TV serija)'' |Radmila |- |1993-1994. |''[[Srećni ljudi]]'' |Antonija Miloradović |- | rowspan="2" |1994. |''[[Vukovar, jedna priča]]'' |Vilma |- |''[[Novogodišnja priča]]'' |Živadinka |- | rowspan="2" |1996. |''[[Joj, Karmela]]'' |Karmela |- |''[[Filomena Marturano]]'' |Filumena Marturano |- |1995-1996. |''[[Srećni ljudi 2]]'' |Antonija Miloradović |- |1997. |''[[Ptice koje ne polete]]'' | |- | rowspan="2" |1998. |''[[Kod lude ptice]]'' |kao gost |- |''[[Lagum]]'' |Milica Pavlović |- |1998-2001. |''[[Porodično blago]]'' |Valerija Gavrilović |- |1999. |''[[Proputovanje]]'' | |- |2001. |''[[Budi fin]]'' | |- |2001-2002. |''[[Porodično blago 2]]'' |Valerija Gavrilović |- |2002. |''[[Zona Zamfirova (film)|Zona Zamfirova]]'' |Jevda |- |2003-2009. |''[[Mansarda]]'' |Krunoslava Hadžiantić "Kruna“ |- |2003. |''[[M(j)ešoviti brak]] (serija)'' |Anđelija Stanivuk |- |2006. |''[[Šejtanov ratnik]]'' |Latinka |- |2006-2007. |''[[Bela lađa]]'' |Jasmina Pantelić |- |2007. |''[[Pozorište u kući]]'' |Ana Šumović |- | rowspan="2" |2008. |''[[Bela lađa 2]]'' |Jasmina Pantelić |- |''[[Gorki plodovi]]'' |Ruža |- |2007-2015. |''[[Ulica lipa]]'' |Duda |- | rowspan="3" |2010. |''[[Ono kao ljubav]]'' |Svetlana |- |''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' |Laura Šarafova |- |''[[Neke druge priče]]'' |Majka |- | rowspan="2" |2011. |''[[Selo gori, a baba se češlja]] (TV serija)'' |Direktorka banke |- |''[[Mali ljubavni bog]]'' |Marija |- |2015-2016. |''[[Sinđelići]]'' |Lidija |- | rowspan="3" |2017. |''[[Ni kriva ni nevina:Žanka Stokić]]'' |Žanka Stokić |- |''[[Santa Maria della Salute]]'' |Ana Palanački |- |''[[Mamini sinovi]]'' |Rozalija Rosa Popović |- |2019. |''[[Šifra Despot]]'' |Smilja |- |2019–2020. |''[[Junaci našeg doba]]'' |Marija Lazović |- |2019. |''[[Psi laju, vetar nosi]]'' |Strina Milanka |- | rowspan="4" |2020. |''[[Kalup (film)|Kalup]]'' |Majka Mira |- |''[[Močvara (serija)|Močvara]] (TV serija)'' |Danica Krsmanović |- |''[[Vikend sa ćaletom]]'' |gospođa mama |- |''[[Slučaj porodice Bošković]]'' |Baka Lola |- | rowspan="3" |2021. |''[[Vikend sa ćaletom]] (TV serija)'' |gospođa mama |- |''[[Tri muškarca i tetka]]'' |Živka Stanimirović |- |''[[Porodica (serija)|Porodica]] (TV serija)'' |Desanka Mitrović |- |2021–2022. |''[[Junaci našeg doba 2]]'' |Marija Lazović |- |2022-2024. |''[[U klinču]]'' |Anka |- |2026. |''[[Senke nad Balkanom]]'' |gospođa Živković |} == Nagrade i priznanja == * [[Dobričin prsten]], za životno djelo, najveća glumačka nagrada u Srbiji (2005) * [[Nagrada "Žanka Stokić"|Velika Žanka]] koja se dodjeljuje glumicama koje su svojim radom izuzetno doprinjele srpskoj filmskoj, televizijskoj i pozorišnoj umjetnosti (2003) * [[Nagrada "Pavle Vuisić"]], za izuzetan doprinos umjetnosti glume na domaćem filmu (2017) * [[Zlatni ćuran]], za životno djelo na festivalu Dani komedije u Jagodini (2015) * [[Nušićeva nagrada]], za životno djelo glumcu komičaru (1999) * [[Statueta "Joakim Vujić"|Statueta]] [[Statueta "Joakim Vujić"|"Joakim Vujić"]], za izuzetan doprinos razvoju pozorišne umjetnosti Srbije (1995) * [[Oktobarska nagrada grada Beograda]] za razvoj umjetnosti * [[Zlatna arena]], za najbolju glavnu žensku ulogu na [[Pulski filmski festival|Filmskom festivalu u Puli]] za ulogu u filmu ''Pas koji je voleo vozove'' (1978) * [[Statueta "Ćuran"]], za ulogu u predstavi ''"Pučina"'' na festivalu Dani komedije u Jagodini (1978) * Statueta "Ćuran", za ulogu u predstavi ''"Učene žene"'' na festivalu Dani komedije u Jagodini (1991) * [[Zoranov brk]], za ulogu Dragice u predstavi ''"Moja ti"'' (2017) * Glumački par godine "Ona i on", sa Markom Nikolićem (1987) * Nagrada Zlatni platan za izuzetan doprinos euro-mediteranskom filmu, Festival mediteranskog i evropskog filma u Trebinju (2018)<ref name="trebinje">{{cite web|title=Filmski festival u Trebinju: Uručena priznanja Svetlani Bojković i Metu Jovanovskom|url=https://www.glassrpske.com/kultura/vijesti/Filmski-festival-u-Trebinju-Urucena-priznanja-Svetlani-Bojkovic-i-Metu-Jovanovskom/lat/267234.html|website=glassrpske.com|date = 8. 8. 2018}}</ref> * [[Sterijina nagrada]], za naročite zasluge na unaprjeđenju pozorišne umjetnosti i kulture (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/417578/Svetlani-Bojkovic-Sterijina-nagrada|title=Svjetlani Bojković Sterijina nagrada|last=Т.|first=B. G.|website=Politika Online|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.b92.net/o/kultura/vesti|title=Izložba o glumici Svetlani Bojković na Sterijinom pozorju|last=Tanjug|website=B92.net|access-date=26. 3. 2026}}</ref> * Velika povelja Brankovog kola (2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/482335/Svetlani-Bojkovic-Velika-povelja-Brankovog-kola|title=Svjetlani bojković "Velika povelja Brankovog kola"|website=Politika Online|access-date=30. 6. 2021}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0092522|name=Svetlana Bojković}} {{Zlatna arena - najbolja glumica}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bojković, Svetlana}} [[Kategorija:Rođeni 1947.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zemun]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Dobričin prsten"]] ce1acpo5s4pawuvcyt6pluc5t50x668 0 532997 3836767 3831039 2026-04-23T12:21:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836767 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Dubravka Kovjanić | slika = La Strada - premijera 01.JPG | alt_slike = | opis = Dragan Vujić i Dubravka Kovjanić na premijeri predstave "La Strada" | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1979|10|5}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = }} '''Dubravka Kovjanić''' ([[Beograd]], 5. oktobar 1979) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska, filmska [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Rođena u Beogradu 5. oktobra 1979. Glumu je diplomirala na [[Akademija umjetnosti u Novom Sadu|Akademiji umjetnosti u Novom Sadu]] u klasi profesora Bore Draškovića. Igrala je u [[Jugoslovensko dramsko pozorište|Jugoslovenskom dramskom pozorištu]], [[Zvezdara teatar|Zvezdara teatru]], Madlenijanumu, [[Narodno pozorište Sombor|Narodnom pozorištu Sombor]], [[Narodno pozorište Kruševac|Narodnom pozorištu Kruševac]], [[Beogradsko dramsko pozorište|Beogradskom dramskom pozorištu]], [[Pozorište "Duško Radović"|Pozorištu "Duško Radović"]], [[Pozorište na Terazijama|Pozorištu na Terazijama]], [[Bitef teatar|Bitef teatru]].<ref>{{Cite web|url=http://jdp.rs/umetnici/kovjani%C4%87-dubravka/|title=Dubravka Kovjanić|access-date=8. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109164539/http://jdp.rs/umetnici/kovjani%C4%87-dubravka/|archive-date=1. 10. 2013|url-status=dead|website=Jugoslovensko dramsko pozorište}}</ref> Također se bavila i sinhronizacijom animiranih i igranih filmova i serija za studio Prizor. == Nagrade i priznanja == * Nagrada Ardalion za najbolju mladu glumicu i Nagrada "Avdo Mujčinović" na IX Jugoslovenskom pozorišnom festivalu<ref>{{cite web|url=http://www.jpf.uzickopozoriste.rs/index.php/nagrade/izvestaji-sa-svih-festivala/item/19-ix-festival-2004|title=IX festival|website=Народно позориште Ужице|year=2004|accessdate=20. 8. 2022}}</ref> * Nagrada za najbolju mladu glumicu na 34. Danima komedije<ref>{{cite news|url=http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2005/03/28/srpski/K05032703.shtml|title=Kruševljanima najviše nagrada|last=Gligorijević|first=Z.|publisher=Glas javnosti|date=28. 3. 2005|accessdate=20. 8. 2022}}</ref>{{sfn|Ђорђевић|2013|p=69}} * Nagrada publike na Glumačkim svečanostima "Milivoje Živanović" 2005.{{sfn|Пенчић Пољански|2012|p=139}} * Nagrada za glumu na 41. Festivalu pozorišta Srbije "Joakim Vujić" u Kragujevcu, 2005.{{sfn|Пенчић Пољански|2015|p=69}} * Nagrada iz fonda "Darinka Dara Čalenić" za najbolju mladu glumicu na 50. Sterijinom pozorju<ref>{{cite news|url=https://www.novosti.rs/вести/култура.487.html:170540-Bez-najbolje|title=Bez najbolje|last=V.|first=Sl.|publisher=[[Večernje novosti]]|date=4. 6. 2005|accessdate=20. 8. 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2005/06/06/srpski/K05060505.shtml|title=Zavesa je pala i na 50. Sterijino pozorje|last=K|first=R.|publisher=Glas javnosti|date=6. 6. 2005|accessdate=20. 8. 2022}}{{Mrtav link}}</ref> * Diploma za glumačko ostvarenje u ulozi Jane na Joakimfestu u Kragujevcu{{sfn|Годишњак 29|2008|p=181—182}} == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |2003. |''[[Lisice (serija)|Lisice]]'' <small>(serija)</small> |Anja |- |2004. |''[[Jelena (serija)|Jelena]]'' <small>(serija)</small> |Djevojka |- |2004-2006. |''[[Stižu dolari]]'' <small>(serija)</small> |Maja Ljutić |- |2007. |''[[Edina (film)|Edina]]'' <small>(kratki film)</small> |Edina |- |2008. |''[[Poslednji trenutak večnosti]]'' <small>(kratki film)</small> |Dunja |- |2009. |''[[Čekaj me, ja sigurno neću doći]]'' |Maturantkinja |- |2010. |''[[Žena sa slomljenim nosem]]'' |Milica |- |2011. |''[[Miris kiše na Balkanu]]'' <small>(serija)</small> |Marica |- |2011-2012. |''[[Nepobedivo srce]]'' <small>(serija)</small> |Mila |- |2012. |''[[Dont brejk maj turbofolk hart]]'' <small>(kratki film)</small> | |- |2012. |''[[Ako ikada jedne noći bilo kad]]'' <small>(kratki film)</small> | |- |2014. |''[[Mrak (film)|Mrak]]'' <small>(kratki film)</small> |Nela |- |2015. |''[[Urgentni centar (serija)|Urgentni centar]]'' <small>(serija)</small> |Nataša Bajić |- |2015. |''[[Paradigm (film)|Paradigm]]'' <small>(kratki film)</small> | |- |2015. |''[[Otadžbina (film)|Otadžbina]]'' |Suzana |- |2017. |''[[Kamen u ruci]]'' <small>(kratki film)</small> |Biljana |- |2018. |''[[Zlogonje (film)|Zlogonje]]'' |Tanja |- |2018. |''[[Strano telo (film)|Strano telo]]'' <small>(kratki film)</small> | |- |2018. |''[[Jutro će promeniti sve]]'' <small>(serija)</small> |Dunja |- |2018. |''[[Koreni (serija)|Koreni]]'' <small>(serija)</small> |Anđa |- |2018. |''[[Asimetrija (serija)|Asimetrija]]'' |Lolina mama |- |2019. |''[[Žmurke]]'' <small>(serija)</small> |Majka Darinka |- |2019. |''[[Aleksandra (serija)|Aleksandra]]'' |Dubravka |- |2020. |''[[Tajkun (serija)|Tajkun]]'' <small>(serija)</small> |Lidija Božović |- |2020-2022. |''[[Močvara (serija)|Močvara]]'' <small>(serija)</small> |Nina |- |2021. |''[[Porodica (serija)|Porodica]]'' <small>(serija)</small> |Ljilja |- |2021. |''[[Kelti (serija)|Kelti]]'' |Marijana |- |2021. |''[[Posle zime]]'' |Nada |- |2021-2023. |''[[Branilac (serija)|Branilac]]'' <small>(serija)</small> |Danica Gajić / Vladislava |- |2021. |''[[Nečista krv (serija)|Nečista krv]]'' <small>(serija)</small> |Tašana starija |- |2022. |''[[Usekovanje]]'' |Nena |- |2023. |''[[Sunce mamino]]'' |Službenica |- |2024. |''[[V efekat]]'' <small>(serija)</small> |Tina |} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{Cite book|ref={{harvid|Волк|2006}}|last=Volk|first=Petar|title=Između kraja i početka: pozorišni život u Srbiji od 1986. do 2005|url=http://teatroslov.mpus.org.rs/prikaziPDF.php?id=280|year=2006|work=[[Muzej pozorišne umjetnosti]]|publisher=Piblish, Beograd|isbn=86-80629-40-5}} * {{Cite book|ref={{harvid|Пашић|2007}}|last=Pašić|first=Feliks|title=Beogradsko dramsko pozorište 1947-2007|url=|year=2007|work=[[Neogradsko dramsko pozorište]]|publisher=Rotografika - Subotica|isbn=978-86-909817-0-0}} * {{Cite book|ref={{harvid|Пенчић Пољански|2012}}|last=Penčić Poljanski|first=Dejan|author-link=Dejan Penčić Poljanski|title=Egon Savin|url=https://www.snp.org.rs/wp-content/uploads/2020/08/Knjiga-Egon-Savin-SCREEN.pdf|year=2012|work=[[Srpsko narodno pozorište]]|location=[[Novi Sad]]|isbn=978-86-80951-28-7|access-date=20. 8. 2022|archive-date=26. 9. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926154434/https://www.snp.org.rs/wp-content/uploads/2020/08/Knjiga-Egon-Savin-SCREEN.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Ђорђевић|2013}}|last=Đorđević|first=Živorad|title=Festival Dani komedije — 40 godina|url=https://www.yumpu.com/xx/document/view/16495924/knjiga-dani-komedije-jagodina|year=2013|location=[[Jagodina]]|isbn=978-86-916425-0-1}} * {{Cite book|ref={{harvid|Пенчић Пољански|2015}}|last=Penčić Poljanski|first=Dejan|title=50 godina Joakima|url=http://www.zajednicapozorista.org.rs/images/Monografija-50-godina-Joakima.pdf|year=2015|work=Zajednica profesionalnih pozorišta Srbije}} * {{Cite book|ref={{harvid|Јовић|2016}}|last=Jović|first=Dušan|title=70 godina profesionalnog pozorišta|url=|year=2016|publisher=[[Narodno pozorište Sombor]]|isbn=978-86-80076-05-8}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 28|2007}}|year=2007|title=Godišnjak pozorišta Srbije i Crne Gore 2005/2006.|publisher=[[Sterijino pozorje]]|volume=28|location=Novi Sad|id=|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2005-06.pdf|format=PDF|last=Levakov|first=Biljana|last2=Kerenac|first2=Vesna|last3=Vračar|first3=Milan [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=18. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418145539/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2005-06.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 29|2008}}|year=2008|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2006/2007.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=29|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2006-07.pdf|format=PDF|last=Levakov|first=Biljana [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=20. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520233053/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2006-07.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 31|2010}}|year=2010|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2008/2009.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=31|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2008-09.pdf|format=PDF|last=Markovinović|first=Mirjana|last2=Kerenac|first2=Vesna [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=21. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521005722/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2008-09.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 32|2011}}|year=2011|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2009/2010.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=32|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2009-10.pdf|format=PDF|last=Markovinović|first=Nina|last2=Kerenac|first2=Vesna [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=28. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328105232/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2009-10.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 33|2012}}|year=2012|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2010/2011.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=33|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2010-11.pdf|format=PDF|last=Markovinović|first=Nina|last2=Kerenac|first2=Vesna [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=20. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520231406/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2010-11.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 34|2013}}|year=2013|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2011/2012.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=34|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2011-12.pdf|format=PDF|last=Markovinović|first=Nina|last2=Kerenac|first2=Vesna [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=21. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521012405/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2011-12.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 35|2014}}|year=2014|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2012/2013.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=35|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2012-13.pdf|format=PDF|last=Kerenac|first=Vesna [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=14. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714134344/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2012-13.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 36|2015}}|year=2015|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2013/2014.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=36|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2013-14.pdf|format=PDF|last=Markovinović|first=Nina|last2=Baštić|first2=Tomislav [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=18. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718055505/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2013-14.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 37|2016}}|year=2016|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2014/2015.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=37|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2014-15.pdf|format=PDF|last=Markovinović|first=Nina|last2=Baštić|first2=Tomislav [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=20. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520230608/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2014-15.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 39|2018}}|year=2018|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2016/2017.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=39|location=Novi Sad|url=http://pozorje.org.rs/wp-content/uploads/2021/03/godisnjak-2018-2-3.pdf|format=PDF|last=Markovinović Šolajić|first=Nina|last2=Baštić|first2=Tomislav|last3=Kolarić|first3=Aleksandra [ur.]}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 40|2019}}|year=2019|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2017/2018.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=40|location=Novi Sad|url=http://pozorje.org.rs/wp-content/uploads/2021/03/godinjak-2017-18.pdf|format=PDF|last=Markovinović Šolajić|first=Nina|last2=Baštić|first2=Tomislav [ur.]}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 41|2020}}|year=2020|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2018/2019.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=41|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2018-19.pdf|format=PDF|last=Markovinović Šolajić|first=Nina|last2=Baštić|first2=Tomislav [ur.]|access-date=20. 8. 2022|archive-date=26. 7. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726031243/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2018-19.pdf|url-status=}} * {{Cite book|ref={{harvid|Годишњак 43|2022}}|year=2022|title=Godišnjak pozorišta Srbije 2020/2021.|publisher=Sterijino pozorje|id=|volume=43|location=Novi Sad|url=https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2020-21_5.pdf|format=PDF|last=Markovinović Šolajić|first=Nina|last2=Baštić|first2=Tomislav|last3=Vitasović|first3=Milena [ur.]|access-date=2. 3. 2024|archive-date=9. 11. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222843/https://pozorje.org.rs/godisnjak-media/godisnjak_2020-21_5.pdf|url-status=}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=1464344|name=Dubravka Kovjanić}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kovjanić, Dubravka}} [[Kategorija:Rođeni 1979.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] 4l5pj4c4xcdh4fnqsgwhpwd8ja6x0ap 0 533338 3836965 3836747 2026-04-24T09:16:54Z AdnanSa 226 /* Djela */ 3836965 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ebu Zejd Al-Balhi | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = oko 850. | mjesto_rođenja = Šamistijan, Horasan (moderni Afganistan) | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1013|||934||}} | mjesto_smrti = | prebivalište = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Medicina]], [[geografija]], [[matematika]] | radna_institucija = | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} ''Ebu Zejd Al-Balhi'' (perzijski: ابو زید احمد بن سهل بلخی) bio je perzijski muslimanski [[polimat]]: geograf, matematičar, ljekar, [[Psihologija|psiholog]] i naučnik. Rođen je 850. godine u Šamistijanu, u provinciji Balh, Veliki Horasan, i bio je učenik Al-Kindija. Također je osnovao "Balhī školu" terestričkog mapiranja u Bagdadu.<ref>E. Edson and Emilie Savage-Smith, Medieval Views of the Cosmos, pp. 61–3, Bodleian Library, University of Oxford</ref> Vjeruje se da je Al-Balhi bio jedan od prvih naučnika koji je dijagnosticirao da mentalne bolesti mogu imati psihološke i fiziološke uzroke i bio je prvi koji je tipizirao četiri vrste emocionalnih poremećaja: [[strah]] i anksioznost; ljutnju i agresiju; [[Tuga|tugu]] i [[Depresija|depresiju]]; i opsesije. == Biografija == Al-Balhi je rođen 850. godine u malom selu Šamistijan, u području Balh koje je danas dio Afganistana. Kao mladić, otprilike u vrijeme Al-Kindijeve smrti,<ref>Biesterfeldt, Hans Hinrich (2011), "al-Balkhī, Abū Zayd", in Lagerlund, Henrik (ed.), Encyclopedia of Medieval Philosophy, Dordrecht: Springer Netherlands, pp. 139–141, doi:10.1007/978-1-4020-9729-4_73, ISBN 978-1-4020-9729-4, retrieved 2021-12-15</ref> Al-Balhi je putovao u Irak.<ref>Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org.</ref> U to vrijeme islamska kultura je ulagala snažne napore da apsorbuje znanje prethodnih civilizacija i doživljavala vlastiti kulturni procvat. Ovaj period se ponekad naziva [[Zlatno doba islama|zlatnim dobom islama]]. Al-Balhi je proveo osam godina u Iraku. Jedan od njegovih učitelja bio je filozof Abu Jusuf Al-Kendī. Vratio se u Balk i počeo podučavati ono što je naučio. Ahmed ibn Sahl, vladar Balka i okolnih teritorija, ponudio mu je i spisateljski i ministarski položaj, a Al-Balhi je prihvatio prvu ponudu, a odbio drugu. Kralj je potvrdio njegovu odluku i finansijski ga podržao. Al-Balhi je još jednom otputovao u [[Bagdad]], prije nego što se posljednji put vratio u Balh i tamo ostao do svoje smrti 934. godine.<ref>Who was Abu Zayd al-Balkhi? Malik Badri, introduction to Sustenance of the Soul, Gutenberg Press</ref> === Lične karakteristike === Posjedovao je prilično rezervisan i izoliran karakter, zbog čega nije prikupljeno dovoljno podataka o njegovom ličnom životu.<ref>al-Balkhī, Abū Zayd; Badri, Malik (2013), "Who was Abū Zayd al-Balkhī?", Abu Zayd AlBalkhi’s Sustenance of the Soul, The Cognitive Behavior Therapy of A Ninth Century Physician, International Institute of Islamic Thought, pp. 1–7, doi:10.2307/j.ctvh4zfhk.4, JSTOR j.ctvh4zfhk.4, retrieved 2021-12-15</ref> Prema riječima Ebu Muhameda El-Hasana ibn El-Vazirija, jednog od njegovih učenika, Al-Balhijevo lice bilo je prekriveno ožiljcima koje je zadobio nakon što je prebolio [[Boginje]]. == Djela == Od mnogih knjiga koje mu Ibn Al-Nadim pripisuje u djelu Al-Fihrist, mogu se istaknuti djela "Izvrsnost matematike" i "O sigurnosti u astrologiji". Njegove "Figure o klimama" (Suvar Al-aqalim) sastojale su se uglavnom od geografskih karata. Također je napisao medicinsko i psihološko djelo, "Masalih Al-Abdan va Al-Anfus" (Održavanje tijela i duše). U knjizi Malik Badrija većina njegovih djela opisana su kao "više od 60 knjiga i rukopisa, u kojima se pomno istražuju discipline raznolike po opsegu, kao što su geografija, medicina, [[teologija]], [[politika]], filozofija, [[poezija]], [[književnost]], arapska gramatika, [[astrologija]], [[astronomija]], matematika, [[biografija]], [[etika]], [[sociologija]], kao i druge."<ref>Malik Badri, Abu Zayd al-Balkhi’s Sustenance of the Soul: The Cognitive Behavior Therapy of a Ninth Century Physician, International Institute of Islamic Thought (IIIT) (2013), p. 1 Nurdeen Deuraseh and Mansor Abu Talib (2005), "Mental health in Islamic medical tradition", The International Medical Journal 4 (2), p. 76–79. Amber Haque (2004), "Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists", Journal of Religion and Health 43 (4): 357–377 [362] Awaad, Rania; Ali, Sara (July 2015). "Obsessional Disorders in al-Balkhi′s 9th century treatise: Sustenance of the Body and Soul". Journal of Affective Disorders. 180: 185–189.</ref> === Figure o regijama === Njegove "Figure o regijama" (Suvar al-aqalim) sastojale su se uglavnom od geografskih karata. To ga je dovelo do osnivanja "Balhī škole" zemaljskog mapiranja u Bagdadu. Geografi ove škole također su opširno pisali o ljudima, proizvodima i običajima područja muslimanskog svijeta, s malim interesom za nemuslimanska područja. Drugi dio ovog rukopisa poznat je kao Okrepa za tijela i duše. === Principi interakcije === Pokušaj da se pronađe ravnoteža između tehničke terminologije i zdravog etičkog razuma može se pronaći u njegovoj monografiji u kojoj govori o interakciji između elemenata tijela, godišnjih doba i tradicionalnih "neprirodnih" elemenata zdravlja, poput hrane i sna. === Mentalno zdravlje i mentalne bolesti === U islamskoj psihologiji, koncepte mentalnog zdravlja i "mentalne higijene" uveo je Ebu Zajd Al-Balhi, koji ih je često povezivao s duhovnim zdravljem. U svom djelu Masalih al-Abdan va al-Anfus (Održavanje tijela i duše), on je bio prvi koji je uspješno raspravljao o bolestima povezanim i s tijelom i s dušom. Koristio je termin al-Tibb al-Ruhani za opis duhovnog i psihološkog [[Zdravlje|zdravlja]], a termin Tibb al-Qalb za ​​opis mentalne medicine. Kritizirao je mnoge liječnike svog vremena zbog prevelikog naglaska na fizičke [[bolest]]i i zanemarivanja psiholoških ili mentalnih bolesti pacijenata, te je tvrdio da "budući da je čovjekova konstrukcija i od njegove duše i od njegovog tijela, ljudsko postojanje ne može biti zdravo bez ishtibaka [preplitanja ili prožimanja] duše i tijela". Dalje je tvrdio da "ako se tijelo razboli, nefs [psiha] gubi veliki dio svojih kognitivnih i sveobuhvatnih sposobnosti i ne uspijeva uživati ​​u poželjnim aspektima života" i da "ako se nefs razboli, tijelo također možda neće pronaći radost u životu i na kraju može razviti fizičku bolest". Al-Balhi je svoje ideje o mentalnom zdravlju dijelom dobivaoiz ajeta iz Kur'ana i hadisa koji se pripisuju Muhamedu, kao što su:<ref>Nurdeen Deuraseh and Mansor Abu Talib (2005), "Mental health in Islamic medical tradition", The International Medical Journal 4 (2), p. 76–79.</ref> {{blockquote|"U njihovim srcima je bolest." | Kur'an 2:10}} {{blockquote|"Zaista, u tijelu postoji organ, a kada je on bolestan, tijelo je bolesno, a kada je zdrav, tijelo je zdravo. Zaista, to je qalb [srce]." | Iz Buharijeve zbirke hadisa, Kitab al-Iman}} {{blockquote|"Zaista, Allah ne gleda na vaš izgled niti na vaše bogatstvo (kada vas procjenjuje), nego gleda na vaša srca i vaša djela." | Musnad Ahmed ibn Hanbel, br. 8707}} === Kognitivna i medicinska psihologija i kognitivna terapija === Ebu Zejd je bio prvi koji je razlikovao neurozu od psihoze, te prvi koji je klasifikovao neurotske poremećaje i bio pionir kognitivne terapije kako bi liječio svaki od ovih klasifikovanih poremećaja. Neurozu je klasifikovao u četiri emocionalna poremećaja: strah i anksioznost, ljutnju i agresiju, tugu i depresiju i opsesiju. Dalje je klasificirao tri vrste [[Depresija|depresije]]: normalnu depresiju ili tugu (huzn), endogenu depresiju koja potiče iznutra i reaktivnu kliničku depresiju koja potiče izvan tijela. Također je napisao da zdrava osoba uvijek treba imati zdrave misli i osjećaje u svom umu u slučaju neočekivanih emocionalnih izljeva na isti način na koji se lijekovi i [[lijek]]ovi prve pomoći drže pri ruci za neočekivane fizičke hitne slučajeve. Izjavio je da je ravnoteža između uma i tijela potrebna za dobro zdravlje i da neravnoteža između ta dva može uzrokovati bolest. Al-Balhi je također uveo koncept recipročne inhibicije (al-ilaj bi al-did), koji je ponovo uveo Joseph Wolpe, više od hiljadu godina kasnije, 1969. godine. === Psihofiziologija i psihosomatska medicina === Bio je pionir psihoterapije, psihofiziologije i psihosomatske medicine. Prepoznao je da tijelo i duša mogu biti zdravi ili bolesni, ili "uravnoteženi ili neuravnoteženi", te da mentalne bolesti mogu imati i psihološke i/ili fiziološke uzroke. Napisao je da neravnoteža tijela može rezultirati [[Groznica|groznicom]], [[glavobolja]]ma i drugim fizičkim bolestima, dok neravnoteža duše može rezultirati ljutnjom, anksioznošću, tugom i drugim mentalnim simptomima. === Depresija === Al-Balhi je prepoznao dvije vrste depresije: * jednu uzrokovanu poznatim razlozima poput gubitka ili neuspjeha, koja se može psihološki liječiti i vanjskim metodama (kao što su uvjerljivi razgovori, propovijedi i savjeti) i unutarnjim metodama (kao što je "razvoj unutrašnjih misli i spoznaja koje pomažu osobi da se riješi svog depresivnog stanja"); i * drugu uzrokovanu nepoznatim razlozima poput "iznenadne tuge i nevolje, koja traje cijelo vrijeme, sprječavajući oboljelu osobu da bude u bilo kakvoj fizičkoj aktivnosti ili da pokaže bilo kakvu sreću ili uživa u bilo kojem od zadovoljstava". Smatrao je da je to uzrokovano fiziološkim razlozima (kao što je nečistoća [[krv]]i) i da se može liječiti fizičkom medicinom. Također je pisao usporedbe između fizičkih poremećaja i mentalnih poremećaja i pokazao kako psihosomatski poremećaji mogu biti uzrokovani određenim interakcijama između njih.<ref>Amber Haque (2004), "Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists", Journal of Religion and Health 43 (4): 357–377 [362]</ref> === Fobije === Još u IX stoljeću pisao je o fobiji (bio je među prvima u tom polju), nazivajući je Fazaa'. I do danas se koristi definicija slična ovoj koju je opisao Al-Balhi. Detaljno je opisivao taj poremećaj kao ekstremnu vrstu [[strah]]a koja rezultira porastom nivoa anksioznosti kod osobe zbog povećanja količine krvi u tijelu. To uzrokuje da osoba postane nestabilna i dezorijentirana, što je sprječava da pravovremeno donosi odluke. Umjesto uzimanja lijekova ili puštanja krvi, što su bile uobičajene metode za pomoć pojedincu, predložio je postepeno izlaganje predmetu ili situaciji koja je izazvala strah. Ova tehnika je bila poznata kao reyadat al-nafs. === OKP === Al-Balhi je razlikovao [[Opsesivno-kompulzivni poremećaj]] (OKP) od drugih oblika mentalnih bolesti.<ref>Awaad, Rania; Ali, Sara (July 2015). "Obsessional Disorders in al-Balkhi′s 9th century treatise: Sustenance of the Body and Soul". Journal of Affective Disorders. 180: 185–189. doi:10.1016/j.jad.2015.03.003.</ref> === Poznavanje uzroka === al-Balhi citira izreku da "većina terora dolazi iz iščekivanja terora" i zagovara informiranost i realnost u vezi s pravom prirodom zabrinutosti.<ref>Sustenance of the soul, al-Balkhi, Gutenberg Press, p45</ref> === Terapija izlaganja === On zagovara 'prisiljavanje sebe da se više puta izloži sluh i vid štetnim stvarima' i da se 'iznova i iznova približava stvari koje se boji dok se ne navikne na nju i ne izgubi strah.<ref>Sustenance of the soul, al-Balkhi, Gutenberg Press, p49</ref> === Osnovne emocije === Napisao je da su anksioznost i nevolja u srži svih štetnih emocionalnih simptoma (npr. ljutnje) i da su [[sreća]] i radost uzrok svih pozitivnih emocionalnih stanja (npr. spokoja, zadovoljstva i užitka). === Seksualne osobine === Iako se na tema seksa danas šire i slobodno raspravlja, al-Balhi je još u X vijeku detaljno istražio tu temu, posebno različite seksualne osobine i uticaje koje one imaju na pojedinca. Posebna tema razgovora koju je spomenuo u svom djelu bio je čin [[Seksualna apstinencija|apstinencije]]. Time se pojedinac izlaže fizičkim tegobama, jer taj čin smatra "neprirodnim". Također je preporučio određenu [[Dijetalna ishrana|dijetu]] i suzdržavanje od uzimanja lijekova za koje se vjerovalo da pojačavaju seksualnost kao sredstvo za liječenje seksualne [[Impotencija|impotencije]]. == Politika == U zbirci djela Al-Tavhidija iz X stoljeća, Al-Balhi opisuje [[Politika|politiku]] kao umjetnost koja ima za cilj doprinijeti usponu zemlje. Nadalje, spominje pet odvojenih izvora koji utiču na ukupni ishod politike. To uključuje opipljivi cilj koji odgovara poslovima podanika, službeni razlog u vezi s općom dobrobiti naroda, pokretačku snagu kao "brigu vladara za poslove svojih podanika", svrhu kao očuvanje javnog blagostanja, kao i instrumentalni cilj koji se sastoji od korištenja "podsticanja i zastrašivanja" za postizanje cilja. == Reference == {{reference}} [[Kategorija:Geografi]] [[Kategorija:Matematičari]] [[Kategorija:Medicinski istraživači]] rgxijkahtggd5kpwf8zy5ctdub3l0d0 0 533516 3836997 3835274 2026-04-24T10:20:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3836997 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Samarkand Shah-i Zinda Tuman Aqa complex cropped2.jpg|mini|upright=1.2|''Girih'' obrazac s umetnutom cvjetnom dekoracijom iz kompleksa [[Shah-i-Zinda|Šah-i Zinde]] u [[Samarkand]]u, [[Uzbekistan]]]] '''''Girih''''' ({{lang|fa|[[wikt:گره#Persian|گره]]}}, "čvor", također pisan i kao ''gereh''<ref name="Bonner 2017 p579">{{cite book |last=Bonner |first=Jay |title=Islamic geometric patterns : their historical development and traditional methods of construction |publisher=Springer |location=New York |year=2017 |isbn=978-1-4419-0216-0 |oclc=1001744138 |page=579}}</ref>) jesu dekorativni [[Islamski geometrijski obrasci|islamski geometrijski obrasci]] koji se koriste u [[Arhitektura|arhitekturi]] i zanatskim predmetima, a sastoje se od ugaonih linija koje formiraju [[Prepleti (umjetnost)|prepleteni]] obrazac u obliku [[Trakasti ukras|trakastog ukrasa]]. Vjeruje se da je ''girih'' dekoracija inspirisana [[Rimska Sirija|sirijsko-rimskim]] obrascima čvorova iz drugog stoljeća. Međutim, njegovi matematički obrasci, strukturirani oko višestrukih linija simetrije, zasnivaju se na matematičkim inovacijama koje su se dogodile u islamskom svijetu nakon devetog stoljeća.<ref>{{Cite book |last1=Flood |first1=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=fR02EQAAQBAJ&q=Flat+interlace+patterns&pg=PA194 |title=A Companion to Islamic Art and Architecture, 2 Volume Set |last2=Necipoglu |first2=Gulru |date=13. 9. 2017 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-119-06866-2 |page=194}}</ref> Najraniji ''girih'' datira iz oko 1000. godine, a ta umjetnička forma cvjetala je do 15. stoljeća. ''Girih'' obrasci mogu se kreirati na različite načine, uključujući tradicionalnu [[Konstrukcija lenjirom i šestarom|konstrukciju lenjirom i šestarom]], konstrukciju mreže poligona i upotrebu skupa [[Girih pločice|''girih'' pločica]] na kojima su nacrtane linije: linije formiraju obrazac. Obrasci se mogu razraditi korištenjem dva nivoa dizajna, kao na svetištu [[Darb-e Imam]] iz 1453. godine. Kvadratne jedinice poznatih obrazaca koje se ponavljaju mogu se kopirati kao [[Šablon (slikarstvo)|šabloni]], a moguće je da su historijske knjige s obrascima bile namijenjene za ovakvu upotrebu. [[Topkapi svitak]] iz 15. stoljeća eksplicitno prikazuje girih obrasce zajedno s pločicama korištenim za njihovo kreiranje. Skup pločica koji se sastoji od oblika strelice i zmaja može se koristiti za kreiranje aperiodičnih [[Penroseovo popločavanje|Penroseovih popločavanja]], iako nema dokaza da se takav skup koristio u srednjem vijeku. Girih obrasci koristili su se za ukrašavanje različitih materijala, uključujući kamene zaslone, kao u [[Fatehpur Sikri]]ju; gipsane radove, kao u [[Džamija|džamijama]] i [[Medresa|medresama]] poput kompleksa [[Kompleks Hunat Hatun|Hunat Hatun]] u [[Kayseri]]ju; metal, kao na [[Džamija-medresa sultana Hasana|džamiji-medresi sultana Hasana]] u [[Kairo|Kairu]]; te drvo, kao u [[Katedrala-džamija u Kordobi|Katedrali-džamiji u Kordobi]]. == Historija == {{Further|Islamski geometrijski obrasci}} === Porijeklo === [[Datoteka:Bosra mosaic.jpg|mini|Rimski mozaik iz 2. stoljeća u [[Rimski teatar u Bosri|rimskom teatru u Bosri]] s krivolinijskim obrascima čvorova]] Smatra se da je girih stil ornamentike inspirisan sirijsko-rimskim obrascima čvorova iz 2. stoljeća naše ere.<ref name="iranica">{{cite encyclopedia |title=Gereh Sazi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica Online |access-date=1. 1. 2013 |url=http://www.iranicaonline.org/articles/gereh-sazi }}</ref> Njegovi matematički obrasci, strukturirani oko višestrukih linija simetrije, zasnivaju se na matematičkim inovacijama koje su se dogodile u islamskom svijetu nakon devetog stoljeća. Oni su imali krivolinijske prepletene trakaste ukrase s trostrukom rotacionom simetrijom. [[Emevijska džamija]] (709–715) u Damasku u Siriji ima prozorske zaslone napravljene od prepletenih talasastih trakastih ukrasa u obliku šestokrakih zvijezda.<ref>{{cite book |author=Broug, Eric |title=Islamic Geometric Patterns |publisher=[[Thames and Hudson]] |year=2008 |isbn=978-0-500-28721-7 |page=153}}</ref> Rani primjeri [[Islamski geometrijski obrasci|islamskih geometrijskih obrazaca]] napravljenih od pravih trakastih linija mogu se vidjeti u arhitekturi preživjele kapije karavan-saraja [[Rabat-i Malik]], Uzbekistan, izgrađenog 1078. godine.<ref>{{cite book |author=Broug, Eric |title=Islamic Geometric Patterns |publisher=[[Thames and Hudson]] |year=2008 |isbn=978-0-500-28721-7 |page=71}}</ref> Široka primjena giriha u arhitekturi odražava blizak odnos između islamske arhitekture, geometrije i zanatstva. Arhitektura je u ranom islamskom periodu klasifikovana u oblast praktične geometrije, a građevinski projekti su uvijek uključivali muhandisa (geometra).<ref name=":0">{{Cite journal|last=Ahuja|first=Mangho|date=1995|title=Tessellations in Islamic Calligraphy|journal=Leonardo|volume=28|issue=1|pages=41–45|jstor=1576154|doi=10.2307/1576154|s2cid=191368443 }}</ref> === Rani islamski oblici === Najraniji oblik giriha na knjizi vidi se na frontispisu rukopisa [[Kuran|Kur'ana]] iz 1000. godine, pronađenog u [[Bagdad]]u.<ref>{{cite web |title= Materials and Mediums |work= Pattern in Islamic Art |access-date=8. 2. 2012 |url=http://www.patterninislamicart.com/background-notes/materials-and-mediums/ |archive-date=16. 2. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160216171317/http://patterninislamicart.com/background-notes/materials-and-mediums |url-status= dead }}</ref> Iluminiran je prepletenim oktogonima i [[Sulus|sulus]] kaligrafijom.<ref>{{cite book |last=Tabbaa |first=Yasser |title=The transformation of Islamic art during the Sunni revival |year=2002 |publisher=[[I. B. Tauris]] |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=ph7EdrzSpGoC&pg=PA84 |isbn=978-1-85043-392-7}}</ref> U obradi drveta, jedan od najranijih preživjelih primjera islamske geometrijske umjetnosti jeste [[Minber|minber]] [[Džamija Ibn Tuluna|džamije Ibn Tuluna]] u Kairu iz 13. stoljeća.<ref>{{cite web |title=Jami' Ibn Tulun |url=http://archnet.org/sites/1522/media_contents/6256 |access-date=25. 1. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202040508/http://archnet.org/sites/1522/media_contents/6256 |archive-date=2. 2. 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |author=Broug, Eric |title=Islamic Geometric Patterns |publisher=[[Thames and Hudson]] |year=2008 |isbn=978-0-500-28721-7 |pages=66–69}}</ref> Girih obrasci u obradi drveta mogu se kreirati na dva različita načina. U jednom se stvara drvena rešetka s poligonima i zvijezdama; rupe se mogu ostaviti onakve kakve jesu ili se mogu ispuniti nekim materijalom. U drugom, poznatom kao ''gereh-čini''<ref name="iranSociety">{{cite web |title=Pattern, Cognition and contemplation: Exploring the Geometric Art of Iran |author=Henry, Richard |year=2007 |publisher=Iran Society |url=http://www.iransociety.org/docs/journal_2007.pdf |access-date=8. 2. 2012 |archive-date=11. 6. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611033227/http://www.iransociety.org/docs/journal_2007.pdf |url-status=dead }}</ref>, mali drveni paneli geometrijskih oblika kreiraju se pojedinačno i spajaju kako bi stvorili složen dizajn.<ref name="iranica"/> U 10. stoljeću, perzijski matematičar i astronom [[Ebu-l-Vefa Buzdžani]] sproveo je sistematsko istraživanje geometrijskih obrazaca u [[Kuća mudrosti|Kući mudrosti]]. U svojoj raspravi ''Knjiga o onim geometrijskim konstrukcijama koje su neophodne zanatliji'', objasnio je geometrijsku strukturu i ilustrovao metode crtanja poligona unutar drugih oblika (uglavnom krugova) za zanatlije i majstore.<ref name=":1">{{cite journal |last=Koliji |first=Hooman |date=30. 3. 2016 |title=Gazing Geometries: Modes of Design Thinking in Pre-Modern Central Asia and Persian Architecture |journal=Nexus Network Journal |volume=18 |pages=105–132 |doi=10.1007/s00004-016-0288-6 |doi-access=free}}</ref> Ova knjiga postavila je temelje za dizajniranje giriha objašnjavanjem osnovne gramatike za konstrukciju girih obrazaca.<ref name=":1" /> Termin "girih" koristio se u turskom jeziku za poligonalne trakaste obrasce u arhitekturi još krajem 15. stoljeća.<ref>{{cite journal |title=Bir Belgeye Göre Amasya II. Bayezid Külliyesi |author=Dündar, A. |journal= Ankara Üniverstesi İlahiyat Fakültesi Dergisi |volume= 44 |issue=2 |pages= 131–172 |year=2003 |url=http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/727/9212.pdf |language=tr}}</ref> U istom periodu, zanatlije su kompilirale knjige s girih obrascima poput [[Topkapi svitak|Topkapi svitka]].<ref>{{cite book |last=Katz |first=Victor J. |author-link=Victor J. Katz |title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam |page=620 |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=978-0-691-11485-9 |url=https://books.google.com/books?id=3ullzl036UEC&pg=PA620 }}</ref> Iako su krivolinijski prethodnici giriha viđeni u 10. stoljeću, potpuno razvijeni girih obrasci nisu se pojavili prije 11. stoljeća u Iranu. Postali su dominantan element dizajna u 11. i 12. stoljeću, kao na rezbarenim [[Štuko|štuko]] panelima s prepletenim girihom na [[Karakanske kule|Karakanskim kulama]] (1067) blizu [[Kazvinska pokrajina|Kazvina u Iranu]].<ref name="iranica"/><ref>{{cite encyclopedia |title=Architecture – iv. Central Asian |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/architecture-iv |access-date=8. 2. 2012 |date=11. 8. 2011 }}</ref> Stilizovane biljne dekoracije ponekad su se koordinirale s girihom.<ref>{{cite book|title= Urban development and architecture (istory of Civilizations of Central Asia Volume IV: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century – Part Two: The Achievements) |author1=Pugachenkova, G. A. |author2=Dani, A. H. Dani |author3=Yinsheng, Liu |isbn=978-92-3-103654-5 |url=http://unesco.culture.free.fr/asia-new/html_eng/chapitre4218/chapitre1.htm|publisher=UNESCO |year=2000}}</ref> Nakon perioda [[Safavidsko Carstvo|Safavida]], upotreba giriha nastavila se u periodima [[Seldžuci|Seldžuka]] i [[Ilhanidsko Carstvo|Ilhanida]]. U 14. stoljeću, girih je postao sporedni element u dekorativnim umjetnostima; velikim je dijelom zamijenjen biljnim obrascima tokom [[Timuridska dinastija|Timuridske dinastije]], ali je nakon tog vremena nastavio biti važan u dekorativnim umjetnostima na spomenicima u [[Srednja Azija|srednjoj Aziji]].<ref name="iranica"/> == Konstrukcija == {{multiple image |align = desno |image1 = Girih compass straightedge example.svg |width1 = 200 |alt1 = |caption1 = Girih obrazac zasnovan na [[Mreža krugova koji se preklapaju#Heksagonalna|heksagonalnoj mreži krugova koji se preklapaju]] koji se može nacrtati pomoću [[Konstrukcija lenjirom i šestarom|šestara i lenjira]] |image2 = Window Apartments of the Crown Prince.JPG |width2 = 100 |alt2 = |caption2 = Prozorski okvir u [[Topkapi palata|Topkapi palati]], izgrađen ovim girih obrascem |footer = }} === Šestar i lenjir === {{Further|Konstrukcija lenjirom i šestarom}} Girih se sastoji od geometrijskih dizajna, često zvijezda i poligona, koji se mogu konstruisati na različite načine.<ref>{{cite web |author=Allen, Terry |year=2004|title=Islamic Art and the Argument from Academic Geometry |url=http://sonic.net/~tallen/palmtree/academicgeometry.htm |access-date=23. 1. 2012}}</ref> Zna se da su girih obrasci u obliku zvijezda i poligona s peterostrukom i deseterostrukom rotacionom simetrijom pravljeni već u 13. stoljeću. Takve figure mogu se nacrtati pomoću [[Konstrukcija lenjirom i šestarom|šestara i lenjira]]. Prvi girih obrasci nastali su kopiranjem šablona obrasca na [[Rešetkasti graf|regularnoj mreži]]; obrazac je crtan pomoću [[Šestar (alat)|šestara]] i [[Lenjir|lenjira]]. Danas zanatlije, koristeći tradicionalne tehnike, upotrebljavaju par [[Šestar|šestara]] kako bi ostavile trag zareza na listu papira koji je prethodno bio ostavljen na suncu da postane krhak. Prave linije crtaju se olovkom i neoznačenim lenjirom.{{efn|Knjiga ''Islamski geometrijski obrasci'' Erica Brouga ilustruje mnoge takve obrasce, a (u Dodatku) daje detaljna uputstva za njihovu konstrukciju koristeći isključivo šestar i lenjir.<ref>{{cite book |author=Broug, Eric |title=Islamic Geometric Patterns |publisher=[[Thames and Hudson]] |year=2008 |isbn=978-0-500-28721-7 |pages=194–243}}</ref>}}<ref name="iranSociety"/> Girih obrasci napravljeni na ovaj način zasnivaju se na [[Teselacija|teselacijama]], popločavajući ravnu površinu osnovnom ćelijom i ne ostavljajući praznine. S obzirom na to da popločavanje koristi operacije [[Translacija (geometrija)|translacije]] i [[Rotacija|rotacije]], osnovne ćelije moraju imati dvostruku, trostruku, četverostruku ili šesterostruku [[Rotaciona simetrija|rotacionu simetriju]].<ref name="cromwell">{{cite journal|author=Cromwell, P.R. |journal=Mathematical Intelligencer|volume=31 |issue=1|pages=36–56 |year=2009 |title=The Search for Quasi-Periodicity in Islamic 5-fold Ornament |doi=10.1007/s00283-008-9018-6|s2cid=18284378}}</ref><ref>{{cite journal |author=Lee, A. J. |title=Islamic Star Patterns|year=1987 |journal= Muqarnas |volume= 4 |pages=182–197 |jstor=1523103|doi=10.2307/1523103}}</ref> === Poligoni u kontaktu === Jedan od ranih zapadnih proučavalaca islamskih obrazaca, [[Ernest Hanbury Hankin]], definisao je "geometrijsku arabesku" kao obrazac formiran "uz pomoć konstrukcijskih linija koje se sastoje od poligona u kontaktu".<ref name=Hankin>{{cite book |last=Hankin |first=Ernest Hanbury |author-link=Ernest Hanbury Hankin |title=The Drawing of Geometric Patterns in Saracenic Art. Memoirs of the Archaeological Survey of India No. 15 |date=1925 |publisher=Government of India Central Publication Branch |url=http://www.islamic-art.org/ArticlesOnline/BAViewPDF.asp?ArticleID=108 |access-date=22. 4. 2026 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065337/http://www.islamic-art.org/ArticlesOnline/BAViewPDF.asp?ArticleID=108 |url-status=dead }}</ref> Primijetio je da se mogu koristiti mnoge različite kombinacije poligona sve dok su preostali prostori između poligona relativno simetrični. Naprimjer, mreža oktogona u kontaktu ima kvadrate (istih stranica kao oktogoni) kao preostale prostore. Svaki oktogon osnova je za osmerokraku zvijezdu, kao što se može vidjeti na [[Akbarova grobnica|Akbarovoj grobnici]] u Agri (1605–1613). Hankin je smatrao da je "vještina arapskih umjetnika u otkrivanju pogodnih kombinacija poligona... gotovo zapanjujuća."<ref name=Hankin/> {{multiple image |align = desno |image1 = Girih tiles.svg |width1 = 125 |alt1 = |caption1 = Girih pločice |image2 = Green_mosque_girih.png |width2 = 88 |alt2 = |caption2 = Obrazac napravljen od ovih pločica |image3 = Green_mosque_archway.JPG |width3 = 125 |alt3 = |caption3 = Detalj sa [[Zelena džamija (Bursa)|Zelene džamije u Bursi]] gdje se koristi ovaj girih obrazac |footer = }} === Girih pločice === {{Glavni|Girih pločice}} Do 15. stoljeća, neki girih obrasci više nisu bili periodični te su se možda konstruisali koristeći [[Girih pločice|girih pločice]]. Ova metoda zasniva se na setu od pet pločica s iscrtanim linijama; kada se iskoriste za popločavanje ravnine bez praznina, linije na pločicama formiraju girih obrazac. Još uvijek nije poznato kada su se girih pločice prvi put upotrijebile za arhitektonsku dekoraciju umjesto šestara i lenjira, ali to je vjerovatno bilo početkom 13. stoljeća.<ref name="Lu and Steinhardt">{{cite journal |author=Peter J. Lu and Paul J. Steinhardt |year=2007 |title=Decagonal and Quasi-crystalline Tilings in Medieval Islamic Architecture |journal=[[Science (časopis)|Science]] |volume=315 |pages=1106–1110 |url=http://www.physics.harvard.edu/~plu/publications/Science_315_1106_2007.pdf |doi=10.1126/science.1135491 |pmid=17322056 |issue=5815 |bibcode=2007Sci...315.1106L |s2cid=10374218 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007024019/http://www.physics.harvard.edu/~plu/publications/Science_315_1106_2007.pdf |archive-date=7. 10. 2009 }}</ref><ref>[http://www.physics.harvard.edu/~plu/publications/Science_315_1106_2007_SOM.pdf Lu and Steinhardt, Supplementary figures] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326095515/http://www.physics.harvard.edu/~plu/publications/Science_315_1106_2007_SOM.pdf |date=26. 3. 2009 }}</ref> Metode ornamentike bile su, međutim, izuzetno raznolike, a ideja da se za sve njih koristila isključivo jedna metoda kritikovana je kao anahrona.<ref name=Necipoglu>{{cite book |author=Necipoglu, Gulru |title=The Arts of Ornamental Geometry: A Persian Compendium on Similar and Complementary Interlocking Figures. A Volume Commemorating Alpay Özdural |url=https://books.google.com/books?id=8yMzDwAAQBAJ&pg=PA46 |year=2017 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31520-4 |pages=11–76}}</ref> === Dizajn na dva nivoa === {{multiple image |align = lijevo |image1 = Darb-i Imam shrine spandrel.JPG |width1 = 125 |alt1 = |caption1 = Girih obrazac na [[Spandrel|spandrelu]] sa svetišta [[Darb-e Imam]], Isfahan, Iran |image2 = Spandrel-large scale pattern.svg |width2 = 125 |alt2 = |caption2 = Rekonstrukcija obrasca većeg obima (debele linije) pomoću većih pločica, dok je spandrel žute boje |image3 = Darbeimam subdivision rule.svg |width3 = 125 |alt3 = |caption3 = Pravilo subdivizije za obrazac spandrela |footer = }} Girih obrasci na svetištu [[Darb-e Imam]] izgrađenom 1453. godine u [[Isfahan]]u imali su mnogo kompleksniji obrazac od bilo kojeg ranije viđenog. Detalji obrasca ukazuju na to da su se za ukrašavanje svetišta koristile girih pločice, a ne šestar i lenjir. Obrasci djeluju [[Aperiodičnost|aperiodično]]; unutar površine na zidu na kojoj su prikazani, oni ne formiraju obrazac koji se pravilno ponavlja; i nacrtani su u dva različita omjera. Obrazac većeg omjera uočljiv je kada se zgrada posmatra iz daljine, dok se obrazac manjeg omjera, koji čini dio većeg, može vidjeti izbliza.<ref name="Lu and Steinhardt"/> Iako postoje dokazi da su neka drevna girih popločavanja koristila [[Pravilo konačne subdivizije|pravilo konačne subdivizije]] kako bi nacrtala obrazac na dva nivoa, ne postoje poznati historijski primjeri koji bi se mogli beskonačno ponavljati. Naprimjer, obrazac korišten u [[Spandrel|spandrelu]] svetišta Darb-e Imam (vidi sliku) sastoji se isključivo od [[Dekagon|dekagona]] i mašni, dok pravilo subdivizije koristi izduženu heksagonalnu pločicu zajedno sa ova dva oblika. Zbog toga ovom dizajnu nedostaje samosličnost između dva nivoa.<ref name="Lu and Steinhardt"/>} ==== Aperiodičnost ==== Periodično popločavanje ravni jeste redovno ponavljanje "osnovne ćelije", u maniru tapeta, bez ikakvih praznina. Takva popločavanja mogu se posmatrati kao dvodimenzionalni kristal, a zbog [[Teorema o kristalografskoj restrikciji|teoreme o kristalografskoj restrikciji]], osnovna ćelija ograničena je na dvostruku, trostruku, četverostruku i šesterostruku rotacionu simetriju. Prema tome, nemoguće je periodično popločati ravan figurom koja ima peterostruku rotacionu simetriju, poput petokrake zvijezde ili dekagona. Obrasci s beskonačnim savršenim kvaziperiodičnim translacijskim redoslijedom mogu imati kristalografski zabranjene rotacione simetrije poput pentagonalnih ili dekagonalnih oblika. Ova popločavanja od [[Kvazikristal|kvazikristala]] sadrže oblike s peterostrukom simetrijom koji se periodično ponavljaju između drugih oblika koji se ne ponavljaju.<ref name="Lu and Steinhardt"/> Jedan od načina za kreiranje kvaziperiodičnih obrazaca jeste kreiranje [[Penroseovo popločavanje|Penroseovog popločavanja]]. Girih pločice mogu se subdividirati na Penroseove pločice nazvane "strelica" i "zmaj", ali nema dokaza da su ovaj pristup koristile srednjovjekovne zanatlije.<ref name="Lu and Steinhardt"/> Drugi način za kreiranje kvaziperiodičnih obrazaca jeste višekratno subdividiranje girih pločica u manje pločice korištenjem pravila subdivizije. U granici, ravan bi bila podijeljena na girih pločice koje se ponavljaju s aperiodičnim frekvencijama. Upotreba ovakvog pravila subdivizije poslužila bi kao dokaz da su islamske zanatlije 15. stoljeća bile svjesne činjenice da girih pločice mogu proizvesti složene obrasce koji se nikada tačno ne ponavljaju. Međutim, ne postoje poznati obrasci napravljeni od girih pločica koji imaju više od dizajna na dva nivoa. Ne bi postojala ni praktična potreba za girih obrascem sa više od dva nivoa dizajna, jer bi treći nivo bio ili prevelik ili premali da bi se mogao uočiti. Čini se da su srednjovjekovne islamske zanatlije koristile alat koji je imao potencijal za kreiranje izuzetno složenih obrazaca, ali to nikada nisu u potpunosti shvatile. Kako tvrdi Emil Makovicky:<ref name=Makovicky>{{cite journal|author=Emil Makovicky|title=Comment on "Decagonal and Quasi-Crystalline Tilings in Medieval Islamic Architecture" |journal=Science |volume=318 |issue=5855 |pages=1383a |doi=10.1126/science.1146262 |pmid=18048668 |year=2007 |doi-access= |bibcode=2007Sci...318.1383M }}</ref> {{Citat|Zanatlije su se zadovoljavale kreiranjem velike osnovne domene ne zamarajući se matematičkim pojmom beskonačno proširivih kvaziperiodičnih obrazaca. Ipak, oni su razumjeli i u svoju korist upotrijebili neka lokalna geometrijska svojstva kvazikristalnih obrazaca koje su konstruisali.<ref name=Makovicky/>}} ==== Topkapi svitak ==== {{multiple image|align=desno|image1=Panel50.PNG|width1=70|caption1=<small>Panel s [[Topkapi svitak|Topkapi svitka]]; prikazuje girih obrazac crnom bojom s crvenim pločicama</small>|image2=Panel29.JPG |width2=160 |caption2=Panel s Topkapi svitka s obrascima u dva omjera i korištenim pločicama|image3=Panel28a.PNG|width3=160|caption3=Rekonstrukcija obrasca manjeg omjera (debele crne linije) na lijevom panelu, koristeći male pločice|image4=Panel28b.PNG|width4=160|caption4=Rekonstrukcija obrasca većeg omjera (debele crvene linije) na lijevom panelu, koristeći velike pločice}} [[Topkapi svitak]], s kraja 15. stoljeća, dokumentuje upotrebu girih pločica za kreiranje girih obrazaca. Crteži u ovoj knjizi s obrascima prikazuju girih linije položene preko pločica korištenih za generisanje obrasca, čineći konstrukciju u potpunosti očiglednom.<ref name="Lu and Steinhardt"/> === Šabloni === Jednom kada se konstruiše obrazac koji se ponavlja, bez obzira na korištenu metodu, on se može ponovo stvoriti kopiranjem njegove jedinice koja se ponavlja, slično obrascu tapeta, kao papirni [[Šablon (slikarstvo)|šablon]]. Obrazac se potom može jednostavno probušiti na površinu koja se treba ukrasiti. Mreže Topkapi svitka mogle su lahko biti namijenjene za upotrebu u svojstvu takvih šablona.<ref name=Necipoglu/>''Anonimni kompendijum'' sadrži kvadratne jedinice ponavljanja za mnoge girih obrasce.<ref name=Necipoglu/>''Kompendijum nauke i korisne prakse u mehaničkim vještinama'' [[Ibn al-Rezzaz al-Džezeri|Ibn al-Rezzaza al-Džezerija]] sadrži eksplicitne šablone za posebne svrhe, poput izlivenih bronzanih vrata.<ref name=Necipoglu/>== U različitim materijalima == <gallery mode="nolines" widths="180px" heights="150px" class="center"> Datoteka:Salim Chishti Tomb-2.jpg|Kameni girih zasloni na [[Grobnica Salima Čištija|grobnici Salima Čištija]], [[Fatehpur Sikri]], 16. stoljeće Datoteka:Kayseri Hunat Hatun Complex3-Verity Cridland.jpg|Girih na gipsanom radu ajvana [[Kompleks Hunat Hatun|kompleksa Hunat Hatun]], [[Kayseri]] Datoteka:Flickr - HuTect ShOts - Pattern of The Tomb Gate - Masjid of Sultan Hassan مسجد ومدرسة السلطان حسن - Cairo - Egypt - 28 05 2010.jpg|Girih u metalu: dvanaestokraka zvijezda na kapiji [[Džamija-medresa sultana Hasana|džamije sultana Hasana, Kairo]] Datoteka:Lacería.jpg|Girih u drvetu: rešetka u [[Katedrala-džamija u Kordobi|Katedrali-džamiji u Kordobi]] </gallery> == Primjene == === Na prozorima === [[Datoteka:Colorful window, Dowlat Abad Garden - panoramio.jpg|mini|upright=0.6|Šareni prozor u bašti Dowlat Abad]] Girih je široko primjenjivan u arhitekturi. Obrasci na perzijskim geometrijskim prozorima zadovoljavaju potrebe [[Perzijska arhitektura|perzijske arhitekture]], jer je raskoš prozora ukazivala na društveni i ekonomski status vlasnika. Dobar primjer jeste Azad Koliji, paviljon u [[Bašta Dowlat Abad|bašti Dowlat Abad]] u Iranu. Uz pomoć girih obrazaca na prozorima, arhitekte uspijevaju da demonstriraju višeslojnost. Prvi sloj je stvarna bašta koju ljudi mogu vidjeti kada otvore prozor. Drugi sloj je vještačka bašta, s obzirom na to da su girih obrasci smješteni s vanjske strane prozora kao izrezbareni ukrasi, a ispod njih se nalazi obojeno staklo, što stvara iluziju prelijepe bašte. Višebojni sloj stvara utisak mnoštva cvijeća. Vještački sloj je apstraktan i u jasnoj je suprotnosti sa stvarnim slojem izvan prozora te posmatraču ostavlja dovoljno prostora za maštanje.<ref>{{Cite journal|last=Koliji|first=Hooman|date=2015|title=Built on Light: The 'Crafty' Art of Geometric Patterned Windows|journal=International Journal of Islamic Architecture|volume=4|pages=75–108|doi=10.1386/ijia.4.1.75_1}}</ref> === Na kupolama === [[Datoteka:Nasr ol Molk mosque vault ceiling.jpg|mini|Svod plafona u [[Džamija Nasir-ol-Mulk|džamiji Nasir-ol-Mulk]]]] Girih obrasci široko se koriste na kupolama. Zbog zakrivljenih oblika kupola, zahtijevaju posebne tehnike. Jedna od najvažnijih tehnika naziva se "Dast-Garden" metoda. Ova metoda podrazumijeva da broj [[Zvijezdasti poligon|zvijezdastih poligona]] primijenjenih u obrascu u velikoj mjeri zavisi od promjene zakrivljenosti kupole. Smanjenje zakrivljenosti površine kupole dovodi do smanjenja broja krakova na zvijezdastom poligonu. Samim tim, oblici girih obrasca u velikoj mjeri zavise od same kupole.<ref>{{Cite journal|last=Mohammad|first=Kasraei|date=2016|title=Girih for Domes: Analysis of Three Iranian Domes|journal=Nexus Network Journal|volume=18|pages=311–321|doi=10.1007/s00004-015-0282-4|doi-access=free}}</ref> === Na zidovima === [[Datoteka:Dome Jame Mosque Yazd.jpg|mini|Kupola [[Džamija Jameh u Yazdu|džamije Jameh u Yazdu]]]] Girih obrasci krase zidove brojnih ostvarenja [[Islamska arhitektura|islamske arhitekture]]. Dekorativne linije se međusobno povezuju, formirajući neprekidnu mrežu preko cijelog popločavanja uz spajanje ivica. Uz to, girih obrasci znatno variraju na površini, s različitim geometrijskim oblicima koji uključuju [[Dekagon|dekagone]], [[Heksagon|heksagone]], mašne i [[Romb|rombove]]. Među svim ovim obrascima zajednička je posebna tehnika: "samoslična transformacija". Mapiranje se završava upotrebom te slobode kako bi se eliminisala razlika u ivicama između ovih obrazaca i kako bi se neusklađenost ivica svela na najmanju moguću mjeru.<ref name="Lu and Steinhardt"/> Ekstenzivna upotreba giriha za uređenje enterijera u skladu je sa islamskim vjerovanjem. Ponavljajući obrasci giriha mogu se širiti u svakom smjeru, te stoga girih posjeduje neograničenu prirodu. Ova karakteristika podsjeća na muslimansko vjerovanje da čovjek, koji nije mjera svijeta, nikada ne može spoznati "beskonačno značenje svijeta" koje je stvorio neopisivi Bog.<ref>{{Cite journal|last=Nejdet Erzen|first=Jale|date=2011|title=Reading Mosques: Meaning and Architecture in Islam|journal=The Journal of Aesthetics and Art Criticism|volume=69|issue=1|pages=125–131|jstor=42635843|doi=10.1111/j.1540-6245.2010.01453.x|doi-access=free|hdl=11511/36200|hdl-access=free}}</ref> Girih obrasci posjeduju i vizuelnu funkciju koja pomaže posmatračima da prevaziđu [[Monokularni vid|monokularni vid]] dok mijenjaju ugao posmatranja u skladu s osnovnim šemama.<ref name=":1"/> == Također pogledajte == * [[Islamski isprepleteni obrasci]] * [[Mukarnas]] * [[Topkapi svitak]] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{Reference}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Islamska umjetnost]] [[Kategorija:Arapska arhitektura]] 7dxxokkbabq3olfp39mt9zu7vadau4r 0 533526 3836764 3836398 2026-04-23T12:11:46Z AnToni 2325 /* Olimpijske igre */ 3836764 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Merkušina | slika = Merkushyna_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9405.jpg | opis slike = | puno ime = Anastasija Olehivna Merkušina | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|01|14}} | mjesto rođenja = [[Sumi]], [[Sumska oblast]] | država rođenja = [[Ukrajina]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Dinamo | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''7''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''4''' | zlato SP = 1 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''35.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2010/2011.|2010/11.]] | pobjede EK = '''4''' | plasman EK = '''8.''' ([[IBU kup 2015/2016.|2015/26.]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 1 | 3 }} <!-- Nagrade --> | nagrade = | ordeni = | ažurirano = 22. 4. 2026. | nagrade = | ordeni =[[Datoteka:Order of Princess Olha 2nd Class of Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge II reda]]<br>[[Datoteka:Order_of_Princess_Olha_3rd_Class_of_Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge III reda]] }} '''Anastasija Olehivna Merkušina''', ({{jez-uk|Анастасія Олегівна Меркушина|kurziv=da}}) rođena 14. januara 1995. u [[Sumi]], [[Sumska oblast]], je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka i osvajačica jedne srebrne i triju bronzanih medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu. == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|70]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|55]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|46]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|11]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|24]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – potjera (žene)|25]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|7]] | |} Anastasija Merkušina je nastupila dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 24-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022.]] u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|utrci na 7,5&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 1:47.3&nbsp;min bila sporija od pobjednice, [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Norvežanke]] [[Marte Olsbu Røiseland]], koja je završila utrku bez promašaja. U ekipnim disciplinama najbolji joj je rezultat sedno mjesto na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]], [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]] i [[Julija Džima|Julijom Džimom]], kada su sa zaostatkom od 3:00.2&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|švedske]] štafete u sastavu: [[Mona Brorsson]], [[Elvira Öberg]], [[Linn Persson]] i [[Hanna Öberg]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|33]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – masovni start (žene)|14]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|2]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – potjera (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – masovni start (žene)|25]] | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (mješovito)|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – pojedinačna štafeta (mješovito)|5]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|11]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (mješovito)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|13]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|3]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|{{Tooltip|NS|Nije startovao/la}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|44]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|49]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (žene)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|15]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|36]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – pojedinačna štafeta (mješovito)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|44]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | | |} Nastupila je na sedam [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]]. Osvojila je jednu srebrnu i tri bronzane medalje. <!-- Zlatnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|utrci na 7,5&nbsp;km]], kada je bez promašaja bila 6.4&nbsp;s brža od norveške biatlonke [[Tora Berger|Tore Berger]] s jednim promašajem i 22.8&nbsp;s od Ukrajinke [[Vita Semerenko|Vite Semerenko]], koja je utrku također završila bez promašaja. Prvu srebrnu medalju osvojila je na istom prvenstvu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Julija Džima|Julijom Džimom]], [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]] i [[Vita Semerenko]] kada su s 7&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Hilde Fenne]], [[Ann Kristin Flatland]], [[Synnøve Solemdal]] i [[Tora Berger]] te na istom prvenstvu prvu bronzanu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|utrci potjere]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 21.5&nbsp;s bila iza norveške biatlonke [[Tora Berger|Tore Berger]], koja je završila utrku s tri promašaja. Drugu srebrnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Varvinec|Irinom Varvinec]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]], kada su sa 6.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od njemačke štafete u sastavu: [[Vanessa Hinz]], [[Maren Hammerschmidt]], [[Franziska Hildebrand]] i [[Laura Dahlmeier]]. Ostale dvije bronzane medalje osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 18.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; te na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|slijedećem prvenstvu]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Darija Blaško|Darijom Blaško]], kada su s 9.2&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]], [[Ida Lien]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] je nastupila u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafetnoj utrci]] s [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]], [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]] i [[Oksana Hvostenko|Oksanom Hvostenko]], kada su osvojile drugo mjesto, ali su, zbog kasnije dokazanog [[doping]]a Oksane Hvostenko, diskvalifikovane, te im je oduzeta srebrna medalja.<ref>[http://www.biathlonworld.com/en/press_releases.html/do/detail?presse=1344 Decision in K Merkušina case now final, France receives WCH Relay Silver] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001230052/http://www.biathlonworld.com/en/press_releases.html/do/detail?presse=1344 |date=1. 10. 2011|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www4.biathlonworld.com/media/files/medical/IBUKvostenkoFinal.pdf |title=IBU Hearing Panel- Valentina K Merkušina, UKR, 2011 |access-date=8. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219054341/http://www5.biathlonworld.com/media/files/medical/IBUKvostenkoFinal.pdf |archive-date=19. 2. 2014 |url-status=dead|language=en }}</ref> --> === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="17" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] |- | || ||37||42||35||50||57||104||55||35|| || |} {{clear}} Prvi nastup Merkušina u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] <!-- u [[Finska|finskom]] [[Lahti]]ju 2. marta 2007. u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je osvojila 44-o mjesto bez promašaja i zaostatkom od 2:22.3&nbsp;min bila sporija od njemačke biatlonke [[Martina Beck|Martine Beck]], koja je završila utrku bez promašaja. Najbolji rezultati u pojedinačnim utrkama joj je pobjeda u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore (Alberta)|Canmoru]] 5. septembra 2016. u utrci na 7,5&nbsp;km bez promašaja i prednošću od 7.5&nbsp;s u odnosu na poljsku biatlonku [[Krystyna Guzik|Krystynu Guzik]], koja je utrku završila bez promašaja; U [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|sezoni SK 2008/09.]] u [[Norveška|norveškom]] [[Holmenkollen]]u 21. marta 2010. u utrci masovnog starta na 12,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 14.7&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Simone Hauswald]], koja je utrku završila s dva promašaja; te treći put u [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|sezoni SK 2011/12.]] u [[Rusija|russkom]] [[Hanti-Mansijsk]]u 16. marta 2012. u utrci sprinta na 7,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 3.2&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Magdalena Neuner|Magdalene Neuner]], koja je utrku završila s dva promašaja. U ekipnim utrkama pobijedila je tri puta: U [[Oberhof]]u 3. januara 2013. u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni SK 2012/13.]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] i [[Julija Džima|Julijom Džimom]]; te u [[Austrija|austrijskom]] [[Hochfilzen]]u u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni SK 2013/14.]] u istom sastavu. Treću pobjedu ostvarila je u [[Ruhpolding]]u 17. januara 2016. u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Julija Džima|Julijom Džimom]] i [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]] s 1.2&nbsp;s prednosti ispres drugoplasirane njemačke štafete u sastavu: [[Karolin Horchler]], [[Miriam Gössner]], [[Maren Hammerschmidt]] i [[Laura Dahlmeier]]. --> == Nagrade == * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge III reda]]. (4. 4. 2003.)<ref>{{cite web | url =https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=227%2F2008#Text | title =У К А З ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ | authorlink = | last = | first = | date =23. 3. 2008 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =8. 3. 2024 | language =uk }}</ref> * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge II reda]]. (23. 8. 2014.)<ref>{{cite web | url =https://www.president.gov.ua/documents/6762014-17576 | title =УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №676/2014 | authorlink = | last = | first = | date =23. 8. 2014 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =16. 3. 2024 | language =uk }}</ref>> == Privatni život == Njena majka [[Irina Merkušina]] je nekadašnja ukrajinska biatlonka i osvajačica srebrne medalje na Svjetskom prvenstvu, a mlađa sestra [[Oleksandra Merkušina]] je ukrajinska biatlonka. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anastasija Merkušina}} * {{Sport365|1289}} {{DEFAULTSORT: Merkušina, Olena}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sumi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge II reda]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge III reda]] [[Kategorija:Zaslužni majstori sporta Ukrajine]] 92nv1rw40shb4yv1oq1qvcofvz5ieu0 3836779 3836764 2026-04-23T13:29:10Z AnToni 2325 3836779 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Merkušina | slika = Merkushyna_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9405.jpg | opis slike = | puno ime = Anastasija Olehivna Merkušina | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|01|14}} | mjesto rođenja = [[Sumi]], [[Sumska oblast]] | država rođenja = [[Ukrajina]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Dinamo | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''7''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''4''' | zlato SP = 1 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''35.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2010/2011.|2010/11.]] | pobjede EK = '''4''' | plasman EK = '''8.''' ([[IBU kup 2015/2016.|2015/26.]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 1 | 3 }} <!-- Nagrade --> | nagrade = | ordeni = | ažurirano = 22. 4. 2026. | nagrade = | ordeni =[[Datoteka:Order of Princess Olha 2nd Class of Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge II reda]]<br>[[Datoteka:Order_of_Princess_Olha_3rd_Class_of_Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge III reda]] }} '''Anastasija Olehivna Merkušina''', ({{jez-uk|Анастасія Олегівна Меркушина|kurziv=da}}) rođena 14. januara 1995. u [[Sumi]], [[Sumska oblast]], je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka i osvajačica jedne srebrne i triju bronzanih medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu. == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|70]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|55]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|46]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|11]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|24]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – potjera (žene)|25]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|7]] | |} Anastasija Merkušina je nastupila dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 24-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022.]] u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|utrci na 7,5&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 1:47.3&nbsp;min bila sporija od pobjednice, [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Norvežanke]] [[Marte Olsbu Røiseland]], koja je završila utrku bez promašaja. U ekipnim disciplinama najbolji joj je rezultat sedno mjesto na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]], [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]] i [[Julija Džima|Julijom Džimom]], kada su sa zaostatkom od 3:00.2&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|švedske]] štafete u sastavu: [[Mona Brorsson]], [[Elvira Öberg]], [[Linn Persson]] i [[Hanna Öberg]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|33]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – masovni start (žene)|14]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|2]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – potjera (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – masovni start (žene)|25]] | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (mješovito)|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – pojedinačna štafeta (mješovito)|5]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|11]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (mješovito)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|13]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|3]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|{{Tooltip|NS|Nije startovao/la}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|44]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|49]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (žene)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|15]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|36]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – pojedinačna štafeta (mješovito)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|44]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | | |} Nastupila je na sedam [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]]. Osvojila je jednu srebrnu i tri bronzane medalje. Srebrnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Varvinec|Irinom Varvinec]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], kada su sa 6.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od njemačke štafete u sastavu: [[Vanessa Hinz]], [[Maren Hammerschmidt]], [[Franziska Hildebrand]] i [[Laura Dahlmeier]]. Prvu bronzanu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 35.1&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; drugu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 18.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; a treću na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|slijedećem prvenstvu]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Darija Blaško|Darijom Blaško]], kada su s 9.2&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]], [[Ida Lien]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="17" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] |- | || ||37||42||35||50||57||104||55||35|| || |} {{clear}} Prvi nastup Merkušina u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] <!-- u [[Finska|finskom]] [[Lahti]]ju 2. marta 2007. u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je osvojila 44-o mjesto bez promašaja i zaostatkom od 2:22.3&nbsp;min bila sporija od njemačke biatlonke [[Martina Beck|Martine Beck]], koja je završila utrku bez promašaja. Najbolji rezultati u pojedinačnim utrkama joj je pobjeda u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore (Alberta)|Canmoru]] 5. septembra 2016. u utrci na 7,5&nbsp;km bez promašaja i prednošću od 7.5&nbsp;s u odnosu na poljsku biatlonku [[Krystyna Guzik|Krystynu Guzik]], koja je utrku završila bez promašaja; U [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|sezoni SK 2008/09.]] u [[Norveška|norveškom]] [[Holmenkollen]]u 21. marta 2010. u utrci masovnog starta na 12,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 14.7&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Simone Hauswald]], koja je utrku završila s dva promašaja; te treći put u [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|sezoni SK 2011/12.]] u [[Rusija|russkom]] [[Hanti-Mansijsk]]u 16. marta 2012. u utrci sprinta na 7,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 3.2&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Magdalena Neuner|Magdalene Neuner]], koja je utrku završila s dva promašaja. U ekipnim utrkama pobijedila je tri puta: U [[Oberhof]]u 3. januara 2013. u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni SK 2012/13.]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] i [[Julija Džima|Julijom Džimom]]; te u [[Austrija|austrijskom]] [[Hochfilzen]]u u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni SK 2013/14.]] u istom sastavu. Treću pobjedu ostvarila je u [[Ruhpolding]]u 17. januara 2016. u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Julija Džima|Julijom Džimom]] i [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]] s 1.2&nbsp;s prednosti ispres drugoplasirane njemačke štafete u sastavu: [[Karolin Horchler]], [[Miriam Gössner]], [[Maren Hammerschmidt]] i [[Laura Dahlmeier]]. --> == Nagrade == * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge III reda]]. (4. 4. 2003.)<ref>{{cite web | url =https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=227%2F2008#Text | title =У К А З ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ | authorlink = | last = | first = | date =23. 3. 2008 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =8. 3. 2024 | language =uk }}</ref> * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge II reda]]. (23. 8. 2014.)<ref>{{cite web | url =https://www.president.gov.ua/documents/6762014-17576 | title =УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №676/2014 | authorlink = | last = | first = | date =23. 8. 2014 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =16. 3. 2024 | language =uk }}</ref>> == Privatni život == Njena majka [[Irina Merkušina]] je nekadašnja ukrajinska biatlonka i osvajačica srebrne medalje na Svjetskom prvenstvu, a mlađa sestra [[Oleksandra Merkušina]] je ukrajinska biatlonka. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anastasija Merkušina}} * {{Sport365|1289}} {{DEFAULTSORT: Merkušina, Olena}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sumi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge II reda]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge III reda]] [[Kategorija:Zaslužni majstori sporta Ukrajine]] 8sp3i5i3rxhb8jzf9oabayqefj5o8ku 3836797 3836779 2026-04-23T15:38:57Z AnToni 2325 3836797 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Merkušina | slika = Merkushyna_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9405.jpg | opis slike = | puno ime = Anastasija Olehivna Merkušina | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|01|14}} | mjesto rođenja = [[Sumi]], [[Sumska oblast]] | država rođenja = [[Ukrajina]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Dinamo | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''7''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''4''' | zlato SP = 1 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''35.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2010/2011.|2010/11.]] | pobjede EK = '''4''' | plasman EK = '''8.''' ([[IBU kup 2015/2016.|2015/26.]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 1 | 3 }} <!-- Nagrade --> | nagrade = | ordeni = | ažurirano = 22. 4. 2026. | nagrade = | ordeni =[[Datoteka:Order of Princess Olha 2nd Class of Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge II reda]]<br>[[Datoteka:Order_of_Princess_Olha_3rd_Class_of_Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge III reda]] }} '''Anastasija Olehivna Merkušina''', ({{jez-uk|Анастасія Олегівна Меркушина|kurziv=da}}) rođena 14. januara 1995. u [[Sumi]], [[Sumska oblast]], je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka i osvajačica jedne srebrne i triju bronzanih medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu. == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|70]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|55]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|46]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|11]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2012.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|24]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – potjera (žene)|25]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|7]] | |} Anastasija Merkušina je nastupila dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 24-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022.]] u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|utrci na 7,5&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 1:47.3&nbsp;min bila sporija od pobjednice, [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Norvežanke]] [[Marte Olsbu Røiseland]], koja je završila utrku bez promašaja. U ekipnim disciplinama najbolji joj je rezultat sedno mjesto na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]], [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]] i [[Julija Džima|Julijom Džimom]], kada su sa zaostatkom od 3:00.2&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|švedske]] štafete u sastavu: [[Mona Brorsson]], [[Elvira Öberg]], [[Linn Persson]] i [[Hanna Öberg]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|33]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – masovni start (žene)|14]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|2]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – potjera (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – masovni start (žene)|25]] | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (mješovito)|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – pojedinačna štafeta (mješovito)|5]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|11]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (mješovito)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|13]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|3]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|{{Tooltip|NS|Nije startovao/la}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|44]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|49]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (žene)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|15]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|36]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – pojedinačna štafeta (mješovito)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|44]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | | |} Nastupila je na sedam [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]]. Osvojila je jednu srebrnu i tri bronzane medalje. Srebrnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Varvinec|Irinom Varvinec]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], kada su sa 6.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od njemačke štafete u sastavu: [[Vanessa Hinz]], [[Maren Hammerschmidt]], [[Franziska Hildebrand]] i [[Laura Dahlmeier]]. Prvu bronzanu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 35.1&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; drugu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 18.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; a treću na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|slijedećem prvenstvu]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Darija Blaško|Darijom Blaško]], kada su s 9.2&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]], [[Ida Lien]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="17" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] |- | || ||37||42||35||50||57||104||55||35|| || |} {{clear}} Prvi nastup Merkušine u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] <!-- u [[Finska|finskom]] [[Lahti]]ju 2. marta 2007. u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je osvojila 44-o mjesto bez promašaja i zaostatkom od 2:22.3&nbsp;min bila sporija od njemačke biatlonke [[Martina Beck|Martine Beck]], koja je završila utrku bez promašaja. Najbolji rezultati u pojedinačnim utrkama joj je pobjeda u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore (Alberta)|Canmoru]] 5. septembra 2016. u utrci na 7,5&nbsp;km bez promašaja i prednošću od 7.5&nbsp;s u odnosu na poljsku biatlonku [[Krystyna Guzik|Krystynu Guzik]], koja je utrku završila bez promašaja; U [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|sezoni SK 2008/09.]] u [[Norveška|norveškom]] [[Holmenkollen]]u 21. marta 2010. u utrci masovnog starta na 12,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 14.7&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Simone Hauswald]], koja je utrku završila s dva promašaja; te treći put u [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|sezoni SK 2011/12.]] u [[Rusija|russkom]] [[Hanti-Mansijsk]]u 16. marta 2012. u utrci sprinta na 7,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 3.2&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Magdalena Neuner|Magdalene Neuner]], koja je utrku završila s dva promašaja. U ekipnim utrkama pobijedila je tri puta: U [[Oberhof]]u 3. januara 2013. u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni SK 2012/13.]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] i [[Julija Džima|Julijom Džimom]]; te u [[Austrija|austrijskom]] [[Hochfilzen]]u u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni SK 2013/14.]] u istom sastavu. Treću pobjedu ostvarila je u [[Ruhpolding]]u 17. januara 2016. u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Julija Džima|Julijom Džimom]] i [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]] s 1.2&nbsp;s prednosti ispres drugoplasirane njemačke štafete u sastavu: [[Karolin Horchler]], [[Miriam Gössner]], [[Maren Hammerschmidt]] i [[Laura Dahlmeier]]. --> == Nagrade == * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge III reda]]. (4. 4. 2003.)<ref>{{cite web | url =https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=227%2F2008#Text | title =У К А З ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ | authorlink = | last = | first = | date =23. 3. 2008 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =8. 3. 2024 | language =uk }}</ref> * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge II reda]]. (23. 8. 2014.)<ref>{{cite web | url =https://www.president.gov.ua/documents/6762014-17576 | title =УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №676/2014 | authorlink = | last = | first = | date =23. 8. 2014 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =16. 3. 2024 | language =uk }}</ref>> == Privatni život == Njena majka [[Irina Merkušina]] je nekadašnja ukrajinska biatlonka i osvajačica srebrne medalje na Svjetskom prvenstvu, a mlađa sestra [[Oleksandra Merkušina]] je ukrajinska biatlonka. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anastasija Merkušina}} * {{Sport365|1289}} {{DEFAULTSORT: Merkušina, Olena}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sumi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge II reda]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge III reda]] [[Kategorija:Zaslužni majstori sporta Ukrajine]] ob63eo62bjo6zydgdtytw0m6voroqi5 3836924 3836797 2026-04-24T07:02:51Z AnToni 2325 3836924 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Merkušina | slika = Merkushyna_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9405.jpg | opis slike = | puno ime = Anastasija Olehivna Merkušina | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|01|14}} | mjesto rođenja = [[Sumi]], [[Sumska oblast]] | država rođenja = [[Ukrajina]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Dinamo | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''7''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''4''' | zlato SP = 1 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''35.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2010/2011.|2010/11.]] | pobjede EK = '''4''' | plasman EK = '''8.''' ([[IBU kup 2015/2016.|2015/26.]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 1 | 3 }} <!-- Nagrade --> | nagrade = | ordeni = | ažurirano = 22. 4. 2026. | nagrade = | ordeni =[[Datoteka:Order of Princess Olha 2nd Class of Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge II reda]]<br>[[Datoteka:Order_of_Princess_Olha_3rd_Class_of_Ukraine.png|40px]] [[Orden kneginje Olge III reda]] }} '''Anastasija Olehivna Merkušina''', ({{jez-uk|Анастасія Олегівна Меркушина|kurziv=da}}) rođena 14. januara 1995. u [[Sumi]], [[Sumska oblast]], je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka i osvajačica jedne srebrne i triju bronzanih medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu. == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|70]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|55]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|46]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|11]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2012.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|24]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – potjera (žene)|25]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|7]] | |} Anastasija Merkušina je nastupila dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Zimskim olimpijskim igrama 2022]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 24-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022.]] u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|utrci na 7,5&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 1:47.3&nbsp;min bila sporija od pobjednice, [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Norvežanke]] [[Marte Olsbu Røiseland]], koja je završila utrku bez promašaja. U ekipnim disciplinama najbolji joj je rezultat sedno mjesto na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]], [[Olena Bilosjuk|Olenom Bilosjuk]] i [[Julija Džima|Julijom Džimom]], kada su sa zaostatkom od 3:00.2&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|švedske]] štafete u sastavu: [[Mona Brorsson]], [[Elvira Öberg]], [[Linn Persson]] i [[Hanna Öberg]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}}!! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|33]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – masovni start (žene)|14]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|2]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – potjera (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – masovni start (žene)|25]] | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (mješovito)|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – pojedinačna štafeta (mješovito)|5]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|11]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (mješovito)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|13]] | | | | style="background:#f8e6c4;"|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|3]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|{{Tooltip|NS|Nije startovao/la}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|44]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|49]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (žene)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|15]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|36]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – pojedinačna štafeta (mješovito)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|44]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | | |} Nastupila je na sedam [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]]. Osvojila je jednu srebrnu i tri bronzane medalje. Srebrnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Irina Varvinec|Irinom Varvinec]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], kada su sa 6.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od njemačke štafete u sastavu: [[Vanessa Hinz]], [[Maren Hammerschmidt]], [[Franziska Hildebrand]] i [[Laura Dahlmeier]]. Prvu bronzanu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Valentina Semerenko|Valentinom Semerenko]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 35.1&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; drugu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Vita Semerenko|Vitom Semerenko]] kada su s 18.4&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]; a treću na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|slijedećem prvenstvu]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]], [[Julija Džima|Julijom Džima]] i [[Darija Blaško|Darijom Blaško]], kada su s 9.2&nbsp;s zaostatka bile sporije od norveške štafete u sastavu: [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]], [[Ida Lien]] i [[Marte Olsbu Røiseland]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="17" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] |- | || ||37||42||35||50||57||104||55||35|| || |} {{clear}} Prvi nastup Merkušine u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 4. decembra 2014. u utrci na 15&nbsp;km, kada je osvojila 50-o mjesto s dva promašaja i zaostatkom od 7:15.3&nbsp;min bila sporija od bjeloruske biatlonke [[Darja Domračeva|Darje Domračeve]], koja je završila utrku s dva promašaja. Najbolji rezultati u pojedinačnim utrkama joj je deseto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|sezoni SK 2023/24.]] u [[Švicarska|švicarskom]] [[Lenzerheide]]u 16. decembra 2023. u utrci potjere na 10&nbsp;km s jednim promašajem i zaostatkom od 1:49.6&nbsp;min u odnosu na francusku biatlonku [[Justine Braisaz-Bouchet]], koja je utrku završila s tri promašaja. U [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|sezoni SK 2008/09.]] u [[Norveška|norveškom]] [[Holmenkollen]]u 21. marta 2010. u utrci masovnog starta na 12,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 14.7&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Simone Hauswald]], koja je utrku završila s dva promašaja; te treći put u [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|sezoni SK 2011/12.]] u [[Rusija|russkom]] [[Hanti-Mansijsk]]u 16. marta 2012. u utrci sprinta na 7,5&nbsp;km bez promašaja i zaostatkom od 3.2&nbsp;s iza pobjednice njemačke biatlonke [[Magdalena Neuner|Magdalene Neuner]], koja je utrku završila s dva promašaja. U ekipnim utrkama najbolji joj je rezultat treće mjesto na slovenskoj [[Biatlonski stadion Pokljuka|Pokljuki]] 14. januara 2017. u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni SK 2016/17.]] s [[Irina Petrenko|Irinom Petrenko]], [[Julija Džima|Julijom Džimom]] i [[Olena Pidhrušna|Olenom Pidhrušnom]]. == Nagrade == * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge III reda]]. (4. 4. 2003.)<ref>{{cite web | url =https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=227%2F2008#Text | title =У К А З ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ | authorlink = | last = | first = | date =23. 3. 2008 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =8. 3. 2024 | language =uk }}</ref> * Ukrajinski [[Orden kneginje Olge|Orden kneginje Olge II reda]]. (23. 8. 2014.)<ref>{{cite web | url =https://www.president.gov.ua/documents/6762014-17576 | title =УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №676/2014 | authorlink = | last = | first = | date =23. 8. 2014 | website =zakon.rada.gov.ua | publisher = | access-date =16. 3. 2024 | language =uk }}</ref>> == Privatni život == Njena majka [[Irina Merkušina]] je nekadašnja ukrajinska biatlonka i osvajačica srebrne medalje na Svjetskom prvenstvu, a mlađa sestra [[Oleksandra Merkušina]] je ukrajinska biatlonka. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anastasija Merkušina}} * {{Sport365|1289}} {{DEFAULTSORT: Merkušina, Olena}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sumi]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge II reda]] [[Kategorija:Nosioci Ordena kneginje Olge III reda]] [[Kategorija:Zaslužni majstori sporta Ukrajine]] a4weukii7i15twm0672pjm6ifw8i9dx 0 533539 3836780 2026-04-23T13:39:56Z AdnanSa 226 Nova stranica: {{Infokutija osoba | ime = Rudaki (također i Rodaki) | slika = Miniature of Rudaki by Hossein Behzad.jpg | alt_slike = | opis = Ilustracija Rudakija od Hosseina Behzada, datirana 1958. | ime_pri_rođenju = Ebu Abdulah Dža'far ibn Muhamed ibn Hakim ibn Abdulrahman ibn Adam al-Rudaki | datum_rođenja = približno 858. | mjesto_rođenja = Banoj, Samanidsko Carstvo | datum_smrti = 940/941. | mjesto_smrti... 3836780 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Rudaki (također i Rodaki) | slika = Miniature of Rudaki by Hossein Behzad.jpg | alt_slike = | opis = Ilustracija Rudakija od Hosseina Behzada, datirana 1958. | ime_pri_rođenju = Ebu Abdulah Dža'far ibn Muhamed ibn Hakim ibn Abdulrahman ibn Adam al-Rudaki | datum_rođenja = približno 858. | mjesto_rođenja = Banoj, Samanidsko Carstvo | datum_smrti = 940/941. | mjesto_smrti = Banoj, Samanidsko Carstvo | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Pjesnik | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} Rudaki (također se piše Rodaki; perzijski: رودکی; oko 858. – 940/41.) bio je pjesnik, autor i muzičar koji se smatra prvim velikim pjesnikom koji je pisao na novom perzijskom jeziku. Kao dvorski pjesnik pod Samanidima, navodno je komponovao više od 180.000 stihova, ali je sačuvan samo mali dio njegovog djela, a najznačajniji su dijelovi njegove verzifikacije Kalila va-Dimne, zbirke indijskih [[Basna|basni]]. Rođen u selu Banoj (koje se nalazi u današnjem području Rudaka), Rudaki je najvažniji dio svoje karijere proveo na dvoru Samanida. Iako ga biografski podaci povezuju sa samanidskim emirom (vladarom) Nasrom II (vladao 914–943), moguće je da se već pridružio dvoru pod njegovim prethodnikom, Ahmedom Samanijem (vladao 907–914). Rudakijev uspjeh je uglavnom bio posljedica podrške njegovog glavnog pokrovitelja, vezira Abu'l-Fadla al-Bal'amija (umro 940. godine), koji je odigrao važnu ulogu u procvatu nove perzijske književnosti u X stoljeću. Nakon pada Bal'amija 937. godine, Rudakijeva karijera se pogoršala, te je na kraju otpušten s dvora. Nakon toga je posljednje godine proveo u siromaštvu, umro je slijep i sam u svom rodnom gradu. U Iranu, Rudaki se priznaje kao "osnivač [[Perzijska književnost|nove perzijske poezije]]", a u Tadžikistanu kao "otac tadžičke književnosti". == Ime == Njegovo puno ime bilo je Ebu Abdulah Dža'far ibn Muhamed ibn Hakim ibn Abdulrahman ibn Adam al-Rudaki al-Ša'ir al-Samarqandi ([[Perzijski jezik|perzijski]] عبدالرحمن بن آدم الرودکی الشاعر سمرقندی). Pravilna [[transliteracija]] njegovog imena je Rōdhakī, dok je al-Rūdhakī arapski oblik.<ref>De Blois, Francois (1971). "Rūdakī". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. OCLC 495469525</ref>. Ostale transliteracije uključuju Rudagi, Rawdhagi i Rudhagi. == Reference == {{Reference}} [[Kategorija:Iranski pjesnici]] [[Kategorija:Perzijska književnost]] [[Kategorija:Rođeni 858.]] [[Kategorija:Umrli 940.]] 3esnr9o2pnqdubfvcyhih22y4dfu7sm 0 533540 3836789 2026-04-23T14:29:22Z Mmns21 170250 Nova stranica: [[Datoteka:Nasreddin.jpg|mini|Minijatura Nasrudina iz 17. vijeka, iz kolekcije muzeja u [[Topkapi Saraj|Topkapi-saraju]].|205x205px]] '''Nasrudin [[Hodža]]''' ({{lang|tr|Nasreddin Hoca}}, {{lang|ota|نصر الدين خواجه}}, ili '''Nasrudin''' (varijante uključuju [[Mula|mula]] Nasrudin-hodža, Mula Nasrudin, Hodža Nasrudin) (1208–1285) lik je koji se često nalazi u [[folklor]]u [[Muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]] i junak je humorističnih Kratka priča... 3836789 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Nasreddin.jpg|mini|Minijatura Nasrudina iz 17. vijeka, iz kolekcije muzeja u [[Topkapi Saraj|Topkapi-saraju]].|205x205px]] '''Nasrudin [[Hodža]]''' ({{lang|tr|Nasreddin Hoca}}, {{lang|ota|نصر الدين خواجه}}, ili '''Nasrudin''' (varijante uključuju [[Mula|mula]] Nasrudin-hodža, Mula Nasrudin, Hodža Nasrudin) (1208–1285) lik je koji se često nalazi u [[folklor]]u [[Muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]] i junak je humorističnih [[Kratka priča|kratkih priča]] i satiričnih [[Anegdota|anegdota]].<ref>{{cite book |last1=Hunziker |first1=Sara |editor1-last=Ramona |editor1-first=Mihaila |title=Myth, Symbol, and Ritual: Elucidatory Paths to the Fantastic Unreality |date=2019 |publisher=University of Bucharest |isbn=978-6-061-61037-2 |pages=357–361}}</ref> Postoje česte tvrdnje o njegovom postojanju u stvarnom životu, pa čak i arheološki dokazi na određenim mjestima, na primjer, nadgrobni spomenik u gradu [[Akşehir]]u, [[Turska]]. Trenutno nema potvrđenih informacija niti ozbiljnih osnova za razgovor o tačnom datumu ili mjestu Nasrudinovog rođenja, a njegova historičnost ostaje otvoreno pitanje.<ref>{{cite book |editor1-last=Attardo |editor1-first=Salvatore |title=Encyclopedia of Humor Studies |date=2014 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-483-34617-5 |pages=108–111}}</ref> Nasrudin se pojavljuje u hiljadama priča, ponekad duhovit, ponekad mudar, ali u mnogima je predstavljen kao (sveta) budala ili kao predmet šale. Priča o Nasrudinu obično ima suptilan humor i [[Pedagogija|pedagošku]] prirodu.<ref name="iranica2">{{Cite encyclopedia |title=MOLLA NASREDDIN i. THE PERSON |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://iranicaonline.org/articles/molla-nasreddin-i-the-person |access-date=7. 12. 2015 |last=Javadi |first=Hasan |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117054414/https://www.iranicaonline.org/articles/molla-nasreddin-i-the-person |archive-date=17. 11. 2015}}</ref> Međunarodni festival Nasrudin-hodže slavi se između 5. i 10. jula svake godine u Akşehiru.<ref>{{Cite web |title=Akşehir Belediyesi - Nasreddin Hoca Şenliği |url=https://www.aksehir.bel.tr/portal/index.php/nasreddin-hoca/nasreddin-hoca-senligi |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817042611/https://www.aksehir.bel.tr/portal/index.php/nasreddin-hoca/nasreddin-hoca-senligi |archive-date=17. 8. 2011 |website=aksehir.bel.tr}}</ref> Godine 2020, vlade [[Azerbejdžan]]a, [[Kazahstan]]a, [[Kirgistan]]a, [[Uzbekistan]]a, [[Tadžikistan]]a, [[Turska|Turske]] i [[Turkmenistan]]a zajednički su podnijele aplikaciju za uvrštavanje "Tradicije pričanja komičnih priča o Nasrudin-hodži" na [[Spisak nematerijalne kulturne baštine UNESCO-a|UNESCO-ov spisak nematerijalne kulturne baštine]].<ref>{{cite web |title=Turkey submits four cultural values to UNESCO |url=https://www.trt.net.tr/espanol/cultura-y-arte/2020/04/27/lista-del-patrimonio-cultural-inmaterial-ya-se-puede-visitar-virtualmente-1406255 |website=Turkish Radio and Television Corporation |access-date=3. 4. 2020}}</ref> == Porijeklo i naslijeđe == Mnoge etničke grupe tvrde da potječe od njih.<ref>{{cite book |last1=Başgöz |first1=İlhan |title=Studies in Turkish Folklore in Honor of Pertev N. Boratav |date=1978 |publisher=Indiana University |url=https://books.google.com/books?id=40faAAAAMAAJ |quote=Quelle est la nationalité de Nasreddin Hodja – est-il turc, avar, tatar, tadjik, persan ou ousbek? Plusieurs peuples d'Orient se disputent sa nationalité, parce qu'ils considerent qu'il leur appartient.|lang=fr}}</ref><ref name="Perry">{{cite book |last1=Perry |first1=John R. |editor1-last=Mitchell |editor1-first=Colin P. |title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society |date=2011 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-136-99194-3 |page=92|chapter=Cultural currents in the Turco-Persian world |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&q=%22Legend+says%22&pg=PA92}}</ref> Mnogi izvori kao mjesto Nasrudinovog rođenja navode selo Hortu u [[Sivrihisar]]u, provincija [[Eskişehir (provincija)|Eskişehir]], u današnjoj [[Turska|Turskoj]], u 13. vijeku, nakon čega se preselio u [[Akşehir]],<ref name="Perry" /> a kasnije u [[Konya|Konyu]] pod vlašću [[Seldžučko Carstvo|Seldžuka]], gdje je umro 1275/6. ili 1285/6. godine.<ref name="Nasreddin Hoca" /><ref name="psiche" /> Tvrdi se da se Nasrudinov grob nalazi u [[Akşehir]]u, a Međunarodni festival Nasrudin-hodže održava se svake godine u tom gradu, od 5. do 10. jula.<ref>{{Cite web |title=Aksehir's International Nasreddin Hodja Festival and Aviation Festival – Turkish Daily News 27 Jun 2005 |url=https://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=16409 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165158/https://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=16409 |archive-date=30. 9. 2007 |access-date=31. 8. 2007}}</ref> Postoje i suprotstavljeni stavovi prema kojima Nasrudinovo porijeklo leži u [[Srednja Azija|Srednjoj Aziji]].<ref>{{cite book |editor1-last=Attardo |editor1-first=Salvatore |title=Encyclopedia of Humor Studies |date=2014 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-483-34617-5 |page=108}}</ref> Arapska verzija lika, poznata kao ''Juḥa'' ({{lang|ar|جحا}}), najstarija je potvrđena verzija lika. Najrazličitija verzija spominje se u knjizi [[El-Džahiz|El-Džahiza]] "O mulama" ({{lang|ar|القول في البغال}}). Prema knjizi [[El-Zehebi|El-Zehebija]] "Mjerilo umjerenosti u kritici ljudi" ({{lang|ar|ميزان الاعتدال في نقد الرجال}}), njegovo puno ime bilo je Ebu el-Gusn Dudžejn el-Fizari, živio je pod [[Emevije|Emevijskim halifatom]] u [[Kufa|Kufi]], a govorilo se da je njegova majka bila sluškinja [[Enes ibn Malik|Enesa ibn Malika]]. Bio je jedan od [[Tabeini|tabeina]] u [[Suniti|sunitskoj tradiciji]].<ref>الذهبي ميزان الاعتدال (المجلد 1)، ص 326</ref> {{Blockquote|[A] od njih (Juha), a nadimak mu je ''eba gusn'', i ono što je o njemu rečeno sugeriše oštroumnost i inteligenciju, iako je u velikoj mjeri prikazan kao budala, i rečeno je da su neki, koji bi ga htjeli ocrniti, namjerno izmišljali priče s ciljem da ga diskredituju.|sign=[[Ibnul-Dževzi]]<ref>"ابن شاكر الكتبي "عيون التواريخ" ص 373 وما بعدها</ref>}} Najstariji rukopis o Nasrudinu datira iz 1571. Neke od priča, međutim, nalaze se u zbirci ''[[Filogelos]]'' i Ezopovim basnama.<ref>''[https://www.gutenberg.org/files/54690/54690-h/54690-h.htm Der Hodscha Nasreddin]'', Albert Wesselski, sidenote to story 201</ref> Danas se priče o Nasrudinu pričaju u mnogim zemljama – posebno onima u [[Muslimanski svijet|muslimanskom svijetu]] – i prevedene su na mnoge jezike. Određene regije nezavisno su razvile lik 'mudre budale' sličan Nasrudinu, a priče su postale dio veće cjeline. U mnogim regijama, Nasrudin predstavlja veliki dio kulture te se često citira ili spominje u svakodnevnom životu. Budući da postoje hiljade različitih priča o Nasrudinu, može se pronaći jedna koja odgovara gotovo svakoj prilici.<ref>Ohebsion, Rodney (2004) ''A Collection of Wisdom'', Immediex Publishing, {{ISBN|1-932968-19-9}}.</ref> Nasrudin se često pojavljuje kao hirovit lik u opsežnoj [[Folklor|narodnoj]] tradiciji [[Vinjeta (književnost)|vinjeta]] u [[Persijanizirano društvo|perzijaniziranoj kulturi]]. {{blockquote| Neki ljudi kažu da je, izgovarajući ono što je izgledalo kao ludilo, on u stvarnosti bio božanski nadahnut, te da nije izgovarao ludost, već mudrost.|sign=''Turski šaljivdžija ili šale hodže Nasrudin-efendije''<ref>{{Cite book |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/16244 |title=The Turkish Jester or The Pleasantries of Cogia Nasr Eddin Effendi |others=Translated from the Turkish by [[George Borrow]] |year=1884 |first=Nasreddin |last=Hoca }}</ref> }} Azerbejdžanski naučnici {{Ill|Məmmədhüseyn Təhmasib|lt=Məmmədhüsejn Tehmasib|az|Məmmədhüseyn Təhmasib}} i {{Ill|Məmmədağa Sultanov|lt=Memedaga Sultanov|az|Məmmədağa Sultanov}} tvrdili su da je folklorni junak Mula Nasrudin bio ministar iz perioda [[Ilhanat|Ilhanata]], [[Nasirudin Tusi]]. Razlozi za to su činjenica da su živjeli u istom periodu, da je Tusi uključio anegdote u jedno od svojih djela te ismijavao astrologe kao naučnik, da je Mula Nasrudin išao kod [[Timur|emira Timura]] kao predstavnik zemlje, kao i paralela između toga što je vladar [[Alamut (tvrđava)|Alamuta]] poslao Nasirudina Tusija [[Hulagu-kan|Hulagu-kanu]] te činjenice da su obojica imali isto ime – Hasan. Međutim, Məmmədhüsejn Tehmasib izjavio je da ove informacije nisu konačan dokaz. == Ime == [[Datoteka:The Childrens Museum of Indianapolis - Goha story cloth.jpg|mini|Gohina platnena priča čiji je autor Ahmed Yossery (2007), koja prikazuje verziju priče o [[Mlinar, njegov sin i magarac|mlinaru, njegovom sinu i magarcu]], [[Dječiji muzej Indianapolisa]]]] Mnogi narodi [[Bliski istok|Bliskog]] i Srednjeg istoka, Južne i Srednje Azije prisvajaju Nasrudina kao svog (npr. Turci,<ref name="nasruddin">The outrageous Wisdom of Nasruddin, ''[https://www.nasruddin.org/ Mullah Nasruddin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070529214313/https://www.nasruddin.org/ |date=29. 5. 2007 }}''. Retrieved 19 February 2007.</ref><ref name="Nasreddin Hoca">{{Cite web |title=Nasreddin Hoca |url=https://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D3138DF7C92FCA5B4D0584F186FD0FCCD518 |publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929091512/https://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D3138DF7C92FCA5B4D0584F186FD0FCCD518 |archive-date=29. 9. 2007 |access-date=28. 12. 2006}}</ref><ref name="sysinia">[https://www.sysindia.com/emagazine/mulla/mulla.html Sysindia.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218094252/https://www.sysindia.com/emagazine/mulla/mulla.html |date=18. 2. 2007 }}, Mulla Nasreddin Stories. Retrieved 20 February 2007.</ref><ref>[https://www.silk-road.com/folklore/nasreddin.html Silk-road.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512095849/https://www.silk-road.com/folklore/nasreddin.html |date=12. 5. 2008 }}, Nasreddin Hoca</ref> Afganistanci,<ref name=sysinia /> Iranci,<ref name=nasruddin /><ref>{{Cite web |title=First Iranian Mullah who Was a Master in Anecdotes |url=https://www.iranian.ws/iran_news/publish/printer_28786.shtml |work=Persian Journal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061136/https://www.iranian.ws/iran_news/publish/printer_28786.shtml |archive-date=4. 3. 2016 |access-date=26. 7. 2009}}</ref> i Uzbeci).<ref name="psiche">{{Cite book |last=Fiorentini |first=Gianpaolo |title=Storie di Nasreddin |publisher=Libreria Editrice Psiche |year=2004 |isbn=978-88-85142-71-8 |location=Toronto |chapter=Nasreddin, una biografia possibile |access-date=28. 12. 2006 |chapter-url=https://www.psiche.info/estratti/psiche/StorieDiNasreddin.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040407123310/https://www.psiche.info/estratti/psiche/StorieDiNasreddin.htm |archive-date=7. 4. 2004 |url-status=dead}}</ref> Njegovo ime piše se na mnogo različitih načina: ''Nastradin'', ''Nasrudeen'', ''Nasrudin'', ''Nasruddin'', ''Nasriddin'', ''Nasr ud-Din'', ''Nasredin'', ''Nasiruddin'', ''Naseeruddin'', ''Nasr Eddin'', ''Nastradhin'', ''Nasreddine'', ''Nastratin'', ''Nusrettin'', ''Nasrettin'', ''Nostradin'', ''Nastradin'' (dosl.: Pobjeda vjere) i ''Nazaruddin''. Ponekad mu prethodi ili ga slijedi titula ili počasni naziv koji se koristi u dotičnim kulturama: "Hoxha", "Khwaje", "Koja", "[[Hodža]]", "Hoja", "Hojja", "Hodscha", "Hodža", "Hoca", "Hocca", "Hooka", "Hogea", "[[Mula]]", "Mulla", "Mula", "Molla", "[[Efendija]]", "Afandi", "Ependi" ({{lang|ar|أفندي}} '''afandī''), "[[Hadžija]]". U nekoliko kultura poznat je samo po tituli. U zemljama arapskog govornog područja ovaj lik poznat je kao "Juha", "Jiha", "Djoha", "Djuha", "Dschuha", "Chotzas", "Goha" ({{lang|ar|جحا}} ''juḥā''). Juha je prvobitno bio zaseban folklorni lik koji se u arapskoj književnosti našao već u 9. vijeku, a postao je široko popularan do 11. vijeka.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=MypbfKdMePIC&pg=PA426 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |year=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |editor-last=Josef W. Meri |volume=1: A–K |page=426|publisher=Taylor & Francis }}</ref> Predaja o ova dva lika spojila se u 19. vijeku, kada su zbirke prevedene s arapskog na turski i perzijski jezik.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-sj5cJz0_OsC&pg=PA661 |title=The Greenwood Encyclopedia of Folktales and Fairy Tales |year=2008 |isbn=978-0-313-33443-6 |editor-last=Donald Haase |volume=2: G–P |page=661|publisher=Greenwood Press }}</ref> Na Siciliji i u južnoj Italiji poznat je kao "[[Giufà]]", ime izvedeno od arapskog lika Juhe. Na malteškom jeziku njegovo ime glasi 'Ġaħan'. U kulturi [[Svahili (narod)|svahilija]] i kulturi [[Indonezija|Indonezije]] mnoge njegove priče pričaju se pod imenom "Abunuwasi" ili "Abunawas", iako se time Nasrudin miješa s potpuno drugom osobom – pjesnikom [[Ebu-Nuvas|Ebu-Nuvasom]], poznatim po [[Homoerotska poezija|homoerotskoj poeziji]]. [[Datoteka:驴背上的阿凡提.jpg|mini|Kip Afantija u Xinjiangu, Kina]] U Kini, gdje su priče o njemu dobro poznate, poznat je po raznim [[Transliteracija|transliteracijama]] svog [[Ujgurski jezik|ujgurskog]] imena, [[:wikt:阿凡提|阿凡提]] (Āfántí) i 阿方提 (Āfāngtí). Ujguri vjeruju da je on bio iz [[Xinjiang]]a, dok [[Uzbeci]] vjeruju da je bio iz [[Buhara|Buhare]].<ref name=fedai /> [[Shanghai Animation Film Studio]] producirao je 1979. godine animiranu seriju od 13 epizoda povezanu s Nasrudinom, pod nazivom 'Priča o Afantiju' / 阿凡提, koja je postala jedna od najutjecajnijih animacija u kineskoj historiji. Mjuzikl ''Nasirdin Apandim'' prikazuje legendu o Nasrudin-[[Efendija|efendiji]] ("gospodinu"), a većim dijelom potječe iz ujgurskog folklora. U [[Srednja Azija|Srednjoj Aziji]] obično je poznat kao "Afandi" ili "Afanti". Srednjoazijski narodi također tvrde da ima lokalno porijeklo, baš kao i Ujguri. Afandi ili Afanti potječe od turskog "Efendi" ([[Efendija]]), što je titula koja se u Turskoj još uvijek koristi kao znak poštovanja. Kombinacija "Hodža Efendi" također se u Turskoj vrlo često koristi za islamske učenjake u modernom vremenu. Riječ "Efendi" na kraju je izvedena iz grčkog "Authentes" (αὐθέντης) u turski. "Nasreddin Hodža Efendi" vremenom je skraćen na "Efendi". Naknadno je "Efendi" u Srednjoj Aziji postalo vlastito ime "Affandi" za Nasrudin-hodžu. == Priče == Priče o Nasrudinu poznate su širom [[Bliski istok|Bliskog istoka]] i dotakle su kulture širom svijeta. Površno gledano, većina priča o Nasrudinu može se ispričati kao šala ili humoristična anegdota. Pričaju se u čajdžinicama i [[Karavan-saraj|karavan-sarajima]] Azije, u domovima i na radiju. Međutim, inherentno je priči o Nasrudinu to da se može razumjeti na više nivoa. Prisutna je šala, praćena poukom i obično malim dodatkom koji svijest potencijalnog mistika vodi korak dalje na putu do spoznaje.<ref>Idris Shah (1964), ''The Sufis'', London: W. H. Allen {{ISBN|0-385-07966-4}}.</ref><ref>Ron J. Suresha (2010), ''The Uncommon Sense of the Immortal Nasruddin'', New Milford, Conn.: Bear Bones Books {{ISBN|978-1-98116-277-2}}.</ref> === Primjeri === ==== Propovijed ==== :Nasrudin je jednom bio pozvan da održi [[Hutba|propovijed]]. Kada se popeo na [[Minber|minberu]], upitao je: ''Znate li šta ću reći?'' Publika je odgovorila: ''"ne"'', pa je on najavio: ''Nemam želju da govorim ljudima koji čak i ne znaju o čemu ću pričati!'' i otišao. :Ljudi su se postidjeli te su ga pozvali nazad sljedećeg dana. Ovaj put, kada je postavio isto pitanje, ljudi su odgovorili ''da''. Tada je Nasrudin rekao: ''Pa, pošto već znate šta ću reći, neću vam više trošiti vrijeme!'' i otišao. :Sada su ljudi bili zaista zbunjeni. Odlučili su pokušati još jednom i ponovo pozvali mulu da govori sljedeće sedmice. Ponovo je postavio isto pitanje – ''Znate li šta ću reći?'' Ljudi su sada bili pripremljeni, pa je polovina njih odgovorila "da", dok je druga polovina odgovorila "ne". Tada je Nasrudin rekao: ''Neka polovina koja zna šta ću reći to ispriča polovini koja ne zna,'' i otišao.<ref>Many written versions of this tale exist, for example in {{Cite book |last=Kelsey |first=Alice |url=https://archive.org/details/oncehodja00kels |title=Once the Hodja |publisher=David McKay Company Inc |year=1943 |url-access=registration}}</ref> ==== Kome vjeruješ? ==== [[Datoteka:Nasr Eddin Hodja statue in Bukhara Liab -i-Haouz complex.JPG|mini|Nasrudin-hodža u [[Buhara|Buhari]]]] [[Datoteka:Harikalar Diyari Nasrettin Hoca 05981 nevit.jpg|mini|Nasrudin-hodža u [[Ankara|Ankari]]]] :Komšija je došao do kapije dvorišta Nasrudin-hodže. Hodža mu je izašao u susret. :"Hodža, da li bi ti smetalo", upita komšija, "možeš li mi danas posuditi svog magarca? Imam neku robu za prevesti do sljedećeg grada." :Hodža nije bio voljan da posudi životinju tom čovjeku, ali, ne želeći izgledati nepristojno jednostavnim odbijanjem, odgovorio je: :"Žao mi je, ali već sam ga nekome posudio." :Odjednom je magarac glasno njištao iza zida dvorišta. :"Ali Hodža", uzviknu komšija, "čujem ga iza tog zida!" :"Kome vjeruješ", ogorčeno je odgovorio hodža, "magarcu ili svom hodži?"<ref>Widely retold, for instance in {{Cite book |last=Shah |first=Idries |title=The Sufis |title-link=The Sufis |publisher=Jonathan Cape |year=1964 |isbn=978-0-86304-074-0 |pages=78–79 |author-link=Idries Shah}}</ref> ==== Istog su ukusa ==== :Neka djeca vidjela su Nasrudina kako dolazi iz vinograda s dvije korpe pune grožđa natovarene na njegovog magarca. Okupili su se oko njega i zamolili ga da im da da probaju. :Nasrudin je uzeo grozd i dao svakom djetetu po jedno zrno grožđa. :"Imaš tako mnogo, a dao si nam tako malo", žalila su se djeca. :"Nema razlike da li imate punu korpu ili mali komad. Svi su istog ukusa", odgovorio je Nasrudin i nastavio svojim putem.<ref>A similar story is presented in {{Cite book |last=Shah |first=Idries |url=https://archive.org/details/isbn_9780863040405/page/60 |title=The subtleties of the inimitable Mulla Nasrudin |publisher=Octagon Press |year=1985 |isbn=978-0-86304-040-5 |edition=Reprinted. |location=London |page=[https://archive.org/details/isbn_9780863040405/page/60 60] |url-access=registration}}</ref> ==== Nasrudinov prsten ==== :Mula je izgubio prsten u dnevnoj sobi. Neko vrijeme ga je tražio, ali pošto ga nije mogao naći, izašao je u dvorište i počeo tamo tražiti. Njegova žena, vidjevši šta radi, upitala ga je: "Mula, izgubio si prsten u sobi, zašto ga tražiš u dvorištu?" Mula je pogladio bradu i rekao: "Soba je previše mračna i ne vidim baš najbolje. Izašao sam u dvorište da potražim svoj prsten jer ovdje ima mnogo više svjetlosti."<ref>{{Cite web |title="Did You Lose the Keys Here?" "No, But the Light Is Much Better Here" {{!}} Quote Investigator |url=https://quoteinvestigator.com/2013/04/11/better-light/ |last=garson |date=11. 4. 2013 |access-date=2. 3. 2017}}</ref> == U književnosti i narodnoj tradiciji Srednje Azije i Kavkaza == [[Uzbeci]] smatraju Nasrudina Uzbekom koji je rođen i koji je živio u [[Buhara|Buhari]],<ref name="fedai">{{Cite web |title=Mulla or Hodja Nasreddin as seen by Cypriot Turks and Greeks |url=https://www.folklore.ee/folklore/vol16/mulla.pdf |last=Hixarid Fedai |website=folklore.ee}}</ref> a priče o njemu nazivaju se ''latifa'' ili ''afandi''. Postoje najmanje dvije zbirke uzbečkih priča vezanih za Nasrudin-afandiju: * "Afandining qirq bir passhasi" – (Četrdeset i jedna muha Afandija) – Zohir A'lam, [[Taškent]] * "Afandining besh xotini" – (Pet žena Afandija) [[Datoteka:Molla Nasreddin, 1906, No. 02, p. 01.jpg|mini|Naslovnica časopisa ''Molla Nasraddin'' (1906, br. 2)|306x306px]] Nasrudin je bio glavni lik u časopisu, nazvanom jednostavno ''[[Molla Nasraddin (časopis)|Molla Nasraddin]]'', koji je objavljivan u [[Azerbejdžan]]u i koji se "čitao širom muslimanskog svijeta, od Maroka do Irana". Osmastranica [[Azerbejdžanci|azerbejdžanskog]] [[Satira|satiričnog]] časopisa objavljivana je u [[Tbilisi|Tiflisu]] (od 1906. do 1917), [[Tabriz]]u (1921. godine) i [[Baku]]u (od 1922. do 1931. godine) na [[Azerbejdžanski jezik|azerskom]], a povremeno i na ruskom jeziku. Časopis je osnovao [[Jalil Mammadguluzadeh]], a prikazivao je [[Društvena nejednakost|nejednakost]], [[Kulturna asimilacija|kulturnu asimilaciju]] i [[Korupcija|korupciju]], te je ismijavao zaostale načine života i vrijednosti sveštenstva i vjerskih fanatika.<ref>[https://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/43_folder/43_articles/43_mollamag.html Molla Nasraddin – The Magazine: Laughter that Pricked the Conscience of a Nation] by Jala Garibova. ''Azerbaijan International''. Vol. 4:3 (Autumn 1996), pp. 22-23</ref> Časopis je često zabranjivan,<ref>[https://www.baku.ru/enc-show.php?cmm_id=0&id=410&c=930 ''Molla Nasraddin''], an entry from the [[Great Soviet Encyclopaedia]] by A.Sharif. ''Baku.ru''</ref> ali je imao trajan utjecaj na azerbejdžansku i iransku književnost.<ref>[https://www.bbc.co.uk/persian/worldnews/story/2006/07/060721_mv-constitution-en-satire-poem.shtml Molla Nasraddin and Jalil Mammadguluzadeh] by [[Ebrahim Nabavi]]. BBC Persian. 6. 7. 2006</ref> == U Indiji == Poznat je kao ''Mullah Nasruddin'' u južnoazijskim dječijim knjigama.<ref name="Naqvi 2016">{{Cite web |last=Naqvi |first=Hassan |date=6. 2. 2016 |title=Problems with privatisation |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2016/02/06/features/problems-with-privatisation/ |access-date=14. 2. 2016 |website=Pakistan Today}}</ref><ref name="SENSEX 1977">{{Cite news |last=SENSEX |date=15. 2. 1977 |title=Ranga Shankara to provide professional help to amateur theatre companies in Karnataka |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/ranga-shankara-to-provide-professional-help-to-amateur-theatre-companies-in-karnataka/articleshow/50636879.cms |access-date=14. 2. 2016 |work=The Economic Times}}</ref> U Indiji je emitovana TV-serija o njemu pod nazivom ''[[Mulla Nasiruddin]]''. == U evropskoj i zapadnoj narodnoj tradiciji i književnosti == Neke Nasrudinove priče također se pojavljuju u zbirkama [[Ezopove basne|Ezopovih basni]]. Priča ''[[Mlinar, njegov sin i magarac]]'' jedan je od primjera.<ref>{{Cite web |title=The Man, the Boy, and the Donkey |url=https://www.pitt.edu/~dash/type1215.html |website=pitt.edu}}</ref> Ostale uključuju priče "Magarac s teretom soli" ([[Perryjev indeks]] 180) i "[[Satir i putnik]]". U [[Albanska mitologija|albanskim narodnim pričama]] iz [[Albanija|Albanije]] i s [[Kosovo|Kosova]], ime se pojavljuje kao "''Nastradini''". Dio Nasrudinovih priča također spominje protagonistu samo kao "''nekoga''".<ref>{{Cite book |last=Çetta |first=Anton |title=Kërkime folklorike |publisher=Rilindja |year=1981 |pages=80 |language=Sq}}</ref> U nekim [[Bugarska|bugarskim]] narodnim pričama nastalim tokom perioda [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog Carstva]], ime se pojavljuje kao [[Antagonist|antagonist]] lokalnom mudracu po imenu ''[[Lukavi Petar]]''. Na [[Sicilija|Siciliji]] iste priče govore o čovjeku po imenu ''[[Giufà]]''.<ref>{{Cite book |last=Migliore |first=Sam |url=https://archive.org/details/maluocchiuambigu0053migl |title=Mal'uocchiu |publisher=University of Toronto Press |year=1997 |isbn=9780802079220 |page=[https://archive.org/details/maluocchiuambigu0053migl/page/100 100] |quote=giufa. |url-access=registration}}</ref> U kulturi [[Sefardi|Sefarda]], raširenoj širom Osmanlijskog Carstva, lik koji se pojavljuje u mnogim narodnim pričama zove se ''[[Djohá]]''.<ref>Ottoman Legends, Ankara Folklore Convention, Austin Legrasse, Book of Abstracts, p.23</ref><ref>[https://ladinokomunita.tripod.com/articles/djoha.html Tripod.com], "Djoha – Personaje – Ponte en la Area del Mediterraneo" by [[Matilda Koen-Sarano]]</ref><ref>[https://www.sefarad.org/judeoespagnol/matilda/matilda.php/id/46/ Sefarad.org], European Sephardic Institute</ref> Na [[Rumunski jezik|rumunskom jeziku]], postojeće priče potječu iz kompilacije stihova iz 1853. koju je uredio [[Anton Pann]], filolog i pjesnik poznat kao autor trenutne [[Himna Rumunije|himne Rumunije]].<ref name="test">{{Cite web |title=Năzdrăvăniile lui Nastratin Hogea |url=https://ro.wikisource.org/wiki/N%C4%83zdr%C4%83v%C4%83niile_lui_Nastratin_Hogea |website=wikisource.org}}</ref> Nasrudin je uglavnom poznat kao lik iz kratkih priča; međutim, prikazan je i u dužim formatima, poput romana i filmova. U Rusiji je Nasrudin poznat uglavnom zbog ruskog djela ''Возмутитель спокойствия'' čiji je autor [[Leonid Solovjev]] (engleski prijevodi: "Prosjak u haremu: Drske avanture u staroj Buhari", 1956, i "Priča o hodži Nasrudinu: Narušilac mira", 2009<ref name="translit">{{Cite book |last=Solovyov |first=Leonid |url=https://translit.ca/books.html#disturber |title=The Tale of Hodja Nasreddin: Disturber of the Peace |publisher=Translit Publishing |year=2009 |isbn=978-0-9812695-0-4 |location=Toronto, Canada |archive-date=1. 8. 2020 |access-date=28. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801115405/https://translit.ca/books.html#disturber |url-status=dead }}</ref>). Kompozitor [[Dmitrij Šostakovič|Šostakovič]] slavio je Nasrudina, između ostalih ličnosti, u drugom stavu (''Yumor'', "Humor") svoje Simfonije br. 13. Tekst, koji je napisao [[Jevgenij Jevtušenko]], prikazuje humor kao oružje protiv diktature i tiranije. Šostakovičeva muzika dijeli mnoge od "budalastih, ali dubokih" kvaliteta Nasrudinovih izreka navedenih iznad. Grčko-armenski mistik [[George Gurdjieff|G. I. Gurdjieff]] često je spominjao "našeg dragog mulu Nasrudina", nazivajući ga i "neuporedivim učiteljem", posebno u svojoj knjizi ''[[Belzebubove priče]]''.<ref>{{Cite web |title=The 86 Sayings of Mullah Nassr Eddin |url=https://www.endlesssearch.co.uk/gurdjieff_eddin.htm |website=endlesssearch.co.uk |access-date=28. 5. 2020}}</ref> Sufijski filozof [[Idries Shah]] objavio je nekoliko zbirki priča o Nasrudinu na engleskom jeziku i naglasio njihovu pedagošku vrijednost. == Film == Godine 1943. sovjetski film ''[[Nasrudin u Buhari]]'' režirao je [[Jakov Protazanov]] prema Solovjevljevoj knjizi, a 1947. uslijedio je film pod nazivom ''Avanture Nasrudina'', koji je režirao Nabi Ganijev, a čija je radnja također smještena u [[Uzbečka Sovjetska Socijalistička Republika|Uzbečkoj SSR]].<ref>{{Cite web |title=Cinema of Uzbekistan list on mubi.com |url=https://mubi.com/lists/treasures-from-the-deep-cinema-of-uzbekistan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726033413/https://mubi.com/lists/treasures-from-the-deep-cinema-of-uzbekistan |archive-date=26. 7. 2011 |access-date=28. 5. 2020}}</ref><ref>«Большой Словарь: Крылатые фразы отечественного кино», Олма Медиа Групп. 2001г., {{ISBN|978-5-7654-1735-5}}, [https://books.google.com/books?id=S4ymeA9V2dYC&q=%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD&pg=PA401 p. 401.]</ref> Godine 1964, kanadsko-britanski animator [[Richard Williams (animator)|Richard Williams]] počeo je rad na animiranom filmu ''Nasrudin'', baziranom na liku. Film je produciran uz pomoć [[Idries Shah|Idriesa Shaha]], za kojeg je Williams ilustrirao knjige o liku; međutim, napetosti između Williamsove ekipe i porodice Shah dovele su do kraja Williamsovog odnosa s njima i okončale njegovo pravo na korištenje Nasrudina kao lika. Nedovršeni film kasnije je prerađen u ''[[Lopov i obućar]]'', koji je imao slično problematičnu historiju produkcije.<ref name="Dobbs">{{Cite news|last=Dobbs|first=Mike|title=An Arabian Knight-mare|periodical=Animato!|issue=35|year=1996|url=http://groups.google.com/group/rec.arts.animation/msg/e7fd132fc8aa689f}}</ref><ref>Dobbs, Mike (1996), [https://groups.google.com/group/rec.arts.animation/msg/e7fd132fc8aa689f "An Arabian Knight-mare"], Animato! (35)</ref><ref>{{cite video|people=Schreck, Kevin (Director)|title=''[[Persistence of Vision (film)|Persistence of Vision]]''|medium=film documentary (and DVD bonus features)|location=USA/UK|year=2012}}</ref> == Zbirke == {{colbegin}} * [https://amazon.com/author/mohamedbacha Bacha, Mohamed] [https://www.amazon.com/funny-stories-Joha-beloved-folk/dp/1790829143/ ''30 Funny Stories of Joha, The Beloved Folk Hero of The East'' (30 smiješnih priča o Juhi, voljenom narodnom heroju Istoka) (dvojezično engleski – arapski)] * {{Gutenberg|no=16244|name=The Turkish Jester or, The Pleasantries of Cogia Nasr Eddin Effendi|author=[[George Borrow]], trans.|origyear=1884|language=English}} * ''600 Mulla Nasreddin Tales'' (600 priča o Muli Nasrudinu), sakupio Mohammad Ramazani (Popularna serija perzijskih tekstova: 1) (na [[Perzijski jezik|perzijskom]]). * ''Tales of the Hodja'' (Priče o hodži), prepričao Charles Downing, ilustrirao [[William Papas]]. Oxford University Press: London, 1964. * ''[[The Exploits of the Incomparable Mulla Nasrudin]]'' (Podvizi neuporedivog Mula Nasrudina), napisao [[Idries Shah]], ilustrirao [[Richard Williams (animator)|Richard Williams]] * ''The Subtleties of the Inimitable Mulla Nasrudin'' (Suptilnosti neponovljivog Mula Nasrudina), napisao Idries Shah, ilustrirao Richard Williams. * ''[[The Pleasantries of the Incredible Mulla Nasrudin]]'' (Šale nevjerovatnog Mula Nasrudina), napisao Idries Shah, ilustrirao Richard Williams i [[Errol Le Cain]]. * ''The World of Nasrudin'' (Svijet Nasrudina), napisao [[Idries Shah]]. * ''Travels with Nasrudin'', ''The Misadventures of the Mystifying Nasrudin'', ''The Peregrinations of the Perplexing Nasrudin'', ''The Voyages and Vicissitudes of Nasrudin'' i ''Nasrudin in the Land of Fools'', pet tomova čiji je autor [[Tahir Shah]], Secretum Mundi, London, 2019–2022. * ''Mullah Nasiruddiner Galpo'' (Priče o Muli Nasrudinu) sakupio i prepričao [[Satyajit Ray]], (na [[Bengalski jezik|bengalskom]] jeziku). * ''The Wisdom of Mulla Nasruddin'' (Mudrost Mula Nasrudina), napisao [[Shahrukh Husain]]. * ''Watermelons, Walnuts, and the Wisdom of Allah and Other Tales of the Hoca'' (Lubenice, orasi i Allahova mudrost te ostale priče o hodži), napisala Barbara K. Walker, ilustrirao Harold Berson {{ISBN|9780896722545}}. * ''The Uncommon Sense of the Immortal Mullah Nasruddin: Stories, jests, and donkey tales of the beloved Persian folk hero'' (Neobični smisao besmrtnog Mula Nasrudina: Priče, šale i priče o magarcima voljenog perzijskog narodnog heroja), sakupio i prepričao [[Ron Suresha]]. * {{Cite book |last=Kuang Jinbi |title=The magic ox and other tales of the Effendi. |trans-title=Magični vo i ostale priče efendije |year=2004 |publisher=Fredonia Books |isbn=978-1-4101-0692-6}} * ''The Wise Old Man: Turkish Tales of Nasreddin Hodja'' (Mudri starac: Turske priče o Nasrudin-hodži), ispričao Lyon Bajar Juda, ilustrirala Tessa Theobald. Thomas Nelson and Sons Ltd: Edinburgh, 1963. * ''Extraordinary Adventures of Mullah Nasruddin: Naughty, unexpurgated tales of the beloved wise fool from the Middle and Far East'' (Izvanredne avanture Mula Nasrudina: Nevaljale, necenzurirane priče o voljenoj mudroj budali sa Srednjeg i Dalekog istoka), sakupio i prepričao [[Ron Suresha]]. * ''Melayê Meşhûr'' (Poznati mula) autora [[Mehmed Emîn Bozarslan|Mehmeda Emîna Bozarslana]], Uppsala: Deng Publishers, 85 str., {{ISBN|91-7382-620-0}}, 1986. (na [[Kurdski jezik|kurdskom]] jeziku). * ''Once There Was, Twice There Wasn't: Fifty Turkish Folktales of Nasreddin Hodja'' (Jednom je bilo, dvaput nije bilo: Pedeset turskih narodnih priča o Nasrudin-hodži), adaptirao Michael Shelton. Boston: Hey Nonny Nonny Press, 2014. * ''Dvadeset četiri Nasrudina'' (1986), kolektivno djelo (na [[Ruski jezik|ruskom]] jeziku). {{colend}} == Reference == {{Reference}} == Dodatna literatura == * {{Cite book |last=Boratav |first=Pertev Naili |title=Nasreddin Hoca |publisher=Islık Yayınları |year=2014 |isbn=9786056469909 |location=Istanbul}} == Vanjski linkovi == * [https://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae19.html Elementi humora u Srednjoj Aziji: Primjer časopisa Mola Nasrudin u Azerbejdžanu] * [https://maviboncuk.blogspot.com/2004/06/benjamin-franklin-and-nasreddin-of.html Benjamin Franklin i Nasrudin iz Male Azije] * [https://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-8/ Uvod u Keloglan, o Nasrudinu] * [https://u.cs.biu.ac.il/~schiff/Net/front.html Nekoliko ilustriranih priča o hodži] * [https://www.kaziev.ru/index/o_spektakljakh/0-58 Zlatni magarac Nasrudin-hodže. Pozorišne predstave komada Š. Kazijeva] * [https://www.dkagencies.com/MSB/Mulla-Nasruddin_1.aspx Knjige o Nasrudinu iz Indije] * [https://www.academia.edu/9703509/George_Grigore._2014._The_wise_Fool_Djuha_a_Quick_Sketch_._%C3%AEn_International_Journal_of_English_Language_and_Translation_Studies_IJ-ELTS_Journal_2_4_99-103._Retrieved_from_http_www.eltsjournal.org._ISSN_2308-5460/ George Grigore] – Mudra budala Djuha – Brza skica * [https://www.researchgate.net/publication/348497451_Master%27s_Thesis_Wisdom_Lessons_From_Turkish_Literature_to_Managers_and_Leaders_University_of_Pennsylvania_Philadelphia_2012 ''Wisdom Lessons From Turkish Literature to Managers and Leaders'' (''Türk Edebiyatından Yöneticilere ve Liderlere Bilgelik Dersleri'')] – magistarski rad Gokmena Durmusa na Univerzitetu u Pennsylvaniji o turskoj mudrosti i pričama o Nasrudin-hodži ([https://archive.today/20131113183037/https://www.academia.edu/2917779/Wisdom_Lessons_From_Turkish_Literature_to_Managers_and_Leaders_Turk_Edebiyatindan_Yoneticilere_ve_Liderlere_Bilgelik_Dersleri/ arhiva]) * [https://sites.pitt.edu/~dash/hodja.html Priče o Nasrudin-hodži], autor [[D. L. Ashliman]] * [https://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/43_folder/43_articles/43_molla.html "Molla Nasreddin: Comic Sage of the Ages", ''Azerbaijan International'', sv. 4:3 (jesen 1996), str. 18–19, 72 (Anegdote pripisane mudracu)] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nasrudin| ]] [[Kategorija:Arapska kultura]] [[Kategorija:Arapska književnost]] [[Kategorija:Islamska komedija i humor]] [[Kategorija:Legendarni muslimani]] 56h6zwk352eddpxd414sseyg4agh97x 0 533541 3836790 2026-04-23T14:29:31Z Mmns21 170250 Preusmjereno na [[Nasrudin]] 3836790 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Nasrudin]] htjyjt6ohmw4amdfog3vt20ejodd23u 3 533542 3836806 2026-04-23T16:54:46Z J ansari 93040 J ansari premjestio je stranicu [[Razgovor s korisnikom:Ранко Николић]] na [[Razgovor s korisnikom:Ран-кан]]: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]" u "[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]" 3836806 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor s korisnikom:Ран-кан]] k5k95n255inrxdkgwm8nkt6g1a2jwt5 3 533543 3836805 2026-04-23T16:54:46Z J ansari 93040 J ansari premjestio je stranicu [[Razgovor s korisnikom:Ранко Николић/Arhiva 1]] na [[Razgovor s korisnikom:Ран-кан/Arhiva 1]]: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]" u "[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]" 3836805 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor s korisnikom:Ран-кан/Arhiva 1]] lzw1xoxf9vnma7yk6evrb5pma1w6ofx 2 533544 3836808 2026-04-23T16:55:06Z J ansari 93040 J ansari premjestio je stranicu [[Korisnik:IvanJzov]] na [[Korisnik:IvanJ Kosovac]]: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/IvanJzov|IvanJzov]]" u "[[Special:CentralAuth/IvanJ Kosovac|IvanJ Kosovac]]" 3836808 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Korisnik:IvanJ Kosovac]] 1nant65nug71i11qg11qmfudz85ow53 0 533545 3836815 2026-04-23T18:35:00Z ~2026-24988-34 180642 Nova stranica: {{Infobox sportista | ime = Fahir Jahić | puno_ime = Fahir Jahić | datum_rođenja = 5. decembar 1952. | mjesto_rođenja = Tuzla, SFRJ | država = Jugoslavija | sport = boks | klubovi = Sloboda Tuzla, Radnički Beograd, Crvena zvezda Beograd }} '''Fahir Jahić''' (rođen 5. decembra 1952. u Tuzli) bio je jugoslovenski bokser i najmlađi državni šampion u istoriji jugoslovenskog boksa, osvojivši titulu sa samo 17 godina.<ref>J. Ranđelović, „Sa 17 godina — državni p... 3836815 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportista | ime = Fahir Jahić | puno_ime = Fahir Jahić | datum_rođenja = 5. decembar 1952. | mjesto_rođenja = Tuzla, SFRJ | država = Jugoslavija | sport = boks | klubovi = Sloboda Tuzla, Radnički Beograd, Crvena zvezda Beograd }} '''Fahir Jahić''' (rođen 5. decembra 1952. u Tuzli) bio je jugoslovenski bokser i najmlađi državni šampion u istoriji jugoslovenskog boksa, osvojivši titulu sa samo 17 godina.<ref>J. Ranđelović, „Sa 17 godina — državni prvak!“, novinski članak.</ref> == Rani život == Jahić je rođen u Tuzli, gdje je započeo svoju boksersku karijeru kao član Bokserskog kluba Sloboda. Kao mlad sportista brzo je pokazao izuzetan talenat i napredak u ringu.<ref>„Moje vrijeme tek dolazi“, Front slobode, Tuzla.</ref> == Karijera == Prvu veliku afirmaciju ostvario je 1970. godine kada je, sa svega 17 godina, osvojio titulu prvaka Jugoslavije u boksu, čime je postao najmlađi šampion u istoriji tog takmičenja.<ref>J. Ranđelović, „Sa 17 godina — državni prvak!“, novinski članak.</ref> U vrijeme osvajanja titule bio je član Bokserskog kluba Sloboda Tuzla, gdje je trenirao pod vodstvom trenera Milana Zdravkovića.<ref>J. Ranđelović, „Sa 17 godina — državni prvak!“, novinski članak.</ref> Prema dostupnim podacima iz tadašnje štampe, do tog trenutka imao je 18 borbi, od kojih je ostvario 11 pobjeda.<ref>J. Ranđelović, „Sa 17 godina — državni prvak!“, novinski članak.</ref> Jahić je bio prvi bokser iz Tuzle koji je osvojio titulu prvaka Jugoslavije, čime je dao značajan doprinos afirmaciji boksa u Bosni i Hercegovini.<ref>„Jahić prva pesnica“, novinski članak.</ref> Tokom svoje karijere nastupao je za više klubova, uključujući ''Slobodu Tuzla'', ''Radnički Beograd'' i ''Crvenu zvezdu Beograd''.<ref>„Šampion i kliker“, Front slobode, Tuzla.</ref> Savremenici i sportski novinari opisivali su ga kao izuzetno talentovanog i perspektivnog boksera, čiji su rezultati privlačili pažnju širom Jugoslavije.<ref>J. Ranđelović, „Sa 17 godina — državni prvak!“, novinski članak.</ref> == Naslovi i uspjesi == * Prvak Jugoslavije u boksu (1970) * Najmlađi državni šampion u istoriji jugoslovenskog boksa == Reference == <references/> ep8zlva7jcjarh1x5t2jtg0q9eaqkgb 3836820 3836815 2026-04-23T19:13:18Z ~2026-24988-34 180642 Dodatne reference poznatijih novina i novinara. 3836820 wikitext text/x-wiki '''Fahir Jahić''' (rođen 5. decembra 1952. u Tuzli) je bivši jugoslovenski bokser i državni prvak, poznat kao jedan od najtalentovanijih boksera svoje generacije. Sa samo 17 godina postao je najmlađi šampion Jugoslavije u boksu, predstavljajući Bokserki klub Sloboda Tuzla. == Rana karijera == Jahić je počeo trenirati boks u Tuzli, gdje je vrlo brzo pokazao izuzetan talenat. Već kao sedamnaestogodišnjak osvojio je titulu prvaka Jugoslavije, čime je postao najmlađi šampion u historiji jugoslovenskog boksa.<ref>{{cite news |title=Sa 17 godina – državni prvak! |work=Sport |location=Jugoslavija |date=1972 |language=sr }}</ref> U ranoj fazi karijere zabilježio je veliki broj pobjeda i bio prepoznat kao jedan od najvećih talenata u zemlji. == Klupska karijera == Tokom karijere nastupao je za: * [[BK Sloboda Tuzla]] * [[Radnički Beograd]] * [[Crvena zvezda Beograd]] Borbe između klubova poput Radničkog i Crvene zvezde bile su među najpraćenijim sportskim događajima u tadašnjoj Jugoslaviji, što dodatno svjedoči o značaju Jahićevih nastupa.<ref>{{cite news |title=Umalo iznenađenje |work=Sport |location=Beograd |date=1974 |language=sr |quote=Симић – Јахић 0:2 }}</ref> U tim susretima Jahić je ostvarivao pobjede protiv kvalitetnih protivnika, potvrđujući status vrhunskog boksera. == Najveći uspjesi == Pored prve titule, Jahić je više puta učestvovao u završnicama državnih prvenstava Jugoslavije. Na prvenstvu Jugoslavije ostvario je značajnu pobjedu nad protivnikom Popovom, gdje su sudije tijesno odlučile u njegovu korist rezultatom 60:59. U borbi je pokazao izdržljivost i taktičku zrelost, preokrenuvši tok meča u završnim rundama.<ref>{{cite news |author=Vladimir Anicinov |title=Tadija Kačar i Nazif Gaši – ispali! |work=SN |location=Skoplje |date=1977 |language=sr }}</ref> Također je izborio plasman u finale državnog prvenstva, nakon što je žalba protiv njegovog nastupa odbijena.<ref>{{cite news |title=Jahić u finalu |work=Sport |date=1970-te |language=sr }}</ref> Ponovo je osvojio titulu prvaka države savladavši protivnika Mahmutovića u finalu.<ref>{{cite news |title=Fahir Jahić ponovo šampion |work=Sport |date=1970-te |language=sr }}</ref> == Priznanja == Zahvaljujući rezultatima, Jahić je bio uvršten među najbolje sportiste Bosne i Hercegovine početkom 1970-ih. Na listi deset najboljih sportista zauzeo je visoko mjesto među sportskim imenima tog vremena.<ref>{{cite news |title=Naša rang-lista sportista 1970. |work=Front slobode |date=1971 |language=sr }}</ref> Također je bio uvršten među deset najboljih sportista u izboru čitalaca i stručnog žirija.<ref>{{cite news |title=Čitaoci su odlučili – najbolji sportisti BiH |work=Večernje novine |date=1970 |language=sr }}</ref> == Stil i značaj == Jahić je bio poznat po brzini, izdržljivosti i taktičkoj inteligenciji. Njegov uspjeh sa 17 godina označio je početak nove generacije boksera iz Tuzle i Bosne i Hercegovine. Njegova karijera predstavlja značajan dio istorije jugoslovenskog boksa, posebno u periodu kada je ovaj sport bio izuzetno popularan u regionu. == Reference == {{reflist}} rqm378ka0v7sf1qid5ci5d20outh2xg 3836826 3836820 2026-04-23T19:38:31Z Karolinakarole 180647 dodala sliku koju sam ja slikala 3836826 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Fahir_Jahić_-_Šico.jpg|370x370piksel|Fahir_Jahić_-_Šico]] '''Fahir Jahić''' (rođen 5. decembra 1952. u Tuzli) je bivši jugoslovenski bokser i državni prvak, poznat kao jedan od najtalentovanijih boksera svoje generacije. Sa samo 17 godina postao je najmlađi šampion Jugoslavije u boksu, predstavljajući Bokserki klub Sloboda Tuzla. == Rana karijera == Jahić je počeo trenirati boks u Tuzli, gdje je vrlo brzo pokazao izuzetan talenat. Već kao sedamnaestogodišnjak osvojio je titulu prvaka Jugoslavije, čime je postao najmlađi šampion u historiji jugoslovenskog boksa.<ref>{{cite news |title=Sa 17 godina – državni prvak! |work=Sport |location=Jugoslavija |date=1972 |language=sr }}</ref> U ranoj fazi karijere zabilježio je veliki broj pobjeda i bio prepoznat kao jedan od najvećih talenata u zemlji. == Klupska karijera == Tokom karijere nastupao je za: * [[BK Sloboda Tuzla]] * [[Radnički Beograd]] * [[Crvena zvezda Beograd]] Borbe između klubova poput Radničkog i Crvene zvezde bile su među najpraćenijim sportskim događajima u tadašnjoj Jugoslaviji, što dodatno svjedoči o značaju Jahićevih nastupa.<ref>{{cite news |title=Umalo iznenađenje |work=Sport |location=Beograd |date=1974 |language=sr |quote=Симић – Јахић 0:2 }}</ref> U tim susretima Jahić je ostvarivao pobjede protiv kvalitetnih protivnika, potvrđujući status vrhunskog boksera. == Najveći uspjesi == Pored prve titule, Jahić je više puta učestvovao u završnicama državnih prvenstava Jugoslavije. Na prvenstvu Jugoslavije ostvario je značajnu pobjedu nad protivnikom Popovom, gdje su sudije tijesno odlučile u njegovu korist rezultatom 60:59. U borbi je pokazao izdržljivost i taktičku zrelost, preokrenuvši tok meča u završnim rundama.<ref>{{cite news |author=Vladimir Anicinov |title=Tadija Kačar i Nazif Gaši – ispali! |work=SN |location=Skoplje |date=1977 |language=sr }}</ref> Također je izborio plasman u finale državnog prvenstva, nakon što je žalba protiv njegovog nastupa odbijena.<ref>{{cite news |title=Jahić u finalu |work=Sport |date=1970-te |language=sr }}</ref> Ponovo je osvojio titulu prvaka države savladavši protivnika Mahmutovića u finalu.<ref>{{cite news |title=Fahir Jahić ponovo šampion |work=Sport |date=1970-te |language=sr }}</ref> == Priznanja == Zahvaljujući rezultatima, Jahić je bio uvršten među najbolje sportiste Bosne i Hercegovine početkom 1970-ih. Na listi deset najboljih sportista zauzeo je visoko mjesto među sportskim imenima tog vremena.<ref>{{cite news |title=Naša rang-lista sportista 1970. |work=Front slobode |date=1971 |language=sr }}</ref> Također je bio uvršten među deset najboljih sportista u izboru čitalaca i stručnog žirija.<ref>{{cite news |title=Čitaoci su odlučili – najbolji sportisti BiH |work=Večernje novine |date=1970 |language=sr }}</ref> == Stil i značaj == Jahić je bio poznat po brzini, izdržljivosti i taktičkoj inteligenciji. Njegov uspjeh sa 17 godina označio je početak nove generacije boksera iz Tuzle i Bosne i Hercegovine. Njegova karijera predstavlja značajan dio istorije jugoslovenskog boksa, posebno u periodu kada je ovaj sport bio izuzetno popularan u regionu. == Reference == {{reflist}} 9dmbxbplmnowxc6lw4ckkto9zgwjwct 3836830 3836826 2026-04-23T20:09:54Z Mhare 481 3836830 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bokser | ime = Fahir Jahić | slika = Fahir_Jahić_-_Šico.jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Fahir Jahić 2015. | nadimak = Šico | mjesto_rođenja = [[Tuzla]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNR Jugoslavija]] | državljanstvo = [[Jugoslavija|jugoslavensko]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačko]] | sport = [[boks]] | klub = [[BK Sloboda Tuzla]] }} '''Fahir Jahić''', poznat i kao '''Šico''', bosanskohercegovački je i nekadašnji jugoslavenski [[boks]]er iz [[Tuzla|Tuzle]]. Nastupao je za [[BK Sloboda Tuzla]], a u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskom]] [[Amaterski boks|amaterskom boksu]] zabilježen je kao prvak države u finalu prvenstva Jugoslavije 1972. protiv [[Husein Mahmutović|Huseina Mahmutovića]].<ref name="BoxRec">{{cite web |title=Fahir Jahic |url=https://boxrec.com/en/box-am/1406340 |website=BoxRec |access-date=23. 4. 2026 }}</ref> U kasnijim osvrtima na historiju tuzlanskog boksa navodi se i kao dvostruki prvak Jugoslavije.<ref name="Avaz2018">{{cite news |title=Lakše bih prebrodio gubitak ruke, ovako sam kao golub bez krila |url=https://avaz.ba/vijesti/bih/414920/lakse-bih-prebrodio-gubitak-ruke-ovako-sam-kao-golub-bez-krila |work=Dnevni avaz |date=17. 9. 2018 |access-date=23. 4. 2026 }}</ref> == Karijera == Jahić je potekao iz tuzlanskog boksa i nastupao za [[BK Sloboda Tuzla|Bokserski klub Sloboda]]. U djelimično sačuvanim evidencijama međunarodnih i domaćih amaterskih takmičenja pojavljuje se od 1970, kada je nastupio u juniorskom susretu Jugoslavija – Bugarska u [[Vrnjačka Banja|Vrnjačkoj Banji]] te na turniru "Zlatna rukavica" u [[Beograd]]u.<ref name="BoxRec" /><ref name="GoldenGloves1970">{{cite web |title=14. Golden Gloves - Belgrade, Yugoslavia - November 28-29 1970 |url=https://amateur-boxing.strefa.pl/Tournaments/GoldenGlovesBelgrade1970.html |website=Amateur Boxing Results |access-date=23. 4. 2026 }}</ref> Početkom 1971. nastupio je za selekciju SR Bosne i Hercegovine u meču protiv SR Hrvatske u [[Sarajevo|Sarajevu]], u kategoriji do 51 kg.<ref name="Dual1971">{{cite web |title=Duals Bosnia-Croatia - Sarajevo, Yugoslavia - February 14 1971 |url=https://amateur-boxing.strefa.pl/DualsLeague/1971/DualBosnia_Croatia.html |website=Amateur Boxing Results |access-date=23. 4. 2026 }}</ref> Najveći uspjeh iz njegove karijere jeste naslov prvaka Jugoslavije 1972. u [[Zrenjanin]]u, gdje je prema dostupnoj sportskoj bazi pobijedio Huseina Mahmutovića u finalu državnog prvenstva.<ref name="BoxRec" /> Ista sezona zabilježena je i u nezavisnoj bazi rezultata jugoslavenskih prvenstava, koja Jahića navodi među finalistima završnice u Zrenjaninu.<ref name="Yug1972">{{cite web |title=26. Yugoslav National Championships - Zrenjanin - March 2-5 1972 |url=https://amateur-boxing.strefa.pl/Nationalchamps/Yugoslavia1972.html |website=Amateur Boxing Results |access-date=23. 4. 2026 }}</ref> Jahić je i nakon toga ostao prisutan na jugoslavenskoj amaterskoj sceni. Nastupio je na "Zlatnoj rukavici" 1973, a zabilježen je i na državnom prvenstvu 1974. u [[Banja Luka|Banjoj Luci]].<ref>{{cite web |title=17. Golden Gloves - Novi Sad, Subotica & Belgrade, Yugoslavia - November 28 - December 1 1973 |url=https://amateur-boxing.strefa.pl/Tournaments/GoldenGlovesBelgrade1973.html |website=Amateur Boxing Results |access-date=23. 4. 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Banja Luka - April 26-30 1974 |url=https://amateur-boxing.strefa.pl/Nationalchamps/Yugoslavia1974.html |website=Amateur Boxing Results |access-date=23. 4. 2026 }}</ref> == Priznanja i naslijeđe == Jahić je početkom 1970-ih ubrajan među zapažene sportiste Tuzle. U izboru lista ''Front slobode'' za najbolje sportiste Tuzle za 1971. svrstan je među deset najuspješnijih sportista grada, dok je [[BK Sloboda Tuzla]] u istom izboru naveden među najuspješnijim sportskim kolektivima. U kasnijim pregledima historije sporta u Tuzli njegovo ime se redovno navodi među istaknutim bokserima grada. U dokumentarnom filmu ''San o krugovima'', premijerno prikazanom 2016. u [[Bosanski kulturni centar Tuzla|Bosanskom kulturnom centru Tuzla]], Jahić je bio jedan od učesnika, a spomenut je i među bokserima koji govore o [[Marijan Beneš|Marijanu Benešu]] i tuzlanskoj sportskoj tradiciji.<ref name="FENA2016">{{cite news |title=Premijerno prikazan "San o krugovima", film o tuzlanskim olimpijcima |url=https://www.glas.ba/2016/12/07/fena-novost-premijerno-prikazan-san-o-krugovima-film-o-tuzlanskim-olimpijcima/ |work=FENA / Glas.ba |date=7. 12. 2016 |access-date=23. 4. 2026 }}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Jahić, Fahir}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački bokseri]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 20. vijeka]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] k5tvefuvuuk1u5v6keixijrmdh6yq42 3 533547 3836846 2026-04-23T21:28:46Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3836846 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 3 533548 3836847 2026-04-23T21:29:23Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3836847 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 3 533549 3836848 2026-04-23T21:29:35Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3836848 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 6 533550 3836852 2026-04-23T23:03:27Z KWiki 9400 {{Infoslika |Opis = Slika [[Gravitacijska puška|gravitacijske puške]] |Izvor = Program [[Source Filmmaker]] |Datum = 9. august 2015. |Autor = [[:en:User:Big Blue Gnu|Big Blue Gnu]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika uveliko doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} 3836852 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis = Slika [[Gravitacijska puška|gravitacijske puške]] |Izvor = Program [[Source Filmmaker]] |Datum = 9. august 2015. |Autor = [[:en:User:Big Blue Gnu|Big Blue Gnu]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika uveliko doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} == Licenciranje == {{Screenshot}} 7wodxb5vcrevb3r23hh1adpx8jq7m47 0 533551 3836853 2026-04-23T23:05:08Z KWiki 9400 Nova stranica: [[Datoteka:Gravitacijska puška.png|mini|desno|250px|<center>Gravitacijska puška</center>]] '''Gravitacijska puška''' (poznata i kao '''manipulator polja [[Energija nulte tačke|energije nulte tačke]]''') jest uređaj iz [[Videoigra|videoigre]] ''[[Half-Life 2]]'' i njenih kasnijih epizoda kojom upravlja protagonist, [[Gordon Freeman]]. Osmišljena je za rukovanje opasnim materijalima, ali se uglavnom koristi za podizanje i bacanje raznih predmeta (uključujući i one izuz... 3836853 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gravitacijska puška.png|mini|desno|250px|<center>Gravitacijska puška</center>]] '''Gravitacijska puška''' (poznata i kao '''manipulator polja [[Energija nulte tačke|energije nulte tačke]]''') jest uređaj iz [[Videoigra|videoigre]] ''[[Half-Life 2]]'' i njenih kasnijih epizoda kojom upravlja protagonist, [[Gordon Freeman]]. Osmišljena je za rukovanje opasnim materijalima, ali se uglavnom koristi za podizanje i bacanje raznih predmeta (uključujući i one izuzetno teške) velikom brzinom te se upotrebljava i kao oružje i kao alat za uklanjanje prepreka. Zbog nove mehanike igre koju omogućava, postala je poznata kao jedno od najikonskijih oružja u videoigrama i nadahnula je slične alate za manipulaciju fizikom u kasnijim igrama. == Pojavljivanja == Gravitacijsku pušku Freemanu prvo daje [[Alyx Vance]], njegova saveznica u otporu ''[[Combine (Half-Life)|Combineima]]'', nakon čega je on koristi i kao oružje i kao alat. Određeni predmeti u svijetu igre, poput oštrica kružnih pila, mogu se koristiti kao ''de facto'' "municija", a postignuće "Zombie Chopper" dobije igrač koji prođe segment "[[Ravenholm]]" – napušteni grad prepun zombija – koristeći samo gravitacijsku pušku.<ref>{{Cite news |author= Katharine Castle |date= 2. 8. 2023 |title= Half-Life 2's Zombie Chopper achievement elevates Ravenholm to a true horror masterpiece |url= https://www.rockpapershotgun.com/half-life-2s-zombie-chopper-achievement-elevates-ravenholm-to-a-true-horror-masterpiece |access-date= 25. 8. 2025 |work= [[Rock Paper Shotgun]] |language=en}}</ref> Kasnije u igri Freemana zarobljavaju ''Combinei'' i prisiljavaju ga da im preda sva oružja. Međutim, u iznenadnom obratu gravitacijska puška slučajno se napuni energetskim poljem namijenjenim da ga uništi, poplavi i postane sposobna hvatati i bacati živa bića, uključujući i ''Combine''. To omogućava Freemanu da pobjegne i porazi zlonamjernog dr. Breena. == Prijem == Kritičari su veoma dobro prihvatili gravitacijsku pušku, smatrajući je jednom od ključnih karakteristika zabave u ''Half-Lifeu 2''.<ref name="edge143">{{cite magazine |date= decembar 2004 |title= ''Half-Life 2'' review |magazine= Edge |issue=143 |quote= Tearing a radiator from a wall and using it to swat a parasitic headcrab, while all the furniture in a room goes tumbling around you, is truly a gaming epiphany.}}</ref> [[Planet Half-Life]] nazvao ju je "sljedećim nivoom u interaktivnom igranju".<ref name="PHL">{{cite web |date= 3. 7. 2007 |title= The Gravity Gun: The Next Level in Interactive Gaming |url= http://planethalflife.gamespy.com/View.php?view=Editorials.Detail&id=18 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20071227141357/http://planethalflife.gamespy.com/View.php?view=Editorials.Detail&id=18 |archive-date= 27. 12. 2007 |access-date= 17. 12. 2007 |publisher= [[Planet Half-Life]]}}</ref> ''Electronic Gaming Monthly'' opisao ju je kao "alat smrti mislećeg čovjeka", koji omogućava igračima da se "igraju gravitacijom kako bi ubijali neprijatelje svakodnevnim predmetima". Vojni savjetnik za serijal ''[[Call of Duty]]'' Hank Keirsey izjavio je da "oružje nije baš praktično". Međutim, on je raspravljao o njegovim historijskim presedanima, dalje navodeći da su "dnarodi vrlo rano naučili kako koristiti gravitaciju u svoju korist – ali to je obično uključivalo kotrljanje kamenja niz brda ili izlijevanje ključalog ulja niz zidine dvorca. Oni koji nisu poštovali gravitaciju patili su."<ref>''Electronic Gaming Monthly'' predstavlja sedam poznatih oružja iz videoigara i za svako od njih profili su podijeljeni u odjeljke pod naslovima "Puška". "Keirsey kaže: "Praktičnost, historijski presedani i nivo smrtonosnosti". Vidi: Evan Shamoon, "Gun Show: A real military expert takes aim at videogame weaponry to reveal the good, the bad, and the just plain silly", ''Electronic Gaming Monthly'', 230 (juli 2008): 49.</ref> Andy Kelly iz ''[[GamesRadar+]]'' nazvao ju je jednim od načina na koji je ''Half-Life 2'' zauvijek promijenio igranje, navodeći njenu upotrebu kao oružja u Ravenholmu kao poseban vrhunac koji je uzrokovao da brojne kasnije igre ugrade uređaje za manipulaciju fizikom.<ref>{{Cite web |author= Andy Kelly |date= 17. 11. 2014 |title= The many ways Half-Life 2 changed gaming forever |url= https://www.gamesradar.com/7-ways-half-life-2-changed-gaming-forever/ |access-date= 25. 8. 2025 |website= GamesRadar+ |language=en}}</ref> Christopher Livingston iz ''[[PC Gamer]]a'' opisao je trenutak kada je gravitacijska puška postala plava kao jedan od najvećih trenutaka u računarskim igrama, nazvavši ga "slavnim i katarzičnim".<ref>{{Cite news |author= Christopher Livingston |date= 6. 7. 2019 |title= Great moments in PC gaming: When the gravity gun turns blue in Half-Life 2 |url= https://www.pcgamer.com/great-moments-in-pc-gaming-when-the-gravity-gun-turns-blue-in-half-life-2/ |access-date= 25. 8. 2025 |work=PC Gamer |language=en}}</ref> == Naslijeđe == [[Datoteka:Gordon Freeman Cosplay 2.jpg|mini|155px|Čovjek u kostimu Gordona Freemana koji drži gravitacijsku pušku na Montreal Comicconu 2014.]] Oružje slično gravitacijskoj puški, poznato kao ''Grabber'', predstavljeno je u ekspanziji igre ''[[Doom 3]]'' iz 2005, ''[[Doom 3: Resurrection of Evil|Resurrection of Evil]]''.<ref>{{cite web |author= Sal Accardo |date= 4. 3. 2005 |title= ''Doom 3: Resurrection of Evil'' Review |url= http://uk.pc.gamespy.com/pc/doom-3-resurrection-of-evil/601519p1.html |access-date= 12. 11. 2008 |publisher= [[GameSpy]] |language=en}}</ref> Planirano je da u ''[[Dead Space (2008)|Dead Spaceu]]'' (2008) bude uređaj pod nazivom ''TK puška'' za podizanje i bacanje predmeta, što je postalo ''Kinesis Module''.<ref>{{Cite news |author= Rob Fahey |date= 7. 2. 2008 |title= Dead Space has Gravity Gun |url= https://www.eurogamer.net/dead-space-has-gravity-gun |access-date= 25. 8. 2025 |work= [[Eurogamer]] |language=en}}</ref> ''[[Rage 2]]'' (2018) sadržavao je isključivo borbeno orijentisanu gravitacijsku pušku, koja je omogućavala igračima da bacaju neprijatelje o zidove kada su označeni posebnim mecima.<ref>{{Cite web |author= Javy Gwaltney |date= 14. 5. 2019 |title= Rage 2 Has A Gravity Gun |url= https://gameinformer.com/2018/12/06/rage-2-has-a-gravity-gun |access-date= 25. 8. 2025 |work= Game Informer |language= en}}</ref> Gravitacijska puška jedno je od nekoliko oružja iz videoigara korištenih u konačnoj borbi u filmu ''[[Glavni heroj]]'' iz 2021.<ref>{{cite web |author= Toussaint Egan |date= 14. 8. 2021 |title= Free Guy's IP-bonanza ending was inspired by the entire crew |url= https://www.polygon.com/22622314/free-guy-ending-interview |access-date= 14. 8. 2021 |work= [[Polygon (veb-sajt)|Polygon]]}}</ref> Ručni multifunkcionalni alat u ''[[Star Citizen#Squadron 42|Squadronu 42]]'' kritičari su uporedili s gravitacijskom puškom.<ref>{{Cite web |author= Dustin Bailey |date= 23. 10. 2023 |title= After 11 years, Star Citizen's spin-off is "feature complete," and a 26-minute trailer shows everything from Mark Hamill to a Half-Life 2 gravity gun |url= https://www.gamesradar.com/after-11-years-star-citizens-spin-off-is-feature-complete-and-a-26-minute-trailer-shows-everything-from-mark-hamill-to-a-half-life-2-gravity-gun/ |access-date= 25. 8. 2025 |work= GamesRadar+ |language=en}}</ref> [[Valve Corporation|Valveova]] igra [[Virtualna realnost|virtualne stvarnosti]] ''[[Half-Life: Alyx]]'' iz 2020, prednastavak ''Half-Lifea 2'', sadrži par "gravitacijskih rukavica" koje nosi protagonistica Alyx Vance, a koje pružaju funkciju sličnu gravitacijskoj puški s mogućnošću podizanja i bacanja predmeta, iako su prilagođene da rade na standardne VR ručne kontrole u igri.<ref>{{cite web |author= Michael McWhertor |date= 21. 11. 2019 |title= Half-Life: Alyx is Valve's VR-exclusive, full-length prequel to Half-Life 2 |language=en |url= https://www.polygon.com/2019/11/21/20975860/valve-half-life-alyx-release-date-vr-announcement-first-screens-trailer |access-date= 21. 11. 2019 |work= Polygon}}</ref> Portalna puška, ranije poznata kao ''Ručni uređaj za portal "Aperture Sciencea"'', predstavljena u serijalu igara ''[[Portal (serijal)|Portal]]'', također je inspirisana gravitacijskom puškom, sa sličnim trokrakim naučnofantastičnim dizajnom. I gravitacijska i portalna puška, iako površno podsjećaju na [[Oružje s usmjerenom energijom|oružja s usmjerenom energijom]], umjesto toga funkcioniraju više kao alati za nagrađivanje lateralnog razmišljanja i manipuliranja okolinom radi savladavanja prepreka. Portalna puška predstavljena u ''[[Portal 1|Portalu 1]]'' (2007) usavršava takve koncepte igranja kako bi se igrač potpuno fokusirao na transport i rješavanje zagonetki, omogućujući mu da izbjegne opasnosti umjesto da se s njima suoči direktno.<ref name=Vice> {{cite web |url= https://www.vice.com/en/article/imaginary-guns-from-ihalf-lifei-and-iportali-manufactured-for-a-real-good-cause/ |title= Imaginary Guns From Half-Life and Portal Manufactured For A Real Good Cause |author= Guillame Medina |work= Vice |date= 13. 12. 2011 |access-date= 23. 3. 2026 |language=en}}</ref> Gravitacijska i portalna puška popularni su rekviziti i za praktikante [[Kostimirana igra|kostimirane igre]] i za kolekcionare. Među poznate primjere spadaju dvije replike filmskog kvaliteta australijskog umjetnika Harrisona Krixa, koje su prodane na aukciji u dobrotvorne svrhe 2010. i 2011.<ref name=Vice/> == Također pogledajte == * [[Antigravitacija]] * [[Vučna zraka]] == Reference == {{refspisak}} {{Half-Life}} [[Kategorija:Half-Life (serijal)]] [[Kategorija:Fiktivna energetska oružja]] [[Kategorija:Oružja iz videoigara]] tqzyb4usuggq4asb7mkf4dahthqbccc 14 533552 3836892 2026-04-24T06:36:59Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Commonscat|Recipients of the Stalin Prize}} [[Kategorija:Staljinova nagrada]] [[Kategorija:Dobitnici nagrada]] [[Kategorija:Josif Staljin]] 3836892 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Recipients of the Stalin Prize}} [[Kategorija:Staljinova nagrada]] [[Kategorija:Dobitnici nagrada]] [[Kategorija:Josif Staljin]] e2lgwjnu2ywr6z7dk5aqm2cbth3cpuj 0 533553 3836927 2026-04-24T07:11:21Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Polina Jegorova | slika = | puno ime = Polina Jegorova | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|2001|09|07}} | mjesto rođenja = <!-- [[Rider|Lenjinogorsk]] --> | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = <!-- Olimpijske igre... 3836927 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Polina Jegorova | slika = | puno ime = Polina Jegorova | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|2001|09|07}} | mjesto rođenja = <!-- [[Rider|Lenjinogorsk]] --> | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''0''' | medalje OI = | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''2''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''122''' ([[IBU kup 2023/2024.|2023/24.]]) | pobjede EK štafeta= | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 24. 4. 2026. }} '''Polina Jegorova''', <!-- ({{jez-kk|Ольга Михайловна Полтаранина}}) --> rođena 7. septembra 2001. <!-- u [[Rider|Lenjinogorsk]]u (danas Rider), [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika]], [[SSSR]] (danas [[Kazahstan]]), kao Polina Dudčenko, ({{jez-kk|Ольга Михайловна Дудченко}}) --> je [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka. == Karijera == === Olimpijske igre === Polina Jegorova nije nastupala na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]] u biatlonu. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|82]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|82]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|21]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|85]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |} Jegorova je nastupila na dva [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama su joj dva 37-a mjesta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017]]: u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|7,5&nbsp;km]], kada je bez promašaja i zaostatkom od 1:41.4&nbsp;min bila sporija od pobjednice češke biatlonke [[Gabriela Koukalová|Gabriele Koukalove]], koja je završila utrku bez promašaja; te dva dana kasnije u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|potjeri]] kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 2:27.0&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman bilo jedanaesto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]], koje je osvojila s [[Ana Kistanova|Anom Kistanovom]], [[Maksim Braun|Maksimom Braunom]] i [[Jan Savicki|Janom Savickijem]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Poltoranjine u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|sezoni 2022/23.]] <!-- Na prvom nastupu u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju 4. decembra 2003. osvojila je 67-o mjesto u utrci na 7,5&nbsp;km s dva promašaja i zaostatkom od 4:21.1&nbsp;min u odnosu na pobjednicu [[Sandrine Bailly]]. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama joj je 24-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|sezoni SK 2009/10.]] u [[Östersund]]ju 5. decembra 2010. u utrci potjere na 10&nbsp;km, kada je bez promašaja bila 4:36.5&nbsp;min sporija od pobjednice finske biatlonke [[Kaisa Mäkäräinen|Kaise Mäkäräinen]]. U ekipnim utrkama u [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|sezoni SK 2010/11.]] ostvarila je najbolji rezultat u štafeti 22. januara 2011. u [[Antholz]]u osvojivši sedmo mjesto s [[Marina Lebjedjeva|Marinom Lebjedjevom]], [[Ana Lebjedjeva|Anom Lebjedjevom]] i [[Irina Moževitina|Irinom Moževitinom]]. --> === Azijske igre === <!-- {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|1999}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 1999.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 15 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 7,5 km|6]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – štafeta (žene)|1]] |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2003}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2003.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – 7,5 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – potjera (žene)|5]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – štafeta (žene)|3]] |} --> {{clear}} <!-- == Prestanak karijere == {{sekcija}} --> == Privatni život == == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|2508}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Jegorova, Polina}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 2001.]] <!-- [[Kategorija:Biografije, Rider]] --> [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] 51yksjwojdkfay98xn7ddfitsobbzsy 3836930 3836927 2026-04-24T07:17:30Z AnToni 2325 3836930 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Polina Jegorova | slika = Yegorova_P._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_2179.jpg | puno ime = Polina Jegorova | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|2001|09|07}} | mjesto rođenja = <!-- [[Rider|Lenjinogorsk]] --> | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''0''' | medalje OI = | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''2''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''122''' ([[IBU kup 2023/2024.|2023/24.]]) | pobjede EK štafeta= | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 24. 4. 2026. }} '''Polina Jegorova''', <!-- ({{jez-kk|Ольга Михайловна Полтаранина}}) --> rođena 7. septembra 2001. <!-- u [[Rider|Lenjinogorsk]]u (danas Rider), [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika]], [[SSSR]] (danas [[Kazahstan]]), kao Polina Dudčenko, ({{jez-kk|Ольга Михайловна Дудченко}}) --> je [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka. == Karijera == === Olimpijske igre === Polina Jegorova nije nastupala na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]] u biatlonu. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|82]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|82]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|21]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|85]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |} Jegorova je nastupila na dva [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama su joj dva 37-a mjesta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017]]: u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|7,5&nbsp;km]], kada je bez promašaja i zaostatkom od 1:41.4&nbsp;min bila sporija od pobjednice češke biatlonke [[Gabriela Koukalová|Gabriele Koukalove]], koja je završila utrku bez promašaja; te dva dana kasnije u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|potjeri]] kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 2:27.0&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman bilo jedanaesto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]], koje je osvojila s [[Ana Kistanova|Anom Kistanovom]], [[Maksim Braun|Maksimom Braunom]] i [[Jan Savicki|Janom Savickijem]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Jegorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|sezoni 2022/23.]] <!-- Na prvom nastupu u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju 4. decembra 2003. osvojila je 67-o mjesto u utrci na 7,5&nbsp;km s dva promašaja i zaostatkom od 4:21.1&nbsp;min u odnosu na pobjednicu [[Sandrine Bailly]]. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama joj je 24-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|sezoni SK 2009/10.]] u [[Östersund]]ju 5. decembra 2010. u utrci potjere na 10&nbsp;km, kada je bez promašaja bila 4:36.5&nbsp;min sporija od pobjednice finske biatlonke [[Kaisa Mäkäräinen|Kaise Mäkäräinen]]. U ekipnim utrkama u [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|sezoni SK 2010/11.]] ostvarila je najbolji rezultat u štafeti 22. januara 2011. u [[Antholz]]u osvojivši sedmo mjesto s [[Marina Lebjedjeva|Marinom Lebjedjevom]], [[Ana Lebjedjeva|Anom Lebjedjevom]] i [[Irina Moževitina|Irinom Moževitinom]]. --> === Azijske igre === <!-- {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|1999}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 1999.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 15 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 7,5 km|6]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – štafeta (žene)|1]] |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2003}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2003.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – 7,5 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – potjera (žene)|5]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – štafeta (žene)|3]] |} --> {{clear}} <!-- == Prestanak karijere == {{sekcija}} --> == Privatni život == == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|2508}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Jegorova, Polina}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 2001.]] <!-- [[Kategorija:Biografije, Rider]] --> [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] tsn3bokk56d4cqsmldr8u3pip0kwbha 3836931 3836930 2026-04-24T07:25:41Z AnToni 2325 3836931 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Polina Jegorova | slika = Yegorova_P._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_2179.jpg | puno ime = Polina Jegorova | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|2001|09|07}} | mjesto rođenja = <!-- [[Rider|Lenjinogorsk]] --> | država rođenja = [[Kazahstan]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''0''' | medalje OI = | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''2''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''122''' ([[IBU kup 2023/2024.|2023/24.]]) | pobjede EK štafeta= | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 24. 4. 2026. }} '''Polina Jegorova''', <!-- ({{jez-kk|Ольга Михайловна Полтаранина}}) --> rođena 7. septembra 2001. <!-- u [[Rider|Lenjinogorsk]]u (danas Rider), [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika]], [[SSSR]] (danas [[Kazahstan]]), kao Polina Dudčenko, ({{jez-kk|Ольга Михайловна Дудченко}}) --> je [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka. == Karijera == === Olimpijske igre === Polina Jegorova nije nastupala na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]] u biatlonu. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- | align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|82]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|82]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|21]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|85]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |} Jegorova je nastupila na dva [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama su joj dva 82-a mjesta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024]]: u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|15&nbsp;km]], kada je s pet promašaja i 9:40.6&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Lisa Vittozzi|Lise Vittozzi]], koja je završila utrku bez promašaja; te u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|7,5&nbsp;km]], kada je s četiri promašaja i 4:25.6&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Julia Simon (biatlonka)|Julije Simon]], koja je završila utrku bez promašaja. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman bilo 21-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]], koje je osvojila s [[Aleksandar Muhin|Aleksandrom Muhinom]], [[Vladislav Kirejev|Vladislavom Kirejevim]] i [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Jegorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|sezoni 2022/23.]] <!-- Na prvom nastupu u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju 4. decembra 2003. osvojila je 67-o mjesto u utrci na 7,5&nbsp;km s dva promašaja i zaostatkom od 4:21.1&nbsp;min u odnosu na pobjednicu [[Sandrine Bailly]]. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama joj je 24-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|sezoni SK 2009/10.]] u [[Östersund]]ju 5. decembra 2010. u utrci potjere na 10&nbsp;km, kada je bez promašaja bila 4:36.5&nbsp;min sporija od pobjednice finske biatlonke [[Kaisa Mäkäräinen|Kaise Mäkäräinen]]. U ekipnim utrkama u [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|sezoni SK 2010/11.]] ostvarila je najbolji rezultat u štafeti 22. januara 2011. u [[Antholz]]u osvojivši sedmo mjesto s [[Marina Lebjedjeva|Marinom Lebjedjevom]], [[Ana Lebjedjeva|Anom Lebjedjevom]] i [[Irina Moževitina|Irinom Moževitinom]]. --> === Azijske igre === <!-- {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|1999}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 1999.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 15 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 7,5 km|6]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – štafeta (žene)|1]] |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2003}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2003.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – 7,5 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – potjera (žene)|5]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – štafeta (žene)|3]] |} --> {{clear}} <!-- == Prestanak karijere == {{sekcija}} --> == Privatni život == == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|2508}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Jegorova, Polina}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 2001.]] <!-- [[Kategorija:Biografije, Rider]] --> [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] 0rarziam4xoofb86trli03jhdzmcb55 1 533554 3836928 2026-04-24T07:12:36Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3836928 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} fci8p87e6q3j6y6ghnr470z98om38r9 3836929 3836928 2026-04-24T07:13:23Z AnToni 2325 3836929 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = AnToni | tema = žene | tema2 = sport | tema3 = mladi | država = Kazahstan | država2 = | država3 = }} ei476h88lj992wdrlr1l8humb1suwkc 0 533555 3836937 2026-04-24T08:12:45Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno (dio) sa wikipedia en 3836937 wikitext text/x-wiki '''Razvojna psihologija''' je naučna disciplina [[Psihologija|psihologije]] koja proučava kako i zašto se ljudski um razvija, mijenja i prilagođava tokom čitavog životnog vijeka. Iako je u početku bila usmjerena prvenstveno na djetinjstvo i rani razvoj, savremeni pristupi obuhvataju i [[Adolescencija|adolescenciju]], odraslo doba, proces starenja i cjelokupan životni tok.<ref name="Graber_BrooksGunn_1996">{{cite journal |last1=Graber |first1=Julia A. |last2=Brooks-Gunn |first2=Jeanne |date=1996 |title=Transitions and turning points: Navigating the passage from childhood through adolescence |journal=Developmental Psychology |volume=32 |issue=4 |pages=768–776 |doi=10.1037/0012-1649.32.4.768 |url=https://www.researchgate.net/publication/232582968_Transitions_and_turning_points_Navigating_the_passage_from_childhood_through_adolescence |publisher=American Psychological Association |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Razvojni psiholozi nastoje objasniti promjene u mišljenju, osjećanjima i [[Ponašanje|ponašanju]] koje se javljaju tokom života. Ova disciplina proučava razvoj<ref name="Palgrave_Possible_2022">{{cite book |editor-last=Glăveanu |editor-first=Vlad P. |date=2022 |title=The Palgrave Encyclopedia of the Possible |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham |isbn=978-3-319-98390-5 |doi=10.1007/978-3-319-98390-5 |language=en}}</ref> kroz pet osnovnih dimenzija: tjelesni (fizički), spoznajni (kognitivni ili initelektualni), emocionalni, socijalni i moralni razvoj.<ref name="APA_Developmental">{{cite web |url=http://www.apa.org/action/science/developmental/index.aspx |title=Developmental Psychology Studies Human Development Across the Lifespan |work=American Psychological Association |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709054242/http://www.apa.org/action/science/developmental/index.aspx |archive-date=9. juli 2014 |access-date=24. april 2026}}</ref><ref name="Burman_2017">{{cite book |last=Burman |first=Erica |date=2017 |title=Deconstructing Developmental Psychology |url=https://drive.google.com/file/d/0ByWbJDys22SeWk5raHlOUk5XdkU/view |publisher=Routledge |location=New York, NY |isbn=978-1-138-84695-1 |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Ovi aspekti uključuju različite procese, kao što su razvoj motoričkih sposobnosti, izvršnih funkcija, moralnog rasuđivanja, usvajanje jezika, oblikovanje ličnosti, emocionalni razvoj, kao i razvoj slike o sebi i identiteta. Razvojna psihologija proučava međudjelovanje naslijeđenih (bioloških) i sredinskih faktora u oblikovanju ljudskog razvoja, kao i procese promjena koji se odvijaju u različitim životnim kontekstima kroz vrijeme. Posebna pažnja posvećuje se odnosu između individualnih karakteristika, ponašanja pojedinca i utjecaja okoline, uključujući društveni kontekst i okruženje. U okviru ove discipline vode se brojne teorijske rasprave, među kojima se ističu suprotstavljena gledišta o značaju biološkog determinizma nasuprot sposobnosti mozga za promjene ([[Neuroplastičnost|neuroplastičnost]]), kao i rasprave između teorija koje razvoj posmatraju kroz jasno definisane faze i onih koje naglašavaju dinamične i kontinuirane procese razvoja. Iako istraživanja u razvojnoj psihologiji imaju određena metodološka ograničenja, savremene studije nastoje objasniti na koji način prijelazi između životnih faza i biološki faktori utječu na ljudsko ponašanje i razvoj.<ref name="Kobak_et_al_2017">{{cite journal |last1=Kobak |first1=Roger |last2=Abbott |first2=Caroline |last3=Zisk |first3=Abigail |last4=Bounoua |first4=Nadia |date=juni 2017 |title=Adapting to the changing needs of adolescents: parenting practices and challenges to sensitive attunement |journal=Current Opinion in Psychology |volume=15 |pages=137–142 |doi=10.1016/j.copsyc.2017.02.018 |pmid=28813254 |pmc=5886742 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5886742/ |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Razvojna psihologija obuhvata niz povezanih naučnih oblasti,<ref name="Palgrave_Possible_2022" /> među kojima su [[edukacijska psihologija]], [[dječija psihopatologija]], [[forenzička razvojna psihologija]], [[kognitivna psihologija]], [[ekološka psihologija]] i [[kulturalna psihologija]]. Među najutjecajnijim razvojnim psiholozima 20. vijeka izdvajaju se [[Urie Bronfenbrenner]], [[Erik Erikson]], [[Sigmund Freud]], [[Anna Freud]], [[Jean Piaget]], [[Barbara Rogoff]], [[Esther Thelen]] i [[Lev Vygotsky]], čiji su teorijski pristupi značajno oblikovali savremeno razumijevanje razvoja čovjeka.<ref name="Brown_2012">{{cite book |last=Brown |first=Carol |date=2012 |title=Developmental Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781849203463_A24190063/preview-9781849203463_A24190063.pdf |publisher=SAGE Publications |location=London |isbn=978-1-84920-346-3 |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> == Historijski pregled == [[Jean-Jacques Rousseau]] i [[John B. Watson]] često se navode kao važni prethodnici savremene razvojne psihologije.<ref name="Kazdin_2000">{{cite book |editor-last=Kazdin |editor-first=Alan E. |date=2000 |title=Encyclopedia of Psychology |url=https://archive.org/details/encyclopediaofps0000unse |publisher=American Psychological Association & Oxford University Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-55798-187-5 |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Sredinom 18. stoljeća, Jean-Jacques Rousseau je u djelu ''[[Emil ili o odgoju]]'' opisao tri faze razvoja: dojenačka dob, djetinjstvo i adolescenciju. Njegove ideje imale su značajan utjecaj na tadašnje obrazovne pristupe i prihvatili su ih brojni [[Pedagogija|pedagozi]] tog vremena. Razvojna psihologija proučava kako i zašto se određene promjene (kognitivne, socijalne, emocionalne) javljaju tokom životnog vijeka čovjeka. Brojni teoretičari dali su značajan doprinos razvoju ove discipline. Među njima se posebno ističe Erik Erikson, koji je razvio model od osam faza psihosocijalnog razvoja.<ref name="Orenstein_Erikson_2024">{{cite book |last1=Orenstein |first1=Derani G. |last2=Lewis |first2=Lindsay |date=2024 |title=Erikson's Stages of Psychosocial Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556096/ |work=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island, FL |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Prema njegovoj teoriji, pojedinci prolaze kroz različite životne faze, od kojih svaka uključuje specifičnu razvojnu krizu koja utječe na oblikovanje ličnosti i ponašanja. Krajem 19. stoljeća, psiholozi pod utjecajem [[Teorija evolucije|teorije evolucije]] [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]] počeli su razvijati evolucijska objašnjenja psihološkog razvoja.<ref name="Kazdin_2000" /> Među njima se istakao [[Granville Stanley Hall]], koji je nastojao povezati faze dječijeg razvoja s ranijim fazama razvoja čovječanstva. [[James Mark Baldwin]], također, je dao važan doprinos razvoju ove oblasti kroz radove o imitaciji i kognitivnom razvoju djeteta. Značajan historijski utjecaj na razvojnu psihologiju imao je i [[Sigmund Freud]], čija je psihoseksualna teorija razvoja bila među prvim sistematskim pristupima razumijevanju razvoja ličnosti, iako njeni pojedini dijelovi nisu potvrđeni savremenim empirijskim istraživanjima. <ref name="Shaffer_Kipp_2014">{{cite book |last1=Shaffer |first1=David R. |last2=Kipp |first2=Katherine |date=2014 |title=Developmental Psychology: Childhood and Adolescence |url=https://archive.org/details/developmentalpsy04edshaf_w8x1 |publisher=Cengage Learning |location=Belmont, CA |isbn=978-1-133-49125-5 |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.srcd.org/ Društvo za istraživanje razvoja djeteta (SRCD)] * [https://www.ff.unsa.ba/index.php/bs/o-odsjeku-psihologija Odsjek za psihologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu] * [https://ff.unibl.org/studij/psihologija/ Studijski program Psihologija Filozofskog fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci] * [http://www.devpsy.org/ Razvojna psihologija]: Resursi za podučavanje i učenje razvojne psihologije * [https://journals.plos.org/plosone/browse/developmental_psychology Razvojna psihologija] – stranica sa naučnim radovima na portalu PLOS {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija| ]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] 08u56t2s10seq3uk494adzj92btfox0 3836962 3836937 2026-04-24T09:11:07Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3836962 wikitext text/x-wiki '''Razvojna psihologija''' je naučna disciplina [[Psihologija|psihologije]] koja proučava kako i zašto se ljudski um razvija, mijenja i prilagođava tokom čitavog životnog vijeka. Iako je u početku bila usmjerena prvenstveno na djetinjstvo i rani razvoj, savremeni pristupi obuhvataju i [[Adolescencija|adolescenciju]], odraslo doba, proces starenja i cjelokupan životni tok.<ref name="Graber_BrooksGunn_1996">{{cite journal |last1=Graber |first1=Julia A. |last2=Brooks-Gunn |first2=Jeanne |date=1996 |title=Transitions and turning points: Navigating the passage from childhood through adolescence |journal=Developmental Psychology |volume=32 |issue=4 |pages=768–776 |doi=10.1037/0012-1649.32.4.768 |url=https://www.researchgate.net/publication/232582968_Transitions_and_turning_points_Navigating_the_passage_from_childhood_through_adolescence |publisher=American Psychological Association |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Razvojni psiholozi nastoje objasniti promjene u mišljenju, osjećanjima i [[Ponašanje|ponašanju]] koje se javljaju tokom života. Ova disciplina proučava razvoj<ref name="Palgrave_Possible_2022">{{cite book |editor-last=Glăveanu |editor-first=Vlad P. |date=2022 |title=The Palgrave Encyclopedia of the Possible |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham |isbn=978-3-319-98390-5 |doi=10.1007/978-3-319-98390-5 |language=en}}</ref> kroz pet osnovnih dimenzija: tjelesni (fizički), spoznajni (kognitivni ili initelektualni), emocionalni, socijalni i moralni razvoj.<ref name="APA_Developmental">{{cite web |url=http://www.apa.org/action/science/developmental/index.aspx |title=Developmental Psychology Studies Human Development Across the Lifespan |work=American Psychological Association |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709054242/http://www.apa.org/action/science/developmental/index.aspx |archive-date=9. juli 2014 |access-date=24. april 2026}}</ref><ref name="Burman_2017">{{cite book |last=Burman |first=Erica |date=2017 |title=Deconstructing Developmental Psychology |url=https://drive.google.com/file/d/0ByWbJDys22SeWk5raHlOUk5XdkU/view |publisher=Routledge |location=New York, NY |isbn=978-1-138-84695-1 |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Ovi aspekti uključuju različite procese, kao što su razvoj motoričkih sposobnosti, izvršnih funkcija, moralnog rasuđivanja, usvajanje jezika, oblikovanje ličnosti, emocionalni razvoj, kao i razvoj slike o sebi i identiteta. Razvojna psihologija proučava međudjelovanje naslijeđenih (bioloških) i sredinskih faktora u oblikovanju ljudskog razvoja, kao i procese promjena koji se odvijaju u različitim životnim kontekstima kroz vrijeme. Posebna pažnja posvećuje se odnosu između individualnih karakteristika, ponašanja pojedinca i utjecaja okoline, uključujući društveni kontekst i okruženje. U okviru ove discipline vode se brojne teorijske rasprave, među kojima se ističu suprotstavljena gledišta o značaju biološkog determinizma nasuprot sposobnosti mozga za promjene ([[Neuroplastičnost|neuroplastičnost]]), kao i rasprave između teorija koje razvoj posmatraju kroz jasno definisane faze i onih koje naglašavaju dinamične i kontinuirane procese razvoja. Iako istraživanja u razvojnoj psihologiji imaju određena metodološka ograničenja, savremene studije nastoje objasniti na koji način prijelazi između životnih faza i biološki faktori utječu na ljudsko ponašanje i razvoj.<ref name="Kobak_et_al_2017">{{cite journal |last1=Kobak |first1=Roger |last2=Abbott |first2=Caroline |last3=Zisk |first3=Abigail |last4=Bounoua |first4=Nadia |date=juni 2017 |title=Adapting to the changing needs of adolescents: parenting practices and challenges to sensitive attunement |journal=Current Opinion in Psychology |volume=15 |pages=137–142 |doi=10.1016/j.copsyc.2017.02.018 |pmid=28813254 |pmc=5886742 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5886742/ |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Razvojna psihologija obuhvata niz povezanih naučnih oblasti,<ref name="Palgrave_Possible_2022" /> među kojima su [[edukacijska psihologija]], [[dječija psihopatologija]], [[forenzička razvojna psihologija]], [[kognitivna psihologija]], [[ekološka psihologija]] i [[kulturalna psihologija]]. Među najutjecajnijim razvojnim psiholozima 20. vijeka izdvajaju se [[Urie Bronfenbrenner]], [[Erik Erikson]], [[Sigmund Freud]], [[Anna Freud]], [[Jean Piaget]], [[Barbara Rogoff]], [[Esther Thelen]] i [[Lev Vygotsky]], čiji su teorijski pristupi značajno oblikovali savremeno razumijevanje razvoja čovjeka.<ref name="Brown_2012">{{cite book |last=Brown |first=Carol |date=2012 |title=Developmental Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781849203463_A24190063/preview-9781849203463_A24190063.pdf |publisher=SAGE Publications |location=London |isbn=978-1-84920-346-3 |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> == Historijski pregled == [[Jean-Jacques Rousseau]] i [[John B. Watson]] često se navode kao važni prethodnici savremene razvojne psihologije.<ref name="Kazdin_2000">{{cite book |editor-last=Kazdin |editor-first=Alan E. |date=2000 |title=Encyclopedia of Psychology |url=https://archive.org/details/encyclopediaofps0000unse |publisher=American Psychological Association & Oxford University Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-55798-187-5 |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Sredinom 18. stoljeća, Jean-Jacques Rousseau je u djelu ''[[Emil ili o odgoju]]'' opisao tri faze razvoja: dojenačka dob, djetinjstvo i adolescenciju. Njegove ideje imale su značajan utjecaj na tadašnje obrazovne pristupe i prihvatili su ih brojni [[Pedagogija|pedagozi]] tog vremena. Razvojna psihologija proučava kako i zašto se određene promjene (kognitivne, socijalne, emocionalne) javljaju tokom životnog vijeka čovjeka. Brojni teoretičari dali su značajan doprinos razvoju ove discipline. Među njima se posebno ističe Erik Erikson, koji je razvio model od osam faza psihosocijalnog razvoja.<ref name="Orenstein_Erikson_2024">{{cite book |last1=Orenstein |first1=Derani G. |last2=Lewis |first2=Lindsay |date=2024 |title=Erikson's Stages of Psychosocial Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556096/ |work=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island, FL |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> Prema njegovoj teoriji, pojedinci prolaze kroz različite životne faze, od kojih svaka uključuje specifičnu razvojnu krizu koja utječe na oblikovanje ličnosti i ponašanja. Krajem 19. stoljeća, psiholozi pod utjecajem [[Teorija evolucije|teorije evolucije]] [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]] počeli su razvijati evolucijska objašnjenja psihološkog razvoja.<ref name="Kazdin_2000" /> Među njima se istakao [[Granville Stanley Hall]], koji je nastojao povezati faze dječijeg razvoja s ranijim fazama razvoja čovječanstva. [[James Mark Baldwin]], također, je dao važan doprinos razvoju ove oblasti kroz radove o imitaciji i kognitivnom razvoju djeteta. Značajan historijski utjecaj na razvojnu psihologiju imao je i [[Sigmund Freud]], čija je psihoseksualna teorija razvoja bila među prvim sistematskim pristupima razumijevanju razvoja ličnosti, iako njeni pojedini dijelovi nisu potvrđeni savremenim empirijskim istraživanjima. <ref name="Shaffer_Kipp_2014">{{cite book |last1=Shaffer |first1=David R. |last2=Kipp |first2=Katherine |date=2014 |title=Developmental Psychology: Childhood and Adolescence |url=https://archive.org/details/developmentalpsy04edshaf_w8x1 |publisher=Cengage Learning |location=Belmont, CA |isbn=978-1-133-49125-5 |access-date=24. april 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.srcd.org/ Društvo za istraživanje razvoja djeteta (SRCD)] * [https://www.ff.unsa.ba/index.php/bs/o-odsjeku-psihologija Odsjek za psihologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu] * [https://ff.unibl.org/studij/psihologija/ Studijski program Psihologija Filozofskog fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci] * [http://www.devpsy.org/ Razvojna psihologija]: Resursi za podučavanje i učenje razvojne psihologije * [https://journals.plos.org/plosone/browse/developmental_psychology Razvojna psihologija] – stranica sa naučnim radovima na portalu PLOS {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Razvojna psihologija| ]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] 5uqqxxieqke6p9p2nkf08xi0nse0phz 0 533556 3836939 2026-04-24T08:13:52Z Bizmarkus-bos 180664 Nova stranica: '''[[Ciklus dubokih voda]]''' ili '''[[geološki ciklus vode]]''', uključuje izmjenu vode s plaštom, pri čemu vodu nose okeanske ploče i vraćaju kroz [[vulkan]]sku aktivnost, što se razlikuje od procesa kruženja vode koji se odvija iznad i na površini Zemlje.<ref name=":0">{{Citation |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |date=2013-03-19 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/168GM20 |work=Geop... 3836939 wikitext text/x-wiki '''[[Ciklus dubokih voda]]''' ili '''[[geološki ciklus vode]]''', uključuje izmjenu vode s plaštom, pri čemu vodu nose okeanske ploče i vraćaju kroz [[vulkan]]sku aktivnost, što se razlikuje od procesa kruženja vode koji se odvija iznad i na površini Zemlje.<ref name=":0">{{Citation |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |date=2013-03-19 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/168GM20 |work=Geophysical Monograph Series |pages=263–276 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Steven D. |place=Washington, D. C. |publisher=American Geophysical Union |doi=10.1029/168gm20 |isbn=978-1-118-66648-7 |access-date=2021-10-21 |last2=Phipps Morgan |first2=Jason |last3=Eaby Dixon |first3=Jacqueline |editor2-last=Van Der Lee |editor2-first=Suzan|url-access=subscription }}</ref> Dio vode stiže sve do [[Donji plašt (Zemlja)|donjeg plašta]], a može čak i dosegnuti [[vanjsko jezgro]]. Eksperimenti mineralne fizike pokazuju da hidratizirani [[minerali]] mogu prenositi vodu duboko u plašt u hladnijim pločama, pa čak i "nominalno bezvodni minerali" mogu pohraniti vodu u količini nekoliko okeana. Proces recikliranja duboke vode uključuje vodu koja ulazi u plašt, tako što je nosi subdukcijom okeanskih ploča (proces poznat kao regasacija), a uravnotežuje se vodom koja se oslobađa na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] (degasacija).<ref name=":0"/> Ovo je centralni koncept u razumijevanju dugoročne razmjene vode između Zemljine unutrašnjosti i [[egzosfera|egzosfere]] i transporta vode vezane u hidratiziranim mineralima.<ref>{{Cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=Hunen |first3=Jeroen van |date=2014 |title=Deep water recycling through time |url= |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |bibcode=2014GGG....15.4203M |doi=10.1002/2014GC005525 |issn=1525-2027 |pmc=4548132 |pmid=26321881}}</ref> == Pregled == {{Glavni|Kruženje vode u prirodi}} U konvencionalnom pogledu na ciklus vode u prirodi (također poznat kao ''hidrološki ciklus''), voda se kreće između rezervoara u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] i Zemljinoj površini ili blizu površine (uključujući [[okean]], [[rijeke]] i [[jezera]], [[glečer]]e i [[polarna ledena kapa| polarne ledene kape]], [[biosfera| biosferu]] i [[podzemne vode]]). Međutim, pored površinskog ciklusa, voda također ima važnu ulogu u geološkim procesima koji dosežu do [[Kora (geologija)|kore]] i [[Plašt (geologija)|plašta]]. Sadržaj vode u [[magma|magmi]] određuje koliko je vulkanska erupcija eksplozivna; vruća voda je glavni kanal za koncentraciju ekonomski važnih minerala u [[hidrotermalno mineralno ležište| hidrotermalnim mineralnim ležištima]]; a voda ima važnu ulogu u formiranju i migraciji [[nafta|nafte]].<ref name=Bodnar>{{cite book |last1=Bodnar |first1=R.J. |last2=Azbej |first2=T. |last3=Becker |first3=S.P. |last4=Cannatelli |first4=C. |last5=Fall |first5=A. |last6=Severs |first6=M.J. |chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system |doi=10.1130/2013.2500(13) |editor-last1=M.E. |editor-first1=Bickford |title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500 |date=2013 |publisher=The Geological Society of America |isbn=9780813725000 |pages=431–461 |chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf |access-date=19 April 2019}}</ref> [[Slika:Tectonic plate boundaries2.png|thumb|280px| Shematski prikaz granica tektonskih ploča. U tekstu se razmatraju subdukcijska ploča (5); otočni luk (15) koji prekriva klin plašta; srednjookeanski greben (12); i vruća tačka (3).]] Voda nije prisutna samo kao zasebna faza u tlu. Morska voda prodire u okeansku koru i [[Hidratacija minerala|hidrati]] [[magma]]tske stijene poput [[olivin]] ai [[piroksen]]a, transformirajući ih u hidratizirane minerale poput [[Serpentinska podgrupa|serpentina]], [[talk]]a i [[brucit]]a.<ref>{{cite journal |last1=Peacock |first1=Simon M. |last2=Hyndman |first2=Roy D. |title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes |journal=Geophysical Research Letters |date=15 August 1999 |volume=26 |issue=16 |pages=2517–2520 |doi=10.1029/1999GL900558|bibcode=1999GeoRL..26.2517P |doi-access=free }}</ref> U ovom obliku, voda se prenosi u plašt. U gornjem plaštu, [[toplota]] i [[pritisak]] dehidriraju ove minerale, oslobađajući veći dio u gornji sloj plašta, što izaziva [[topljenje]] stijena koje se uzdižu i formiraju [[vulkan]]ske lukove.<ref name=Rupke2004>{{cite journal |last1=Rüpke |first1=L |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Hort |first3=Matthias |last4=Connolly |first4=James A. D. |title=Serpentine and the subduction zone water cycle |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=June 2004 |volume=223 |issue=1–2 |pages=17–34 |doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018 |bibcode=2004E&PSL.223...17R}}</ref> Međutim, neki od "nominalno bezvodnih minerala" koji su stabilni dublje u plaštu mogu skladištiti male koncentracije vode u obliku [[hidroksil]]a (OH<sup>−</sup>),<ref name=Bell>{{cite journal |last1=Bell |first1=D. R. |last2=Rossman |first2=G. R. |title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals |journal=Science |date=13 March 1992 |volume=255 |issue=5050 |pages=1391–1397 |doi=10.1126/science.255.5050.1391 |pmid=17801227 |bibcode=1992Sci...255.1391B |s2cid=26482929 |url=https://www.researchgate.net/publication/6039715 |access-date=23 April 2019}}</ref> i budući da zauzimaju velike površine Zemlje, sposobni su pohraniti barem onoliko koliko i svjetski okeani.<ref name=Bodnar/> Konvencionalno mišljenje o porijeklu okeana je da je ispunjen ispuštanjem gasova iz plašta u ranom arhejskom periodu, te da je plašt od tada ostao dehidriran.<ref name=KepplerP22>{{cite book |first=Hans |last=Keppler |chapter=Volatiles under high pressure |editor-last1=Karato |editor-first1=Shun-ichiro |editor-last2=Karato |editor-first2=Shun'ichirō |title=Physics and chemistry of the deep Earth |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9780470659144 |pages=22–23 |doi=10.1002/9781118529492.ch1}}</ref> Međutim, subdukcija nosi vodu prema dolje brzinom koja bi ispraznila okean za 1–2 milijarde godina. Uprkos tome, promjene u [[eustatički nivo mora|globalnom nivou mora]] u protekle 3–4 milijarde godina bile su samo nekoliko stotina metara, mnogo manje od prosječne dubine okeana od četiri kilometra. Stoga se očekuje da će tokovi vode u i iz plašta biti otprilike uravnoteženi, a sadržaj vode u plaštu stabilan. [[Voda]] unesena u plašt na kraju se vraća na površinu u erupcijama na [[srednjookeanskim greben| srednjookeanskim grebenima]] i [[vruća tačka (geologija)|vrućim tačkama]].<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=646}}</ref> Ova cirkulacija vode u plašt i nazad poznata je kao „duboki ciklus vode“ ili „geološki ciklus vode“.<ref name=Rupke2006>{{cite book |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=263–276 |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Dixon |first3=Jacqueline Eaby |chapter=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |doi=10.1029/168GM20 |chapter-url=https://www.geomar.de/fileadmin/personal/fb4/muhs/lruepke/Ruepke_AGU_2006.pdf |access-date=20 April 2019|series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 |url=http://oceanrep.geomar.de/2966/1/504_R%C3%BCpke_2004_ImplicationsOfSubductionRehydrationFor_Talk_pubid11476.pdf }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=263–276}}.</ref><ref>{{cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=van Hunen |first3=Jeroen |title=Deep water recycling through time |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=November 2014 |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |doi=10.1002/2014GC005525|pmid=26321881 |pmc=4548132 |bibcode=2014GGG....15.4203M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Korenaga |first1=J. |s2cid=40490409 |title=Thermal evolution with a hydrating mantle and the initiation of plate tectonics in the early Earth |journal=Journal of Geophysical Research|date=10 December 2011|volume=116 |issue=B12 |doi=10.1029/2011JB008410|bibcode=2011JGRB..11612403K |doi-access=free}}</ref><ref name=Rupke2004/> Procjene količine vode u plaštu kreću se od {{frac|4}} do četiri puta više vode nego u okeanu.<ref name=Hirschmann630>{{harvnb|Hirschmann|2006|pp=630–634}}<ref> U morima se nalazi 1,37×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode, stoga bi to sugeriralo da se u plaštu nalazi između 3,4×10<sup>17</sup> i 5,5×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode. Ograničenja vode u plaštu potiču iz mineralogije plašta, uzoraka stijena iz plašta i geofizičkih sondi. == Kapacitet skladištenja == {{glavni|Fizika minerala}} [[Datoteka:Upper mantle temperature profile.png|thumb| Ovisnost temperature o dubini u gornjih 500 kilometara Zemljine površine (crna krivulja).]] Gornja granica količine vode u plaštu može se dobiti uzimajući u obzir količinu vode koju mogu prenijeti njegovi minerali (njihov ''kapacitet skladištenja''). To ovisi o temperaturi i pritisku. Postoji strmi temperaturni gradijent u [[litosfera|litosferi]] gdje toplina putuje kondukcijom, ali u plaštu stijena se miješa konvekcijom i temperatura raste sporije (vidi sliku).<ref name=Turcotte>{{cite book|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics00dltu|url-access=limited|last1=Turcotte|first1=Donald L.|last2=Schubert |first2=Gerald |date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66624-4| edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/geodynamics00dltu/page/n199 185]–188 |chapter=4-28 Mantle geotherms and adiabats}}</ref> Spuštajuće ploče imaju niže temperature od prosječnih. [[Datoteka:Transformations of olivine.jpg|alt=|thumb| Fazne transformacije olivina koje se kreću kroz gornji [[Plašt (geologija)|plašt]], prelaznu zonu i donji plašt. U jezgru, voda bi mogla biti uskladištena kao vodik vezan za željezo.]] Plašt se može podijeliti na gornji plašt (iznad 410 km dubine), [[Prelazna zona (Zemlja)|prelaznu zonu]] (između 410 km i 660 km) i donji plašt (ispod 660 km). Veliki dio plašta sastoji se od olivina i njegovih polimorfa visokog pritiska [[Polimorfizam (nauka o materijalima)|podložnih oblika]]. Na vrhu prelazne zone, prolazi kroz [[fazni prelaz]] u [[vadsleit]], a na oko 520 km dubine, vadsleit se transformiše u [[ringvudit]], koji ima strukturu [[spinel]]a. Na vrhu donjeg plašta, ringwoodit se raspada na [[bridgemanit]] i [[feroperiklas]].ref>{{cite journal|last=Christensen|first=U.R.|title=Effects of phase transitions on mantle convection|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|year=1995|volume=23|pages=65–87|doi=10.1146/annurev.ea.23.050195.000433|bibcode = 1995AREPS..23...65C }}</ref> Najčešći mineral u gornjem plaštu je olivin. Za dubinu od 410 km, rana procjena od 0,13 [[Maseni udio (hemija)|postotak vode po težini]] (težinski %) revidirana je naviše na 0,4 težinska %, a zatim na 1&nbsp;wt%.<ref name=Hirschmann630/><ref>{{cite book |last1=Smyth |first1=Joseph R. |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=1–11 |last2=Jacobsen |first2=Steven D. |s2cid=8066681 |chapter=Nominally anhydrous minerals and Earth's deep water cycle |doi=10.1029/168GM02 |series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=1–12 }}.</ref> Međutim, kapacitet nosivosti dramatično se smanjuje prema vrhu plašta. Drugi uobičajeni mineral, piroksen, također ima procijenjeni kapacitet od 1 težinski% blizu 410 km.<ref name=Hirschmann630/> U prelaznoj zoni, vodu nose wadslejit i ringvudit; u relativno hladnim uvjetima silazne ploče, oni mogu nositi do 3&nbsp;wt%, dok je na toplijim temperaturama okolnog plašta njihov kapacitet skladištenja oko 0,5&nbsp;wt%.<ref name=Ohtani>{{cite journal |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Litasov |first2=Konstantin |last3=Hosoya |first3=Tomofumi |last4=Kubo |first4=Tomoaki |last5=Kondo |first5=Tadashi |title=Water transport into the deep mantle and formation of a hydrous transition zone |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |date=June 2004 |volume=143–144 |pages=255–269 |doi=10.1016/j.pepi.2003.09.015|bibcode=2004PEPI..143..255O }}</ref> Prelazna zona se također sastoji od najmanje 40% [[majorita]], faze visokog pritiska [[granat]]a;<;<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Sylvia-Monique |last2=Wilson |first2=Kathryn |last3=Koch-Müller |first3=Monika |last4=Hauri |first4=Erik H. |last5=McCammon |first5=Catherine |last6=Jacobsen |first6=Steven D. |last7=Lazarz |first7=John |last8=Rhede |first8=Dieter |last9=Ren |first9=Minghua |last10=Blair |first10=Neal |last11=Lenz |first11=Stephan |title=Quantification of water in majoritic garnet |journal=American Mineralogist |date=12 May 2015 |volume=100 |issue=5–6 |pages=1084–1092 |doi=10.2138/am-2015-5136 |bibcode=2015AmMin.100.1084T |osti=1335511 |s2cid=101667119 |url=https://www.researchgate.net/publication/269692936}}</ref> ovo ima kapacitet od samo 0,1 težinskih % ili manje.<ref>{{cite book|last1=Bolfan-Casanova|first1=Nathalie|title=Earth's Deep Water Cycle|last2=McCammon|first2=Catherine A.|last3=Mackwell|first3=Stephen J.|year=2013|isbn=9781118666487|series=Geophysical Monograph Series|pages=57–68|chapter=Water in Transition Zone and Lower Mantle Minerals|doi=10.1029/168GM06|author-link2=Catherine McCammon}}</ref> Kapacitet skladištenja donjeg plašta je predmet kontroverzi, s procjenama koje se kreću od ekvivalenta tri puta većeg od okeana do manje od 3%. Eksperimenti su ograničeni na pritiske pronađene u gornjih 100 km plašta i izazovni su za izvođenje. Rezultati mogu biti pristrasni naviše zbog inkluzija minerala s vodom, a naniže zbog neuspjeha u održavanju zasićenosti [[fluid]]om.<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=644}}</ref> Pri visokim pritiscima, voda može reagovati sa čistim željezom i dobiti FeH i FeO. Modeli [[vanjsko jezgro|vanjskog jezgra]] predviđaju da bi ono moglo sadržavati čak 100 okeana vode u ovom obliku, a ova reakcija je možda isušila donji plašt u ranoj historiji Zemlje.<ref name=Williams2001>{{cite journal |last1=Williams |first1=Quentin |last2=Hemley |first2=Russell J. |title=Hydrogen in the Deep Earth |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 2001 |volume=29 |issue=1 |pages=365–418 |doi=10.1146/annurev.earth.29.1.365 |bibcode=2001AREPS..29..365W |url=https://www.researchgate.net/publication/228367607 |access-date=23 April 2019}}</ref> == Voda iz plašta == Nosivost plašta je samo gornja granica i ne postoji uvjerljiv razlog za pretpostavku da je plašt zasićen.<ref>{{cite journal |last1=Karato |first1=Shun-ichiro |s2cid=46386661 |title=Water distribution across the mantle transition zone and its implications for global material circulation |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=January 2011 |volume=301 |issue=3–4 |pages=413–423 |doi=10.1016/j.epsl.2010.11.038 |bibcode=2011E&PSL.301..413K }}</ref> Daljnja ograničenja količine i distribucije vode u plaštu proizlaze iz geohemijske analize eruptiranih bazalta i ksenolita iz plašta. === Bazalti === [[Bazalti]] formirani na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] i vrućim tačkama potiču iz plašta i koriste se za pružanje [[informacija]] o sastavu plašta. [[Magma]] koja se diže na površinu može proći kroz [[frakciona kristalizacija (geologija)|frakcionu kristalizaciju]] u kojoj se komponente s višim tačkama topljenja prvo talože, a rezultirajuće taline mogu imati široko varirajući sadržaj vode; ali kada je došlo do malog odvajanja, sadržaj vode je između oko 0,07–0,6 težinskih %. (Poređenja radi, bazalti u [[bazen zadnjeg luka| bazenima zadnjeg luka]] oko [[vulkan]]skih lukova imaju između 1&nbsp;wt% i 2,9&nbsp;wt% zbog vode koja dolazi sa subdukcijske ploče).<ref name=Williams2001/> Bazalti srednjeokeanskog grebena (MORB) se obično klasifikuju prema količini [[elemenati u tragovima|elemenata u tragovima]] koji su [[nekompatibilni element|nekompatibilni]] sa mineralima koje naseljavaju. Dijele se na "normalne" MORB ili N-MORB, sa relativno niskom količinom ovih elemenata, i obogaćene E-MORB.<ref>{{cite journal |last1=Ulrich |first1=Marc |last2=Hémond |first2=Christophe |last3=Nonnotte |first3=Philippe |last4=Jochum |first4=Klaus Peter |title=OIB/seamount recycling as a possible process for E-MORB genesis |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=June 2012 |volume=13 |issue=6 |pages=Q0AC19 |doi=10.1029/2012GC004078|bibcode=2012GGG....13.AC19U |s2cid=53517109 |url=https://hal-insu.archives-ouvertes.fr/insu-00713685/file/G3-Ulrich-2012.pdf }}</ref> Obogaćivanje vode dobro [[korelacija|korelira]] s obogaćivanjem ovih elemenata. Kod N-MORB-a, sadržaj vode u izvornom plaštu procjenjuje se na 0,08–0,18 težinskih %, dok je kod E-MORB-a 0,2–0,95 težinskih %.<ref name=Williams2001/> Druga uobičajena klasifikacija, zasnovana na analizama MORB-ova i bazalta okeanskih ostrva (OIB) iz vrućih tačaka, identificira pet komponenti. Bazalt fokusne zone (FOZO) smatraju se najbližim originalnom sastavu plašta. Smatra se da dva obogaćena krajnja člana (EM-1 i EM-2) nastaju recikliranjem okeanskih sedimenata i OIB-ova. HIMU označava "high-μ", gdje je μ omjer izotopa urana i olova ({{math|μ {{=}} <sup>238</sup>U/<sup>204</sup>Pb}}). Peta komponenta je osiromašeni MORB (DMM).<ref>{{cite journal |last1=Stracke |first1=Andreas |last2=Hofmann |first2=Albrecht W. |last3=Hart |first3=Stan R. |title=FOZO, HIMU, and the rest of the mantle zoo |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=May 2005 |volume=6 |issue=5 |article-number=2004GC000824 |pages=n/a |doi=10.1029/2004GC000824|bibcode=2005GGG.....6.5007S |url=https://darchive.mblwhoilibrary.org/bitstream/1912/451/1/Stracke%202004GC000824.pdf |hdl=1912/451 |s2cid=59354360 }}</ref> Budući da je ponašanje vode vrlo slično ponašanju elementa [[cezij]], omjeri vode i cezija često se koriste za procjenu koncentracije vode u regijama koje su izvori tih komponenti.<ref name=Hirschmann630/> Višestruke studije pokazuju da je sadržaj vode u FOZO oko 0,075 težinskih %, a veliki dio ove vode je vjerovatno "juvenilna" voda stečena tokom akrecije Zemlje. DMM ima samo 60 ppm vode.<ref name=Rupke2006/> Ako ovi izvori uzorkuju sve regije plašta, ukupna količina vode zavisi od njihovog udjela; uključujući nesigurnosti, procjene se kreću od 0,2 do 2,3 okeana.<ref name=Hirschmann630/> === Inkluzije dijamanata === [[Datoteka:DIAMOND_HI_RES_PHOTO.jpg|280px|thumb|[[Dijamant]] iz Juíne, [[Brazil]], s inkluzijama ringwoodita ukazuje na prisustvo vode u prelaznoj zoni.<ref name=Pearson/>]] Uzorci minerala iz prelazne zone i donjeg plašta potiču od [[Inkluzija (mineral)|inkluzija]] pronađenih u [[dijamant]]ima. Nedavno su otkrivene inkluzije dijamanata [[Ice VII|ice-VII]] u prelaznoj zoni. Led-VII je voda u stanju visokog pritiska. Prisustvo dijamanata koji su se formirali u prelaznoj zoni i sadrže inkluzije leda-VII ukazuje na to da je voda prisutna u prelaznoj zoni i na vrhu donjeg plašta. Od trinaest pronađenih primjeraka leda-VII, osam ima pritiske oko 8-12 GPa, što prati formiranje inkluzija na 400–550 km. Dvije inkluzije imaju pritiske između 24 i 25 GPa, što ukazuje na formiranje inkluzija na 610–800 km.<ref name=Tschauner2018>{{cite journal |last1=Tschauner |first1=O |last2=Huang |first2=S |last3=Greenberg |first3=E |last4=Prakapenka |first4=VB |last5=Ma |first5=C |last6=Rossman |first6=GR |last7=Shen |first7=AH |last8=Zhang |first8=D |last9=Newville |first9=M |last10=Lanzirotti |first10=A |last11=Tait |first11=K |title=Ice-VII inclusions in diamonds: Evidence for aqueous fluid in Earth's deep mantle |journal=Science |date=9 March 2018 |volume=359 |issue=6380 |pages=1136–1139 |doi=10.1126/science.aao3030 |pmid=29590042 |bibcode=2018Sci...359.1136T |doi-access=free }}</ref> Pritisci inkluzija leda VII pružaju dokaze da je voda morala biti prisutna u vrijeme formiranja dijamanata u prelaznoj zoni kako bi se zarobila kao inkluzije. Istraživači također sugeriraju da raspon pritisaka pri kojima su se inkluzije formirale implicira da su inkluzije postojale kao tekućine, a ne kao čvrste tvari.<ref name=Tschauner2018/><ref name=Pearson>{{cite journal |doi=10.1038/nature13080 |pmid=24622201 |year=2014 |issue=7491 |pages=221–4 |volume=507 |last1=Pearson |first1=D. G. |title=Hydrous mantle transition zone indicated by ringwoodite included within diamond |journal=Nature |last2=Brenker |first2=F. E. |last3=Nestola |first3=F. |last4=McNeill |first4=J. |last5=Nasdala |first5=L. |last6=Hutchison |first6=M. T. |last7=Matveev |first7=S. |last8=Mather |first8=K. |last9=Silversmit |first9=G. |last10=Schmitz |first10=S. |last11=Vekemans |first11=B. |last12=Vincze |first12=L. |bibcode=2014Natur.507..221P |s2cid=205237822 |url=http://bib-pubdb1.desy.de/record/168146/files/10.1038_nature13080.pdf }}</ref> Još jedan dijamant je pronađen s inkluzijama ringwudita. Koristeći tehnike koje uključuju [[IC|infracrvenu spektroskopiju]], [[Ramanova spektroskopija| Ramanovu spektroskopiju]] i [[rendgenska difrakcija| rendgensku difrakciju]], otkriveno je da je sadržaj vode u ringwuditu bio 1,4 težinska % i zaključili da je ukupni sadržaj vode u plaštu oko 1&nbsp;wt%.<ref>{{Cite web |url=https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%25E2%2580%2599s-transition-zone-directly-measured |title=Water in Earth's transition zone directly measured |website=Deep Carbon Observatory |date=13 March 2014 |access-date=24 April 2019 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203015447/https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%E2%80%99s-transition-zone-directly-measured |url-status=dead }}</ref> == Geofizički dokazi == === Seizmički === Nagli pad seizmičke aktivnosti i provodljivosti električne energije ukazuju na to da je prelazna zona u stanju da proizvede hidratizirani ringwoodit. Seizmički eksperiment [[USArray]] je dugoročni projekat koji koristi [[seizmometar| seizmometre]] za mapiranje plašta ispod [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. Koristeći podatke iz ovog projekta, mjerenja seizmometra pokazuju odgovarajuće dokaze topljenja na dnu prelazne zone.<ref name=KQED>{{Cite news|url=https://www.kqed.org/science/18307/new-evidence-of-earths-deep-water-cycle-reveals-a-virtual-buried-ocean|first1=Andrew |last1=Alden |title=New Evidence of Earth's Deep Water Cycle Reveals A Virtual Buried Ocean|date=12 June 2014|newspaper=KQED|access-date=24 April 2019}}</ref> Taloženje u prelaznoj zoni može se vizualizirati mjerenjima seizmičke brzine, jer se brzina naglo smanjuje na donjem plaštu, što je uzrokovano subdukcijom ploča kroz prelaznu zonu. Izmjereno smanjenje seizmičkih brzina precizno se korelira s predviđenim prisustvom 1 težinskog % taloženja H<sub>2</sub>O.<ref name=Schmandt>{{cite journal |doi=10.1126/science.1253358 |pmid=24926016 |year=2014 |issue=6189 |pages=1265–8 |volume=344 |last1=Schmandt |first1=B. |title=Dehydration melting at the top of the lower mantle |journal=Science |last2=Jacobsen |first2=S. D. |last3=Becker |first3=T. W. |last4=Liu |first4=Z. |last5=Dueker |first5=K. G. |bibcode=2014Sci...344.1265S |s2cid=206556921 }}</ref> [[Zona ultra niske brzine| Zone ultra niske brzine]] (ULVZ) otkrivene su odmah iznad granice jezgra i plašta (CMB). Eksperimenti koji ističu prisustvo željezo-[[peroksid]]a koji sadrži vodik (FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub>) poklapaju se s očekivanjima vezanim za ULVZ. Vjeruje se da bi željezo i voda mogli reagirati formirajući FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub> u ovim ULVZ-ima na CMB-u. Ova reakcija bi bila moguća interakcijom subdukcije minerala koji sadrže vodu i opsežne zalihe željeza u vanjskom jezgru Zemlje. Prethodna istraživanja sugerirala su prisustvo djelimičnog topljenja u ULVZ-ima, ali formiranje topljenja u području oko CMB-a ostaje sporno.<ref name=ironPeroxide>{{cite journal |doi=10.1038/nature24461 |pmid=29168804 |year=2017 |issue=7681 |pages=494–497 |volume=551 |last1=Liu |first1=Jin |title=Hydrogen-bearing iron peroxide and the origin of ultralow-velocity zones |journal=Nature |last2=Hu |first2=Qingyang |last3=Young Kim |first3=Duck |last4=Wu |first4=Zhongqing |last5=Wang |first5=Wenzhong |last6=Xiao |first6=Yuming |last7=Chow |first7=Paul |last8=Meng |first8=Yue |last9=Prakapenka |first9=Vitali B. |last10=Mao |first10=Ho-Kwang |last11=Mao |first11=Wendy L. |author11-link=Wendy Mao |bibcode=2017Natur.551..494L |osti=1423460 |s2cid=4463870 }}</ref> == Subdukcija == Kako se okeanska ploča spušta u gornji plašt, njeni minerali imaju tendenciju da gube vodu. Koliko vode se gubi i kada zavisi od pritiska, temperature i mineralogije. Voda se prenosi raznim mineralima koji kombinuju različite proporcije [[magnezij-oksid]] a (MgO), [[silicij-dioksid]]a (SiO<sub>2</sub>) i vode.<ref name=Kawamoto2006>{{cite journal |last1=Kawamoto |first1=T. |title=Hydrous Phases and Water Transport in the Subducting Slab |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |date=1 January 2006 |volume=62 |issue=1 |pages=273–289 |doi=10.2138/rmg.2006.62.12|bibcode=2006RvMG...62..273K }}</ref> Pri niskim pritiscima (ispod 5 GPa), to uključuje [[antigorit]], oblik serpentina, i [[klinohlor]] (oba sadrže 13 težinskih % vode); [[talk]] (4,8 težinskih %) i neke druge minerale sa nižim kapacitetom. Pri umjerenom pritisku (5–7 GPa) minerali uključuju [[flogopit]] (4,8 težinskih %), fazu 10Å (proizvod talka i vode pod visokim pritiskom,<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Graham A. |title=Annual reports on NMR spectroscopy. Volume 56 |date=2003 |publisher=Elsevier Academic Press |isbn=9780124079052 |page=324}}</ref> 10–13&nbsp;wt%) i [[lavsonit]] (11,5 tež.%). Pri pritiscima iznad 7 GPa, prisutan je [[topaz[[-OH (Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH)<sub>2</sub>, 10 tež.%), faza Egg (AlSiO<sub>3</sub>(OH), 11–18 tež.%) i skup gustih hidratiziranih magnezijum silikata (DHMS) ili "abeceda" faza kao što su faza A (12 tež.%), D (10 tež.%) i E (11 tež.%).<ref>{{cite book |last1=Mainprice |first1=David |last2=Ildefonse |first2=Benoit |chapter=Seismic Anisotropy of Subduction Zone Minerals–Contribution of Hydrous Phases |doi=10.1007/978-3-540-87974-9_4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/226104051 |editor-last1=Lallemand |editor-first1=Serge |editor-last2=Funiciello |editor-first2=Francesca |title=Subduction zone geodynamics |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9783540879749 |pages=65–67 |access-date=24 April 2019}}</ref><ref name=Kawamoto2006/> Sudbina vode zavisi od toga da li ove faze mogu održati neprekinuti niz kako se ploča spušta. Na dubini od oko 180 km, gdje je pritisak oko 6 [[Pascal (jedinica)|gigapascala]] (GPa) i temperatura oko 600°C, postoji moguća "tačka gušenja" gdje se područja stabilnosti upravo susreću. Toplije ploče će izgubiti svu svoju vodu, dok hladnije ploče prenose vodu na DHMS faze.<ref name=Ohtani/> U hladnijim pločama, dio oslobođene vode može biti stabilan i kao [[led]] VII.<ref>{{cite journal |last1=Bina |first1=Craig R. |last2=Navrotsky |first2=Alexandra |title=Possible presence of high-pressure ice in cold subducting slabs |journal=Nature |date=December 2000 |volume=408 |issue=6814 |pages=844–847 |doi=10.1038/35048555|pmid=11130720 |bibcode=2000Natur.408..844B |s2cid=4324205 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ivanov |first1=Alexei V. |last2=Litasov |first2=Konstantin D. |title=The deep water cycle and flood basalt volcanism |journal=International Geology Review |date=30 July 2013 |volume=56 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/00206814.2013.817567|s2cid=129158587 }}</ref> Neravnoteža u recikliranju duboke vode predložena je kao jedan od mehanizama koji može utjecati na globalni nivo mora.<ref name=":0" /> == Također pogledajte == *[[Geološka primjena Fourierove transformacijske infracrvene spektroskopije|Hidrogene komponente u nominalno bezvodnim mineralima]] *[[Metamorfizam subdukcijske zone|Hidrogeni minerali subdukcijske ploče]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} *{{cite journal |doi=10.1038/s41586-018-0655-4 |pmid=30429549 |year=2018 |issue=7731 |pages=389–392 |volume=563 |last1=Cai |first1=Chen |title=Water input into the Mariana subduction zone estimated from ocean-bottom seismic data |journal=Nature |last2=Wiens |first2=Douglas A. |last3=Shen |first3=Weisen |last4=Eimer |first4=Melody |bibcode=2018Natur.563..389C |s2cid=53302516}} **{{cite press release |date=November 14, 2018 |title=Seismic study reveals huge amount of water dragged into Earth's interior |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181114132013.htm}} *{{cite book |last1=Condie |first1=Kent C. |title=Earth as an evolving planetary system |date=2015 |publisher=Elsevier/Academic Press |isbn=978-0-12-803709-6 |edition=2nd|pages=114–115}} *{{cite journal |last1=Conrad |first1=C. P. |title=The solid Earth's influence on sea level |journal=Geological Society of America Bulletin |date=28 June 2013 |volume=125 |issue=7–8 |pages=1027–1052 |doi=10.1130/B30764.1 |bibcode=2013GSAB..125.1027C |url=https://www.soest.hawaii.edu/GG/FACULTY/conrad/papers/Conrad_GSAB2013.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite journal |last1=Faccenda |first1=Manuele |title=Water in the slab: A trilogy |journal=Tectonophysics |date=February 2014 |volume=614 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.tecto.2013.12.020|bibcode=2014Tectp.614....1F }} *{{cite journal |last1=Harte |first1=B. |title=Diamond formation in the deep mantle: the record of mineral inclusions and their distribution in relation to mantle dehydration zones |journal=Mineralogical Magazine |date=5 July 2018 |volume=74 |issue=2 |pages=189–215 |doi=10.1180/minmag.2010.074.2.189 |hdl=20.500.11820/cf23e2df-beda-48b7-bcf1-d3c69f9a0f6f |s2cid=54867127 |url=https://www.researchgate.net/publication/249852155 |access-date=24 April 2019|hdl-access=free }} *{{cite journal |last1=Hirschmann |first1=Marc M. |title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2006 |volume=34 |pages=629–653 |doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211 |bibcode=2006AREPS..34..629H |url=https://www.researchgate.net/publication/228364911 |access-date=17 April 2019}} *{{cite journal |last1=Houser |first1=C. |title=Global seismic data reveal little water in the mantle transition zone |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=August 2016 |volume=448 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.epsl.2016.04.018|bibcode=2016E&PSL.448...94H |doi-access=free }} *{{cite book |editor-last1=Jacobsen |editor-first1=Steven D. |editor-last2=Van Der Lee |editor-first2=Suzan |title=Earth's deep water cycle |date=2006 |publisher=American Geophysical Union |isbn=9781118666487 }} *{{cite book |last1=Keppler |first1=Hans |last2=Smyth |first2=Joseph R. |title=Water in nominally anhydrous minerals |date=2006 |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=978-0-939950-74-4}} *{{cite journal |last1=Khan |first1=A. |last2=Shankland |first2=T.J. |title=A geophysical perspective on mantle water content and melting: Inverting electromagnetic sounding data using laboratory-based electrical conductivity profiles |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=February 2012 |volume=317–318 |pages=27–43 |doi=10.1016/j.epsl.2011.11.031|bibcode=2012E&PSL.317...27K }} *{{cite journal |last1=Nomura |first1=R |last2=Hirose |first2=K |last3=Uesugi |first3=K |last4=Ohishi |first4=Y |last5=Tsuchiyama |first5=A |last6=Miyake |first6=A |last7=Ueno |first7=Y |title=Low core-mantle boundary temperature inferred from the solidus of pyrolite. |journal=Science |date=31 January 2014 |volume=343 |issue=6170 |pages=522–5 |doi=10.1126/science.1248186 |pmid=24436185 |bibcode=2014Sci...343..522N |s2cid=19754865 }} *{{cite book |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Amaike |first2=Yohei |last3=Kamada |first3=Seiji |last4=Ohira |first4=Itaru |last5=Mashino |first5=Izumi |chapter=21. Stability of Hydrous Minerals and Water Reservoirs in the Deep Earth Interior |editor-last1=Terasaki |editor-first1=Hidenori |editor-last2=Fischer |editor-first2=Rebecca A. |title=Deep earth: physics and chemistry of the lower mantel and core |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781118992500|doi=10.1002/9781118992487.ch21}} *{{cite press release |last1=Roberts Jr. |first1=Glenn |title=Diamonds From the Deep: Study Suggests Water May Exist in Earth's Lower Mantle |url=https://newscenter.lbl.gov/2018/03/15/diamonds-study-deep-water-may-exist-lower-mantle/ |access-date=27 March 2019 |work=News Center |publisher=Berkeley Lab |date=15 March 2018}} *{{cite book |last1=Rollinson |first1=Hugh R. |title=Early Earth Systems: a Geochemical Approach. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781444308945 |pages=177–180}} *{{cite journal |last1=Smith |first1=Evan M. |last2=Shirey |first2=Steven B. |last3=Richardson |first3=Stephen H. |last4=Nestola |first4=Fabrizio |last5=Bullock |first5=Emma S. |last6=Wang |first6=Jianhua |last7=Wang |first7=Wuyi |title=Blue boron-bearing diamonds from Earth's lower mantle |journal=Nature |date=1 August 2018 |volume=560 |issue=7716 |pages=84–87 |doi=10.1038/s41586-018-0334-5 |pmid=30068951 |bibcode=2018Natur.560...84S |s2cid=51893056 |url=https://www.researchgate.net/publication/326747614 |access-date=24 April 2019}} *{{cite book |doi=10.1016/b978-0-12-409548-9.02868-2 |year=2013 |isbn=978-0-12-409548-9 |last1=Suetsugu |first1=D. |title=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |last2=Steinberger |first2=B. |last3=Kogiso |first3=T. |chapter=Mantle Plumes and Hotspots |publisher=Elsevier |chapter-url=http://www.earthdynamics.org/steinberger/papers/encyclopedia-2005.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite press release |last1=University of California – Riverside |title=Earth's deep water cycle needs revision, geophysicists claim |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/10/101018131419.htm |access-date=27 March 2019 |work=ScienceDaily |date=19 October 2010 |language=en}} *{{cite journal |last1=Yoshino |first1=Takashi |last2=Katsura |first2=Tomoo |title=Electrical Conductivity of Mantle Minerals: Role of Water in Conductivity Anomalies |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=30 May 2013 |volume=41 |issue=1 |pages=605–628 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124022|bibcode=2013AREPS..41..605Y }} *{{cite news |last1=Woo |first1=Marcus |title=The Hunt for Earth's Deep Hidden Oceans |url=https://www.quantamagazine.org/the-hunt-for-earths-deep-hidden-oceans-20180711/ |access-date=27 March 2019 |work=Quanta Magazine |date=11 July 2018}} {{Refend}} [[Kategorija:Geološki procesi]] [[Kategorija:Voda]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Heohemija]] f7uxqis0pel3fokmwa0uege60xz7t5w 3836942 3836939 2026-04-24T08:17:19Z Bizmarkus-bos 180664 3836942 wikitext text/x-wiki '''Ciklus dubokih voda''' ili '''geološki ciklus vode''', uključuje izmjenu vode s plaštom, pri čemu vodu nose okeanske ploče i vraćaju kroz [[vulkan]]sku aktivnost, što se razlikuje od procesa kruženja vode koji se odvija iznad i na površini Zemlje.<ref name=":0">{{Citation |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |date=2013-03-19 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/168GM20 |work=Geophysical Monograph Series |pages=263–276 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Steven D. |place=Washington, D. C. |publisher=American Geophysical Union |doi=10.1029/168gm20 |isbn=978-1-118-66648-7 |access-date=2021-10-21 |last2=Phipps Morgan |first2=Jason |last3=Eaby Dixon |first3=Jacqueline |editor2-last=Van Der Lee |editor2-first=Suzan|url-access=subscription }}</ref> Dio vode stiže sve do [[Donji plašt (Zemlja)|donjeg plašta]], a može čak i dosegnuti [[vanjsko jezgro]]. Eksperimenti mineralne fizike pokazuju da hidratizirani [[minerali]] mogu prenositi vodu duboko u plašt u hladnijim pločama, pa čak i "nominalno bezvodni minerali" mogu pohraniti vodu u količini nekoliko okeana. Proces recikliranja duboke vode uključuje vodu koja ulazi u plašt, tako što je nosi subdukcijom okeanskih ploča (proces poznat kao regasacija), a uravnotežuje se vodom koja se oslobađa na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] (degasacija).<ref name=":0"/> Ovo je centralni koncept u razumijevanju dugoročne razmjene vode između Zemljine unutrašnjosti i [[egzosfera|egzosfere]] i transporta vode vezane u hidratiziranim mineralima.<ref>{{Cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=Hunen |first3=Jeroen van |date=2014 |title=Deep water recycling through time |url= |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |bibcode=2014GGG....15.4203M |doi=10.1002/2014GC005525 |issn=1525-2027 |pmc=4548132 |pmid=26321881}}</ref> == Pregled == {{Glavni|Kruženje vode u prirodi}} U konvencionalnom pogledu na ciklus vode u prirodi (također poznat kao ''hidrološki ciklus''), voda se kreće između rezervoara u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] i Zemljinoj površini ili blizu površine (uključujući [[okean]], [[rijeke]] i [[jezera]], [[glečer]]e i [[polarna ledena kapa| polarne ledene kape]], [[biosfera| biosferu]] i [[podzemne vode]]). Međutim, pored površinskog ciklusa, voda također ima važnu ulogu u geološkim procesima koji dosežu do [[Kora (geologija)|kore]] i [[Plašt (geologija)|plašta]]. Sadržaj vode u [[magma|magmi]] određuje koliko je vulkanska erupcija eksplozivna; vruća voda je glavni kanal za koncentraciju ekonomski važnih minerala u [[hidrotermalno mineralno ležište| hidrotermalnim mineralnim ležištima]]; a voda ima važnu ulogu u formiranju i migraciji [[nafta|nafte]].<ref name=Bodnar>{{cite book |last1=Bodnar |first1=R.J. |last2=Azbej |first2=T. |last3=Becker |first3=S.P. |last4=Cannatelli |first4=C. |last5=Fall |first5=A. |last6=Severs |first6=M.J. |chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system |doi=10.1130/2013.2500(13) |editor-last1=M.E. |editor-first1=Bickford |title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500 |date=2013 |publisher=The Geological Society of America |isbn=9780813725000 |pages=431–461 |chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf |access-date=19 April 2019}}</ref> [[Slika:Tectonic plate boundaries2.png|thumb|280px| Shematski prikaz granica tektonskih ploča. U tekstu se razmatraju subdukcijska ploča (5); otočni luk (15) koji prekriva klin plašta; srednjookeanski greben (12); i vruća tačka (3).]] Voda nije prisutna samo kao zasebna faza u tlu. Morska voda prodire u okeansku koru i [[Hidratacija minerala|hidrati]] [[magma]]tske stijene poput [[olivin]] ai [[piroksen]]a, transformirajući ih u hidratizirane minerale poput [[Serpentinska podgrupa|serpentina]], [[talk]]a i [[brucit]]a.<ref>{{cite journal |last1=Peacock |first1=Simon M. |last2=Hyndman |first2=Roy D. |title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes |journal=Geophysical Research Letters |date=15 August 1999 |volume=26 |issue=16 |pages=2517–2520 |doi=10.1029/1999GL900558|bibcode=1999GeoRL..26.2517P |doi-access=free }}</ref> U ovom obliku, voda se prenosi u plašt. U gornjem plaštu, [[toplota]] i [[pritisak]] dehidriraju ove minerale, oslobađajući veći dio u gornji sloj plašta, što izaziva [[topljenje]] stijena koje se uzdižu i formiraju [[vulkan]]ske lukove.<ref name=Rupke2004>{{cite journal |last1=Rüpke |first1=L |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Hort |first3=Matthias |last4=Connolly |first4=James A. D. |title=Serpentine and the subduction zone water cycle |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=June 2004 |volume=223 |issue=1–2 |pages=17–34 |doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018 |bibcode=2004E&PSL.223...17R}}</ref> Međutim, neki od "nominalno bezvodnih minerala" koji su stabilni dublje u plaštu mogu skladištiti male koncentracije vode u obliku [[hidroksil]]a (OH<sup>−</sup>),<ref name=Bell>{{cite journal |last1=Bell |first1=D. R. |last2=Rossman |first2=G. R. |title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals |journal=Science |date=13 March 1992 |volume=255 |issue=5050 |pages=1391–1397 |doi=10.1126/science.255.5050.1391 |pmid=17801227 |bibcode=1992Sci...255.1391B |s2cid=26482929 |url=https://www.researchgate.net/publication/6039715 |access-date=23 April 2019}}</ref> i budući da zauzimaju velike površine Zemlje, sposobni su pohraniti barem onoliko koliko i svjetski okeani.<ref name=Bodnar/> Konvencionalno mišljenje o porijeklu okeana je da je ispunjen ispuštanjem gasova iz plašta u ranom arhejskom periodu, te da je plašt od tada ostao dehidriran.<ref name=KepplerP22>{{cite book |first=Hans |last=Keppler |chapter=Volatiles under high pressure |editor-last1=Karato |editor-first1=Shun-ichiro |editor-last2=Karato |editor-first2=Shun'ichirō |title=Physics and chemistry of the deep Earth |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9780470659144 |pages=22–23 |doi=10.1002/9781118529492.ch1}}</ref> Međutim, subdukcija nosi vodu prema dolje brzinom koja bi ispraznila okean za 1–2 milijarde godina. Uprkos tome, promjene u [[eustatički nivo mora|globalnom nivou mora]] u protekle 3–4 milijarde godina bile su samo nekoliko stotina metara, mnogo manje od prosječne dubine okeana od četiri kilometra. Stoga se očekuje da će tokovi vode u i iz plašta biti otprilike uravnoteženi, a sadržaj vode u plaštu stabilan. [[Voda]] unesena u plašt na kraju se vraća na površinu u erupcijama na [[srednjookeanskim greben| srednjookeanskim grebenima]] i [[vruća tačka (geologija)|vrućim tačkama]].<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=646}}</ref> Ova cirkulacija vode u plašt i nazad poznata je kao „duboki ciklus vode“ ili „geološki ciklus vode“.<ref name=Rupke2006>{{cite book |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=263–276 |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Dixon |first3=Jacqueline Eaby |chapter=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |doi=10.1029/168GM20 |chapter-url=https://www.geomar.de/fileadmin/personal/fb4/muhs/lruepke/Ruepke_AGU_2006.pdf |access-date=20 April 2019|series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 |url=http://oceanrep.geomar.de/2966/1/504_R%C3%BCpke_2004_ImplicationsOfSubductionRehydrationFor_Talk_pubid11476.pdf }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=263–276}}.</ref><ref>{{cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=van Hunen |first3=Jeroen |title=Deep water recycling through time |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=November 2014 |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |doi=10.1002/2014GC005525|pmid=26321881 |pmc=4548132 |bibcode=2014GGG....15.4203M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Korenaga |first1=J. |s2cid=40490409 |title=Thermal evolution with a hydrating mantle and the initiation of plate tectonics in the early Earth |journal=Journal of Geophysical Research|date=10 December 2011|volume=116 |issue=B12 |doi=10.1029/2011JB008410|bibcode=2011JGRB..11612403K |doi-access=free}}</ref><ref name=Rupke2004/> Procjene količine vode u plaštu kreću se od {{frac|4}} do četiri puta više vode nego u okeanu.<ref name=Hirschmann630>{{harvnb|Hirschmann|2006|pp=630–634}}<ref> U morima se nalazi 1,37×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode, stoga bi to sugeriralo da se u plaštu nalazi između 3,4×10<sup>17</sup> i 5,5×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode. Ograničenja vode u plaštu potiču iz mineralogije plašta, uzoraka stijena iz plašta i geofizičkih sondi. == Kapacitet skladištenja == {{glavni|Fizika minerala}} [[Datoteka:Upper mantle temperature profile.png|thumb| Ovisnost temperature o dubini u gornjih 500 kilometara Zemljine površine (crna krivulja).]] Gornja granica količine vode u plaštu može se dobiti uzimajući u obzir količinu vode koju mogu prenijeti njegovi minerali (njihov ''kapacitet skladištenja''). To ovisi o temperaturi i pritisku. Postoji strmi temperaturni gradijent u [[litosfera|litosferi]] gdje toplina putuje kondukcijom, ali u plaštu stijena se miješa konvekcijom i temperatura raste sporije (vidi sliku).<ref name=Turcotte>{{cite book|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics00dltu|url-access=limited|last1=Turcotte|first1=Donald L.|last2=Schubert |first2=Gerald |date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66624-4| edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/geodynamics00dltu/page/n199 185]–188 |chapter=4-28 Mantle geotherms and adiabats}}</ref> Spuštajuće ploče imaju niže temperature od prosječnih. [[Datoteka:Transformations of olivine.jpg|alt=|thumb| Fazne transformacije olivina koje se kreću kroz gornji [[Plašt (geologija)|plašt]], prelaznu zonu i donji plašt. U jezgru, voda bi mogla biti uskladištena kao vodik vezan za željezo.]] Plašt se može podijeliti na gornji plašt (iznad 410 km dubine), [[Prelazna zona (Zemlja)|prelaznu zonu]] (između 410 km i 660 km) i donji plašt (ispod 660 km). Veliki dio plašta sastoji se od olivina i njegovih polimorfa visokog pritiska [[Polimorfizam (nauka o materijalima)|podložnih oblika]]. Na vrhu prelazne zone, prolazi kroz [[fazni prelaz]] u [[vadsleit]], a na oko 520 km dubine, vadsleit se transformiše u [[ringvudit]], koji ima strukturu [[spinel]]a. Na vrhu donjeg plašta, ringwoodit se raspada na [[bridgemanit]] i [[feroperiklas]].ref>{{cite journal|last=Christensen|first=U.R.|title=Effects of phase transitions on mantle convection|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|year=1995|volume=23|pages=65–87|doi=10.1146/annurev.ea.23.050195.000433|bibcode = 1995AREPS..23...65C }}</ref> Najčešći mineral u gornjem plaštu je olivin. Za dubinu od 410 km, rana procjena od 0,13 [[Maseni udio (hemija)|postotak vode po težini]] (težinski %) revidirana je naviše na 0,4 težinska %, a zatim na 1&nbsp;wt%.<ref name=Hirschmann630/><ref>{{cite book |last1=Smyth |first1=Joseph R. |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=1–11 |last2=Jacobsen |first2=Steven D. |s2cid=8066681 |chapter=Nominally anhydrous minerals and Earth's deep water cycle |doi=10.1029/168GM02 |series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=1–12 }}.</ref> Međutim, kapacitet nosivosti dramatično se smanjuje prema vrhu plašta. Drugi uobičajeni mineral, piroksen, također ima procijenjeni kapacitet od 1 težinski% blizu 410 km.<ref name=Hirschmann630/> U prelaznoj zoni, vodu nose wadslejit i ringvudit; u relativno hladnim uvjetima silazne ploče, oni mogu nositi do 3&nbsp;wt%, dok je na toplijim temperaturama okolnog plašta njihov kapacitet skladištenja oko 0,5&nbsp;wt%.<ref name=Ohtani>{{cite journal |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Litasov |first2=Konstantin |last3=Hosoya |first3=Tomofumi |last4=Kubo |first4=Tomoaki |last5=Kondo |first5=Tadashi |title=Water transport into the deep mantle and formation of a hydrous transition zone |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |date=June 2004 |volume=143–144 |pages=255–269 |doi=10.1016/j.pepi.2003.09.015|bibcode=2004PEPI..143..255O }}</ref> Prelazna zona se također sastoji od najmanje 40% [[majorita]], faze visokog pritiska [[granat]]a;<;<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Sylvia-Monique |last2=Wilson |first2=Kathryn |last3=Koch-Müller |first3=Monika |last4=Hauri |first4=Erik H. |last5=McCammon |first5=Catherine |last6=Jacobsen |first6=Steven D. |last7=Lazarz |first7=John |last8=Rhede |first8=Dieter |last9=Ren |first9=Minghua |last10=Blair |first10=Neal |last11=Lenz |first11=Stephan |title=Quantification of water in majoritic garnet |journal=American Mineralogist |date=12 May 2015 |volume=100 |issue=5–6 |pages=1084–1092 |doi=10.2138/am-2015-5136 |bibcode=2015AmMin.100.1084T |osti=1335511 |s2cid=101667119 |url=https://www.researchgate.net/publication/269692936}}</ref> ovo ima kapacitet od samo 0,1 težinskih % ili manje.<ref>{{cite book|last1=Bolfan-Casanova|first1=Nathalie|title=Earth's Deep Water Cycle|last2=McCammon|first2=Catherine A.|last3=Mackwell|first3=Stephen J.|year=2013|isbn=9781118666487|series=Geophysical Monograph Series|pages=57–68|chapter=Water in Transition Zone and Lower Mantle Minerals|doi=10.1029/168GM06|author-link2=Catherine McCammon}}</ref> Kapacitet skladištenja donjeg plašta je predmet kontroverzi, s procjenama koje se kreću od ekvivalenta tri puta većeg od okeana do manje od 3%. Eksperimenti su ograničeni na pritiske pronađene u gornjih 100 km plašta i izazovni su za izvođenje. Rezultati mogu biti pristrasni naviše zbog inkluzija minerala s vodom, a naniže zbog neuspjeha u održavanju zasićenosti [[fluid]]om.<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=644}}</ref> Pri visokim pritiscima, voda može reagovati sa čistim željezom i dobiti FeH i FeO. Modeli [[vanjsko jezgro|vanjskog jezgra]] predviđaju da bi ono moglo sadržavati čak 100 okeana vode u ovom obliku, a ova reakcija je možda isušila donji plašt u ranoj historiji Zemlje.<ref name=Williams2001>{{cite journal |last1=Williams |first1=Quentin |last2=Hemley |first2=Russell J. |title=Hydrogen in the Deep Earth |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 2001 |volume=29 |issue=1 |pages=365–418 |doi=10.1146/annurev.earth.29.1.365 |bibcode=2001AREPS..29..365W |url=https://www.researchgate.net/publication/228367607 |access-date=23 April 2019}}</ref> == Voda iz plašta == Nosivost plašta je samo gornja granica i ne postoji uvjerljiv razlog za pretpostavku da je plašt zasićen.<ref>{{cite journal |last1=Karato |first1=Shun-ichiro |s2cid=46386661 |title=Water distribution across the mantle transition zone and its implications for global material circulation |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=January 2011 |volume=301 |issue=3–4 |pages=413–423 |doi=10.1016/j.epsl.2010.11.038 |bibcode=2011E&PSL.301..413K }}</ref> Daljnja ograničenja količine i distribucije vode u plaštu proizlaze iz geohemijske analize eruptiranih bazalta i ksenolita iz plašta. === Bazalti === [[Bazalti]] formirani na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] i vrućim tačkama potiču iz plašta i koriste se za pružanje [[informacija]] o sastavu plašta. [[Magma]] koja se diže na površinu može proći kroz [[frakciona kristalizacija (geologija)|frakcionu kristalizaciju]] u kojoj se komponente s višim tačkama topljenja prvo talože, a rezultirajuće taline mogu imati široko varirajući sadržaj vode; ali kada je došlo do malog odvajanja, sadržaj vode je između oko 0,07–0,6 težinskih %. (Poređenja radi, bazalti u [[bazen zadnjeg luka| bazenima zadnjeg luka]] oko [[vulkan]]skih lukova imaju između 1&nbsp;wt% i 2,9&nbsp;wt% zbog vode koja dolazi sa subdukcijske ploče).<ref name=Williams2001/> Bazalti srednjeokeanskog grebena (MORB) se obično klasifikuju prema količini [[elemenati u tragovima|elemenata u tragovima]] koji su [[nekompatibilni element|nekompatibilni]] sa mineralima koje naseljavaju. Dijele se na "normalne" MORB ili N-MORB, sa relativno niskom količinom ovih elemenata, i obogaćene E-MORB.<ref>{{cite journal |last1=Ulrich |first1=Marc |last2=Hémond |first2=Christophe |last3=Nonnotte |first3=Philippe |last4=Jochum |first4=Klaus Peter |title=OIB/seamount recycling as a possible process for E-MORB genesis |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=June 2012 |volume=13 |issue=6 |pages=Q0AC19 |doi=10.1029/2012GC004078|bibcode=2012GGG....13.AC19U |s2cid=53517109 |url=https://hal-insu.archives-ouvertes.fr/insu-00713685/file/G3-Ulrich-2012.pdf }}</ref> Obogaćivanje vode dobro [[korelacija|korelira]] s obogaćivanjem ovih elemenata. Kod N-MORB-a, sadržaj vode u izvornom plaštu procjenjuje se na 0,08–0,18 težinskih %, dok je kod E-MORB-a 0,2–0,95 težinskih %.<ref name=Williams2001/> Druga uobičajena klasifikacija, zasnovana na analizama MORB-ova i bazalta okeanskih ostrva (OIB) iz vrućih tačaka, identificira pet komponenti. Bazalt fokusne zone (FOZO) smatraju se najbližim originalnom sastavu plašta. Smatra se da dva obogaćena krajnja člana (EM-1 i EM-2) nastaju recikliranjem okeanskih sedimenata i OIB-ova. HIMU označava "high-μ", gdje je μ omjer izotopa urana i olova ({{math|μ {{=}} <sup>238</sup>U/<sup>204</sup>Pb}}). Peta komponenta je osiromašeni MORB (DMM).<ref>{{cite journal |last1=Stracke |first1=Andreas |last2=Hofmann |first2=Albrecht W. |last3=Hart |first3=Stan R. |title=FOZO, HIMU, and the rest of the mantle zoo |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=May 2005 |volume=6 |issue=5 |article-number=2004GC000824 |pages=n/a |doi=10.1029/2004GC000824|bibcode=2005GGG.....6.5007S |url=https://darchive.mblwhoilibrary.org/bitstream/1912/451/1/Stracke%202004GC000824.pdf |hdl=1912/451 |s2cid=59354360 }}</ref> Budući da je ponašanje vode vrlo slično ponašanju elementa [[cezij]], omjeri vode i cezija često se koriste za procjenu koncentracije vode u regijama koje su izvori tih komponenti.<ref name=Hirschmann630/> Višestruke studije pokazuju da je sadržaj vode u FOZO oko 0,075 težinskih %, a veliki dio ove vode je vjerovatno "juvenilna" voda stečena tokom akrecije Zemlje. DMM ima samo 60 ppm vode.<ref name=Rupke2006/> Ako ovi izvori uzorkuju sve regije plašta, ukupna količina vode zavisi od njihovog udjela; uključujući nesigurnosti, procjene se kreću od 0,2 do 2,3 okeana.<ref name=Hirschmann630/> === Inkluzije dijamanata === [[Datoteka:DIAMOND_HI_RES_PHOTO.jpg|280px|thumb|[[Dijamant]] iz Juíne, [[Brazil]], s inkluzijama ringwoodita ukazuje na prisustvo vode u prelaznoj zoni.<ref name=Pearson/>]] Uzorci minerala iz prelazne zone i donjeg plašta potiču od [[Inkluzija (mineral)|inkluzija]] pronađenih u [[dijamant]]ima. Nedavno su otkrivene inkluzije dijamanata [[Ice VII|ice-VII]] u prelaznoj zoni. Led-VII je voda u stanju visokog pritiska. Prisustvo dijamanata koji su se formirali u prelaznoj zoni i sadrže inkluzije leda-VII ukazuje na to da je voda prisutna u prelaznoj zoni i na vrhu donjeg plašta. Od trinaest pronađenih primjeraka leda-VII, osam ima pritiske oko 8-12 GPa, što prati formiranje inkluzija na 400–550 km. Dvije inkluzije imaju pritiske između 24 i 25 GPa, što ukazuje na formiranje inkluzija na 610–800 km.<ref name=Tschauner2018>{{cite journal |last1=Tschauner |first1=O |last2=Huang |first2=S |last3=Greenberg |first3=E |last4=Prakapenka |first4=VB |last5=Ma |first5=C |last6=Rossman |first6=GR |last7=Shen |first7=AH |last8=Zhang |first8=D |last9=Newville |first9=M |last10=Lanzirotti |first10=A |last11=Tait |first11=K |title=Ice-VII inclusions in diamonds: Evidence for aqueous fluid in Earth's deep mantle |journal=Science |date=9 March 2018 |volume=359 |issue=6380 |pages=1136–1139 |doi=10.1126/science.aao3030 |pmid=29590042 |bibcode=2018Sci...359.1136T |doi-access=free }}</ref> Pritisci inkluzija leda VII pružaju dokaze da je voda morala biti prisutna u vrijeme formiranja dijamanata u prelaznoj zoni kako bi se zarobila kao inkluzije. Istraživači također sugeriraju da raspon pritisaka pri kojima su se inkluzije formirale implicira da su inkluzije postojale kao tekućine, a ne kao čvrste tvari.<ref name=Tschauner2018/><ref name=Pearson>{{cite journal |doi=10.1038/nature13080 |pmid=24622201 |year=2014 |issue=7491 |pages=221–4 |volume=507 |last1=Pearson |first1=D. G. |title=Hydrous mantle transition zone indicated by ringwoodite included within diamond |journal=Nature |last2=Brenker |first2=F. E. |last3=Nestola |first3=F. |last4=McNeill |first4=J. |last5=Nasdala |first5=L. |last6=Hutchison |first6=M. T. |last7=Matveev |first7=S. |last8=Mather |first8=K. |last9=Silversmit |first9=G. |last10=Schmitz |first10=S. |last11=Vekemans |first11=B. |last12=Vincze |first12=L. |bibcode=2014Natur.507..221P |s2cid=205237822 |url=http://bib-pubdb1.desy.de/record/168146/files/10.1038_nature13080.pdf }}</ref> Još jedan dijamant je pronađen s inkluzijama ringwudita. Koristeći tehnike koje uključuju [[IC|infracrvenu spektroskopiju]], [[Ramanova spektroskopija| Ramanovu spektroskopiju]] i [[rendgenska difrakcija| rendgensku difrakciju]], otkriveno je da je sadržaj vode u ringwuditu bio 1,4 težinska % i zaključili da je ukupni sadržaj vode u plaštu oko 1&nbsp;wt%.<ref>{{Cite web |url=https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%25E2%2580%2599s-transition-zone-directly-measured |title=Water in Earth's transition zone directly measured |website=Deep Carbon Observatory |date=13 March 2014 |access-date=24 April 2019 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203015447/https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%E2%80%99s-transition-zone-directly-measured |url-status=dead }}</ref> == Geofizički dokazi == === Seizmički === Nagli pad seizmičke aktivnosti i provodljivosti električne energije ukazuju na to da je prelazna zona u stanju da proizvede hidratizirani ringwoodit. Seizmički eksperiment [[USArray]] je dugoročni projekat koji koristi [[seizmometar| seizmometre]] za mapiranje plašta ispod [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. Koristeći podatke iz ovog projekta, mjerenja seizmometra pokazuju odgovarajuće dokaze topljenja na dnu prelazne zone.<ref name=KQED>{{Cite news|url=https://www.kqed.org/science/18307/new-evidence-of-earths-deep-water-cycle-reveals-a-virtual-buried-ocean|first1=Andrew |last1=Alden |title=New Evidence of Earth's Deep Water Cycle Reveals A Virtual Buried Ocean|date=12 June 2014|newspaper=KQED|access-date=24 April 2019}}</ref> Taloženje u prelaznoj zoni može se vizualizirati mjerenjima seizmičke brzine, jer se brzina naglo smanjuje na donjem plaštu, što je uzrokovano subdukcijom ploča kroz prelaznu zonu. Izmjereno smanjenje seizmičkih brzina precizno se korelira s predviđenim prisustvom 1 težinskog % taloženja H<sub>2</sub>O.<ref name=Schmandt>{{cite journal |doi=10.1126/science.1253358 |pmid=24926016 |year=2014 |issue=6189 |pages=1265–8 |volume=344 |last1=Schmandt |first1=B. |title=Dehydration melting at the top of the lower mantle |journal=Science |last2=Jacobsen |first2=S. D. |last3=Becker |first3=T. W. |last4=Liu |first4=Z. |last5=Dueker |first5=K. G. |bibcode=2014Sci...344.1265S |s2cid=206556921 }}</ref> [[Zona ultra niske brzine| Zone ultra niske brzine]] (ULVZ) otkrivene su odmah iznad granice jezgra i plašta (CMB). Eksperimenti koji ističu prisustvo željezo-[[peroksid]]a koji sadrži vodik (FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub>) poklapaju se s očekivanjima vezanim za ULVZ. Vjeruje se da bi željezo i voda mogli reagirati formirajući FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub> u ovim ULVZ-ima na CMB-u. Ova reakcija bi bila moguća interakcijom subdukcije minerala koji sadrže vodu i opsežne zalihe željeza u vanjskom jezgru Zemlje. Prethodna istraživanja sugerirala su prisustvo djelimičnog topljenja u ULVZ-ima, ali formiranje topljenja u području oko CMB-a ostaje sporno.<ref name=ironPeroxide>{{cite journal |doi=10.1038/nature24461 |pmid=29168804 |year=2017 |issue=7681 |pages=494–497 |volume=551 |last1=Liu |first1=Jin |title=Hydrogen-bearing iron peroxide and the origin of ultralow-velocity zones |journal=Nature |last2=Hu |first2=Qingyang |last3=Young Kim |first3=Duck |last4=Wu |first4=Zhongqing |last5=Wang |first5=Wenzhong |last6=Xiao |first6=Yuming |last7=Chow |first7=Paul |last8=Meng |first8=Yue |last9=Prakapenka |first9=Vitali B. |last10=Mao |first10=Ho-Kwang |last11=Mao |first11=Wendy L. |author11-link=Wendy Mao |bibcode=2017Natur.551..494L |osti=1423460 |s2cid=4463870 }}</ref> == Subdukcija == Kako se okeanska ploča spušta u gornji plašt, njeni minerali imaju tendenciju da gube vodu. Koliko vode se gubi i kada zavisi od pritiska, temperature i mineralogije. Voda se prenosi raznim mineralima koji kombinuju različite proporcije [[magnezij-oksid]] a (MgO), [[silicij-dioksid]]a (SiO<sub>2</sub>) i vode.<ref name=Kawamoto2006>{{cite journal |last1=Kawamoto |first1=T. |title=Hydrous Phases and Water Transport in the Subducting Slab |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |date=1 January 2006 |volume=62 |issue=1 |pages=273–289 |doi=10.2138/rmg.2006.62.12|bibcode=2006RvMG...62..273K }}</ref> Pri niskim pritiscima (ispod 5 GPa), to uključuje [[antigorit]], oblik serpentina, i [[klinohlor]] (oba sadrže 13 težinskih % vode); [[talk]] (4,8 težinskih %) i neke druge minerale sa nižim kapacitetom. Pri umjerenom pritisku (5–7 GPa) minerali uključuju [[flogopit]] (4,8 težinskih %), fazu 10Å (proizvod talka i vode pod visokim pritiskom,<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Graham A. |title=Annual reports on NMR spectroscopy. Volume 56 |date=2003 |publisher=Elsevier Academic Press |isbn=9780124079052 |page=324}}</ref> 10–13&nbsp;wt%) i [[lavsonit]] (11,5 tež.%). Pri pritiscima iznad 7 GPa, prisutan je [[topaz[[-OH (Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH)<sub>2</sub>, 10 tež.%), faza Egg (AlSiO<sub>3</sub>(OH), 11–18 tež.%) i skup gustih hidratiziranih magnezijum silikata (DHMS) ili "abeceda" faza kao što su faza A (12 tež.%), D (10 tež.%) i E (11 tež.%).<ref>{{cite book |last1=Mainprice |first1=David |last2=Ildefonse |first2=Benoit |chapter=Seismic Anisotropy of Subduction Zone Minerals–Contribution of Hydrous Phases |doi=10.1007/978-3-540-87974-9_4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/226104051 |editor-last1=Lallemand |editor-first1=Serge |editor-last2=Funiciello |editor-first2=Francesca |title=Subduction zone geodynamics |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9783540879749 |pages=65–67 |access-date=24 April 2019}}</ref><ref name=Kawamoto2006/> Sudbina vode zavisi od toga da li ove faze mogu održati neprekinuti niz kako se ploča spušta. Na dubini od oko 180 km, gdje je pritisak oko 6 [[Pascal (jedinica)|gigapascala]] (GPa) i temperatura oko 600°C, postoji moguća "tačka gušenja" gdje se područja stabilnosti upravo susreću. Toplije ploče će izgubiti svu svoju vodu, dok hladnije ploče prenose vodu na DHMS faze.<ref name=Ohtani/> U hladnijim pločama, dio oslobođene vode može biti stabilan i kao [[led]] VII.<ref>{{cite journal |last1=Bina |first1=Craig R. |last2=Navrotsky |first2=Alexandra |title=Possible presence of high-pressure ice in cold subducting slabs |journal=Nature |date=December 2000 |volume=408 |issue=6814 |pages=844–847 |doi=10.1038/35048555|pmid=11130720 |bibcode=2000Natur.408..844B |s2cid=4324205 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ivanov |first1=Alexei V. |last2=Litasov |first2=Konstantin D. |title=The deep water cycle and flood basalt volcanism |journal=International Geology Review |date=30 July 2013 |volume=56 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/00206814.2013.817567|s2cid=129158587 }}</ref> Neravnoteža u recikliranju duboke vode predložena je kao jedan od mehanizama koji može utjecati na globalni nivo mora.<ref name=":0" /> == Također pogledajte == *[[Geološka primjena Fourierove transformacijske infracrvene spektroskopije|Hidrogene komponente u nominalno bezvodnim mineralima]] *[[Metamorfizam subdukcijske zone|Hidrogeni minerali subdukcijske ploče]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} *{{cite journal |doi=10.1038/s41586-018-0655-4 |pmid=30429549 |year=2018 |issue=7731 |pages=389–392 |volume=563 |last1=Cai |first1=Chen |title=Water input into the Mariana subduction zone estimated from ocean-bottom seismic data |journal=Nature |last2=Wiens |first2=Douglas A. |last3=Shen |first3=Weisen |last4=Eimer |first4=Melody |bibcode=2018Natur.563..389C |s2cid=53302516}} **{{cite press release |date=November 14, 2018 |title=Seismic study reveals huge amount of water dragged into Earth's interior |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181114132013.htm}} *{{cite book |last1=Condie |first1=Kent C. |title=Earth as an evolving planetary system |date=2015 |publisher=Elsevier/Academic Press |isbn=978-0-12-803709-6 |edition=2nd|pages=114–115}} *{{cite journal |last1=Conrad |first1=C. P. |title=The solid Earth's influence on sea level |journal=Geological Society of America Bulletin |date=28 June 2013 |volume=125 |issue=7–8 |pages=1027–1052 |doi=10.1130/B30764.1 |bibcode=2013GSAB..125.1027C |url=https://www.soest.hawaii.edu/GG/FACULTY/conrad/papers/Conrad_GSAB2013.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite journal |last1=Faccenda |first1=Manuele |title=Water in the slab: A trilogy |journal=Tectonophysics |date=February 2014 |volume=614 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.tecto.2013.12.020|bibcode=2014Tectp.614....1F }} *{{cite journal |last1=Harte |first1=B. |title=Diamond formation in the deep mantle: the record of mineral inclusions and their distribution in relation to mantle dehydration zones |journal=Mineralogical Magazine |date=5 July 2018 |volume=74 |issue=2 |pages=189–215 |doi=10.1180/minmag.2010.074.2.189 |hdl=20.500.11820/cf23e2df-beda-48b7-bcf1-d3c69f9a0f6f |s2cid=54867127 |url=https://www.researchgate.net/publication/249852155 |access-date=24 April 2019|hdl-access=free }} *{{cite journal |last1=Hirschmann |first1=Marc M. |title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2006 |volume=34 |pages=629–653 |doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211 |bibcode=2006AREPS..34..629H |url=https://www.researchgate.net/publication/228364911 |access-date=17 April 2019}} *{{cite journal |last1=Houser |first1=C. |title=Global seismic data reveal little water in the mantle transition zone |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=August 2016 |volume=448 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.epsl.2016.04.018|bibcode=2016E&PSL.448...94H |doi-access=free }} *{{cite book |editor-last1=Jacobsen |editor-first1=Steven D. |editor-last2=Van Der Lee |editor-first2=Suzan |title=Earth's deep water cycle |date=2006 |publisher=American Geophysical Union |isbn=9781118666487 }} *{{cite book |last1=Keppler |first1=Hans |last2=Smyth |first2=Joseph R. |title=Water in nominally anhydrous minerals |date=2006 |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=978-0-939950-74-4}} *{{cite journal |last1=Khan |first1=A. |last2=Shankland |first2=T.J. |title=A geophysical perspective on mantle water content and melting: Inverting electromagnetic sounding data using laboratory-based electrical conductivity profiles |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=February 2012 |volume=317–318 |pages=27–43 |doi=10.1016/j.epsl.2011.11.031|bibcode=2012E&PSL.317...27K }} *{{cite journal |last1=Nomura |first1=R |last2=Hirose |first2=K |last3=Uesugi |first3=K |last4=Ohishi |first4=Y |last5=Tsuchiyama |first5=A |last6=Miyake |first6=A |last7=Ueno |first7=Y |title=Low core-mantle boundary temperature inferred from the solidus of pyrolite. |journal=Science |date=31 January 2014 |volume=343 |issue=6170 |pages=522–5 |doi=10.1126/science.1248186 |pmid=24436185 |bibcode=2014Sci...343..522N |s2cid=19754865 }} *{{cite book |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Amaike |first2=Yohei |last3=Kamada |first3=Seiji |last4=Ohira |first4=Itaru |last5=Mashino |first5=Izumi |chapter=21. Stability of Hydrous Minerals and Water Reservoirs in the Deep Earth Interior |editor-last1=Terasaki |editor-first1=Hidenori |editor-last2=Fischer |editor-first2=Rebecca A. |title=Deep earth: physics and chemistry of the lower mantel and core |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781118992500|doi=10.1002/9781118992487.ch21}} *{{cite press release |last1=Roberts Jr. |first1=Glenn |title=Diamonds From the Deep: Study Suggests Water May Exist in Earth's Lower Mantle |url=https://newscenter.lbl.gov/2018/03/15/diamonds-study-deep-water-may-exist-lower-mantle/ |access-date=27 March 2019 |work=News Center |publisher=Berkeley Lab |date=15 March 2018}} *{{cite book |last1=Rollinson |first1=Hugh R. |title=Early Earth Systems: a Geochemical Approach. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781444308945 |pages=177–180}} *{{cite journal |last1=Smith |first1=Evan M. |last2=Shirey |first2=Steven B. |last3=Richardson |first3=Stephen H. |last4=Nestola |first4=Fabrizio |last5=Bullock |first5=Emma S. |last6=Wang |first6=Jianhua |last7=Wang |first7=Wuyi |title=Blue boron-bearing diamonds from Earth's lower mantle |journal=Nature |date=1 August 2018 |volume=560 |issue=7716 |pages=84–87 |doi=10.1038/s41586-018-0334-5 |pmid=30068951 |bibcode=2018Natur.560...84S |s2cid=51893056 |url=https://www.researchgate.net/publication/326747614 |access-date=24 April 2019}} *{{cite book |doi=10.1016/b978-0-12-409548-9.02868-2 |year=2013 |isbn=978-0-12-409548-9 |last1=Suetsugu |first1=D. |title=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |last2=Steinberger |first2=B. |last3=Kogiso |first3=T. |chapter=Mantle Plumes and Hotspots |publisher=Elsevier |chapter-url=http://www.earthdynamics.org/steinberger/papers/encyclopedia-2005.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite press release |last1=University of California – Riverside |title=Earth's deep water cycle needs revision, geophysicists claim |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/10/101018131419.htm |access-date=27 March 2019 |work=ScienceDaily |date=19 October 2010 |language=en}} *{{cite journal |last1=Yoshino |first1=Takashi |last2=Katsura |first2=Tomoo |title=Electrical Conductivity of Mantle Minerals: Role of Water in Conductivity Anomalies |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=30 May 2013 |volume=41 |issue=1 |pages=605–628 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124022|bibcode=2013AREPS..41..605Y }} *{{cite news |last1=Woo |first1=Marcus |title=The Hunt for Earth's Deep Hidden Oceans |url=https://www.quantamagazine.org/the-hunt-for-earths-deep-hidden-oceans-20180711/ |access-date=27 March 2019 |work=Quanta Magazine |date=11 July 2018}} {{Refend}} [[Kategorija:Geološki procesi]] [[Kategorija:Voda]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Heohemija]] dvgqofgxm9201jmawcmbt489p9361fm 3836943 3836942 2026-04-24T08:19:02Z Bizmarkus-bos 180664 /* Bazalti */ 3836943 wikitext text/x-wiki '''Ciklus dubokih voda''' ili '''geološki ciklus vode''', uključuje izmjenu vode s plaštom, pri čemu vodu nose okeanske ploče i vraćaju kroz [[vulkan]]sku aktivnost, što se razlikuje od procesa kruženja vode koji se odvija iznad i na površini Zemlje.<ref name=":0">{{Citation |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |date=2013-03-19 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/168GM20 |work=Geophysical Monograph Series |pages=263–276 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Steven D. |place=Washington, D. C. |publisher=American Geophysical Union |doi=10.1029/168gm20 |isbn=978-1-118-66648-7 |access-date=2021-10-21 |last2=Phipps Morgan |first2=Jason |last3=Eaby Dixon |first3=Jacqueline |editor2-last=Van Der Lee |editor2-first=Suzan|url-access=subscription }}</ref> Dio vode stiže sve do [[Donji plašt (Zemlja)|donjeg plašta]], a može čak i dosegnuti [[vanjsko jezgro]]. Eksperimenti mineralne fizike pokazuju da hidratizirani [[minerali]] mogu prenositi vodu duboko u plašt u hladnijim pločama, pa čak i "nominalno bezvodni minerali" mogu pohraniti vodu u količini nekoliko okeana. Proces recikliranja duboke vode uključuje vodu koja ulazi u plašt, tako što je nosi subdukcijom okeanskih ploča (proces poznat kao regasacija), a uravnotežuje se vodom koja se oslobađa na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] (degasacija).<ref name=":0"/> Ovo je centralni koncept u razumijevanju dugoročne razmjene vode između Zemljine unutrašnjosti i [[egzosfera|egzosfere]] i transporta vode vezane u hidratiziranim mineralima.<ref>{{Cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=Hunen |first3=Jeroen van |date=2014 |title=Deep water recycling through time |url= |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |bibcode=2014GGG....15.4203M |doi=10.1002/2014GC005525 |issn=1525-2027 |pmc=4548132 |pmid=26321881}}</ref> == Pregled == {{Glavni|Kruženje vode u prirodi}} U konvencionalnom pogledu na ciklus vode u prirodi (također poznat kao ''hidrološki ciklus''), voda se kreće između rezervoara u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] i Zemljinoj površini ili blizu površine (uključujući [[okean]], [[rijeke]] i [[jezera]], [[glečer]]e i [[polarna ledena kapa| polarne ledene kape]], [[biosfera| biosferu]] i [[podzemne vode]]). Međutim, pored površinskog ciklusa, voda također ima važnu ulogu u geološkim procesima koji dosežu do [[Kora (geologija)|kore]] i [[Plašt (geologija)|plašta]]. Sadržaj vode u [[magma|magmi]] određuje koliko je vulkanska erupcija eksplozivna; vruća voda je glavni kanal za koncentraciju ekonomski važnih minerala u [[hidrotermalno mineralno ležište| hidrotermalnim mineralnim ležištima]]; a voda ima važnu ulogu u formiranju i migraciji [[nafta|nafte]].<ref name=Bodnar>{{cite book |last1=Bodnar |first1=R.J. |last2=Azbej |first2=T. |last3=Becker |first3=S.P. |last4=Cannatelli |first4=C. |last5=Fall |first5=A. |last6=Severs |first6=M.J. |chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system |doi=10.1130/2013.2500(13) |editor-last1=M.E. |editor-first1=Bickford |title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500 |date=2013 |publisher=The Geological Society of America |isbn=9780813725000 |pages=431–461 |chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf |access-date=19 April 2019}}</ref> [[Slika:Tectonic plate boundaries2.png|thumb|280px| Shematski prikaz granica tektonskih ploča. U tekstu se razmatraju subdukcijska ploča (5); otočni luk (15) koji prekriva klin plašta; srednjookeanski greben (12); i vruća tačka (3).]] Voda nije prisutna samo kao zasebna faza u tlu. Morska voda prodire u okeansku koru i [[Hidratacija minerala|hidrati]] [[magma]]tske stijene poput [[olivin]] ai [[piroksen]]a, transformirajući ih u hidratizirane minerale poput [[Serpentinska podgrupa|serpentina]], [[talk]]a i [[brucit]]a.<ref>{{cite journal |last1=Peacock |first1=Simon M. |last2=Hyndman |first2=Roy D. |title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes |journal=Geophysical Research Letters |date=15 August 1999 |volume=26 |issue=16 |pages=2517–2520 |doi=10.1029/1999GL900558|bibcode=1999GeoRL..26.2517P |doi-access=free }}</ref> U ovom obliku, voda se prenosi u plašt. U gornjem plaštu, [[toplota]] i [[pritisak]] dehidriraju ove minerale, oslobađajući veći dio u gornji sloj plašta, što izaziva [[topljenje]] stijena koje se uzdižu i formiraju [[vulkan]]ske lukove.<ref name=Rupke2004>{{cite journal |last1=Rüpke |first1=L |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Hort |first3=Matthias |last4=Connolly |first4=James A. D. |title=Serpentine and the subduction zone water cycle |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=June 2004 |volume=223 |issue=1–2 |pages=17–34 |doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018 |bibcode=2004E&PSL.223...17R}}</ref> Međutim, neki od "nominalno bezvodnih minerala" koji su stabilni dublje u plaštu mogu skladištiti male koncentracije vode u obliku [[hidroksil]]a (OH<sup>−</sup>),<ref name=Bell>{{cite journal |last1=Bell |first1=D. R. |last2=Rossman |first2=G. R. |title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals |journal=Science |date=13 March 1992 |volume=255 |issue=5050 |pages=1391–1397 |doi=10.1126/science.255.5050.1391 |pmid=17801227 |bibcode=1992Sci...255.1391B |s2cid=26482929 |url=https://www.researchgate.net/publication/6039715 |access-date=23 April 2019}}</ref> i budući da zauzimaju velike površine Zemlje, sposobni su pohraniti barem onoliko koliko i svjetski okeani.<ref name=Bodnar/> Konvencionalno mišljenje o porijeklu okeana je da je ispunjen ispuštanjem gasova iz plašta u ranom arhejskom periodu, te da je plašt od tada ostao dehidriran.<ref name=KepplerP22>{{cite book |first=Hans |last=Keppler |chapter=Volatiles under high pressure |editor-last1=Karato |editor-first1=Shun-ichiro |editor-last2=Karato |editor-first2=Shun'ichirō |title=Physics and chemistry of the deep Earth |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9780470659144 |pages=22–23 |doi=10.1002/9781118529492.ch1}}</ref> Međutim, subdukcija nosi vodu prema dolje brzinom koja bi ispraznila okean za 1–2 milijarde godina. Uprkos tome, promjene u [[eustatički nivo mora|globalnom nivou mora]] u protekle 3–4 milijarde godina bile su samo nekoliko stotina metara, mnogo manje od prosječne dubine okeana od četiri kilometra. Stoga se očekuje da će tokovi vode u i iz plašta biti otprilike uravnoteženi, a sadržaj vode u plaštu stabilan. [[Voda]] unesena u plašt na kraju se vraća na površinu u erupcijama na [[srednjookeanskim greben| srednjookeanskim grebenima]] i [[vruća tačka (geologija)|vrućim tačkama]].<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=646}}</ref> Ova cirkulacija vode u plašt i nazad poznata je kao „duboki ciklus vode“ ili „geološki ciklus vode“.<ref name=Rupke2006>{{cite book |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=263–276 |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Dixon |first3=Jacqueline Eaby |chapter=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |doi=10.1029/168GM20 |chapter-url=https://www.geomar.de/fileadmin/personal/fb4/muhs/lruepke/Ruepke_AGU_2006.pdf |access-date=20 April 2019|series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 |url=http://oceanrep.geomar.de/2966/1/504_R%C3%BCpke_2004_ImplicationsOfSubductionRehydrationFor_Talk_pubid11476.pdf }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=263–276}}.</ref><ref>{{cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=van Hunen |first3=Jeroen |title=Deep water recycling through time |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=November 2014 |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |doi=10.1002/2014GC005525|pmid=26321881 |pmc=4548132 |bibcode=2014GGG....15.4203M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Korenaga |first1=J. |s2cid=40490409 |title=Thermal evolution with a hydrating mantle and the initiation of plate tectonics in the early Earth |journal=Journal of Geophysical Research|date=10 December 2011|volume=116 |issue=B12 |doi=10.1029/2011JB008410|bibcode=2011JGRB..11612403K |doi-access=free}}</ref><ref name=Rupke2004/> Procjene količine vode u plaštu kreću se od {{frac|4}} do četiri puta više vode nego u okeanu.<ref name=Hirschmann630>{{harvnb|Hirschmann|2006|pp=630–634}}<ref> U morima se nalazi 1,37×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode, stoga bi to sugeriralo da se u plaštu nalazi između 3,4×10<sup>17</sup> i 5,5×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode. Ograničenja vode u plaštu potiču iz mineralogije plašta, uzoraka stijena iz plašta i geofizičkih sondi. == Kapacitet skladištenja == {{glavni|Fizika minerala}} [[Datoteka:Upper mantle temperature profile.png|thumb| Ovisnost temperature o dubini u gornjih 500 kilometara Zemljine površine (crna krivulja).]] Gornja granica količine vode u plaštu može se dobiti uzimajući u obzir količinu vode koju mogu prenijeti njegovi minerali (njihov ''kapacitet skladištenja''). To ovisi o temperaturi i pritisku. Postoji strmi temperaturni gradijent u [[litosfera|litosferi]] gdje toplina putuje kondukcijom, ali u plaštu stijena se miješa konvekcijom i temperatura raste sporije (vidi sliku).<ref name=Turcotte>{{cite book|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics00dltu|url-access=limited|last1=Turcotte|first1=Donald L.|last2=Schubert |first2=Gerald |date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66624-4| edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/geodynamics00dltu/page/n199 185]–188 |chapter=4-28 Mantle geotherms and adiabats}}</ref> Spuštajuće ploče imaju niže temperature od prosječnih. [[Datoteka:Transformations of olivine.jpg|alt=|thumb| Fazne transformacije olivina koje se kreću kroz gornji [[Plašt (geologija)|plašt]], prelaznu zonu i donji plašt. U jezgru, voda bi mogla biti uskladištena kao vodik vezan za željezo.]] Plašt se može podijeliti na gornji plašt (iznad 410 km dubine), [[Prelazna zona (Zemlja)|prelaznu zonu]] (između 410 km i 660 km) i donji plašt (ispod 660 km). Veliki dio plašta sastoji se od olivina i njegovih polimorfa visokog pritiska [[Polimorfizam (nauka o materijalima)|podložnih oblika]]. Na vrhu prelazne zone, prolazi kroz [[fazni prelaz]] u [[vadsleit]], a na oko 520 km dubine, vadsleit se transformiše u [[ringvudit]], koji ima strukturu [[spinel]]a. Na vrhu donjeg plašta, ringwoodit se raspada na [[bridgemanit]] i [[feroperiklas]].ref>{{cite journal|last=Christensen|first=U.R.|title=Effects of phase transitions on mantle convection|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|year=1995|volume=23|pages=65–87|doi=10.1146/annurev.ea.23.050195.000433|bibcode = 1995AREPS..23...65C }}</ref> Najčešći mineral u gornjem plaštu je olivin. Za dubinu od 410 km, rana procjena od 0,13 [[Maseni udio (hemija)|postotak vode po težini]] (težinski %) revidirana je naviše na 0,4 težinska %, a zatim na 1&nbsp;wt%.<ref name=Hirschmann630/><ref>{{cite book |last1=Smyth |first1=Joseph R. |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=1–11 |last2=Jacobsen |first2=Steven D. |s2cid=8066681 |chapter=Nominally anhydrous minerals and Earth's deep water cycle |doi=10.1029/168GM02 |series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=1–12 }}.</ref> Međutim, kapacitet nosivosti dramatično se smanjuje prema vrhu plašta. Drugi uobičajeni mineral, piroksen, također ima procijenjeni kapacitet od 1 težinski% blizu 410 km.<ref name=Hirschmann630/> U prelaznoj zoni, vodu nose wadslejit i ringvudit; u relativno hladnim uvjetima silazne ploče, oni mogu nositi do 3&nbsp;wt%, dok je na toplijim temperaturama okolnog plašta njihov kapacitet skladištenja oko 0,5&nbsp;wt%.<ref name=Ohtani>{{cite journal |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Litasov |first2=Konstantin |last3=Hosoya |first3=Tomofumi |last4=Kubo |first4=Tomoaki |last5=Kondo |first5=Tadashi |title=Water transport into the deep mantle and formation of a hydrous transition zone |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |date=June 2004 |volume=143–144 |pages=255–269 |doi=10.1016/j.pepi.2003.09.015|bibcode=2004PEPI..143..255O }}</ref> Prelazna zona se također sastoji od najmanje 40% [[majorita]], faze visokog pritiska [[granat]]a;<;<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Sylvia-Monique |last2=Wilson |first2=Kathryn |last3=Koch-Müller |first3=Monika |last4=Hauri |first4=Erik H. |last5=McCammon |first5=Catherine |last6=Jacobsen |first6=Steven D. |last7=Lazarz |first7=John |last8=Rhede |first8=Dieter |last9=Ren |first9=Minghua |last10=Blair |first10=Neal |last11=Lenz |first11=Stephan |title=Quantification of water in majoritic garnet |journal=American Mineralogist |date=12 May 2015 |volume=100 |issue=5–6 |pages=1084–1092 |doi=10.2138/am-2015-5136 |bibcode=2015AmMin.100.1084T |osti=1335511 |s2cid=101667119 |url=https://www.researchgate.net/publication/269692936}}</ref> ovo ima kapacitet od samo 0,1 težinskih % ili manje.<ref>{{cite book|last1=Bolfan-Casanova|first1=Nathalie|title=Earth's Deep Water Cycle|last2=McCammon|first2=Catherine A.|last3=Mackwell|first3=Stephen J.|year=2013|isbn=9781118666487|series=Geophysical Monograph Series|pages=57–68|chapter=Water in Transition Zone and Lower Mantle Minerals|doi=10.1029/168GM06|author-link2=Catherine McCammon}}</ref> Kapacitet skladištenja donjeg plašta je predmet kontroverzi, s procjenama koje se kreću od ekvivalenta tri puta većeg od okeana do manje od 3%. Eksperimenti su ograničeni na pritiske pronađene u gornjih 100 km plašta i izazovni su za izvođenje. Rezultati mogu biti pristrasni naviše zbog inkluzija minerala s vodom, a naniže zbog neuspjeha u održavanju zasićenosti [[fluid]]om.<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=644}}</ref> Pri visokim pritiscima, voda može reagovati sa čistim željezom i dobiti FeH i FeO. Modeli [[vanjsko jezgro|vanjskog jezgra]] predviđaju da bi ono moglo sadržavati čak 100 okeana vode u ovom obliku, a ova reakcija je možda isušila donji plašt u ranoj historiji Zemlje.<ref name=Williams2001>{{cite journal |last1=Williams |first1=Quentin |last2=Hemley |first2=Russell J. |title=Hydrogen in the Deep Earth |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 2001 |volume=29 |issue=1 |pages=365–418 |doi=10.1146/annurev.earth.29.1.365 |bibcode=2001AREPS..29..365W |url=https://www.researchgate.net/publication/228367607 |access-date=23 April 2019}}</ref> == Voda iz plašta == Nosivost plašta je samo gornja granica i ne postoji uvjerljiv razlog za pretpostavku da je plašt zasićen.<ref>{{cite journal |last1=Karato |first1=Shun-ichiro |s2cid=46386661 |title=Water distribution across the mantle transition zone and its implications for global material circulation |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=January 2011 |volume=301 |issue=3–4 |pages=413–423 |doi=10.1016/j.epsl.2010.11.038 |bibcode=2011E&PSL.301..413K }}</ref> Daljnja ograničenja količine i distribucije vode u plaštu proizlaze iz geohemijske analize eruptiranih bazalta i ksenolita iz plašta. === Bazalti === [[Bazalt]]i formirani na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] i vrućim tačkama potiču iz plašta i koriste se za pružanje [[informacija]] o sastavu plašta. [[Magma]] koja se diže na površinu može proći kroz [[frakciona kristalizacija (geologija)|frakcionu kristalizaciju]] u kojoj se komponente s višim tačkama topljenja prvo talože, a rezultirajuće taline mogu imati široko varirajući sadržaj vode; ali kada je došlo do malog odvajanja, sadržaj vode je između oko 0,07–0,6 težinskih %. (Poređenja radi, bazalti u [[bazen zadnjeg luka| bazenima zadnjeg luka]] oko [[vulkan]]skih lukova imaju između 1&nbsp;wt% i 2,9&nbsp;wt% zbog vode koja dolazi sa subdukcijske ploče).<ref name=Williams2001/> Bazalti srednjeokeanskog grebena (MORB) se obično klasifikuju prema količini [[elemenati u tragovima|elemenata u tragovima]] koji su [[nekompatibilni element|nekompatibilni]] sa mineralima koje naseljavaju. Dijele se na "normalne" MORB ili N-MORB, sa relativno niskom količinom ovih elemenata, i obogaćene E-MORB.<ref>{{cite journal |last1=Ulrich |first1=Marc |last2=Hémond |first2=Christophe |last3=Nonnotte |first3=Philippe |last4=Jochum |first4=Klaus Peter |title=OIB/seamount recycling as a possible process for E-MORB genesis |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=June 2012 |volume=13 |issue=6 |pages=Q0AC19 |doi=10.1029/2012GC004078|bibcode=2012GGG....13.AC19U |s2cid=53517109 |url=https://hal-insu.archives-ouvertes.fr/insu-00713685/file/G3-Ulrich-2012.pdf }}</ref> Obogaćivanje vode dobro [[korelacija|korelira]] s obogaćivanjem ovih elemenata. Kod N-MORB-a, sadržaj vode u izvornom plaštu procjenjuje se na 0,08–0,18 težinskih %, dok je kod E-MORB-a 0,2–0,95 težinskih %.<ref name=Williams2001/> Druga uobičajena klasifikacija, zasnovana na analizama MORB-ova i bazalta okeanskih ostrva (OIB) iz vrućih tačaka, identificira pet komponenti. Bazalt fokusne zone (FOZO) smatraju se najbližim originalnom sastavu plašta. Smatra se da dva obogaćena krajnja člana (EM-1 i EM-2) nastaju recikliranjem okeanskih sedimenata i OIB-ova. HIMU označava "high-μ", gdje je μ omjer izotopa urana i olova ({{math|μ {{=}} <sup>238</sup>U/<sup>204</sup>Pb}}). Peta komponenta je osiromašeni MORB (DMM).<ref>{{cite journal |last1=Stracke |first1=Andreas |last2=Hofmann |first2=Albrecht W. |last3=Hart |first3=Stan R. |title=FOZO, HIMU, and the rest of the mantle zoo |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=May 2005 |volume=6 |issue=5 |pages=n/a |doi=10.1029/2004GC000824|bibcode=2005GGG.....6.5007S |url=https://darchive.mblwhoilibrary.org/bitstream/1912/451/1/Stracke%202004GC000824.pdf |hdl=1912/451 |s2cid=59354360 }}</ref> Budući da je ponašanje vode vrlo slično ponašanju elementa [[cezij]], omjeri vode i cezija često se koriste za procjenu koncentracije vode u regijama koje su izvori tih komponenti.<ref name=Hirschmann630/> Višestruke studije pokazuju da je sadržaj vode u FOZO oko 0,075 težinskih %, a veliki dio ove vode je vjerovatno "juvenilna" voda stečena tokom akrecije Zemlje. DMM ima samo 60 ppm vode.<ref name=Rupke2006/> Ako ovi izvori uzorkuju sve regije plašta, ukupna količina vode zavisi od njihovog udjela; uključujući nesigurnosti, procjene se kreću od 0,2 do 2,3 okeana.<ref name=Hirschmann630/> === Inkluzije dijamanata === [[Datoteka:DIAMOND_HI_RES_PHOTO.jpg|280px|thumb|[[Dijamant]] iz Juíne, [[Brazil]], s inkluzijama ringwoodita ukazuje na prisustvo vode u prelaznoj zoni.<ref name=Pearson/>]] Uzorci minerala iz prelazne zone i donjeg plašta potiču od [[Inkluzija (mineral)|inkluzija]] pronađenih u [[dijamant]]ima. Nedavno su otkrivene inkluzije dijamanata [[Ice VII|ice-VII]] u prelaznoj zoni. Led-VII je voda u stanju visokog pritiska. Prisustvo dijamanata koji su se formirali u prelaznoj zoni i sadrže inkluzije leda-VII ukazuje na to da je voda prisutna u prelaznoj zoni i na vrhu donjeg plašta. Od trinaest pronađenih primjeraka leda-VII, osam ima pritiske oko 8-12 GPa, što prati formiranje inkluzija na 400–550 km. Dvije inkluzije imaju pritiske između 24 i 25 GPa, što ukazuje na formiranje inkluzija na 610–800 km.<ref name=Tschauner2018>{{cite journal |last1=Tschauner |first1=O |last2=Huang |first2=S |last3=Greenberg |first3=E |last4=Prakapenka |first4=VB |last5=Ma |first5=C |last6=Rossman |first6=GR |last7=Shen |first7=AH |last8=Zhang |first8=D |last9=Newville |first9=M |last10=Lanzirotti |first10=A |last11=Tait |first11=K |title=Ice-VII inclusions in diamonds: Evidence for aqueous fluid in Earth's deep mantle |journal=Science |date=9 March 2018 |volume=359 |issue=6380 |pages=1136–1139 |doi=10.1126/science.aao3030 |pmid=29590042 |bibcode=2018Sci...359.1136T |doi-access=free }}</ref> Pritisci inkluzija leda VII pružaju dokaze da je voda morala biti prisutna u vrijeme formiranja dijamanata u prelaznoj zoni kako bi se zarobila kao inkluzije. Istraživači također sugeriraju da raspon pritisaka pri kojima su se inkluzije formirale implicira da su inkluzije postojale kao tekućine, a ne kao čvrste tvari.<ref name=Tschauner2018/><ref name=Pearson>{{cite journal |doi=10.1038/nature13080 |pmid=24622201 |year=2014 |issue=7491 |pages=221–4 |volume=507 |last1=Pearson |first1=D. G. |title=Hydrous mantle transition zone indicated by ringwoodite included within diamond |journal=Nature |last2=Brenker |first2=F. E. |last3=Nestola |first3=F. |last4=McNeill |first4=J. |last5=Nasdala |first5=L. |last6=Hutchison |first6=M. T. |last7=Matveev |first7=S. |last8=Mather |first8=K. |last9=Silversmit |first9=G. |last10=Schmitz |first10=S. |last11=Vekemans |first11=B. |last12=Vincze |first12=L. |bibcode=2014Natur.507..221P |s2cid=205237822 |url=http://bib-pubdb1.desy.de/record/168146/files/10.1038_nature13080.pdf }}</ref> Još jedan dijamant je pronađen s inkluzijama ringwudita. Koristeći tehnike koje uključuju [[IC|infracrvenu spektroskopiju]], [[Ramanova spektroskopija| Ramanovu spektroskopiju]] i [[rendgenska difrakcija| rendgensku difrakciju]], otkriveno je da je sadržaj vode u ringwuditu bio 1,4 težinska % i zaključili da je ukupni sadržaj vode u plaštu oko 1&nbsp;wt%.<ref>{{Cite web |url=https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%25E2%2580%2599s-transition-zone-directly-measured |title=Water in Earth's transition zone directly measured |website=Deep Carbon Observatory |date=13 March 2014 |access-date=24 April 2019 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203015447/https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%E2%80%99s-transition-zone-directly-measured |url-status=dead }}</ref> == Geofizički dokazi == === Seizmički === Nagli pad seizmičke aktivnosti i provodljivosti električne energije ukazuju na to da je prelazna zona u stanju da proizvede hidratizirani ringwoodit. Seizmički eksperiment [[USArray]] je dugoročni projekat koji koristi [[seizmometar| seizmometre]] za mapiranje plašta ispod [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. Koristeći podatke iz ovog projekta, mjerenja seizmometra pokazuju odgovarajuće dokaze topljenja na dnu prelazne zone.<ref name=KQED>{{Cite news|url=https://www.kqed.org/science/18307/new-evidence-of-earths-deep-water-cycle-reveals-a-virtual-buried-ocean|first1=Andrew |last1=Alden |title=New Evidence of Earth's Deep Water Cycle Reveals A Virtual Buried Ocean|date=12 June 2014|newspaper=KQED|access-date=24 April 2019}}</ref> Taloženje u prelaznoj zoni može se vizualizirati mjerenjima seizmičke brzine, jer se brzina naglo smanjuje na donjem plaštu, što je uzrokovano subdukcijom ploča kroz prelaznu zonu. Izmjereno smanjenje seizmičkih brzina precizno se korelira s predviđenim prisustvom 1 težinskog % taloženja H<sub>2</sub>O.<ref name=Schmandt>{{cite journal |doi=10.1126/science.1253358 |pmid=24926016 |year=2014 |issue=6189 |pages=1265–8 |volume=344 |last1=Schmandt |first1=B. |title=Dehydration melting at the top of the lower mantle |journal=Science |last2=Jacobsen |first2=S. D. |last3=Becker |first3=T. W. |last4=Liu |first4=Z. |last5=Dueker |first5=K. G. |bibcode=2014Sci...344.1265S |s2cid=206556921 }}</ref> [[Zona ultra niske brzine| Zone ultra niske brzine]] (ULVZ) otkrivene su odmah iznad granice jezgra i plašta (CMB). Eksperimenti koji ističu prisustvo željezo-[[peroksid]]a koji sadrži vodik (FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub>) poklapaju se s očekivanjima vezanim za ULVZ. Vjeruje se da bi željezo i voda mogli reagirati formirajući FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub> u ovim ULVZ-ima na CMB-u. Ova reakcija bi bila moguća interakcijom subdukcije minerala koji sadrže vodu i opsežne zalihe željeza u vanjskom jezgru Zemlje. Prethodna istraživanja sugerirala su prisustvo djelimičnog topljenja u ULVZ-ima, ali formiranje topljenja u području oko CMB-a ostaje sporno.<ref name=ironPeroxide>{{cite journal |doi=10.1038/nature24461 |pmid=29168804 |year=2017 |issue=7681 |pages=494–497 |volume=551 |last1=Liu |first1=Jin |title=Hydrogen-bearing iron peroxide and the origin of ultralow-velocity zones |journal=Nature |last2=Hu |first2=Qingyang |last3=Young Kim |first3=Duck |last4=Wu |first4=Zhongqing |last5=Wang |first5=Wenzhong |last6=Xiao |first6=Yuming |last7=Chow |first7=Paul |last8=Meng |first8=Yue |last9=Prakapenka |first9=Vitali B. |last10=Mao |first10=Ho-Kwang |last11=Mao |first11=Wendy L. |author11-link=Wendy Mao |bibcode=2017Natur.551..494L |osti=1423460 |s2cid=4463870 }}</ref> == Subdukcija == Kako se okeanska ploča spušta u gornji plašt, njeni minerali imaju tendenciju da gube vodu. Koliko vode se gubi i kada zavisi od pritiska, temperature i mineralogije. Voda se prenosi raznim mineralima koji kombinuju različite proporcije [[magnezij-oksid]] a (MgO), [[silicij-dioksid]]a (SiO<sub>2</sub>) i vode.<ref name=Kawamoto2006>{{cite journal |last1=Kawamoto |first1=T. |title=Hydrous Phases and Water Transport in the Subducting Slab |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |date=1 January 2006 |volume=62 |issue=1 |pages=273–289 |doi=10.2138/rmg.2006.62.12|bibcode=2006RvMG...62..273K }}</ref> Pri niskim pritiscima (ispod 5 GPa), to uključuje [[antigorit]], oblik serpentina, i [[klinohlor]] (oba sadrže 13 težinskih % vode); [[talk]] (4,8 težinskih %) i neke druge minerale sa nižim kapacitetom. Pri umjerenom pritisku (5–7 GPa) minerali uključuju [[flogopit]] (4,8 težinskih %), fazu 10Å (proizvod talka i vode pod visokim pritiskom,<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Graham A. |title=Annual reports on NMR spectroscopy. Volume 56 |date=2003 |publisher=Elsevier Academic Press |isbn=9780124079052 |page=324}}</ref> 10–13&nbsp;wt%) i [[lavsonit]] (11,5 tež.%). Pri pritiscima iznad 7 GPa, prisutan je [[topaz[[-OH (Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH)<sub>2</sub>, 10 tež.%), faza Egg (AlSiO<sub>3</sub>(OH), 11–18 tež.%) i skup gustih hidratiziranih magnezijum silikata (DHMS) ili "abeceda" faza kao što su faza A (12 tež.%), D (10 tež.%) i E (11 tež.%).<ref>{{cite book |last1=Mainprice |first1=David |last2=Ildefonse |first2=Benoit |chapter=Seismic Anisotropy of Subduction Zone Minerals–Contribution of Hydrous Phases |doi=10.1007/978-3-540-87974-9_4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/226104051 |editor-last1=Lallemand |editor-first1=Serge |editor-last2=Funiciello |editor-first2=Francesca |title=Subduction zone geodynamics |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9783540879749 |pages=65–67 |access-date=24 April 2019}}</ref><ref name=Kawamoto2006/> Sudbina vode zavisi od toga da li ove faze mogu održati neprekinuti niz kako se ploča spušta. Na dubini od oko 180 km, gdje je pritisak oko 6 [[Pascal (jedinica)|gigapascala]] (GPa) i temperatura oko 600°C, postoji moguća "tačka gušenja" gdje se područja stabilnosti upravo susreću. Toplije ploče će izgubiti svu svoju vodu, dok hladnije ploče prenose vodu na DHMS faze.<ref name=Ohtani/> U hladnijim pločama, dio oslobođene vode može biti stabilan i kao [[led]] VII.<ref>{{cite journal |last1=Bina |first1=Craig R. |last2=Navrotsky |first2=Alexandra |title=Possible presence of high-pressure ice in cold subducting slabs |journal=Nature |date=December 2000 |volume=408 |issue=6814 |pages=844–847 |doi=10.1038/35048555|pmid=11130720 |bibcode=2000Natur.408..844B |s2cid=4324205 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ivanov |first1=Alexei V. |last2=Litasov |first2=Konstantin D. |title=The deep water cycle and flood basalt volcanism |journal=International Geology Review |date=30 July 2013 |volume=56 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/00206814.2013.817567|s2cid=129158587 }}</ref> Neravnoteža u recikliranju duboke vode predložena je kao jedan od mehanizama koji može utjecati na globalni nivo mora.<ref name=":0" /> == Također pogledajte == *[[Geološka primjena Fourierove transformacijske infracrvene spektroskopije|Hidrogene komponente u nominalno bezvodnim mineralima]] *[[Metamorfizam subdukcijske zone|Hidrogeni minerali subdukcijske ploče]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} *{{cite journal |doi=10.1038/s41586-018-0655-4 |pmid=30429549 |year=2018 |issue=7731 |pages=389–392 |volume=563 |last1=Cai |first1=Chen |title=Water input into the Mariana subduction zone estimated from ocean-bottom seismic data |journal=Nature |last2=Wiens |first2=Douglas A. |last3=Shen |first3=Weisen |last4=Eimer |first4=Melody |bibcode=2018Natur.563..389C |s2cid=53302516}} **{{cite press release |date=November 14, 2018 |title=Seismic study reveals huge amount of water dragged into Earth's interior |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181114132013.htm}} *{{cite book |last1=Condie |first1=Kent C. |title=Earth as an evolving planetary system |date=2015 |publisher=Elsevier/Academic Press |isbn=978-0-12-803709-6 |edition=2nd|pages=114–115}} *{{cite journal |last1=Conrad |first1=C. P. |title=The solid Earth's influence on sea level |journal=Geological Society of America Bulletin |date=28 June 2013 |volume=125 |issue=7–8 |pages=1027–1052 |doi=10.1130/B30764.1 |bibcode=2013GSAB..125.1027C |url=https://www.soest.hawaii.edu/GG/FACULTY/conrad/papers/Conrad_GSAB2013.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite journal |last1=Faccenda |first1=Manuele |title=Water in the slab: A trilogy |journal=Tectonophysics |date=February 2014 |volume=614 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.tecto.2013.12.020|bibcode=2014Tectp.614....1F }} *{{cite journal |last1=Harte |first1=B. |title=Diamond formation in the deep mantle: the record of mineral inclusions and their distribution in relation to mantle dehydration zones |journal=Mineralogical Magazine |date=5 July 2018 |volume=74 |issue=2 |pages=189–215 |doi=10.1180/minmag.2010.074.2.189 |hdl=20.500.11820/cf23e2df-beda-48b7-bcf1-d3c69f9a0f6f |s2cid=54867127 |url=https://www.researchgate.net/publication/249852155 |access-date=24 April 2019|hdl-access=free }} *{{cite journal |last1=Hirschmann |first1=Marc M. |title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2006 |volume=34 |pages=629–653 |doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211 |bibcode=2006AREPS..34..629H |url=https://www.researchgate.net/publication/228364911 |access-date=17 April 2019}} *{{cite journal |last1=Houser |first1=C. |title=Global seismic data reveal little water in the mantle transition zone |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=August 2016 |volume=448 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.epsl.2016.04.018|bibcode=2016E&PSL.448...94H |doi-access=free }} *{{cite book |editor-last1=Jacobsen |editor-first1=Steven D. |editor-last2=Van Der Lee |editor-first2=Suzan |title=Earth's deep water cycle |date=2006 |publisher=American Geophysical Union |isbn=9781118666487 }} *{{cite book |last1=Keppler |first1=Hans |last2=Smyth |first2=Joseph R. |title=Water in nominally anhydrous minerals |date=2006 |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=978-0-939950-74-4}} *{{cite journal |last1=Khan |first1=A. |last2=Shankland |first2=T.J. |title=A geophysical perspective on mantle water content and melting: Inverting electromagnetic sounding data using laboratory-based electrical conductivity profiles |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=February 2012 |volume=317–318 |pages=27–43 |doi=10.1016/j.epsl.2011.11.031|bibcode=2012E&PSL.317...27K }} *{{cite journal |last1=Nomura |first1=R |last2=Hirose |first2=K |last3=Uesugi |first3=K |last4=Ohishi |first4=Y |last5=Tsuchiyama |first5=A |last6=Miyake |first6=A |last7=Ueno |first7=Y |title=Low core-mantle boundary temperature inferred from the solidus of pyrolite. |journal=Science |date=31 January 2014 |volume=343 |issue=6170 |pages=522–5 |doi=10.1126/science.1248186 |pmid=24436185 |bibcode=2014Sci...343..522N |s2cid=19754865 }} *{{cite book |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Amaike |first2=Yohei |last3=Kamada |first3=Seiji |last4=Ohira |first4=Itaru |last5=Mashino |first5=Izumi |chapter=21. Stability of Hydrous Minerals and Water Reservoirs in the Deep Earth Interior |editor-last1=Terasaki |editor-first1=Hidenori |editor-last2=Fischer |editor-first2=Rebecca A. |title=Deep earth: physics and chemistry of the lower mantel and core |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781118992500|doi=10.1002/9781118992487.ch21}} *{{cite press release |last1=Roberts Jr. |first1=Glenn |title=Diamonds From the Deep: Study Suggests Water May Exist in Earth's Lower Mantle |url=https://newscenter.lbl.gov/2018/03/15/diamonds-study-deep-water-may-exist-lower-mantle/ |access-date=27 March 2019 |work=News Center |publisher=Berkeley Lab |date=15 March 2018}} *{{cite book |last1=Rollinson |first1=Hugh R. |title=Early Earth Systems: a Geochemical Approach. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781444308945 |pages=177–180}} *{{cite journal |last1=Smith |first1=Evan M. |last2=Shirey |first2=Steven B. |last3=Richardson |first3=Stephen H. |last4=Nestola |first4=Fabrizio |last5=Bullock |first5=Emma S. |last6=Wang |first6=Jianhua |last7=Wang |first7=Wuyi |title=Blue boron-bearing diamonds from Earth's lower mantle |journal=Nature |date=1 August 2018 |volume=560 |issue=7716 |pages=84–87 |doi=10.1038/s41586-018-0334-5 |pmid=30068951 |bibcode=2018Natur.560...84S |s2cid=51893056 |url=https://www.researchgate.net/publication/326747614 |access-date=24 April 2019}} *{{cite book |doi=10.1016/b978-0-12-409548-9.02868-2 |year=2013 |isbn=978-0-12-409548-9 |last1=Suetsugu |first1=D. |title=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |last2=Steinberger |first2=B. |last3=Kogiso |first3=T. |chapter=Mantle Plumes and Hotspots |publisher=Elsevier |chapter-url=http://www.earthdynamics.org/steinberger/papers/encyclopedia-2005.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite press release |last1=University of California – Riverside |title=Earth's deep water cycle needs revision, geophysicists claim |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/10/101018131419.htm |access-date=27 March 2019 |work=ScienceDaily |date=19 October 2010 |language=en}} *{{cite journal |last1=Yoshino |first1=Takashi |last2=Katsura |first2=Tomoo |title=Electrical Conductivity of Mantle Minerals: Role of Water in Conductivity Anomalies |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=30 May 2013 |volume=41 |issue=1 |pages=605–628 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124022|bibcode=2013AREPS..41..605Y }} *{{cite news |last1=Woo |first1=Marcus |title=The Hunt for Earth's Deep Hidden Oceans |url=https://www.quantamagazine.org/the-hunt-for-earths-deep-hidden-oceans-20180711/ |access-date=27 March 2019 |work=Quanta Magazine |date=11 July 2018}} {{Refend}} [[Kategorija:Geološki procesi]] [[Kategorija:Voda]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Heohemija]] m66c795v9inv5lxzxmzt7mnsct5i4m0 3836945 3836943 2026-04-24T08:27:28Z Bizmarkus-bos 180664 /* Pregled */ 3836945 wikitext text/x-wiki '''Ciklus dubokih voda''' ili '''geološki ciklus vode''', uključuje izmjenu vode s plaštom, pri čemu vodu nose okeanske ploče i vraćaju kroz [[vulkan]]sku aktivnost, što se razlikuje od procesa kruženja vode koji se odvija iznad i na površini Zemlje.<ref name=":0">{{Citation |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |date=2013-03-19 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/168GM20 |work=Geophysical Monograph Series |pages=263–276 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Steven D. |place=Washington, D. C. |publisher=American Geophysical Union |doi=10.1029/168gm20 |isbn=978-1-118-66648-7 |access-date=2021-10-21 |last2=Phipps Morgan |first2=Jason |last3=Eaby Dixon |first3=Jacqueline |editor2-last=Van Der Lee |editor2-first=Suzan|url-access=subscription }}</ref> Dio vode stiže sve do [[Donji plašt (Zemlja)|donjeg plašta]], a može čak i dosegnuti [[vanjsko jezgro]]. Eksperimenti mineralne fizike pokazuju da hidratizirani [[minerali]] mogu prenositi vodu duboko u plašt u hladnijim pločama, pa čak i "nominalno bezvodni minerali" mogu pohraniti vodu u količini nekoliko okeana. Proces recikliranja duboke vode uključuje vodu koja ulazi u plašt, tako što je nosi subdukcijom okeanskih ploča (proces poznat kao regasacija), a uravnotežuje se vodom koja se oslobađa na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] (degasacija).<ref name=":0"/> Ovo je centralni koncept u razumijevanju dugoročne razmjene vode između Zemljine unutrašnjosti i [[egzosfera|egzosfere]] i transporta vode vezane u hidratiziranim mineralima.<ref>{{Cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=Hunen |first3=Jeroen van |date=2014 |title=Deep water recycling through time |url= |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |bibcode=2014GGG....15.4203M |doi=10.1002/2014GC005525 |issn=1525-2027 |pmc=4548132 |pmid=26321881}}</ref> == Pregled == {{Glavni|Kruženje vode u prirodi}} U konvencionalnom pogledu na ciklus vode u prirodi (također poznat kao ''hidrološki ciklus''), voda se kreće između rezervoara u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] i Zemljinoj površini ili blizu površine (uključujući [[okean]], [[rijeke]] i [[jezera]], [[glečer]]e i [[polarna ledena kapa| polarne ledene kape]], [[biosfera| biosferu]] i [[podzemne vode]]). Međutim, pored površinskog ciklusa, voda također ima važnu ulogu u geološkim procesima koji dosežu do [[Kora (geologija)|kore]] i [[Plašt (geologija)|plašta]]. Sadržaj vode u [[magma|magmi]] određuje koliko je vulkanska erupcija eksplozivna; vruća voda je glavni kanal za koncentraciju ekonomski važnih minerala u [[hidrotermalno mineralno ležište| hidrotermalnim mineralnim ležištima]]; a voda ima važnu ulogu u formiranju i migraciji [[nafta|nafte]].<ref name=Bodnar>{{cite book |last1=Bodnar |first1=R.J. |last2=Azbej |first2=T. |last3=Becker |first3=S.P. |last4=Cannatelli |first4=C. |last5=Fall |first5=A. |last6=Severs |first6=M.J. |chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system |doi=10.1130/2013.2500(13) |editor-last1=M.E. |editor-first1=Bickford |title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500 |date=2013 |publisher=The Geological Society of America |isbn=9780813725000 |pages=431–461 |chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf |access-date=19 April 2019}}</ref> [[Slika:Tectonic plate boundaries2.png|thumb|280px| Shematski prikaz granica tektonskih ploča. U tekstu se razmatraju subdukcijska ploča (5); otočni luk (15) koji prekriva klin plašta; srednjookeanski greben (12); i vruća tačka (3).]] Voda nije prisutna samo kao zasebna faza u tlu. Morska voda prodire u okeansku koru i [[Hidratacija minerala|hidrati]] [[magma]]tske stijene poput [[olivin]] ai [[piroksen]]a, transformirajući ih u hidratizirane minerale poput [[Serpentinska podgrupa|serpentina]], [[talk]]a i [[brucit]]a.<ref>{{cite journal |last1=Peacock |first1=Simon M. |last2=Hyndman |first2=Roy D. |title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes |journal=Geophysical Research Letters |date=15 August 1999 |volume=26 |issue=16 |pages=2517–2520 |doi=10.1029/1999GL900558|bibcode=1999GeoRL..26.2517P |doi-access=free }}</ref> U ovom obliku, voda se prenosi u plašt. U gornjem plaštu, [[toplota]] i [[pritisak]] dehidriraju ove minerale, oslobađajući veći dio u gornji sloj plašta, što izaziva [[topljenje]] stijena koje se uzdižu i formiraju [[vulkan]]ske lukove.<ref name=Rupke2004>{{cite journal |last1=Rüpke |first1=L |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Hort |first3=Matthias |last4=Connolly |first4=James A. D. |title=Serpentine and the subduction zone water cycle |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=June 2004 |volume=223 |issue=1–2 |pages=17–34 |doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018 |bibcode=2004E&PSL.223...17R}}</ref> Međutim, neki od "nominalno bezvodnih minerala" koji su stabilni dublje u plaštu mogu skladištiti male koncentracije vode u obliku [[hidroksil]]a (OH<sup>−</sup>),<ref name=Bell>{{cite journal |last1=Bell |first1=D. R. |last2=Rossman |first2=G. R. |title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals |journal=Science |date=13 March 1992 |volume=255 |issue=5050 |pages=1391–1397 |doi=10.1126/science.255.5050.1391 |pmid=17801227 |bibcode=1992Sci...255.1391B |s2cid=26482929 |url=https://www.researchgate.net/publication/6039715 |access-date=23 April 2019}}</ref> i budući da zauzimaju velike površine Zemlje, sposobni su pohraniti barem onoliko koliko i svjetski okeani.<ref name=Bodnar/> Konvencionalno mišljenje o porijeklu okeana je da je ispunjen ispuštanjem gasova iz plašta u ranom arhejskom periodu, te da je plašt od tada ostao dehidriran.<ref name=KepplerP22>{{cite book |first=Hans |last=Keppler |chapter=Volatiles under high pressure |editor-last1=Karato |editor-first1=Shun-ichiro |editor-last2=Karato |editor-first2=Shun'ichirō |title=Physics and chemistry of the deep Earth |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9780470659144 |pages=22–23 |doi=10.1002/9781118529492.ch1}}</ref> Međutim, subdukcija nosi vodu prema dolje brzinom koja bi ispraznila okean za 1–2 milijarde godina. Uprkos tome, promjene u [[eustatički nivo mora|globalnom nivou mora]] u protekle 3–4 milijarde godina bile su samo nekoliko stotina metara, mnogo manje od prosječne dubine okeana od četiri kilometra. Stoga se očekuje da će tokovi vode u i iz plašta biti otprilike uravnoteženi, a sadržaj vode u plaštu stabilan. [[Voda]] unesena u plašt na kraju se vraća na površinu u erupcijama na [[srednjookeanskim greben| srednjookeanskim grebenima]] i [[vruća tačka (geologija)|vrućim tačkama]].<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=646}}</ref> Ova cirkulacija vode u plašt i nazad poznata je kao „duboki ciklus vode“ ili „geološki ciklus vode“.<ref name=Rupke2006>{{cite book |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=263–276 |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Dixon |first3=Jacqueline Eaby |chapter=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |doi=10.1029/168GM20 |chapter-url=https://www.geomar.de/fileadmin/personal/fb4/muhs/lruepke/Ruepke_AGU_2006.pdf |access-date=20 April 2019|series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 |url=http://oceanrep.geomar.de/2966/1/504_R%C3%BCpke_2004_ImplicationsOfSubductionRehydrationFor_Talk_pubid11476.pdf }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=263–276}}.</ref><ref>{{cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=van Hunen |first3=Jeroen |title=Deep water recycling through time |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=November 2014 |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |doi=10.1002/2014GC005525|pmid=26321881 |pmc=4548132 |bibcode=2014GGG....15.4203M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Korenaga |first1=J. |s2cid=40490409 |title=Thermal evolution with a hydrating mantle and the initiation of plate tectonics in the early Earth |journal=Journal of Geophysical Research|date=10 December 2011|volume=116 |issue=B12 |doi=10.1029/2011JB008410|bibcode=2011JGRB..11612403K |doi-access=free}}</ref><ref name=Rupke2004/> Procjene količine vode u plaštu kreću se od {{frac|4}} do četiri puta više vode nego u okeanu.<ref name=Hirschmann630>{{harvnb|Hirschmann|2006|pp=630–634}}</ref> U morima se nalazi 1,37×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode, stoga bi to sugeriralo da se u plaštu nalazi između 3,4×10<sup>17</sup> i 5,5×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode. Ograničenja vode u plaštu potiču iz mineralogije plašta, uzoraka stijena iz plašta i geofizičkih sondi. == Kapacitet skladištenja == {{glavni|Fizika minerala}} [[Datoteka:Upper mantle temperature profile.png|thumb| Ovisnost temperature o dubini u gornjih 500 kilometara Zemljine površine (crna krivulja).]] Gornja granica količine vode u plaštu može se dobiti uzimajući u obzir količinu vode koju mogu prenijeti njegovi minerali (njihov ''kapacitet skladištenja''). To ovisi o temperaturi i pritisku. Postoji strmi temperaturni gradijent u [[litosfera|litosferi]] gdje toplina putuje kondukcijom, ali u plaštu stijena se miješa konvekcijom i temperatura raste sporije (vidi sliku).<ref name=Turcotte>{{cite book|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics00dltu|url-access=limited|last1=Turcotte|first1=Donald L.|last2=Schubert |first2=Gerald |date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66624-4| edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/geodynamics00dltu/page/n199 185]–188 |chapter=4-28 Mantle geotherms and adiabats}}</ref> Spuštajuće ploče imaju niže temperature od prosječnih. [[Datoteka:Transformations of olivine.jpg|thumb|300px| Fazne transformacije olivina koje se kreću kroz gornji [[Plašt (geologija)|plašt]], prelaznu zonu i donji plašt. U jezgru, voda bi mogla biti uskladištena kao vodik vezan za željezo.]] Plašt se može podijeliti na gornji plašt (iznad 410 km dubine), [[Prelazna zona (Zemlja)|prelaznu zonu]] (između 410 km i 660 km) i donji plašt (ispod 660 km). Veliki dio plašta sastoji se od olivina i njegovih polimorfa visokog pritiska [[Polimorfizam (nauka o materijalima)|podložnih oblika]]. Na vrhu prelazne zone, prolazi kroz [[fazni prelaz]] u [[vadsleit]], a na oko 520 km dubine, vadsleit se transformiše u [[ringvudit]], koji ima strukturu [[spinel]]a. Na vrhu donjeg plašta, ringwoodit se raspada na [[bridgemanit]] i [[feroperiklas]].ref>{{cite journal|last=Christensen|first=U.R.|title=Effects of phase transitions on mantle convection|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|year=1995|volume=23|pages=65–87|doi=10.1146/annurev.ea.23.050195.000433|bibcode = 1995AREPS..23...65C }}</ref> Najčešći mineral u gornjem plaštu je olivin. Za dubinu od 410 km, rana procjena od 0,13 [[Maseni udio (hemija)|postotak vode po težini]] (težinski %) revidirana je naviše na 0,4 težinska %, a zatim na 1&nbsp;wt%.<ref name=Hirschmann630/><ref>{{cite book |last1=Smyth |first1=Joseph R. |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=1–11 |last2=Jacobsen |first2=Steven D. |s2cid=8066681 |chapter=Nominally anhydrous minerals and Earth's deep water cycle |doi=10.1029/168GM02 |series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=1–12 }}.</ref> Međutim, kapacitet nosivosti dramatično se smanjuje prema vrhu plašta. Drugi uobičajeni mineral, piroksen, također ima procijenjeni kapacitet od 1 težinski% blizu 410 km.<ref name=Hirschmann630/> U prelaznoj zoni, vodu nose wadslejit i ringvudit; u relativno hladnim uvjetima silazne ploče, oni mogu nositi do 3&nbsp;wt%, dok je na toplijim temperaturama okolnog plašta njihov kapacitet skladištenja oko 0,5&nbsp;wt%.<ref name=Ohtani>{{cite journal |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Litasov |first2=Konstantin |last3=Hosoya |first3=Tomofumi |last4=Kubo |first4=Tomoaki |last5=Kondo |first5=Tadashi |title=Water transport into the deep mantle and formation of a hydrous transition zone |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |date=June 2004 |volume=143–144 |pages=255–269 |doi=10.1016/j.pepi.2003.09.015|bibcode=2004PEPI..143..255O }}</ref> Prelazna zona se također sastoji od najmanje 40% [[majorita]], faze visokog pritiska [[granat]]a;<;<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Sylvia-Monique |last2=Wilson |first2=Kathryn |last3=Koch-Müller |first3=Monika |last4=Hauri |first4=Erik H. |last5=McCammon |first5=Catherine |last6=Jacobsen |first6=Steven D. |last7=Lazarz |first7=John |last8=Rhede |first8=Dieter |last9=Ren |first9=Minghua |last10=Blair |first10=Neal |last11=Lenz |first11=Stephan |title=Quantification of water in majoritic garnet |journal=American Mineralogist |date=12 May 2015 |volume=100 |issue=5–6 |pages=1084–1092 |doi=10.2138/am-2015-5136 |bibcode=2015AmMin.100.1084T |osti=1335511 |s2cid=101667119 |url=https://www.researchgate.net/publication/269692936}}</ref> ovo ima kapacitet od samo 0,1 težinskih % ili manje.<ref>{{cite book|last1=Bolfan-Casanova|first1=Nathalie|title=Earth's Deep Water Cycle|last2=McCammon|first2=Catherine A.|last3=Mackwell|first3=Stephen J.|year=2013|isbn=9781118666487|series=Geophysical Monograph Series|pages=57–68|chapter=Water in Transition Zone and Lower Mantle Minerals|doi=10.1029/168GM06|author-link2=Catherine McCammon}}</ref> Kapacitet skladištenja donjeg plašta je predmet kontroverzi, s procjenama koje se kreću od ekvivalenta tri puta većeg od okeana do manje od 3%. Eksperimenti su ograničeni na pritiske pronađene u gornjih 100 km plašta i izazovni su za izvođenje. Rezultati mogu biti pristrasni naviše zbog inkluzija minerala s vodom, a naniže zbog neuspjeha u održavanju zasićenosti [[fluid]]om.<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=644}}</ref> Pri visokim pritiscima, voda može reagovati sa čistim željezom i dobiti FeH i FeO. Modeli [[vanjsko jezgro|vanjskog jezgra]] predviđaju da bi ono moglo sadržavati čak 100 okeana vode u ovom obliku, a ova reakcija je možda isušila donji plašt u ranoj historiji Zemlje.<ref name=Williams2001>{{cite journal |last1=Williams |first1=Quentin |last2=Hemley |first2=Russell J. |title=Hydrogen in the Deep Earth |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 2001 |volume=29 |issue=1 |pages=365–418 |doi=10.1146/annurev.earth.29.1.365 |bibcode=2001AREPS..29..365W |url=https://www.researchgate.net/publication/228367607 |access-date=23 April 2019}}</ref> == Voda iz plašta == Nosivost plašta je samo gornja granica i ne postoji uvjerljiv razlog za pretpostavku da je plašt zasićen.<ref>{{cite journal |last1=Karato |first1=Shun-ichiro |s2cid=46386661 |title=Water distribution across the mantle transition zone and its implications for global material circulation |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=January 2011 |volume=301 |issue=3–4 |pages=413–423 |doi=10.1016/j.epsl.2010.11.038 |bibcode=2011E&PSL.301..413K }}</ref> Daljnja ograničenja količine i distribucije vode u plaštu proizlaze iz geohemijske analize eruptiranih bazalta i ksenolita iz plašta. === Bazalti === [[Bazalt]]i formirani na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] i vrućim tačkama potiču iz plašta i koriste se za pružanje [[informacija]] o sastavu plašta. [[Magma]] koja se diže na površinu može proći kroz [[frakciona kristalizacija (geologija)|frakcionu kristalizaciju]] u kojoj se komponente s višim tačkama topljenja prvo talože, a rezultirajuće taline mogu imati široko varirajući sadržaj vode; ali kada je došlo do malog odvajanja, sadržaj vode je između oko 0,07–0,6 težinskih %. (Poređenja radi, bazalti u [[bazen zadnjeg luka| bazenima zadnjeg luka]] oko [[vulkan]]skih lukova imaju između 1&nbsp;wt% i 2,9&nbsp;wt% zbog vode koja dolazi sa subdukcijske ploče).<ref name=Williams2001/> Bazalti srednjeokeanskog grebena (MORB) se obično klasifikuju prema količini [[elemenati u tragovima|elemenata u tragovima]] koji su [[nekompatibilni element|nekompatibilni]] sa mineralima koje naseljavaju. Dijele se na "normalne" MORB ili N-MORB, sa relativno niskom količinom ovih elemenata, i obogaćene E-MORB.<ref>{{cite journal |last1=Ulrich |first1=Marc |last2=Hémond |first2=Christophe |last3=Nonnotte |first3=Philippe |last4=Jochum |first4=Klaus Peter |title=OIB/seamount recycling as a possible process for E-MORB genesis |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=June 2012 |volume=13 |issue=6 |pages=Q0AC19 |doi=10.1029/2012GC004078|bibcode=2012GGG....13.AC19U |s2cid=53517109 |url=https://hal-insu.archives-ouvertes.fr/insu-00713685/file/G3-Ulrich-2012.pdf }}</ref> Obogaćivanje vode dobro [[korelacija|korelira]] s obogaćivanjem ovih elemenata. Kod N-MORB-a, sadržaj vode u izvornom plaštu procjenjuje se na 0,08–0,18 težinskih %, dok je kod E-MORB-a 0,2–0,95 težinskih %.<ref name=Williams2001/> Druga uobičajena klasifikacija, zasnovana na analizama MORB-ova i bazalta okeanskih ostrva (OIB) iz vrućih tačaka, identificira pet komponenti. Bazalt fokusne zone (FOZO) smatraju se najbližim originalnom sastavu plašta. Smatra se da dva obogaćena krajnja člana (EM-1 i EM-2) nastaju recikliranjem okeanskih sedimenata i OIB-ova. HIMU označava "high-μ", gdje je μ omjer izotopa urana i olova ({{math|μ {{=}} <sup>238</sup>U/<sup>204</sup>Pb}}). Peta komponenta je osiromašeni MORB (DMM).<ref>{{cite journal |last1=Stracke |first1=Andreas |last2=Hofmann |first2=Albrecht W. |last3=Hart |first3=Stan R. |title=FOZO, HIMU, and the rest of the mantle zoo |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=May 2005 |volume=6 |issue=5 |pages=n/a |doi=10.1029/2004GC000824|bibcode=2005GGG.....6.5007S |url=https://darchive.mblwhoilibrary.org/bitstream/1912/451/1/Stracke%202004GC000824.pdf |hdl=1912/451 |s2cid=59354360 }}</ref> Budući da je ponašanje vode vrlo slično ponašanju elementa [[cezij]], omjeri vode i cezija često se koriste za procjenu koncentracije vode u regijama koje su izvori tih komponenti.<ref name=Hirschmann630/> Višestruke studije pokazuju da je sadržaj vode u FOZO oko 0,075 težinskih %, a veliki dio ove vode je vjerovatno "juvenilna" voda stečena tokom akrecije Zemlje. DMM ima samo 60 ppm vode.<ref name=Rupke2006/> Ako ovi izvori uzorkuju sve regije plašta, ukupna količina vode zavisi od njihovog udjela; uključujući nesigurnosti, procjene se kreću od 0,2 do 2,3 okeana.<ref name=Hirschmann630/> === Inkluzije dijamanata === [[Datoteka:DIAMOND_HI_RES_PHOTO.jpg|280px|thumb|[[Dijamant]] iz Juíne, [[Brazil]], s inkluzijama ringwoodita ukazuje na prisustvo vode u prelaznoj zoni.<ref name=Pearson/>]] Uzorci minerala iz prelazne zone i donjeg plašta potiču od [[Inkluzija (mineral)|inkluzija]] pronađenih u [[dijamant]]ima. Nedavno su otkrivene inkluzije dijamanata [[Ice VII|ice-VII]] u prelaznoj zoni. Led-VII je voda u stanju visokog pritiska. Prisustvo dijamanata koji su se formirali u prelaznoj zoni i sadrže inkluzije leda-VII ukazuje na to da je voda prisutna u prelaznoj zoni i na vrhu donjeg plašta. Od trinaest pronađenih primjeraka leda-VII, osam ima pritiske oko 8-12 GPa, što prati formiranje inkluzija na 400–550 km. Dvije inkluzije imaju pritiske između 24 i 25 GPa, što ukazuje na formiranje inkluzija na 610–800 km.<ref name=Tschauner2018>{{cite journal |last1=Tschauner |first1=O |last2=Huang |first2=S |last3=Greenberg |first3=E |last4=Prakapenka |first4=VB |last5=Ma |first5=C |last6=Rossman |first6=GR |last7=Shen |first7=AH |last8=Zhang |first8=D |last9=Newville |first9=M |last10=Lanzirotti |first10=A |last11=Tait |first11=K |title=Ice-VII inclusions in diamonds: Evidence for aqueous fluid in Earth's deep mantle |journal=Science |date=9 March 2018 |volume=359 |issue=6380 |pages=1136–1139 |doi=10.1126/science.aao3030 |pmid=29590042 |bibcode=2018Sci...359.1136T |doi-access=free }}</ref> Pritisci inkluzija leda VII pružaju dokaze da je voda morala biti prisutna u vrijeme formiranja dijamanata u prelaznoj zoni kako bi se zarobila kao inkluzije. Istraživači također sugeriraju da raspon pritisaka pri kojima su se inkluzije formirale implicira da su inkluzije postojale kao tekućine, a ne kao čvrste tvari.<ref name=Tschauner2018/><ref name=Pearson>{{cite journal |doi=10.1038/nature13080 |pmid=24622201 |year=2014 |issue=7491 |pages=221–4 |volume=507 |last1=Pearson |first1=D. G. |title=Hydrous mantle transition zone indicated by ringwoodite included within diamond |journal=Nature |last2=Brenker |first2=F. E. |last3=Nestola |first3=F. |last4=McNeill |first4=J. |last5=Nasdala |first5=L. |last6=Hutchison |first6=M. T. |last7=Matveev |first7=S. |last8=Mather |first8=K. |last9=Silversmit |first9=G. |last10=Schmitz |first10=S. |last11=Vekemans |first11=B. |last12=Vincze |first12=L. |bibcode=2014Natur.507..221P |s2cid=205237822 |url=http://bib-pubdb1.desy.de/record/168146/files/10.1038_nature13080.pdf }}</ref> Još jedan dijamant je pronađen s inkluzijama ringwudita. Koristeći tehnike koje uključuju [[IC|infracrvenu spektroskopiju]], [[Ramanova spektroskopija| Ramanovu spektroskopiju]] i [[rendgenska difrakcija| rendgensku difrakciju]], otkriveno je da je sadržaj vode u ringwuditu bio 1,4 težinska % i zaključili da je ukupni sadržaj vode u plaštu oko 1&nbsp;wt%.<ref>{{Cite web |url=https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%25E2%2580%2599s-transition-zone-directly-measured |title=Water in Earth's transition zone directly measured |website=Deep Carbon Observatory |date=13 March 2014 |access-date=24 April 2019 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203015447/https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%E2%80%99s-transition-zone-directly-measured |url-status=dead }}</ref> == Geofizički dokazi == === Seizmički === Nagli pad seizmičke aktivnosti i provodljivosti električne energije ukazuju na to da je prelazna zona u stanju da proizvede hidratizirani ringwoodit. Seizmički eksperiment [[USArray]] je dugoročni projekat koji koristi [[seizmometar| seizmometre]] za mapiranje plašta ispod [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. Koristeći podatke iz ovog projekta, mjerenja seizmometra pokazuju odgovarajuće dokaze topljenja na dnu prelazne zone.<ref name=KQED>{{Cite news|url=https://www.kqed.org/science/18307/new-evidence-of-earths-deep-water-cycle-reveals-a-virtual-buried-ocean|first1=Andrew |last1=Alden |title=New Evidence of Earth's Deep Water Cycle Reveals A Virtual Buried Ocean|date=12 June 2014|newspaper=KQED|access-date=24 April 2019}}</ref> Taloženje u prelaznoj zoni može se vizualizirati mjerenjima seizmičke brzine, jer se brzina naglo smanjuje na donjem plaštu, što je uzrokovano subdukcijom ploča kroz prelaznu zonu. Izmjereno smanjenje seizmičkih brzina precizno se korelira s predviđenim prisustvom 1 težinskog % taloženja H<sub>2</sub>O.<ref name=Schmandt>{{cite journal |doi=10.1126/science.1253358 |pmid=24926016 |year=2014 |issue=6189 |pages=1265–8 |volume=344 |last1=Schmandt |first1=B. |title=Dehydration melting at the top of the lower mantle |journal=Science |last2=Jacobsen |first2=S. D. |last3=Becker |first3=T. W. |last4=Liu |first4=Z. |last5=Dueker |first5=K. G. |bibcode=2014Sci...344.1265S |s2cid=206556921 }}</ref> [[Zona ultra niske brzine| Zone ultra niske brzine]] (ULVZ) otkrivene su odmah iznad granice jezgra i plašta (CMB). Eksperimenti koji ističu prisustvo željezo-[[peroksid]]a koji sadrži vodik (FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub>) poklapaju se s očekivanjima vezanim za ULVZ. Vjeruje se da bi željezo i voda mogli reagirati formirajući FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub> u ovim ULVZ-ima na CMB-u. Ova reakcija bi bila moguća interakcijom subdukcije minerala koji sadrže vodu i opsežne zalihe željeza u vanjskom jezgru Zemlje. Prethodna istraživanja sugerirala su prisustvo djelimičnog topljenja u ULVZ-ima, ali formiranje topljenja u području oko CMB-a ostaje sporno.<ref name=ironPeroxide>{{cite journal |doi=10.1038/nature24461 |pmid=29168804 |year=2017 |issue=7681 |pages=494–497 |volume=551 |last1=Liu |first1=Jin |title=Hydrogen-bearing iron peroxide and the origin of ultralow-velocity zones |journal=Nature |last2=Hu |first2=Qingyang |last3=Young Kim |first3=Duck |last4=Wu |first4=Zhongqing |last5=Wang |first5=Wenzhong |last6=Xiao |first6=Yuming |last7=Chow |first7=Paul |last8=Meng |first8=Yue |last9=Prakapenka |first9=Vitali B. |last10=Mao |first10=Ho-Kwang |last11=Mao |first11=Wendy L. |author11-link=Wendy Mao |bibcode=2017Natur.551..494L |osti=1423460 |s2cid=4463870 }}</ref> == Subdukcija == Kako se okeanska ploča spušta u gornji plašt, njeni minerali imaju tendenciju da gube vodu. Koliko vode se gubi i kada zavisi od pritiska, temperature i mineralogije. Voda se prenosi raznim mineralima koji kombinuju različite proporcije [[magnezij-oksid]] a (MgO), [[silicij-dioksid]]a (SiO<sub>2</sub>) i vode.<ref name=Kawamoto2006>{{cite journal |last1=Kawamoto |first1=T. |title=Hydrous Phases and Water Transport in the Subducting Slab |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |date=1 January 2006 |volume=62 |issue=1 |pages=273–289 |doi=10.2138/rmg.2006.62.12|bibcode=2006RvMG...62..273K }}</ref> Pri niskim pritiscima (ispod 5 GPa), to uključuje [[antigorit]], oblik serpentina, i [[klinohlor]] (oba sadrže 13 težinskih % vode); [[talk]] (4,8 težinskih %) i neke druge minerale sa nižim kapacitetom. Pri umjerenom pritisku (5–7 GPa) minerali uključuju [[flogopit]] (4,8 težinskih %), fazu 10Å (proizvod talka i vode pod visokim pritiskom,<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Graham A. |title=Annual reports on NMR spectroscopy. Volume 56 |date=2003 |publisher=Elsevier Academic Press |isbn=9780124079052 |page=324}}</ref> 10–13&nbsp;wt%) i [[lavsonit]] (11,5 tež.%). Pri pritiscima iznad 7 GPa, prisutan je [[topaz[[-OH (Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH)<sub>2</sub>, 10 tež.%), faza Egg (AlSiO<sub>3</sub>(OH), 11–18 tež.%) i skup gustih hidratiziranih magnezijum silikata (DHMS) ili "abeceda" faza kao što su faza A (12 tež.%), D (10 tež.%) i E (11 tež.%).<ref>{{cite book |last1=Mainprice |first1=David |last2=Ildefonse |first2=Benoit |chapter=Seismic Anisotropy of Subduction Zone Minerals–Contribution of Hydrous Phases |doi=10.1007/978-3-540-87974-9_4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/226104051 |editor-last1=Lallemand |editor-first1=Serge |editor-last2=Funiciello |editor-first2=Francesca |title=Subduction zone geodynamics |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9783540879749 |pages=65–67 |access-date=24 April 2019}}</ref><ref name=Kawamoto2006/> Sudbina vode zavisi od toga da li ove faze mogu održati neprekinuti niz kako se ploča spušta. Na dubini od oko 180 km, gdje je pritisak oko 6 [[Pascal (jedinica)|gigapascala]] (GPa) i temperatura oko 600°C, postoji moguća "tačka gušenja" gdje se područja stabilnosti upravo susreću. Toplije ploče će izgubiti svu svoju vodu, dok hladnije ploče prenose vodu na DHMS faze.<ref name=Ohtani/> U hladnijim pločama, dio oslobođene vode može biti stabilan i kao [[led]] VII.<ref>{{cite journal |last1=Bina |first1=Craig R. |last2=Navrotsky |first2=Alexandra |title=Possible presence of high-pressure ice in cold subducting slabs |journal=Nature |date=December 2000 |volume=408 |issue=6814 |pages=844–847 |doi=10.1038/35048555|pmid=11130720 |bibcode=2000Natur.408..844B |s2cid=4324205 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ivanov |first1=Alexei V. |last2=Litasov |first2=Konstantin D. |title=The deep water cycle and flood basalt volcanism |journal=International Geology Review |date=30 July 2013 |volume=56 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/00206814.2013.817567|s2cid=129158587 }}</ref> Neravnoteža u recikliranju duboke vode predložena je kao jedan od mehanizama koji može utjecati na globalni nivo mora.<ref name=":0" /> == Također pogledajte == *[[Geološka primjena Fourierove transformacijske infracrvene spektroskopije|Hidrogene komponente u nominalno bezvodnim mineralima]] *[[Metamorfizam subdukcijske zone|Hidrogeni minerali subdukcijske ploče]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} *{{cite journal |doi=10.1038/s41586-018-0655-4 |pmid=30429549 |year=2018 |issue=7731 |pages=389–392 |volume=563 |last1=Cai |first1=Chen |title=Water input into the Mariana subduction zone estimated from ocean-bottom seismic data |journal=Nature |last2=Wiens |first2=Douglas A. |last3=Shen |first3=Weisen |last4=Eimer |first4=Melody |bibcode=2018Natur.563..389C |s2cid=53302516}} **{{cite press release |date=November 14, 2018 |title=Seismic study reveals huge amount of water dragged into Earth's interior |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181114132013.htm}} *{{cite book |last1=Condie |first1=Kent C. |title=Earth as an evolving planetary system |date=2015 |publisher=Elsevier/Academic Press |isbn=978-0-12-803709-6 |edition=2nd|pages=114–115}} *{{cite journal |last1=Conrad |first1=C. P. |title=The solid Earth's influence on sea level |journal=Geological Society of America Bulletin |date=28 June 2013 |volume=125 |issue=7–8 |pages=1027–1052 |doi=10.1130/B30764.1 |bibcode=2013GSAB..125.1027C |url=https://www.soest.hawaii.edu/GG/FACULTY/conrad/papers/Conrad_GSAB2013.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite journal |last1=Faccenda |first1=Manuele |title=Water in the slab: A trilogy |journal=Tectonophysics |date=February 2014 |volume=614 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.tecto.2013.12.020|bibcode=2014Tectp.614....1F }} *{{cite journal |last1=Harte |first1=B. |title=Diamond formation in the deep mantle: the record of mineral inclusions and their distribution in relation to mantle dehydration zones |journal=Mineralogical Magazine |date=5 July 2018 |volume=74 |issue=2 |pages=189–215 |doi=10.1180/minmag.2010.074.2.189 |hdl=20.500.11820/cf23e2df-beda-48b7-bcf1-d3c69f9a0f6f |s2cid=54867127 |url=https://www.researchgate.net/publication/249852155 |access-date=24 April 2019|hdl-access=free }} *{{cite journal |last1=Hirschmann |first1=Marc M. |title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2006 |volume=34 |pages=629–653 |doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211 |bibcode=2006AREPS..34..629H |url=https://www.researchgate.net/publication/228364911 |access-date=17 April 2019}} *{{cite journal |last1=Houser |first1=C. |title=Global seismic data reveal little water in the mantle transition zone |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=August 2016 |volume=448 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.epsl.2016.04.018|bibcode=2016E&PSL.448...94H |doi-access=free }} *{{cite book |editor-last1=Jacobsen |editor-first1=Steven D. |editor-last2=Van Der Lee |editor-first2=Suzan |title=Earth's deep water cycle |date=2006 |publisher=American Geophysical Union |isbn=9781118666487 }} *{{cite book |last1=Keppler |first1=Hans |last2=Smyth |first2=Joseph R. |title=Water in nominally anhydrous minerals |date=2006 |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=978-0-939950-74-4}} *{{cite journal |last1=Khan |first1=A. |last2=Shankland |first2=T.J. |title=A geophysical perspective on mantle water content and melting: Inverting electromagnetic sounding data using laboratory-based electrical conductivity profiles |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=February 2012 |volume=317–318 |pages=27–43 |doi=10.1016/j.epsl.2011.11.031|bibcode=2012E&PSL.317...27K }} *{{cite journal |last1=Nomura |first1=R |last2=Hirose |first2=K |last3=Uesugi |first3=K |last4=Ohishi |first4=Y |last5=Tsuchiyama |first5=A |last6=Miyake |first6=A |last7=Ueno |first7=Y |title=Low core-mantle boundary temperature inferred from the solidus of pyrolite. |journal=Science |date=31 January 2014 |volume=343 |issue=6170 |pages=522–5 |doi=10.1126/science.1248186 |pmid=24436185 |bibcode=2014Sci...343..522N |s2cid=19754865 }} *{{cite book |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Amaike |first2=Yohei |last3=Kamada |first3=Seiji |last4=Ohira |first4=Itaru |last5=Mashino |first5=Izumi |chapter=21. Stability of Hydrous Minerals and Water Reservoirs in the Deep Earth Interior |editor-last1=Terasaki |editor-first1=Hidenori |editor-last2=Fischer |editor-first2=Rebecca A. |title=Deep earth: physics and chemistry of the lower mantel and core |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781118992500|doi=10.1002/9781118992487.ch21}} *{{cite press release |last1=Roberts Jr. |first1=Glenn |title=Diamonds From the Deep: Study Suggests Water May Exist in Earth's Lower Mantle |url=https://newscenter.lbl.gov/2018/03/15/diamonds-study-deep-water-may-exist-lower-mantle/ |access-date=27 March 2019 |work=News Center |publisher=Berkeley Lab |date=15 March 2018}} *{{cite book |last1=Rollinson |first1=Hugh R. |title=Early Earth Systems: a Geochemical Approach. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781444308945 |pages=177–180}} *{{cite journal |last1=Smith |first1=Evan M. |last2=Shirey |first2=Steven B. |last3=Richardson |first3=Stephen H. |last4=Nestola |first4=Fabrizio |last5=Bullock |first5=Emma S. |last6=Wang |first6=Jianhua |last7=Wang |first7=Wuyi |title=Blue boron-bearing diamonds from Earth's lower mantle |journal=Nature |date=1 August 2018 |volume=560 |issue=7716 |pages=84–87 |doi=10.1038/s41586-018-0334-5 |pmid=30068951 |bibcode=2018Natur.560...84S |s2cid=51893056 |url=https://www.researchgate.net/publication/326747614 |access-date=24 April 2019}} *{{cite book |doi=10.1016/b978-0-12-409548-9.02868-2 |year=2013 |isbn=978-0-12-409548-9 |last1=Suetsugu |first1=D. |title=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |last2=Steinberger |first2=B. |last3=Kogiso |first3=T. |chapter=Mantle Plumes and Hotspots |publisher=Elsevier |chapter-url=http://www.earthdynamics.org/steinberger/papers/encyclopedia-2005.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite press release |last1=University of California – Riverside |title=Earth's deep water cycle needs revision, geophysicists claim |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/10/101018131419.htm |access-date=27 March 2019 |work=ScienceDaily |date=19 October 2010 |language=en}} *{{cite journal |last1=Yoshino |first1=Takashi |last2=Katsura |first2=Tomoo |title=Electrical Conductivity of Mantle Minerals: Role of Water in Conductivity Anomalies |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=30 May 2013 |volume=41 |issue=1 |pages=605–628 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124022|bibcode=2013AREPS..41..605Y }} *{{cite news |last1=Woo |first1=Marcus |title=The Hunt for Earth's Deep Hidden Oceans |url=https://www.quantamagazine.org/the-hunt-for-earths-deep-hidden-oceans-20180711/ |access-date=27 March 2019 |work=Quanta Magazine |date=11 July 2018}} {{Refend}} [[Kategorija:Geološki procesi]] [[Kategorija:Voda]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Heohemija]] 5p4k7er88vwghp8fac3q1ramysksitt 3836946 3836945 2026-04-24T08:29:06Z Bizmarkus-bos 180664 /* Dodatni izvori */ 3836946 wikitext text/x-wiki '''Ciklus dubokih voda''' ili '''geološki ciklus vode''', uključuje izmjenu vode s plaštom, pri čemu vodu nose okeanske ploče i vraćaju kroz [[vulkan]]sku aktivnost, što se razlikuje od procesa kruženja vode koji se odvija iznad i na površini Zemlje.<ref name=":0">{{Citation |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |date=2013-03-19 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/168GM20 |work=Geophysical Monograph Series |pages=263–276 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Steven D. |place=Washington, D. C. |publisher=American Geophysical Union |doi=10.1029/168gm20 |isbn=978-1-118-66648-7 |access-date=2021-10-21 |last2=Phipps Morgan |first2=Jason |last3=Eaby Dixon |first3=Jacqueline |editor2-last=Van Der Lee |editor2-first=Suzan|url-access=subscription }}</ref> Dio vode stiže sve do [[Donji plašt (Zemlja)|donjeg plašta]], a može čak i dosegnuti [[vanjsko jezgro]]. Eksperimenti mineralne fizike pokazuju da hidratizirani [[minerali]] mogu prenositi vodu duboko u plašt u hladnijim pločama, pa čak i "nominalno bezvodni minerali" mogu pohraniti vodu u količini nekoliko okeana. Proces recikliranja duboke vode uključuje vodu koja ulazi u plašt, tako što je nosi subdukcijom okeanskih ploča (proces poznat kao regasacija), a uravnotežuje se vodom koja se oslobađa na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] (degasacija).<ref name=":0"/> Ovo je centralni koncept u razumijevanju dugoročne razmjene vode između Zemljine unutrašnjosti i [[egzosfera|egzosfere]] i transporta vode vezane u hidratiziranim mineralima.<ref>{{Cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=Hunen |first3=Jeroen van |date=2014 |title=Deep water recycling through time |url= |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |bibcode=2014GGG....15.4203M |doi=10.1002/2014GC005525 |issn=1525-2027 |pmc=4548132 |pmid=26321881}}</ref> == Pregled == {{Glavni|Kruženje vode u prirodi}} U konvencionalnom pogledu na ciklus vode u prirodi (također poznat kao ''hidrološki ciklus''), voda se kreće između rezervoara u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] i Zemljinoj površini ili blizu površine (uključujući [[okean]], [[rijeke]] i [[jezera]], [[glečer]]e i [[polarna ledena kapa| polarne ledene kape]], [[biosfera| biosferu]] i [[podzemne vode]]). Međutim, pored površinskog ciklusa, voda također ima važnu ulogu u geološkim procesima koji dosežu do [[Kora (geologija)|kore]] i [[Plašt (geologija)|plašta]]. Sadržaj vode u [[magma|magmi]] određuje koliko je vulkanska erupcija eksplozivna; vruća voda je glavni kanal za koncentraciju ekonomski važnih minerala u [[hidrotermalno mineralno ležište| hidrotermalnim mineralnim ležištima]]; a voda ima važnu ulogu u formiranju i migraciji [[nafta|nafte]].<ref name=Bodnar>{{cite book |last1=Bodnar |first1=R.J. |last2=Azbej |first2=T. |last3=Becker |first3=S.P. |last4=Cannatelli |first4=C. |last5=Fall |first5=A. |last6=Severs |first6=M.J. |chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system |doi=10.1130/2013.2500(13) |editor-last1=M.E. |editor-first1=Bickford |title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500 |date=2013 |publisher=The Geological Society of America |isbn=9780813725000 |pages=431–461 |chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf |access-date=19 April 2019}}</ref> [[Slika:Tectonic plate boundaries2.png|thumb|280px| Shematski prikaz granica tektonskih ploča. U tekstu se razmatraju subdukcijska ploča (5); otočni luk (15) koji prekriva klin plašta; srednjookeanski greben (12); i vruća tačka (3).]] Voda nije prisutna samo kao zasebna faza u tlu. Morska voda prodire u okeansku koru i [[Hidratacija minerala|hidrati]] [[magma]]tske stijene poput [[olivin]] ai [[piroksen]]a, transformirajući ih u hidratizirane minerale poput [[Serpentinska podgrupa|serpentina]], [[talk]]a i [[brucit]]a.<ref>{{cite journal |last1=Peacock |first1=Simon M. |last2=Hyndman |first2=Roy D. |title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes |journal=Geophysical Research Letters |date=15 August 1999 |volume=26 |issue=16 |pages=2517–2520 |doi=10.1029/1999GL900558|bibcode=1999GeoRL..26.2517P |doi-access=free }}</ref> U ovom obliku, voda se prenosi u plašt. U gornjem plaštu, [[toplota]] i [[pritisak]] dehidriraju ove minerale, oslobađajući veći dio u gornji sloj plašta, što izaziva [[topljenje]] stijena koje se uzdižu i formiraju [[vulkan]]ske lukove.<ref name=Rupke2004>{{cite journal |last1=Rüpke |first1=L |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Hort |first3=Matthias |last4=Connolly |first4=James A. D. |title=Serpentine and the subduction zone water cycle |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=June 2004 |volume=223 |issue=1–2 |pages=17–34 |doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018 |bibcode=2004E&PSL.223...17R}}</ref> Međutim, neki od "nominalno bezvodnih minerala" koji su stabilni dublje u plaštu mogu skladištiti male koncentracije vode u obliku [[hidroksil]]a (OH<sup>−</sup>),<ref name=Bell>{{cite journal |last1=Bell |first1=D. R. |last2=Rossman |first2=G. R. |title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals |journal=Science |date=13 March 1992 |volume=255 |issue=5050 |pages=1391–1397 |doi=10.1126/science.255.5050.1391 |pmid=17801227 |bibcode=1992Sci...255.1391B |s2cid=26482929 |url=https://www.researchgate.net/publication/6039715 |access-date=23 April 2019}}</ref> i budući da zauzimaju velike površine Zemlje, sposobni su pohraniti barem onoliko koliko i svjetski okeani.<ref name=Bodnar/> Konvencionalno mišljenje o porijeklu okeana je da je ispunjen ispuštanjem gasova iz plašta u ranom arhejskom periodu, te da je plašt od tada ostao dehidriran.<ref name=KepplerP22>{{cite book |first=Hans |last=Keppler |chapter=Volatiles under high pressure |editor-last1=Karato |editor-first1=Shun-ichiro |editor-last2=Karato |editor-first2=Shun'ichirō |title=Physics and chemistry of the deep Earth |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9780470659144 |pages=22–23 |doi=10.1002/9781118529492.ch1}}</ref> Međutim, subdukcija nosi vodu prema dolje brzinom koja bi ispraznila okean za 1–2 milijarde godina. Uprkos tome, promjene u [[eustatički nivo mora|globalnom nivou mora]] u protekle 3–4 milijarde godina bile su samo nekoliko stotina metara, mnogo manje od prosječne dubine okeana od četiri kilometra. Stoga se očekuje da će tokovi vode u i iz plašta biti otprilike uravnoteženi, a sadržaj vode u plaštu stabilan. [[Voda]] unesena u plašt na kraju se vraća na površinu u erupcijama na [[srednjookeanskim greben| srednjookeanskim grebenima]] i [[vruća tačka (geologija)|vrućim tačkama]].<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=646}}</ref> Ova cirkulacija vode u plašt i nazad poznata je kao „duboki ciklus vode“ ili „geološki ciklus vode“.<ref name=Rupke2006>{{cite book |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=263–276 |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Dixon |first3=Jacqueline Eaby |chapter=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |doi=10.1029/168GM20 |chapter-url=https://www.geomar.de/fileadmin/personal/fb4/muhs/lruepke/Ruepke_AGU_2006.pdf |access-date=20 April 2019|series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 |url=http://oceanrep.geomar.de/2966/1/504_R%C3%BCpke_2004_ImplicationsOfSubductionRehydrationFor_Talk_pubid11476.pdf }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=263–276}}.</ref><ref>{{cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=van Hunen |first3=Jeroen |title=Deep water recycling through time |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=November 2014 |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |doi=10.1002/2014GC005525|pmid=26321881 |pmc=4548132 |bibcode=2014GGG....15.4203M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Korenaga |first1=J. |s2cid=40490409 |title=Thermal evolution with a hydrating mantle and the initiation of plate tectonics in the early Earth |journal=Journal of Geophysical Research|date=10 December 2011|volume=116 |issue=B12 |doi=10.1029/2011JB008410|bibcode=2011JGRB..11612403K |doi-access=free}}</ref><ref name=Rupke2004/> Procjene količine vode u plaštu kreću se od {{frac|4}} do četiri puta više vode nego u okeanu.<ref name=Hirschmann630>{{harvnb|Hirschmann|2006|pp=630–634}}</ref> U morima se nalazi 1,37×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode, stoga bi to sugeriralo da se u plaštu nalazi između 3,4×10<sup>17</sup> i 5,5×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode. Ograničenja vode u plaštu potiču iz mineralogije plašta, uzoraka stijena iz plašta i geofizičkih sondi. == Kapacitet skladištenja == {{glavni|Fizika minerala}} [[Datoteka:Upper mantle temperature profile.png|thumb| Ovisnost temperature o dubini u gornjih 500 kilometara Zemljine površine (crna krivulja).]] Gornja granica količine vode u plaštu može se dobiti uzimajući u obzir količinu vode koju mogu prenijeti njegovi minerali (njihov ''kapacitet skladištenja''). To ovisi o temperaturi i pritisku. Postoji strmi temperaturni gradijent u [[litosfera|litosferi]] gdje toplina putuje kondukcijom, ali u plaštu stijena se miješa konvekcijom i temperatura raste sporije (vidi sliku).<ref name=Turcotte>{{cite book|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics00dltu|url-access=limited|last1=Turcotte|first1=Donald L.|last2=Schubert |first2=Gerald |date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66624-4| edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/geodynamics00dltu/page/n199 185]–188 |chapter=4-28 Mantle geotherms and adiabats}}</ref> Spuštajuće ploče imaju niže temperature od prosječnih. [[Datoteka:Transformations of olivine.jpg|thumb|300px| Fazne transformacije olivina koje se kreću kroz gornji [[Plašt (geologija)|plašt]], prelaznu zonu i donji plašt. U jezgru, voda bi mogla biti uskladištena kao vodik vezan za željezo.]] Plašt se može podijeliti na gornji plašt (iznad 410 km dubine), [[Prelazna zona (Zemlja)|prelaznu zonu]] (između 410 km i 660 km) i donji plašt (ispod 660 km). Veliki dio plašta sastoji se od olivina i njegovih polimorfa visokog pritiska [[Polimorfizam (nauka o materijalima)|podložnih oblika]]. Na vrhu prelazne zone, prolazi kroz [[fazni prelaz]] u [[vadsleit]], a na oko 520 km dubine, vadsleit se transformiše u [[ringvudit]], koji ima strukturu [[spinel]]a. Na vrhu donjeg plašta, ringwoodit se raspada na [[bridgemanit]] i [[feroperiklas]].ref>{{cite journal|last=Christensen|first=U.R.|title=Effects of phase transitions on mantle convection|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|year=1995|volume=23|pages=65–87|doi=10.1146/annurev.ea.23.050195.000433|bibcode = 1995AREPS..23...65C }}</ref> Najčešći mineral u gornjem plaštu je olivin. Za dubinu od 410 km, rana procjena od 0,13 [[Maseni udio (hemija)|postotak vode po težini]] (težinski %) revidirana je naviše na 0,4 težinska %, a zatim na 1&nbsp;wt%.<ref name=Hirschmann630/><ref>{{cite book |last1=Smyth |first1=Joseph R. |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=1–11 |last2=Jacobsen |first2=Steven D. |s2cid=8066681 |chapter=Nominally anhydrous minerals and Earth's deep water cycle |doi=10.1029/168GM02 |series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=1–12 }}.</ref> Međutim, kapacitet nosivosti dramatično se smanjuje prema vrhu plašta. Drugi uobičajeni mineral, piroksen, također ima procijenjeni kapacitet od 1 težinski% blizu 410 km.<ref name=Hirschmann630/> U prelaznoj zoni, vodu nose wadslejit i ringvudit; u relativno hladnim uvjetima silazne ploče, oni mogu nositi do 3&nbsp;wt%, dok je na toplijim temperaturama okolnog plašta njihov kapacitet skladištenja oko 0,5&nbsp;wt%.<ref name=Ohtani>{{cite journal |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Litasov |first2=Konstantin |last3=Hosoya |first3=Tomofumi |last4=Kubo |first4=Tomoaki |last5=Kondo |first5=Tadashi |title=Water transport into the deep mantle and formation of a hydrous transition zone |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |date=June 2004 |volume=143–144 |pages=255–269 |doi=10.1016/j.pepi.2003.09.015|bibcode=2004PEPI..143..255O }}</ref> Prelazna zona se također sastoji od najmanje 40% [[majorita]], faze visokog pritiska [[granat]]a;<;<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Sylvia-Monique |last2=Wilson |first2=Kathryn |last3=Koch-Müller |first3=Monika |last4=Hauri |first4=Erik H. |last5=McCammon |first5=Catherine |last6=Jacobsen |first6=Steven D. |last7=Lazarz |first7=John |last8=Rhede |first8=Dieter |last9=Ren |first9=Minghua |last10=Blair |first10=Neal |last11=Lenz |first11=Stephan |title=Quantification of water in majoritic garnet |journal=American Mineralogist |date=12 May 2015 |volume=100 |issue=5–6 |pages=1084–1092 |doi=10.2138/am-2015-5136 |bibcode=2015AmMin.100.1084T |osti=1335511 |s2cid=101667119 |url=https://www.researchgate.net/publication/269692936}}</ref> ovo ima kapacitet od samo 0,1 težinskih % ili manje.<ref>{{cite book|last1=Bolfan-Casanova|first1=Nathalie|title=Earth's Deep Water Cycle|last2=McCammon|first2=Catherine A.|last3=Mackwell|first3=Stephen J.|year=2013|isbn=9781118666487|series=Geophysical Monograph Series|pages=57–68|chapter=Water in Transition Zone and Lower Mantle Minerals|doi=10.1029/168GM06|author-link2=Catherine McCammon}}</ref> Kapacitet skladištenja donjeg plašta je predmet kontroverzi, s procjenama koje se kreću od ekvivalenta tri puta većeg od okeana do manje od 3%. Eksperimenti su ograničeni na pritiske pronađene u gornjih 100 km plašta i izazovni su za izvođenje. Rezultati mogu biti pristrasni naviše zbog inkluzija minerala s vodom, a naniže zbog neuspjeha u održavanju zasićenosti [[fluid]]om.<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=644}}</ref> Pri visokim pritiscima, voda može reagovati sa čistim željezom i dobiti FeH i FeO. Modeli [[vanjsko jezgro|vanjskog jezgra]] predviđaju da bi ono moglo sadržavati čak 100 okeana vode u ovom obliku, a ova reakcija je možda isušila donji plašt u ranoj historiji Zemlje.<ref name=Williams2001>{{cite journal |last1=Williams |first1=Quentin |last2=Hemley |first2=Russell J. |title=Hydrogen in the Deep Earth |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 2001 |volume=29 |issue=1 |pages=365–418 |doi=10.1146/annurev.earth.29.1.365 |bibcode=2001AREPS..29..365W |url=https://www.researchgate.net/publication/228367607 |access-date=23 April 2019}}</ref> == Voda iz plašta == Nosivost plašta je samo gornja granica i ne postoji uvjerljiv razlog za pretpostavku da je plašt zasićen.<ref>{{cite journal |last1=Karato |first1=Shun-ichiro |s2cid=46386661 |title=Water distribution across the mantle transition zone and its implications for global material circulation |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=January 2011 |volume=301 |issue=3–4 |pages=413–423 |doi=10.1016/j.epsl.2010.11.038 |bibcode=2011E&PSL.301..413K }}</ref> Daljnja ograničenja količine i distribucije vode u plaštu proizlaze iz geohemijske analize eruptiranih bazalta i ksenolita iz plašta. === Bazalti === [[Bazalt]]i formirani na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] i vrućim tačkama potiču iz plašta i koriste se za pružanje [[informacija]] o sastavu plašta. [[Magma]] koja se diže na površinu može proći kroz [[frakciona kristalizacija (geologija)|frakcionu kristalizaciju]] u kojoj se komponente s višim tačkama topljenja prvo talože, a rezultirajuće taline mogu imati široko varirajući sadržaj vode; ali kada je došlo do malog odvajanja, sadržaj vode je između oko 0,07–0,6 težinskih %. (Poređenja radi, bazalti u [[bazen zadnjeg luka| bazenima zadnjeg luka]] oko [[vulkan]]skih lukova imaju između 1&nbsp;wt% i 2,9&nbsp;wt% zbog vode koja dolazi sa subdukcijske ploče).<ref name=Williams2001/> Bazalti srednjeokeanskog grebena (MORB) se obično klasifikuju prema količini [[elemenati u tragovima|elemenata u tragovima]] koji su [[nekompatibilni element|nekompatibilni]] sa mineralima koje naseljavaju. Dijele se na "normalne" MORB ili N-MORB, sa relativno niskom količinom ovih elemenata, i obogaćene E-MORB.<ref>{{cite journal |last1=Ulrich |first1=Marc |last2=Hémond |first2=Christophe |last3=Nonnotte |first3=Philippe |last4=Jochum |first4=Klaus Peter |title=OIB/seamount recycling as a possible process for E-MORB genesis |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=June 2012 |volume=13 |issue=6 |pages=Q0AC19 |doi=10.1029/2012GC004078|bibcode=2012GGG....13.AC19U |s2cid=53517109 |url=https://hal-insu.archives-ouvertes.fr/insu-00713685/file/G3-Ulrich-2012.pdf }}</ref> Obogaćivanje vode dobro [[korelacija|korelira]] s obogaćivanjem ovih elemenata. Kod N-MORB-a, sadržaj vode u izvornom plaštu procjenjuje se na 0,08–0,18 težinskih %, dok je kod E-MORB-a 0,2–0,95 težinskih %.<ref name=Williams2001/> Druga uobičajena klasifikacija, zasnovana na analizama MORB-ova i bazalta okeanskih ostrva (OIB) iz vrućih tačaka, identificira pet komponenti. Bazalt fokusne zone (FOZO) smatraju se najbližim originalnom sastavu plašta. Smatra se da dva obogaćena krajnja člana (EM-1 i EM-2) nastaju recikliranjem okeanskih sedimenata i OIB-ova. HIMU označava "high-μ", gdje je μ omjer izotopa urana i olova ({{math|μ {{=}} <sup>238</sup>U/<sup>204</sup>Pb}}). Peta komponenta je osiromašeni MORB (DMM).<ref>{{cite journal |last1=Stracke |first1=Andreas |last2=Hofmann |first2=Albrecht W. |last3=Hart |first3=Stan R. |title=FOZO, HIMU, and the rest of the mantle zoo |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=May 2005 |volume=6 |issue=5 |pages=n/a |doi=10.1029/2004GC000824|bibcode=2005GGG.....6.5007S |url=https://darchive.mblwhoilibrary.org/bitstream/1912/451/1/Stracke%202004GC000824.pdf |hdl=1912/451 |s2cid=59354360 }}</ref> Budući da je ponašanje vode vrlo slično ponašanju elementa [[cezij]], omjeri vode i cezija često se koriste za procjenu koncentracije vode u regijama koje su izvori tih komponenti.<ref name=Hirschmann630/> Višestruke studije pokazuju da je sadržaj vode u FOZO oko 0,075 težinskih %, a veliki dio ove vode je vjerovatno "juvenilna" voda stečena tokom akrecije Zemlje. DMM ima samo 60 ppm vode.<ref name=Rupke2006/> Ako ovi izvori uzorkuju sve regije plašta, ukupna količina vode zavisi od njihovog udjela; uključujući nesigurnosti, procjene se kreću od 0,2 do 2,3 okeana.<ref name=Hirschmann630/> === Inkluzije dijamanata === [[Datoteka:DIAMOND_HI_RES_PHOTO.jpg|280px|thumb|[[Dijamant]] iz Juíne, [[Brazil]], s inkluzijama ringwoodita ukazuje na prisustvo vode u prelaznoj zoni.<ref name=Pearson/>]] Uzorci minerala iz prelazne zone i donjeg plašta potiču od [[Inkluzija (mineral)|inkluzija]] pronađenih u [[dijamant]]ima. Nedavno su otkrivene inkluzije dijamanata [[Ice VII|ice-VII]] u prelaznoj zoni. Led-VII je voda u stanju visokog pritiska. Prisustvo dijamanata koji su se formirali u prelaznoj zoni i sadrže inkluzije leda-VII ukazuje na to da je voda prisutna u prelaznoj zoni i na vrhu donjeg plašta. Od trinaest pronađenih primjeraka leda-VII, osam ima pritiske oko 8-12 GPa, što prati formiranje inkluzija na 400–550 km. Dvije inkluzije imaju pritiske između 24 i 25 GPa, što ukazuje na formiranje inkluzija na 610–800 km.<ref name=Tschauner2018>{{cite journal |last1=Tschauner |first1=O |last2=Huang |first2=S |last3=Greenberg |first3=E |last4=Prakapenka |first4=VB |last5=Ma |first5=C |last6=Rossman |first6=GR |last7=Shen |first7=AH |last8=Zhang |first8=D |last9=Newville |first9=M |last10=Lanzirotti |first10=A |last11=Tait |first11=K |title=Ice-VII inclusions in diamonds: Evidence for aqueous fluid in Earth's deep mantle |journal=Science |date=9 March 2018 |volume=359 |issue=6380 |pages=1136–1139 |doi=10.1126/science.aao3030 |pmid=29590042 |bibcode=2018Sci...359.1136T |doi-access=free }}</ref> Pritisci inkluzija leda VII pružaju dokaze da je voda morala biti prisutna u vrijeme formiranja dijamanata u prelaznoj zoni kako bi se zarobila kao inkluzije. Istraživači također sugeriraju da raspon pritisaka pri kojima su se inkluzije formirale implicira da su inkluzije postojale kao tekućine, a ne kao čvrste tvari.<ref name=Tschauner2018/><ref name=Pearson>{{cite journal |doi=10.1038/nature13080 |pmid=24622201 |year=2014 |issue=7491 |pages=221–4 |volume=507 |last1=Pearson |first1=D. G. |title=Hydrous mantle transition zone indicated by ringwoodite included within diamond |journal=Nature |last2=Brenker |first2=F. E. |last3=Nestola |first3=F. |last4=McNeill |first4=J. |last5=Nasdala |first5=L. |last6=Hutchison |first6=M. T. |last7=Matveev |first7=S. |last8=Mather |first8=K. |last9=Silversmit |first9=G. |last10=Schmitz |first10=S. |last11=Vekemans |first11=B. |last12=Vincze |first12=L. |bibcode=2014Natur.507..221P |s2cid=205237822 |url=http://bib-pubdb1.desy.de/record/168146/files/10.1038_nature13080.pdf }}</ref> Još jedan dijamant je pronađen s inkluzijama ringwudita. Koristeći tehnike koje uključuju [[IC|infracrvenu spektroskopiju]], [[Ramanova spektroskopija| Ramanovu spektroskopiju]] i [[rendgenska difrakcija| rendgensku difrakciju]], otkriveno je da je sadržaj vode u ringwuditu bio 1,4 težinska % i zaključili da je ukupni sadržaj vode u plaštu oko 1&nbsp;wt%.<ref>{{Cite web |url=https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%25E2%2580%2599s-transition-zone-directly-measured |title=Water in Earth's transition zone directly measured |website=Deep Carbon Observatory |date=13 March 2014 |access-date=24 April 2019 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203015447/https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%E2%80%99s-transition-zone-directly-measured |url-status=dead }}</ref> == Geofizički dokazi == === Seizmički === Nagli pad seizmičke aktivnosti i provodljivosti električne energije ukazuju na to da je prelazna zona u stanju da proizvede hidratizirani ringwoodit. Seizmički eksperiment [[USArray]] je dugoročni projekat koji koristi [[seizmometar| seizmometre]] za mapiranje plašta ispod [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. Koristeći podatke iz ovog projekta, mjerenja seizmometra pokazuju odgovarajuće dokaze topljenja na dnu prelazne zone.<ref name=KQED>{{Cite news|url=https://www.kqed.org/science/18307/new-evidence-of-earths-deep-water-cycle-reveals-a-virtual-buried-ocean|first1=Andrew |last1=Alden |title=New Evidence of Earth's Deep Water Cycle Reveals A Virtual Buried Ocean|date=12 June 2014|newspaper=KQED|access-date=24 April 2019}}</ref> Taloženje u prelaznoj zoni može se vizualizirati mjerenjima seizmičke brzine, jer se brzina naglo smanjuje na donjem plaštu, što je uzrokovano subdukcijom ploča kroz prelaznu zonu. Izmjereno smanjenje seizmičkih brzina precizno se korelira s predviđenim prisustvom 1 težinskog % taloženja H<sub>2</sub>O.<ref name=Schmandt>{{cite journal |doi=10.1126/science.1253358 |pmid=24926016 |year=2014 |issue=6189 |pages=1265–8 |volume=344 |last1=Schmandt |first1=B. |title=Dehydration melting at the top of the lower mantle |journal=Science |last2=Jacobsen |first2=S. D. |last3=Becker |first3=T. W. |last4=Liu |first4=Z. |last5=Dueker |first5=K. G. |bibcode=2014Sci...344.1265S |s2cid=206556921 }}</ref> [[Zona ultra niske brzine| Zone ultra niske brzine]] (ULVZ) otkrivene su odmah iznad granice jezgra i plašta (CMB). Eksperimenti koji ističu prisustvo željezo-[[peroksid]]a koji sadrži vodik (FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub>) poklapaju se s očekivanjima vezanim za ULVZ. Vjeruje se da bi željezo i voda mogli reagirati formirajući FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub> u ovim ULVZ-ima na CMB-u. Ova reakcija bi bila moguća interakcijom subdukcije minerala koji sadrže vodu i opsežne zalihe željeza u vanjskom jezgru Zemlje. Prethodna istraživanja sugerirala su prisustvo djelimičnog topljenja u ULVZ-ima, ali formiranje topljenja u području oko CMB-a ostaje sporno.<ref name=ironPeroxide>{{cite journal |doi=10.1038/nature24461 |pmid=29168804 |year=2017 |issue=7681 |pages=494–497 |volume=551 |last1=Liu |first1=Jin |title=Hydrogen-bearing iron peroxide and the origin of ultralow-velocity zones |journal=Nature |last2=Hu |first2=Qingyang |last3=Young Kim |first3=Duck |last4=Wu |first4=Zhongqing |last5=Wang |first5=Wenzhong |last6=Xiao |first6=Yuming |last7=Chow |first7=Paul |last8=Meng |first8=Yue |last9=Prakapenka |first9=Vitali B. |last10=Mao |first10=Ho-Kwang |last11=Mao |first11=Wendy L. |author11-link=Wendy Mao |bibcode=2017Natur.551..494L |osti=1423460 |s2cid=4463870 }}</ref> == Subdukcija == Kako se okeanska ploča spušta u gornji plašt, njeni minerali imaju tendenciju da gube vodu. Koliko vode se gubi i kada zavisi od pritiska, temperature i mineralogije. Voda se prenosi raznim mineralima koji kombinuju različite proporcije [[magnezij-oksid]] a (MgO), [[silicij-dioksid]]a (SiO<sub>2</sub>) i vode.<ref name=Kawamoto2006>{{cite journal |last1=Kawamoto |first1=T. |title=Hydrous Phases and Water Transport in the Subducting Slab |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |date=1 January 2006 |volume=62 |issue=1 |pages=273–289 |doi=10.2138/rmg.2006.62.12|bibcode=2006RvMG...62..273K }}</ref> Pri niskim pritiscima (ispod 5 GPa), to uključuje [[antigorit]], oblik serpentina, i [[klinohlor]] (oba sadrže 13 težinskih % vode); [[talk]] (4,8 težinskih %) i neke druge minerale sa nižim kapacitetom. Pri umjerenom pritisku (5–7 GPa) minerali uključuju [[flogopit]] (4,8 težinskih %), fazu 10Å (proizvod talka i vode pod visokim pritiskom,<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Graham A. |title=Annual reports on NMR spectroscopy. Volume 56 |date=2003 |publisher=Elsevier Academic Press |isbn=9780124079052 |page=324}}</ref> 10–13&nbsp;wt%) i [[lavsonit]] (11,5 tež.%). Pri pritiscima iznad 7 GPa, prisutan je [[topaz[[-OH (Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH)<sub>2</sub>, 10 tež.%), faza Egg (AlSiO<sub>3</sub>(OH), 11–18 tež.%) i skup gustih hidratiziranih magnezijum silikata (DHMS) ili "abeceda" faza kao što su faza A (12 tež.%), D (10 tež.%) i E (11 tež.%).<ref>{{cite book |last1=Mainprice |first1=David |last2=Ildefonse |first2=Benoit |chapter=Seismic Anisotropy of Subduction Zone Minerals–Contribution of Hydrous Phases |doi=10.1007/978-3-540-87974-9_4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/226104051 |editor-last1=Lallemand |editor-first1=Serge |editor-last2=Funiciello |editor-first2=Francesca |title=Subduction zone geodynamics |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9783540879749 |pages=65–67 |access-date=24 April 2019}}</ref><ref name=Kawamoto2006/> Sudbina vode zavisi od toga da li ove faze mogu održati neprekinuti niz kako se ploča spušta. Na dubini od oko 180 km, gdje je pritisak oko 6 [[Pascal (jedinica)|gigapascala]] (GPa) i temperatura oko 600°C, postoji moguća "tačka gušenja" gdje se područja stabilnosti upravo susreću. Toplije ploče će izgubiti svu svoju vodu, dok hladnije ploče prenose vodu na DHMS faze.<ref name=Ohtani/> U hladnijim pločama, dio oslobođene vode može biti stabilan i kao [[led]] VII.<ref>{{cite journal |last1=Bina |first1=Craig R. |last2=Navrotsky |first2=Alexandra |title=Possible presence of high-pressure ice in cold subducting slabs |journal=Nature |date=December 2000 |volume=408 |issue=6814 |pages=844–847 |doi=10.1038/35048555|pmid=11130720 |bibcode=2000Natur.408..844B |s2cid=4324205 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ivanov |first1=Alexei V. |last2=Litasov |first2=Konstantin D. |title=The deep water cycle and flood basalt volcanism |journal=International Geology Review |date=30 July 2013 |volume=56 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/00206814.2013.817567|s2cid=129158587 }}</ref> Neravnoteža u recikliranju duboke vode predložena je kao jedan od mehanizama koji može utjecati na globalni nivo mora.<ref name=":0" /> == Također pogledajte == *[[Geološka primjena Fourierove transformacijske infracrvene spektroskopije|Hidrogene komponente u nominalno bezvodnim mineralima]] *[[Metamorfizam subdukcijske zone|Hidrogeni minerali subdukcijske ploče]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} *{{cite journal |doi=10.1038/s41586-018-0655-4 |pmid=30429549 |year=2018 |issue=7731 |pages=389–392 |volume=563 |last1=Cai |first1=Chen |title=Water input into the Mariana subduction zone estimated from ocean-bottom seismic data |journal=Nature |last2=Wiens |first2=Douglas A. |last3=Shen |first3=Weisen |last4=Eimer |first4=Melody |bibcode=2018Natur.563..389C |s2cid=53302516}} **{{cite press release |date=November 14, 2018 |title=Seismic study reveals huge amount of water dragged into Earth's interior |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181114132013.htm}} *{{cite book |last1=Condie |first1=Kent C. |title=Earth as an evolving planetary system |date=2015 |publisher=Elsevier/Academic Press |isbn=978-0-12-803709-6 |edition=2nd|pages=114–115}} *{{cite journal |last1=Conrad |first1=C. P. |title=The solid Earth's influence on sea level |journal=Geological Society of America Bulletin |date=28 June 2013 |volume=125 |issue=7–8 |pages=1027–1052 |doi=10.1130/B30764.1 |bibcode=2013GSAB..125.1027C |url=https://www.soest.hawaii.edu/GG/FACULTY/conrad/papers/Conrad_GSAB2013.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite journal |last1=Faccenda |first1=Manuele |title=Water in the slab: A trilogy |journal=Tectonophysics |date=February 2014 |volume=614 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.tecto.2013.12.020|bibcode=2014Tectp.614....1F }} *{{cite journal |last1=Harte |first1=B. |title=Diamond formation in the deep mantle: the record of mineral inclusions and their distribution in relation to mantle dehydration zones |journal=Mineralogical Magazine |date=5 July 2018 |volume=74 |issue=2 |pages=189–215 |doi=10.1180/minmag.2010.074.2.189 |hdl=20.500.11820/cf23e2df-beda-48b7-bcf1-d3c69f9a0f6f |s2cid=54867127 |url=https://www.researchgate.net/publication/249852155 |access-date=24 April 2019|hdl-access=free }} *{{cite journal |last1=Hirschmann |first1=Marc M. |title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2006 |volume=34 |pages=629–653 |doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211 |bibcode=2006AREPS..34..629H |url=https://www.researchgate.net/publication/228364911 |access-date=17 April 2019}} *{{cite journal |last1=Houser |first1=C. |title=Global seismic data reveal little water in the mantle transition zone |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=August 2016 |volume=448 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.epsl.2016.04.018|bibcode=2016E&PSL.448...94H |doi-access=free }} *{{cite book |editor-last1=Jacobsen |editor-first1=Steven D. |editor-last2=Van Der Lee |editor-first2=Suzan |title=Earth's deep water cycle |date=2006 |publisher=American Geophysical Union |isbn=9781118666487 }} *{{cite book |last1=Keppler |first1=Hans |last2=Smyth |first2=Joseph R. |title=Water in nominally anhydrous minerals |date=2006 |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=978-0-939950-74-4}} *{{cite journal |last1=Khan |first1=A. |last2=Shankland |first2=T.J. |title=A geophysical perspective on mantle water content and melting: Inverting electromagnetic sounding data using laboratory-based electrical conductivity profiles |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=February 2012 |volume=317–318 |pages=27–43 |doi=10.1016/j.epsl.2011.11.031|bibcode=2012E&PSL.317...27K }} *{{cite journal |last1=Nomura |first1=R |last2=Hirose |first2=K |last3=Uesugi |first3=K |last4=Ohishi |first4=Y |last5=Tsuchiyama |first5=A |last6=Miyake |first6=A |last7=Ueno |first7=Y |title=Low core-mantle boundary temperature inferred from the solidus of pyrolite. |journal=Science |date=31 January 2014 |volume=343 |issue=6170 |pages=522–5 |doi=10.1126/science.1248186 |pmid=24436185 |bibcode=2014Sci...343..522N |s2cid=19754865 }} *{{cite book |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Amaike |first2=Yohei |last3=Kamada |first3=Seiji |last4=Ohira |first4=Itaru |last5=Mashino |first5=Izumi |chapter=21. Stability of Hydrous Minerals and Water Reservoirs in the Deep Earth Interior |editor-last1=Terasaki |editor-first1=Hidenori |editor-last2=Fischer |editor-first2=Rebecca A. |title=Deep earth: physics and chemistry of the lower mantel and core |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781118992500|doi=10.1002/9781118992487.ch21}} *{{cite press release |last1=Roberts Jr. |first1=Glenn |title=Diamonds From the Deep: Study Suggests Water May Exist in Earth's Lower Mantle |url=https://newscenter.lbl.gov/2018/03/15/diamonds-study-deep-water-may-exist-lower-mantle/ |access-date=27 March 2019 |work=News Center |publisher=Berkeley Lab |date=15 March 2018}} *{{cite book |last1=Rollinson |first1=Hugh R. |title=Early Earth Systems: a Geochemical Approach. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781444308945 |pages=177–180}} *{{cite journal |last1=Smith |first1=Evan M. |last2=Shirey |first2=Steven B. |last3=Richardson |first3=Stephen H. |last4=Nestola |first4=Fabrizio |last5=Bullock |first5=Emma S. |last6=Wang |first6=Jianhua |last7=Wang |first7=Wuyi |title=Blue boron-bearing diamonds from Earth's lower mantle |journal=Nature |date=1 August 2018 |volume=560 |issue=7716 |pages=84–87 |doi=10.1038/s41586-018-0334-5 |pmid=30068951 |bibcode=2018Natur.560...84S |s2cid=51893056 |url=https://www.researchgate.net/publication/326747614 |access-date=24 April 2019}} *{{cite book |doi=10.1016/b978-0-12-409548-9.02868-2 |year=2013 |isbn=978-0-12-409548-9 |last1=Suetsugu |first1=D. |title=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |last2=Steinberger |first2=B. |last3=Kogiso |first3=T. |chapter=Mantle Plumes and Hotspots |publisher=Elsevier |chapter-url=http://www.earthdynamics.org/steinberger/papers/encyclopedia-2005.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite press release |last1=University of California – Riverside |title=Earth's deep water cycle needs revision, geophysicists claim |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/10/101018131419.htm |access-date=27 March 2019 |work=ScienceDaily |date=19 October 2010 |language=en}} *{{cite journal |last1=Yoshino |first1=Takashi |last2=Katsura |first2=Tomoo |title=Electrical Conductivity of Mantle Minerals: Role of Water in Conductivity Anomalies |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=30 May 2013 |volume=41 |issue=1 |pages=605–628 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124022|bibcode=2013AREPS..41..605Y }} *{{cite news |last1=Woo |first1=Marcus |title=The Hunt for Earth's Deep Hidden Oceans |url=https://www.quantamagazine.org/the-hunt-for-earths-deep-hidden-oceans-20180711/ |access-date=27 March 2019 |work=Quanta Magazine |date=11 July 2018}} {{Refend}} [[Kategorija:Geološki procesi]] [[Kategorija:Voda]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Geohemija]] 4k9ek8ex1mu5wf1kpy9mxgtjojyksq7 3836947 3836946 2026-04-24T08:32:36Z Bizmarkus-bos 180664 /* Subdukcija */ 3836947 wikitext text/x-wiki '''Ciklus dubokih voda''' ili '''geološki ciklus vode''', uključuje izmjenu vode s plaštom, pri čemu vodu nose okeanske ploče i vraćaju kroz [[vulkan]]sku aktivnost, što se razlikuje od procesa kruženja vode koji se odvija iznad i na površini Zemlje.<ref name=":0">{{Citation |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |date=2013-03-19 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/168GM20 |work=Geophysical Monograph Series |pages=263–276 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Steven D. |place=Washington, D. C. |publisher=American Geophysical Union |doi=10.1029/168gm20 |isbn=978-1-118-66648-7 |access-date=2021-10-21 |last2=Phipps Morgan |first2=Jason |last3=Eaby Dixon |first3=Jacqueline |editor2-last=Van Der Lee |editor2-first=Suzan|url-access=subscription }}</ref> Dio vode stiže sve do [[Donji plašt (Zemlja)|donjeg plašta]], a može čak i dosegnuti [[vanjsko jezgro]]. Eksperimenti mineralne fizike pokazuju da hidratizirani [[minerali]] mogu prenositi vodu duboko u plašt u hladnijim pločama, pa čak i "nominalno bezvodni minerali" mogu pohraniti vodu u količini nekoliko okeana. Proces recikliranja duboke vode uključuje vodu koja ulazi u plašt, tako što je nosi subdukcijom okeanskih ploča (proces poznat kao regasacija), a uravnotežuje se vodom koja se oslobađa na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] (degasacija).<ref name=":0"/> Ovo je centralni koncept u razumijevanju dugoročne razmjene vode između Zemljine unutrašnjosti i [[egzosfera|egzosfere]] i transporta vode vezane u hidratiziranim mineralima.<ref>{{Cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=Hunen |first3=Jeroen van |date=2014 |title=Deep water recycling through time |url= |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |bibcode=2014GGG....15.4203M |doi=10.1002/2014GC005525 |issn=1525-2027 |pmc=4548132 |pmid=26321881}}</ref> == Pregled == {{Glavni|Kruženje vode u prirodi}} U konvencionalnom pogledu na ciklus vode u prirodi (također poznat kao ''hidrološki ciklus''), voda se kreće između rezervoara u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] i Zemljinoj površini ili blizu površine (uključujući [[okean]], [[rijeke]] i [[jezera]], [[glečer]]e i [[polarna ledena kapa| polarne ledene kape]], [[biosfera| biosferu]] i [[podzemne vode]]). Međutim, pored površinskog ciklusa, voda također ima važnu ulogu u geološkim procesima koji dosežu do [[Kora (geologija)|kore]] i [[Plašt (geologija)|plašta]]. Sadržaj vode u [[magma|magmi]] određuje koliko je vulkanska erupcija eksplozivna; vruća voda je glavni kanal za koncentraciju ekonomski važnih minerala u [[hidrotermalno mineralno ležište| hidrotermalnim mineralnim ležištima]]; a voda ima važnu ulogu u formiranju i migraciji [[nafta|nafte]].<ref name=Bodnar>{{cite book |last1=Bodnar |first1=R.J. |last2=Azbej |first2=T. |last3=Becker |first3=S.P. |last4=Cannatelli |first4=C. |last5=Fall |first5=A. |last6=Severs |first6=M.J. |chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system |doi=10.1130/2013.2500(13) |editor-last1=M.E. |editor-first1=Bickford |title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500 |date=2013 |publisher=The Geological Society of America |isbn=9780813725000 |pages=431–461 |chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf |access-date=19 April 2019}}</ref> [[Slika:Tectonic plate boundaries2.png|thumb|280px| Shematski prikaz granica tektonskih ploča. U tekstu se razmatraju subdukcijska ploča (5); otočni luk (15) koji prekriva klin plašta; srednjookeanski greben (12); i vruća tačka (3).]] Voda nije prisutna samo kao zasebna faza u tlu. Morska voda prodire u okeansku koru i [[Hidratacija minerala|hidrati]] [[magma]]tske stijene poput [[olivin]] ai [[piroksen]]a, transformirajući ih u hidratizirane minerale poput [[Serpentinska podgrupa|serpentina]], [[talk]]a i [[brucit]]a.<ref>{{cite journal |last1=Peacock |first1=Simon M. |last2=Hyndman |first2=Roy D. |title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes |journal=Geophysical Research Letters |date=15 August 1999 |volume=26 |issue=16 |pages=2517–2520 |doi=10.1029/1999GL900558|bibcode=1999GeoRL..26.2517P |doi-access=free }}</ref> U ovom obliku, voda se prenosi u plašt. U gornjem plaštu, [[toplota]] i [[pritisak]] dehidriraju ove minerale, oslobađajući veći dio u gornji sloj plašta, što izaziva [[topljenje]] stijena koje se uzdižu i formiraju [[vulkan]]ske lukove.<ref name=Rupke2004>{{cite journal |last1=Rüpke |first1=L |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Hort |first3=Matthias |last4=Connolly |first4=James A. D. |title=Serpentine and the subduction zone water cycle |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=June 2004 |volume=223 |issue=1–2 |pages=17–34 |doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018 |bibcode=2004E&PSL.223...17R}}</ref> Međutim, neki od "nominalno bezvodnih minerala" koji su stabilni dublje u plaštu mogu skladištiti male koncentracije vode u obliku [[hidroksil]]a (OH<sup>−</sup>),<ref name=Bell>{{cite journal |last1=Bell |first1=D. R. |last2=Rossman |first2=G. R. |title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals |journal=Science |date=13 March 1992 |volume=255 |issue=5050 |pages=1391–1397 |doi=10.1126/science.255.5050.1391 |pmid=17801227 |bibcode=1992Sci...255.1391B |s2cid=26482929 |url=https://www.researchgate.net/publication/6039715 |access-date=23 April 2019}}</ref> i budući da zauzimaju velike površine Zemlje, sposobni su pohraniti barem onoliko koliko i svjetski okeani.<ref name=Bodnar/> Konvencionalno mišljenje o porijeklu okeana je da je ispunjen ispuštanjem gasova iz plašta u ranom arhejskom periodu, te da je plašt od tada ostao dehidriran.<ref name=KepplerP22>{{cite book |first=Hans |last=Keppler |chapter=Volatiles under high pressure |editor-last1=Karato |editor-first1=Shun-ichiro |editor-last2=Karato |editor-first2=Shun'ichirō |title=Physics and chemistry of the deep Earth |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9780470659144 |pages=22–23 |doi=10.1002/9781118529492.ch1}}</ref> Međutim, subdukcija nosi vodu prema dolje brzinom koja bi ispraznila okean za 1–2 milijarde godina. Uprkos tome, promjene u [[eustatički nivo mora|globalnom nivou mora]] u protekle 3–4 milijarde godina bile su samo nekoliko stotina metara, mnogo manje od prosječne dubine okeana od četiri kilometra. Stoga se očekuje da će tokovi vode u i iz plašta biti otprilike uravnoteženi, a sadržaj vode u plaštu stabilan. [[Voda]] unesena u plašt na kraju se vraća na površinu u erupcijama na [[srednjookeanskim greben| srednjookeanskim grebenima]] i [[vruća tačka (geologija)|vrućim tačkama]].<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=646}}</ref> Ova cirkulacija vode u plašt i nazad poznata je kao „duboki ciklus vode“ ili „geološki ciklus vode“.<ref name=Rupke2006>{{cite book |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=263–276 |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Dixon |first3=Jacqueline Eaby |chapter=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |doi=10.1029/168GM20 |chapter-url=https://www.geomar.de/fileadmin/personal/fb4/muhs/lruepke/Ruepke_AGU_2006.pdf |access-date=20 April 2019|series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 |url=http://oceanrep.geomar.de/2966/1/504_R%C3%BCpke_2004_ImplicationsOfSubductionRehydrationFor_Talk_pubid11476.pdf }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=263–276}}.</ref><ref>{{cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=van Hunen |first3=Jeroen |title=Deep water recycling through time |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=November 2014 |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |doi=10.1002/2014GC005525|pmid=26321881 |pmc=4548132 |bibcode=2014GGG....15.4203M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Korenaga |first1=J. |s2cid=40490409 |title=Thermal evolution with a hydrating mantle and the initiation of plate tectonics in the early Earth |journal=Journal of Geophysical Research|date=10 December 2011|volume=116 |issue=B12 |doi=10.1029/2011JB008410|bibcode=2011JGRB..11612403K |doi-access=free}}</ref><ref name=Rupke2004/> Procjene količine vode u plaštu kreću se od {{frac|4}} do četiri puta više vode nego u okeanu.<ref name=Hirschmann630>{{harvnb|Hirschmann|2006|pp=630–634}}</ref> U morima se nalazi 1,37×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode, stoga bi to sugeriralo da se u plaštu nalazi između 3,4×10<sup>17</sup> i 5,5×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode. Ograničenja vode u plaštu potiču iz mineralogije plašta, uzoraka stijena iz plašta i geofizičkih sondi. == Kapacitet skladištenja == {{glavni|Fizika minerala}} [[Datoteka:Upper mantle temperature profile.png|thumb| Ovisnost temperature o dubini u gornjih 500 kilometara Zemljine površine (crna krivulja).]] Gornja granica količine vode u plaštu može se dobiti uzimajući u obzir količinu vode koju mogu prenijeti njegovi minerali (njihov ''kapacitet skladištenja''). To ovisi o temperaturi i pritisku. Postoji strmi temperaturni gradijent u [[litosfera|litosferi]] gdje toplina putuje kondukcijom, ali u plaštu stijena se miješa konvekcijom i temperatura raste sporije (vidi sliku).<ref name=Turcotte>{{cite book|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics00dltu|url-access=limited|last1=Turcotte|first1=Donald L.|last2=Schubert |first2=Gerald |date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66624-4| edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/geodynamics00dltu/page/n199 185]–188 |chapter=4-28 Mantle geotherms and adiabats}}</ref> Spuštajuće ploče imaju niže temperature od prosječnih. [[Datoteka:Transformations of olivine.jpg|thumb|300px| Fazne transformacije olivina koje se kreću kroz gornji [[Plašt (geologija)|plašt]], prelaznu zonu i donji plašt. U jezgru, voda bi mogla biti uskladištena kao vodik vezan za željezo.]] Plašt se može podijeliti na gornji plašt (iznad 410 km dubine), [[Prelazna zona (Zemlja)|prelaznu zonu]] (između 410 km i 660 km) i donji plašt (ispod 660 km). Veliki dio plašta sastoji se od olivina i njegovih polimorfa visokog pritiska [[Polimorfizam (nauka o materijalima)|podložnih oblika]]. Na vrhu prelazne zone, prolazi kroz [[fazni prelaz]] u [[vadsleit]], a na oko 520 km dubine, vadsleit se transformiše u [[ringvudit]], koji ima strukturu [[spinel]]a. Na vrhu donjeg plašta, ringwoodit se raspada na [[bridgemanit]] i [[feroperiklas]].ref>{{cite journal|last=Christensen|first=U.R.|title=Effects of phase transitions on mantle convection|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|year=1995|volume=23|pages=65–87|doi=10.1146/annurev.ea.23.050195.000433|bibcode = 1995AREPS..23...65C }}</ref> Najčešći mineral u gornjem plaštu je olivin. Za dubinu od 410 km, rana procjena od 0,13 [[Maseni udio (hemija)|postotak vode po težini]] (težinski %) revidirana je naviše na 0,4 težinska %, a zatim na 1&nbsp;wt%.<ref name=Hirschmann630/><ref>{{cite book |last1=Smyth |first1=Joseph R. |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=1–11 |last2=Jacobsen |first2=Steven D. |s2cid=8066681 |chapter=Nominally anhydrous minerals and Earth's deep water cycle |doi=10.1029/168GM02 |series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=1–12 }}.</ref> Međutim, kapacitet nosivosti dramatično se smanjuje prema vrhu plašta. Drugi uobičajeni mineral, piroksen, također ima procijenjeni kapacitet od 1 težinski% blizu 410 km.<ref name=Hirschmann630/> U prelaznoj zoni, vodu nose wadslejit i ringvudit; u relativno hladnim uvjetima silazne ploče, oni mogu nositi do 3&nbsp;wt%, dok je na toplijim temperaturama okolnog plašta njihov kapacitet skladištenja oko 0,5&nbsp;wt%.<ref name=Ohtani>{{cite journal |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Litasov |first2=Konstantin |last3=Hosoya |first3=Tomofumi |last4=Kubo |first4=Tomoaki |last5=Kondo |first5=Tadashi |title=Water transport into the deep mantle and formation of a hydrous transition zone |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |date=June 2004 |volume=143–144 |pages=255–269 |doi=10.1016/j.pepi.2003.09.015|bibcode=2004PEPI..143..255O }}</ref> Prelazna zona se također sastoji od najmanje 40% [[majorita]], faze visokog pritiska [[granat]]a;<;<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Sylvia-Monique |last2=Wilson |first2=Kathryn |last3=Koch-Müller |first3=Monika |last4=Hauri |first4=Erik H. |last5=McCammon |first5=Catherine |last6=Jacobsen |first6=Steven D. |last7=Lazarz |first7=John |last8=Rhede |first8=Dieter |last9=Ren |first9=Minghua |last10=Blair |first10=Neal |last11=Lenz |first11=Stephan |title=Quantification of water in majoritic garnet |journal=American Mineralogist |date=12 May 2015 |volume=100 |issue=5–6 |pages=1084–1092 |doi=10.2138/am-2015-5136 |bibcode=2015AmMin.100.1084T |osti=1335511 |s2cid=101667119 |url=https://www.researchgate.net/publication/269692936}}</ref> ovo ima kapacitet od samo 0,1 težinskih % ili manje.<ref>{{cite book|last1=Bolfan-Casanova|first1=Nathalie|title=Earth's Deep Water Cycle|last2=McCammon|first2=Catherine A.|last3=Mackwell|first3=Stephen J.|year=2013|isbn=9781118666487|series=Geophysical Monograph Series|pages=57–68|chapter=Water in Transition Zone and Lower Mantle Minerals|doi=10.1029/168GM06|author-link2=Catherine McCammon}}</ref> Kapacitet skladištenja donjeg plašta je predmet kontroverzi, s procjenama koje se kreću od ekvivalenta tri puta većeg od okeana do manje od 3%. Eksperimenti su ograničeni na pritiske pronađene u gornjih 100 km plašta i izazovni su za izvođenje. Rezultati mogu biti pristrasni naviše zbog inkluzija minerala s vodom, a naniže zbog neuspjeha u održavanju zasićenosti [[fluid]]om.<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=644}}</ref> Pri visokim pritiscima, voda može reagovati sa čistim željezom i dobiti FeH i FeO. Modeli [[vanjsko jezgro|vanjskog jezgra]] predviđaju da bi ono moglo sadržavati čak 100 okeana vode u ovom obliku, a ova reakcija je možda isušila donji plašt u ranoj historiji Zemlje.<ref name=Williams2001>{{cite journal |last1=Williams |first1=Quentin |last2=Hemley |first2=Russell J. |title=Hydrogen in the Deep Earth |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 2001 |volume=29 |issue=1 |pages=365–418 |doi=10.1146/annurev.earth.29.1.365 |bibcode=2001AREPS..29..365W |url=https://www.researchgate.net/publication/228367607 |access-date=23 April 2019}}</ref> == Voda iz plašta == Nosivost plašta je samo gornja granica i ne postoji uvjerljiv razlog za pretpostavku da je plašt zasićen.<ref>{{cite journal |last1=Karato |first1=Shun-ichiro |s2cid=46386661 |title=Water distribution across the mantle transition zone and its implications for global material circulation |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=January 2011 |volume=301 |issue=3–4 |pages=413–423 |doi=10.1016/j.epsl.2010.11.038 |bibcode=2011E&PSL.301..413K }}</ref> Daljnja ograničenja količine i distribucije vode u plaštu proizlaze iz geohemijske analize eruptiranih bazalta i ksenolita iz plašta. === Bazalti === [[Bazalt]]i formirani na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] i vrućim tačkama potiču iz plašta i koriste se za pružanje [[informacija]] o sastavu plašta. [[Magma]] koja se diže na površinu može proći kroz [[frakciona kristalizacija (geologija)|frakcionu kristalizaciju]] u kojoj se komponente s višim tačkama topljenja prvo talože, a rezultirajuće taline mogu imati široko varirajući sadržaj vode; ali kada je došlo do malog odvajanja, sadržaj vode je između oko 0,07–0,6 težinskih %. (Poređenja radi, bazalti u [[bazen zadnjeg luka| bazenima zadnjeg luka]] oko [[vulkan]]skih lukova imaju između 1&nbsp;wt% i 2,9&nbsp;wt% zbog vode koja dolazi sa subdukcijske ploče).<ref name=Williams2001/> Bazalti srednjeokeanskog grebena (MORB) se obično klasifikuju prema količini [[elemenati u tragovima|elemenata u tragovima]] koji su [[nekompatibilni element|nekompatibilni]] sa mineralima koje naseljavaju. Dijele se na "normalne" MORB ili N-MORB, sa relativno niskom količinom ovih elemenata, i obogaćene E-MORB.<ref>{{cite journal |last1=Ulrich |first1=Marc |last2=Hémond |first2=Christophe |last3=Nonnotte |first3=Philippe |last4=Jochum |first4=Klaus Peter |title=OIB/seamount recycling as a possible process for E-MORB genesis |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=June 2012 |volume=13 |issue=6 |pages=Q0AC19 |doi=10.1029/2012GC004078|bibcode=2012GGG....13.AC19U |s2cid=53517109 |url=https://hal-insu.archives-ouvertes.fr/insu-00713685/file/G3-Ulrich-2012.pdf }}</ref> Obogaćivanje vode dobro [[korelacija|korelira]] s obogaćivanjem ovih elemenata. Kod N-MORB-a, sadržaj vode u izvornom plaštu procjenjuje se na 0,08–0,18 težinskih %, dok je kod E-MORB-a 0,2–0,95 težinskih %.<ref name=Williams2001/> Druga uobičajena klasifikacija, zasnovana na analizama MORB-ova i bazalta okeanskih ostrva (OIB) iz vrućih tačaka, identificira pet komponenti. Bazalt fokusne zone (FOZO) smatraju se najbližim originalnom sastavu plašta. Smatra se da dva obogaćena krajnja člana (EM-1 i EM-2) nastaju recikliranjem okeanskih sedimenata i OIB-ova. HIMU označava "high-μ", gdje je μ omjer izotopa urana i olova ({{math|μ {{=}} <sup>238</sup>U/<sup>204</sup>Pb}}). Peta komponenta je osiromašeni MORB (DMM).<ref>{{cite journal |last1=Stracke |first1=Andreas |last2=Hofmann |first2=Albrecht W. |last3=Hart |first3=Stan R. |title=FOZO, HIMU, and the rest of the mantle zoo |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=May 2005 |volume=6 |issue=5 |pages=n/a |doi=10.1029/2004GC000824|bibcode=2005GGG.....6.5007S |url=https://darchive.mblwhoilibrary.org/bitstream/1912/451/1/Stracke%202004GC000824.pdf |hdl=1912/451 |s2cid=59354360 }}</ref> Budući da je ponašanje vode vrlo slično ponašanju elementa [[cezij]], omjeri vode i cezija često se koriste za procjenu koncentracije vode u regijama koje su izvori tih komponenti.<ref name=Hirschmann630/> Višestruke studije pokazuju da je sadržaj vode u FOZO oko 0,075 težinskih %, a veliki dio ove vode je vjerovatno "juvenilna" voda stečena tokom akrecije Zemlje. DMM ima samo 60 ppm vode.<ref name=Rupke2006/> Ako ovi izvori uzorkuju sve regije plašta, ukupna količina vode zavisi od njihovog udjela; uključujući nesigurnosti, procjene se kreću od 0,2 do 2,3 okeana.<ref name=Hirschmann630/> === Inkluzije dijamanata === [[Datoteka:DIAMOND_HI_RES_PHOTO.jpg|280px|thumb|[[Dijamant]] iz Juíne, [[Brazil]], s inkluzijama ringwoodita ukazuje na prisustvo vode u prelaznoj zoni.<ref name=Pearson/>]] Uzorci minerala iz prelazne zone i donjeg plašta potiču od [[Inkluzija (mineral)|inkluzija]] pronađenih u [[dijamant]]ima. Nedavno su otkrivene inkluzije dijamanata [[Ice VII|ice-VII]] u prelaznoj zoni. Led-VII je voda u stanju visokog pritiska. Prisustvo dijamanata koji su se formirali u prelaznoj zoni i sadrže inkluzije leda-VII ukazuje na to da je voda prisutna u prelaznoj zoni i na vrhu donjeg plašta. Od trinaest pronađenih primjeraka leda-VII, osam ima pritiske oko 8-12 GPa, što prati formiranje inkluzija na 400–550 km. Dvije inkluzije imaju pritiske između 24 i 25 GPa, što ukazuje na formiranje inkluzija na 610–800 km.<ref name=Tschauner2018>{{cite journal |last1=Tschauner |first1=O |last2=Huang |first2=S |last3=Greenberg |first3=E |last4=Prakapenka |first4=VB |last5=Ma |first5=C |last6=Rossman |first6=GR |last7=Shen |first7=AH |last8=Zhang |first8=D |last9=Newville |first9=M |last10=Lanzirotti |first10=A |last11=Tait |first11=K |title=Ice-VII inclusions in diamonds: Evidence for aqueous fluid in Earth's deep mantle |journal=Science |date=9 March 2018 |volume=359 |issue=6380 |pages=1136–1139 |doi=10.1126/science.aao3030 |pmid=29590042 |bibcode=2018Sci...359.1136T |doi-access=free }}</ref> Pritisci inkluzija leda VII pružaju dokaze da je voda morala biti prisutna u vrijeme formiranja dijamanata u prelaznoj zoni kako bi se zarobila kao inkluzije. Istraživači također sugeriraju da raspon pritisaka pri kojima su se inkluzije formirale implicira da su inkluzije postojale kao tekućine, a ne kao čvrste tvari.<ref name=Tschauner2018/><ref name=Pearson>{{cite journal |doi=10.1038/nature13080 |pmid=24622201 |year=2014 |issue=7491 |pages=221–4 |volume=507 |last1=Pearson |first1=D. G. |title=Hydrous mantle transition zone indicated by ringwoodite included within diamond |journal=Nature |last2=Brenker |first2=F. E. |last3=Nestola |first3=F. |last4=McNeill |first4=J. |last5=Nasdala |first5=L. |last6=Hutchison |first6=M. T. |last7=Matveev |first7=S. |last8=Mather |first8=K. |last9=Silversmit |first9=G. |last10=Schmitz |first10=S. |last11=Vekemans |first11=B. |last12=Vincze |first12=L. |bibcode=2014Natur.507..221P |s2cid=205237822 |url=http://bib-pubdb1.desy.de/record/168146/files/10.1038_nature13080.pdf }}</ref> Još jedan dijamant je pronađen s inkluzijama ringwudita. Koristeći tehnike koje uključuju [[IC|infracrvenu spektroskopiju]], [[Ramanova spektroskopija| Ramanovu spektroskopiju]] i [[rendgenska difrakcija| rendgensku difrakciju]], otkriveno je da je sadržaj vode u ringwuditu bio 1,4 težinska % i zaključili da je ukupni sadržaj vode u plaštu oko 1&nbsp;wt%.<ref>{{Cite web |url=https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%25E2%2580%2599s-transition-zone-directly-measured |title=Water in Earth's transition zone directly measured |website=Deep Carbon Observatory |date=13 March 2014 |access-date=24 April 2019 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203015447/https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%E2%80%99s-transition-zone-directly-measured |url-status=dead }}</ref> == Geofizički dokazi == === Seizmički === Nagli pad seizmičke aktivnosti i provodljivosti električne energije ukazuju na to da je prelazna zona u stanju da proizvede hidratizirani ringwoodit. Seizmički eksperiment [[USArray]] je dugoročni projekat koji koristi [[seizmometar| seizmometre]] za mapiranje plašta ispod [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. Koristeći podatke iz ovog projekta, mjerenja seizmometra pokazuju odgovarajuće dokaze topljenja na dnu prelazne zone.<ref name=KQED>{{Cite news|url=https://www.kqed.org/science/18307/new-evidence-of-earths-deep-water-cycle-reveals-a-virtual-buried-ocean|first1=Andrew |last1=Alden |title=New Evidence of Earth's Deep Water Cycle Reveals A Virtual Buried Ocean|date=12 June 2014|newspaper=KQED|access-date=24 April 2019}}</ref> Taloženje u prelaznoj zoni može se vizualizirati mjerenjima seizmičke brzine, jer se brzina naglo smanjuje na donjem plaštu, što je uzrokovano subdukcijom ploča kroz prelaznu zonu. Izmjereno smanjenje seizmičkih brzina precizno se korelira s predviđenim prisustvom 1 težinskog % taloženja H<sub>2</sub>O.<ref name=Schmandt>{{cite journal |doi=10.1126/science.1253358 |pmid=24926016 |year=2014 |issue=6189 |pages=1265–8 |volume=344 |last1=Schmandt |first1=B. |title=Dehydration melting at the top of the lower mantle |journal=Science |last2=Jacobsen |first2=S. D. |last3=Becker |first3=T. W. |last4=Liu |first4=Z. |last5=Dueker |first5=K. G. |bibcode=2014Sci...344.1265S |s2cid=206556921 }}</ref> [[Zona ultra niske brzine| Zone ultra niske brzine]] (ULVZ) otkrivene su odmah iznad granice jezgra i plašta (CMB). Eksperimenti koji ističu prisustvo željezo-[[peroksid]]a koji sadrži vodik (FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub>) poklapaju se s očekivanjima vezanim za ULVZ. Vjeruje se da bi željezo i voda mogli reagirati formirajući FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub> u ovim ULVZ-ima na CMB-u. Ova reakcija bi bila moguća interakcijom subdukcije minerala koji sadrže vodu i opsežne zalihe željeza u vanjskom jezgru Zemlje. Prethodna istraživanja sugerirala su prisustvo djelimičnog topljenja u ULVZ-ima, ali formiranje topljenja u području oko CMB-a ostaje sporno.<ref name=ironPeroxide>{{cite journal |doi=10.1038/nature24461 |pmid=29168804 |year=2017 |issue=7681 |pages=494–497 |volume=551 |last1=Liu |first1=Jin |title=Hydrogen-bearing iron peroxide and the origin of ultralow-velocity zones |journal=Nature |last2=Hu |first2=Qingyang |last3=Young Kim |first3=Duck |last4=Wu |first4=Zhongqing |last5=Wang |first5=Wenzhong |last6=Xiao |first6=Yuming |last7=Chow |first7=Paul |last8=Meng |first8=Yue |last9=Prakapenka |first9=Vitali B. |last10=Mao |first10=Ho-Kwang |last11=Mao |first11=Wendy L. |author11-link=Wendy Mao |bibcode=2017Natur.551..494L |osti=1423460 |s2cid=4463870 }}</ref> == Subdukcija == Kako se okeanska ploča spušta u gornji plašt, njeni minerali imaju tendenciju da gube vodu. Koliko vode se gubi i kada zavisi od pritiska, temperature i mineralogije. Voda se prenosi raznim mineralima koji kombinuju različite proporcije [[magnezij-oksid]] a (MgO), [[silicij-dioksid]]a (SiO<sub>2</sub>) i vode.<ref name=Kawamoto2006>{{cite journal |last1=Kawamoto |first1=T. |title=Hydrous Phases and Water Transport in the Subducting Slab |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |date=1 January 2006 |volume=62 |issue=1 |pages=273–289 |doi=10.2138/rmg.2006.62.12|bibcode=2006RvMG...62..273K }}</ref> Pri niskim pritiscima (ispod 5 GPa), to uključuje [[antigorit]], oblik serpentina, i [[klinohlor]] (oba sadrže 13 težinskih % vode); [[talk]] (4,8 težinskih %) i neke druge minerale sa nižim kapacitetom. Pri umjerenom pritisku (5–7 GPa) minerali uključuju [[flogopit]] (4,8 težinskih %), fazu 10Å (proizvod talka i vode pod visokim pritiskom,<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Graham A. |title=Annual reports on NMR spectroscopy. Volume 56 |date=2003 |publisher=Elsevier Academic Press |isbn=9780124079052 |page=324}}</ref> 10–13&nbsp;wt%) i [[lavsonit]] (11,5 tež.%). Pri pritiscima iznad 7 GPa, prisutan je [[topaz]]-OH (Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH)<sub>2</sub>, 10 tež.%), faza Egg (AlSiO<sub>3</sub>(OH), 11–18 tež.%) i skup gustih hidratiziranih magnezijum silikata (DHMS) ili "abeceda" faza kao što su faza A (12 tež.%), D (10 tež.%) i E (11 tež.%).<ref>{{cite book |last1=Mainprice |first1=David |last2=Ildefonse |first2=Benoit |chapter=Seismic Anisotropy of Subduction Zone Minerals–Contribution of Hydrous Phases |doi=10.1007/978-3-540-87974-9_4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/226104051 |editor-last1=Lallemand |editor-first1=Serge |editor-last2=Funiciello |editor-first2=Francesca |title=Subduction zone geodynamics |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9783540879749 |pages=65–67 |access-date=24 April 2019}}</ref><ref name=Kawamoto2006/> Sudbina vode zavisi od toga da li ove faze mogu održati neprekinuti niz kako se ploča spušta. Na dubini od oko 180 km, gdje je pritisak oko 6 [[Pascal (jedinica)|gigapascala]] (GPa) i temperatura oko 600°C, postoji moguća "tačka gušenja" gdje se područja stabilnosti upravo susreću. Toplije ploče će izgubiti svu svoju vodu, dok hladnije ploče prenose vodu na DHMS faze.<ref name=Ohtani/> U hladnijim pločama, dio oslobođene vode može biti stabilan i kao [[led]] VII.<ref>{{cite journal |last1=Bina |first1=Craig R. |last2=Navrotsky |first2=Alexandra |title=Possible presence of high-pressure ice in cold subducting slabs |journal=Nature |date=December 2000 |volume=408 |issue=6814 |pages=844–847 |doi=10.1038/35048555|pmid=11130720 |bibcode=2000Natur.408..844B |s2cid=4324205 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ivanov |first1=Alexei V. |last2=Litasov |first2=Konstantin D. |title=The deep water cycle and flood basalt volcanism |journal=International Geology Review |date=30 July 2013 |volume=56 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/00206814.2013.817567|s2cid=129158587 }}</ref> Neravnoteža u recikliranju duboke vode predložena je kao jedan od mehanizama koji može utjecati na globalni nivo mora.<ref name=":0"/> == Također pogledajte == *[[Geološka primjena Fourierove transformacijske infracrvene spektroskopije|Hidrogene komponente u nominalno bezvodnim mineralima]] *[[Metamorfizam subdukcijske zone|Hidrogeni minerali subdukcijske ploče]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} *{{cite journal |doi=10.1038/s41586-018-0655-4 |pmid=30429549 |year=2018 |issue=7731 |pages=389–392 |volume=563 |last1=Cai |first1=Chen |title=Water input into the Mariana subduction zone estimated from ocean-bottom seismic data |journal=Nature |last2=Wiens |first2=Douglas A. |last3=Shen |first3=Weisen |last4=Eimer |first4=Melody |bibcode=2018Natur.563..389C |s2cid=53302516}} **{{cite press release |date=November 14, 2018 |title=Seismic study reveals huge amount of water dragged into Earth's interior |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181114132013.htm}} *{{cite book |last1=Condie |first1=Kent C. |title=Earth as an evolving planetary system |date=2015 |publisher=Elsevier/Academic Press |isbn=978-0-12-803709-6 |edition=2nd|pages=114–115}} *{{cite journal |last1=Conrad |first1=C. P. |title=The solid Earth's influence on sea level |journal=Geological Society of America Bulletin |date=28 June 2013 |volume=125 |issue=7–8 |pages=1027–1052 |doi=10.1130/B30764.1 |bibcode=2013GSAB..125.1027C |url=https://www.soest.hawaii.edu/GG/FACULTY/conrad/papers/Conrad_GSAB2013.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite journal |last1=Faccenda |first1=Manuele |title=Water in the slab: A trilogy |journal=Tectonophysics |date=February 2014 |volume=614 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.tecto.2013.12.020|bibcode=2014Tectp.614....1F }} *{{cite journal |last1=Harte |first1=B. |title=Diamond formation in the deep mantle: the record of mineral inclusions and their distribution in relation to mantle dehydration zones |journal=Mineralogical Magazine |date=5 July 2018 |volume=74 |issue=2 |pages=189–215 |doi=10.1180/minmag.2010.074.2.189 |hdl=20.500.11820/cf23e2df-beda-48b7-bcf1-d3c69f9a0f6f |s2cid=54867127 |url=https://www.researchgate.net/publication/249852155 |access-date=24 April 2019|hdl-access=free }} *{{cite journal |last1=Hirschmann |first1=Marc M. |title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2006 |volume=34 |pages=629–653 |doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211 |bibcode=2006AREPS..34..629H |url=https://www.researchgate.net/publication/228364911 |access-date=17 April 2019}} *{{cite journal |last1=Houser |first1=C. |title=Global seismic data reveal little water in the mantle transition zone |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=August 2016 |volume=448 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.epsl.2016.04.018|bibcode=2016E&PSL.448...94H |doi-access=free }} *{{cite book |editor-last1=Jacobsen |editor-first1=Steven D. |editor-last2=Van Der Lee |editor-first2=Suzan |title=Earth's deep water cycle |date=2006 |publisher=American Geophysical Union |isbn=9781118666487 }} *{{cite book |last1=Keppler |first1=Hans |last2=Smyth |first2=Joseph R. |title=Water in nominally anhydrous minerals |date=2006 |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=978-0-939950-74-4}} *{{cite journal |last1=Khan |first1=A. |last2=Shankland |first2=T.J. |title=A geophysical perspective on mantle water content and melting: Inverting electromagnetic sounding data using laboratory-based electrical conductivity profiles |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=February 2012 |volume=317–318 |pages=27–43 |doi=10.1016/j.epsl.2011.11.031|bibcode=2012E&PSL.317...27K }} *{{cite journal |last1=Nomura |first1=R |last2=Hirose |first2=K |last3=Uesugi |first3=K |last4=Ohishi |first4=Y |last5=Tsuchiyama |first5=A |last6=Miyake |first6=A |last7=Ueno |first7=Y |title=Low core-mantle boundary temperature inferred from the solidus of pyrolite. |journal=Science |date=31 January 2014 |volume=343 |issue=6170 |pages=522–5 |doi=10.1126/science.1248186 |pmid=24436185 |bibcode=2014Sci...343..522N |s2cid=19754865 }} *{{cite book |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Amaike |first2=Yohei |last3=Kamada |first3=Seiji |last4=Ohira |first4=Itaru |last5=Mashino |first5=Izumi |chapter=21. Stability of Hydrous Minerals and Water Reservoirs in the Deep Earth Interior |editor-last1=Terasaki |editor-first1=Hidenori |editor-last2=Fischer |editor-first2=Rebecca A. |title=Deep earth: physics and chemistry of the lower mantel and core |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781118992500|doi=10.1002/9781118992487.ch21}} *{{cite press release |last1=Roberts Jr. |first1=Glenn |title=Diamonds From the Deep: Study Suggests Water May Exist in Earth's Lower Mantle |url=https://newscenter.lbl.gov/2018/03/15/diamonds-study-deep-water-may-exist-lower-mantle/ |access-date=27 March 2019 |work=News Center |publisher=Berkeley Lab |date=15 March 2018}} *{{cite book |last1=Rollinson |first1=Hugh R. |title=Early Earth Systems: a Geochemical Approach. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781444308945 |pages=177–180}} *{{cite journal |last1=Smith |first1=Evan M. |last2=Shirey |first2=Steven B. |last3=Richardson |first3=Stephen H. |last4=Nestola |first4=Fabrizio |last5=Bullock |first5=Emma S. |last6=Wang |first6=Jianhua |last7=Wang |first7=Wuyi |title=Blue boron-bearing diamonds from Earth's lower mantle |journal=Nature |date=1 August 2018 |volume=560 |issue=7716 |pages=84–87 |doi=10.1038/s41586-018-0334-5 |pmid=30068951 |bibcode=2018Natur.560...84S |s2cid=51893056 |url=https://www.researchgate.net/publication/326747614 |access-date=24 April 2019}} *{{cite book |doi=10.1016/b978-0-12-409548-9.02868-2 |year=2013 |isbn=978-0-12-409548-9 |last1=Suetsugu |first1=D. |title=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |last2=Steinberger |first2=B. |last3=Kogiso |first3=T. |chapter=Mantle Plumes and Hotspots |publisher=Elsevier |chapter-url=http://www.earthdynamics.org/steinberger/papers/encyclopedia-2005.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite press release |last1=University of California – Riverside |title=Earth's deep water cycle needs revision, geophysicists claim |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/10/101018131419.htm |access-date=27 March 2019 |work=ScienceDaily |date=19 October 2010 |language=en}} *{{cite journal |last1=Yoshino |first1=Takashi |last2=Katsura |first2=Tomoo |title=Electrical Conductivity of Mantle Minerals: Role of Water in Conductivity Anomalies |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=30 May 2013 |volume=41 |issue=1 |pages=605–628 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124022|bibcode=2013AREPS..41..605Y }} *{{cite news |last1=Woo |first1=Marcus |title=The Hunt for Earth's Deep Hidden Oceans |url=https://www.quantamagazine.org/the-hunt-for-earths-deep-hidden-oceans-20180711/ |access-date=27 March 2019 |work=Quanta Magazine |date=11 July 2018}} {{Refend}} [[Kategorija:Geološki procesi]] [[Kategorija:Voda]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Geohemija]] lxr0p4sufqvuk9eeu9ccrue2ucdcw61 3836948 3836947 2026-04-24T08:34:33Z Bizmarkus-bos 180664 /* Seizmički */ 3836948 wikitext text/x-wiki '''Ciklus dubokih voda''' ili '''geološki ciklus vode''', uključuje izmjenu vode s plaštom, pri čemu vodu nose okeanske ploče i vraćaju kroz [[vulkan]]sku aktivnost, što se razlikuje od procesa kruženja vode koji se odvija iznad i na površini Zemlje.<ref name=":0">{{Citation |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |date=2013-03-19 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/168GM20 |work=Geophysical Monograph Series |pages=263–276 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Steven D. |place=Washington, D. C. |publisher=American Geophysical Union |doi=10.1029/168gm20 |isbn=978-1-118-66648-7 |access-date=2021-10-21 |last2=Phipps Morgan |first2=Jason |last3=Eaby Dixon |first3=Jacqueline |editor2-last=Van Der Lee |editor2-first=Suzan|url-access=subscription }}</ref> Dio vode stiže sve do [[Donji plašt (Zemlja)|donjeg plašta]], a može čak i dosegnuti [[vanjsko jezgro]]. Eksperimenti mineralne fizike pokazuju da hidratizirani [[minerali]] mogu prenositi vodu duboko u plašt u hladnijim pločama, pa čak i "nominalno bezvodni minerali" mogu pohraniti vodu u količini nekoliko okeana. Proces recikliranja duboke vode uključuje vodu koja ulazi u plašt, tako što je nosi subdukcijom okeanskih ploča (proces poznat kao regasacija), a uravnotežuje se vodom koja se oslobađa na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] (degasacija).<ref name=":0"/> Ovo je centralni koncept u razumijevanju dugoročne razmjene vode između Zemljine unutrašnjosti i [[egzosfera|egzosfere]] i transporta vode vezane u hidratiziranim mineralima.<ref>{{Cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=Hunen |first3=Jeroen van |date=2014 |title=Deep water recycling through time |url= |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |bibcode=2014GGG....15.4203M |doi=10.1002/2014GC005525 |issn=1525-2027 |pmc=4548132 |pmid=26321881}}</ref> == Pregled == {{Glavni|Kruženje vode u prirodi}} U konvencionalnom pogledu na ciklus vode u prirodi (također poznat kao ''hidrološki ciklus''), voda se kreće između rezervoara u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] i Zemljinoj površini ili blizu površine (uključujući [[okean]], [[rijeke]] i [[jezera]], [[glečer]]e i [[polarna ledena kapa| polarne ledene kape]], [[biosfera| biosferu]] i [[podzemne vode]]). Međutim, pored površinskog ciklusa, voda također ima važnu ulogu u geološkim procesima koji dosežu do [[Kora (geologija)|kore]] i [[Plašt (geologija)|plašta]]. Sadržaj vode u [[magma|magmi]] određuje koliko je vulkanska erupcija eksplozivna; vruća voda je glavni kanal za koncentraciju ekonomski važnih minerala u [[hidrotermalno mineralno ležište| hidrotermalnim mineralnim ležištima]]; a voda ima važnu ulogu u formiranju i migraciji [[nafta|nafte]].<ref name=Bodnar>{{cite book |last1=Bodnar |first1=R.J. |last2=Azbej |first2=T. |last3=Becker |first3=S.P. |last4=Cannatelli |first4=C. |last5=Fall |first5=A. |last6=Severs |first6=M.J. |chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system |doi=10.1130/2013.2500(13) |editor-last1=M.E. |editor-first1=Bickford |title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500 |date=2013 |publisher=The Geological Society of America |isbn=9780813725000 |pages=431–461 |chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf |access-date=19 April 2019}}</ref> [[Slika:Tectonic plate boundaries2.png|thumb|280px| Shematski prikaz granica tektonskih ploča. U tekstu se razmatraju subdukcijska ploča (5); otočni luk (15) koji prekriva klin plašta; srednjookeanski greben (12); i vruća tačka (3).]] Voda nije prisutna samo kao zasebna faza u tlu. Morska voda prodire u okeansku koru i [[Hidratacija minerala|hidrati]] [[magma]]tske stijene poput [[olivin]] ai [[piroksen]]a, transformirajući ih u hidratizirane minerale poput [[Serpentinska podgrupa|serpentina]], [[talk]]a i [[brucit]]a.<ref>{{cite journal |last1=Peacock |first1=Simon M. |last2=Hyndman |first2=Roy D. |title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes |journal=Geophysical Research Letters |date=15 August 1999 |volume=26 |issue=16 |pages=2517–2520 |doi=10.1029/1999GL900558|bibcode=1999GeoRL..26.2517P |doi-access=free }}</ref> U ovom obliku, voda se prenosi u plašt. U gornjem plaštu, [[toplota]] i [[pritisak]] dehidriraju ove minerale, oslobađajući veći dio u gornji sloj plašta, što izaziva [[topljenje]] stijena koje se uzdižu i formiraju [[vulkan]]ske lukove.<ref name=Rupke2004>{{cite journal |last1=Rüpke |first1=L |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Hort |first3=Matthias |last4=Connolly |first4=James A. D. |title=Serpentine and the subduction zone water cycle |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=June 2004 |volume=223 |issue=1–2 |pages=17–34 |doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018 |bibcode=2004E&PSL.223...17R}}</ref> Međutim, neki od "nominalno bezvodnih minerala" koji su stabilni dublje u plaštu mogu skladištiti male koncentracije vode u obliku [[hidroksil]]a (OH<sup>−</sup>),<ref name=Bell>{{cite journal |last1=Bell |first1=D. R. |last2=Rossman |first2=G. R. |title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals |journal=Science |date=13 March 1992 |volume=255 |issue=5050 |pages=1391–1397 |doi=10.1126/science.255.5050.1391 |pmid=17801227 |bibcode=1992Sci...255.1391B |s2cid=26482929 |url=https://www.researchgate.net/publication/6039715 |access-date=23 April 2019}}</ref> i budući da zauzimaju velike površine Zemlje, sposobni su pohraniti barem onoliko koliko i svjetski okeani.<ref name=Bodnar/> Konvencionalno mišljenje o porijeklu okeana je da je ispunjen ispuštanjem gasova iz plašta u ranom arhejskom periodu, te da je plašt od tada ostao dehidriran.<ref name=KepplerP22>{{cite book |first=Hans |last=Keppler |chapter=Volatiles under high pressure |editor-last1=Karato |editor-first1=Shun-ichiro |editor-last2=Karato |editor-first2=Shun'ichirō |title=Physics and chemistry of the deep Earth |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9780470659144 |pages=22–23 |doi=10.1002/9781118529492.ch1}}</ref> Međutim, subdukcija nosi vodu prema dolje brzinom koja bi ispraznila okean za 1–2 milijarde godina. Uprkos tome, promjene u [[eustatički nivo mora|globalnom nivou mora]] u protekle 3–4 milijarde godina bile su samo nekoliko stotina metara, mnogo manje od prosječne dubine okeana od četiri kilometra. Stoga se očekuje da će tokovi vode u i iz plašta biti otprilike uravnoteženi, a sadržaj vode u plaštu stabilan. [[Voda]] unesena u plašt na kraju se vraća na površinu u erupcijama na [[srednjookeanskim greben| srednjookeanskim grebenima]] i [[vruća tačka (geologija)|vrućim tačkama]].<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=646}}</ref> Ova cirkulacija vode u plašt i nazad poznata je kao „duboki ciklus vode“ ili „geološki ciklus vode“.<ref name=Rupke2006>{{cite book |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=263–276 |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Dixon |first3=Jacqueline Eaby |chapter=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |doi=10.1029/168GM20 |chapter-url=https://www.geomar.de/fileadmin/personal/fb4/muhs/lruepke/Ruepke_AGU_2006.pdf |access-date=20 April 2019|series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 |url=http://oceanrep.geomar.de/2966/1/504_R%C3%BCpke_2004_ImplicationsOfSubductionRehydrationFor_Talk_pubid11476.pdf }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=263–276}}.</ref><ref>{{cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=van Hunen |first3=Jeroen |title=Deep water recycling through time |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=November 2014 |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |doi=10.1002/2014GC005525|pmid=26321881 |pmc=4548132 |bibcode=2014GGG....15.4203M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Korenaga |first1=J. |s2cid=40490409 |title=Thermal evolution with a hydrating mantle and the initiation of plate tectonics in the early Earth |journal=Journal of Geophysical Research|date=10 December 2011|volume=116 |issue=B12 |doi=10.1029/2011JB008410|bibcode=2011JGRB..11612403K |doi-access=free}}</ref><ref name=Rupke2004/> Procjene količine vode u plaštu kreću se od {{frac|4}} do četiri puta više vode nego u okeanu.<ref name=Hirschmann630>{{harvnb|Hirschmann|2006|pp=630–634}}</ref> U morima se nalazi 1,37×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode, stoga bi to sugeriralo da se u plaštu nalazi između 3,4×10<sup>17</sup> i 5,5×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode. Ograničenja vode u plaštu potiču iz mineralogije plašta, uzoraka stijena iz plašta i geofizičkih sondi. == Kapacitet skladištenja == {{glavni|Fizika minerala}} [[Datoteka:Upper mantle temperature profile.png|thumb| Ovisnost temperature o dubini u gornjih 500 kilometara Zemljine površine (crna krivulja).]] Gornja granica količine vode u plaštu može se dobiti uzimajući u obzir količinu vode koju mogu prenijeti njegovi minerali (njihov ''kapacitet skladištenja''). To ovisi o temperaturi i pritisku. Postoji strmi temperaturni gradijent u [[litosfera|litosferi]] gdje toplina putuje kondukcijom, ali u plaštu stijena se miješa konvekcijom i temperatura raste sporije (vidi sliku).<ref name=Turcotte>{{cite book|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics00dltu|url-access=limited|last1=Turcotte|first1=Donald L.|last2=Schubert |first2=Gerald |date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66624-4| edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/geodynamics00dltu/page/n199 185]–188 |chapter=4-28 Mantle geotherms and adiabats}}</ref> Spuštajuće ploče imaju niže temperature od prosječnih. [[Datoteka:Transformations of olivine.jpg|thumb|300px| Fazne transformacije olivina koje se kreću kroz gornji [[Plašt (geologija)|plašt]], prelaznu zonu i donji plašt. U jezgru, voda bi mogla biti uskladištena kao vodik vezan za željezo.]] Plašt se može podijeliti na gornji plašt (iznad 410 km dubine), [[Prelazna zona (Zemlja)|prelaznu zonu]] (između 410 km i 660 km) i donji plašt (ispod 660 km). Veliki dio plašta sastoji se od olivina i njegovih polimorfa visokog pritiska [[Polimorfizam (nauka o materijalima)|podložnih oblika]]. Na vrhu prelazne zone, prolazi kroz [[fazni prelaz]] u [[vadsleit]], a na oko 520 km dubine, vadsleit se transformiše u [[ringvudit]], koji ima strukturu [[spinel]]a. Na vrhu donjeg plašta, ringwoodit se raspada na [[bridgemanit]] i [[feroperiklas]].ref>{{cite journal|last=Christensen|first=U.R.|title=Effects of phase transitions on mantle convection|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|year=1995|volume=23|pages=65–87|doi=10.1146/annurev.ea.23.050195.000433|bibcode = 1995AREPS..23...65C }}</ref> Najčešći mineral u gornjem plaštu je olivin. Za dubinu od 410 km, rana procjena od 0,13 [[Maseni udio (hemija)|postotak vode po težini]] (težinski %) revidirana je naviše na 0,4 težinska %, a zatim na 1&nbsp;wt%.<ref name=Hirschmann630/><ref>{{cite book |last1=Smyth |first1=Joseph R. |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=1–11 |last2=Jacobsen |first2=Steven D. |s2cid=8066681 |chapter=Nominally anhydrous minerals and Earth's deep water cycle |doi=10.1029/168GM02 |series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=1–12 }}.</ref> Međutim, kapacitet nosivosti dramatično se smanjuje prema vrhu plašta. Drugi uobičajeni mineral, piroksen, također ima procijenjeni kapacitet od 1 težinski% blizu 410 km.<ref name=Hirschmann630/> U prelaznoj zoni, vodu nose wadslejit i ringvudit; u relativno hladnim uvjetima silazne ploče, oni mogu nositi do 3&nbsp;wt%, dok je na toplijim temperaturama okolnog plašta njihov kapacitet skladištenja oko 0,5&nbsp;wt%.<ref name=Ohtani>{{cite journal |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Litasov |first2=Konstantin |last3=Hosoya |first3=Tomofumi |last4=Kubo |first4=Tomoaki |last5=Kondo |first5=Tadashi |title=Water transport into the deep mantle and formation of a hydrous transition zone |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |date=June 2004 |volume=143–144 |pages=255–269 |doi=10.1016/j.pepi.2003.09.015|bibcode=2004PEPI..143..255O }}</ref> Prelazna zona se također sastoji od najmanje 40% [[majorita]], faze visokog pritiska [[granat]]a;<;<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Sylvia-Monique |last2=Wilson |first2=Kathryn |last3=Koch-Müller |first3=Monika |last4=Hauri |first4=Erik H. |last5=McCammon |first5=Catherine |last6=Jacobsen |first6=Steven D. |last7=Lazarz |first7=John |last8=Rhede |first8=Dieter |last9=Ren |first9=Minghua |last10=Blair |first10=Neal |last11=Lenz |first11=Stephan |title=Quantification of water in majoritic garnet |journal=American Mineralogist |date=12 May 2015 |volume=100 |issue=5–6 |pages=1084–1092 |doi=10.2138/am-2015-5136 |bibcode=2015AmMin.100.1084T |osti=1335511 |s2cid=101667119 |url=https://www.researchgate.net/publication/269692936}}</ref> ovo ima kapacitet od samo 0,1 težinskih % ili manje.<ref>{{cite book|last1=Bolfan-Casanova|first1=Nathalie|title=Earth's Deep Water Cycle|last2=McCammon|first2=Catherine A.|last3=Mackwell|first3=Stephen J.|year=2013|isbn=9781118666487|series=Geophysical Monograph Series|pages=57–68|chapter=Water in Transition Zone and Lower Mantle Minerals|doi=10.1029/168GM06|author-link2=Catherine McCammon}}</ref> Kapacitet skladištenja donjeg plašta je predmet kontroverzi, s procjenama koje se kreću od ekvivalenta tri puta većeg od okeana do manje od 3%. Eksperimenti su ograničeni na pritiske pronađene u gornjih 100 km plašta i izazovni su za izvođenje. Rezultati mogu biti pristrasni naviše zbog inkluzija minerala s vodom, a naniže zbog neuspjeha u održavanju zasićenosti [[fluid]]om.<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=644}}</ref> Pri visokim pritiscima, voda može reagovati sa čistim željezom i dobiti FeH i FeO. Modeli [[vanjsko jezgro|vanjskog jezgra]] predviđaju da bi ono moglo sadržavati čak 100 okeana vode u ovom obliku, a ova reakcija je možda isušila donji plašt u ranoj historiji Zemlje.<ref name=Williams2001>{{cite journal |last1=Williams |first1=Quentin |last2=Hemley |first2=Russell J. |title=Hydrogen in the Deep Earth |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 2001 |volume=29 |issue=1 |pages=365–418 |doi=10.1146/annurev.earth.29.1.365 |bibcode=2001AREPS..29..365W |url=https://www.researchgate.net/publication/228367607 |access-date=23 April 2019}}</ref> == Voda iz plašta == Nosivost plašta je samo gornja granica i ne postoji uvjerljiv razlog za pretpostavku da je plašt zasićen.<ref>{{cite journal |last1=Karato |first1=Shun-ichiro |s2cid=46386661 |title=Water distribution across the mantle transition zone and its implications for global material circulation |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=January 2011 |volume=301 |issue=3–4 |pages=413–423 |doi=10.1016/j.epsl.2010.11.038 |bibcode=2011E&PSL.301..413K }}</ref> Daljnja ograničenja količine i distribucije vode u plaštu proizlaze iz geohemijske analize eruptiranih bazalta i ksenolita iz plašta. === Bazalti === [[Bazalt]]i formirani na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] i vrućim tačkama potiču iz plašta i koriste se za pružanje [[informacija]] o sastavu plašta. [[Magma]] koja se diže na površinu može proći kroz [[frakciona kristalizacija (geologija)|frakcionu kristalizaciju]] u kojoj se komponente s višim tačkama topljenja prvo talože, a rezultirajuće taline mogu imati široko varirajući sadržaj vode; ali kada je došlo do malog odvajanja, sadržaj vode je između oko 0,07–0,6 težinskih %. (Poređenja radi, bazalti u [[bazen zadnjeg luka| bazenima zadnjeg luka]] oko [[vulkan]]skih lukova imaju između 1&nbsp;wt% i 2,9&nbsp;wt% zbog vode koja dolazi sa subdukcijske ploče).<ref name=Williams2001/> Bazalti srednjeokeanskog grebena (MORB) se obično klasifikuju prema količini [[elemenati u tragovima|elemenata u tragovima]] koji su [[nekompatibilni element|nekompatibilni]] sa mineralima koje naseljavaju. Dijele se na "normalne" MORB ili N-MORB, sa relativno niskom količinom ovih elemenata, i obogaćene E-MORB.<ref>{{cite journal |last1=Ulrich |first1=Marc |last2=Hémond |first2=Christophe |last3=Nonnotte |first3=Philippe |last4=Jochum |first4=Klaus Peter |title=OIB/seamount recycling as a possible process for E-MORB genesis |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=June 2012 |volume=13 |issue=6 |pages=Q0AC19 |doi=10.1029/2012GC004078|bibcode=2012GGG....13.AC19U |s2cid=53517109 |url=https://hal-insu.archives-ouvertes.fr/insu-00713685/file/G3-Ulrich-2012.pdf }}</ref> Obogaćivanje vode dobro [[korelacija|korelira]] s obogaćivanjem ovih elemenata. Kod N-MORB-a, sadržaj vode u izvornom plaštu procjenjuje se na 0,08–0,18 težinskih %, dok je kod E-MORB-a 0,2–0,95 težinskih %.<ref name=Williams2001/> Druga uobičajena klasifikacija, zasnovana na analizama MORB-ova i bazalta okeanskih ostrva (OIB) iz vrućih tačaka, identificira pet komponenti. Bazalt fokusne zone (FOZO) smatraju se najbližim originalnom sastavu plašta. Smatra se da dva obogaćena krajnja člana (EM-1 i EM-2) nastaju recikliranjem okeanskih sedimenata i OIB-ova. HIMU označava "high-μ", gdje je μ omjer izotopa urana i olova ({{math|μ {{=}} <sup>238</sup>U/<sup>204</sup>Pb}}). Peta komponenta je osiromašeni MORB (DMM).<ref>{{cite journal |last1=Stracke |first1=Andreas |last2=Hofmann |first2=Albrecht W. |last3=Hart |first3=Stan R. |title=FOZO, HIMU, and the rest of the mantle zoo |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=May 2005 |volume=6 |issue=5 |pages=n/a |doi=10.1029/2004GC000824|bibcode=2005GGG.....6.5007S |url=https://darchive.mblwhoilibrary.org/bitstream/1912/451/1/Stracke%202004GC000824.pdf |hdl=1912/451 |s2cid=59354360 }}</ref> Budući da je ponašanje vode vrlo slično ponašanju elementa [[cezij]], omjeri vode i cezija često se koriste za procjenu koncentracije vode u regijama koje su izvori tih komponenti.<ref name=Hirschmann630/> Višestruke studije pokazuju da je sadržaj vode u FOZO oko 0,075 težinskih %, a veliki dio ove vode je vjerovatno "juvenilna" voda stečena tokom akrecije Zemlje. DMM ima samo 60 ppm vode.<ref name=Rupke2006/> Ako ovi izvori uzorkuju sve regije plašta, ukupna količina vode zavisi od njihovog udjela; uključujući nesigurnosti, procjene se kreću od 0,2 do 2,3 okeana.<ref name=Hirschmann630/> === Inkluzije dijamanata === [[Datoteka:DIAMOND_HI_RES_PHOTO.jpg|280px|thumb|[[Dijamant]] iz Juíne, [[Brazil]], s inkluzijama ringwoodita ukazuje na prisustvo vode u prelaznoj zoni.<ref name=Pearson/>]] Uzorci minerala iz prelazne zone i donjeg plašta potiču od [[Inkluzija (mineral)|inkluzija]] pronađenih u [[dijamant]]ima. Nedavno su otkrivene inkluzije dijamanata [[Ice VII|ice-VII]] u prelaznoj zoni. Led-VII je voda u stanju visokog pritiska. Prisustvo dijamanata koji su se formirali u prelaznoj zoni i sadrže inkluzije leda-VII ukazuje na to da je voda prisutna u prelaznoj zoni i na vrhu donjeg plašta. Od trinaest pronađenih primjeraka leda-VII, osam ima pritiske oko 8-12 GPa, što prati formiranje inkluzija na 400–550 km. Dvije inkluzije imaju pritiske između 24 i 25 GPa, što ukazuje na formiranje inkluzija na 610–800 km.<ref name=Tschauner2018>{{cite journal |last1=Tschauner |first1=O |last2=Huang |first2=S |last3=Greenberg |first3=E |last4=Prakapenka |first4=VB |last5=Ma |first5=C |last6=Rossman |first6=GR |last7=Shen |first7=AH |last8=Zhang |first8=D |last9=Newville |first9=M |last10=Lanzirotti |first10=A |last11=Tait |first11=K |title=Ice-VII inclusions in diamonds: Evidence for aqueous fluid in Earth's deep mantle |journal=Science |date=9 March 2018 |volume=359 |issue=6380 |pages=1136–1139 |doi=10.1126/science.aao3030 |pmid=29590042 |bibcode=2018Sci...359.1136T |doi-access=free }}</ref> Pritisci inkluzija leda VII pružaju dokaze da je voda morala biti prisutna u vrijeme formiranja dijamanata u prelaznoj zoni kako bi se zarobila kao inkluzije. Istraživači također sugeriraju da raspon pritisaka pri kojima su se inkluzije formirale implicira da su inkluzije postojale kao tekućine, a ne kao čvrste tvari.<ref name=Tschauner2018/><ref name=Pearson>{{cite journal |doi=10.1038/nature13080 |pmid=24622201 |year=2014 |issue=7491 |pages=221–4 |volume=507 |last1=Pearson |first1=D. G. |title=Hydrous mantle transition zone indicated by ringwoodite included within diamond |journal=Nature |last2=Brenker |first2=F. E. |last3=Nestola |first3=F. |last4=McNeill |first4=J. |last5=Nasdala |first5=L. |last6=Hutchison |first6=M. T. |last7=Matveev |first7=S. |last8=Mather |first8=K. |last9=Silversmit |first9=G. |last10=Schmitz |first10=S. |last11=Vekemans |first11=B. |last12=Vincze |first12=L. |bibcode=2014Natur.507..221P |s2cid=205237822 |url=http://bib-pubdb1.desy.de/record/168146/files/10.1038_nature13080.pdf }}</ref> Još jedan dijamant je pronađen s inkluzijama ringwudita. Koristeći tehnike koje uključuju [[IC|infracrvenu spektroskopiju]], [[Ramanova spektroskopija| Ramanovu spektroskopiju]] i [[rendgenska difrakcija| rendgensku difrakciju]], otkriveno je da je sadržaj vode u ringwuditu bio 1,4 težinska % i zaključili da je ukupni sadržaj vode u plaštu oko 1&nbsp;wt%.<ref>{{Cite web |url=https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%25E2%2580%2599s-transition-zone-directly-measured |title=Water in Earth's transition zone directly measured |website=Deep Carbon Observatory |date=13 March 2014 |access-date=24 April 2019 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203015447/https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%E2%80%99s-transition-zone-directly-measured |url-status=dead }}</ref> == Geofizički dokazi == === Seizmički === Nagli pad seizmičke aktivnosti i provodljivosti električne energije ukazuju na to da je prelazna zona u stanju da proizvede hidratizirani ringwoodit. Seizmički eksperiment [[USArray]] je dugoročni projekat koji koristi [[seizmometar| seizmometre]] za mapiranje plašta ispod [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. Koristeći podatke iz ovog projekta, mjerenja seizmometra pokazuju odgovarajuće dokaze topljenja na dnu prelazne zone.<ref name=KQED>{{Cite news|url=https://www.kqed.org/science/18307/new-evidence-of-earths-deep-water-cycle-reveals-a-virtual-buried-ocean|first1=Andrew |last1=Alden |title=New Evidence of Earth's Deep Water Cycle Reveals A Virtual Buried Ocean|date=12 June 2014|newspaper=KQED|access-date=24 April 2019}}</ref> Taloženje u prelaznoj zoni može se vizualizirati mjerenjima seizmičke brzine, jer se brzina naglo smanjuje na donjem plaštu, što je uzrokovano subdukcijom ploča kroz prelaznu zonu. Izmjereno smanjenje seizmičkih brzina precizno se korelira s predviđenim prisustvom 1 težinskog % taloženja H<sub>2</sub>O.<ref name=Schmandt>{{cite journal |doi=10.1126/science.1253358 |pmid=24926016 |year=2014 |issue=6189 |pages=1265–8 |volume=344 |last1=Schmandt |first1=B. |title=Dehydration melting at the top of the lower mantle |journal=Science |last2=Jacobsen |first2=S. D. |last3=Becker |first3=T. W. |last4=Liu |first4=Z. |last5=Dueker |first5=K. G. |bibcode=2014Sci...344.1265S |s2cid=206556921 }}</ref> [[Zona ultra niske brzine| Zone ultra niske brzine]] (ULVZ) otkrivene su odmah iznad granice jezgra i plašta (CMB). Eksperimenti koji ističu prisustvo željezo-[[peroksid]]a koji sadrži vodik (FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub>) poklapaju se s očekivanjima vezanim za ULVZ. Vjeruje se da bi željezo i voda mogli reagirati formirajući FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub> u ovim ULVZ-ima na CMB-u. Ova reakcija bi bila moguća interakcijom subdukcije minerala koji sadrže vodu i opsežne zalihe željeza u vanjskom jezgru Zemlje. Prethodna istraživanja sugerirala su prisustvo djelimičnog topljenja u ULVZ-ima, ali formiranje topljenja u području oko CMB-a ostaje sporno.<ref name=ironPeroxide>{{cite journal |doi=10.1038/nature24461 |pmid=29168804 |year=2017 |issue=7681 |pages=494–497 |volume=551 |last1=Liu |first1=Jin |title=Hydrogen-bearing iron peroxide and the origin of ultralow-velocity zones |journal=[[Nature]] |last2=Hu |first2=Qingyang |last3=Young Kim |first3=Duck |last4=Wu |first4=Zhongqing |last5=Wang |first5=Wenzhong |last6=Xiao |first6=Yuming |last7=Chow |first7=Paul |last8=Meng |first8=Yue |last9=Prakapenka |first9=Vitali B. |last10=Mao |first10=Ho-Kwang |last11=Mao |first11=Wendy L. |bibcode=2017Natur.551..494L |osti=1423460 |s2cid=4463870 }}</ref> == Subdukcija == Kako se okeanska ploča spušta u gornji plašt, njeni minerali imaju tendenciju da gube vodu. Koliko vode se gubi i kada zavisi od pritiska, temperature i mineralogije. Voda se prenosi raznim mineralima koji kombinuju različite proporcije [[magnezij-oksid]] a (MgO), [[silicij-dioksid]]a (SiO<sub>2</sub>) i vode.<ref name=Kawamoto2006>{{cite journal |last1=Kawamoto |first1=T. |title=Hydrous Phases and Water Transport in the Subducting Slab |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |date=1 January 2006 |volume=62 |issue=1 |pages=273–289 |doi=10.2138/rmg.2006.62.12|bibcode=2006RvMG...62..273K }}</ref> Pri niskim pritiscima (ispod 5 GPa), to uključuje [[antigorit]], oblik serpentina, i [[klinohlor]] (oba sadrže 13 težinskih % vode); [[talk]] (4,8 težinskih %) i neke druge minerale sa nižim kapacitetom. Pri umjerenom pritisku (5–7 GPa) minerali uključuju [[flogopit]] (4,8 težinskih %), fazu 10Å (proizvod talka i vode pod visokim pritiskom,<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Graham A. |title=Annual reports on NMR spectroscopy. Volume 56 |date=2003 |publisher=Elsevier Academic Press |isbn=9780124079052 |page=324}}</ref> 10–13&nbsp;wt%) i [[lavsonit]] (11,5 tež.%). Pri pritiscima iznad 7 GPa, prisutan je [[topaz]]-OH (Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH)<sub>2</sub>, 10 tež.%), faza Egg (AlSiO<sub>3</sub>(OH), 11–18 tež.%) i skup gustih hidratiziranih magnezijum silikata (DHMS) ili "abeceda" faza kao što su faza A (12 tež.%), D (10 tež.%) i E (11 tež.%).<ref>{{cite book |last1=Mainprice |first1=David |last2=Ildefonse |first2=Benoit |chapter=Seismic Anisotropy of Subduction Zone Minerals–Contribution of Hydrous Phases |doi=10.1007/978-3-540-87974-9_4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/226104051 |editor-last1=Lallemand |editor-first1=Serge |editor-last2=Funiciello |editor-first2=Francesca |title=Subduction zone geodynamics |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9783540879749 |pages=65–67 |access-date=24 April 2019}}</ref><ref name=Kawamoto2006/> Sudbina vode zavisi od toga da li ove faze mogu održati neprekinuti niz kako se ploča spušta. Na dubini od oko 180 km, gdje je pritisak oko 6 [[Pascal (jedinica)|gigapascala]] (GPa) i temperatura oko 600°C, postoji moguća "tačka gušenja" gdje se područja stabilnosti upravo susreću. Toplije ploče će izgubiti svu svoju vodu, dok hladnije ploče prenose vodu na DHMS faze.<ref name=Ohtani/> U hladnijim pločama, dio oslobođene vode može biti stabilan i kao [[led]] VII.<ref>{{cite journal |last1=Bina |first1=Craig R. |last2=Navrotsky |first2=Alexandra |title=Possible presence of high-pressure ice in cold subducting slabs |journal=Nature |date=December 2000 |volume=408 |issue=6814 |pages=844–847 |doi=10.1038/35048555|pmid=11130720 |bibcode=2000Natur.408..844B |s2cid=4324205 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ivanov |first1=Alexei V. |last2=Litasov |first2=Konstantin D. |title=The deep water cycle and flood basalt volcanism |journal=International Geology Review |date=30 July 2013 |volume=56 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/00206814.2013.817567|s2cid=129158587 }}</ref> Neravnoteža u recikliranju duboke vode predložena je kao jedan od mehanizama koji može utjecati na globalni nivo mora.<ref name=":0"/> == Također pogledajte == *[[Geološka primjena Fourierove transformacijske infracrvene spektroskopije|Hidrogene komponente u nominalno bezvodnim mineralima]] *[[Metamorfizam subdukcijske zone|Hidrogeni minerali subdukcijske ploče]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} *{{cite journal |doi=10.1038/s41586-018-0655-4 |pmid=30429549 |year=2018 |issue=7731 |pages=389–392 |volume=563 |last1=Cai |first1=Chen |title=Water input into the Mariana subduction zone estimated from ocean-bottom seismic data |journal=Nature |last2=Wiens |first2=Douglas A. |last3=Shen |first3=Weisen |last4=Eimer |first4=Melody |bibcode=2018Natur.563..389C |s2cid=53302516}} **{{cite press release |date=November 14, 2018 |title=Seismic study reveals huge amount of water dragged into Earth's interior |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181114132013.htm}} *{{cite book |last1=Condie |first1=Kent C. |title=Earth as an evolving planetary system |date=2015 |publisher=Elsevier/Academic Press |isbn=978-0-12-803709-6 |edition=2nd|pages=114–115}} *{{cite journal |last1=Conrad |first1=C. P. |title=The solid Earth's influence on sea level |journal=Geological Society of America Bulletin |date=28 June 2013 |volume=125 |issue=7–8 |pages=1027–1052 |doi=10.1130/B30764.1 |bibcode=2013GSAB..125.1027C |url=https://www.soest.hawaii.edu/GG/FACULTY/conrad/papers/Conrad_GSAB2013.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite journal |last1=Faccenda |first1=Manuele |title=Water in the slab: A trilogy |journal=Tectonophysics |date=February 2014 |volume=614 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.tecto.2013.12.020|bibcode=2014Tectp.614....1F }} *{{cite journal |last1=Harte |first1=B. |title=Diamond formation in the deep mantle: the record of mineral inclusions and their distribution in relation to mantle dehydration zones |journal=Mineralogical Magazine |date=5 July 2018 |volume=74 |issue=2 |pages=189–215 |doi=10.1180/minmag.2010.074.2.189 |hdl=20.500.11820/cf23e2df-beda-48b7-bcf1-d3c69f9a0f6f |s2cid=54867127 |url=https://www.researchgate.net/publication/249852155 |access-date=24 April 2019|hdl-access=free }} *{{cite journal |last1=Hirschmann |first1=Marc M. |title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2006 |volume=34 |pages=629–653 |doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211 |bibcode=2006AREPS..34..629H |url=https://www.researchgate.net/publication/228364911 |access-date=17 April 2019}} *{{cite journal |last1=Houser |first1=C. |title=Global seismic data reveal little water in the mantle transition zone |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=August 2016 |volume=448 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.epsl.2016.04.018|bibcode=2016E&PSL.448...94H |doi-access=free }} *{{cite book |editor-last1=Jacobsen |editor-first1=Steven D. |editor-last2=Van Der Lee |editor-first2=Suzan |title=Earth's deep water cycle |date=2006 |publisher=American Geophysical Union |isbn=9781118666487 }} *{{cite book |last1=Keppler |first1=Hans |last2=Smyth |first2=Joseph R. |title=Water in nominally anhydrous minerals |date=2006 |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=978-0-939950-74-4}} *{{cite journal |last1=Khan |first1=A. |last2=Shankland |first2=T.J. |title=A geophysical perspective on mantle water content and melting: Inverting electromagnetic sounding data using laboratory-based electrical conductivity profiles |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=February 2012 |volume=317–318 |pages=27–43 |doi=10.1016/j.epsl.2011.11.031|bibcode=2012E&PSL.317...27K }} *{{cite journal |last1=Nomura |first1=R |last2=Hirose |first2=K |last3=Uesugi |first3=K |last4=Ohishi |first4=Y |last5=Tsuchiyama |first5=A |last6=Miyake |first6=A |last7=Ueno |first7=Y |title=Low core-mantle boundary temperature inferred from the solidus of pyrolite. |journal=Science |date=31 January 2014 |volume=343 |issue=6170 |pages=522–5 |doi=10.1126/science.1248186 |pmid=24436185 |bibcode=2014Sci...343..522N |s2cid=19754865 }} *{{cite book |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Amaike |first2=Yohei |last3=Kamada |first3=Seiji |last4=Ohira |first4=Itaru |last5=Mashino |first5=Izumi |chapter=21. Stability of Hydrous Minerals and Water Reservoirs in the Deep Earth Interior |editor-last1=Terasaki |editor-first1=Hidenori |editor-last2=Fischer |editor-first2=Rebecca A. |title=Deep earth: physics and chemistry of the lower mantel and core |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781118992500|doi=10.1002/9781118992487.ch21}} *{{cite press release |last1=Roberts Jr. |first1=Glenn |title=Diamonds From the Deep: Study Suggests Water May Exist in Earth's Lower Mantle |url=https://newscenter.lbl.gov/2018/03/15/diamonds-study-deep-water-may-exist-lower-mantle/ |access-date=27 March 2019 |work=News Center |publisher=Berkeley Lab |date=15 March 2018}} *{{cite book |last1=Rollinson |first1=Hugh R. |title=Early Earth Systems: a Geochemical Approach. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781444308945 |pages=177–180}} *{{cite journal |last1=Smith |first1=Evan M. |last2=Shirey |first2=Steven B. |last3=Richardson |first3=Stephen H. |last4=Nestola |first4=Fabrizio |last5=Bullock |first5=Emma S. |last6=Wang |first6=Jianhua |last7=Wang |first7=Wuyi |title=Blue boron-bearing diamonds from Earth's lower mantle |journal=Nature |date=1 August 2018 |volume=560 |issue=7716 |pages=84–87 |doi=10.1038/s41586-018-0334-5 |pmid=30068951 |bibcode=2018Natur.560...84S |s2cid=51893056 |url=https://www.researchgate.net/publication/326747614 |access-date=24 April 2019}} *{{cite book |doi=10.1016/b978-0-12-409548-9.02868-2 |year=2013 |isbn=978-0-12-409548-9 |last1=Suetsugu |first1=D. |title=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |last2=Steinberger |first2=B. |last3=Kogiso |first3=T. |chapter=Mantle Plumes and Hotspots |publisher=Elsevier |chapter-url=http://www.earthdynamics.org/steinberger/papers/encyclopedia-2005.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite press release |last1=University of California – Riverside |title=Earth's deep water cycle needs revision, geophysicists claim |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/10/101018131419.htm |access-date=27 March 2019 |work=ScienceDaily |date=19 October 2010 |language=en}} *{{cite journal |last1=Yoshino |first1=Takashi |last2=Katsura |first2=Tomoo |title=Electrical Conductivity of Mantle Minerals: Role of Water in Conductivity Anomalies |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=30 May 2013 |volume=41 |issue=1 |pages=605–628 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124022|bibcode=2013AREPS..41..605Y }} *{{cite news |last1=Woo |first1=Marcus |title=The Hunt for Earth's Deep Hidden Oceans |url=https://www.quantamagazine.org/the-hunt-for-earths-deep-hidden-oceans-20180711/ |access-date=27 March 2019 |work=Quanta Magazine |date=11 July 2018}} {{Refend}} [[Kategorija:Geološki procesi]] [[Kategorija:Voda]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Geohemija]] eua99hosiakef2pzk4liyuhbenbmbwp 3836953 3836948 2026-04-24T08:45:29Z Bizmarkus-bos 180664 /* Kapacitet skladištenja */ 3836953 wikitext text/x-wiki '''Ciklus dubokih voda''' ili '''geološki ciklus vode''', uključuje izmjenu vode s plaštom, pri čemu vodu nose okeanske ploče i vraćaju kroz [[vulkan]]sku aktivnost, što se razlikuje od procesa kruženja vode koji se odvija iznad i na površini Zemlje.<ref name=":0">{{Citation |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |date=2013-03-19 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/168GM20 |work=Geophysical Monograph Series |pages=263–276 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Steven D. |place=Washington, D. C. |publisher=American Geophysical Union |doi=10.1029/168gm20 |isbn=978-1-118-66648-7 |access-date=2021-10-21 |last2=Phipps Morgan |first2=Jason |last3=Eaby Dixon |first3=Jacqueline |editor2-last=Van Der Lee |editor2-first=Suzan|url-access=subscription }}</ref> Dio vode stiže sve do [[Donji plašt (Zemlja)|donjeg plašta]], a može čak i dosegnuti [[vanjsko jezgro]]. Eksperimenti mineralne fizike pokazuju da hidratizirani [[minerali]] mogu prenositi vodu duboko u plašt u hladnijim pločama, pa čak i "nominalno bezvodni minerali" mogu pohraniti vodu u količini nekoliko okeana. Proces recikliranja duboke vode uključuje vodu koja ulazi u plašt, tako što je nosi subdukcijom okeanskih ploča (proces poznat kao regasacija), a uravnotežuje se vodom koja se oslobađa na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] (degasacija).<ref name=":0"/> Ovo je centralni koncept u razumijevanju dugoročne razmjene vode između Zemljine unutrašnjosti i [[egzosfera|egzosfere]] i transporta vode vezane u hidratiziranim mineralima.<ref>{{Cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=Hunen |first3=Jeroen van |date=2014 |title=Deep water recycling through time |url= |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |bibcode=2014GGG....15.4203M |doi=10.1002/2014GC005525 |issn=1525-2027 |pmc=4548132 |pmid=26321881}}</ref> == Pregled == {{Glavni|Kruženje vode u prirodi}} U konvencionalnom pogledu na ciklus vode u prirodi (također poznat kao ''hidrološki ciklus''), voda se kreće između rezervoara u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]] i Zemljinoj površini ili blizu površine (uključujući [[okean]], [[rijeke]] i [[jezera]], [[glečer]]e i [[polarna ledena kapa| polarne ledene kape]], [[biosfera| biosferu]] i [[podzemne vode]]). Međutim, pored površinskog ciklusa, voda također ima važnu ulogu u geološkim procesima koji dosežu do [[Kora (geologija)|kore]] i [[Plašt (geologija)|plašta]]. Sadržaj vode u [[magma|magmi]] određuje koliko je vulkanska erupcija eksplozivna; vruća voda je glavni kanal za koncentraciju ekonomski važnih minerala u [[hidrotermalno mineralno ležište| hidrotermalnim mineralnim ležištima]]; a voda ima važnu ulogu u formiranju i migraciji [[nafta|nafte]].<ref name=Bodnar>{{cite book |last1=Bodnar |first1=R.J. |last2=Azbej |first2=T. |last3=Becker |first3=S.P. |last4=Cannatelli |first4=C. |last5=Fall |first5=A. |last6=Severs |first6=M.J. |chapter=Whole Earth geohydrologic cycle, from the clouds to the core: The distribution of water in the dynamic Earth system |doi=10.1130/2013.2500(13) |editor-last1=M.E. |editor-first1=Bickford |title=The Web of Geological Sciences: Advances, Impacts, and Interactions: Geological Society of America Special Paper 500 |date=2013 |publisher=The Geological Society of America |isbn=9780813725000 |pages=431–461 |chapter-url=https://gsa.confex.com/gsa/2013AM/webprogram/Handout/Paper219836/2013_Bodnar_GSA_125th.pdf |access-date=19 April 2019}}</ref> [[Slika:Tectonic plate boundaries2.png|thumb|280px| Shematski prikaz granica tektonskih ploča. U tekstu se razmatraju subdukcijska ploča (5); otočni luk (15) koji prekriva klin plašta; srednjookeanski greben (12); i vruća tačka (3).]] Voda nije prisutna samo kao zasebna faza u tlu. Morska voda prodire u okeansku koru i [[Hidratacija minerala|hidrati]] [[magma]]tske stijene poput [[olivin]] ai [[piroksen]]a, transformirajući ih u hidratizirane minerale poput [[Serpentinska podgrupa|serpentina]], [[talk]]a i [[brucit]]a.<ref>{{cite journal |last1=Peacock |first1=Simon M. |last2=Hyndman |first2=Roy D. |title=Hydrous minerals in the mantle wedge and the maximum depth of subduction thrust earthquakes |journal=Geophysical Research Letters |date=15 August 1999 |volume=26 |issue=16 |pages=2517–2520 |doi=10.1029/1999GL900558|bibcode=1999GeoRL..26.2517P |doi-access=free }}</ref> U ovom obliku, voda se prenosi u plašt. U gornjem plaštu, [[toplota]] i [[pritisak]] dehidriraju ove minerale, oslobađajući veći dio u gornji sloj plašta, što izaziva [[topljenje]] stijena koje se uzdižu i formiraju [[vulkan]]ske lukove.<ref name=Rupke2004>{{cite journal |last1=Rüpke |first1=L |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Hort |first3=Matthias |last4=Connolly |first4=James A. D. |title=Serpentine and the subduction zone water cycle |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=June 2004 |volume=223 |issue=1–2 |pages=17–34 |doi=10.1016/j.epsl.2004.04.018 |bibcode=2004E&PSL.223...17R}}</ref> Međutim, neki od "nominalno bezvodnih minerala" koji su stabilni dublje u plaštu mogu skladištiti male koncentracije vode u obliku [[hidroksil]]a (OH<sup>−</sup>),<ref name=Bell>{{cite journal |last1=Bell |first1=D. R. |last2=Rossman |first2=G. R. |title=Water in Earth's Mantle: The Role of Nominally Anhydrous Minerals |journal=Science |date=13 March 1992 |volume=255 |issue=5050 |pages=1391–1397 |doi=10.1126/science.255.5050.1391 |pmid=17801227 |bibcode=1992Sci...255.1391B |s2cid=26482929 |url=https://www.researchgate.net/publication/6039715 |access-date=23 April 2019}}</ref> i budući da zauzimaju velike površine Zemlje, sposobni su pohraniti barem onoliko koliko i svjetski okeani.<ref name=Bodnar/> Konvencionalno mišljenje o porijeklu okeana je da je ispunjen ispuštanjem gasova iz plašta u ranom arhejskom periodu, te da je plašt od tada ostao dehidriran.<ref name=KepplerP22>{{cite book |first=Hans |last=Keppler |chapter=Volatiles under high pressure |editor-last1=Karato |editor-first1=Shun-ichiro |editor-last2=Karato |editor-first2=Shun'ichirō |title=Physics and chemistry of the deep Earth |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9780470659144 |pages=22–23 |doi=10.1002/9781118529492.ch1}}</ref> Međutim, subdukcija nosi vodu prema dolje brzinom koja bi ispraznila okean za 1–2 milijarde godina. Uprkos tome, promjene u [[eustatički nivo mora|globalnom nivou mora]] u protekle 3–4 milijarde godina bile su samo nekoliko stotina metara, mnogo manje od prosječne dubine okeana od četiri kilometra. Stoga se očekuje da će tokovi vode u i iz plašta biti otprilike uravnoteženi, a sadržaj vode u plaštu stabilan. [[Voda]] unesena u plašt na kraju se vraća na površinu u erupcijama na [[srednjookeanskim greben| srednjookeanskim grebenima]] i [[vruća tačka (geologija)|vrućim tačkama]].<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=646}}</ref> Ova cirkulacija vode u plašt i nazad poznata je kao „duboki ciklus vode“ ili „geološki ciklus vode“.<ref name=Rupke2006>{{cite book |last1=Rüpke |first1=Lars |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=263–276 |last2=Morgan |first2=Jason Phipps |last3=Dixon |first3=Jacqueline Eaby |chapter=Implications of Subduction Rehydration for Earth's Deep Water Cycle |doi=10.1029/168GM20 |chapter-url=https://www.geomar.de/fileadmin/personal/fb4/muhs/lruepke/Ruepke_AGU_2006.pdf |access-date=20 April 2019|series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 |url=http://oceanrep.geomar.de/2966/1/504_R%C3%BCpke_2004_ImplicationsOfSubductionRehydrationFor_Talk_pubid11476.pdf }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=263–276}}.</ref><ref>{{cite journal |last1=Magni |first1=Valentina |last2=Bouilhol |first2=Pierre |last3=van Hunen |first3=Jeroen |title=Deep water recycling through time |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=November 2014 |volume=15 |issue=11 |pages=4203–4216 |doi=10.1002/2014GC005525|pmid=26321881 |pmc=4548132 |bibcode=2014GGG....15.4203M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Korenaga |first1=J. |s2cid=40490409 |title=Thermal evolution with a hydrating mantle and the initiation of plate tectonics in the early Earth |journal=Journal of Geophysical Research|date=10 December 2011|volume=116 |issue=B12 |doi=10.1029/2011JB008410|bibcode=2011JGRB..11612403K |doi-access=free}}</ref><ref name=Rupke2004/> Procjene količine vode u plaštu kreću se od {{frac|4}} do četiri puta više vode nego u okeanu.<ref name=Hirschmann630>{{harvnb|Hirschmann|2006|pp=630–634}}</ref> U morima se nalazi 1,37×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode, stoga bi to sugeriralo da se u plaštu nalazi između 3,4×10<sup>17</sup> i 5,5×10<sup>18</sup> m<sup>3</sup> vode. Ograničenja vode u plaštu potiču iz mineralogije plašta, uzoraka stijena iz plašta i geofizičkih sondi. == Kapacitet skladištenja == {{glavni|Fizika minerala}} [[Datoteka:Upper mantle temperature profile.png|thumb| Ovisnost temperature o dubini u gornjih 500 kilometara Zemljine površine (crna krivulja).]] Gornja granica količine vode u plaštu može se dobiti uzimajući u obzir količinu vode koju mogu prenijeti njegovi minerali (njihov ''kapacitet skladištenja''). To ovisi o temperaturi i pritisku. Postoji strmi temperaturni gradijent u [[litosfera|litosferi]] gdje toplina putuje kondukcijom, ali u plaštu stijena se miješa konvekcijom i temperatura raste sporije (vidi sliku).<ref name=Turcotte>{{cite book|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics00dltu|url-access=limited|last1=Turcotte|first1=Donald L.|last2=Schubert |first2=Gerald |date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66624-4| edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/geodynamics00dltu/page/n199 185]–188 |chapter=4-28 Mantle geotherms and adiabats}}</ref> Spuštajuće ploče imaju niže temperature od prosječnih. [[Datoteka:Transformations of olivine.jpg|thumb|300px| Fazne transformacije olivina koje se kreću kroz gornji [[Plašt (geologija)|plašt]], prelaznu zonu i donji plašt. U jezgru, voda bi mogla biti uskladištena kao vodik vezan za željezo.]] Plašt se može podijeliti na gornji plašt (iznad 410 km dubine), [[Prelazna zona (Zemlja)|prelaznu zonu]] (između 410 km i 660 km) i donji plašt (ispod 660 km). Veliki dio plašta sastoji se od olivina i njegovih polimorfa visokog pritiska [[Polimorfizam (nauka o materijalima)|podložnih oblika]]. Na vrhu prelazne zone, prolazi kroz [[fazni prelaz]] u [[vadsleit]], a na oko 520 km dubine, vadsleit se transformiše u [[ringvudit]], koji ima strukturu [[spinel]]a. Na vrhu donjeg plašta, ringwoodit se raspada na [[bridgemanit]] i [[feroperiklas]].<ref>{{cite journal|last=Christensen|first=U.R.|title=Effects of phase transitions on mantle convection|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|year=1995|volume=23|pages=65–87|doi=10.1146/annurev.ea.23.050195.000433|bibcode = 1995AREPS..23...65C }}</ref> Najčešći mineral u gornjem plaštu je olivin. Za dubinu od 410 km, rana procjena od 0,13 [[Maseni udio (hemija)|postotak vode po težini]] (težinski %) revidirana je naviše na 0,4 težinska %, a zatim na 1&nbsp;wt%.<ref name=Hirschmann630/><ref>{{cite book |last1=Smyth |first1=Joseph R. |title=Earth's Deep Water Cycle |pages=1–11 |last2=Jacobsen |first2=Steven D. |s2cid=8066681 |chapter=Nominally anhydrous minerals and Earth's deep water cycle |doi=10.1029/168GM02 |series=Geophysical Monograph Series |year=2013 |isbn=9781118666487 }} In {{harvnb|Jacobsen|Van Der Lee|2006|pages=1–12 }}.</ref> Međutim, kapacitet nosivosti dramatično se smanjuje prema vrhu plašta. Drugi uobičajeni mineral, piroksen, također ima procijenjeni kapacitet od 1 težinski% blizu 410 km.<ref name=Hirschmann630/> U prelaznoj zoni, vodu nose wadslejit i ringvudit; u relativno hladnim uvjetima silazne ploče, oni mogu nositi do 3&nbsp;wt%, dok je na toplijim temperaturama okolnog plašta njihov kapacitet skladištenja oko 0,5&nbsp;wt%.<ref name=Ohtani>{{cite journal |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Litasov |first2=Konstantin |last3=Hosoya |first3=Tomofumi |last4=Kubo |first4=Tomoaki |last5=Kondo |first5=Tadashi |title=Water transport into the deep mantle and formation of a hydrous transition zone |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |date=June 2004 |volume=143–144 |pages=255–269 |doi=10.1016/j.pepi.2003.09.015|bibcode=2004PEPI..143..255O }}</ref> Prelazna zona se također sastoji od najmanje 40% [[majorita]], faze visokog pritiska [[granat]]a;<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Sylvia-Monique |last2=Wilson |first2=Kathryn |last3=Koch-Müller |first3=Monika |last4=Hauri |first4=Erik H. |last5=McCammon |first5=Catherine |last6=Jacobsen |first6=Steven D. |last7=Lazarz |first7=John |last8=Rhede |first8=Dieter |last9=Ren |first9=Minghua |last10=Blair |first10=Neal |last11=Lenz |first11=Stephan |title=Quantification of water in majoritic garnet |journal=American Mineralogist |date=12 May 2015 |volume=100 |issue=5–6 |pages=1084–1092 |doi=10.2138/am-2015-5136 |bibcode=2015AmMin.100.1084T |osti=1335511 |s2cid=101667119 |url=https://www.researchgate.net/publication/269692936}}</ref> ovo ima kapacitet od samo 0,1 težinskih % ili manje.<ref>{{cite book|last1=Bolfan-Casanova|first1=Nathalie|title=Earth's Deep Water Cycle|last2=McCammon|first2=Catherine A.|last3=Mackwell|first3=Stephen J.|year=2013|isbn=9781118666487|series=Geophysical Monograph Series|pages=57–68|chapter=Water in Transition Zone and Lower Mantle Minerals|doi=10.1029/168GM06|}}</ref> Kapacitet skladištenja donjeg plašta je predmet kontroverzi, s procjenama koje se kreću od ekvivalenta tri puta većeg od okeana do manje od 3%. Eksperimenti su ograničeni na pritiske pronađene u gornjih 100 km plašta i izazovni su za izvođenje. Rezultati mogu biti pristrasni naviše zbog inkluzija minerala s vodom, a naniže zbog neuspjeha u održavanju zasićenosti [[fluid]]om.<ref>{{harvnb|Hirschmann|2006|p=644}}</ref> Pri visokim pritiscima, voda može reagovati sa čistim željezom i dobiti FeH i FeO. Modeli [[vanjsko jezgro|vanjskog jezgra]] predviđaju da bi ono moglo sadržavati čak 100 okeana vode u ovom obliku, a ova reakcija je možda isušila donji plašt u ranoj historiji Zemlje.<ref name=Williams2001>{{cite journal |last1=Williams |first1=Quentin |last2=Hemley |first2=Russell J. |title=Hydrogen in the Deep Earth |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 2001 |volume=29 |issue=1 |pages=365–418 |doi=10.1146/annurev.earth.29.1.365 |bibcode=2001AREPS..29..365W |url=https://www.researchgate.net/publication/228367607 |access-date=23 April 2019}}</ref> == Voda iz plašta == Nosivost plašta je samo gornja granica i ne postoji uvjerljiv razlog za pretpostavku da je plašt zasićen.<ref>{{cite journal |last1=Karato |first1=Shun-ichiro |s2cid=46386661 |title=Water distribution across the mantle transition zone and its implications for global material circulation |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=January 2011 |volume=301 |issue=3–4 |pages=413–423 |doi=10.1016/j.epsl.2010.11.038 |bibcode=2011E&PSL.301..413K }}</ref> Daljnja ograničenja količine i distribucije vode u plaštu proizlaze iz geohemijske analize eruptiranih bazalta i ksenolita iz plašta. === Bazalti === [[Bazalt]]i formirani na [[srednjookeanski greben|srednjookeanskim grebenima]] i vrućim tačkama potiču iz plašta i koriste se za pružanje [[informacija]] o sastavu plašta. [[Magma]] koja se diže na površinu može proći kroz [[frakciona kristalizacija (geologija)|frakcionu kristalizaciju]] u kojoj se komponente s višim tačkama topljenja prvo talože, a rezultirajuće taline mogu imati široko varirajući sadržaj vode; ali kada je došlo do malog odvajanja, sadržaj vode je između oko 0,07–0,6 težinskih %. (Poređenja radi, bazalti u [[bazen zadnjeg luka| bazenima zadnjeg luka]] oko [[vulkan]]skih lukova imaju između 1&nbsp;wt% i 2,9&nbsp;wt% zbog vode koja dolazi sa subdukcijske ploče).<ref name=Williams2001/> Bazalti srednjeokeanskog grebena (MORB) se obično klasifikuju prema količini [[elemenati u tragovima|elemenata u tragovima]] koji su [[nekompatibilni element|nekompatibilni]] sa mineralima koje naseljavaju. Dijele se na "normalne" MORB ili N-MORB, sa relativno niskom količinom ovih elemenata, i obogaćene E-MORB.<ref>{{cite journal |last1=Ulrich |first1=Marc |last2=Hémond |first2=Christophe |last3=Nonnotte |first3=Philippe |last4=Jochum |first4=Klaus Peter |title=OIB/seamount recycling as a possible process for E-MORB genesis |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=June 2012 |volume=13 |issue=6 |pages=Q0AC19 |doi=10.1029/2012GC004078|bibcode=2012GGG....13.AC19U |s2cid=53517109 |url=https://hal-insu.archives-ouvertes.fr/insu-00713685/file/G3-Ulrich-2012.pdf }}</ref> Obogaćivanje vode dobro [[korelacija|korelira]] s obogaćivanjem ovih elemenata. Kod N-MORB-a, sadržaj vode u izvornom plaštu procjenjuje se na 0,08–0,18 težinskih %, dok je kod E-MORB-a 0,2–0,95 težinskih %.<ref name=Williams2001/> Druga uobičajena klasifikacija, zasnovana na analizama MORB-ova i bazalta okeanskih ostrva (OIB) iz vrućih tačaka, identificira pet komponenti. Bazalt fokusne zone (FOZO) smatraju se najbližim originalnom sastavu plašta. Smatra se da dva obogaćena krajnja člana (EM-1 i EM-2) nastaju recikliranjem okeanskih sedimenata i OIB-ova. HIMU označava "high-μ", gdje je μ omjer izotopa urana i olova ({{math|μ {{=}} <sup>238</sup>U/<sup>204</sup>Pb}}). Peta komponenta je osiromašeni MORB (DMM).<ref>{{cite journal |last1=Stracke |first1=Andreas |last2=Hofmann |first2=Albrecht W. |last3=Hart |first3=Stan R. |title=FOZO, HIMU, and the rest of the mantle zoo |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |date=May 2005 |volume=6 |issue=5 |pages=n/a |doi=10.1029/2004GC000824|bibcode=2005GGG.....6.5007S |url=https://darchive.mblwhoilibrary.org/bitstream/1912/451/1/Stracke%202004GC000824.pdf |hdl=1912/451 |s2cid=59354360 }}</ref> Budući da je ponašanje vode vrlo slično ponašanju elementa [[cezij]], omjeri vode i cezija često se koriste za procjenu koncentracije vode u regijama koje su izvori tih komponenti.<ref name=Hirschmann630/> Višestruke studije pokazuju da je sadržaj vode u FOZO oko 0,075 težinskih %, a veliki dio ove vode je vjerovatno "juvenilna" voda stečena tokom akrecije Zemlje. DMM ima samo 60 ppm vode.<ref name=Rupke2006/> Ako ovi izvori uzorkuju sve regije plašta, ukupna količina vode zavisi od njihovog udjela; uključujući nesigurnosti, procjene se kreću od 0,2 do 2,3 okeana.<ref name=Hirschmann630/> === Inkluzije dijamanata === [[Datoteka:DIAMOND_HI_RES_PHOTO.jpg|280px|thumb|[[Dijamant]] iz Juíne, [[Brazil]], s inkluzijama ringwoodita ukazuje na prisustvo vode u prelaznoj zoni.<ref name=Pearson/>]] Uzorci minerala iz prelazne zone i donjeg plašta potiču od [[Inkluzija (mineral)|inkluzija]] pronađenih u [[dijamant]]ima. Nedavno su otkrivene inkluzije dijamanata [[Ice VII|ice-VII]] u prelaznoj zoni. Led-VII je voda u stanju visokog pritiska. Prisustvo dijamanata koji su se formirali u prelaznoj zoni i sadrže inkluzije leda-VII ukazuje na to da je voda prisutna u prelaznoj zoni i na vrhu donjeg plašta. Od trinaest pronađenih primjeraka leda-VII, osam ima pritiske oko 8-12 GPa, što prati formiranje inkluzija na 400–550 km. Dvije inkluzije imaju pritiske između 24 i 25 GPa, što ukazuje na formiranje inkluzija na 610–800 km.<ref name=Tschauner2018>{{cite journal |last1=Tschauner |first1=O |last2=Huang |first2=S |last3=Greenberg |first3=E |last4=Prakapenka |first4=VB |last5=Ma |first5=C |last6=Rossman |first6=GR |last7=Shen |first7=AH |last8=Zhang |first8=D |last9=Newville |first9=M |last10=Lanzirotti |first10=A |last11=Tait |first11=K |title=Ice-VII inclusions in diamonds: Evidence for aqueous fluid in Earth's deep mantle |journal=Science |date=9 March 2018 |volume=359 |issue=6380 |pages=1136–1139 |doi=10.1126/science.aao3030 |pmid=29590042 |bibcode=2018Sci...359.1136T |doi-access=free }}</ref> Pritisci inkluzija leda VII pružaju dokaze da je voda morala biti prisutna u vrijeme formiranja dijamanata u prelaznoj zoni kako bi se zarobila kao inkluzije. Istraživači također sugeriraju da raspon pritisaka pri kojima su se inkluzije formirale implicira da su inkluzije postojale kao tekućine, a ne kao čvrste tvari.<ref name=Tschauner2018/><ref name=Pearson>{{cite journal |doi=10.1038/nature13080 |pmid=24622201 |year=2014 |issue=7491 |pages=221–4 |volume=507 |last1=Pearson |first1=D. G. |title=Hydrous mantle transition zone indicated by ringwoodite included within diamond |journal=Nature |last2=Brenker |first2=F. E. |last3=Nestola |first3=F. |last4=McNeill |first4=J. |last5=Nasdala |first5=L. |last6=Hutchison |first6=M. T. |last7=Matveev |first7=S. |last8=Mather |first8=K. |last9=Silversmit |first9=G. |last10=Schmitz |first10=S. |last11=Vekemans |first11=B. |last12=Vincze |first12=L. |bibcode=2014Natur.507..221P |s2cid=205237822 |url=http://bib-pubdb1.desy.de/record/168146/files/10.1038_nature13080.pdf }}</ref> Još jedan dijamant je pronađen s inkluzijama ringwudita. Koristeći tehnike koje uključuju [[IC|infracrvenu spektroskopiju]], [[Ramanova spektroskopija| Ramanovu spektroskopiju]] i [[rendgenska difrakcija| rendgensku difrakciju]], otkriveno je da je sadržaj vode u ringwuditu bio 1,4 težinska % i zaključili da je ukupni sadržaj vode u plaštu oko 1&nbsp;wt%.<ref>{{Cite web |url=https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%25E2%2580%2599s-transition-zone-directly-measured |title=Water in Earth's transition zone directly measured |website=Deep Carbon Observatory |date=13 March 2014 |access-date=24 April 2019 |archive-date=3 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203015447/https://deepcarbon.net/index.php/feature/water-earth%E2%80%99s-transition-zone-directly-measured |url-status=dead }}</ref> == Geofizički dokazi == === Seizmički === Nagli pad seizmičke aktivnosti i provodljivosti električne energije ukazuju na to da je prelazna zona u stanju da proizvede hidratizirani ringwoodit. Seizmički eksperiment [[USArray]] je dugoročni projekat koji koristi [[seizmometar| seizmometre]] za mapiranje plašta ispod [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. Koristeći podatke iz ovog projekta, mjerenja seizmometra pokazuju odgovarajuće dokaze topljenja na dnu prelazne zone.<ref name=KQED>{{Cite news|url=https://www.kqed.org/science/18307/new-evidence-of-earths-deep-water-cycle-reveals-a-virtual-buried-ocean|first1=Andrew |last1=Alden |title=New Evidence of Earth's Deep Water Cycle Reveals A Virtual Buried Ocean|date=12 June 2014|newspaper=KQED|access-date=24 April 2019}}</ref> Taloženje u prelaznoj zoni može se vizualizirati mjerenjima seizmičke brzine, jer se brzina naglo smanjuje na donjem plaštu, što je uzrokovano subdukcijom ploča kroz prelaznu zonu. Izmjereno smanjenje seizmičkih brzina precizno se korelira s predviđenim prisustvom 1 težinskog % taloženja H<sub>2</sub>O.<ref name=Schmandt>{{cite journal |doi=10.1126/science.1253358 |pmid=24926016 |year=2014 |issue=6189 |pages=1265–8 |volume=344 |last1=Schmandt |first1=B. |title=Dehydration melting at the top of the lower mantle |journal=Science |last2=Jacobsen |first2=S. D. |last3=Becker |first3=T. W. |last4=Liu |first4=Z. |last5=Dueker |first5=K. G. |bibcode=2014Sci...344.1265S |s2cid=206556921 }}</ref> [[Zona ultra niske brzine| Zone ultra niske brzine]] (ULVZ) otkrivene su odmah iznad granice jezgra i plašta (CMB). Eksperimenti koji ističu prisustvo željezo-[[peroksid]]a koji sadrži vodik (FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub>) poklapaju se s očekivanjima vezanim za ULVZ. Vjeruje se da bi željezo i voda mogli reagirati formirajući FeO<sub>2</sub>H<sub>x</sub> u ovim ULVZ-ima na CMB-u. Ova reakcija bi bila moguća interakcijom subdukcije minerala koji sadrže vodu i opsežne zalihe željeza u vanjskom jezgru Zemlje. Prethodna istraživanja sugerirala su prisustvo djelimičnog topljenja u ULVZ-ima, ali formiranje topljenja u području oko CMB-a ostaje sporno.<ref name=ironPeroxide>{{cite journal |doi=10.1038/nature24461 |pmid=29168804 |year=2017 |issue=7681 |pages=494–497 |volume=551 |last1=Liu |first1=Jin |title=Hydrogen-bearing iron peroxide and the origin of ultralow-velocity zones |journal=[[Nature]] |last2=Hu |first2=Qingyang |last3=Young Kim |first3=Duck |last4=Wu |first4=Zhongqing |last5=Wang |first5=Wenzhong |last6=Xiao |first6=Yuming |last7=Chow |first7=Paul |last8=Meng |first8=Yue |last9=Prakapenka |first9=Vitali B. |last10=Mao |first10=Ho-Kwang |last11=Mao |first11=Wendy L. |bibcode=2017Natur.551..494L |osti=1423460 |s2cid=4463870 }}</ref> == Subdukcija == Kako se okeanska ploča spušta u gornji plašt, njeni minerali imaju tendenciju da gube vodu. Koliko vode se gubi i kada zavisi od pritiska, temperature i mineralogije. Voda se prenosi raznim mineralima koji kombinuju različite proporcije [[magnezij-oksid]] a (MgO), [[silicij-dioksid]]a (SiO<sub>2</sub>) i vode.<ref name=Kawamoto2006>{{cite journal |last1=Kawamoto |first1=T. |title=Hydrous Phases and Water Transport in the Subducting Slab |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |date=1 January 2006 |volume=62 |issue=1 |pages=273–289 |doi=10.2138/rmg.2006.62.12|bibcode=2006RvMG...62..273K }}</ref> Pri niskim pritiscima (ispod 5 GPa), to uključuje [[antigorit]], oblik serpentina, i [[klinohlor]] (oba sadrže 13 težinskih % vode); [[talk]] (4,8 težinskih %) i neke druge minerale sa nižim kapacitetom. Pri umjerenom pritisku (5–7 GPa) minerali uključuju [[flogopit]] (4,8 težinskih %), fazu 10Å (proizvod talka i vode pod visokim pritiskom,<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Graham A. |title=Annual reports on NMR spectroscopy. Volume 56 |date=2003 |publisher=Elsevier Academic Press |isbn=9780124079052 |page=324}}</ref> 10–13&nbsp;wt%) i [[lavsonit]] (11,5 tež.%). Pri pritiscima iznad 7 GPa, prisutan je [[topaz]]-OH (Al<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>(OH)<sub>2</sub>, 10 tež.%), faza Egg (AlSiO<sub>3</sub>(OH), 11–18 tež.%) i skup gustih hidratiziranih magnezijum silikata (DHMS) ili "abeceda" faza kao što su faza A (12 tež.%), D (10 tež.%) i E (11 tež.%).<ref>{{cite book |last1=Mainprice |first1=David |last2=Ildefonse |first2=Benoit |chapter=Seismic Anisotropy of Subduction Zone Minerals–Contribution of Hydrous Phases |doi=10.1007/978-3-540-87974-9_4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/226104051 |editor-last1=Lallemand |editor-first1=Serge |editor-last2=Funiciello |editor-first2=Francesca |title=Subduction zone geodynamics |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9783540879749 |pages=65–67 |access-date=24 April 2019}}</ref><ref name=Kawamoto2006/> Sudbina vode zavisi od toga da li ove faze mogu održati neprekinuti niz kako se ploča spušta. Na dubini od oko 180 km, gdje je pritisak oko 6 [[Pascal (jedinica)|gigapascala]] (GPa) i temperatura oko 600°C, postoji moguća "tačka gušenja" gdje se područja stabilnosti upravo susreću. Toplije ploče će izgubiti svu svoju vodu, dok hladnije ploče prenose vodu na DHMS faze.<ref name=Ohtani/> U hladnijim pločama, dio oslobođene vode može biti stabilan i kao [[led]] VII.<ref>{{cite journal |last1=Bina |first1=Craig R. |last2=Navrotsky |first2=Alexandra |title=Possible presence of high-pressure ice in cold subducting slabs |journal=Nature |date=December 2000 |volume=408 |issue=6814 |pages=844–847 |doi=10.1038/35048555|pmid=11130720 |bibcode=2000Natur.408..844B |s2cid=4324205 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ivanov |first1=Alexei V. |last2=Litasov |first2=Konstantin D. |title=The deep water cycle and flood basalt volcanism |journal=International Geology Review |date=30 July 2013 |volume=56 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/00206814.2013.817567|s2cid=129158587 }}</ref> Neravnoteža u recikliranju duboke vode predložena je kao jedan od mehanizama koji može utjecati na globalni nivo mora.<ref name=":0"/> == Također pogledajte == *[[Geološka primjena Fourierove transformacijske infracrvene spektroskopije|Hidrogene komponente u nominalno bezvodnim mineralima]] *[[Metamorfizam subdukcijske zone|Hidrogeni minerali subdukcijske ploče]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} *{{cite journal |doi=10.1038/s41586-018-0655-4 |pmid=30429549 |year=2018 |issue=7731 |pages=389–392 |volume=563 |last1=Cai |first1=Chen |title=Water input into the Mariana subduction zone estimated from ocean-bottom seismic data |journal=Nature |last2=Wiens |first2=Douglas A. |last3=Shen |first3=Weisen |last4=Eimer |first4=Melody |bibcode=2018Natur.563..389C |s2cid=53302516}} **{{cite press release |date=November 14, 2018 |title=Seismic study reveals huge amount of water dragged into Earth's interior |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/11/181114132013.htm}} *{{cite book |last1=Condie |first1=Kent C. |title=Earth as an evolving planetary system |date=2015 |publisher=Elsevier/Academic Press |isbn=978-0-12-803709-6 |edition=2nd|pages=114–115}} *{{cite journal |last1=Conrad |first1=C. P. |title=The solid Earth's influence on sea level |journal=Geological Society of America Bulletin |date=28 June 2013 |volume=125 |issue=7–8 |pages=1027–1052 |doi=10.1130/B30764.1 |bibcode=2013GSAB..125.1027C |url=https://www.soest.hawaii.edu/GG/FACULTY/conrad/papers/Conrad_GSAB2013.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite journal |last1=Faccenda |first1=Manuele |title=Water in the slab: A trilogy |journal=Tectonophysics |date=February 2014 |volume=614 |pages=1–30 |doi=10.1016/j.tecto.2013.12.020|bibcode=2014Tectp.614....1F }} *{{cite journal |last1=Harte |first1=B. |title=Diamond formation in the deep mantle: the record of mineral inclusions and their distribution in relation to mantle dehydration zones |journal=Mineralogical Magazine |date=5 July 2018 |volume=74 |issue=2 |pages=189–215 |doi=10.1180/minmag.2010.074.2.189 |hdl=20.500.11820/cf23e2df-beda-48b7-bcf1-d3c69f9a0f6f |s2cid=54867127 |url=https://www.researchgate.net/publication/249852155 |access-date=24 April 2019|hdl-access=free }} *{{cite journal |last1=Hirschmann |first1=Marc M. |title=Water, melting, and the deep Earth H<sub>2</sub>O cycle |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2006 |volume=34 |pages=629–653 |doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125211 |bibcode=2006AREPS..34..629H |url=https://www.researchgate.net/publication/228364911 |access-date=17 April 2019}} *{{cite journal |last1=Houser |first1=C. |title=Global seismic data reveal little water in the mantle transition zone |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=August 2016 |volume=448 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.epsl.2016.04.018|bibcode=2016E&PSL.448...94H |doi-access=free }} *{{cite book |editor-last1=Jacobsen |editor-first1=Steven D. |editor-last2=Van Der Lee |editor-first2=Suzan |title=Earth's deep water cycle |date=2006 |publisher=American Geophysical Union |isbn=9781118666487 }} *{{cite book |last1=Keppler |first1=Hans |last2=Smyth |first2=Joseph R. |title=Water in nominally anhydrous minerals |date=2006 |publisher=Mineralogical Society of America |isbn=978-0-939950-74-4}} *{{cite journal |last1=Khan |first1=A. |last2=Shankland |first2=T.J. |title=A geophysical perspective on mantle water content and melting: Inverting electromagnetic sounding data using laboratory-based electrical conductivity profiles |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=February 2012 |volume=317–318 |pages=27–43 |doi=10.1016/j.epsl.2011.11.031|bibcode=2012E&PSL.317...27K }} *{{cite journal |last1=Nomura |first1=R |last2=Hirose |first2=K |last3=Uesugi |first3=K |last4=Ohishi |first4=Y |last5=Tsuchiyama |first5=A |last6=Miyake |first6=A |last7=Ueno |first7=Y |title=Low core-mantle boundary temperature inferred from the solidus of pyrolite. |journal=Science |date=31 January 2014 |volume=343 |issue=6170 |pages=522–5 |doi=10.1126/science.1248186 |pmid=24436185 |bibcode=2014Sci...343..522N |s2cid=19754865 }} *{{cite book |last1=Ohtani |first1=Eiji |last2=Amaike |first2=Yohei |last3=Kamada |first3=Seiji |last4=Ohira |first4=Itaru |last5=Mashino |first5=Izumi |chapter=21. Stability of Hydrous Minerals and Water Reservoirs in the Deep Earth Interior |editor-last1=Terasaki |editor-first1=Hidenori |editor-last2=Fischer |editor-first2=Rebecca A. |title=Deep earth: physics and chemistry of the lower mantel and core |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781118992500|doi=10.1002/9781118992487.ch21}} *{{cite press release |last1=Roberts Jr. |first1=Glenn |title=Diamonds From the Deep: Study Suggests Water May Exist in Earth's Lower Mantle |url=https://newscenter.lbl.gov/2018/03/15/diamonds-study-deep-water-may-exist-lower-mantle/ |access-date=27 March 2019 |work=News Center |publisher=Berkeley Lab |date=15 March 2018}} *{{cite book |last1=Rollinson |first1=Hugh R. |title=Early Earth Systems: a Geochemical Approach. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781444308945 |pages=177–180}} *{{cite journal |last1=Smith |first1=Evan M. |last2=Shirey |first2=Steven B. |last3=Richardson |first3=Stephen H. |last4=Nestola |first4=Fabrizio |last5=Bullock |first5=Emma S. |last6=Wang |first6=Jianhua |last7=Wang |first7=Wuyi |title=Blue boron-bearing diamonds from Earth's lower mantle |journal=Nature |date=1 August 2018 |volume=560 |issue=7716 |pages=84–87 |doi=10.1038/s41586-018-0334-5 |pmid=30068951 |bibcode=2018Natur.560...84S |s2cid=51893056 |url=https://www.researchgate.net/publication/326747614 |access-date=24 April 2019}} *{{cite book |doi=10.1016/b978-0-12-409548-9.02868-2 |year=2013 |isbn=978-0-12-409548-9 |last1=Suetsugu |first1=D. |title=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |last2=Steinberger |first2=B. |last3=Kogiso |first3=T. |chapter=Mantle Plumes and Hotspots |publisher=Elsevier |chapter-url=http://www.earthdynamics.org/steinberger/papers/encyclopedia-2005.pdf |access-date=24 April 2019}} *{{cite press release |last1=University of California – Riverside |title=Earth's deep water cycle needs revision, geophysicists claim |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/10/101018131419.htm |access-date=27 March 2019 |work=ScienceDaily |date=19 October 2010 |language=en}} *{{cite journal |last1=Yoshino |first1=Takashi |last2=Katsura |first2=Tomoo |title=Electrical Conductivity of Mantle Minerals: Role of Water in Conductivity Anomalies |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=30 May 2013 |volume=41 |issue=1 |pages=605–628 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124022|bibcode=2013AREPS..41..605Y }} *{{cite news |last1=Woo |first1=Marcus |title=The Hunt for Earth's Deep Hidden Oceans |url=https://www.quantamagazine.org/the-hunt-for-earths-deep-hidden-oceans-20180711/ |access-date=27 March 2019 |work=Quanta Magazine |date=11 July 2018}} {{Refend}} [[Kategorija:Geološki procesi]] [[Kategorija:Voda]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Geohemija]] hs760wm7zbo0aojskdsmzjun6zkm9qi 0 533557 3836940 2026-04-24T08:16:07Z Bizmarkus-bos 180664 Preusmjereno na [[Ciklus duboke vode]] 3836940 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Ciklus duboke vode]] bb4w03whfckah2i8cfhwoqbslhpm0b2 0 533558 3836941 2026-04-24T08:16:30Z Bizmarkus-bos 180664 Preusmjereno na [[Ciklus duboke vode]] 3836941 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Ciklus duboke vode]] bb4w03whfckah2i8cfhwoqbslhpm0b2 2 533559 3836944 2026-04-24T08:26:14Z Maris Dreshmanis 180665 Creating user page 3836944 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,000+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (140 national registries, 245,000+ entries) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 21 languages [[Category:Wikipedians]] bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54 0 533560 3836951 2026-04-24T08:39:26Z Vratiosevalter 174471 Vratiosevalter premjestio je stranicu [[Herceg-Bosna]] na [[Herceg-Bosna (termin)]]: Uobičajen naziv 3836951 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Herceg-Bosna (termin)]] jaj945jwm5k4iv9ccg7b4yr8a2919yd 0 533561 3836955 2026-04-24T09:01:12Z Bizmarkus-bos 180664 Nova stranica: [[Slika:2019-03-16 01 Aquaculture in Chile.jpg|thumb|320px| Uzgoj ribe u akvakulturi u [[fjord]]ovima južno od Castra, [[Čile]].]] {{Poljoprivreda}} '''Akvakultura''', rjeđe '''[[akvikultura]]''',<ref name="Garner_2016">{{Citation |last=Garner |first=Bryan A. |title=Garner's Modern English Usage |year=2016 |url=http://www.lawprose.org/bryan-garner/books-by-bryan-garner/garners-modern-english-usage-4th-edition-2016 |edition=4th |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0... 3836955 wikitext text/x-wiki [[Slika:2019-03-16 01 Aquaculture in Chile.jpg|thumb|320px| Uzgoj ribe u akvakulturi u [[fjord]]ovima južno od Castra, [[Čile]].]] {{Poljoprivreda}} '''Akvakultura''', rjeđe '''[[akvikultura]]''',<ref name="Garner_2016">{{Citation |last=Garner |first=Bryan A. |title=Garner's Modern English Usage |year=2016 |url=http://www.lawprose.org/bryan-garner/books-by-bryan-garner/garners-modern-english-usage-4th-edition-2016 |edition=4th |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-049148-2 |author-link=Bryan A. Garner}}</ref> također poznato kao '''[[akvafarmerstvo]]''', jeste kontrolirani "uzgoj" vodenih organizama kao što su [[ribe]], [[rakovi]], [[mehkušci]], [[alge]] i drugi vrijedni organizmi kao što su vodene [[biljke[[ (npr. [[Nelumbo nucifera|lotus]]. Akvakultura uključuje uzgoj slatkovodnih, bočatovodnih i slanovodnih [[populacija]] u kontroliranim ili poluprirodnim uvjetima i može se uporediti s komercijalnim [[ribolov]]om, koji predstavlja izlov divlje ribe.<ref name="AmericanHeritageDef">{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/aquaculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20060719044903/http://www.answers.com/topic/aquaculture|title=aquaculture|archive-date=2006-07-19|work=Answers.com}}</ref> Akvakultura je također praksa koja se koristi za obnovu i rehabilitaciju morskih i slatkovodnih [[ekosistem]]a.<ref>{{Cite web |date=2023-02-22 |title=Study: Aquaculture can be 'part of the solution' to marine ecosystem restoration - Responsible Seafood Advocate |url=https://www.globalseafood.org/advocate/study-aquaculture-can-be-part-of-the-solution-to-marine-ecosystem-restoration/ |access-date=2024-02-17 |website=Global Seafood Alliance |language=en-US}}</ref> [[Marikultura]], obično poznata kao morski uzgoj, je akvakultura u [[nore|morskim]] staništima i [[laguna]]ma, za razliku od slatkovodne akvakulture. [[Piscikultura]] je vrsta akvakulture koja se sastoji od uzgoja [[ribe]], radi dobijanja [[Riba kao hrana|ribljih proizvoda kao hrane]]. Akvakultura se također može definirati kao uzgoj, uzgoj i sakupljanje ribe i drugih vodenih biljaka, također poznata kao uzgoj u vodi. To je ekološki izvor hrane i komercijalnih proizvoda koji pomažu u poboljšanju zdravijih [[staništa]] i koriste se za rekonstrukciju [[populacija]] ugroženih vodenih vrsta. Tehnologija je povećala rast ribe u priobalnim morskim vodama i otvorenim okeanima zbog povećane potražnje za morskim plodovima.<ref>{{Cite web |title=What is aquaculture? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/aquaculture.html#:~:text=Aquaculture%20is%20breeding,%20raising,%20and,of%20threatened%20or%20endangered%20species. |access-date=2022-12-07 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration, US Department of Commerce |language=EN-US}}</ref> Akvakultura se može provoditi u potpuno vještačkim objektima izgrađenim na kopnu (kopnena akvakultura), kao u slučaju [[akvarij]]a, [[ribnjak]]a, akvaponike ili vodenih staza, gdje životni uslovi zavise od ljudske kontrole, kao što su kvalitet vode (kisik), hrana ili temperatura. Alternativno, mogu se provoditi u dobro zaštićenim plitkim vodama vode ([[litoral]], blizu obale) (priobalna akvakultura), gdje su uzgajane vrste izložene relativno prirodnijim okruženjima; ili na ograđenim/zatvorenim dijelovima otvorenog okeana daleko od obale ([[marikultura]], akvakultura na moru), gdje se vrste uzgajaju u [[kafez]]ima, stalcima ili vrećama i izložene su raznolikijim prirodnim uslovima kao što su vodene struje (kao što su okeanske struje), dnevne vertikalne migracije i ciklusi hranjivih tvari. Prema [[FAO|Organizaciji za hranu i poljoprivredu]] (FAO), akvakultura "se podrazumijeva kao uzgoj vodenih [[organizam]]a, uključujući ribe, mehkušce, rakove i vodene biljke. Uzgoj podrazumijeva neki oblik intervencije u [[proces uzgoja ribe|mrijestilišta]] radi povećanja proizvodnje, kao što je redovno [[poribljavanje]], [[hranjenje|hranjenje riba]], zaštita od [[predator]]a itd. Uzgoj također podrazumijeva individualno ili korporativno vlasništvo nad stokom koji se uzgaja."<ref>[http://www.fao.org/fishery/statistics/global-aquaculture-production/en Global Aquaculture Production] Fishery Statistical Collections, FAO, Rome. Retrieved 2 October 2011.</ref> Prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture u 2019. godini iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. godine porasla je na 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea">FAO FIGIS Database (2022) [https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY Global Aquaculture Production 1950–2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119053553/https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY |date=2022-01-19 }}. Retrieved 2 February 2022</ref><ref name="cd0683en">{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd0683en |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 |date=2024-06-07 |publisher=FAO |isbn=978-92-5-138763-4 |language=en |doi=10.4060/cd0683en}}</ref> Međutim, postoje problemi s pouzdanošću prijavljenih podataka.<ref name="overreporting"/> Nadalje, u dsadašnjoj praksi akvakulture, proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe koriste se za proizvodnju jednog kilograma [[piacivor]]ne ribe poput [[akvakultur lososa|lososa]].<ref name=Alliance /> Hrana na bazi biljaka i insekata također se razvija kako bi se smanjila upotreba divlje ribe za hranu u akvakulturi. Posebne vrste akvakulture uključuju [[uzgoj ribe]], [[uzgoj škampa]], [[uzgoj ostriga]], marikulturu, [[piscikultura|piscikulturu]], [[algakultura|algakulturu]] (kao što je [[uzgoj morskih algi]]) i uzgoj [[ukrasne ribe]]. Posebne metode uključuju akvaponiku i [[integrirana multitrofička akvakultura| integriranu multitrofičku akvakulturu]], od kojih obje integriraju uzgoj ribe i uzgoj vodenih biljaka. FAO opisuje akvakulturu kao jednu od industrija koje su najdirektnije pogođene klimatskim promjenama i njihovim uticajima.<ref>{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=FAO's work on climate change Fisheries & aquaculture 2019|publisher=Food and Agriculture Organization|year=2019}}</ref> Neki oblici akvakulture imaju negativan utjecaj na okoliš, kao što je [[zagađenje n utrijentima]] ili prijenos bolesti na divlje populacije. {{toclimit|3}} ==Pregled== [[Datoteka:Global capture fisheries and aquaculture production, 1990-2030.svg|thumb|right|300px| Globalni ulov ribe i akvakulture prema izvještaju FAO-a, 1990–2030]] [[Datoteka:World aquaculture production of food fish and aquatic plants, 1990-2016.svg|thumb|right|300px|Svjetska proizvodnja ribe i vodenih biljaka u akvakulturi, 1990–2016]] Stagnacija ulova u [[divlje ribolovno područje|divljim ribolovnim područjima]] i [[prekomjerna eksploatacija]] popularnih morskih [[vrsta]], u kombinaciji s rastućom potražnjom za visokokvalitetnim proteinima, potaknuli su akvakulturiste da pripitome druge morske vrste..<ref>"'FAO: 'Fish farming is the way forward.'(Big Picture)(Food and Agriculture Administration's 'State of Fisheries and Aquaculture' report)." The Ecologist 39.4 (2009): 8–9. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref><ref name="uscnews.usc.edu">"[http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html The Case for Fish and Oyster Farming] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512061109/http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html |date=2009-05-12 }}," Carl Marziali, University of Southern California Trojan Family Magazine, May 17, 2009.</ref> Na početku moderne akvakulture, mnogi su bili optimistični da bi se "[[Plava revolucija|Plava revolucija]]" mogla dogoditi u akvakulturi, baš kao što je [[Zelena revolucija]] 20. stoljeća revolucionirala poljoprivredu.<ref>"The Economist: 'The promise of a blue revolution', Aug. 7, 2003. <https://www.economist.com/special-report/2003/08/07/the-promise-of-a-blue-revolution></ref> Iako su kopnene životinje odavno bile pripitomljene, većina vrsta morskih plodova i dalje se lovila u divljini. Zabrinut zbog uticaja rastuće potražnje za morskim plodovima na svjetske okeane, istaknuti istraživač okeana [[Jacques Cousteau]] napisao je 1973. godine: "S obzirom na to da moramo prehraniti rastuću ljudsku populaciju na Zemlji, moramo se okrenuti moru s novim razumijevanjem i novom tehnologijom."<ref>"Jacques Cousteau, ''The Ocean World of Jacques Cousteau: The Act of life'', World Pub: 1973."</ref> Oko 430 (97%) kultiviranih vrsta od 2007. pripitomljeno je tokom 20. i 21. stoljeća, od čega se procjenjuje da je 106 nastalo u deceniji do 2007. godine. S obzirom na dugoročni značaj poljoprivrede, do danas je pripitomljeno samo 0,08% poznatih kopnenih biljnih i 0,0002% poznatih kopnenih životinjskih vrsta, u poređenju sa 0,17% poznatih morskih biljnih vrsta i 0,13% poznatih morskih životinjskih vrsta. Pripitomljavanje obično uključuje oko deceniju naučnog istraživanja.<ref name="DuarteMarbaHolmer">{{cite journal|title=Rapid Domestication of Marine Species| doi=10.1126/science.1138042|pmid=17446380|volume=316|issue=5823|pages=382–383|journal=Science|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M|last2=Marba|first2=N|last3=Holmer|first3=M|hdl=10261/89727| s2cid=84063035}}</ref> Pripitomljavanje vodenih vrsta nosi manje rizika za ljude nego kopnene životinje, koje su uzele veliki danak u ljudskim životima. Većina glavnih ljudskih bolesti potiče od pripitomljenih životinja,<ref>{{cite book |title=Guns, Germs, and Steel |year=2005 |publisher=[[W.W. Norton & Company, Inc.]] |location=New York, New York |isbn=978-0-393-06131-4 |title-link=Guns, Germs, and Steel }}</ref> uključujući bolesti poput [[male boginje|malih boginja]] i [[difterija| difterije]], koje se, kao i većina zaraznih bolesti, prenose na ljude sa životinja. Još uvijek se nisu pojavili ljudski [[patogen]]i slične virulencije iz morskih vrsta.<ref>{{Cite journal |last1=Lasa |first1=Aide |last2=Auguste |first2=Manon |last3=Lema |first3=Alberto |last4=Oliveri |first4=Caterina |last5=Borello |first5=Alessio |last6=Taviani |first6=Elisa |last7=Bonello |first7=Guido |last8=Doni |first8=Lapo |last9=Millard |first9=Andrew D. |last10=Bruto |first10=Maxime |last11=Romalde |first11=Jesus L. |last12=Yakimov |first12=Michail |last13=Balbi |first13=Teresa |last14=Pruzzo |first14=Carla |last15=Canesi |first15=Laura |date=September 2021 |title=A deep-sea bacterium related to coastal marine pathogens |journal=Environmental Microbiology |volume=23 |issue=9 |pages=5349–5363 |doi=10.1111/1462-2920.15629 |issn=1462-2912 |pmc=8519021 |pmid=34097814|bibcode=2021EnvMi..23.5349L }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health|title=Aquatic animal disease and human health|date=2016-04-26|website=Department of Primary Industries|access-date=October 15, 2019|archive-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113044257/https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health}}</ref> Biološke metode kontrole za upravljanje [[parazit]]ima se već koriste, kao što su [[ribe]] čistači (npr. [[grgeč]]i i morski [[losos]]i) za kontrolu populacija morskih ušiju u uzgoju lososa.<ref>{{Cite journal|title = The use of lumpfish (Cyclopterus lumpus L.) to control sea lice (Lepeophtheirus salmonis Krøyer) infestations in intensively farmed Atlantic salmon (Salmo salar L.)|journal = Aquaculture|date = 2014-03-20|pages = 18–23|volume = 424–425|doi = 10.1016/j.aquaculture.2013.12.033|first1 = Albert K.|last1 = Imsland|first2 = Patrick|last2 = Reynolds|first3 = Gerhard|last3 = Eliassen|first4 = Thor Arne|last4 = Hangstad|first5 = Atle|last5 = Foss|first6 = Erik|last6 = Vikingstad|first7 = Tor Anders|last7 = Elvegård| bibcode=2014Aquac.424...18I }}</ref> Modeli se koriste kao pomoć pri prostornom planiranju i lociranju ribogojilišta kako bi se utjecaj sveo na minimum.<ref>{{Cite web|title = DEPOMOD and AutoDEPOMOD — Ecasa Toolbox|url = http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|website = www.ecasatoolbox.org.uk|access-date = 2015-09-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925121623/http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|archive-date = 2015-09-25}}</ref> [[Slika:Aquaculture production (2023).svg|thumb|300x300px|Akvakulturna proizvodnja (2023)<ref>{{Cite book |url=https://doi.org/10.4060/cd4313en |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |publisher=Food and Agriculture Organization |year=2025 |isbn=978-92-5-140174-3 |language=en |doi=10.4060/cd4313en |access-date= |via=fao.org |s2cid=}}</ref>]] Smanjenje zaliha divlje. povećalo je potražnju za uzgojenom ribom.<ref>{{Cite journal|title = Effect of aquaculture on world fish supplies|journal = Nature|date = 2000-06-29|issn = 0028-0836|pages = 1017–1024|volume = 405|issue = 6790|doi = 10.1038/35016500|first1 = Rosamond L.|last1 = Naylor|first2 = Rebecca J.|last2 = Goldburg|first3 = Jurgenne H.|last3 = Primavera|first4 = Nils|last4 = Kautsky|first5 = Malcolm C. M.|last5 = Beveridge|first6 = Jason|last6 = Clay|first7 = Carl|last7 = Folke|first8 = Jane|last8 = Lubchenco|first9 = Harold|last9 = Mooney|pmid=10890435|bibcode = 2000Natur.405.1017N|hdl = 10862/1737|s2cid = 4411053|hdl-access = free}}</ref> Međutim, pronalaženje alternativnih izvora proteina i ulja za hranu za ribe je neophodno kako bi industrija akvakulture mogla održivo rasti; u suprotnom, predstavlja veliki rizik za prekomjerno iskorištavanje ribe za ispašu.<ref>{{Cite web|url = http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf|title = Turning the tide|access-date = 2015-09-24|archive-date = 2016-02-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160222005116/http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf}}</ref> Proizvodnja akvakulture sada premašuje proizvodnju ulova ribe<ref name="ca0191en" /> i zajedno relativni doprinos BDP-u kretao se od 0,01 do 10%.<ref name="Cai2019">{{Cite book |last=Cai |first=Junning |title=Understanding and measuring the contribution of aquaculture and fisheries to gross domestic product (GDP) |date=2019 |others=Hui Huang, PingSun Leung |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=978-92-5-131280-3 |location=Rome |oclc=1104067293}}</ref> Međutim, nije lako izdvojiti relativni doprinos akvakulture [[BDP]]-u, zbog nedostatka podataka.<ref>{{Cite book|last=Food and Agriculture Organization of the United Nations|title=The state of world fisheries and aquaculture 2020: sustainability in action|date=2020|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|isbn=978-92-5-132692-3|location=Rome|oclc=1159532489}}</ref> Još jedno nedavno pitanje nakon zabrane organotina od strane Međunarodne pomorske organizacije 2008. godine je potreba za pronalaženjem ekološki prihvatljivih, ali i dalje efikasnih spojeva s antivegetativnim efektima. Svake godine se otkriva mnogo novih prirodnih spojeva, ali njihova proizvodnja u dovoljno velikom obimu za komercijalne svrhe gotovo je nemoguća. Vrlo je vjerovatno da će budući razvoj u ovoj oblasti zavisiti od [[mikroorganizam]]a, ali su potrebna veća sredstva i daljnja istraživanja kako bi se prevazišao nedostatak znanja u ovoj oblasti.<ref>{{Cite journal|title = Qian, P. Y., Xu, Y. & Fusetani, N. Natural products as antifouling compounds: recent progress and future perspectives|url = https://www.researchgate.net/publication/40447383|journal = Biofouling|volume = 26|issue = 2|pages = 223–234|access-date = 2015-09-24|doi = 10.1080/08927010903470815|pmid = 19960389|year = 2009|last1 = Qian|first1 = Pei-Yuan|last2 = Xu|first2 = Ying|last3 = Fusetani|first3 = Nobushino|s2cid = 35932563}}</ref> == Grupe vrsta == {{multiple image | align = right | caption_align = center | direction = vertical | width = 300 | header = Globalna proizvodnja akvakulture u milionima tona, 1950–2010, prema izvještaju [[FAO]]-a <ref name="faostat">Based on data sourced from the [http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx FishStat database] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121107001620/http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx |date=November 7, 2012 }}</ref> | header_align = center | header_background = | footer = | footer_align = | footer_background = | background color = | image1 = Global aquaculture production.png | alt1 = | caption1 = Glavne grupe vrsta | image2 = Global other aquaculture production.png | alt2 = | caption2 = Manje grupe vrsta }} [[Slika:World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2018).svg|thumb|300px| Svjetska proizvodnja ribe i akvakulture po glavnim proizvođačima (2018.), iz Statističkog godišnjaka [[Organizacije za hranu i poljoprivredu|FAO]], 2020.<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2020|publisher=FAO|year=2020|isbn=978-92-5-133394-5|location=Rome|doi=10.4060/cb1329en|s2cid=242794287}}</ref>]] ===Vodene biljke=== [[Datoteka:Yangzhuanghe - CIMG3404.JPG|thumb|300px| Uzgoj emergentnih vodenih biljaka u plutajućim kontejnerima|alt=Vodene biljke u plutajućim kontejnerima]] {{glavni|Algakultura|Uzgoj morskih algi}} [[Mikroalge]], također poznate kao [[fitoplankton]], [[mikrofiti]] ili [[planktonske alge]], čine većinu kultiviranih [[alge|algi]]. Makroalge, obično poznate kao [[morske alge]], također imaju mnogo komercijalne i industrijske namjene, ali zbog svoje veličine i specifičnih zahtjeva, ne uzgajaju se lahko u velikim razmjerima i najčešće se uzimaju u divljini. U 2016. godini, akvakultura je bila izvor 96,5 % po volumenu od ukupno 31,2 miliona tona divlje sakupljenih i kultiviranih vodenih biljaka zajedno. Globalna proizvodnja uzgojenih vodenih biljaka, u kojoj pretežno dominiraju morske [[alge]], porasla je u obimu proizvodnje sa 13,5 miliona tona u 1995. godini na nešto više od 30 miliona tona u 2016.<ref name="ca0191en">{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf|title=In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018|publisher=FAO|year=2018}}</ref> ====Uzgoj morskih algi==== {{glavni|Uzgoj morskih algi}} ===Ribe=== {{Glavni|Uzgoj ribe}} Uzgoj ribe je najčešći oblik akvakulture. Uključuje komercijalni uzgoj ribe u rezervoarima, ribnjacima ili okeanskim ograđenim prostorima, obično za hranu. Postrojenje koje pušta mlađ ribe u divljinu za rekreativni [[ribolov]] ili za dopunjavanje prirodnog broja vrste obično se naziva [[mrjestilište]]. Širom svijeta, najvažnije vrste riba koje se koriste u uzgoju ribe su, redom, [[šaran]], [[losos]], [[tilapija]] i [[som]].<ref name="faostat"/> U [[Mediteran]]u, mlade [[atlantska plavoperajna tuna|plavoperajne tune]] hvataju se mrežama na moru i polako vuku prema obali. Zatim se interniraju u [[Offshore akvakultura|offshore]] ograđene prostore (ponekad napravljene od plutajućih HDPE cijevi))<ref>{{Cite web|url=https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|title=HDPE Pipe used for Aquaculture pens.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111409/https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|archive-date=2019-01-09}}</ref> where they are further grown for the market.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1641/0006-3568(2005)055[0301:DWSTBF]2.0.CO;2 | author = Volpe, J. | year = 2005 | title = Dollars without sense: The bait for big-money tuna ranching around the world | journal = [[BioScience]] | volume = 55 | issue = 4| pages = 301–302 | issn = 0006-3568 | doi-access = free }}</ref> Istraživači u Australiji su 2009. prvi put uspjeli prilagoditi južnu plavoperajnu tunu da se razmnožava u bazenima bez izlaza na more. Južna plavorepa tuna se također lovi u divljini i tovi u [[kafez]]ima za uzgoj u južnom dijelu Spencerovog zaliva, [[Južna Australija]]. Sličan proces se koristi u dijelu ove industrije koji se bavi uzgojem lososa; mlađ se uzima iz mrijestilišta i koristi se niz metoda kako bi se pomoglo njihovom sazrijevanju. Naprimjer, kao što je gore navedeno, neke od najvažnijih vrsta riba u industriji, losos, mogu se uzgajati korištenjem sistema kafeza. To se postiže mrežastim kafezima, po mogućnosti u otvorenoj vodi s jakim protokom, i hranjenjem lososa posebnom mješavinom hrane koja pomaže njihovom rastu. Ovaj proces omogućava rast ribe tokom cijele godine, a time i veći ulov tokom pravih sezona.<ref>{{cite journal |title=Farming the Sea|first=Frank|last=Asche|journal=Marine Resource Economics|volume=23|issue=4|year=2008|pages=527–547 |jstor=42629678|doi=10.1086/mre.23.4.42629678|bibcode=2008MREco..23..527A |s2cid=129264961}}</ref><ref>{{cite journal |title=Future Seascapes, Fishing, and Fish Farming|first1=Rebecca |last1=Goldburg |first2=Rosamond |last2=Naylor|journal=Frontiers in Ecology and the Environment|volume=3|issue=1|date=February 2005|pages=21–28|doi=10.2307/3868441|jstor=3868441|doi-access=free}}</ref> Dodatna metoda, ponekad poznata kao marikultura, također se koristi u industriji. Morski uzgoj uključuje uzgoj ribe u mrijestilištu kratko vrijeme, a zatim njihovo puštanje u morske vode radi daljnjeg razvoja, nakon čega se ribe ponovo hvataju kada sazriju.<ref>{{cite book |last1=Brown |first1=E. Evan |title=World Fish Farming: Cultivation and Economics |date=1983 |publisher=AVI Publishing |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-87055-427-8 |page=2 |edition=Second }}</ref> ===Rakovi=== {{glavni|Uzgoj škampa|Uzgoj slatkovodnih škampa|Astacikultura}} Komercijalni uzgoj škampa započeo je 1970-ih, a proizvodnja je nakon toga naglo rasla. Globalna proizvodnja dostigla je više od 1,6 miliona tona u 2003. godini, u vrijednosti od oko 9 milijardi američkih dolara. Oko 75% uzgojenih škampa proizvodi se u Aziji, posebno u [[Kina|Kini]] i [[Tajland]]u. Ostalih 25% proizvodi se uglavnom u Latinskoj Americi, gdje je [[Brazil]] najveći proizvođač. Tajland je najveći izvoznik. Uzgoj škampa promijenio se od svog tradicionalnog, malog oblika u jugoistočnoj Aziji u globalnu industriju. Tehnološki napredak doveo je do sve veće gustoće po jedinici površine, a uzgoj škampa se prevozi širom svijeta. Gotovo svi uzgojeni škampi su [[penaeid]] (tj. škampi iz [[porodica (biologija)|porodice]] ''[[Penaeidae]]''), a samo dvije vrste škampa, [[bijelonoga škampa|pacifička bijela škampa]] i [[divovska tigrasta škampa]], čine oko 80% svih uzgojenih škampi. Ove industrijske [[monokultura| monokulture]]] su vrlo osjetljive na bolesti, koje su desetkovale populacije škampa u cijelim regijama. Rastući [[ekologija|ekološki]] problemi, ponovljene epidemije bolesti, te pritisak i kritike i od [[nevladina organizacija|nevladinih organizacija]] i zemalja potrošača doveli su do promjena u industriji krajem 1990-ih i općenito strožih propisa. Godine 1999. vlade, predstavnici industrije i ekološke organizacije pokrenuli su program usmjeren na razvoj i promociju više [[održivih poljoprivrednih|održivih]] praksi kroz program [[Seafood Watch]].<ref>{{cite web|title=About Seafood Watch|url=http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|publisher=Monterey Bay Aquarium|access-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511232001/http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|archive-date=2013-05-11}}</ref> [[Uzgoj slatkovodnih kozica]] dijeli mnoge karakteristike, uključujući i mnoge probleme s uzgojem morskih kozica. Jedinstveni problemi nastaju zbog razvojnog [[životni ciklus| životnog ciklusa]] glavne vrste, [[divovska riječna kozica|divovske rječne kozice]].<ref name="freshwater">New, M. B.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf Farming Freshwater Prawns]''; FAO Fisheries Technical Paper 428, 2002. {{ISSN|0429-9345}}.</ref> Globalna godišnja proizvodnja slatkovodnih kozica (isključujući [[rakovi|rakove]] i [[kraba|krabe]]) u 2007. godini iznosila je oko 460.000 tona, što je premašilo 1,86 milijardi dolara.<ref>{{cite web |title = Freshwater Prawn Book |url = http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html |publisher = Wiley Blackwell |date = 2010 |access-date = November 25, 2018 |archive-date = December 1, 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181201172035/http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html }}</ref> Osim toga, [[Kina]] je proizvela oko 370.000 tona [[kineska riječna kraba|kineske riječna krabe]].<ref name="figis_fresh">Data extracted from the [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml FAO Fisheries Global Aquaculture Production Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }} for freshwater crustaceans. The most recent data are from 2003 and sometimes contain estimates. Retrieved June 28, 2005.</ref> Osim toga, [[astacikultura]] je uzgoj rakova u slatkovodnim vodama (uglavnom u SAD-u, Australiji i Evropi).<ref>{{cite journal|doi=10.1051/alr:1993032|title=A review of astaciculture: freshwater crayfish farming|journal=Aquatic Living Resources|volume=6|issue=4|pages=307–317|year=1993|last1=Holdich|first1=David M.|bibcode=1993AqLR....6..307H |doi-access=free}}</ref> ===[[Mehkušci]]=== [[Slika:Abalone-farm1web.jpg|thumb|300px| Farma morskih ušiju]] [[Datoteka:Aquatir 0502013 11.JPG|thumb|300px| Farma [[jesetra|jesetre]].]] {{glavni|Uzgoj kamenica|Akvakultura pataka}} Akvakultura školjkaša uključuje razne vrste [[kamenica]], [[dagnja|dagnji]] i ostalih [[školjke|školjki]]. Ove školjke se hrane filtriranjem i/ili talogom, te se oslanjaju na primarnu proizvodnju iz okoline, a ne na unos [[ribe]] ili druge hrane. Kao takva, akvakultura školjkaša se općenito doživljava kao ekološki benigna ili čak korisna.<ref>{{cite book|doi=10.1002/9780470960967.ch7|chapter=Bivalve Shellfish Aquaculture and Eutrophication|title=Shellfish Aquaculture and the Environment|pages=155–215|year=2011|last1=Burkholder|first1=Joann M.|last2=Shumway|first2=Sandra E.|isbn=978-0-470-96096-7}}</ref> U zavisnosti od vrste i lokalnih uslova, školjke se uzgajaju na plaži, na parangalima ili se love obješene sa splava i love ručno ili jaružanjem. U maju 2017. godine, belgijski konzorcij je instalirao prvu od dvije probne farme dagnji na vjetroelektrani u [[Sjeverno more| Sjevernom moru]].<ref name="offshorewind.biz2017-06-02belgians">{{cite web|url=http://www.offshorewind.biz/2017/06/02/belgians-start-growing-mussels-on-offshore-wind-farms/ | title =Belgians Start Growing Mussels on Offshore Wind Farms | date =June 2, 2017 | website =offshoreWIND.biz | publisher =Navingo BV | access-date =3 June 2017 }}</ref> Uzgoj [[morsko uho|morskog uha]] započeo je krajem 1950-ih i početkom 1960-ih u [[Japan]]u i Kini.<ref>{{cite web|url=http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| title=Abalone Farming Information| access-date=2007-11-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20071113063321/http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| archive-date= 13 November 2007 |url-status= live}}</ref> Od sredine 1990-ih, ova industrija je postala sve uspješnija.<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/news/technology/0,1282,49847,00.html |title=Abalone Farming on a Boat |access-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104192421/http://www.wired.com/news/technology/0%2C1282%2C49847%2C00.html |archive-date=4 January 2007 |url-status=live |magazine=Wired |date=25 January 2002 }}</ref> [[Prekomjerni ribolov]] i [[krivolov]] smanjili su populacije divljih morskih ušiju do te mjere da uzgojene morske uši sada osiguravaju većinu mesa morskih ušiju. Održivo uzgojene mehkušce mogu certificirati Seafood Watch i druge organizacije, uključujući [[Svjetski fond za divlje životinje]] (WWF). WWF je 2004. godine pokrenuo "Dijaloge o akvakulturi", kako bi razvio mjerljive i na učinku zasnovane standarde za odgovorno uzgojenu morsku hranu. 2009. godine, WWF je suosnovao [[Vijeće za upravljanje akvakulturom]] s holandskom inicijativom za održivu trgovinu, kako bi upravljao globalnim standardima i programima certifikacije.<ref>{{cite web|last=World Wildlife Fund|title=Sustainable Seafood, Farmed Seafood|url=http://worldwildlife.org/industries/farmed-seafood|access-date=May 30, 2013}}</ref> Nakon suđenja u 2012.,<ref name="oceangrown.com.au-2013"> {{cite web |url = http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |title = Information Memorandum, 2013 Ranching of Greenlip Abalone, Flinders Bay – Western Australia |website = Ocean Grown Abalone |access-date = 23 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161010215256/http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |archive-date = 10 October 2016 }}</ref> komercijalni "morski ranč" osnovan je u [[Flinders Bay]]u, [[Zapadna Australija]], za uzgoj morskih ušiju. Ranč se zasniva na vještačkom grebenu sastavljenom od 5000 ({{od|aprila|2016.}}) odvojenih betonskih jedinica zvanih ''abitati'' (staništa morskih ušiju). Abitati od 900 kg mogu primiti 400 morskih ušiju svaki. Greben se zasipa mladim morskim ušima iz kopnenog uzgoja. Morske uši se hrane morskim [[alga]]ma koje su prirodno rasle na staništima, a obogaćivanje [[ekosistem]]a zaliva također rezultira rastućim brojem [[riba|duriba]], ružičaste [[škarpina|škrpime]], ribica i Samson ribe, između ostalih vrsta. Brad Adams, iz kompanije, naglasio je sličnost s divljim morskim ušima i razliku od akvakulture na obali. "Mi nismo akvakultura, mi smo ranč, jer kada su jednom u vodi, brinu se o sebi."<ref name="abc.net.au-2014-08-15">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2014-08-15/nrn-abalone-wild-farm/5673010 | title =First wild abalone farm in Australia built on artificial reef | last =Fitzgerald | first =Bridget | date =28 August 2014 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23 April 2016 | quote =It's the same as the wild core product except we've got the aquaculture advantage which is consistency of supply.}}</ref><ref name="abc.net.au-2016-04-23">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2016-04-23/world-first-abalone-sea-ranch-creating-opportunity/7345448 | title =Abalone grown in world-first sea ranch in WA 'as good as wild catch' | last =Murphy | first =Sean | date =23 April 2016 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23 April 2016 | quote =So to drive future growth I really believe sea ranching is a great opportunity going forward for some of these coastal communities. }}</ref> ===Ostale grupe=== Ostale grupe uključuju vodene gmizavce, vodozemce i razne beskičmenjake, kao što su bodljokožci i meduze. Oni su odvojeno prikazani u gornjem desnom uglu ovog odjeljka, jer ne doprinose dovoljnom volumenu da bi se jasno prikazali na glavnom grafikonu. Komercijalno ulovljeni [[bodljokošci]] uključuju [[morski krastavac|morske krastavce]] i [[morski ježevi|morske ježeve]]. U Kini se morski krastavci uzgajaju u umjetnim ribnjacima veličine {{convert|1000|acre|ha|order=flip|abbr=off}}.<ref name="NF">{{cite web |url=http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |author=Ess, Charlie |title=Wild product's versatility could push price beyond $2 for Alaska dive fleet |publisher=National Fisherman |access-date=2008-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074025/http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |archive-date=2009-01-22 }}</ref> {{clear}} ==Globalna proizvodnja ribe== {{Multiple image | direction = vertical | image1 = World capture fisheries and aquaculture production by species group-.svg | caption1 = Po grupi vrsta | image2 = World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2023).svg | caption2 = By main producers (2023) | header = Svjetski ulov ribarstva i proizvodnja akvakulture<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025|publisher=FAO|year=2025|isbn=978-92-5-140174-3|location=Rome}}</ref> | total_width = 300 }} Globalna proizvodnja ribe dostigla je vrhunac od oko 171 milion tona u 2016. godini, pri čemu je akvakultura predstavljala 47 posto ukupne proizvodnje, a 53 posto ako se izuzmu neprehrambene upotrebe (uključujući smanjenje na riblje brašno i riblje ulje). S obzirom na to da je proizvodnja ribe relativno statična od kasnih 1980-ih, akvakultura je bila odgovorna za kontinuirani rast ponude ribe za ljudsku ishranu.<ref name="ca0191en"/> Globalna proizvodnja akvakulture (uključujući vodene [[biljke]]) u 2016. godini iznosila je 110,2 miliona tona, a vrijednost prve prodaje procijenjena je na 244 milijarde američkih dolara. Tri godine kasnije, 2019. godine, prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. dostigla je 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea"/><ref name="cd0683en"/> Po prvi put, akvakultura je premašila ribolov u proizvodnji vodenih životinja sa 94,4 miliona tona, što predstavlja 51 posto svjetske ukupne proizvodnje i rekordnih 57 posto proizvodnje namijenjene ljudskoj ishrani.<ref name="cd0683en"/> U 2022., većina radnika u akvakulturi bila je u Aziji (95%), zatim u Africi (3%) i Latinskoj Americi i [[Karibi]]ma (2%).<ref name="cd0683en" /> Doprinos akvakulture globalnoj [[ribolov]]noj i akvakulturnoh proizvodnji zajedno kontinuirano je rastao, dostigavši 46,8 posto u 2016. godini, u odnosu na 25,7 posto u 2000. Sa godišnjom stopom rasta od 5,8 posto u periodu 2001–2016, akvakultura nastavlja rasti brže od drugih glavnih sektora proizvodnje hrane, ali više nema visoke godišnje stope rasta koje su zabilježene 1980-ih i 1990-ih.<ref name="ca0191en"/> U 2012. godini, ukupna svjetska proizvodnja ribe iznosila je 158 miliona [[tona]], od čega je akvakultura doprinijela sa 66,6 miliona tona, oko 42%.<ref name="SOFIA 2014"> [[FAO]] (2014) [http://www.fao.org/3/d1eaa9a1-5a71-4e42-86c0-f2111f07de16/i3720e.pdf The State of World Fisheries and Aquaculture 2014 (SOFIA)]</ref> Stopa rasta svjetske akvakulture je bila održiva i brza, u prosjeku oko 8% godišnje tokom više od 30 godina, dok je ulov iz divljih riba u suštini bio nepromijenjen u posljednjoj deceniji. Tržište akvakulture dostiglo je 86 milijardi dolara 86.000 miliona dolara u 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/01/AR2010080103305.html |newspaper=Washington Post |title=Company says FDA is nearing decision on genetically engineered Atlantic salmon |first=Les |last=Blumenthal |date=August 2, 2010 |access-date=26 November 2017}}</ref> Akvakultura je posebno važna ekonomska aktivnost u [[Kina|Kini]]. Između 1980. i 1997. godine, prema izvještaju Kineskog zavoda za ribarstvo, ulov u akvakulturi rastao je godišnjom stopom od 16,7%, skočivši sa 1,9 miliona tona na skoro 23 miliona tona. Kina je 2005. godine činila 70% svjetske proizvodnje..<ref>{{cite magazine|url=https://www.wired.com/wired/archive/12.05/fish.html|title=Wired 12.05: The Bluewater Revolution|magazine=wired.com|date=May 2004}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23 | newspaper=The Washington Post | title=Fish Farming's Bounty Isn't Without Barbs | first=Juliet | last=Eilperin | date=2005-01-24 | access-date=2017-08-24 | archive-date=2018-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181128184635/https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23/ }}</ref> Akvakultura je trenutno i jedno od najbrže rastućih područja proizvodnje hrane u [[SAD]]-u.<ref name="providence1">{{Cite web|url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|title=Environmental Impact of Aquaculture|date=August 20, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|archive-date=2004-08-20}}</ref> Oko 90% ukupne potrošnje škampa u SAD-u se uzgaja i uvozi.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/007/y5600e/y5600e00.HTM|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|work=fao.org}}</ref> Posljednjih godina, uzgoj lososa postao je glavni izvozni proizvod u južnom Čileu, posebno u [[Puerto Monttu]], najbrže rastućem gradu [[Čile]]a. Izvještaj [[Organizacija za hranu i poljoprivredu|Ujedinjenih nacija]] pod nazivom „Stanje svjetskog ribarstva i akvakulture“ objavljen u maju 2014. navodi da ribarstvo i akvakultura podržavaju egzistenciju oko 60 miliona ljudi u [[Azija|Aziji]] i [[Afrika|Africi]].<ref name="Aquaculture2014">{{cite news|title=Fisheries and aquaculture have good future|url=http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|access-date=27 May 2014|publisher=Herald Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528013244/http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|archive-date=2014-05-28}}</ref> FAO procjenjuje da su 2016. godine žene činile gotovo 14 % svih ljudi direktno angažovanih u primarnom sektoru ribarstva i akvakulture.<ref name="ca0191en"/> U 2021., globalna proizvodnja ribe dostigla je 182 miliona tona, s približno jednakim količinama iz ulova (91,2 miliona tona) i akvakulture (90,9 miliona tona). Akvakultura je doživjela brz rast u posljednjim decenijama, povećavši se gotovo sedam puta od 1990. do 2021.<ref>{{Cite web |title=Life below water {{!}} SDG 14: Life below water |url=https://datatopics.worldbank.org/sdgatlas/goals/goal14 |access-date=2024-06-08 |website=Atlas of Sustainable Development Goals 2023 |language=en }}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Kategorija"}" |'''Kategorija''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2011}" |'''2011''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2012}" |'''2012''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2013}" |'''2013''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2014}" |'''2014''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2015}" |'''2015''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2016}" |'''2016''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Proizvodnja"}" |'''Proizvodnja''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Snimanje"}" |Snimanje | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnje"}" |Unutrašnje | data-sheets-value="{"1":3,"3":10.7}" |10.7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.3}" |11.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.4}" |11.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.6}" |11.6 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.5}" |81.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":78.4}" |78.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.4}" |79.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.9}" |79.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.2}" |81.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.3}" |79.3 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno snimanje "}" |'''Ukupno snimanje''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.2}" |'''92.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":89.5}" |'''89.5''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.6}" |'''90.6''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":91.2}" |'''91.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.7}" |'''92.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.9}" |'''90.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Akvakultura"}" |Akvakultura | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnji"}" |Unutrašnji | data-sheets-value="{"1":3,"3":38.6}" |38.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":42}" |42 | data-sheets-value="{"1":3,"3":44.8}" |44.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":46.9}" |46.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":48.6}" |48.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":51.4}" |51.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":23.2}" |23.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":24.4}" |24.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":25.4}" |25.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":26.8}" |26.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":27.5}" |27.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":28.7}" |28.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupna akvakultura"}" |'''Ukupna akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":61.8}" |'''61.8''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":66.4}" |'''66.4''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":70.2}" |'''70.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":73.7}" |'''73.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":76.1}" |'''76.1''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":80}" |'''80''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura"}" |'''Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":154}" |'''154''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":156}" |'''156''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":160.7}" |'''160.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":164.9}" |'''164.9''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":168.7}" |'''168.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":170.9}" |'''170.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Iskorišćenje"}" |'''Iskorišćenje''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ljudska potrošnja"}" |Ljudska potrošnja | data-sheets-value="{"1":3,"3":130}" |130 | data-sheets-value="{"1":3,"3":136.4}" |136.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":140.1}" |140.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":144.8}" |144.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":148.4}" |148.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":151.2}" |151.2 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Upotreba koja nije za hranu"}" |Upotreba koja nije za hranu | data-sheets-value="{"1":3,"3":24}" |24 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.6}" |19.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.6}" |20.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20}" |20 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.3}" |20.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.7}" |19.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Broj stanovnika (milijarde)"}" |Broj stanovnika (milijarde) | data-sheets-value="{"1":3,"3":7}" |7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.1}" |7.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.2}" |7.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.4}" |7.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg)"}" |Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg) | data-sheets-value="{"1":3,"3":18.5}" |18.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.2}" |19.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.5}" |19.5 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.9}" |19.9 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.2}" |20.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.3}" |20.3<ref name="ca0191en"/> |} [[Slika:Aquaculture production, OWID.svg|thumb|300px| Proizvodnja akvakulture po regijama <ref>{{cite web |title=Aquaculture production |url=https://ourworldindata.org/grapher/aquaculture-farmed-fish-production |publisher=Our World in Data |access-date=18 April 2026}}</ref>]] ===Preuveličavanja u kineskom izvještavanju=== Kina ubjedljivo dominira svijetom po prijavljenoj proizvodnji akvakulture,<ref name="ChinaStats">{{cite web |url=http://www.allcountries.org/china_statistics/13_22_output_of_aquatic_products.html |title=Output of Aquatic Products |work=China Statistics |access-date=2011-04-23 }}</ref> prijavljujući ukupnu proizvodnju koja je dvostruko veća od proizvodnje ostatka svijeta zajedno. Međutim, postoje neki historijski problemi s tačnošću kineskih podataka. Godine 2001., naučnici Reg Watson i [[Daniel Pauly]] izrazili su zabrinutost da je Kina pretjerala u prijavljivanju svog ulova iz divljih ribolovnih područja 1990-ih.<ref name="overreporting">{{Cite journal|author1=Watson, Reg |author2=Pauly, Daniel |year=2001 |url=http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |title=Systematic distortions in world Fisheries catch trends |journal=[[Nature]] |volume=414 |issue=6863 |pages=534–6 |doi=10.1038/35107050 |pmid=11734851 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531152626/http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |archive-date=2010-05-31 |bibcode=2001Natur.414..534W |s2cid=205023890 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Pearson | first1 = Helen | year = 2001 | title = China caught out as model shows net fall in fish | journal = Nature | volume = 414 | issue = 6863| page = 477 | doi = 10.1038/35107216 | pmid=11734811| bibcode = 2001Natur.414..477P | doi-access = free}}</ref> Rekli su da to stvara utisak da se globalni ulov od 1988. godine godišnje povećava za 300.000 tona, dok se zapravo godišnje smanjuje za 350.000 tona. Watson i Pauly sugerišu da bi to moglo biti povezano s kineskom politikom gdje su državni subjekti koji su pratili ekonomiju također bili zaduženi za povećanje proizvodnje. Također, do nedavno, unapređenje kineskih zvaničnika zasnivalo se na povećanju proizvodnje iz njihovih vlastitih područja.<ref>{{cite web|last=Heilprin |first=John |url=http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/CaliforniaFish_29Nov01.pdf |title=Chinese Misreporting Masks Dramatic Decline In Ocean Fish Catches|publisher=Associated Press|date=29 November 2001}}</ref><ref>{{cite news|last=Reville |first=William |url=http://www.seaaroundus.org/newspapers/2002/IrishTimes_14Mar02.pdf |title=Something fishy about the figures|publisher=The Irish Times |date=14 Mar 2002}}</ref> [[Kina]] je osporila ovu tvrdnju. Zvanična [[novinska agencija Xinhua]] citirala je Yang Jiana, generalnog direktora Biroa za ribarstvo Ministarstva poljoprivrede, koji je rekao da su kineski podaci "u osnovi tačni".<ref>[http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/WorldCatch_17Dec01.pdf China disputes claim it over reports fish catch] ''Associated Press'', 17 December 2002.</ref> However, the FAO accepted there were issues with the reliability of China's statistical returns, and for a period treated data from China, including the aquaculture data, apart from the rest of the world.<ref>{{Cite FTP |year=2006 |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf |title=The State of World Fisheries and Aquaculture (SOPHIA) |access-date=2013-05-18 |server=FTP server|url-status=dead|page=5}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/3/Y3354M/Y3354M00.htm|title=FAO Fisheries Department – FISHERY STATISTICS: RELIABILITY AND POLICY IMPLICATIONS|website=www.fao.org}}</ref> {{clear}} ==Metode akvakulture== ===Marikultura=== {{multiple image | align = right | caption_align = left | direction = vertical | width = 220 | background color = | header_background = | header_align = | header = | image1 = Fish farming in High Island, Hong Kong.jpg | alt1 = | caption1 = Marikultura riba perajara kod [[High Island, Hong Kong|High Island]], [[Hong Kong]] | image2 = Common carp.jpg | alt2 = | caption2 = [[Šaran]] je jedna od dominantnih riba u slatkovodnoj akvakulturi.<ref>{{cite web|url=ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|title=FAO summary|date=April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518134921/ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|archive-date=2017-05-18|access-date=2017-10-18}}</ref> | image3 = Fresh tilapia.jpg | alt3 = | caption3 = Prilagodljiva [[tilapija]] je još jedna često uzgajana slatkovodna riba. | footer_background = | footer_align = | footer = }} {{Glavni|Marikultura}} [[Marikultura]] je uzgoj morskih organizama u [[slana voda|morskoj vodi]], različito u zaštićenim priobalnim vodama ("priobalno"), otvorenom okeanu ("na moru") i na kopnu ("kopneno"). Uzgojene vrste uključuju [[alge]] (od [[mikroalge|mikroalgi]] (kao što su [[fitoplankton]]ske) do [[makroalge| makroalgi]] (kao što su [[morske alge]]); [[školjke]] (kao što su [[škampi]]), [[jastog]], [[kamenice]]) i [[školjke]], te [[Morski život|morske]] [[ribe perajare]]. Kanalski som (''[[Ictalurus punctatus]]''), tvrde školjke (''[[Mercenaria mercenaria]]'') i atlantski losos (''[[Salmo salar]]'') istaknuti su u marikulturi [[SAD]]-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.iatp.org/files/Marine_Aquaculture_in_the_United_States_Enviro.htm|title=Marine Aquaculture in the United States: Environmental Impacts and Policy Options|website=www.iatp.org|access-date=2019-07-15}}</ref> Marikultura se može sastojati od uzgoja organizama na ili u vještačkim ograđenim prostorima, kao što su plutajući mrežasti ograđeni prostori za lososa, te na stalcima ili u plutajućim [[kafez]]ima za ostrige. U slučaju zatvorenih lososa, hrane ih operateri; ostrige na stalcima hrane se filtriranjem prirodno dostupne hrane. Morski uši uzgajaju se na vjeotačkom grebenu, konzumirajući morske [[alge]] koje prirodno rastu na jedinicama grebena.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Integrirana=== {{Glavni|Integrirana multitrofma akvakultura}} [[Integrirana multitrofna akvakultura]] (IMTA) je praksa u kojoj se nusproizvodi (otpad) jedne vrste recikliraju kako bi postali inputi ([[đubrivo]], [[hrana]]) za drugu. Hranjena akvakultura (naprimjer, [[riba]], [[škampi]]) se kombinuje sa akvakulturom koja koristi neorganske i organske ekstrakte (na primjer, [[školjke]]) kako bi se stvorili uravnoteženi sistemi za [[održivost okoliša]] (biomitigacija), ekonomsku stabilnost (diverzifikacija proizvoda i smanjenje rizika) i društvenu prihvatljivost (bolje prakse upravljanja)).<ref name="Chopin et al. 2001">{{cite journal | last1 = Chopin | first1 = T | last2 = Buschmann | first2 = AH | last3 = Halling | first3 = C | last4 = Troell | first4 = M | last5 = Kautsky | first5 = N | last6 = Neori | first6 = A | last7 = Kraemer | first7 = GP | last8 = Zertuche-Gonzalez | first8 = JA | last9 = Yarish | first9 = C | last10 = Neefus | first10 = C | year = 2001 | title = Integrating seaweeds into marine aquaculture systems: a key toward sustainability | journal = Journal of Phycology | volume = 37 | issue = 6| pages = 975–986 | doi=10.1046/j.1529-8817.2001.01137.x| bibcode = 2001JPcgy..37..975C | s2cid = 85161308}}</ref> "Multitrofni" odnosi se na uključivanje vrsta sa različitih trofičkih ili nutritivnih nivoa u isti sistem.<ref name="Chopin 2006">Chopin T. 2006. Integrated multi-trophic aquaculture. What it is, and why you should care&nbsp;... and don't confuse it with polyculture. Northern Aquaculture, Vol. 12, No. 4, July/August 2006, pg. 4.</ref> Ovo je jedna potencijalna razlika u odnosu na drevnu praksu vodene polikulture, koja bi jednostavno mogla biti kokultura različitih vrsta riba s istog trofičkog nivoa. U ovom slučaju, svi ovi organizmi mogu dijeliti iste biološke i hemijske procese, s malo sinergije, što bi potencijalno moglo dovesti do značajnih promjena u [[ekosistem]]u. Neki tradicionalni polikulturni sistemi mogu, u stvari, uključivati veću raznolikost vrsta, zauzimajući nekoliko ekoloških niša, kao ekstenzivne kulture (nizak intenzitet, nisko upravljanje) unutar istog ribnjaka. Funkcionalni IMTA sistem može rezultirati većom ukupnom proizvodnjom na osnovu obostranih koristi za kokultivirane vrste i poboljšanog zdravlja ekosistema, čak i ako je proizvodnja pojedinačnih vrsta niža nego u monokulturi u kratkom roku..<ref name="Neori et al. 2004">{{cite journal | last1 = Neori | first1 = A | last2 = Chopin | first2 = T | last3 = Troell | first3 = M | last4 = Buschmann | first4 = AH | last5 = Kraemer | first5 = GP | last6 = Halling | first6 = C | last7 = Shpigel | first7 = M | last8 = Yarish | first8 = C | year = 2004 | title = Integrated aquaculture: rationale, evolution and state of the art emphasizing seaweed biofiltration in modern mariculture | journal = Aquaculture | volume = 231 | issue = 1–4| pages = 361–391 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.11.015| bibcode = 2004Aquac.231..361N }}</ref> Ponekad se termin "integrirana akvakultura" koristi za opis integracije monokultura putem transfera vode.<ref name="Neori et al. 2004" /> U svim namjerama i svrhama, termini "IMTA" i "integrirana akvakultura" razlikuju se samo po stepenu deskriptivnosti. [[Akvaponika]], frakcionirana akvakultura, integrirani poljoprivredno-akvakulturni sistemi, integrirani periurbano-akvakulturni sistemi i integrirani ribarsko-akvakulturni sistemi su druge varijacije koncepta IMTA. === Urbana akvakultura === {{glavni|Urbana akvakultura}} ==Materijali za mreže== Različiti materijali, uključujući [[najlon]], [[poliester]], [[polipropilen]], [[polietilen]], plastično obloženu zavarenu [[žica|žicu]], [[guma|gumu]], patentirane proizvode od [[uže|užadi]] (Spectra, Thorn-D, Dyneema), [[pocinčani čelik]] i [[bakar]] koriste se za mreže u terarijama za akvakulturu širom svijeta.<ref>Offshore Aquaculture in the United States: Economic considerations, implications, and opportunities, U.S. Department of Commerce, National Oceanic & Atmospheric Administration, July 2008, p. 53</ref><ref name="Braithwaite">{{cite book|pmid=15596168|year=2005|last1=Braithwaite|first1=RA|last2=McEvoy|first2=LA|title=Marine biofouling on fish farms and its remediation|volume=47|pages=215–52|doi=10.1016/S0065-2881(04)47003-5|series=Advances in Marine Biology|isbn=978-0-12-026148-2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html |title=Commercial and research fish farming and aquaculture netting and supplies |publisher=Sterlingnets.com |access-date=2010-06-16| archive-url= https://web.archive.org/web/20100726100545/http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html| archive-date= 26 July 2010 |url-status= live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |title=Aquaculture Netting by Industrial Netting |publisher=Industrialnetting.com |access-date=2010-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529033431/http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |archive-date=2010-05-29 }}</ref><ref>Southern Regional Aquaculture Center at {{cite web |url=http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |title=Caged Culture |access-date=2011-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119190913/http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |archive-date=2010-11-19 }}</re>Svi ovi materijali su odabrani iz različitih razloga, uključujući izvodljivost [[dizajn]]a, [[čvrstoća materijala|čvrstoću materijala]], cijenu i [[otpornost na koroziju]]. {{Glavni|Legure bakra u akvakulturi}} Nedavno su [[Legure bakra u akvakulturi|legure bakra]] postale važni materijali za mreže u akvakulturi jer su antimikrobne (tj. uništavaju [[bakterije]], [[virus]]e, [[gljive]], [[alge]] i druge [[mikrob]]e) i stoga sprječavaju [[bioobraštanje]] (tj. neželjeno nakupljanje, prianjanje i rast mikroorganizama, biljaka, algi, cjevastih crva, školjaka, mehkušaca i drugih organizama). Inhibicijom rasta mikroba, kafezi za akvakulturu od legura bakra izbjegavaju skupe promjene mreža koje su potrebne kod drugih materijala. Otpornost na rast organizama na mrežama od legura bakra također pruža čistije i zdravije okruženje za rast i napredak uzgojene ribe. == Tehnologija == Bez posade, poput [[daljinski upravljana podvodna vozilica|ROV]] i [[autonomna podvodna vozilica|AUV]], sada se koriste u akvakulturi na različite načine, kao što su planiranje lokacije, inspekcija kaveza ili mreža, praćenje okoliša, procjena katastrofa i smanjenje rizika. Upotreba besposadnih plovila ima za cilj povećanje sigurnosti, efikasnosti i tačnosti akvakulturnih operacija.<ref>{{Cite web |title=The Use of Uncrewed Vehicles in Coastal Aquaculture |url=https://content.ces.ncsu.edu/the-use-of-uncrewed-vehicles-in-coastal-aquaculture |access-date=2024-01-11 |website=NC State Extension Publications |language=en-US}}</ref> Akvakultura je višemilionski posao koji se oslanja na održavanje mreža i kafeza. Inspekcije su ranije provodili ronioci ručno pregledavajući mreže, ali sada se koriste plovila bez posade za brže i efikasnije inspekcije.<ref>{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Contributing to Faster, More Efficient Aquaculture Cage Net Inspection with Autonomous ROV Navigation |url=https://www.ecomagazine.com/news/fisheries-aquaculture/contributing-to-faster-more-efficient-aquaculture-cage-net-inspection-with-autonomous-rov-navigation |access-date=2024-01-11 |website=ECO |language=en-gb}}</ref> Nedavni napredak u kompjuterskom vidu dodatno je poboljšao automatizirano praćenje, s modelima vizualnog jezika sposobnim za identifikaciju i klasifikaciju više vrsta riba u podvodnim okruženjima koristeći vremenski agregirane karakteristike.<ref>{{cite journal |last1=da Silva Martins |first1=João Rodrigo |last2=Bárðarson |first2=Hlynur |last3=Guðbrandsson |first3=Jóhannes |last4=Einarsson |first4=Hafsteinn |year=2025 |title=Temporal aggregation of vision–language features for high-performance fish detection |journal=Ecological Informatics |volume=83 |doi=10.1016/j.ecoinf.2025.102534 |doi-broken-date=26 December 2025 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574954125004716}}</ref> [[Biofloc tehnologija|Bioflokna tehnologija]] se također koristi za istovremeno poboljšanje kvaliteta vode i stvaranje bakterijske biomase kao hrane za uzgojene [[životinje]].<ref>{{cite journal |last1=Bentzon-Tilia |first1=Mikkel |last2=Sonnenschein |first2=Eva C. |last3=Gram |first3=Lone |title=Monitoring and managing microbes in aquaculture – Towards a sustainable industry |journal=Microbial Biotechnology |date=September 2016 |volume=9 |issue=5 |pages=576–584 |doi=10.1111/1751-7915.12392 |pmid=27452663 |language=en |issn=1751-7915|pmc=4993175 }}</ref> ==Problemi== {{glavni|Akvakultura lososa|Problemi s akvakulturom lososa}} [[Datoteka:Artboard 1@3x.png|thumb]] Ako se provodi bez razmatranja potencijalnih lokalnih utjecaja na okoliš, akvakultura u unutrašnjim vodama može rezultirati većom štetom po okoliš nego [[divlji ribolov svijeta|divlji ribolov]], iako s manje proizvedenog otpada po kg na globalnoj razini.<ref>Diamond, Jared, ''Collapse: How societies choose to fail or succeed,'' Viking Press, 2005, pp.&nbsp;479–485</ref> Lokalni problemi u vezi s akvakulturom u unutrašnjim vodama mogu uključivati rukovanje otpadom, nuspojave antibiotika, konkurenciju između uzgojenih i divljih životinja te potencijalno uvođenje invazivnih biljnih i životinjskih vrsta ili stranih patogena, posebno ako se neprerađena riba koristi za ishranu tržišno traženijih [[mesožder]]skih riba. Ako se koristi živa hrana koja nije lokalna, akvakultura može uvesti egzotične biljke ili životinje s katastrofalnim posljedicama. Poboljšanja metoda koja su rezultat napretka u istraživanju i dostupnosti komercijalne hrane smanjila su neke od ovih zabrinutosti od njihove veće rasprostranjenosti 1990-ih i 2000-ih.<ref>Costa-Pierce, B.A., 2002, ''Ecological Aquaculture,'' Blackwell Science, Oxford, UK.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newscientist.com/article/2112298-food-made-from-natural-gas-will-soon-feed-farm-animals-and-us/|title=Food made from natural gas will soon feed farm animals – and us|last=le Page|first=Michael|date=2016-11-10|newspaper=New Scientist|language=en-US|access-date=2016-12-12}}</ref> Riblji otpad je organski i sastoji se od hranjivih tvari neophodnih za sve komponente vodenih hranidbenih mreža. Uzgoj ribe u okeanu često proizvodi mnogo veće koncentracije ribljeg otpada od uobičajenih. Otpad se nakuplja na dnu okeana, oštećujući ili eliminirajući život koji nastanjuje [[bentos]].<ref>{{Cite news|url=http://blogs.ei.columbia.edu/2016/04/13/making-fish-farming-more-sustainable/|title=Making Fish Farming More Sustainable – State of the Planet|date=2016-04-13|work=State of the Planet|access-date=2017-12-04|language=en-US}}</ref> Otpad također može smanjiti nivo rastvorenog kisika u vodenom stubu, što dodatno opterećuje divlje životinje.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/es0626988|pmid=16786674|title=Fish farms harm local food supply|journal=Environmental Science & Technology|volume=40|issue=11|pages=3445–6|year=2006|last1=Thacker|first1=Paul D.|bibcode=2006EnST...40.3444T|doi-access=free}}</ref> Alternativni model dodavanju hrane u ekosistem je postavljanje vještačkih grebenskih struktura kako bi se povećale dostupne niše staništa, bez potrebe za dodavanjem više od ambijentalne hrane i hranjivih tvari. Ovo je korišteno u "stočarstvu" morskih ušiju u Zapadnoj Australiji.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Utjecaji na divlje ribe=== Neke uzgojene vrste [[mesožder]]ki i [[omnivor]]ki hrane se divljim [[riba za ishranu| ribama za ishranu]]. Iako su uzgojene ribe mesožderke predstavljale samo 13 % proizvodnje akvakulture po težini u 2000. godini, one su predstavljale 34 % proizvodnje akvakulture po vrijednosti.<ref>{{cite web|author=FAO|author-link=FAO|url=http://www.fao.org/3/a-y4490e/y4490E01.pdf |title=Aquaculture Production Trends Analysis |year=2000}}</ref> Uzgoj mesoždernih vrsta poput [[losos]]a i [[škampa]] dovodi do velike potražnje za ribom za ishranu kako bi se uskladila s [[nutrijent]]ima koje dobivaju u divljini. Ribe zapravo ne proizvode omega-3 [[masne kiseline]], već ih akumuliraju konzumiranjem mikroalgi, koje ih proizvode, kao što je slučaj s ribom za ishranu poput [[haringe]] i [[sardina]], ili, kao što je slučaj s masnim grabežljivim ribama, poput lososa, jedenjem riba plijena koje su akumulirale omega-3 masne kiseline iz mikroalgi. Da bi se zadovoljila ova potreba, više od 50 % svjetske proizvodnje ribljeg ulja se koristi za uzgoj lososa.<ref>{{Cite FTP |author=FAO|authorlink=FAO |title=World Review of Fisheries and Aquaculture Highlights of Special Studies |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/011/i0250e/i0250e03.pdf |server=FTP server|url-status=dead|date=August 2018 }}</ref> Uzgojeni losos konzumira više [[divlje ribe]] nego što je proizvede kao finalni proizvod, iako se efikasnost proizvodnje poboljšava. Da bi se proizveo jedan kilogram uzgojenog lososa, daju im se proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe – to se može opisati kao omjer "riba unutra-riba vani" (FIFO). Godine 1995. losos je imao FIFO omjer od 7,5 (što znači da je za proizvodnju jednog kilograma lososa bilo potrebno 7,5 kilograma hrane za divlju ribu); do 2006. omjer je pao na 4,9.<ref>{{cite journal | last1 = Tacon | last2 = Metian | year = 2008 | title = Global overview on the use of fish meal and fish oil in industrially compounded aquafeeds: Trends and future prospects |url=http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/tacon_etal_global_fishmealoil_overview_2008.pdf | journal = Aquaculture | volume = 285 | issue = 1–4| pages = 146–158 | doi=10.1016/j.aquaculture.2008.08.015| bibcode = 2008Aquac.285..146T }}</ref> Osim toga, sve veći udio [[riblje ulje|ribljeg ulja]] i [[riblje brašno|ribljeg brašna]] dolazi od ostataka (nusproizvoda prerade ribe), a ne od cijele [[ribe]].<ref>{{Cite web|last=Urbina|first=Ian|title=The Bane of Unsustainable Fishing.|url=https://www.safinacenter.org/blog/the-bane-of-unsustainable-fishing|website=The Safina Center|date=19 June 2020 }}</ref> In 2012, 34 percent of fish oil and 28 percent of fishmeal came from residues.<ref>{{cite web |url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 |title=OECD-FAO Agricultural Outlook |year=2014 |publisher=OECD |access-date=2015-09-24 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925122543/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 }}</ref> Riblje brašno i ulje iz ostataka umjesto cijele ribe imaju drugačiji sastav s više pepela i manje proteina, što može ograničiti njihovu potencijalnu upotrebu za akvakulturu. Kako se industrija uzgoja lososa širi, potrebno joj je više divlje ribe za ishranu, u vrijeme kada je sedamdeset pet posto svjetskih nadziranih ribolovnih područja već blizu ili je premašilo svoj [[maksimalni održivi prinos]].<ref name=Alliance>[[Seafood Choices Alliance]] (2005) {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150924095748/http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf It's all about salmon]}}</ref> Industrijska ekstrakcija divlje ribe za uzgoj lososa zatim utiče na preživljavanje divljih [[predator]]skih riba koje se oslanjaju na njih za hranu. Važan korak u smanjenju uticaja akvakulture na divlje ribe je prelazak mesoždernih vrsta na hranu na biljnoj bazi. Hrana za lososa, naprimjer, prešla je s toga što sadrži samo riblje brašno i ulje na 40 % biljnih proteina.<ref>{{cite journal | last1 = Torrissen |display-authors=et al | year = 2011 | title = Atlantic Salmon (Salmo salar): The "Super-Chicken" of the Sea? | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 19 | issue = 3| page = 3 | doi=10.1080/10641262.2011.597890|bibcode=2011RvFS...19..257T |s2cid=58944349 }}</ref> Ministarstvo poljoprivrede SAD-a je također eksperimentiralo s korištenjem hrane na bazi žitarica za uzgojenu [[Salmonidae|pastrmku]].<ref>{{cite web|url=https://www.ars.usda.gov/pacific-west-area/aberdeen-id/small-grains-and-potato-germplasm-research/docs/fish-new/|title=USDA Grains Project|publisher=USDA ARS}}</ref> Kada se pravilno formuliše (i često pomiješa sa ribljim brašnom ili uljem), hrana na biljnoj bazi može obezbijediti pravilnu ishranu i slične stope rasta kod riba mesožderki koje se uzgajaju.<ref>NOAA/USDA: [http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/the_future_of_aquafeeds_final.pdf The Future of Aquafeeds] (2011)</ref> Još jedan utjecaj koji akvakulturna proizvodnja može imati na divlje ribe je rizik od bijega riba iz obalnih ograđenih prostora, gdje se mogu križati sa svojim divljim kolegama, razrjeđujući [[divlji tip|divlje genetičke zalihe]].<ref>{{cite web|url=http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515132005/http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-date=2016-05-15|title=Oceans|work=davidsuzuki.org}}</ref> Pobjegle ribe mogu postati [[invazivne vrste| invazivne]], nadmašujući domaće vrste.<ref>"[http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM Aquaculture's growth continuing: improved management techniques can reduce environmental effects of the practice. (UPDATE).]" Resource: Engineering & Technology for a Sustainable World 16.5 (2009): 20–22. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009.</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1590/S1679-62252011000400024 | title = Growing, losing or introducing? Cage aquaculture as a vector for the introduction of non-native fish in Furnas Reservoir, Minas Gerais, Brazil | journal = Neotropical Ichthyology | volume = 9 | issue = 4 | page = 915 | year = 2011 | last1 = Azevedo-Santos | first1 = V. M. D. | last2 = Rigolin-Sá | first2 = O. | last3 = Pelicice | first3 = F. M. | doi-access = free }}</ref><ref name="Natureza">{{cite journal|doi=10.1016/j.ncon.2015.06.002|title=How to avoid fish introductions in Brazil: education and information as alternatives|journal=Natureza & Conservação|volume=13|issue=2|pages=123–132|year=2015|last1=Azevedo-Santos|first1=Valter M.|last2=Pelicice|first2=Fernando Mayer|last3=Lima-Junior|first3=Dilermando Pereira|last4=Magalhães|first4=André Lincoln Barroso|last5=Orsi|first5=Mario Luis|last6=Vitule|first6=Jean Ricardo Simões|last7=Agostinho|first7=Angelo Antonio|doi-access=free}}</ref> ===Dobrobit životinja=== {{hlavni|Bol kod riba|Bol kod beskičmenjaka}} Kao i kod uzgoja kopnenih životinja, društveni stavovi utiču na potrebu za humanim praksama i propisima kod uzgojenih morskih životinja. Prema smjernicama koje preporučuje [[Vijeće za dobrobit farmskih životinja]], dobra dobrobit životinja znači i fizičku spremnost i osjećaj blagostanja u fizičkom i mentalnom stanju životinje. To se može definirati pomoću [[Pet sloboda]]: * Sloboda od gladi i žeđi * Sloboda od nel0agode * Sloboda od bola, bolesti ili povreda * Sloboda izražavanja normalnog ponašanja * Sloboda od straha i nevolje Kontroverzno pitanje u akvakulturi je da li su ribe i uzgojeni morski [[beskičmenjaci]] zapravo [[Osjećaj|osjetljivi]] ili imaju percepciju i svijest da iskuse patnju. Iako za to nisu pronađeni dokazi kod morskih beskičmenjaka,<ref name="Hastein">{{cite journal|last1=Håstein|first1=T.|last2=Scarfe|first2=A. D.|last3=Lund|first3=V. L.|year=2005|title=Science-based assessment of welfare: Aquatic animals|journal=Revue Scientifique et Technique (International Office of Epizootics)|volume=24|issue=2|pages=529–47|doi=10.20506/rst.24.2.1590|pmid=16358506|doi-access=free}}</ref> Nedavne studije zaključuju da ribe imaju potrebne receptore (nociceptore) za osjećaj štetnih podražaja te da su stoga sklone iskusiti stanja boli, [[strah]]a i [[stres]]a.<ref name="Hastein" /><ref>{{cite journal|last1=Chandroo|first1=K.P|last2=Duncan|first2=I.J.H|last3=Moccia|first3=R.D|year=2004|title=Can fish suffer?: Perspectives on sentience, pain, fear and stress|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=225–250|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.004}}</ref> Posljedično, dobrobit u akvakulturi usmjerena je na [[kičmenjak]]e, a posebno na ribe perajare.<ref name="Conte">{{cite journal|last1=Conte|first1=F.S.|year=2004|title=Stress and the welfare of cultured fish|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=205–223|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.003}}</ref> ====Uobičajena briga o dobrobiti==== Na dobrobit u akvakulturi može utjecati niz problema kao što su gustoća naseljenosti, interakcije u ponašanju, [[bolest|bolest]] i [[parazitizam]]. Glavni problem u određivanju uzroka narušene dobrobiti je taj što su ovi problemi često međusobno povezani i utiču jedno na drugo u različitim vremenima.<ref name="Huntingford">{{Cite journal|last1=Huntingford|first1=F. A.|last2=Adams|first2=C.|last3=Braithwaite|first3=V. A.|last4=Kadri|first4=S.|last5=Pottinger|first5=T. G.|last6=Sandoe|first6=P.|last7=Turnbull|first7=J. F.|year=2006|title=Current issues in fish welfare|url=http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|journal=Journal of Fish Biology|volume=68|issue=2|pages=332–372|doi=10.1111/j.0022-1112.2006.001046.x|bibcode=2006JFBio..68..332H |s2cid=84511123 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426045124/http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|archive-date=2012-04-26|access-date=2011-12-12}}<!-- also here: http://www.senasa.gov.ar/Archivos/File/File3393-huntingford2006.pdf --></ref> Optimalna gustoća naseljenosti često se definira [[nosivi kapacitet|nosivim kapacitetom]] poribljenog okruženja i količinom individualnog prostora potrebnog ribi, što je vrlo specifično za vrstu. Iako interakcije ponašanja poput [[združivanja u jatima i grupiranja|združivanja u jatima]] mogu značiti da su visoke gustoće naseljenosti korisne za neke vrste,<ref name="Hastein" /><ref name=Ashley>{{cite journal|last1=Ashley|first1=Paul J.|year=2007|title=Fish welfare: Current issues in aquaculture|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=104|issue=3–4|pages=199–235|doi=10.1016/j.applanim.2006.09.001}}</ref> kod mnogih uzgajanih vrsta visoka gustoća naseljenosti može biti zabrinjavajuća. Gužva može ograničiti normalno ponašanje pri plivanju, kao i povećati agresivno i kompetitivno ponašanje poput [[kanibalizam|kanibalizma]],<ref>{{cite journal|vauthors=Baras E, Jobling M|year=2002|title=Dynamics of intracohort cannibalism in cultured fish|journal=Aquaculture Research|volume=33|issue=7|pages=461–479|doi=10.1046/j.1365-2109.2002.00732.x|doi-access=free}}</ref> feed competition,<ref>{{cite journal|author1=Greaves K.|author2=Tuene S.|year=2001|title=The form and context of aggressive behaviour in farmed Atlantic halibut (Hippoglossus hippoglossus L.) |journal=Aquaculture|volume=193|issue=1–2|pages=139–147|doi=10.1016/S0044-8486(00)00476-2|bibcode=2001Aquac.193..139G }}</ref> [[teritorijalnost]]i i hijerarhije dominacije/podređenosti.<ref name="Ellis">{{cite journal|author1=Ellis T.|author2=North B.|author3=Scott A.P.|author4=Bromage N.R.|author5=Porter M.|author6=Gadd D.|year=2002|title=The relationships between stocking density and welfare in farmed rainbow trout|journal=Journal of Fish Biology|volume=61|issue=3|pages=493–531|doi=10.1111/j.1095-8649.2002.tb00893.x|bibcode=2002JFBio..61..493E }}</ref> Ovo potencijalno povećava rizik od oštećenja tkiva usljed abrazije od kontakta ribe s ribom ili kontakta ribe s [[kafez]]om.<ref name="Hastein"/> Ribe mogu patiti od smanjenja unosa hrane i [[omjer konverzije hrane|efikasnosti konverzije hrane]].<ref name="Ellis"/> Osim toga, visoka gustoća naseljenosti može rezultirati nedovoljnim protokom vode, što stvara neadekvatnu opskrbu kisikom i uklanjanje otpadnih proizvoda.<ref name=Ashley /> [[Otopljeni kisik]] je neophodan za disanje riba, a koncentracije ispod kritičnih nivoa mogu izazvati stres, pa čak i dovesti do [[gušenje|gušenja]].<ref name="Ellis"/> [[Amonijak]], produkt izlučivanja dušika, vrlo je toksičan za ribe u akumuliranim nivoima, posebno kada su koncentracije kisika niske.<ref>{{cite journal|author1=Remen M.|author2=Imsland A.K.|author3=Steffansson S.O.|author4=Jonassen T.M.|author5=Foss A.|year=2008|title=Interactive effects of ammonia and oxygen on growth and physiological status of juvenile Atlantic cod (''Gadus morhua'')|journal=Aquaculture|volume=274|issue=2–4|pages=292–299|doi=10.1016/j.aquaculture.2007.11.032|bibcode=2008Aquac.274..292R }}</ref> Mnoge od ovih interakcija i efekata uzrokuju stres kod riba, što može biti glavni faktor u olakšavanju bolesti riba.<ref name="Conte"/> Za mnoge parazite, [[infestacija]] zavisi od stepena pokretljivosti domaćina, gustine populacije domaćina i ranjivosti odbrambenog sistema domaćina.<ref>{{cite journal|author=Paperna I|year=1991|title=Diseases caused by parasites in the aquaculture of warm water fish|journal=Annual Review of Fish Diseases|volume=1|pages=155–194|doi=10.1016/0959-8030(91)90028-I |bibcode=1991AnFD....1..155P }}</ref> Morske uši su primarni [[parazit]]ski problem za ribe u akvakulturi, a veliki broj uzrokuje široko rasprostranjenu eroziju kože i [[krvarenje]], začepljenje škrga i povećanu proizvodnju sluzi.<ref>{{cite journal|author1=Johnson S.C.|author2=Treasurer J.W.|author3=Bravo S.|author4=Nagasawa K.|author5=Kabata Z.|year=2004|title=A review of the impact of parasitic copepods on marine aquaculture|journal=Zoological Studies|volume=43|issue=2|pages=229–243}}</ref> Također postoji niz istaknutih virusnih i bakterijskih patogena koji mogu imati ozbiljne posljedice na unutrašnje organe i [[nervni sistem]].<ref>{{cite journal|author1=Johansen L.H.|author2=Jensen I.|author3=Mikkelsen H.|author4=Bjorn P.A.|author5=Jansen P.A.|author6=Bergh O.|year=2011|title=Disease interaction and pathogens exchange between wild and farmed fish populations with special reference to Norway|url=https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|journal=Aquaculture|volume=315|issue=3–4|pages=167–186|doi=10.1016/j.aquaculture.2011.02.014|bibcode=2011Aquac.315..167J |hdl=11250/117164|hdl-access=free}}</ref> ====Poboljšanje dobrobiti==== Ključ za poboljšanje dobrobiti morskih organizama u uzgoju je smanjenje stresa na minimum, jer produženi ili ponovljeni [[stres]] može uzrokovati niz negativnih efekata. Pokušaji minimiziranja stresa mogu se odvijati tokom cijelog procesa uzgoja. Razumijevanje i obezbjeđivanje potrebnog obogaćivanja okoline može biti od vitalnog značaja za smanjenje stresa i koristi objektima akvakulture, kao što su poboljšano stanje tijela u rastu i smanjenje štete od agresije.<ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=N.A.R.|last2=Webster|first2=M.|last3=Salvanes|first3=A.G.V.|year=2021|title=Physical enrichment research for captive fish: Time to focus on the DETAILS |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jfb.14773|journal=Journal of Fish Biology|volume=99|issue=3|pages=704–725|doi=10.1111/jfb.14773|pmid=33942889|bibcode=2021JFBio..99..704J |hdl=10023/23362|s2cid=233719781|hdl-access=free}}</ref> Tokom uzgoja važno je održavati gustoću naseljenosti na odgovarajućim nivoima specifičnim za svaku vrstu, kao i odvajanje veličinskih klasa i gradiranje kako bi se smanjile agresivne interakcije u ponašanju. Održavanje čistoće mreža i kaveza može pomoći pozitivnom protoku vode kako bi se smanjio rizik od degradacije vode. Nije iznenađujuće da bolesti i parazitizam mogu imati veliki utjecaj na dobrobit riba i važno je da uzgajivači ne samo upravljaju zaraženim ribljim fondom, već i da primjenjuju mjere prevencije bolesti. Metode prevencije, poput vakcinacije, također mogu izazvati stres zbog dodatnog rukovanja i injekcija.<ref name=Ashley /> Druge metode uključuju dodavanje antibiotika u hranu, dodavanje hemikalija u vodu za kupke za tretman i biološku kontrolu, kao što je korištenje [[riba čistač|gustan čistač]] za uklanjanje ušiju iz uzgojenog lososa.<ref name=Ashley /> Mnogi koraci su uključeni u transport, uključujući hvatanje, uskraćivanje hrane kako bi se smanjila fekalna kontaminacija vode za transport, transfer do transportnog vozila putem mreža ili pumpi, plus transport i transfer do mjesta isporuke. Tokom transporta, voda mora biti visokog kvaliteta, sa regulisanom temperaturom, dovoljnom količinom kiseonika i minimalnim otpadnim proizvodima.<ref name="Conte" /><ref name=Ashley /> U nekim slučajevima, [[anestetici]] se mogu koristiti u malim dozama za smirenje ribe prije transporta.<ref name=Ashley /> Akvakultura je ponekad dio programa rehabilitacije okoliša ili kao pomoć u očuvanju [[ugrožena vrsta|ugroženih vrsta]].<ref>{{cite book|author=Food and Agriculture Organization of the United Nations|url=https://books.google.com/books?id=mZ0eOg8ld5QC&q=aquaculture%20and%20rehabilitation%20and%20ex-situ&pg=PA25|title=Aquaculture Development|via=google.be|year=1997|publisher=Food & Agriculture Org. |isbn=978-92-5-103971-7}}</ref> ===Obalni ekosistemi=== Akvakultura postaje značajna prijetnja [[Vodeni ekosistem|obalnim ekosistemima]]. Oko 20 % mangrovskih šuma uništeno je od 1980. godine, dijelom zbog [[uzgoj škampi|uzgoja škampi]].<ref name="autogenerated1">{{Cite journal | doi = 10.1016/S0921-8009(98)00044-5 | last1 = Nickerson | first1 = DJ | year = 1999 | title = Trade-offs of mangrove area development in the Philippines | journal = Ecol. Econ. | volume = 28 | issue = 2| pages = 279–298 }}</ref> Proširena analiza troškova i koristi ukupne ekonomske vrijednosti akvakulture škampa izgrađene na ekosistemima mangrova otkrila je da su eksterni troškovi bili mnogo veći od eksternih koristi.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1007/s00267-003-0286-9 | pmid = 16151655 | last1 = Gunawardena | first1 = M | last2 = Rowan | first2 = JS | year = 2005 | title = Economic Valuation of a Mangrove Ecosystem Threatened by Shrimp Aquaculture in Sri Lanka | journal = Journal of Environmental Management | volume = 36 | issue = 4| pages = 535–550| bibcode = 2005EnMan..36..535G | s2cid = 27718582}}</ref> Tokom četiri decenije, 269.000 hektara indonezijskih [[mangrova]] pretvoreno je u farme za uzgoj škampa. Većina ovih farmi je napuštena u roku od jedne decenije zbog nakupljanja [[toksin]]a i gubitka [[nutrijent|hranjivih tvari]].<ref>{{cite book|first=Don |last=Hinrichsen|title=Coastal Waters of the World: Trends, Threats, and Strategies|url={{google books |plainurl=y |id=fQy8BwAAQBAJ}}|date=1 February 1999|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-383-3}}</ref><ref>[http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish Meat and Fish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624030256/http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish |date=2011-06-24}} [[American Association for the Advancement of Science]] Atlas of Population and Environment. Retrieved 4 January 2010.</ref> ====Zagađenje iz akvakulture u morskim kafezima==== [[Datoteka:Salmon aquaculture in Norway.jpg|thumb|Akvakultura lososa, [[Norveška]].]] [[Akvakultura lososa|Farme lososa]] se obično nalaze u netaknutim obalnim [[ekosistem]]ima koje zatim zagađuju. Farma sa 200.000 lososa ispušta više [[feces]]nog otpada nego grad od 60.000 stanovnika. Ovaj otpad se ispušta direktno u okolni vodeni okoliš, netretiran, često sadrži [[antibiotik]]e i [[pesticid]]e."<ref name=Alliance /> Također postoji nakupljanje teških metala na [[bentos]]u (morskom dnu) u blizini farmi lososa, posebno [[bakar|bakra]] i [[cink]]a.<ref name="FAO coho">{{cite web|author=FAO |url=http://www.fao.org/fishery/culturedspecies/Oncorhynchus_kisutch/en |title=Cultured Aquatic Species Information Programme ''Oncorhynchus kisutch'' (Walbaum, 1792)|access-date= 8 May 2009}}</ref> U 2016., masovni pomori ribe uticali su na uzgajivače lososa duž obale [[Čile]]a i na širu ekologiju.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2016/mar/10/chiles-salmon-farms-lose-800m-as-algal-bloom-kills-millions-of-fish|title=Chile's salmon farms lose $800m as algal bloom kills millions of fish|agency=Reuters|date=2016-03-10|newspaper=The Guardian|access-date=2016-05-07}}</ref> Povećanje proizvodnje u akvakulturi i s njom povezanih otpadnih voda smatrani su mogućim faktorima koji doprinose smrtnosti riba i [[mehkušac]]a.<ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2016-05-04/wave-of-dead-sea-creatures-hits-chile-beaches/7384576|title=Wave of dead sea creatures hits Chile's beaches|date=2016-05-04|website=ABC News|language=en-AU|access-date=2016-05-07}}</ref> Kafezni uzgoj u moru odgovoran je za obogaćivanje voda hranjivim tvarima u kojima se uzgaja. To je rezultat ribljeg otpada i nepojedene hrane. Najvažniji elementi su [[dušik]] i [[fosfor]], koji mogu podstaknuti rast algi, uključujući štetno [[cvjetanje algi]] koje može biti toksično za ribe. Vrijeme ispiranja, brzina struja, udaljenost od obale i dubina vode važni su faktori koje treba uzeti u obzir prilikom lociranja morskih kafeza, kako bi se minimizirali uticaji obogaćivanja hranjivim tvarima na obalne ekosisteme. Opseg učinaka zagađenja iz kafeznog uzgoja varira ovisno o tome gdje se [[kafez]]i nalaze, koje se vrste drže, koliko su gusto naseljeni i čime se ribe hrane. Važne varijable specifične za vrstu uključuju omjer konverzije hrane (FCR) vrste i zadržavanje dušika. ===Slatkovodni ekosistemi=== Eksperimenti na cijelom jezeru provedeni u [[Područje eksperimentalnih jezera|području eksperimentalnih jezera]] u [[Ontario|Ontariju]], [[Kanada]], pokazali su potencijal kafeznog uzgoja da izazove brojne promjene u slatkovodnim ekosistemima. Nakon pokretanja eksperimentalnog uzgoja [[Oncorhynchus mykiss|kalifornijske pastrmke]] u kafezima u malom borealnom jezeru, uočena su dramatična smanjenja koncentracija mize povezane sa smanjenjem rastvorenog kisika.<ref>{{Cite journal|last1=Paterson|first1=Michael J.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Findlay|first3=Wilhelmina J.|last4=Findlay|first4=David L.|last5=Salki|first5=Alex G.|date=2010-11-03|editor-last=Sprules|editor-first=Gary|title=The response of zooplankton in a whole-lake experiment on the effects of a cage aquaculture operation for rainbow trout (Oncorhynchus mykiss)|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=67|issue=11|pages=1852–1861|doi=10.1139/F10-106|bibcode=2010CJFAS..67.1852P |issn=0706-652X}}</ref> Značajno povećanje amonijaka i ukupnog fosfora, što je pokretač eutrofikacije u slatkovodnim sistemima,<ref>{{Cite journal|last=Schindler|first=D. W.|date=1974-05-24|title=Eutrophication and Recovery in Experimental Lakes: Implications for Lake Management |journal=Science|volume=184|issue=4139|pages=897–899|doi=10.1126/science.184.4139.897 |pmid=17782381|bibcode=1974Sci...184..897S|s2cid=25620329|issn=0036-8075}}</ref> izmjereni su u [[hipolimnion]]u jezera. Godišnji unos fosfora iz otpada iz akvakulture premašio je prirodni unos iz atmosferskog taloženja i dotoka,<ref>{{Cite journal|last1=Bristow|first1=Corben E.|last2=Morin|first2=Antoine|last3=Hesslein|first3=Ray H.|last4=Podemski|first4=Cheryl L.|date=2008-11-04|title=Phosphorus budget and productivity of an experimental lake during the initial three years of cage aquaculture|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=65|issue=11|pages=2485–2495|doi=10.1139/f08-155|bibcode=2008CJFAS..65.2485B |issn=0706-652X}}</ref> a [[biomasa]] [[fitoplankton]]a se godišnje četverostruko povećala nakon početka eksperimentalne farme.<ref>{{Cite journal|last1=Findlay|first1=David L.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Kasian|first3=Susan E.M.|date=2009-10-21|editor-last=Smith|editor-first=Ralph|title=Aquaculture impacts on the algal and bacterial communities in a small boreal forest lakeThis paper is part of the series "Forty Years of Aquatic Research at the Experimental Lakes Area".|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=66|issue=11|pages=1936–1948|doi=10.1139/F09-121|bibcode=2009CJFAS..66.1936F |issn=0706-652X}}</ref> ===Genetička modifikacija=== Vrsta lososa nazvana AquAdvantage losos je [[Genetički modificirani organizam|genetički modificiran]] radi bržeg rasta, iako nije odobrena za komercijalnu upotrebu zbog kontroverzi.<ref>Mcleod C, J Grice, H Campbell and T Herleth (2006) [http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf Super Salmon: The Industrialisation of Fish Farming and the Drive Towards GM Technologies in Salmon Production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505015144/http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf |date=2013-05-05 }} CSaFe, Discussion paper 5, [[University of Otago]].</ref> Izmijenjeni losos sadrži [[hormon rasta]] iz lososa Chinook koji mu omogućava da dostigne punu veličinu za 16–28 mjeseci, umjesto uobičajenih 36 mjeseci za atlantskog lososa, a uz to konzumira 25 % manje hrane.<ref>Robynne Boyd, [http://blogs.scientificamerican.com/plugged-in/would-you-eat-aquadvantage-salmon-if-approved/ Would you eat AquAdvantage salmon if approved?] ''Scientific American'' online, 26 April 2013.</ref> Američka Uprava za hranu i lijekove (FDA) pregledala je lososa AquAdvantage u nacrtu procjene uticaja na okoliš i utvrdila da on "neće imati značajan utjecaj (FONSI) na okoliš [[SAD]]-a".<ref>FDA: [https://web.archive.org/web/20121231004929/http://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm AquAdvantage Salmon]</ref><ref>{{Cite book|last1=Black|first1=K. D.|title=Encyclopedia of Ocean Sciences|publisher=Academic Press|year=2001|isbn=978-0-12-227430-5|editor=Steele, John H.|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]|chapter=Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of|doi=10.1006/rwos.2001.0487|editor2=Thorpe, Steve A.|editor3=Turekian, Karl K.|chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> ===Bolesti riba, paraziti i vakcine=== Velika poteškoća za akvakulturu je tendencija ka monokulturi i povezani rizik od široko rasprostranjenih [[Bolesti riba i paraziti|bolesti]]. Akvakultura je također povezana s rizicima za okoliš; naprimjer, [[uzgoj škampi]] uzrokovao je uništavanje važnih [[šuma mangrova]] širom [[jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]].<ref>{{Cite book| editor = Steele, John H.| editor2 = Thorpe, Steve A.| editor3 = Turekian, Karl K.| publisher = Academic Press| doi = 10.1006/rwos.2001.0487| chapter = Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of| title = Encyclopedia of Ocean Sciences| pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]| year = 2001| last1 = Black| first1 = K. D.| isbn = 978-0-12-227430-5| chapter-url = https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> Devedesetih godina prošlog stoljeća, bolesti su uništile uzgojene [[Farrerova kapica| Farrerove kapice]] i [[kineska bijela kozica|bijele kozice]] u Kini te su zahtijevale njihovu zamjenu drugim vrstama.<ref>"[http://china.nlambassade.org/binaries/content/assets/postenweb/c/china/zaken-doen-in-china/import/kansen_en_sectoren/agrofood/rapporten_over_agro_food/an-overview-of-chinas-aquaculture An Overview of China's Aquaculture]", page 6. Netherlands Business Support Office (Dalian), 2010.</ref> ====Potrebe sektora akvakulture za vakcinama==== Akvakultura ima prosječnu godišnju stopu rasta od 9,2%; međutim, uspjeh i kontinuirano širenje sektora uzgoja [[ribe]] uveliko ovisi o kontroli ribljih [[patogen]]a, uključujući širok spektar virusa, [[bakterija]], [[gljiva]] i [[parazit]]a. U 2014. godini procijenjeno je da ovi paraziti koštaju globalnu industriju uzgoja lososa do 400 miliona eura. To predstavlja 6–10% vrijednosti proizvodnje pogođenih zemalja, ali može ići i do 20% (Fisheries and Oceans Canada, 2014). Budući da se patogeni brzo šire unutar populacije uzgojene ribe, njihova kontrola je od vitalnog značaja za sektor. Historijski gledano, upotreba antibiotika bila je protiv bakterijskih epizootija, ali proizvodnja životinjskih proteina mora biti održiva, što znači da se preventivne mjere koje su prihvatljive sa biološkog i ekološkog stanovišta trebaju koristiti kako bi se problemi s bolestima u akvakulturi održali na prihvatljivom nivou. Dakle, ovo je doprinijelo efikasnosti vakcina što je rezultiralo trenutnim i trajnim smanjenjem upotrebe antibiotika u 90-im godinama. U početku su postojale vakcine za imerziju riba koje su bile efikasne protiv vibrioze, ali su se pokazale neefikasnim protiv furunkuloze, otuda i pojava injekcijskih vakcina: prvo na bazi vode, a zatim na bazi ulja, mnogo efikasnijih (Sommerset, 2005). ====Razvoj novih vakcina==== Upravo je važan mortalitet u kavezima među uzgajanim ribama, debate o vakcinama za DNK injekciju, iako su efikasne, njihova sigurnost i nuspojave, ali i društvena očekivanja za čistije ribe i sigurnost, doveli su do istraživanja novih vektora vakcina. Evropska unija finansira nekoliko inicijativa za razvoj brzog i isplativog pristupa korištenju bakterija u hrani za proizvodnju vakcina, posebno zahvaljujući mliječnim bakterijama čija je [[rekombinantna DNK|DNK modificirana ]] (Boudinot, 2006). U stvari, vakcinacija uzgajanih riba injekcijom je dugotrajna i skupa, tako da se vakcine mogu davati oralno ili uranjanjem dodavanjem u hranu ili direktno u vodu. To omogućava vakcinaciju mnogih jedinki istovremeno, uz ograničavanje povezanog rukovanja i stresa. Zaista, mnogi testovi su neophodni jer antigeni vakcina moraju biti prilagođeni svakoj vrsti ili ne smiju pokazivati određeni nivo varijabilnosti ili neće imati nikakvog efekta. Naprimjer, testovi su provedeni sa dvije vrste: ''Lepeophtheirus salmonis'' (od koje su prikupljeni antigeni) i ''Caligus rogercresseyi'' (koja je vakcinisana antigenima), iako je homologija između dvije vrste važna, nivo varijabilnosti učinio je zaštitu neefikasnom (Fisheries and Oceans Canada, 2014).). ====Nedavni razvoj vakcina u akvakulturi==== Dostupne su 24 vakcine, a jedna za jastoge. Prva vakcina je korištena u SAD-u protiv crvene enterične lajšmanije 1976. godine. Međutim, danas postoji 19 kompanija i neki mali dionici koji proizvode vakcine za akvakulturu. Novi pristupi su put naprijed za sprječavanje gubitka 10% akvakulture zbog bolesti. Genetski modificirane vakcine se ne koriste u EU zbog društvenih zabrinutosti i propisa. U međuvremenu, DNK vakcine su sada odobrene u EU. Postoje izazovi u razvoju vakcina za ribe, imunološki odgovor zbog nedostatka snažnih adjuvanata. Naučnici razmatraju primjenu mikrodoza u budućnosti. Ali postoje i mogućnosti u vakcinologiji akvakulture zbog niske cijene tehnologije, promjena propisa i novih sistema ekspresije i isporuke antigena.<ref name=adams2019/> U Norveškoj se koristi podjedinična vakcina (VP2 peptid) protiv infektivne pankreasne nekroze. U Kanadi je licencirana DNK vakcina protiv infektivne hematopoetske nekroze lansirana za industrijsku upotrebu. Ribe imaju velike površine sluznice, tako da je preferirani put primjene uranjanje, intraperitonealno i oralno, respektivno. [[Nanočestice]] su u razvoju za potrebe isporuke. Uobičajena antitijela koja se proizvode su IgM i IgT. Obično ribama nije potreban buster jer se kao odgovor na buster proizvodi više memorijskih ćelija, a ne povećan nivo antitijela. Tako su [[iRNK]] vakcine alternativa [[DNK]]-[[vakcina]]ma jer su sigurnije, stabilnije, lakše se proizvode u velikim razmjerima i imaju potencijal za masovnu imunizaciju. Nedavno se koriste u prevenciji i terapiji raka. Studije o [[bjesnilo|bjesnilu]] pokazale su da efikasnost zavisi od doze i načina primjene. Ove vakcine su još uvijek u ranoj fazi.<ref name=adams2019>{{cite journal |last1=Adams |first1=Alexandra |title=Progress, challenges and opportunities in fish vaccine development |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=July 2019 |volume=90 |pages=210–214 |doi=10.1016/j.fsi.2019.04.066|pmid=31039441|bibcode=2019FSI....90..210A |hdl=1893/29828 |s2cid=141624380 |hdl-access=free }}</ref> ====Ekonomski dobici==== U 2014. godini, količina ribe proizvedene u akvakulturi premašila je količinu ribe ulovljene u divljini u ponudi za ljudsku hranu. To znači da postoji ogromna potražnja za vakcinama u prevenciji bolesti. Prijavljeni godišnji gubitak ribe procjenjuje se na >10 milijardi američkih dolara. To je zbog otprilike 10% svih riba koje uginu od zaraznih bolesti.<ref name=adams2019/> Visoki godišnji gubici povećavaju potražnju za vakcinama. Iako postoji oko 24 tradicionalno korištene vakcine, i dalje postoji potražnja za više vakcina. Proboj [[DNK]]-vakcina smanjio je troškove vakcina.<ref name=adams2019/> Alternativa vakcinama bili bi antibiotici i [[hemoterapija]], koji su skuplji i imaju veće nedostatke. DNK-vakcine su postale najisplativija metoda prevencije zaraznih bolesti. Ovo je dobar znak da će DNK-vakcine postati novi standard i u vakcinama protiv riba i u vakcinama općenito.<ref>{{cite journal |last1=Thorarinsson |first1=R |last2=Wolf |first2=JC |last3=Inami |first3=M |last4=Phillips |first4=L |last5=Jones |first5=G |last6=Macdonald |first6=AM |last7=Rodriguez |first7=JF |last8=Sindre |first8=H |last9=Skjerve |first9=E |last10=Rimstad |first10=E |last11=Evensen |first11=Ø |title=Effect of a novel DNA vaccine against pancreas disease caused by salmonid alphavirus subtype 3 in Atlantic salmon (Salmo salar). |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=January 2021 |volume=108 |pages=116–126 |doi=10.1016/j.fsi.2020.12.002 |pmid=33285168|s2cid=227949940 |doi-access=free |bibcode=2021FSI...108..116T |hdl=11250/2830510 |hdl-access=free }}</ref> ===Salinizacija/zakiseljavanje tla=== Sediment iz napuštenih akvakulturnih farmi može ostati hiperslan, kiseo i erodiran. Ovaj materijal može ostati neupotrebljiv za akvakulturu duži period nakon toga. Različiti hemijski tretmani, poput dodavanja kreča, mogu pogoršati problem mijenjanjem fizičko-hemijskih karakteristika sedimenta.<ref>{{Cite journal|last1=Martinez-Porchas|first1=Marcel|last2=Martinez-Cordova|first2=Luis R.|date=2012-04-29|title=World Aquaculture: Environmental Impacts and Troubleshooting Alternatives|journal=The Scientific World Journal|volume=2012|doi=10.1100/2012/389623|issn=2356-6140|pmc=3353277|pmid=22649291 |doi-access=free }}</ref> ===Zagađenje plastikom=== Akvakultura proizvodi niz morskog otpada, ovisno o proizvodu i lokaciji. Najčešće dokumentirana vrsta plastike je ekspandirani [[polistiren]] (EPS), koji se intenzivno koristi u plovcima i ogrlicama za morske kaveze (MEPC 2020). Ostali uobičajeni otpadni predmeti uključuju mreže za [[kafez]]e i plastične kante za ulov. Pregledom akvakulture kao izvora morskog otpada u [[Sjeverno more|Sjevernom]], [[Baltik|Baltičkom]] i [[mediteran|Sredozemnom moru]] identificirano je 64 različita predmeta, od kojih je 19 jedinstveno za akvakulturu. Procjene količine otpada iz akvakulture koji ulazi u okeane uveliko variraju, ovisno o korištenim metodologijama. Naprimjer, u Evropskom ekonomskom prostoru procjene gubitaka variraju od niskih 3.000 tona do 41.000 tona godišnje.<ref>{{Cite web |last=Environment |first=U. N. |date=2021-10-21 |title=Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics |url=http://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics |access-date=2022-03-23 |website=UNEP – UN Environment Programme |language=en}}</ref> ==Ekološke koristi== {{glavni|Zona osjetljiva na nitrate}} Dok neki oblici akvakulture mogu biti pogubni za [[ekosistem]]e, poput uzgoja škampa u mangrovama, drugi oblici mogu biti korisni. Uzgoj školjkaša dodaje značajan kapacitet filtriranja okoliša, što može značajno poboljšati kvalitet vode. Jedna ostriga može filtrirati 15 galona vode dnevno, uklanjajući mikroskopske ćelije [[alge]]. Uklanjanjem ovih ćelija, školjke uklanjaju dušik i druge hranjive tvari iz sistema i ili ga zadržavaju ili ispuštaju kao otpad koji tone na dno. Izlovom ovih školjkaša, [[dušik]] koji su zadržali potpuno se uklanja iz sistem.<ref>{{cite journal|doi=10.2134/jeq2010.0203|pmid=21488516|title=Nutrient Bioassimilation Capacity of Aquacultured Oysters: Quantification of an Ecosystem Service|journal=Journal of Environmental Quality|volume=40|issue=1|pages=271–7|year=2011|last1=Higgins|first1=Colleen B.|last2=Stephenson|first2=Kurt|last3=Brown|first3=Bonnie L.|bibcode=2011JEnvQ..40..271H }}</ref> Uzgoj i jbiranje kelpa i drugih makroalgi direktno uklanjaju hranjive tvari poput dušika i [[fosfor]]a. Prepakiranje ovih hranjivih tvari može ublažiti eutrofne ili hranjive uvjete, poznate po niskoj zasićenosti kisikom, što može uništiti raznolikost i brojnost vrsta. Uklanjanje algi iz vode također povećava prodiranje [[svjetlost]]i, omogućavajući biljkama poput morske trave da se ponovo uspostave i dodatno povećaju nivo kisika.<ref>{{cite journal |last1=Newell |first1=Roger |title=Top-down control of phytoplankton by oysters in Chesapeake Bay, USA |journal=Marine Ecology Progress Series |date=2007 |pages=293–298|doi=10.3354/meps341293 |doi-access=free}}</ref> Akvakultura u nekom području može osigurati ključne ekološke funkcije za stanovnike. Ležišta ili kafezi za školjke mogu pružiti strukturu [[staništa]]. Ova struktura može poslužiti kao sklonište za beskičmenjake, male ribe ili rakove kako bi se potencijalno povećala njihova brojnost i održala [[bioraznolikost]]. Povećano sklonište povećava zalihe riba [[plijen]]a i malih rakova povećavajući mogućnosti regrutacije, što zauzvrat osigurava više plijena za više trofičke nivoe. Jedna studija je procijenila da 10 kvadratnih metara grebena kamenica može povećati biomasu ekosistema za 2,57&nbsp;kg<ref>{{cite journal|doi=10.3354/meps264249|title=Estimated enhancement of fish production resulting from restoring oyster reef habitat: quantitative valuation|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=264|pages=249–264|year=2003|last1=Peterson|first1=CH|last2=Grabowski|first2=JH|last3=Powers|first3=SP|bibcode=2003MEPS..264..249P|doi-access=free}}</ref> [[Biljojedi]] školjkaši će također biti plijen. Ovo prebacuje energiju direktno od [[primarni proizvođač|primarnih proizvođača]] do viših [[trofički nivo|trofičkih nivoa]], potencijalno preskačući više energetski skupih trofičkih skokova koji bi povećali biomasu u ekosistemu. [[Uzgoj morskih algi]] je [[uklanjanje ugljil-dioksida|ugljil-negativna]] kultura, s visokim potencijalom za [[ublažavanje klimatskih promjena]].<ref>{{Cite journal|last1=Duarte|first1=Carlos M.|last2=Wu|first2=Jiaping|last3=Xiao|first3=Xi|last4=Bruhn|first4=Annette|last5=Krause-Jensen|first5=Dorte|date=2017|title=Can Seaweed Farming Play a Role in Climate Change Mitigation and Adaptation?|journal=Frontiers in Marine Science|language=en|volume=4|page=100 |doi=10.3389/fmars.2017.00100|issn=2296-7745|doi-access=free|bibcode=2017FrMaS...4..100D |hdl=10754/623247|hdl-access=free}}</ref> IPCC [[Specijalni izvještaj o okeanu i kriosferi u klimatskim promjenama]] preporučuje "daljnju istraživačku pažnju" kao taktiku ublažavanja.<ref>{{Cite book|last1=Bindoff|first1=N. L.|title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate|last2=Cheung|first2=W. W. L.|last3=Kairo|first3=J. G.|last4=Arístegui|first4=J.|last5=Guinder|first5=V. A.|last6=Hallberg|first6=R.|last7=Hilmi|first7=N. J. M.|last8=Jiao|first8=N.|last9=Karim|first9=Md S.|year=2019|pages=447–587|chapter=Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities|ref={{harvid|IPCC SROCC Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200202 -->|display-authors=4|chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/09_SROCC_Ch05_FINAL.pdf|first10=L.|last16=Williamson|first16=P.|last15=Tagliabue|first15=A.|last14=Suga|last12=Purca Cuicapusa|last13=Rinkevich|first13=B.|first12=S. R.|last11=O'Donoghue|first11=S.|last10=Levin|first14=T.}}</ref> Regenerativna okeanska [[poljoprivreda]] je polikulturni sistem uzgoja koji uzgaja mješavinu morskih algi i školjki, a istovremeno veže ugljik, smanjuje dušik u vodi i povećava kisik, pomažući u regeneraciji i obnavljanju lokalnih staništa, poput grebenskih ekosistema.<ref>{{Cite web|last=Carr|first=Gabriela|date=2021-03-15|title=Regenerative Ocean Farming: How Can Polycultures Help Our Coasts?|url=https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/|url-status=live|access-date=2021-10-29|website=School of Marine and Environmental Affairs|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316015237/https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/ |archive-date=2021-03-16}}</ref> ==Izgledi== Globalni [[divlji ribolov]] je u opadanju, a vrijedna staništa poput [[estuarija|estuarija]] su u kritičnom stanju.<ref>[[Tietenberg, Tom]] (2006) ''Environmental and Natural Resource Economics: A Contemporary Approach''. Page 28. Pearson/Addison Wesley. {{ISBN|978-0-321-30504-6}}</ref> Uzgoj [[ribe]] koja se hrani ribom, poput [[losos]]a, ne rješava problem jer ribe moraju jesti proizvode od drugih riba, kao što su [[riblje brašno]] i [[riblje ulje]]. Studije su pokazale da akvakultura lososa ima velike negativne utjecaje na divljeg lososa, kao i na ribu koja se koristi za ishranu lososa.<ref name="Salmon Run">Knapp G, Roheim CA and Anderson JL (2007) [http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 ''The Great Salmon Run: Competition Between Wild And Farmed Salmon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805065108/http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 |date=2013-08-05 }} World Wildlife Fund. {{ISBN|978-0-89164-175-9}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/13/AR2007121301190.html | newspaper=The Washington Post | title=Salmon Farming May Doom Wild Populations, Study Says | first1=Juliet | last1=Eilperin | first2=Marc | last2=Kaufman | date=2007-12-14}}</ref> Ribe koje se nalaze više na [[lanac ishrane|lancu ishrane]] su manje efikasni izvori energije hrane.<ref name="Slobodkin1960">{{Cite journal |last=Slobodkin |first=L.B. |title=Ecological Energy Relationships at the Population Level |journal=The American Naturalist |volume=94 |issue=879 |pages=261–267 |year=1960 |doi=10.1086/282124 |bibcode=1960ANat...94..213S |quote=The overall transfer efficiency of energy between trophic levels is a function of three separate processes... the overall between-level transfer efficiency ranges from 2 to 24%. }}</ref> Osim ribe i škampa, neki akvakulturni poduhvati, poput morskih algi i školjkaša koji se hrane filtriranjem, poput [[ostriga]], [[školjke|školjki]], dagnji i kapica, relativno su bezopasni, pa čak i ekološki prihvatljivi.<ref name="uscnews.usc.edu"/> Filterima se hrane i filtriranjem zagađivači, kao i hranjive tvari iz vode, poboljšavajući kvalitet vode.<ref>{{cite journal |title=Some aspects of water filtering activity of filter-feeders |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17195907 |access-date=September 26, 2009 |author=OSTROUMOV S. A. |journal=Hydrobiologia |year=2005 |volume=542 | issue=1 |page=400 |doi=10.1007/s10750-004-1875-1 | bibcode=2005HyBio.542..275O |citeseerx=10.1.1.457.7375 |s2cid = 25050083}}</ref> [[Morske alge]] izvlače hranjive tvari poput neorganskog [[dušik]]a i [[fosfor]]a direktno iz vode,<ref name="Chopin et al. 2001"/> a [[mehkušci]] koji se hrane filtriranjem mogu izvlačiti hranjive tvari dok se hrane [[čestica]]ma, poput [[fitoplankton]]a i [[detritus]]a.<ref name="Rice 2008">{{cite web |url=http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |author=Rice, M.A. |title=Environmental impacts of shellfish aquaculture |year=2008 |access-date=2009-10-08 |author-link=Michael A. Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005103506/http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |archive-date=2015-10-05 }}</ref> Neke profitabilne akvakulturne zadruge promoviraju održive prakse.<ref>{{cite web |url=http://ictsd.net/i/environment/11849/ |title=Aquaculture: Issues and Opportunities for Sustainable Production and Trade |publisher=ITCSD |date=July 2006 |access-date=2008-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120073308/http://ictsd.net/i/environment/11849/ |archive-date=2008-11-20 }}</ref> Nove metode smanjuju rizik od biološkog i hemijskog zagađenja minimiziranjem stresa kod riba, održavanjem gnijezda ribljih mreža i primjenom integriranog upravljanja štetočinama. Vakcine se sve više koriste kako bi se smanjila upotreba [[antibiotik]]a za kontrolu bolesti.<ref>{{Cite web|last=Pew Oceans Commission|date=January 6, 2005|title=Marine Aquaculture in the United States|url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20050106122419/http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-date=2005-01-06}}</ref> Sistemi akvakulture s recirkulacijom na kopnu, objekti koji koriste tehnike [[polikultura|polikulture]] i pravilno locirani objekti (naprimjer, područja na moru s jakim strujama) primjeri su načina upravljanja negativnim utjecajima na okoliš.<ref name="SustainableMarineAquaculture">''The Sustainable Marine Aquaculture'', AENSI Web, 2012. https://www.aensiweb.com/old/aeb/2012/18-23.pdf</ref> [[Recirkulacijski akvakulturni sistemi]] (RAS) recikliraju vodu cirkulirajući kroz filtere kako bi se uklonio riblji otpad i hrana, a zatim je recirkuliraju natrag u rezervoare. Ovo štedi vodu, a prikupljeni otpad može se koristiti u [[kompost]] uili, u nekim slučajevima, čak se može tretirati i koristiti na kopnu. Iako je RAS razvijen imajući na umu slatkovodne ribe, naučnici povezani sa [[Služba za poljoprivredna istraživanja|Službom za poljoprivredna istraživanja]] pronašli su način za uzgoj slanovodnih riba pomoću RAS-a u vodama niskog salinitet]]a.<ref name="Growing Premium Seafood-Inland!">{{cite web |url= https://agresearchmag.ars.usda.gov/2009/feb/seafood |title=Growing Premium Seafood-Inland! |publisher=USDA Agricultural Research Service |date=February 2009}}</ref> Iako se slanovodne ribe uzgajaju u kavezima na otvorenom moru ili love mrežama u vodi koja obično ima [[salinitet]] od 35 [[dijelovi na hiljadu|dijelova na hiljadu]] (ppt), uspješno je proizvedwna zdrava pompano, slanovodna riba, u [[akvarij]]ima sa salinitetom od samo 5 ppt. Predviđa se da će komercijalizacija RAS-a niske slanosti imati pozitivne ekološke i ekonomske efekte. Neželjeni nutrijenti iz riblje hrane ne bi se dodavali u okean, a rizik od prenošenja bolesti između divljih i riba uzgojenih na farmama bi se znatno smanjio. Cijena skupih slanovodnih riba, poput pompano i kobije korištenih u eksperimentima, bila bi smanjena. Međutim, prije nego što se išta od ovoga može učiniti, istraživači moraju proučiti svaki aspekt [[životni ciklus|životnog ciklusa]] ribe, uključujući količinu [[amonijak]]a i [[nitrat]]a koju će riba tolerirati u vodi, čime hraniti ribu tokom svake faze njenog životnog ciklusa, [[stopa naseljenosti|stopu naseljenosti]] koja će proizvesti najzdraviju ribu itd. Oko 16 zemalja sada koristi geotermalnu energiju za akvakulturu, uključujući Kinu, Izrael i Sjedinjene Američke Države.<ref name="earth-policy">{{Cite book |editor-last=Brown |editor-first=Lester Russell |editor-link=Lester Brown|url={{google books |plainurl=y |id=-oK7QgAACAAJ}}|title=Plan B 2.0: Rescuing a Planet Under Stress and a Civilization in Trouble |date=2006 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-32831-8 |language=en|chapter-url=http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |chapter=Stabilizing Climate|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926235731/http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |archive-date=2007-09-26 |page= 199}}</ref> Na primjer, u Kaliforniji, 15 ribogojilišta proizvode tilapiju, brancina i soma koristeći toplu vodu iz podzemlja. Ova toplija voda omogućava ribama da rastu tokom cijele godine i brže sazrijevaju. Zajedno, ove kalifornijske farme proizvode 4,5 miliona kilograma ribe godišnje.<ref name="earth-policy" /> ===Globalni ciljevi=== [[UN]]-ov [[Cilj održivog razvoja 14]] ("život ispod vode"), Cilj 14.7 uključuje akvakulturu: "Do 2030. godine povećati ekonomske koristi za [[Male ostrvske države u razvoju|malih ostrvskih država u razvoju]] i [[najmanje razvijene zemlje]] od održivog korištenja morskih resursa, uključujući i održivo upravljanje ribarstvom, akvakulturom i [[Održivi turizam|turizam]]".<ref>United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])</ref><ref>Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina. "[https://sdg-tracker.org/oceans SDG 14 – Measuring progress towards the Sustainable Development Goals]." ''SDG-Tracker.org, website'' (2018).</ref> Aquaculture's contribution to GDP is not included in SDG Target 14.7, but methods for quantifying this have been explored by FAO.<ref name="Cai2019" /> == Nacionalni zakoni, propisi i upravljanje == Zakoni koji regulišu praksu akvakulture uveliko se razlikuju od zemlje do zemlje <ref>{{Cite web |title=Fisheries & Aquaculture Fact Sheets |url=http://www.fao.org/fishery/nalo/search/en |access-date=2021-07-25 |website=National Aquaculture Legislation Overview |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations; Fisheries Division |location=Rome}}</ref> i često nisu strogo regulirani niti se lahko mogu pratiti. U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], akvakultura na kopnu i priobalju regulirana je na [[Nacionalni zakon o akvakulturi iz 1980.|saveznom]] i državnom nivou;<ref>{{Cite web |title=U.S. Aquaculture Legislation Timeline |url=http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx |date=2007-08-01 |website=National Ocean Economics Program |publisher=Middlebury Institute of International Studies |location=Monterey, CA |access-date=2015-06-08 |archive-date=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602071942/http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx }}</ref> nijedan nacionalni zakon ne reguliše [[akvakultura na moru|akvakulturu na moru]] u američkim vodama [[ekskluzivna ekonomska zona|ekskluzivnih ekonomskih zona]]. U junu 2011., Ministarstvo trgovine i [[Nacionalna uprava za okeane i atmosferu]] objavili su nacionalne politike akvakulture.<ref>{{Cite web|title=Commerce and NOAA release national aquaculture policies to increase domestic seafood production, create sustainable jobs, and restore marine habitats|url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2011/20110609_aquaculture.html|access-date=2015-06-08|website=www.noaanews.noaa.gov}}</ref> kako bi se riješio ovaj problem i "zadovoljila rastuća potražnja za zdravom morskom hranom, stvorila radna mjesta u obalnim zajednicama i obnovili vitalni ekosistemi." Veliki objekti akvakulture (tj. oni koji proizvode 20000 kg godišnje) koji ispuštaju industrijske otpadne vode moraju dobiti dozvole u skladu sa [[Zakon o čistoj vodi|Zakonom o čistoj vodi]].<ref name=NPDES>{{cite web |title=Aquaculture NPDES Permitting |url=https://www.epa.gov/npdes/aquaculture-npdes-permitting |date=2023-03-21 |website=National Pollutant Discharge Elimination System (NPDES) |publisher=U.S. Environmental Protection Agency (EPA) |location=Washington, D.C.}}</ref> Postrojenja koja proizvode najmanje 100000 lb kg ribe, [[mehkušac]]a ili rakova godišnje, podliježu specifičnim nacionalnim standardima ispuštanja.<ref>{{cite web |title=Concentrated Aquatic Animal Production Effluent Guidelines |url=https://www.epa.gov/eg/concentrated-aquatic-animal-production-effluent-guidelines |date=2023-06-22 |publisher=EPA}}</ref> Ostali dozvoljeni objekti podliježu ograničenjima efluenta koja se razvijaju od slučaja do slučaja.<ref name=NPDES/> ==Historija== [[Datoteka:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|left| Radnici love soma na farmama Delta Pride u Mississippiju: Fotografija mreže u obliku velike čaše koja kaplje, promjera otprilike 6 m i iste visine, do pola pune ribe, obješene o krak dizalice, s četiri radnika na i oko veće, prstenaste strukture u vodi]] [[Gunditjmara]], lokalni [[Aboridžinski australijski narod]] u jugozapadnoj [[Viktorija (Australija)|Victoriji]], [[Australija]], možda je uzgajao [[kratkorejasta jegulja|kratkorejaste jegulje]] već oko 4.580. [[prije nove ere]].<ref name="bbnhl">{{cite web|title= National Heritage Places – Budj Bim National Heritage Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/national/budj-bim |access-date=30 January 2020|website=Australian Government. Dept of Agriculture, Water and the Environment}} See also attached documents: National Heritage List ''Location and Boundary Map'', and ''Government Gazette'', 20 July 2004.</ref> Dokazi ukazuju na to da su razvili oko 100 km² [[vulkan]]skih poplavnih ravnica u blizini jezera Condah u kompleks kanala i brana, te da su koristili pletene ribarske zamke za hvatanje jegulja i njihovo očuvanje za jelo tokom cijele godine.<ref>[http://www.abc.net.au/science/news/stories/s806276.htm Aborigines may have farmed eels, built huts] ABC Science News, 13 March 2003.</ref><ref>[http://www.lakecondah.com/budjbim.html Lake Condah Sustainability Project] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103171935/http://www.lakecondah.com/budjbim.html|date=2013-01-03}}. Retrieved 18 February 2010.</ref> The local [[Budj Bim heritage areas|Budj Bim Cultural Landscape]], a [[World Heritage Site]], is one of the oldest known aquaculture sites in the world.<ref>{{cite news|last1= Neal|first1= Matt |title= Ancient Indigenous aquaculture site Budj Bim added to UNESCO World Heritage list|newspaper= ABC News|date= 6 July 2019|url= https://www.abc.net.au/news/2019-07-06/indigenous-site-joins-pyramids-stonehenge-world-heritage-list/11271804|access-date= 14 July 2019 | quote = Not only does Budj Bim bust the myth that all Indigenous people were nomadic and not agriculturally inclined, it is also considered one of the oldest aquaculture sites in the world.}}</ref><ref name="bbwhl">{{cite web|date= 6 July 2019|title=World heritage Places – Budj Bim Cultural Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/budj-bim|access-date= 11 March 2020|website=Australian Government. Dept of the Environment and Energy}}</ref> [[Usmeno predanje]] u [[Kina|Kini]] govori o kulturi običnog šarana, ''[[Cyprinus carpio]]'', još od 2000–2100. godine prije nove ere (oko 4.000 godina [[prije sadašnjosti|PS]]), ali najraniji značajni dokazi nalaze se u literaturi, u najranijoj monografiji o kulturi riba pod nazivom „Klasik kulture riba“, autora [[Fan Li]]ja, napisanoj oko 475. godine prije nove ere ({{oko|2475}} prije nove ere).<ref>{{cite web|title=History of Aquaculture|url= http://www.fao.org/docrep/field/009/ag158e/AG158E02.htm |access-date=August 23, 2009|publisher=Food and Agriculture Organization, United Nations}}</ref> Još jedan drevni kineski vodič o akvakulturi, koji je napisao Yang Yu Jing oko 460. godine prije nove ere, pokazuje da je uzgoj [[šaran]]a postajao sve sofisticiraniji. Lokalitet Jiahu u Kini ima posredne arheološke dokaze kao moguće najstarije lokacije za akvakulturu, koje datiraju iz 6200. godine prije nove ere (oko 8.200 godina prije nove ere), ali ovo je spekulacija.<ref name="jiahu">{{cite news|last1= Smith|first1= Kiona N. |date= 17 September 2019|title= Aquaculture may be the future of seafood, but its past is ancient|work=Ars Technic|url= https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|access-date= 17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917164315/https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|archive-date= 17 September 2019}}</ref> Kada su se vode povukle nakon [[poplava]] rijeka, neke ribe, uglavnom šarani, ostale su zarobljene u jezerima. Rani akvakulturisti su hranili svoje leglo koristeći izmet nimfi i svilene bube, a zatim su ih jeli.<ref name="sr">{{cite journal|last1=Sisma-Ventura|first1= Guy |last2= Tütken|first2= Thomas|last3= Zohar|first3= Irit|last4= Pack|first4= Andreas|last5= Sivan|first5= Dorit|last6= Lernau|first6= Omri|last7= Gilboa|first7= Ayelet|last8= Bar-Oz|first8= Guy|date= 2018|title= Tooth oxygen isotopes reveal Late Bronze Age origin of Mediterranean fish aquaculture and trade|journal=Scientific Reports|volume= 8|issue= 1 |page=14086|bibcode=2018NatSR...814086G|doi=10.1038/s41598-018-32468-1|pmc=6148281|pmid=30237483}}</ref> [[Drevni Egipat|Drevni Egipćani]] su možda uzgajali ribu (posebno oradu) iz jezera Bardawil oko 1.500. godine prije nove ere (oko 3.500 godina prije nove ere) i trgovali njome s Kanaancima.<ref name=sr/> Uzgoj ''[[Gim (hrana)|gima]]'' je najstarija akvakultura u [[oreja|Koreji]].<ref name="Gang">{{Cite web|last=강|first=제원 |title= gim|script-title= ko:김|url= http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Index?contents_id=E0008581|website=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|publisher= Academy of Korean Studies|language=ko}}</ref> Rane metode uzgoja koristile su [[bambus]]ove ili [[hrast]]ove štapove;<ref name="Gang"/> novije metode koje koriste mreže zamijenile su ih u 19. stoljeću.<ref name="Gang" /><ref name="EB">{{Cite web|title=gim|script-title=ko:김|url= http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-url= https://web.archive.org/web/20210224072904/http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-date= February 24, 2021|access-date=5 June 2017|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language= ko}}</ref> [[Gim (hrana)|Plutajući splavovi]] se koriste za masovnu proizvodnju od 1920-ih.<ref name="Banda" /> [[Japanci]] su uzgajali [[morske alge]] tako što su im obezbjeđivali bambusove motke, a kasnije i mreže i školjke [[kamenica]] koje su služile kao površine za sidrenje [[spora]].<ref>{{Cite web|last=Anitei|first=Stefan|title=... Make Unusual Aquaculture|url= https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml|access-date= 2021-02-17|website= softpedia|date= 30 January 2007|language=english|archive-date=2021-09-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20210929121940/https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml}}</ref> [[Drevni Rim| Rimljani]] su uzgajali ribu u ribnjacima i kamenice u obalnim lagunama prije 100. godine [[naše ere|n.e.]].<ref>{{cite journal|author1= McCann, Anna Marguerite|year= 1979|title= The Harbor and Fishery Remains at Cosa, Italy, by Anna Marguerite McCann|journal=Journal of Field Archaeology|volume=6|issue=4|pages=391–411|doi= 10.1179/009346979791489014 |jstor=529424}}</ref> [[Slika:00 Ixelles - Abbaye - La Cambre 1.JPG|thumb|right|280px|[[Ribnjak]] opatije La Cambre u [[gradu Briselu|Briselu]], Belgija]] U [[Srednji vijek|srednjovjekovnoj Evropi]], ranokršćanski [[manastiri|manastiri]] usvojili su rimske akvakulturne prakse. Akvakultura se proširila jer su ljudi daleko od obala i velikih rijeka inače ovisili o ribi koja je zahtijevala soljenje kako bi se sačuvala.<ref>{{cite book|last= Kurlansky|first= Mark|url= https://archive.org/details/isbn_9780965033503|title= Salt: A World History|year= 2002|url-access= registration}}</ref> Riba je bila važan izvor hrane u srednjovjekovnoj Evropi, kada je u prosjeku 150 dana godišnje bilo dani [[post]]a i apstinencije, a [[meso]] je bilo zabranjeno.<ref name=wilmart>{{cite journal |last= Wilmart|first= Mickaël|date= 2001|title= Les étangs de Marcoussis. Un exemple d'exploitation piscicole dans la région parisienne à la fin du XVe siècle|url= https://shs.hal.science/halshs-00425001/document|journal= Bulletin de la Société historique et archéologique de Corbeil, de l'Essonne et du Hurepoix|issue= 71|pages= 7–18|access-date=8 May 2024}}</ref> Poboljšanja u transportu tokom 19. stoljeća učinila su svježu ribu lako dostupnom i jeftinom, čak i u unutrašnjosti, što je akvakulturu učinilo manje popularnom. Ribnjaci iz 15. stoljeća u Třebonskom bazenu u današnjoj [[Češka| Republici Češkoj]] održavaju se kao okvirni [[UNESCO lokalitet svjetske baštine]].<ref>{{cite web|title=Fishpond Network in the Trebon Basin|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20151003161228/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/|archive-date=3 October 2015 |access-date=1 Oct 2015|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> [[Aquaculture in Samoa|Samoans]] practised "a traditional form of [[giant clam]] ranching".<ref> {{cite book |author = IBP Inc. |year = 2015 |title = Samoa Fishing and Aquaculture Industry Handbook - Strategic Information and Regulations |url = https://books.google.com/books?id=wV-zCwAAQBAJ |publication-place = Washington DC |publisher = International Business Publications, USA |page = 37 |isbn = 978-1-5145-1948-6 |access-date = 21 April 2024 |quote = [...] in Samoa [...] a traditional form of giant clam ranching was practiced on village reefs or on lagoon [sic] where a community place giant clams in a fenced off area for special occasion or reserves for seafood supply in bad weather. }} </ref> [[Havaji|Havajci]] su izgradili [[havajska akvakultura|okeanske ribnjake]]. Izvanredan primjer je ribnjak [[Menehune|"Menehune" ribnjak]] koji datira od prije najmanje 1.000 godina, u Alekoku. Legenda bilježi njegovu izgradnju od strane mitskog naroda patuljaka Menehune.<ref>{{cite journal|last1= Costa-Pierce|first1= B.A.|year= 1987|title= Aquaculture in ancient Hawaii|url=http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status= live|journal= BioScience|volume=37|issue=5|pages=320–331|doi=10.2307/1310688|jstor=1310688|bibcode= 1987BiSci..37..320C}}</ref> U prvoj polovini 18. stoljeća, njemački [[Stephan Ludwig Jacobi]] je eksperimentisao sa [[vanjska oplodnja|vanjskom oplodnjom]] [[potočna pastrmka|potočne pastrmke]] i [[losos]]a. Napisao je članak " Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" (''O vještačkoj proizvodnji pastrmke i lososa'') u kojem je sažeo svoja otkrića i stekao reputaciju osnivača vještačkog uzgoja ribe.<ref>{{Cite web|title=Ein Lipper macht sich Gedanken ...|url=https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/|access-date=2019-09-18|website=Lippisches Landesmuseum Detmold|language=de|quote=Stephan Ludwig Jacobi, vor 300 Jahren in Kalletal-Hohenhausen geboren, veröffentlichte 1768 den Aufsatz "Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" in den "Lippischen Intelligenzblättern" – und gilt damit zu Recht als Begründer der künstlichen Fischaufzucht.|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209215057/https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/}}</ref> By the latter decades of the 18th century, oyster-farming had begun in estuaries along the Atlantic Coast of North America.<ref>{{cite web|date= 22 May 2015|title= A Brief History of Oystering in Narragansett Bay|url=http://web.uri.edu/quadangles/a-brief-history-of-oystering-in-narragansett-bay/|access-date=1 October 2015|publisher=URI Alumni Magazine, University of Rhode Island}}</ref> Riječ "akvakultura" pojavila se u novinskom članku iz 1855. godine u vezi sa iskorištavanjem [[led]]a.<ref>{{Cite news |title= The cultivation of ice (1855) - on Newspapers.com|newspaper=The Baltimore Sun|url= https://www.newspapers.com/clip/3797987/the_cultivation_of_ice_1855/|access-date=2015-12-10}}</ref> Također se pojavljivao u opisima kopnenih poljoprivrednih praksi [[navodnjavanje|podnavodnjavanja]] krajem 19. stoljeća <ref>{{Cite news|title= Agricultural. New agricultural practises by A. N. Cole. Subirrigation, methods and results (1888) - on Newspapers.com|newspaper=Oakland Tribune|url= https://www.newspapers.com/clip/3798119/agricultural_new_agricultural/|access-date= 2015-12-10}}</ref> prije nego što se prvenstveno povezalo s uzgojem vodenih biljnih i životinjskih vrsta;<ref> {{oed | aquaculture}} </ref> and that of "aquiculture" from 1867.<ref> {{oed | aquiculture}} </ref>) U 1859., Stephen Ainsworth iz [[West Bloomfield, New York]], započeo je eksperimente s [[potočna pastrmka|potočnom pastrmkom]]. Do 1864., Seth Green je uspostavio komercijalni uzgoj riba u Caledonia Springsu, blizu Rochestera, [[New York]]. Do 1866. godine, uz učešće W. W. Fletchera iz [[Concord, Massachusetts]], vještački uzgoji riba su djelovali i u Kanadi i u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref>Milner, James W. (1874). "The Progress of Fish-culture in the United States". United States Commission of Fish and Fisheries Report of the Commissioner for 1872 and 1873. 535 – 544 <http://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html></ref> Kada je 1889. godine otvoreno ribogojilište [[Dildo Island]] na [[Newfoundland]]u, bilo je najveće i najnaprednije na svijetu. Riječ "akvakultura" korištena je u opisima eksperimenata uzgoja [[bakalar]]a i [[jastog]]a u 1890.<ref>{{Cite news|title= Food from the sea. Remarkable results of the experiments in cod and lobster,(aquaculture, 1890) - on Newspapers.com|newspaper=Pittsburgh Dispatch|url= https://www.newspapers.com/clip/3798097/food_from_the_sea_remarkable_results/|access-date=2015-12-10}}</ref> Do 1920-ih, Američka kompanija za uzgoj ribe iz [[Caroline, Rhode Island]], osnovana 1870-ih, bila je jedan od vodećih proizvođača pastrmke. Tokom 1940-ih usavršili su metodu manipulisanja dnevnim i noćnim ciklusom riba, kako bi se one mogle vještački mrijestiti tokom cijele godine.<ref>[[Michael A. Rice|Rice, M.A.]] 2010. "A brief history of the American Fish Culture Company 1877–1997". [[Rhode Island Historical Society|Rhode Island History]] 68(1):20–35. [http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice web version] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20131203013521/http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice|date=2013-12-03}}</ref> [[California|Kalifornijci]] su sakupljali divlje [[alge]] [[kelp]] i pokušavali upravljati zalihama oko 1900. godine, kasnije ih nazivajući resursom iz ratnog perioda.<ref>{{cite journal|last1= Neushul|first1= Peter|year= 1989|title= Seaweed for War: California's World War I Kelp Industry|journal=Technology and Culture|volume= 30|issue= 3|pages= 561–583|doi= 10.2307/3105951|jstor= 3105951|s2cid= 111835074 }}</ref> {{clear}} ==Također pogledajte== {{Portal|Voda|Biologija}} * [[Agroekologija]] * [[Farma aligatora]] * [[Certifikacija za stručnjake u akvakulturi]] * [[Nauka o ribarstvu]] * [[Ribarstvo]] * [[Industrijska poljoprivreda (životinje)#Akvakultura|Industrijska akvakultura]] * [[Popis komercijalno važnih vrsta riba]] * [[Uzgoj crva|Crvi koji se koriste kao hrana za ribe]] * [[Uzgoj ostriga]] * [[Recirkulacijski sistem akvakulture]] * [[Razdvajanje resursa]] ==Reference== {{Reflist|30em}} ===Dodatni izvori=== {{refbegin|30em}} * {{cite journal | last1 = Corpron | first1 = K.E. | last2 = Armstrong | first2 = D.A. | year = 1983 | title = Removal of nitrogen by an aquatic plant, ''Elodea densa'', in recirculating ''Macrobrachium'' culture systems | journal = Aquaculture | volume = 32 | issue = 3–4| pages = 347–360 | doi=10.1016/0044-8486(83)90232-6| bibcode = 1983Aquac..32..347C }} * {{cite journal|doi=10.1126/science.1138042|title=ECOLOGY: Rapid Domestication of Marine Species|journal=Science|volume=316|issue=5823|pages=382–383|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M.|last2=Marba|first2=N.|last3=Holmer|first3=M.|pmid=17446380|s2cid=84063035}} [http://podcasts.aaas.org/science_podcast/SciencePodcast_070420.mp3 podcast] * {{cite journal | last1 = Ferreira | first1 = J. G. | last2 = Hawkins | first2 = A.J.S. | last3 = Bricker | first3 = S.B. | year = 2007 | title = Management of productivity, environmental effects and profitability of shellfish aquaculture – The Farm Aquaculture Resource Management (FARM) model |url=http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf | journal = Aquaculture | volume = 264 | issue = 1–4| pages = 160–174 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.12.017| bibcode = 2007Aquac.264..160F }} * GESAMP (2008) [http://www.fao.org/docrep/010/i0035e/i0035e00.htm ''Assessment and communication of environmental risks in coastal aquaculture''] FAO Reports and Studies No 76. {{ISBN|978-92-5-105947-0}} * Hepburn, J. 2002. ''Taking Aquaculture Seriously''. Organic Farming, Winter 2002 © Soil Association. * {{cite journal|doi=10.1093/envhis/11.3.527|url=https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|title='Seeding the Water as the Earth': The Epicenter and Peripheries of a Western Aquacultural Revolution|journal=Environmental History|volume=11|issue=3|pages=527–566|year=2006|last1=Kinsey|first1=D. S.|access-date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144510/https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|archive-date=2019-07-29|url-access=subscription}} * {{cite journal | last1 = Naylor | first1 = R.L. | last2 = Williams | first2 = S.L. | last3 = Strong | first3 = D.R. | s2cid = 82810702 | year = 2001 | title = Aquaculture – A Gateway For Exotic Species | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 294 | issue = 5547| pages = 1655–6 | doi=10.1126/science.1064875 | pmid=11721035}} * [https://web.archive.org/web/20070513162537/http://www.scotland.gov.uk/cru/kd01/green/reia-01.asp The Scottish Association for Marine Science and Napier University. 2002. Review and synthesis of the environmental impacts of aquaculture] * Higginbotham James ''Piscinae: Artificial Fishponds in Roman Italy'' University of North Carolina Press (June 1997) * Wyban, Carol Araki (1992) ''Tide and Current: Fishponds of Hawai'I'' [[University of Hawaiʻi]] Press:: {{ISBN|978-0-8248-1396-3}} * Timmons, M.B., Ebeling, J.M., Wheaton, F.W., Summerfelt, S.T., Vinci, B.J., 2002. Recirculating Aquaculture Systems: 2nd edition. Cayuga Aqua Ventures. * {{cite journal | last1 = Piedrahita | first1 = R.H. | year = 2003 | title = Reducing the potential environmental impacts of tank aquaculture effluents through intensification and recirculation | journal = Aquaculture | volume = 226 | issue = 1–4| pages = 35–44 | doi=10.1016/s0044-8486(03)00465-4| bibcode = 2003Aquac.226...35P }} * {{cite journal | last1 = Klas | first1 = S. | last2 = Mozes | first2 = N. | last3 = Lahav | first3 = O. | year = 2006 | title = Development of a single-sludge denitrification method for nitrate removal from RAS effluents: Lab-scale results vs. model prediction | journal = Aquaculture | volume = 259 | issue = 1–4| pages = 342–353 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.05.049| bibcode = 2006Aquac.259..342K }} {{Refend}} === Besplatan sadržaj === {{Free-content attribution | title = The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 | publisher = FAO | page numbers = p.10 | documentURL = https://openknowledge.fao.org/items/06690fd0-d133-424c-9673-1849e414543d | license statement URL = | license = [[CC BY 4.0]] }} | title = In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018 | author = FAO | publisher = FAO | page numbers = | source = | documentURL = http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:In_brief,_The_State_of_World_Fisheries_and_Aquaculture,_2018.pdf | license = CC BY-SA 3.0 IGO}} | title = Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics | publisher = United Nations Environment Programme | documentURL = https://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Nations_Environment_Programme_Drowning_in_Plastics_%E2%80%93_Marine_Litter_and_Plastic_Waste_Vital_Graphics.pdf | license = Cc BY-SA 3.0 IGO}} ==Dodatni izvori== * Holmer, Marianne. ''Aquaculture in the Ecosystem''. Dordrecht, Netherlands: Springer, 2008. * Molyneaux, Paul. ''Swimming in Circles: Aquaculture and the End of Wild Oceans''. New York: Thunder's Mouth Press, 2006. * Stickney, Robert R. ''Aquaculture: An Introductory Text''. Oxford, UK; Cambridge, MA: CABI Publishing, 2005. * World Bank. ''Changing the Face of the Waters: The Promise and Challenge of Sustainable Aquaculture''. Washington, DC: World Bank, 2007. ==Vanjski linkovi== {{Wiktionary}} {{Commons category|Aquaculture}} * [https://www.whoi.edu/know-your-ocean/ocean-topics/ocean-resources/aquaculture/ Aquaculture topic page from Woods Hole Oceanographic Institution] * {{Cite web|title = Aquaculture Factsheet| work=Waitt Institute | date=4 June 2015 |url = http://waittinstitute.org/aquaculture/|access-date = 2015-06-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20150617102308/http://waittinstitute.org/aquaculture/|archive-date = 2015-06-17}} * [https://web.uri.edu/crc/ The Coastal Resources Center] * [https://web.archive.org/web/20120118205534/http://aquaculture.noaa.gov/ NOAA aquaculture] * [http://www.aquaculturehub.org The University of Hawaiʻi's AquacultureHub] {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Aquaculture}} {{Teme ribarske industrije|prošireno=akvakultura}} {{Ribarstvo i ribolov}} {{Poljopivreda footer}} {{Authority control}} [[Kategorija:Akvakultura| ]] [[Kategorija:Domaće životinje]] [[Kategorija:Zgrade i objekti koji se koriste za zatvaranje životinja]] [[Kategorija:Održivi prehrambeni sistem]] 8fklxu50lwx4xzg0ays9114one3zqft 3836958 3836955 2026-04-24T09:04:16Z Bizmarkus-bos 180664 3836958 wikitext text/x-wiki [[Slika:2019-03-16 01 Aquaculture in Chile.jpg|thumb|320px| Uzgoj ribe u akvakulturi u [[fjord]]ovima južno od Castra, [[Čile]].]] {{Poljoprivreda}} '''Akvakultura''', rjeđe '''akvikultura''',<ref name="Garner_2016">{{Citation |last=Garner |first=Bryan A. |title=Garner's Modern English Usage |year=2016 |url=http://www.lawprose.org/bryan-garner/books-by-bryan-garner/garners-modern-english-usage-4th-edition-2016 |edition=4th |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-049148-2 |author-link=Bryan A. Garner}}</ref> također poznato kao '''akvafarmerstvo''', jeste kontrolirani "uzgoj" vodenih organizama kao što su [[ribe]], [[rakovi]], [[mehkušci]], [[alge]] i drugi vrijedni organizmi kao što su vodene [[biljke[[ (npr. [[Nelumbo nucifera|lotus]]. Akvakultura uključuje uzgoj slatkovodnih, bočatovodnih i slanovodnih [[populacija]] u kontroliranim ili poluprirodnim uvjetima i može se uporediti s komercijalnim [[ribolov]]om, koji predstavlja izlov divlje ribe.<ref name="AmericanHeritageDef">{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/aquaculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20060719044903/http://www.answers.com/topic/aquaculture|title=aquaculture|archive-date=2006-07-19|work=Answers.com}}</ref> Akvakultura je također praksa koja se koristi za obnovu i rehabilitaciju morskih i slatkovodnih [[ekosistem]]a.<ref>{{Cite web |date=2023-02-22 |title=Study: Aquaculture can be 'part of the solution' to marine ecosystem restoration - Responsible Seafood Advocate |url=https://www.globalseafood.org/advocate/study-aquaculture-can-be-part-of-the-solution-to-marine-ecosystem-restoration/ |access-date=2024-02-17 |website=Global Seafood Alliance |language=en-US}}</ref> [[Marikultura]], obično poznata kao morski uzgoj, je akvakultura u [[nore|morskim]] staništima i [[laguna]]ma, za razliku od slatkovodne akvakulture. [[Piscikultura]] je vrsta akvakulture koja se sastoji od uzgoja [[ribe]], radi dobijanja [[Riba kao hrana|ribljih proizvoda kao hrane]]. Akvakultura se također može definirati kao uzgoj, uzgoj i sakupljanje ribe i drugih vodenih biljaka, također poznata kao uzgoj u vodi. To je ekološki izvor hrane i komercijalnih proizvoda koji pomažu u poboljšanju zdravijih [[staništa]] i koriste se za rekonstrukciju [[populacija]] ugroženih vodenih vrsta. Tehnologija je povećala rast ribe u priobalnim morskim vodama i otvorenim okeanima zbog povećane potražnje za morskim plodovima.<ref>{{Cite web |title=What is aquaculture? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/aquaculture.html#:~:text=Aquaculture%20is%20breeding,%20raising,%20and,of%20threatened%20or%20endangered%20species. |access-date=2022-12-07 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration, US Department of Commerce |language=EN-US}}</ref> Akvakultura se može provoditi u potpuno vještačkim objektima izgrađenim na kopnu (kopnena akvakultura), kao u slučaju [[akvarij]]a, [[ribnjak]]a, akvaponike ili vodenih staza, gdje životni uslovi zavise od ljudske kontrole, kao što su kvalitet vode (kisik), hrana ili temperatura. Alternativno, mogu se provoditi u dobro zaštićenim plitkim vodama vode ([[litoral]], blizu obale) (priobalna akvakultura), gdje su uzgajane vrste izložene relativno prirodnijim okruženjima; ili na ograđenim/zatvorenim dijelovima otvorenog okeana daleko od obale ([[marikultura]], akvakultura na moru), gdje se vrste uzgajaju u [[kafez]]ima, stalcima ili vrećama i izložene su raznolikijim prirodnim uslovima kao što su vodene struje (kao što su okeanske struje), dnevne vertikalne migracije i ciklusi hranjivih tvari. Prema [[FAO|Organizaciji za hranu i poljoprivredu]] (FAO), akvakultura "se podrazumijeva kao uzgoj vodenih [[organizam]]a, uključujući ribe, mehkušce, rakove i vodene biljke. Uzgoj podrazumijeva neki oblik intervencije u [[proces uzgoja ribe|mrijestilišta]] radi povećanja proizvodnje, kao što je redovno [[poribljavanje]], [[hranjenje|hranjenje riba]], zaštita od [[predator]]a itd. Uzgoj također podrazumijeva individualno ili korporativno vlasništvo nad stokom koji se uzgaja."<ref>[http://www.fao.org/fishery/statistics/global-aquaculture-production/en Global Aquaculture Production] Fishery Statistical Collections, FAO, Rome. Retrieved 2 October 2011.</ref> Prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture u 2019. godini iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. godine porasla je na 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea">FAO FIGIS Database (2022) [https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY Global Aquaculture Production 1950–2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119053553/https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY |date=2022-01-19 }}. Retrieved 2 February 2022</ref><ref name="cd0683en">{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd0683en |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 |date=2024-06-07 |publisher=FAO |isbn=978-92-5-138763-4 |language=en |doi=10.4060/cd0683en}}</ref> Međutim, postoje problemi s pouzdanošću prijavljenih podataka.<ref name="overreporting"/> Nadalje, u dsadašnjoj praksi akvakulture, proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe koriste se za proizvodnju jednog kilograma [[piacivor]]ne ribe poput [[akvakultur lososa|lososa]].<ref name=Alliance /> Hrana na bazi biljaka i insekata također se razvija kako bi se smanjila upotreba divlje ribe za hranu u akvakulturi. Posebne vrste akvakulture uključuju [[uzgoj ribe]], [[uzgoj škampa]], [[uzgoj ostriga]], marikulturu, [[piscikultura|piscikulturu]], [[algakultura|algakulturu]] (kao što je [[uzgoj morskih algi]]) i uzgoj [[ukrasne ribe]]. Posebne metode uključuju akvaponiku i [[integrirana multitrofička akvakultura| integriranu multitrofičku akvakulturu]], od kojih obje integriraju uzgoj ribe i uzgoj vodenih biljaka. FAO opisuje akvakulturu kao jednu od industrija koje su najdirektnije pogođene klimatskim promjenama i njihovim uticajima.<ref>{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=FAO's work on climate change Fisheries & aquaculture 2019|publisher=Food and Agriculture Organization|year=2019}}</ref> Neki oblici akvakulture imaju negativan utjecaj na okoliš, kao što je [[zagađenje n utrijentima]] ili prijenos bolesti na divlje populacije. {{toclimit|3}} ==Pregled== [[Datoteka:Global capture fisheries and aquaculture production, 1990-2030.svg|thumb|right|300px| Globalni ulov ribe i akvakulture prema izvještaju FAO-a, 1990–2030]] [[Datoteka:World aquaculture production of food fish and aquatic plants, 1990-2016.svg|thumb|right|300px|Svjetska proizvodnja ribe i vodenih biljaka u akvakulturi, 1990–2016]] Stagnacija ulova u [[divlje ribolovno područje|divljim ribolovnim područjima]] i [[prekomjerna eksploatacija]] popularnih morskih [[vrsta]], u kombinaciji s rastućom potražnjom za visokokvalitetnim proteinima, potaknuli su akvakulturiste da pripitome druge morske vrste..<ref>"'FAO: 'Fish farming is the way forward.'(Big Picture)(Food and Agriculture Administration's 'State of Fisheries and Aquaculture' report)." The Ecologist 39.4 (2009): 8–9. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref><ref name="uscnews.usc.edu">"[http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html The Case for Fish and Oyster Farming] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512061109/http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html |date=2009-05-12 }}," Carl Marziali, University of Southern California Trojan Family Magazine, May 17, 2009.</ref> Na početku moderne akvakulture, mnogi su bili optimistični da bi se "[[Plava revolucija|Plava revolucija]]" mogla dogoditi u akvakulturi, baš kao što je [[Zelena revolucija]] 20. stoljeća revolucionirala poljoprivredu.<ref>"The Economist: 'The promise of a blue revolution', Aug. 7, 2003. <https://www.economist.com/special-report/2003/08/07/the-promise-of-a-blue-revolution></ref> Iako su kopnene životinje odavno bile pripitomljene, većina vrsta morskih plodova i dalje se lovila u divljini. Zabrinut zbog uticaja rastuće potražnje za morskim plodovima na svjetske okeane, istaknuti istraživač okeana [[Jacques Cousteau]] napisao je 1973. godine: "S obzirom na to da moramo prehraniti rastuću ljudsku populaciju na Zemlji, moramo se okrenuti moru s novim razumijevanjem i novom tehnologijom."<ref>"Jacques Cousteau, ''The Ocean World of Jacques Cousteau: The Act of life'', World Pub: 1973."</ref> Oko 430 (97%) kultiviranih vrsta od 2007. pripitomljeno je tokom 20. i 21. stoljeća, od čega se procjenjuje da je 106 nastalo u deceniji do 2007. godine. S obzirom na dugoročni značaj poljoprivrede, do danas je pripitomljeno samo 0,08% poznatih kopnenih biljnih i 0,0002% poznatih kopnenih životinjskih vrsta, u poređenju sa 0,17% poznatih morskih biljnih vrsta i 0,13% poznatih morskih životinjskih vrsta. Pripitomljavanje obično uključuje oko deceniju naučnog istraživanja.<ref name="DuarteMarbaHolmer">{{cite journal|title=Rapid Domestication of Marine Species| doi=10.1126/science.1138042|pmid=17446380|volume=316|issue=5823|pages=382–383|journal=Science|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M|last2=Marba|first2=N|last3=Holmer|first3=M|hdl=10261/89727| s2cid=84063035}}</ref> Pripitomljavanje vodenih vrsta nosi manje rizika za ljude nego kopnene životinje, koje su uzele veliki danak u ljudskim životima. Većina glavnih ljudskih bolesti potiče od pripitomljenih životinja,<ref>{{cite book |title=Guns, Germs, and Steel |year=2005 |publisher=[[W.W. Norton & Company, Inc.]] |location=New York, New York |isbn=978-0-393-06131-4 |title-link=Guns, Germs, and Steel }}</ref> uključujući bolesti poput [[male boginje|malih boginja]] i [[difterija| difterije]], koje se, kao i većina zaraznih bolesti, prenose na ljude sa životinja. Još uvijek se nisu pojavili ljudski [[patogen]]i slične virulencije iz morskih vrsta.<ref>{{Cite journal |last1=Lasa |first1=Aide |last2=Auguste |first2=Manon |last3=Lema |first3=Alberto |last4=Oliveri |first4=Caterina |last5=Borello |first5=Alessio |last6=Taviani |first6=Elisa |last7=Bonello |first7=Guido |last8=Doni |first8=Lapo |last9=Millard |first9=Andrew D. |last10=Bruto |first10=Maxime |last11=Romalde |first11=Jesus L. |last12=Yakimov |first12=Michail |last13=Balbi |first13=Teresa |last14=Pruzzo |first14=Carla |last15=Canesi |first15=Laura |date=September 2021 |title=A deep-sea bacterium related to coastal marine pathogens |journal=Environmental Microbiology |volume=23 |issue=9 |pages=5349–5363 |doi=10.1111/1462-2920.15629 |issn=1462-2912 |pmc=8519021 |pmid=34097814|bibcode=2021EnvMi..23.5349L }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health|title=Aquatic animal disease and human health|date=2016-04-26|website=Department of Primary Industries|access-date=October 15, 2019|archive-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113044257/https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health}}</ref> Biološke metode kontrole za upravljanje [[parazit]]ima se već koriste, kao što su [[ribe]] čistači (npr. [[grgeč]]i i morski [[losos]]i) za kontrolu populacija morskih ušiju u uzgoju lososa.<ref>{{Cite journal|title = The use of lumpfish (Cyclopterus lumpus L.) to control sea lice (Lepeophtheirus salmonis Krøyer) infestations in intensively farmed Atlantic salmon (Salmo salar L.)|journal = Aquaculture|date = 2014-03-20|pages = 18–23|volume = 424–425|doi = 10.1016/j.aquaculture.2013.12.033|first1 = Albert K.|last1 = Imsland|first2 = Patrick|last2 = Reynolds|first3 = Gerhard|last3 = Eliassen|first4 = Thor Arne|last4 = Hangstad|first5 = Atle|last5 = Foss|first6 = Erik|last6 = Vikingstad|first7 = Tor Anders|last7 = Elvegård| bibcode=2014Aquac.424...18I }}</ref> Modeli se koriste kao pomoć pri prostornom planiranju i lociranju ribogojilišta kako bi se utjecaj sveo na minimum.<ref>{{Cite web|title = DEPOMOD and AutoDEPOMOD — Ecasa Toolbox|url = http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|website = www.ecasatoolbox.org.uk|access-date = 2015-09-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925121623/http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|archive-date = 2015-09-25}}</ref> [[Slika:Aquaculture production (2023).svg|thumb|300x300px|Akvakulturna proizvodnja (2023)<ref>{{Cite book |url=https://doi.org/10.4060/cd4313en |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |publisher=Food and Agriculture Organization |year=2025 |isbn=978-92-5-140174-3 |language=en |doi=10.4060/cd4313en |access-date= |via=fao.org |s2cid=}}</ref>]] Smanjenje zaliha divlje. povećalo je potražnju za uzgojenom ribom.<ref>{{Cite journal|title = Effect of aquaculture on world fish supplies|journal = Nature|date = 2000-06-29|issn = 0028-0836|pages = 1017–1024|volume = 405|issue = 6790|doi = 10.1038/35016500|first1 = Rosamond L.|last1 = Naylor|first2 = Rebecca J.|last2 = Goldburg|first3 = Jurgenne H.|last3 = Primavera|first4 = Nils|last4 = Kautsky|first5 = Malcolm C. M.|last5 = Beveridge|first6 = Jason|last6 = Clay|first7 = Carl|last7 = Folke|first8 = Jane|last8 = Lubchenco|first9 = Harold|last9 = Mooney|pmid=10890435|bibcode = 2000Natur.405.1017N|hdl = 10862/1737|s2cid = 4411053|hdl-access = free}}</ref> Međutim, pronalaženje alternativnih izvora proteina i ulja za hranu za ribe je neophodno kako bi industrija akvakulture mogla održivo rasti; u suprotnom, predstavlja veliki rizik za prekomjerno iskorištavanje ribe za ispašu.<ref>{{Cite web|url = http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf|title = Turning the tide|access-date = 2015-09-24|archive-date = 2016-02-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160222005116/http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf}}</ref> Proizvodnja akvakulture sada premašuje proizvodnju ulova ribe<ref name="ca0191en" /> i zajedno relativni doprinos BDP-u kretao se od 0,01 do 10%.<ref name="Cai2019">{{Cite book |last=Cai |first=Junning |title=Understanding and measuring the contribution of aquaculture and fisheries to gross domestic product (GDP) |date=2019 |others=Hui Huang, PingSun Leung |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=978-92-5-131280-3 |location=Rome |oclc=1104067293}}</ref> Međutim, nije lako izdvojiti relativni doprinos akvakulture [[BDP]]-u, zbog nedostatka podataka.<ref>{{Cite book|last=Food and Agriculture Organization of the United Nations|title=The state of world fisheries and aquaculture 2020: sustainability in action|date=2020|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|isbn=978-92-5-132692-3|location=Rome|oclc=1159532489}}</ref> Još jedno nedavno pitanje nakon zabrane organotina od strane Međunarodne pomorske organizacije 2008. godine je potreba za pronalaženjem ekološki prihvatljivih, ali i dalje efikasnih spojeva s antivegetativnim efektima. Svake godine se otkriva mnogo novih prirodnih spojeva, ali njihova proizvodnja u dovoljno velikom obimu za komercijalne svrhe gotovo je nemoguća. Vrlo je vjerovatno da će budući razvoj u ovoj oblasti zavisiti od [[mikroorganizam]]a, ali su potrebna veća sredstva i daljnja istraživanja kako bi se prevazišao nedostatak znanja u ovoj oblasti.<ref>{{Cite journal|title = Qian, P. Y., Xu, Y. & Fusetani, N. Natural products as antifouling compounds: recent progress and future perspectives|url = https://www.researchgate.net/publication/40447383|journal = Biofouling|volume = 26|issue = 2|pages = 223–234|access-date = 2015-09-24|doi = 10.1080/08927010903470815|pmid = 19960389|year = 2009|last1 = Qian|first1 = Pei-Yuan|last2 = Xu|first2 = Ying|last3 = Fusetani|first3 = Nobushino|s2cid = 35932563}}</ref> == Grupe vrsta == {{multiple image | align = right | caption_align = center | direction = vertical | width = 300 | header = Globalna proizvodnja akvakulture u milionima tona, 1950–2010, prema izvještaju [[FAO]]-a <ref name="faostat">Based on data sourced from the [http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx FishStat database] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121107001620/http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx |date=November 7, 2012 }}</ref> | header_align = center | header_background = | footer = | footer_align = | footer_background = | background color = | image1 = Global aquaculture production.png | alt1 = | caption1 = Glavne grupe vrsta | image2 = Global other aquaculture production.png | alt2 = | caption2 = Manje grupe vrsta }} [[Slika:World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2018).svg|thumb|300px| Svjetska proizvodnja ribe i akvakulture po glavnim proizvođačima (2018.), iz Statističkog godišnjaka [[Organizacije za hranu i poljoprivredu|FAO]], 2020.<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2020|publisher=FAO|year=2020|isbn=978-92-5-133394-5|location=Rome|doi=10.4060/cb1329en|s2cid=242794287}}</ref>]] ===Vodene biljke=== [[Datoteka:Yangzhuanghe - CIMG3404.JPG|thumb|300px| Uzgoj emergentnih vodenih biljaka u plutajućim kontejnerima|alt=Vodene biljke u plutajućim kontejnerima]] {{glavni|Algakultura|Uzgoj morskih algi}} [[Mikroalge]], također poznate kao [[fitoplankton]], [[mikrofiti]] ili [[planktonske alge]], čine većinu kultiviranih [[alge|algi]]. Makroalge, obično poznate kao [[morske alge]], također imaju mnogo komercijalne i industrijske namjene, ali zbog svoje veličine i specifičnih zahtjeva, ne uzgajaju se lahko u velikim razmjerima i najčešće se uzimaju u divljini. U 2016. godini, akvakultura je bila izvor 96,5 % po volumenu od ukupno 31,2 miliona tona divlje sakupljenih i kultiviranih vodenih biljaka zajedno. Globalna proizvodnja uzgojenih vodenih biljaka, u kojoj pretežno dominiraju morske [[alge]], porasla je u obimu proizvodnje sa 13,5 miliona tona u 1995. godini na nešto više od 30 miliona tona u 2016.<ref name="ca0191en">{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf|title=In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018|publisher=FAO|year=2018}}</ref> ====Uzgoj morskih algi==== {{glavni|Uzgoj morskih algi}} ===Ribe=== {{Glavni|Uzgoj ribe}} Uzgoj ribe je najčešći oblik akvakulture. Uključuje komercijalni uzgoj ribe u rezervoarima, ribnjacima ili okeanskim ograđenim prostorima, obično za hranu. Postrojenje koje pušta mlađ ribe u divljinu za rekreativni [[ribolov]] ili za dopunjavanje prirodnog broja vrste obično se naziva [[mrjestilište]]. Širom svijeta, najvažnije vrste riba koje se koriste u uzgoju ribe su, redom, [[šaran]], [[losos]], [[tilapija]] i [[som]].<ref name="faostat"/> U [[Mediteran]]u, mlade [[atlantska plavoperajna tuna|plavoperajne tune]] hvataju se mrežama na moru i polako vuku prema obali. Zatim se interniraju u [[Offshore akvakultura|offshore]] ograđene prostore (ponekad napravljene od plutajućih HDPE cijevi))<ref>{{Cite web|url=https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|title=HDPE Pipe used for Aquaculture pens.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111409/https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|archive-date=2019-01-09}}</ref> where they are further grown for the market.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1641/0006-3568(2005)055[0301:DWSTBF]2.0.CO;2 | author = Volpe, J. | year = 2005 | title = Dollars without sense: The bait for big-money tuna ranching around the world | journal = [[BioScience]] | volume = 55 | issue = 4| pages = 301–302 | issn = 0006-3568 | doi-access = free }}</ref> Istraživači u Australiji su 2009. prvi put uspjeli prilagoditi južnu plavoperajnu tunu da se razmnožava u bazenima bez izlaza na more. Južna plavorepa tuna se također lovi u divljini i tovi u [[kafez]]ima za uzgoj u južnom dijelu Spencerovog zaliva, [[Južna Australija]]. Sličan proces se koristi u dijelu ove industrije koji se bavi uzgojem lososa; mlađ se uzima iz mrijestilišta i koristi se niz metoda kako bi se pomoglo njihovom sazrijevanju. Naprimjer, kao što je gore navedeno, neke od najvažnijih vrsta riba u industriji, losos, mogu se uzgajati korištenjem sistema kafeza. To se postiže mrežastim kafezima, po mogućnosti u otvorenoj vodi s jakim protokom, i hranjenjem lososa posebnom mješavinom hrane koja pomaže njihovom rastu. Ovaj proces omogućava rast ribe tokom cijele godine, a time i veći ulov tokom pravih sezona.<ref>{{cite journal |title=Farming the Sea|first=Frank|last=Asche|journal=Marine Resource Economics|volume=23|issue=4|year=2008|pages=527–547 |jstor=42629678|doi=10.1086/mre.23.4.42629678|bibcode=2008MREco..23..527A |s2cid=129264961}}</ref><ref>{{cite journal |title=Future Seascapes, Fishing, and Fish Farming|first1=Rebecca |last1=Goldburg |first2=Rosamond |last2=Naylor|journal=Frontiers in Ecology and the Environment|volume=3|issue=1|date=February 2005|pages=21–28|doi=10.2307/3868441|jstor=3868441|doi-access=free}}</ref> Dodatna metoda, ponekad poznata kao marikultura, također se koristi u industriji. Morski uzgoj uključuje uzgoj ribe u mrijestilištu kratko vrijeme, a zatim njihovo puštanje u morske vode radi daljnjeg razvoja, nakon čega se ribe ponovo hvataju kada sazriju.<ref>{{cite book |last1=Brown |first1=E. Evan |title=World Fish Farming: Cultivation and Economics |date=1983 |publisher=AVI Publishing |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-87055-427-8 |page=2 |edition=Second }}</ref> ===Rakovi=== {{glavni|Uzgoj škampa|Uzgoj slatkovodnih škampa|Astacikultura}} Komercijalni uzgoj škampa započeo je 1970-ih, a proizvodnja je nakon toga naglo rasla. Globalna proizvodnja dostigla je više od 1,6 miliona tona u 2003. godini, u vrijednosti od oko 9 milijardi američkih dolara. Oko 75% uzgojenih škampa proizvodi se u Aziji, posebno u [[Kina|Kini]] i [[Tajland]]u. Ostalih 25% proizvodi se uglavnom u Latinskoj Americi, gdje je [[Brazil]] najveći proizvođač. Tajland je najveći izvoznik. Uzgoj škampa promijenio se od svog tradicionalnog, malog oblika u jugoistočnoj Aziji u globalnu industriju. Tehnološki napredak doveo je do sve veće gustoće po jedinici površine, a uzgoj škampa se prevozi širom svijeta. Gotovo svi uzgojeni škampi su [[penaeid]] (tj. škampi iz [[porodica (biologija)|porodice]] ''[[Penaeidae]]''), a samo dvije vrste škampa, [[bijelonoga škampa|pacifička bijela škampa]] i [[divovska tigrasta škampa]], čine oko 80% svih uzgojenih škampi. Ove industrijske [[monokultura| monokulture]]] su vrlo osjetljive na bolesti, koje su desetkovale populacije škampa u cijelim regijama. Rastući [[ekologija|ekološki]] problemi, ponovljene epidemije bolesti, te pritisak i kritike i od [[nevladina organizacija|nevladinih organizacija]] i zemalja potrošača doveli su do promjena u industriji krajem 1990-ih i općenito strožih propisa. Godine 1999. vlade, predstavnici industrije i ekološke organizacije pokrenuli su program usmjeren na razvoj i promociju više [[održivih poljoprivrednih|održivih]] praksi kroz program [[Seafood Watch]].<ref>{{cite web|title=About Seafood Watch|url=http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|publisher=Monterey Bay Aquarium|access-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511232001/http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|archive-date=2013-05-11}}</ref> [[Uzgoj slatkovodnih kozica]] dijeli mnoge karakteristike, uključujući i mnoge probleme s uzgojem morskih kozica. Jedinstveni problemi nastaju zbog razvojnog [[životni ciklus| životnog ciklusa]] glavne vrste, [[divovska riječna kozica|divovske rječne kozice]].<ref name="freshwater">New, M. B.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf Farming Freshwater Prawns]''; FAO Fisheries Technical Paper 428, 2002. {{ISSN|0429-9345}}.</ref> Globalna godišnja proizvodnja slatkovodnih kozica (isključujući [[rakovi|rakove]] i [[kraba|krabe]]) u 2007. godini iznosila je oko 460.000 tona, što je premašilo 1,86 milijardi dolara.<ref>{{cite web |title = Freshwater Prawn Book |url = http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html |publisher = Wiley Blackwell |date = 2010 |access-date = November 25, 2018 |archive-date = December 1, 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181201172035/http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html }}</ref> Osim toga, [[Kina]] je proizvela oko 370.000 tona [[kineska riječna kraba|kineske riječna krabe]].<ref name="figis_fresh">Data extracted from the [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml FAO Fisheries Global Aquaculture Production Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }} for freshwater crustaceans. The most recent data are from 2003 and sometimes contain estimates. Retrieved June 28, 2005.</ref> Osim toga, [[astacikultura]] je uzgoj rakova u slatkovodnim vodama (uglavnom u SAD-u, Australiji i Evropi).<ref>{{cite journal|doi=10.1051/alr:1993032|title=A review of astaciculture: freshwater crayfish farming|journal=Aquatic Living Resources|volume=6|issue=4|pages=307–317|year=1993|last1=Holdich|first1=David M.|bibcode=1993AqLR....6..307H |doi-access=free}}</ref> ===[[Mehkušci]]=== [[Slika:Abalone-farm1web.jpg|thumb|300px| Farma morskih ušiju]] [[Datoteka:Aquatir 0502013 11.JPG|thumb|300px| Farma [[jesetra|jesetre]].]] {{glavni|Uzgoj kamenica|Akvakultura pataka}} Akvakultura školjkaša uključuje razne vrste [[kamenica]], [[dagnja|dagnji]] i ostalih [[školjke|školjki]]. Ove školjke se hrane filtriranjem i/ili talogom, te se oslanjaju na primarnu proizvodnju iz okoline, a ne na unos [[ribe]] ili druge hrane. Kao takva, akvakultura školjkaša se općenito doživljava kao ekološki benigna ili čak korisna.<ref>{{cite book|doi=10.1002/9780470960967.ch7|chapter=Bivalve Shellfish Aquaculture and Eutrophication|title=Shellfish Aquaculture and the Environment|pages=155–215|year=2011|last1=Burkholder|first1=Joann M.|last2=Shumway|first2=Sandra E.|isbn=978-0-470-96096-7}}</ref> U zavisnosti od vrste i lokalnih uslova, školjke se uzgajaju na plaži, na parangalima ili se love obješene sa splava i love ručno ili jaružanjem. U maju 2017. godine, belgijski konzorcij je instalirao prvu od dvije probne farme dagnji na vjetroelektrani u [[Sjeverno more| Sjevernom moru]].<ref name="offshorewind.biz2017-06-02belgians">{{cite web|url=http://www.offshorewind.biz/2017/06/02/belgians-start-growing-mussels-on-offshore-wind-farms/ | title =Belgians Start Growing Mussels on Offshore Wind Farms | date =June 2, 2017 | website =offshoreWIND.biz | publisher =Navingo BV | access-date =3 June 2017 }}</ref> Uzgoj [[morsko uho|morskog uha]] započeo je krajem 1950-ih i početkom 1960-ih u [[Japan]]u i Kini.<ref>{{cite web|url=http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| title=Abalone Farming Information| access-date=2007-11-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20071113063321/http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| archive-date= 13 November 2007 |url-status= live}}</ref> Od sredine 1990-ih, ova industrija je postala sve uspješnija.<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/news/technology/0,1282,49847,00.html |title=Abalone Farming on a Boat |access-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104192421/http://www.wired.com/news/technology/0%2C1282%2C49847%2C00.html |archive-date=4 January 2007 |url-status=live |magazine=Wired |date=25 January 2002 }}</ref> [[Prekomjerni ribolov]] i [[krivolov]] smanjili su populacije divljih morskih ušiju do te mjere da uzgojene morske uši sada osiguravaju većinu mesa morskih ušiju. Održivo uzgojene mehkušce mogu certificirati Seafood Watch i druge organizacije, uključujući [[Svjetski fond za divlje životinje]] (WWF). WWF je 2004. godine pokrenuo "Dijaloge o akvakulturi", kako bi razvio mjerljive i na učinku zasnovane standarde za odgovorno uzgojenu morsku hranu. 2009. godine, WWF je suosnovao [[Vijeće za upravljanje akvakulturom]] s holandskom inicijativom za održivu trgovinu, kako bi upravljao globalnim standardima i programima certifikacije.<ref>{{cite web|last=World Wildlife Fund|title=Sustainable Seafood, Farmed Seafood|url=http://worldwildlife.org/industries/farmed-seafood|access-date=May 30, 2013}}</ref> Nakon suđenja u 2012.,<ref name="oceangrown.com.au-2013"> {{cite web |url = http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |title = Information Memorandum, 2013 Ranching of Greenlip Abalone, Flinders Bay – Western Australia |website = Ocean Grown Abalone |access-date = 23 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161010215256/http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |archive-date = 10 October 2016 }}</ref> komercijalni "morski ranč" osnovan je u [[Flinders Bay]]u, [[Zapadna Australija]], za uzgoj morskih ušiju. Ranč se zasniva na vještačkom grebenu sastavljenom od 5000 ({{od|aprila|2016.}}) odvojenih betonskih jedinica zvanih ''abitati'' (staništa morskih ušiju). Abitati od 900 kg mogu primiti 400 morskih ušiju svaki. Greben se zasipa mladim morskim ušima iz kopnenog uzgoja. Morske uši se hrane morskim [[alga]]ma koje su prirodno rasle na staništima, a obogaćivanje [[ekosistem]]a zaliva također rezultira rastućim brojem [[riba|duriba]], ružičaste [[škarpina|škrpime]], ribica i Samson ribe, između ostalih vrsta. Brad Adams, iz kompanije, naglasio je sličnost s divljim morskim ušima i razliku od akvakulture na obali. "Mi nismo akvakultura, mi smo ranč, jer kada su jednom u vodi, brinu se o sebi."<ref name="abc.net.au-2014-08-15">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2014-08-15/nrn-abalone-wild-farm/5673010 | title =First wild abalone farm in Australia built on artificial reef | last =Fitzgerald | first =Bridget | date =28 August 2014 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23 April 2016 | quote =It's the same as the wild core product except we've got the aquaculture advantage which is consistency of supply.}}</ref><ref name="abc.net.au-2016-04-23">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2016-04-23/world-first-abalone-sea-ranch-creating-opportunity/7345448 | title =Abalone grown in world-first sea ranch in WA 'as good as wild catch' | last =Murphy | first =Sean | date =23 April 2016 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23 April 2016 | quote =So to drive future growth I really believe sea ranching is a great opportunity going forward for some of these coastal communities. }}</ref> ===Ostale grupe=== Ostale grupe uključuju vodene gmizavce, vodozemce i razne beskičmenjake, kao što su bodljokožci i meduze. Oni su odvojeno prikazani u gornjem desnom uglu ovog odjeljka, jer ne doprinose dovoljnom volumenu da bi se jasno prikazali na glavnom grafikonu. Komercijalno ulovljeni [[bodljokošci]] uključuju [[morski krastavac|morske krastavce]] i [[morski ježevi|morske ježeve]]. U Kini se morski krastavci uzgajaju u umjetnim ribnjacima veličine {{convert|1000|acre|ha|order=flip|abbr=off}}.<ref name="NF">{{cite web |url=http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |author=Ess, Charlie |title=Wild product's versatility could push price beyond $2 for Alaska dive fleet |publisher=National Fisherman |access-date=2008-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074025/http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |archive-date=2009-01-22 }}</ref> {{clear}} ==Globalna proizvodnja ribe== {{Multiple image | direction = vertical | image1 = World capture fisheries and aquaculture production by species group-.svg | caption1 = Po grupi vrsta | image2 = World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2023).svg | caption2 = By main producers (2023) | header = Svjetski ulov ribarstva i proizvodnja akvakulture<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025|publisher=FAO|year=2025|isbn=978-92-5-140174-3|location=Rome}}</ref> | total_width = 300 }} Globalna proizvodnja ribe dostigla je vrhunac od oko 171 milion tona u 2016. godini, pri čemu je akvakultura predstavljala 47 posto ukupne proizvodnje, a 53 posto ako se izuzmu neprehrambene upotrebe (uključujući smanjenje na riblje brašno i riblje ulje). S obzirom na to da je proizvodnja ribe relativno statična od kasnih 1980-ih, akvakultura je bila odgovorna za kontinuirani rast ponude ribe za ljudsku ishranu.<ref name="ca0191en"/> Globalna proizvodnja akvakulture (uključujući vodene [[biljke]]) u 2016. godini iznosila je 110,2 miliona tona, a vrijednost prve prodaje procijenjena je na 244 milijarde američkih dolara. Tri godine kasnije, 2019. godine, prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. dostigla je 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea"/><ref name="cd0683en"/> Po prvi put, akvakultura je premašila ribolov u proizvodnji vodenih životinja sa 94,4 miliona tona, što predstavlja 51 posto svjetske ukupne proizvodnje i rekordnih 57 posto proizvodnje namijenjene ljudskoj ishrani.<ref name="cd0683en"/> U 2022., većina radnika u akvakulturi bila je u Aziji (95%), zatim u Africi (3%) i Latinskoj Americi i [[Karibi]]ma (2%).<ref name="cd0683en" /> Doprinos akvakulture globalnoj [[ribolov]]noj i akvakulturnoh proizvodnji zajedno kontinuirano je rastao, dostigavši 46,8 posto u 2016. godini, u odnosu na 25,7 posto u 2000. Sa godišnjom stopom rasta od 5,8 posto u periodu 2001–2016, akvakultura nastavlja rasti brže od drugih glavnih sektora proizvodnje hrane, ali više nema visoke godišnje stope rasta koje su zabilježene 1980-ih i 1990-ih.<ref name="ca0191en"/> U 2012. godini, ukupna svjetska proizvodnja ribe iznosila je 158 miliona [[tona]], od čega je akvakultura doprinijela sa 66,6 miliona tona, oko 42%.<ref name="SOFIA 2014"> [[FAO]] (2014) [http://www.fao.org/3/d1eaa9a1-5a71-4e42-86c0-f2111f07de16/i3720e.pdf The State of World Fisheries and Aquaculture 2014 (SOFIA)]</ref> Stopa rasta svjetske akvakulture je bila održiva i brza, u prosjeku oko 8% godišnje tokom više od 30 godina, dok je ulov iz divljih riba u suštini bio nepromijenjen u posljednjoj deceniji. Tržište akvakulture dostiglo je 86 milijardi dolara 86.000 miliona dolara u 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/01/AR2010080103305.html |newspaper=Washington Post |title=Company says FDA is nearing decision on genetically engineered Atlantic salmon |first=Les |last=Blumenthal |date=August 2, 2010 |access-date=26 November 2017}}</ref> Akvakultura je posebno važna ekonomska aktivnost u [[Kina|Kini]]. Između 1980. i 1997. godine, prema izvještaju Kineskog zavoda za ribarstvo, ulov u akvakulturi rastao je godišnjom stopom od 16,7%, skočivši sa 1,9 miliona tona na skoro 23 miliona tona. Kina je 2005. godine činila 70% svjetske proizvodnje..<ref>{{cite magazine|url=https://www.wired.com/wired/archive/12.05/fish.html|title=Wired 12.05: The Bluewater Revolution|magazine=wired.com|date=May 2004}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23 | newspaper=The Washington Post | title=Fish Farming's Bounty Isn't Without Barbs | first=Juliet | last=Eilperin | date=2005-01-24 | access-date=2017-08-24 | archive-date=2018-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181128184635/https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23/ }}</ref> Akvakultura je trenutno i jedno od najbrže rastućih područja proizvodnje hrane u [[SAD]]-u.<ref name="providence1">{{Cite web|url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|title=Environmental Impact of Aquaculture|date=August 20, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|archive-date=2004-08-20}}</ref> Oko 90% ukupne potrošnje škampa u SAD-u se uzgaja i uvozi.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/007/y5600e/y5600e00.HTM|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|work=fao.org}}</ref> Posljednjih godina, uzgoj lososa postao je glavni izvozni proizvod u južnom Čileu, posebno u [[Puerto Monttu]], najbrže rastućem gradu [[Čile]]a. Izvještaj [[Organizacija za hranu i poljoprivredu|Ujedinjenih nacija]] pod nazivom „Stanje svjetskog ribarstva i akvakulture“ objavljen u maju 2014. navodi da ribarstvo i akvakultura podržavaju egzistenciju oko 60 miliona ljudi u [[Azija|Aziji]] i [[Afrika|Africi]].<ref name="Aquaculture2014">{{cite news|title=Fisheries and aquaculture have good future|url=http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|access-date=27 May 2014|publisher=Herald Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528013244/http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|archive-date=2014-05-28}}</ref> FAO procjenjuje da su 2016. godine žene činile gotovo 14 % svih ljudi direktno angažovanih u primarnom sektoru ribarstva i akvakulture.<ref name="ca0191en"/> U 2021., globalna proizvodnja ribe dostigla je 182 miliona tona, s približno jednakim količinama iz ulova (91,2 miliona tona) i akvakulture (90,9 miliona tona). Akvakultura je doživjela brz rast u posljednjim decenijama, povećavši se gotovo sedam puta od 1990. do 2021.<ref>{{Cite web |title=Life below water {{!}} SDG 14: Life below water |url=https://datatopics.worldbank.org/sdgatlas/goals/goal14 |access-date=2024-06-08 |website=Atlas of Sustainable Development Goals 2023 |language=en }}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Kategorija"}" |'''Kategorija''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2011}" |'''2011''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2012}" |'''2012''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2013}" |'''2013''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2014}" |'''2014''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2015}" |'''2015''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2016}" |'''2016''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Proizvodnja"}" |'''Proizvodnja''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Snimanje"}" |Snimanje | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnje"}" |Unutrašnje | data-sheets-value="{"1":3,"3":10.7}" |10.7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.3}" |11.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.4}" |11.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.6}" |11.6 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.5}" |81.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":78.4}" |78.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.4}" |79.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.9}" |79.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.2}" |81.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.3}" |79.3 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno snimanje "}" |'''Ukupno snimanje''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.2}" |'''92.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":89.5}" |'''89.5''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.6}" |'''90.6''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":91.2}" |'''91.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.7}" |'''92.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.9}" |'''90.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Akvakultura"}" |Akvakultura | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnji"}" |Unutrašnji | data-sheets-value="{"1":3,"3":38.6}" |38.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":42}" |42 | data-sheets-value="{"1":3,"3":44.8}" |44.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":46.9}" |46.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":48.6}" |48.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":51.4}" |51.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":23.2}" |23.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":24.4}" |24.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":25.4}" |25.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":26.8}" |26.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":27.5}" |27.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":28.7}" |28.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupna akvakultura"}" |'''Ukupna akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":61.8}" |'''61.8''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":66.4}" |'''66.4''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":70.2}" |'''70.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":73.7}" |'''73.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":76.1}" |'''76.1''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":80}" |'''80''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura"}" |'''Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":154}" |'''154''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":156}" |'''156''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":160.7}" |'''160.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":164.9}" |'''164.9''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":168.7}" |'''168.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":170.9}" |'''170.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Iskorišćenje"}" |'''Iskorišćenje''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ljudska potrošnja"}" |Ljudska potrošnja | data-sheets-value="{"1":3,"3":130}" |130 | data-sheets-value="{"1":3,"3":136.4}" |136.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":140.1}" |140.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":144.8}" |144.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":148.4}" |148.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":151.2}" |151.2 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Upotreba koja nije za hranu"}" |Upotreba koja nije za hranu | data-sheets-value="{"1":3,"3":24}" |24 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.6}" |19.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.6}" |20.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20}" |20 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.3}" |20.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.7}" |19.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Broj stanovnika (milijarde)"}" |Broj stanovnika (milijarde) | data-sheets-value="{"1":3,"3":7}" |7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.1}" |7.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.2}" |7.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.4}" |7.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg)"}" |Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg) | data-sheets-value="{"1":3,"3":18.5}" |18.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.2}" |19.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.5}" |19.5 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.9}" |19.9 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.2}" |20.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.3}" |20.3<ref name="ca0191en"/> |} [[Slika:Aquaculture production, OWID.svg|thumb|300px| Proizvodnja akvakulture po regijama <ref>{{cite web |title=Aquaculture production |url=https://ourworldindata.org/grapher/aquaculture-farmed-fish-production |publisher=Our World in Data |access-date=18 April 2026}}</ref>]] ===Preuveličavanja u kineskom izvještavanju=== Kina ubjedljivo dominira svijetom po prijavljenoj proizvodnji akvakulture,<ref name="ChinaStats">{{cite web |url=http://www.allcountries.org/china_statistics/13_22_output_of_aquatic_products.html |title=Output of Aquatic Products |work=China Statistics |access-date=2011-04-23 }}</ref> prijavljujući ukupnu proizvodnju koja je dvostruko veća od proizvodnje ostatka svijeta zajedno. Međutim, postoje neki historijski problemi s tačnošću kineskih podataka. Godine 2001., naučnici Reg Watson i [[Daniel Pauly]] izrazili su zabrinutost da je Kina pretjerala u prijavljivanju svog ulova iz divljih ribolovnih područja 1990-ih.<ref name="overreporting">{{Cite journal|author1=Watson, Reg |author2=Pauly, Daniel |year=2001 |url=http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |title=Systematic distortions in world Fisheries catch trends |journal=[[Nature]] |volume=414 |issue=6863 |pages=534–6 |doi=10.1038/35107050 |pmid=11734851 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531152626/http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |archive-date=2010-05-31 |bibcode=2001Natur.414..534W |s2cid=205023890 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Pearson | first1 = Helen | year = 2001 | title = China caught out as model shows net fall in fish | journal = Nature | volume = 414 | issue = 6863| page = 477 | doi = 10.1038/35107216 | pmid=11734811| bibcode = 2001Natur.414..477P | doi-access = free}}</ref> Rekli su da to stvara utisak da se globalni ulov od 1988. godine godišnje povećava za 300.000 tona, dok se zapravo godišnje smanjuje za 350.000 tona. Watson i Pauly sugerišu da bi to moglo biti povezano s kineskom politikom gdje su državni subjekti koji su pratili ekonomiju također bili zaduženi za povećanje proizvodnje. Također, do nedavno, unapređenje kineskih zvaničnika zasnivalo se na povećanju proizvodnje iz njihovih vlastitih područja.<ref>{{cite web|last=Heilprin |first=John |url=http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/CaliforniaFish_29Nov01.pdf |title=Chinese Misreporting Masks Dramatic Decline In Ocean Fish Catches|publisher=Associated Press|date=29 November 2001}}</ref><ref>{{cite news|last=Reville |first=William |url=http://www.seaaroundus.org/newspapers/2002/IrishTimes_14Mar02.pdf |title=Something fishy about the figures|publisher=The Irish Times |date=14 Mar 2002}}</ref> [[Kina]] je osporila ovu tvrdnju. Zvanična [[novinska agencija Xinhua]] citirala je Yang Jiana, generalnog direktora Biroa za ribarstvo Ministarstva poljoprivrede, koji je rekao da su kineski podaci "u osnovi tačni".<ref>[http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/WorldCatch_17Dec01.pdf China disputes claim it over reports fish catch] ''Associated Press'', 17 December 2002.</ref> However, the FAO accepted there were issues with the reliability of China's statistical returns, and for a period treated data from China, including the aquaculture data, apart from the rest of the world.<ref>{{Cite FTP |year=2006 |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf |title=The State of World Fisheries and Aquaculture (SOPHIA) |access-date=2013-05-18 |server=FTP server|url-status=dead|page=5}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/3/Y3354M/Y3354M00.htm|title=FAO Fisheries Department – FISHERY STATISTICS: RELIABILITY AND POLICY IMPLICATIONS|website=www.fao.org}}</ref> {{clear}} ==Metode akvakulture== ===Marikultura=== {{multiple image | align = right | caption_align = left | direction = vertical | width = 220 | background color = | header_background = | header_align = | header = | image1 = Fish farming in High Island, Hong Kong.jpg | alt1 = | caption1 = Marikultura riba perajara kod [[High Island, Hong Kong|High Island]], [[Hong Kong]] | image2 = Common carp.jpg | alt2 = | caption2 = [[Šaran]] je jedna od dominantnih riba u slatkovodnoj akvakulturi.<ref>{{cite web|url=ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|title=FAO summary|date=April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518134921/ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|archive-date=2017-05-18|access-date=2017-10-18}}</ref> | image3 = Fresh tilapia.jpg | alt3 = | caption3 = Prilagodljiva [[tilapija]] je još jedna često uzgajana slatkovodna riba. | footer_background = | footer_align = | footer = }} {{Glavni|Marikultura}} [[Marikultura]] je uzgoj morskih organizama u [[slana voda|morskoj vodi]], različito u zaštićenim priobalnim vodama ("priobalno"), otvorenom okeanu ("na moru") i na kopnu ("kopneno"). Uzgojene vrste uključuju [[alge]] (od [[mikroalge|mikroalgi]] (kao što su [[fitoplankton]]ske) do [[makroalge| makroalgi]] (kao što su [[morske alge]]); [[školjke]] (kao što su [[škampi]]), [[jastog]], [[kamenice]]) i [[školjke]], te [[Morski život|morske]] [[ribe perajare]]. Kanalski som (''[[Ictalurus punctatus]]''), tvrde školjke (''[[Mercenaria mercenaria]]'') i atlantski losos (''[[Salmo salar]]'') istaknuti su u marikulturi [[SAD]]-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.iatp.org/files/Marine_Aquaculture_in_the_United_States_Enviro.htm|title=Marine Aquaculture in the United States: Environmental Impacts and Policy Options|website=www.iatp.org|access-date=2019-07-15}}</ref> Marikultura se može sastojati od uzgoja organizama na ili u vještačkim ograđenim prostorima, kao što su plutajući mrežasti ograđeni prostori za lososa, te na stalcima ili u plutajućim [[kafez]]ima za ostrige. U slučaju zatvorenih lososa, hrane ih operateri; ostrige na stalcima hrane se filtriranjem prirodno dostupne hrane. Morski uši uzgajaju se na vjeotačkom grebenu, konzumirajući morske [[alge]] koje prirodno rastu na jedinicama grebena.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Integrirana=== {{Glavni|Integrirana multitrofma akvakultura}} [[Integrirana multitrofna akvakultura]] (IMTA) je praksa u kojoj se nusproizvodi (otpad) jedne vrste recikliraju kako bi postali inputi ([[đubrivo]], [[hrana]]) za drugu. Hranjena akvakultura (naprimjer, [[riba]], [[škampi]]) se kombinuje sa akvakulturom koja koristi neorganske i organske ekstrakte (na primjer, [[školjke]]) kako bi se stvorili uravnoteženi sistemi za [[održivost okoliša]] (biomitigacija), ekonomsku stabilnost (diverzifikacija proizvoda i smanjenje rizika) i društvenu prihvatljivost (bolje prakse upravljanja)).<ref name="Chopin et al. 2001">{{cite journal | last1 = Chopin | first1 = T | last2 = Buschmann | first2 = AH | last3 = Halling | first3 = C | last4 = Troell | first4 = M | last5 = Kautsky | first5 = N | last6 = Neori | first6 = A | last7 = Kraemer | first7 = GP | last8 = Zertuche-Gonzalez | first8 = JA | last9 = Yarish | first9 = C | last10 = Neefus | first10 = C | year = 2001 | title = Integrating seaweeds into marine aquaculture systems: a key toward sustainability | journal = Journal of Phycology | volume = 37 | issue = 6| pages = 975–986 | doi=10.1046/j.1529-8817.2001.01137.x| bibcode = 2001JPcgy..37..975C | s2cid = 85161308}}</ref> "Multitrofni" odnosi se na uključivanje vrsta sa različitih trofičkih ili nutritivnih nivoa u isti sistem.<ref name="Chopin 2006">Chopin T. 2006. Integrated multi-trophic aquaculture. What it is, and why you should care&nbsp;... and don't confuse it with polyculture. Northern Aquaculture, Vol. 12, No. 4, July/August 2006, pg. 4.</ref> Ovo je jedna potencijalna razlika u odnosu na drevnu praksu vodene polikulture, koja bi jednostavno mogla biti kokultura različitih vrsta riba s istog trofičkog nivoa. U ovom slučaju, svi ovi organizmi mogu dijeliti iste biološke i hemijske procese, s malo sinergije, što bi potencijalno moglo dovesti do značajnih promjena u [[ekosistem]]u. Neki tradicionalni polikulturni sistemi mogu, u stvari, uključivati veću raznolikost vrsta, zauzimajući nekoliko ekoloških niša, kao ekstenzivne kulture (nizak intenzitet, nisko upravljanje) unutar istog ribnjaka. Funkcionalni IMTA sistem može rezultirati većom ukupnom proizvodnjom na osnovu obostranih koristi za kokultivirane vrste i poboljšanog zdravlja ekosistema, čak i ako je proizvodnja pojedinačnih vrsta niža nego u monokulturi u kratkom roku..<ref name="Neori et al. 2004">{{cite journal | last1 = Neori | first1 = A | last2 = Chopin | first2 = T | last3 = Troell | first3 = M | last4 = Buschmann | first4 = AH | last5 = Kraemer | first5 = GP | last6 = Halling | first6 = C | last7 = Shpigel | first7 = M | last8 = Yarish | first8 = C | year = 2004 | title = Integrated aquaculture: rationale, evolution and state of the art emphasizing seaweed biofiltration in modern mariculture | journal = Aquaculture | volume = 231 | issue = 1–4| pages = 361–391 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.11.015| bibcode = 2004Aquac.231..361N }}</ref> Ponekad se termin "integrirana akvakultura" koristi za opis integracije monokultura putem transfera vode.<ref name="Neori et al. 2004" /> U svim namjerama i svrhama, termini "IMTA" i "integrirana akvakultura" razlikuju se samo po stepenu deskriptivnosti. [[Akvaponika]], frakcionirana akvakultura, integrirani poljoprivredno-akvakulturni sistemi, integrirani periurbano-akvakulturni sistemi i integrirani ribarsko-akvakulturni sistemi su druge varijacije koncepta IMTA. === Urbana akvakultura === {{glavni|Urbana akvakultura}} ==Materijali za mreže== Različiti materijali, uključujući [[najlon]], [[poliester]], [[polipropilen]], [[polietilen]], plastično obloženu zavarenu [[žica|žicu]], [[guma|gumu]], patentirane proizvode od [[uže|užadi]] (Spectra, Thorn-D, Dyneema), [[pocinčani čelik]] i [[bakar]] koriste se za mreže u terarijama za akvakulturu širom svijeta.<ref>Offshore Aquaculture in the United States: Economic considerations, implications, and opportunities, U.S. Department of Commerce, National Oceanic & Atmospheric Administration, July 2008, p. 53</ref><ref name="Braithwaite">{{cite book|pmid=15596168|year=2005|last1=Braithwaite|first1=RA|last2=McEvoy|first2=LA|title=Marine biofouling on fish farms and its remediation|volume=47|pages=215–52|doi=10.1016/S0065-2881(04)47003-5|series=Advances in Marine Biology|isbn=978-0-12-026148-2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html |title=Commercial and research fish farming and aquaculture netting and supplies |publisher=Sterlingnets.com |access-date=2010-06-16| archive-url= https://web.archive.org/web/20100726100545/http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html| archive-date= 26 July 2010 |url-status= live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |title=Aquaculture Netting by Industrial Netting |publisher=Industrialnetting.com |access-date=2010-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529033431/http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |archive-date=2010-05-29 }}</ref><ref>Southern Regional Aquaculture Center at {{cite web |url=http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |title=Caged Culture |access-date=2011-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119190913/http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |archive-date=2010-11-19 }}</re>Svi ovi materijali su odabrani iz različitih razloga, uključujući izvodljivost [[dizajn]]a, [[čvrstoća materijala|čvrstoću materijala]], cijenu i [[otpornost na koroziju]]. {{Glavni|Legure bakra u akvakulturi}} Nedavno su [[Legure bakra u akvakulturi|legure bakra]] postale važni materijali za mreže u akvakulturi jer su antimikrobne (tj. uništavaju [[bakterije]], [[virus]]e, [[gljive]], [[alge]] i druge [[mikrob]]e) i stoga sprječavaju [[bioobraštanje]] (tj. neželjeno nakupljanje, prianjanje i rast mikroorganizama, biljaka, algi, cjevastih crva, školjaka, mehkušaca i drugih organizama). Inhibicijom rasta mikroba, kafezi za akvakulturu od legura bakra izbjegavaju skupe promjene mreža koje su potrebne kod drugih materijala. Otpornost na rast organizama na mrežama od legura bakra također pruža čistije i zdravije okruženje za rast i napredak uzgojene ribe. == Tehnologija == Bez posade, poput [[daljinski upravljana podvodna vozilica|ROV]] i [[autonomna podvodna vozilica|AUV]], sada se koriste u akvakulturi na različite načine, kao što su planiranje lokacije, inspekcija kaveza ili mreža, praćenje okoliša, procjena katastrofa i smanjenje rizika. Upotreba besposadnih plovila ima za cilj povećanje sigurnosti, efikasnosti i tačnosti akvakulturnih operacija.<ref>{{Cite web |title=The Use of Uncrewed Vehicles in Coastal Aquaculture |url=https://content.ces.ncsu.edu/the-use-of-uncrewed-vehicles-in-coastal-aquaculture |access-date=2024-01-11 |website=NC State Extension Publications |language=en-US}}</ref> Akvakultura je višemilionski posao koji se oslanja na održavanje mreža i kafeza. Inspekcije su ranije provodili ronioci ručno pregledavajući mreže, ali sada se koriste plovila bez posade za brže i efikasnije inspekcije.<ref>{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Contributing to Faster, More Efficient Aquaculture Cage Net Inspection with Autonomous ROV Navigation |url=https://www.ecomagazine.com/news/fisheries-aquaculture/contributing-to-faster-more-efficient-aquaculture-cage-net-inspection-with-autonomous-rov-navigation |access-date=2024-01-11 |website=ECO |language=en-gb}}</ref> Nedavni napredak u kompjuterskom vidu dodatno je poboljšao automatizirano praćenje, s modelima vizualnog jezika sposobnim za identifikaciju i klasifikaciju više vrsta riba u podvodnim okruženjima koristeći vremenski agregirane karakteristike.<ref>{{cite journal |last1=da Silva Martins |first1=João Rodrigo |last2=Bárðarson |first2=Hlynur |last3=Guðbrandsson |first3=Jóhannes |last4=Einarsson |first4=Hafsteinn |year=2025 |title=Temporal aggregation of vision–language features for high-performance fish detection |journal=Ecological Informatics |volume=83 |doi=10.1016/j.ecoinf.2025.102534 |doi-broken-date=26 December 2025 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574954125004716}}</ref> [[Biofloc tehnologija|Bioflokna tehnologija]] se također koristi za istovremeno poboljšanje kvaliteta vode i stvaranje bakterijske biomase kao hrane za uzgojene [[životinje]].<ref>{{cite journal |last1=Bentzon-Tilia |first1=Mikkel |last2=Sonnenschein |first2=Eva C. |last3=Gram |first3=Lone |title=Monitoring and managing microbes in aquaculture – Towards a sustainable industry |journal=Microbial Biotechnology |date=September 2016 |volume=9 |issue=5 |pages=576–584 |doi=10.1111/1751-7915.12392 |pmid=27452663 |language=en |issn=1751-7915|pmc=4993175 }}</ref> ==Problemi== {{glavni|Akvakultura lososa|Problemi s akvakulturom lososa}} [[Datoteka:Artboard 1@3x.png|thumb]] Ako se provodi bez razmatranja potencijalnih lokalnih utjecaja na okoliš, akvakultura u unutrašnjim vodama može rezultirati većom štetom po okoliš nego [[divlji ribolov svijeta|divlji ribolov]], iako s manje proizvedenog otpada po kg na globalnoj razini.<ref>Diamond, Jared, ''Collapse: How societies choose to fail or succeed,'' Viking Press, 2005, pp.&nbsp;479–485</ref> Lokalni problemi u vezi s akvakulturom u unutrašnjim vodama mogu uključivati rukovanje otpadom, nuspojave antibiotika, konkurenciju između uzgojenih i divljih životinja te potencijalno uvođenje invazivnih biljnih i životinjskih vrsta ili stranih patogena, posebno ako se neprerađena riba koristi za ishranu tržišno traženijih [[mesožder]]skih riba. Ako se koristi živa hrana koja nije lokalna, akvakultura može uvesti egzotične biljke ili životinje s katastrofalnim posljedicama. Poboljšanja metoda koja su rezultat napretka u istraživanju i dostupnosti komercijalne hrane smanjila su neke od ovih zabrinutosti od njihove veće rasprostranjenosti 1990-ih i 2000-ih.<ref>Costa-Pierce, B.A., 2002, ''Ecological Aquaculture,'' Blackwell Science, Oxford, UK.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newscientist.com/article/2112298-food-made-from-natural-gas-will-soon-feed-farm-animals-and-us/|title=Food made from natural gas will soon feed farm animals – and us|last=le Page|first=Michael|date=2016-11-10|newspaper=New Scientist|language=en-US|access-date=2016-12-12}}</ref> Riblji otpad je organski i sastoji se od hranjivih tvari neophodnih za sve komponente vodenih hranidbenih mreža. Uzgoj ribe u okeanu često proizvodi mnogo veće koncentracije ribljeg otpada od uobičajenih. Otpad se nakuplja na dnu okeana, oštećujući ili eliminirajući život koji nastanjuje [[bentos]].<ref>{{Cite news|url=http://blogs.ei.columbia.edu/2016/04/13/making-fish-farming-more-sustainable/|title=Making Fish Farming More Sustainable – State of the Planet|date=2016-04-13|work=State of the Planet|access-date=2017-12-04|language=en-US}}</ref> Otpad također može smanjiti nivo rastvorenog kisika u vodenom stubu, što dodatno opterećuje divlje životinje.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/es0626988|pmid=16786674|title=Fish farms harm local food supply|journal=Environmental Science & Technology|volume=40|issue=11|pages=3445–6|year=2006|last1=Thacker|first1=Paul D.|bibcode=2006EnST...40.3444T|doi-access=free}}</ref> Alternativni model dodavanju hrane u ekosistem je postavljanje vještačkih grebenskih struktura kako bi se povećale dostupne niše staništa, bez potrebe za dodavanjem više od ambijentalne hrane i hranjivih tvari. Ovo je korišteno u "stočarstvu" morskih ušiju u Zapadnoj Australiji.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Utjecaji na divlje ribe=== Neke uzgojene vrste [[mesožder]]ki i [[omnivor]]ki hrane se divljim [[riba za ishranu| ribama za ishranu]]. Iako su uzgojene ribe mesožderke predstavljale samo 13 % proizvodnje akvakulture po težini u 2000. godini, one su predstavljale 34 % proizvodnje akvakulture po vrijednosti.<ref>{{cite web|author=FAO|author-link=FAO|url=http://www.fao.org/3/a-y4490e/y4490E01.pdf |title=Aquaculture Production Trends Analysis |year=2000}}</ref> Uzgoj mesoždernih vrsta poput [[losos]]a i [[škampa]] dovodi do velike potražnje za ribom za ishranu kako bi se uskladila s [[nutrijent]]ima koje dobivaju u divljini. Ribe zapravo ne proizvode omega-3 [[masne kiseline]], već ih akumuliraju konzumiranjem mikroalgi, koje ih proizvode, kao što je slučaj s ribom za ishranu poput [[haringe]] i [[sardina]], ili, kao što je slučaj s masnim grabežljivim ribama, poput lososa, jedenjem riba plijena koje su akumulirale omega-3 masne kiseline iz mikroalgi. Da bi se zadovoljila ova potreba, više od 50 % svjetske proizvodnje ribljeg ulja se koristi za uzgoj lososa.<ref>{{Cite FTP |author=FAO|authorlink=FAO |title=World Review of Fisheries and Aquaculture Highlights of Special Studies |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/011/i0250e/i0250e03.pdf |server=FTP server|url-status=dead|date=August 2018 }}</ref> Uzgojeni losos konzumira više [[divlje ribe]] nego što je proizvede kao finalni proizvod, iako se efikasnost proizvodnje poboljšava. Da bi se proizveo jedan kilogram uzgojenog lososa, daju im se proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe – to se može opisati kao omjer "riba unutra-riba vani" (FIFO). Godine 1995. losos je imao FIFO omjer od 7,5 (što znači da je za proizvodnju jednog kilograma lososa bilo potrebno 7,5 kilograma hrane za divlju ribu); do 2006. omjer je pao na 4,9.<ref>{{cite journal | last1 = Tacon | last2 = Metian | year = 2008 | title = Global overview on the use of fish meal and fish oil in industrially compounded aquafeeds: Trends and future prospects |url=http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/tacon_etal_global_fishmealoil_overview_2008.pdf | journal = Aquaculture | volume = 285 | issue = 1–4| pages = 146–158 | doi=10.1016/j.aquaculture.2008.08.015| bibcode = 2008Aquac.285..146T }}</ref> Osim toga, sve veći udio [[riblje ulje|ribljeg ulja]] i [[riblje brašno|ribljeg brašna]] dolazi od ostataka (nusproizvoda prerade ribe), a ne od cijele [[ribe]].<ref>{{Cite web|last=Urbina|first=Ian|title=The Bane of Unsustainable Fishing.|url=https://www.safinacenter.org/blog/the-bane-of-unsustainable-fishing|website=The Safina Center|date=19 June 2020 }}</ref> In 2012, 34 percent of fish oil and 28 percent of fishmeal came from residues.<ref>{{cite web |url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 |title=OECD-FAO Agricultural Outlook |year=2014 |publisher=OECD |access-date=2015-09-24 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925122543/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 }}</ref> Riblje brašno i ulje iz ostataka umjesto cijele ribe imaju drugačiji sastav s više pepela i manje proteina, što može ograničiti njihovu potencijalnu upotrebu za akvakulturu. Kako se industrija uzgoja lososa širi, potrebno joj je više divlje ribe za ishranu, u vrijeme kada je sedamdeset pet posto svjetskih nadziranih ribolovnih područja već blizu ili je premašilo svoj [[maksimalni održivi prinos]].<ref name=Alliance>[[Seafood Choices Alliance]] (2005) {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150924095748/http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf It's all about salmon]}}</ref> Industrijska ekstrakcija divlje ribe za uzgoj lososa zatim utiče na preživljavanje divljih [[predator]]skih riba koje se oslanjaju na njih za hranu. Važan korak u smanjenju uticaja akvakulture na divlje ribe je prelazak mesoždernih vrsta na hranu na biljnoj bazi. Hrana za lososa, naprimjer, prešla je s toga što sadrži samo riblje brašno i ulje na 40 % biljnih proteina.<ref>{{cite journal | last1 = Torrissen |display-authors=et al | year = 2011 | title = Atlantic Salmon (Salmo salar): The "Super-Chicken" of the Sea? | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 19 | issue = 3| page = 3 | doi=10.1080/10641262.2011.597890|bibcode=2011RvFS...19..257T |s2cid=58944349 }}</ref> Ministarstvo poljoprivrede SAD-a je također eksperimentiralo s korištenjem hrane na bazi žitarica za uzgojenu [[Salmonidae|pastrmku]].<ref>{{cite web|url=https://www.ars.usda.gov/pacific-west-area/aberdeen-id/small-grains-and-potato-germplasm-research/docs/fish-new/|title=USDA Grains Project|publisher=USDA ARS}}</ref> Kada se pravilno formuliše (i često pomiješa sa ribljim brašnom ili uljem), hrana na biljnoj bazi može obezbijediti pravilnu ishranu i slične stope rasta kod riba mesožderki koje se uzgajaju.<ref>NOAA/USDA: [http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/the_future_of_aquafeeds_final.pdf The Future of Aquafeeds] (2011)</ref> Još jedan utjecaj koji akvakulturna proizvodnja može imati na divlje ribe je rizik od bijega riba iz obalnih ograđenih prostora, gdje se mogu križati sa svojim divljim kolegama, razrjeđujući [[divlji tip|divlje genetičke zalihe]].<ref>{{cite web|url=http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515132005/http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-date=2016-05-15|title=Oceans|work=davidsuzuki.org}}</ref> Pobjegle ribe mogu postati [[invazivne vrste| invazivne]], nadmašujući domaće vrste.<ref>"[http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM Aquaculture's growth continuing: improved management techniques can reduce environmental effects of the practice. (UPDATE).]" Resource: Engineering & Technology for a Sustainable World 16.5 (2009): 20–22. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009.</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1590/S1679-62252011000400024 | title = Growing, losing or introducing? Cage aquaculture as a vector for the introduction of non-native fish in Furnas Reservoir, Minas Gerais, Brazil | journal = Neotropical Ichthyology | volume = 9 | issue = 4 | page = 915 | year = 2011 | last1 = Azevedo-Santos | first1 = V. M. D. | last2 = Rigolin-Sá | first2 = O. | last3 = Pelicice | first3 = F. M. | doi-access = free }}</ref><ref name="Natureza">{{cite journal|doi=10.1016/j.ncon.2015.06.002|title=How to avoid fish introductions in Brazil: education and information as alternatives|journal=Natureza & Conservação|volume=13|issue=2|pages=123–132|year=2015|last1=Azevedo-Santos|first1=Valter M.|last2=Pelicice|first2=Fernando Mayer|last3=Lima-Junior|first3=Dilermando Pereira|last4=Magalhães|first4=André Lincoln Barroso|last5=Orsi|first5=Mario Luis|last6=Vitule|first6=Jean Ricardo Simões|last7=Agostinho|first7=Angelo Antonio|doi-access=free}}</ref> ===Dobrobit životinja=== {{hlavni|Bol kod riba|Bol kod beskičmenjaka}} Kao i kod uzgoja kopnenih životinja, društveni stavovi utiču na potrebu za humanim praksama i propisima kod uzgojenih morskih životinja. Prema smjernicama koje preporučuje [[Vijeće za dobrobit farmskih životinja]], dobra dobrobit životinja znači i fizičku spremnost i osjećaj blagostanja u fizičkom i mentalnom stanju životinje. To se može definirati pomoću [[Pet sloboda]]: * Sloboda od gladi i žeđi * Sloboda od nel0agode * Sloboda od bola, bolesti ili povreda * Sloboda izražavanja normalnog ponašanja * Sloboda od straha i nevolje Kontroverzno pitanje u akvakulturi je da li su ribe i uzgojeni morski [[beskičmenjaci]] zapravo [[Osjećaj|osjetljivi]] ili imaju percepciju i svijest da iskuse patnju. Iako za to nisu pronađeni dokazi kod morskih beskičmenjaka,<ref name="Hastein">{{cite journal|last1=Håstein|first1=T.|last2=Scarfe|first2=A. D.|last3=Lund|first3=V. L.|year=2005|title=Science-based assessment of welfare: Aquatic animals|journal=Revue Scientifique et Technique (International Office of Epizootics)|volume=24|issue=2|pages=529–47|doi=10.20506/rst.24.2.1590|pmid=16358506|doi-access=free}}</ref> Nedavne studije zaključuju da ribe imaju potrebne receptore (nociceptore) za osjećaj štetnih podražaja te da su stoga sklone iskusiti stanja boli, [[strah]]a i [[stres]]a.<ref name="Hastein" /><ref>{{cite journal|last1=Chandroo|first1=K.P|last2=Duncan|first2=I.J.H|last3=Moccia|first3=R.D|year=2004|title=Can fish suffer?: Perspectives on sentience, pain, fear and stress|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=225–250|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.004}}</ref> Posljedično, dobrobit u akvakulturi usmjerena je na [[kičmenjak]]e, a posebno na ribe perajare.<ref name="Conte">{{cite journal|last1=Conte|first1=F.S.|year=2004|title=Stress and the welfare of cultured fish|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=205–223|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.003}}</ref> ====Uobičajena briga o dobrobiti==== Na dobrobit u akvakulturi može utjecati niz problema kao što su gustoća naseljenosti, interakcije u ponašanju, [[bolest|bolest]] i [[parazitizam]]. Glavni problem u određivanju uzroka narušene dobrobiti je taj što su ovi problemi često međusobno povezani i utiču jedno na drugo u različitim vremenima.<ref name="Huntingford">{{Cite journal|last1=Huntingford|first1=F. A.|last2=Adams|first2=C.|last3=Braithwaite|first3=V. A.|last4=Kadri|first4=S.|last5=Pottinger|first5=T. G.|last6=Sandoe|first6=P.|last7=Turnbull|first7=J. F.|year=2006|title=Current issues in fish welfare|url=http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|journal=Journal of Fish Biology|volume=68|issue=2|pages=332–372|doi=10.1111/j.0022-1112.2006.001046.x|bibcode=2006JFBio..68..332H |s2cid=84511123 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426045124/http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|archive-date=2012-04-26|access-date=2011-12-12}}<!-- also here: http://www.senasa.gov.ar/Archivos/File/File3393-huntingford2006.pdf --></ref> Optimalna gustoća naseljenosti često se definira [[nosivi kapacitet|nosivim kapacitetom]] poribljenog okruženja i količinom individualnog prostora potrebnog ribi, što je vrlo specifično za vrstu. Iako interakcije ponašanja poput [[združivanja u jatima i grupiranja|združivanja u jatima]] mogu značiti da su visoke gustoće naseljenosti korisne za neke vrste,<ref name="Hastein" /><ref name=Ashley>{{cite journal|last1=Ashley|first1=Paul J.|year=2007|title=Fish welfare: Current issues in aquaculture|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=104|issue=3–4|pages=199–235|doi=10.1016/j.applanim.2006.09.001}}</ref> kod mnogih uzgajanih vrsta visoka gustoća naseljenosti može biti zabrinjavajuća. Gužva može ograničiti normalno ponašanje pri plivanju, kao i povećati agresivno i kompetitivno ponašanje poput [[kanibalizam|kanibalizma]],<ref>{{cite journal|vauthors=Baras E, Jobling M|year=2002|title=Dynamics of intracohort cannibalism in cultured fish|journal=Aquaculture Research|volume=33|issue=7|pages=461–479|doi=10.1046/j.1365-2109.2002.00732.x|doi-access=free}}</ref> feed competition,<ref>{{cite journal|author1=Greaves K.|author2=Tuene S.|year=2001|title=The form and context of aggressive behaviour in farmed Atlantic halibut (Hippoglossus hippoglossus L.) |journal=Aquaculture|volume=193|issue=1–2|pages=139–147|doi=10.1016/S0044-8486(00)00476-2|bibcode=2001Aquac.193..139G }}</ref> [[teritorijalnost]]i i hijerarhije dominacije/podređenosti.<ref name="Ellis">{{cite journal|author1=Ellis T.|author2=North B.|author3=Scott A.P.|author4=Bromage N.R.|author5=Porter M.|author6=Gadd D.|year=2002|title=The relationships between stocking density and welfare in farmed rainbow trout|journal=Journal of Fish Biology|volume=61|issue=3|pages=493–531|doi=10.1111/j.1095-8649.2002.tb00893.x|bibcode=2002JFBio..61..493E }}</ref> Ovo potencijalno povećava rizik od oštećenja tkiva usljed abrazije od kontakta ribe s ribom ili kontakta ribe s [[kafez]]om.<ref name="Hastein"/> Ribe mogu patiti od smanjenja unosa hrane i [[omjer konverzije hrane|efikasnosti konverzije hrane]].<ref name="Ellis"/> Osim toga, visoka gustoća naseljenosti može rezultirati nedovoljnim protokom vode, što stvara neadekvatnu opskrbu kisikom i uklanjanje otpadnih proizvoda.<ref name=Ashley /> [[Otopljeni kisik]] je neophodan za disanje riba, a koncentracije ispod kritičnih nivoa mogu izazvati stres, pa čak i dovesti do [[gušenje|gušenja]].<ref name="Ellis"/> [[Amonijak]], produkt izlučivanja dušika, vrlo je toksičan za ribe u akumuliranim nivoima, posebno kada su koncentracije kisika niske.<ref>{{cite journal|author1=Remen M.|author2=Imsland A.K.|author3=Steffansson S.O.|author4=Jonassen T.M.|author5=Foss A.|year=2008|title=Interactive effects of ammonia and oxygen on growth and physiological status of juvenile Atlantic cod (''Gadus morhua'')|journal=Aquaculture|volume=274|issue=2–4|pages=292–299|doi=10.1016/j.aquaculture.2007.11.032|bibcode=2008Aquac.274..292R }}</ref> Mnoge od ovih interakcija i efekata uzrokuju stres kod riba, što može biti glavni faktor u olakšavanju bolesti riba.<ref name="Conte"/> Za mnoge parazite, [[infestacija]] zavisi od stepena pokretljivosti domaćina, gustine populacije domaćina i ranjivosti odbrambenog sistema domaćina.<ref>{{cite journal|author=Paperna I|year=1991|title=Diseases caused by parasites in the aquaculture of warm water fish|journal=Annual Review of Fish Diseases|volume=1|pages=155–194|doi=10.1016/0959-8030(91)90028-I |bibcode=1991AnFD....1..155P }}</ref> Morske uši su primarni [[parazit]]ski problem za ribe u akvakulturi, a veliki broj uzrokuje široko rasprostranjenu eroziju kože i [[krvarenje]], začepljenje škrga i povećanu proizvodnju sluzi.<ref>{{cite journal|author1=Johnson S.C.|author2=Treasurer J.W.|author3=Bravo S.|author4=Nagasawa K.|author5=Kabata Z.|year=2004|title=A review of the impact of parasitic copepods on marine aquaculture|journal=Zoological Studies|volume=43|issue=2|pages=229–243}}</ref> Također postoji niz istaknutih virusnih i bakterijskih patogena koji mogu imati ozbiljne posljedice na unutrašnje organe i [[nervni sistem]].<ref>{{cite journal|author1=Johansen L.H.|author2=Jensen I.|author3=Mikkelsen H.|author4=Bjorn P.A.|author5=Jansen P.A.|author6=Bergh O.|year=2011|title=Disease interaction and pathogens exchange between wild and farmed fish populations with special reference to Norway|url=https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|journal=Aquaculture|volume=315|issue=3–4|pages=167–186|doi=10.1016/j.aquaculture.2011.02.014|bibcode=2011Aquac.315..167J |hdl=11250/117164|hdl-access=free}}</ref> ====Poboljšanje dobrobiti==== Ključ za poboljšanje dobrobiti morskih organizama u uzgoju je smanjenje stresa na minimum, jer produženi ili ponovljeni [[stres]] može uzrokovati niz negativnih efekata. Pokušaji minimiziranja stresa mogu se odvijati tokom cijelog procesa uzgoja. Razumijevanje i obezbjeđivanje potrebnog obogaćivanja okoline može biti od vitalnog značaja za smanjenje stresa i koristi objektima akvakulture, kao što su poboljšano stanje tijela u rastu i smanjenje štete od agresije.<ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=N.A.R.|last2=Webster|first2=M.|last3=Salvanes|first3=A.G.V.|year=2021|title=Physical enrichment research for captive fish: Time to focus on the DETAILS |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jfb.14773|journal=Journal of Fish Biology|volume=99|issue=3|pages=704–725|doi=10.1111/jfb.14773|pmid=33942889|bibcode=2021JFBio..99..704J |hdl=10023/23362|s2cid=233719781|hdl-access=free}}</ref> Tokom uzgoja važno je održavati gustoću naseljenosti na odgovarajućim nivoima specifičnim za svaku vrstu, kao i odvajanje veličinskih klasa i gradiranje kako bi se smanjile agresivne interakcije u ponašanju. Održavanje čistoće mreža i kaveza može pomoći pozitivnom protoku vode kako bi se smanjio rizik od degradacije vode. Nije iznenađujuće da bolesti i parazitizam mogu imati veliki utjecaj na dobrobit riba i važno je da uzgajivači ne samo upravljaju zaraženim ribljim fondom, već i da primjenjuju mjere prevencije bolesti. Metode prevencije, poput vakcinacije, također mogu izazvati stres zbog dodatnog rukovanja i injekcija.<ref name=Ashley /> Druge metode uključuju dodavanje antibiotika u hranu, dodavanje hemikalija u vodu za kupke za tretman i biološku kontrolu, kao što je korištenje [[riba čistač|gustan čistač]] za uklanjanje ušiju iz uzgojenog lososa.<ref name=Ashley /> Mnogi koraci su uključeni u transport, uključujući hvatanje, uskraćivanje hrane kako bi se smanjila fekalna kontaminacija vode za transport, transfer do transportnog vozila putem mreža ili pumpi, plus transport i transfer do mjesta isporuke. Tokom transporta, voda mora biti visokog kvaliteta, sa regulisanom temperaturom, dovoljnom količinom kiseonika i minimalnim otpadnim proizvodima.<ref name="Conte" /><ref name=Ashley /> U nekim slučajevima, [[anestetici]] se mogu koristiti u malim dozama za smirenje ribe prije transporta.<ref name=Ashley /> Akvakultura je ponekad dio programa rehabilitacije okoliša ili kao pomoć u očuvanju [[ugrožena vrsta|ugroženih vrsta]].<ref>{{cite book|author=Food and Agriculture Organization of the United Nations|url=https://books.google.com/books?id=mZ0eOg8ld5QC&q=aquaculture%20and%20rehabilitation%20and%20ex-situ&pg=PA25|title=Aquaculture Development|via=google.be|year=1997|publisher=Food & Agriculture Org. |isbn=978-92-5-103971-7}}</ref> ===Obalni ekosistemi=== Akvakultura postaje značajna prijetnja [[Vodeni ekosistem|obalnim ekosistemima]]. Oko 20 % mangrovskih šuma uništeno je od 1980. godine, dijelom zbog [[uzgoj škampi|uzgoja škampi]].<ref name="autogenerated1">{{Cite journal | doi = 10.1016/S0921-8009(98)00044-5 | last1 = Nickerson | first1 = DJ | year = 1999 | title = Trade-offs of mangrove area development in the Philippines | journal = Ecol. Econ. | volume = 28 | issue = 2| pages = 279–298 }}</ref> Proširena analiza troškova i koristi ukupne ekonomske vrijednosti akvakulture škampa izgrađene na ekosistemima mangrova otkrila je da su eksterni troškovi bili mnogo veći od eksternih koristi.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1007/s00267-003-0286-9 | pmid = 16151655 | last1 = Gunawardena | first1 = M | last2 = Rowan | first2 = JS | year = 2005 | title = Economic Valuation of a Mangrove Ecosystem Threatened by Shrimp Aquaculture in Sri Lanka | journal = Journal of Environmental Management | volume = 36 | issue = 4| pages = 535–550| bibcode = 2005EnMan..36..535G | s2cid = 27718582}}</ref> Tokom četiri decenije, 269.000 hektara indonezijskih [[mangrova]] pretvoreno je u farme za uzgoj škampa. Većina ovih farmi je napuštena u roku od jedne decenije zbog nakupljanja [[toksin]]a i gubitka [[nutrijent|hranjivih tvari]].<ref>{{cite book|first=Don |last=Hinrichsen|title=Coastal Waters of the World: Trends, Threats, and Strategies|url={{google books |plainurl=y |id=fQy8BwAAQBAJ}}|date=1 February 1999|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-383-3}}</ref><ref>[http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish Meat and Fish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624030256/http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish |date=2011-06-24}} [[American Association for the Advancement of Science]] Atlas of Population and Environment. Retrieved 4 January 2010.</ref> ====Zagađenje iz akvakulture u morskim kafezima==== [[Datoteka:Salmon aquaculture in Norway.jpg|thumb|Akvakultura lososa, [[Norveška]].]] [[Akvakultura lososa|Farme lososa]] se obično nalaze u netaknutim obalnim [[ekosistem]]ima koje zatim zagađuju. Farma sa 200.000 lososa ispušta više [[feces]]nog otpada nego grad od 60.000 stanovnika. Ovaj otpad se ispušta direktno u okolni vodeni okoliš, netretiran, često sadrži [[antibiotik]]e i [[pesticid]]e."<ref name=Alliance /> Također postoji nakupljanje teških metala na [[bentos]]u (morskom dnu) u blizini farmi lososa, posebno [[bakar|bakra]] i [[cink]]a.<ref name="FAO coho">{{cite web|author=FAO |url=http://www.fao.org/fishery/culturedspecies/Oncorhynchus_kisutch/en |title=Cultured Aquatic Species Information Programme ''Oncorhynchus kisutch'' (Walbaum, 1792)|access-date= 8 May 2009}}</ref> U 2016., masovni pomori ribe uticali su na uzgajivače lososa duž obale [[Čile]]a i na širu ekologiju.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2016/mar/10/chiles-salmon-farms-lose-800m-as-algal-bloom-kills-millions-of-fish|title=Chile's salmon farms lose $800m as algal bloom kills millions of fish|agency=Reuters|date=2016-03-10|newspaper=The Guardian|access-date=2016-05-07}}</ref> Povećanje proizvodnje u akvakulturi i s njom povezanih otpadnih voda smatrani su mogućim faktorima koji doprinose smrtnosti riba i [[mehkušac]]a.<ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2016-05-04/wave-of-dead-sea-creatures-hits-chile-beaches/7384576|title=Wave of dead sea creatures hits Chile's beaches|date=2016-05-04|website=ABC News|language=en-AU|access-date=2016-05-07}}</ref> Kafezni uzgoj u moru odgovoran je za obogaćivanje voda hranjivim tvarima u kojima se uzgaja. To je rezultat ribljeg otpada i nepojedene hrane. Najvažniji elementi su [[dušik]] i [[fosfor]], koji mogu podstaknuti rast algi, uključujući štetno [[cvjetanje algi]] koje može biti toksično za ribe. Vrijeme ispiranja, brzina struja, udaljenost od obale i dubina vode važni su faktori koje treba uzeti u obzir prilikom lociranja morskih kafeza, kako bi se minimizirali uticaji obogaćivanja hranjivim tvarima na obalne ekosisteme. Opseg učinaka zagađenja iz kafeznog uzgoja varira ovisno o tome gdje se [[kafez]]i nalaze, koje se vrste drže, koliko su gusto naseljeni i čime se ribe hrane. Važne varijable specifične za vrstu uključuju omjer konverzije hrane (FCR) vrste i zadržavanje dušika. ===Slatkovodni ekosistemi=== Eksperimenti na cijelom jezeru provedeni u [[Područje eksperimentalnih jezera|području eksperimentalnih jezera]] u [[Ontario|Ontariju]], [[Kanada]], pokazali su potencijal kafeznog uzgoja da izazove brojne promjene u slatkovodnim ekosistemima. Nakon pokretanja eksperimentalnog uzgoja [[Oncorhynchus mykiss|kalifornijske pastrmke]] u kafezima u malom borealnom jezeru, uočena su dramatična smanjenja koncentracija mize povezane sa smanjenjem rastvorenog kisika.<ref>{{Cite journal|last1=Paterson|first1=Michael J.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Findlay|first3=Wilhelmina J.|last4=Findlay|first4=David L.|last5=Salki|first5=Alex G.|date=2010-11-03|editor-last=Sprules|editor-first=Gary|title=The response of zooplankton in a whole-lake experiment on the effects of a cage aquaculture operation for rainbow trout (Oncorhynchus mykiss)|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=67|issue=11|pages=1852–1861|doi=10.1139/F10-106|bibcode=2010CJFAS..67.1852P |issn=0706-652X}}</ref> Značajno povećanje amonijaka i ukupnog fosfora, što je pokretač eutrofikacije u slatkovodnim sistemima,<ref>{{Cite journal|last=Schindler|first=D. W.|date=1974-05-24|title=Eutrophication and Recovery in Experimental Lakes: Implications for Lake Management |journal=Science|volume=184|issue=4139|pages=897–899|doi=10.1126/science.184.4139.897 |pmid=17782381|bibcode=1974Sci...184..897S|s2cid=25620329|issn=0036-8075}}</ref> izmjereni su u [[hipolimnion]]u jezera. Godišnji unos fosfora iz otpada iz akvakulture premašio je prirodni unos iz atmosferskog taloženja i dotoka,<ref>{{Cite journal|last1=Bristow|first1=Corben E.|last2=Morin|first2=Antoine|last3=Hesslein|first3=Ray H.|last4=Podemski|first4=Cheryl L.|date=2008-11-04|title=Phosphorus budget and productivity of an experimental lake during the initial three years of cage aquaculture|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=65|issue=11|pages=2485–2495|doi=10.1139/f08-155|bibcode=2008CJFAS..65.2485B |issn=0706-652X}}</ref> a [[biomasa]] [[fitoplankton]]a se godišnje četverostruko povećala nakon početka eksperimentalne farme.<ref>{{Cite journal|last1=Findlay|first1=David L.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Kasian|first3=Susan E.M.|date=2009-10-21|editor-last=Smith|editor-first=Ralph|title=Aquaculture impacts on the algal and bacterial communities in a small boreal forest lakeThis paper is part of the series "Forty Years of Aquatic Research at the Experimental Lakes Area".|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=66|issue=11|pages=1936–1948|doi=10.1139/F09-121|bibcode=2009CJFAS..66.1936F |issn=0706-652X}}</ref> ===Genetička modifikacija=== Vrsta lososa nazvana AquAdvantage losos je [[Genetički modificirani organizam|genetički modificiran]] radi bržeg rasta, iako nije odobrena za komercijalnu upotrebu zbog kontroverzi.<ref>Mcleod C, J Grice, H Campbell and T Herleth (2006) [http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf Super Salmon: The Industrialisation of Fish Farming and the Drive Towards GM Technologies in Salmon Production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505015144/http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf |date=2013-05-05 }} CSaFe, Discussion paper 5, [[University of Otago]].</ref> Izmijenjeni losos sadrži [[hormon rasta]] iz lososa Chinook koji mu omogućava da dostigne punu veličinu za 16–28 mjeseci, umjesto uobičajenih 36 mjeseci za atlantskog lososa, a uz to konzumira 25 % manje hrane.<ref>Robynne Boyd, [http://blogs.scientificamerican.com/plugged-in/would-you-eat-aquadvantage-salmon-if-approved/ Would you eat AquAdvantage salmon if approved?] ''Scientific American'' online, 26 April 2013.</ref> Američka Uprava za hranu i lijekove (FDA) pregledala je lososa AquAdvantage u nacrtu procjene uticaja na okoliš i utvrdila da on "neće imati značajan utjecaj (FONSI) na okoliš [[SAD]]-a".<ref>FDA: [https://web.archive.org/web/20121231004929/http://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm AquAdvantage Salmon]</ref><ref>{{Cite book|last1=Black|first1=K. D.|title=Encyclopedia of Ocean Sciences|publisher=Academic Press|year=2001|isbn=978-0-12-227430-5|editor=Steele, John H.|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]|chapter=Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of|doi=10.1006/rwos.2001.0487|editor2=Thorpe, Steve A.|editor3=Turekian, Karl K.|chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> ===Bolesti riba, paraziti i vakcine=== Velika poteškoća za akvakulturu je tendencija ka monokulturi i povezani rizik od široko rasprostranjenih [[Bolesti riba i paraziti|bolesti]]. Akvakultura je također povezana s rizicima za okoliš; naprimjer, [[uzgoj škampi]] uzrokovao je uništavanje važnih [[šuma mangrova]] širom [[jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]].<ref>{{Cite book| editor = Steele, John H.| editor2 = Thorpe, Steve A.| editor3 = Turekian, Karl K.| publisher = Academic Press| doi = 10.1006/rwos.2001.0487| chapter = Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of| title = Encyclopedia of Ocean Sciences| pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]| year = 2001| last1 = Black| first1 = K. D.| isbn = 978-0-12-227430-5| chapter-url = https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> Devedesetih godina prošlog stoljeća, bolesti su uništile uzgojene [[Farrerova kapica| Farrerove kapice]] i [[kineska bijela kozica|bijele kozice]] u Kini te su zahtijevale njihovu zamjenu drugim vrstama.<ref>"[http://china.nlambassade.org/binaries/content/assets/postenweb/c/china/zaken-doen-in-china/import/kansen_en_sectoren/agrofood/rapporten_over_agro_food/an-overview-of-chinas-aquaculture An Overview of China's Aquaculture]", page 6. Netherlands Business Support Office (Dalian), 2010.</ref> ====Potrebe sektora akvakulture za vakcinama==== Akvakultura ima prosječnu godišnju stopu rasta od 9,2%; međutim, uspjeh i kontinuirano širenje sektora uzgoja [[ribe]] uveliko ovisi o kontroli ribljih [[patogen]]a, uključujući širok spektar virusa, [[bakterija]], [[gljiva]] i [[parazit]]a. U 2014. godini procijenjeno je da ovi paraziti koštaju globalnu industriju uzgoja lososa do 400 miliona eura. To predstavlja 6–10% vrijednosti proizvodnje pogođenih zemalja, ali može ići i do 20% (Fisheries and Oceans Canada, 2014). Budući da se patogeni brzo šire unutar populacije uzgojene ribe, njihova kontrola je od vitalnog značaja za sektor. Historijski gledano, upotreba antibiotika bila je protiv bakterijskih epizootija, ali proizvodnja životinjskih proteina mora biti održiva, što znači da se preventivne mjere koje su prihvatljive sa biološkog i ekološkog stanovišta trebaju koristiti kako bi se problemi s bolestima u akvakulturi održali na prihvatljivom nivou. Dakle, ovo je doprinijelo efikasnosti vakcina što je rezultiralo trenutnim i trajnim smanjenjem upotrebe antibiotika u 90-im godinama. U početku su postojale vakcine za imerziju riba koje su bile efikasne protiv vibrioze, ali su se pokazale neefikasnim protiv furunkuloze, otuda i pojava injekcijskih vakcina: prvo na bazi vode, a zatim na bazi ulja, mnogo efikasnijih (Sommerset, 2005). ====Razvoj novih vakcina==== Upravo je važan mortalitet u kavezima među uzgajanim ribama, debate o vakcinama za DNK injekciju, iako su efikasne, njihova sigurnost i nuspojave, ali i društvena očekivanja za čistije ribe i sigurnost, doveli su do istraživanja novih vektora vakcina. Evropska unija finansira nekoliko inicijativa za razvoj brzog i isplativog pristupa korištenju bakterija u hrani za proizvodnju vakcina, posebno zahvaljujući mliječnim bakterijama čija je [[rekombinantna DNK|DNK modificirana ]] (Boudinot, 2006). U stvari, vakcinacija uzgajanih riba injekcijom je dugotrajna i skupa, tako da se vakcine mogu davati oralno ili uranjanjem dodavanjem u hranu ili direktno u vodu. To omogućava vakcinaciju mnogih jedinki istovremeno, uz ograničavanje povezanog rukovanja i stresa. Zaista, mnogi testovi su neophodni jer antigeni vakcina moraju biti prilagođeni svakoj vrsti ili ne smiju pokazivati određeni nivo varijabilnosti ili neće imati nikakvog efekta. Naprimjer, testovi su provedeni sa dvije vrste: ''Lepeophtheirus salmonis'' (od koje su prikupljeni antigeni) i ''Caligus rogercresseyi'' (koja je vakcinisana antigenima), iako je homologija između dvije vrste važna, nivo varijabilnosti učinio je zaštitu neefikasnom (Fisheries and Oceans Canada, 2014).). ====Nedavni razvoj vakcina u akvakulturi==== Dostupne su 24 vakcine, a jedna za jastoge. Prva vakcina je korištena u SAD-u protiv crvene enterične lajšmanije 1976. godine. Međutim, danas postoji 19 kompanija i neki mali dionici koji proizvode vakcine za akvakulturu. Novi pristupi su put naprijed za sprječavanje gubitka 10% akvakulture zbog bolesti. Genetski modificirane vakcine se ne koriste u EU zbog društvenih zabrinutosti i propisa. U međuvremenu, DNK vakcine su sada odobrene u EU. Postoje izazovi u razvoju vakcina za ribe, imunološki odgovor zbog nedostatka snažnih adjuvanata. Naučnici razmatraju primjenu mikrodoza u budućnosti. Ali postoje i mogućnosti u vakcinologiji akvakulture zbog niske cijene tehnologije, promjena propisa i novih sistema ekspresije i isporuke antigena.<ref name=adams2019/> U Norveškoj se koristi podjedinična vakcina (VP2 peptid) protiv infektivne pankreasne nekroze. U Kanadi je licencirana DNK vakcina protiv infektivne hematopoetske nekroze lansirana za industrijsku upotrebu. Ribe imaju velike površine sluznice, tako da je preferirani put primjene uranjanje, intraperitonealno i oralno, respektivno. [[Nanočestice]] su u razvoju za potrebe isporuke. Uobičajena antitijela koja se proizvode su IgM i IgT. Obično ribama nije potreban buster jer se kao odgovor na buster proizvodi više memorijskih ćelija, a ne povećan nivo antitijela. Tako su [[iRNK]] vakcine alternativa [[DNK]]-[[vakcina]]ma jer su sigurnije, stabilnije, lakše se proizvode u velikim razmjerima i imaju potencijal za masovnu imunizaciju. Nedavno se koriste u prevenciji i terapiji raka. Studije o [[bjesnilo|bjesnilu]] pokazale su da efikasnost zavisi od doze i načina primjene. Ove vakcine su još uvijek u ranoj fazi.<ref name=adams2019>{{cite journal |last1=Adams |first1=Alexandra |title=Progress, challenges and opportunities in fish vaccine development |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=July 2019 |volume=90 |pages=210–214 |doi=10.1016/j.fsi.2019.04.066|pmid=31039441|bibcode=2019FSI....90..210A |hdl=1893/29828 |s2cid=141624380 |hdl-access=free }}</ref> ====Ekonomski dobici==== U 2014. godini, količina ribe proizvedene u akvakulturi premašila je količinu ribe ulovljene u divljini u ponudi za ljudsku hranu. To znači da postoji ogromna potražnja za vakcinama u prevenciji bolesti. Prijavljeni godišnji gubitak ribe procjenjuje se na >10 milijardi američkih dolara. To je zbog otprilike 10% svih riba koje uginu od zaraznih bolesti.<ref name=adams2019/> Visoki godišnji gubici povećavaju potražnju za vakcinama. Iako postoji oko 24 tradicionalno korištene vakcine, i dalje postoji potražnja za više vakcina. Proboj [[DNK]]-vakcina smanjio je troškove vakcina.<ref name=adams2019/> Alternativa vakcinama bili bi antibiotici i [[hemoterapija]], koji su skuplji i imaju veće nedostatke. DNK-vakcine su postale najisplativija metoda prevencije zaraznih bolesti. Ovo je dobar znak da će DNK-vakcine postati novi standard i u vakcinama protiv riba i u vakcinama općenito.<ref>{{cite journal |last1=Thorarinsson |first1=R |last2=Wolf |first2=JC |last3=Inami |first3=M |last4=Phillips |first4=L |last5=Jones |first5=G |last6=Macdonald |first6=AM |last7=Rodriguez |first7=JF |last8=Sindre |first8=H |last9=Skjerve |first9=E |last10=Rimstad |first10=E |last11=Evensen |first11=Ø |title=Effect of a novel DNA vaccine against pancreas disease caused by salmonid alphavirus subtype 3 in Atlantic salmon (Salmo salar). |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=January 2021 |volume=108 |pages=116–126 |doi=10.1016/j.fsi.2020.12.002 |pmid=33285168|s2cid=227949940 |doi-access=free |bibcode=2021FSI...108..116T |hdl=11250/2830510 |hdl-access=free }}</ref> ===Salinizacija/zakiseljavanje tla=== Sediment iz napuštenih akvakulturnih farmi može ostati hiperslan, kiseo i erodiran. Ovaj materijal može ostati neupotrebljiv za akvakulturu duži period nakon toga. Različiti hemijski tretmani, poput dodavanja kreča, mogu pogoršati problem mijenjanjem fizičko-hemijskih karakteristika sedimenta.<ref>{{Cite journal|last1=Martinez-Porchas|first1=Marcel|last2=Martinez-Cordova|first2=Luis R.|date=2012-04-29|title=World Aquaculture: Environmental Impacts and Troubleshooting Alternatives|journal=The Scientific World Journal|volume=2012|doi=10.1100/2012/389623|issn=2356-6140|pmc=3353277|pmid=22649291 |doi-access=free }}</ref> ===Zagađenje plastikom=== Akvakultura proizvodi niz morskog otpada, ovisno o proizvodu i lokaciji. Najčešće dokumentirana vrsta plastike je ekspandirani [[polistiren]] (EPS), koji se intenzivno koristi u plovcima i ogrlicama za morske kaveze (MEPC 2020). Ostali uobičajeni otpadni predmeti uključuju mreže za [[kafez]]e i plastične kante za ulov. Pregledom akvakulture kao izvora morskog otpada u [[Sjeverno more|Sjevernom]], [[Baltik|Baltičkom]] i [[mediteran|Sredozemnom moru]] identificirano je 64 različita predmeta, od kojih je 19 jedinstveno za akvakulturu. Procjene količine otpada iz akvakulture koji ulazi u okeane uveliko variraju, ovisno o korištenim metodologijama. Naprimjer, u Evropskom ekonomskom prostoru procjene gubitaka variraju od niskih 3.000 tona do 41.000 tona godišnje.<ref>{{Cite web |last=Environment |first=U. N. |date=2021-10-21 |title=Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics |url=http://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics |access-date=2022-03-23 |website=UNEP – UN Environment Programme |language=en}}</ref> ==Ekološke koristi== {{glavni|Zona osjetljiva na nitrate}} Dok neki oblici akvakulture mogu biti pogubni za [[ekosistem]]e, poput uzgoja škampa u mangrovama, drugi oblici mogu biti korisni. Uzgoj školjkaša dodaje značajan kapacitet filtriranja okoliša, što može značajno poboljšati kvalitet vode. Jedna ostriga može filtrirati 15 galona vode dnevno, uklanjajući mikroskopske ćelije [[alge]]. Uklanjanjem ovih ćelija, školjke uklanjaju dušik i druge hranjive tvari iz sistema i ili ga zadržavaju ili ispuštaju kao otpad koji tone na dno. Izlovom ovih školjkaša, [[dušik]] koji su zadržali potpuno se uklanja iz sistem.<ref>{{cite journal|doi=10.2134/jeq2010.0203|pmid=21488516|title=Nutrient Bioassimilation Capacity of Aquacultured Oysters: Quantification of an Ecosystem Service|journal=Journal of Environmental Quality|volume=40|issue=1|pages=271–7|year=2011|last1=Higgins|first1=Colleen B.|last2=Stephenson|first2=Kurt|last3=Brown|first3=Bonnie L.|bibcode=2011JEnvQ..40..271H }}</ref> Uzgoj i jbiranje kelpa i drugih makroalgi direktno uklanjaju hranjive tvari poput dušika i [[fosfor]]a. Prepakiranje ovih hranjivih tvari može ublažiti eutrofne ili hranjive uvjete, poznate po niskoj zasićenosti kisikom, što može uništiti raznolikost i brojnost vrsta. Uklanjanje algi iz vode također povećava prodiranje [[svjetlost]]i, omogućavajući biljkama poput morske trave da se ponovo uspostave i dodatno povećaju nivo kisika.<ref>{{cite journal |last1=Newell |first1=Roger |title=Top-down control of phytoplankton by oysters in Chesapeake Bay, USA |journal=Marine Ecology Progress Series |date=2007 |pages=293–298|doi=10.3354/meps341293 |doi-access=free}}</ref> Akvakultura u nekom području može osigurati ključne ekološke funkcije za stanovnike. Ležišta ili kafezi za školjke mogu pružiti strukturu [[staništa]]. Ova struktura može poslužiti kao sklonište za beskičmenjake, male ribe ili rakove kako bi se potencijalno povećala njihova brojnost i održala [[bioraznolikost]]. Povećano sklonište povećava zalihe riba [[plijen]]a i malih rakova povećavajući mogućnosti regrutacije, što zauzvrat osigurava više plijena za više trofičke nivoe. Jedna studija je procijenila da 10 kvadratnih metara grebena kamenica može povećati biomasu ekosistema za 2,57&nbsp;kg<ref>{{cite journal|doi=10.3354/meps264249|title=Estimated enhancement of fish production resulting from restoring oyster reef habitat: quantitative valuation|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=264|pages=249–264|year=2003|last1=Peterson|first1=CH|last2=Grabowski|first2=JH|last3=Powers|first3=SP|bibcode=2003MEPS..264..249P|doi-access=free}}</ref> [[Biljojedi]] školjkaši će također biti plijen. Ovo prebacuje energiju direktno od [[primarni proizvođač|primarnih proizvođača]] do viših [[trofički nivo|trofičkih nivoa]], potencijalno preskačući više energetski skupih trofičkih skokova koji bi povećali biomasu u ekosistemu. [[Uzgoj morskih algi]] je [[uklanjanje ugljil-dioksida|ugljil-negativna]] kultura, s visokim potencijalom za [[ublažavanje klimatskih promjena]].<ref>{{Cite journal|last1=Duarte|first1=Carlos M.|last2=Wu|first2=Jiaping|last3=Xiao|first3=Xi|last4=Bruhn|first4=Annette|last5=Krause-Jensen|first5=Dorte|date=2017|title=Can Seaweed Farming Play a Role in Climate Change Mitigation and Adaptation?|journal=Frontiers in Marine Science|language=en|volume=4|page=100 |doi=10.3389/fmars.2017.00100|issn=2296-7745|doi-access=free|bibcode=2017FrMaS...4..100D |hdl=10754/623247|hdl-access=free}}</ref> IPCC [[Specijalni izvještaj o okeanu i kriosferi u klimatskim promjenama]] preporučuje "daljnju istraživačku pažnju" kao taktiku ublažavanja.<ref>{{Cite book|last1=Bindoff|first1=N. L.|title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate|last2=Cheung|first2=W. W. L.|last3=Kairo|first3=J. G.|last4=Arístegui|first4=J.|last5=Guinder|first5=V. A.|last6=Hallberg|first6=R.|last7=Hilmi|first7=N. J. M.|last8=Jiao|first8=N.|last9=Karim|first9=Md S.|year=2019|pages=447–587|chapter=Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities|ref={{harvid|IPCC SROCC Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200202 -->|display-authors=4|chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/09_SROCC_Ch05_FINAL.pdf|first10=L.|last16=Williamson|first16=P.|last15=Tagliabue|first15=A.|last14=Suga|last12=Purca Cuicapusa|last13=Rinkevich|first13=B.|first12=S. R.|last11=O'Donoghue|first11=S.|last10=Levin|first14=T.}}</ref> Regenerativna okeanska [[poljoprivreda]] je polikulturni sistem uzgoja koji uzgaja mješavinu morskih algi i školjki, a istovremeno veže ugljik, smanjuje dušik u vodi i povećava kisik, pomažući u regeneraciji i obnavljanju lokalnih staništa, poput grebenskih ekosistema.<ref>{{Cite web|last=Carr|first=Gabriela|date=2021-03-15|title=Regenerative Ocean Farming: How Can Polycultures Help Our Coasts?|url=https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/|url-status=live|access-date=2021-10-29|website=School of Marine and Environmental Affairs|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316015237/https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/ |archive-date=2021-03-16}}</ref> ==Izgledi== Globalni [[divlji ribolov]] je u opadanju, a vrijedna staništa poput [[estuarija|estuarija]] su u kritičnom stanju.<ref>[[Tietenberg, Tom]] (2006) ''Environmental and Natural Resource Economics: A Contemporary Approach''. Page 28. Pearson/Addison Wesley. {{ISBN|978-0-321-30504-6}}</ref> Uzgoj [[ribe]] koja se hrani ribom, poput [[losos]]a, ne rješava problem jer ribe moraju jesti proizvode od drugih riba, kao što su [[riblje brašno]] i [[riblje ulje]]. Studije su pokazale da akvakultura lososa ima velike negativne utjecaje na divljeg lososa, kao i na ribu koja se koristi za ishranu lososa.<ref name="Salmon Run">Knapp G, Roheim CA and Anderson JL (2007) [http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 ''The Great Salmon Run: Competition Between Wild And Farmed Salmon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805065108/http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 |date=2013-08-05 }} World Wildlife Fund. {{ISBN|978-0-89164-175-9}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/13/AR2007121301190.html | newspaper=The Washington Post | title=Salmon Farming May Doom Wild Populations, Study Says | first1=Juliet | last1=Eilperin | first2=Marc | last2=Kaufman | date=2007-12-14}}</ref> Ribe koje se nalaze više na [[lanac ishrane|lancu ishrane]] su manje efikasni izvori energije hrane.<ref name="Slobodkin1960">{{Cite journal |last=Slobodkin |first=L.B. |title=Ecological Energy Relationships at the Population Level |journal=The American Naturalist |volume=94 |issue=879 |pages=261–267 |year=1960 |doi=10.1086/282124 |bibcode=1960ANat...94..213S |quote=The overall transfer efficiency of energy between trophic levels is a function of three separate processes... the overall between-level transfer efficiency ranges from 2 to 24%. }}</ref> Osim ribe i škampa, neki akvakulturni poduhvati, poput morskih algi i školjkaša koji se hrane filtriranjem, poput [[ostriga]], [[školjke|školjki]], dagnji i kapica, relativno su bezopasni, pa čak i ekološki prihvatljivi.<ref name="uscnews.usc.edu"/> Filterima se hrane i filtriranjem zagađivači, kao i hranjive tvari iz vode, poboljšavajući kvalitet vode.<ref>{{cite journal |title=Some aspects of water filtering activity of filter-feeders |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17195907 |access-date=September 26, 2009 |author=OSTROUMOV S. A. |journal=Hydrobiologia |year=2005 |volume=542 | issue=1 |page=400 |doi=10.1007/s10750-004-1875-1 | bibcode=2005HyBio.542..275O |citeseerx=10.1.1.457.7375 |s2cid = 25050083}}</ref> [[Morske alge]] izvlače hranjive tvari poput neorganskog [[dušik]]a i [[fosfor]]a direktno iz vode,<ref name="Chopin et al. 2001"/> a [[mehkušci]] koji se hrane filtriranjem mogu izvlačiti hranjive tvari dok se hrane [[čestica]]ma, poput [[fitoplankton]]a i [[detritus]]a.<ref name="Rice 2008">{{cite web |url=http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |author=Rice, M.A. |title=Environmental impacts of shellfish aquaculture |year=2008 |access-date=2009-10-08 |author-link=Michael A. Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005103506/http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |archive-date=2015-10-05 }}</ref> Neke profitabilne akvakulturne zadruge promoviraju održive prakse.<ref>{{cite web |url=http://ictsd.net/i/environment/11849/ |title=Aquaculture: Issues and Opportunities for Sustainable Production and Trade |publisher=ITCSD |date=July 2006 |access-date=2008-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120073308/http://ictsd.net/i/environment/11849/ |archive-date=2008-11-20 }}</ref> Nove metode smanjuju rizik od biološkog i hemijskog zagađenja minimiziranjem stresa kod riba, održavanjem gnijezda ribljih mreža i primjenom integriranog upravljanja štetočinama. Vakcine se sve više koriste kako bi se smanjila upotreba [[antibiotik]]a za kontrolu bolesti.<ref>{{Cite web|last=Pew Oceans Commission|date=January 6, 2005|title=Marine Aquaculture in the United States|url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20050106122419/http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-date=2005-01-06}}</ref> Sistemi akvakulture s recirkulacijom na kopnu, objekti koji koriste tehnike [[polikultura|polikulture]] i pravilno locirani objekti (naprimjer, područja na moru s jakim strujama) primjeri su načina upravljanja negativnim utjecajima na okoliš.<ref name="SustainableMarineAquaculture">''The Sustainable Marine Aquaculture'', AENSI Web, 2012. https://www.aensiweb.com/old/aeb/2012/18-23.pdf</ref> [[Recirkulacijski akvakulturni sistemi]] (RAS) recikliraju vodu cirkulirajući kroz filtere kako bi se uklonio riblji otpad i hrana, a zatim je recirkuliraju natrag u rezervoare. Ovo štedi vodu, a prikupljeni otpad može se koristiti u [[kompost]] uili, u nekim slučajevima, čak se može tretirati i koristiti na kopnu. Iako je RAS razvijen imajući na umu slatkovodne ribe, naučnici povezani sa [[Služba za poljoprivredna istraživanja|Službom za poljoprivredna istraživanja]] pronašli su način za uzgoj slanovodnih riba pomoću RAS-a u vodama niskog salinitet]]a.<ref name="Growing Premium Seafood-Inland!">{{cite web |url= https://agresearchmag.ars.usda.gov/2009/feb/seafood |title=Growing Premium Seafood-Inland! |publisher=USDA Agricultural Research Service |date=February 2009}}</ref> Iako se slanovodne ribe uzgajaju u kavezima na otvorenom moru ili love mrežama u vodi koja obično ima [[salinitet]] od 35 [[dijelovi na hiljadu|dijelova na hiljadu]] (ppt), uspješno je proizvedwna zdrava pompano, slanovodna riba, u [[akvarij]]ima sa salinitetom od samo 5 ppt. Predviđa se da će komercijalizacija RAS-a niske slanosti imati pozitivne ekološke i ekonomske efekte. Neželjeni nutrijenti iz riblje hrane ne bi se dodavali u okean, a rizik od prenošenja bolesti između divljih i riba uzgojenih na farmama bi se znatno smanjio. Cijena skupih slanovodnih riba, poput pompano i kobije korištenih u eksperimentima, bila bi smanjena. Međutim, prije nego što se išta od ovoga može učiniti, istraživači moraju proučiti svaki aspekt [[životni ciklus|životnog ciklusa]] ribe, uključujući količinu [[amonijak]]a i [[nitrat]]a koju će riba tolerirati u vodi, čime hraniti ribu tokom svake faze njenog životnog ciklusa, [[stopa naseljenosti|stopu naseljenosti]] koja će proizvesti najzdraviju ribu itd. Oko 16 zemalja sada koristi geotermalnu energiju za akvakulturu, uključujući Kinu, Izrael i Sjedinjene Američke Države.<ref name="earth-policy">{{Cite book |editor-last=Brown |editor-first=Lester Russell |editor-link=Lester Brown|url={{google books |plainurl=y |id=-oK7QgAACAAJ}}|title=Plan B 2.0: Rescuing a Planet Under Stress and a Civilization in Trouble |date=2006 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-32831-8 |language=en|chapter-url=http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |chapter=Stabilizing Climate|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926235731/http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |archive-date=2007-09-26 |page= 199}}</ref> Na primjer, u Kaliforniji, 15 ribogojilišta proizvode tilapiju, brancina i soma koristeći toplu vodu iz podzemlja. Ova toplija voda omogućava ribama da rastu tokom cijele godine i brže sazrijevaju. Zajedno, ove kalifornijske farme proizvode 4,5 miliona kilograma ribe godišnje.<ref name="earth-policy" /> ===Globalni ciljevi=== [[UN]]-ov [[Cilj održivog razvoja 14]] ("život ispod vode"), Cilj 14.7 uključuje akvakulturu: "Do 2030. godine povećati ekonomske koristi za [[Male ostrvske države u razvoju|malih ostrvskih država u razvoju]] i [[najmanje razvijene zemlje]] od održivog korištenja morskih resursa, uključujući i održivo upravljanje ribarstvom, akvakulturom i [[Održivi turizam|turizam]]".<ref>United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])</ref><ref>Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina. "[https://sdg-tracker.org/oceans SDG 14 – Measuring progress towards the Sustainable Development Goals]." ''SDG-Tracker.org, website'' (2018).</ref> Aquaculture's contribution to GDP is not included in SDG Target 14.7, but methods for quantifying this have been explored by FAO.<ref name="Cai2019" /> == Nacionalni zakoni, propisi i upravljanje == Zakoni koji regulišu praksu akvakulture uveliko se razlikuju od zemlje do zemlje <ref>{{Cite web |title=Fisheries & Aquaculture Fact Sheets |url=http://www.fao.org/fishery/nalo/search/en |access-date=2021-07-25 |website=National Aquaculture Legislation Overview |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations; Fisheries Division |location=Rome}}</ref> i često nisu strogo regulirani niti se lahko mogu pratiti. U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], akvakultura na kopnu i priobalju regulirana je na [[Nacionalni zakon o akvakulturi iz 1980.|saveznom]] i državnom nivou;<ref>{{Cite web |title=U.S. Aquaculture Legislation Timeline |url=http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx |date=2007-08-01 |website=National Ocean Economics Program |publisher=Middlebury Institute of International Studies |location=Monterey, CA |access-date=2015-06-08 |archive-date=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602071942/http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx }}</ref> nijedan nacionalni zakon ne reguliše [[akvakultura na moru|akvakulturu na moru]] u američkim vodama [[ekskluzivna ekonomska zona|ekskluzivnih ekonomskih zona]]. U junu 2011., Ministarstvo trgovine i [[Nacionalna uprava za okeane i atmosferu]] objavili su nacionalne politike akvakulture.<ref>{{Cite web|title=Commerce and NOAA release national aquaculture policies to increase domestic seafood production, create sustainable jobs, and restore marine habitats|url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2011/20110609_aquaculture.html|access-date=2015-06-08|website=www.noaanews.noaa.gov}}</ref> kako bi se riješio ovaj problem i "zadovoljila rastuća potražnja za zdravom morskom hranom, stvorila radna mjesta u obalnim zajednicama i obnovili vitalni ekosistemi." Veliki objekti akvakulture (tj. oni koji proizvode 20000 kg godišnje) koji ispuštaju industrijske otpadne vode moraju dobiti dozvole u skladu sa [[Zakon o čistoj vodi|Zakonom o čistoj vodi]].<ref name=NPDES>{{cite web |title=Aquaculture NPDES Permitting |url=https://www.epa.gov/npdes/aquaculture-npdes-permitting |date=2023-03-21 |website=National Pollutant Discharge Elimination System (NPDES) |publisher=U.S. Environmental Protection Agency (EPA) |location=Washington, D.C.}}</ref> Postrojenja koja proizvode najmanje 100000 lb kg ribe, [[mehkušac]]a ili rakova godišnje, podliježu specifičnim nacionalnim standardima ispuštanja.<ref>{{cite web |title=Concentrated Aquatic Animal Production Effluent Guidelines |url=https://www.epa.gov/eg/concentrated-aquatic-animal-production-effluent-guidelines |date=2023-06-22 |publisher=EPA}}</ref> Ostali dozvoljeni objekti podliježu ograničenjima efluenta koja se razvijaju od slučaja do slučaja.<ref name=NPDES/> ==Historija== [[Datoteka:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|left| Radnici love soma na farmama Delta Pride u Mississippiju: Fotografija mreže u obliku velike čaše koja kaplje, promjera otprilike 6 m i iste visine, do pola pune ribe, obješene o krak dizalice, s četiri radnika na i oko veće, prstenaste strukture u vodi]] [[Gunditjmara]], lokalni [[Aboridžinski australijski narod]] u jugozapadnoj [[Viktorija (Australija)|Victoriji]], [[Australija]], možda je uzgajao [[kratkorejasta jegulja|kratkorejaste jegulje]] već oko 4.580. [[prije nove ere]].<ref name="bbnhl">{{cite web|title= National Heritage Places – Budj Bim National Heritage Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/national/budj-bim |access-date=30 January 2020|website=Australian Government. Dept of Agriculture, Water and the Environment}} See also attached documents: National Heritage List ''Location and Boundary Map'', and ''Government Gazette'', 20 July 2004.</ref> Dokazi ukazuju na to da su razvili oko 100 km² [[vulkan]]skih poplavnih ravnica u blizini jezera Condah u kompleks kanala i brana, te da su koristili pletene ribarske zamke za hvatanje jegulja i njihovo očuvanje za jelo tokom cijele godine.<ref>[http://www.abc.net.au/science/news/stories/s806276.htm Aborigines may have farmed eels, built huts] ABC Science News, 13 March 2003.</ref><ref>[http://www.lakecondah.com/budjbim.html Lake Condah Sustainability Project] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103171935/http://www.lakecondah.com/budjbim.html|date=2013-01-03}}. Retrieved 18 February 2010.</ref> The local [[Budj Bim heritage areas|Budj Bim Cultural Landscape]], a [[World Heritage Site]], is one of the oldest known aquaculture sites in the world.<ref>{{cite news|last1= Neal|first1= Matt |title= Ancient Indigenous aquaculture site Budj Bim added to UNESCO World Heritage list|newspaper= ABC News|date= 6 July 2019|url= https://www.abc.net.au/news/2019-07-06/indigenous-site-joins-pyramids-stonehenge-world-heritage-list/11271804|access-date= 14 July 2019 | quote = Not only does Budj Bim bust the myth that all Indigenous people were nomadic and not agriculturally inclined, it is also considered one of the oldest aquaculture sites in the world.}}</ref><ref name="bbwhl">{{cite web|date= 6 July 2019|title=World heritage Places – Budj Bim Cultural Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/budj-bim|access-date= 11 March 2020|website=Australian Government. Dept of the Environment and Energy}}</ref> [[Usmeno predanje]] u [[Kina|Kini]] govori o kulturi običnog šarana, ''[[Cyprinus carpio]]'', još od 2000–2100. godine prije nove ere (oko 4.000 godina [[prije sadašnjosti|PS]]), ali najraniji značajni dokazi nalaze se u literaturi, u najranijoj monografiji o kulturi riba pod nazivom „Klasik kulture riba“, autora [[Fan Li]]ja, napisanoj oko 475. godine prije nove ere ({{oko|2475}} prije nove ere).<ref>{{cite web|title=History of Aquaculture|url= http://www.fao.org/docrep/field/009/ag158e/AG158E02.htm |access-date=August 23, 2009|publisher=Food and Agriculture Organization, United Nations}}</ref> Još jedan drevni kineski vodič o akvakulturi, koji je napisao Yang Yu Jing oko 460. godine prije nove ere, pokazuje da je uzgoj [[šaran]]a postajao sve sofisticiraniji. Lokalitet Jiahu u Kini ima posredne arheološke dokaze kao moguće najstarije lokacije za akvakulturu, koje datiraju iz 6200. godine prije nove ere (oko 8.200 godina prije nove ere), ali ovo je spekulacija.<ref name="jiahu">{{cite news|last1= Smith|first1= Kiona N. |date= 17 September 2019|title= Aquaculture may be the future of seafood, but its past is ancient|work=Ars Technic|url= https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|access-date= 17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917164315/https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|archive-date= 17 September 2019}}</ref> Kada su se vode povukle nakon [[poplava]] rijeka, neke ribe, uglavnom šarani, ostale su zarobljene u jezerima. Rani akvakulturisti su hranili svoje leglo koristeći izmet nimfi i svilene bube, a zatim su ih jeli.<ref name="sr">{{cite journal|last1=Sisma-Ventura|first1= Guy |last2= Tütken|first2= Thomas|last3= Zohar|first3= Irit|last4= Pack|first4= Andreas|last5= Sivan|first5= Dorit|last6= Lernau|first6= Omri|last7= Gilboa|first7= Ayelet|last8= Bar-Oz|first8= Guy|date= 2018|title= Tooth oxygen isotopes reveal Late Bronze Age origin of Mediterranean fish aquaculture and trade|journal=Scientific Reports|volume= 8|issue= 1 |page=14086|bibcode=2018NatSR...814086G|doi=10.1038/s41598-018-32468-1|pmc=6148281|pmid=30237483}}</ref> [[Drevni Egipat|Drevni Egipćani]] su možda uzgajali ribu (posebno oradu) iz jezera Bardawil oko 1.500. godine prije nove ere (oko 3.500 godina prije nove ere) i trgovali njome s Kanaancima.<ref name=sr/> Uzgoj ''[[Gim (hrana)|gima]]'' je najstarija akvakultura u [[oreja|Koreji]].<ref name="Gang">{{Cite web|last=강|first=제원 |title= gim|script-title= ko:김|url= http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Index?contents_id=E0008581|website=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|publisher= Academy of Korean Studies|language=ko}}</ref> Rane metode uzgoja koristile su [[bambus]]ove ili [[hrast]]ove štapove;<ref name="Gang"/> novije metode koje koriste mreže zamijenile su ih u 19. stoljeću.<ref name="Gang" /><ref name="EB">{{Cite web|title=gim|script-title=ko:김|url= http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-url= https://web.archive.org/web/20210224072904/http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-date= February 24, 2021|access-date=5 June 2017|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language= ko}}</ref> [[Gim (hrana)|Plutajući splavovi]] se koriste za masovnu proizvodnju od 1920-ih.<ref name="Banda" /> [[Japanci]] su uzgajali [[morske alge]] tako što su im obezbjeđivali bambusove motke, a kasnije i mreže i školjke [[kamenica]] koje su služile kao površine za sidrenje [[spora]].<ref>{{Cite web|last=Anitei|first=Stefan|title=... Make Unusual Aquaculture|url= https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml|access-date= 2021-02-17|website= softpedia|date= 30 January 2007|language=english|archive-date=2021-09-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20210929121940/https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml}}</ref> [[Drevni Rim| Rimljani]] su uzgajali ribu u ribnjacima i kamenice u obalnim lagunama prije 100. godine [[naše ere|n.e.]].<ref>{{cite journal|author1= McCann, Anna Marguerite|year= 1979|title= The Harbor and Fishery Remains at Cosa, Italy, by Anna Marguerite McCann|journal=Journal of Field Archaeology|volume=6|issue=4|pages=391–411|doi= 10.1179/009346979791489014 |jstor=529424}}</ref> [[Slika:00 Ixelles - Abbaye - La Cambre 1.JPG|thumb|right|280px|[[Ribnjak]] opatije La Cambre u [[gradu Briselu|Briselu]], Belgija]] U [[Srednji vijek|srednjovjekovnoj Evropi]], ranokršćanski [[manastiri|manastiri]] usvojili su rimske akvakulturne prakse. Akvakultura se proširila jer su ljudi daleko od obala i velikih rijeka inače ovisili o ribi koja je zahtijevala soljenje kako bi se sačuvala.<ref>{{cite book|last= Kurlansky|first= Mark|url= https://archive.org/details/isbn_9780965033503|title= Salt: A World History|year= 2002|url-access= registration}}</ref> Riba je bila važan izvor hrane u srednjovjekovnoj Evropi, kada je u prosjeku 150 dana godišnje bilo dani [[post]]a i apstinencije, a [[meso]] je bilo zabranjeno.<ref name=wilmart>{{cite journal |last= Wilmart|first= Mickaël|date= 2001|title= Les étangs de Marcoussis. Un exemple d'exploitation piscicole dans la région parisienne à la fin du XVe siècle|url= https://shs.hal.science/halshs-00425001/document|journal= Bulletin de la Société historique et archéologique de Corbeil, de l'Essonne et du Hurepoix|issue= 71|pages= 7–18|access-date=8 May 2024}}</ref> Poboljšanja u transportu tokom 19. stoljeća učinila su svježu ribu lako dostupnom i jeftinom, čak i u unutrašnjosti, što je akvakulturu učinilo manje popularnom. Ribnjaci iz 15. stoljeća u Třebonskom bazenu u današnjoj [[Češka| Republici Češkoj]] održavaju se kao okvirni [[UNESCO lokalitet svjetske baštine]].<ref>{{cite web|title=Fishpond Network in the Trebon Basin|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20151003161228/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/|archive-date=3 October 2015 |access-date=1 Oct 2015|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> [[Aquaculture in Samoa|Samoans]] practised "a traditional form of [[giant clam]] ranching".<ref> {{cite book |author = IBP Inc. |year = 2015 |title = Samoa Fishing and Aquaculture Industry Handbook - Strategic Information and Regulations |url = https://books.google.com/books?id=wV-zCwAAQBAJ |publication-place = Washington DC |publisher = International Business Publications, USA |page = 37 |isbn = 978-1-5145-1948-6 |access-date = 21 April 2024 |quote = [...] in Samoa [...] a traditional form of giant clam ranching was practiced on village reefs or on lagoon [sic] where a community place giant clams in a fenced off area for special occasion or reserves for seafood supply in bad weather. }} </ref> [[Havaji|Havajci]] su izgradili [[havajska akvakultura|okeanske ribnjake]]. Izvanredan primjer je ribnjak [[Menehune|"Menehune" ribnjak]] koji datira od prije najmanje 1.000 godina, u Alekoku. Legenda bilježi njegovu izgradnju od strane mitskog naroda patuljaka Menehune.<ref>{{cite journal|last1= Costa-Pierce|first1= B.A.|year= 1987|title= Aquaculture in ancient Hawaii|url=http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status= live|journal= BioScience|volume=37|issue=5|pages=320–331|doi=10.2307/1310688|jstor=1310688|bibcode= 1987BiSci..37..320C}}</ref> U prvoj polovini 18. stoljeća, njemački [[Stephan Ludwig Jacobi]] je eksperimentisao sa [[vanjska oplodnja|vanjskom oplodnjom]] [[potočna pastrmka|potočne pastrmke]] i [[losos]]a. Napisao je članak " Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" (''O vještačkoj proizvodnji pastrmke i lososa'') u kojem je sažeo svoja otkrića i stekao reputaciju osnivača vještačkog uzgoja ribe.<ref>{{Cite web|title=Ein Lipper macht sich Gedanken ...|url=https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/|access-date=2019-09-18|website=Lippisches Landesmuseum Detmold|language=de|quote=Stephan Ludwig Jacobi, vor 300 Jahren in Kalletal-Hohenhausen geboren, veröffentlichte 1768 den Aufsatz "Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" in den "Lippischen Intelligenzblättern" – und gilt damit zu Recht als Begründer der künstlichen Fischaufzucht.|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209215057/https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/}}</ref> By the latter decades of the 18th century, oyster-farming had begun in estuaries along the Atlantic Coast of North America.<ref>{{cite web|date= 22 May 2015|title= A Brief History of Oystering in Narragansett Bay|url=http://web.uri.edu/quadangles/a-brief-history-of-oystering-in-narragansett-bay/|access-date=1 October 2015|publisher=URI Alumni Magazine, University of Rhode Island}}</ref> Riječ "akvakultura" pojavila se u novinskom članku iz 1855. godine u vezi sa iskorištavanjem [[led]]a.<ref>{{Cite news |title= The cultivation of ice (1855) - on Newspapers.com|newspaper=The Baltimore Sun|url= https://www.newspapers.com/clip/3797987/the_cultivation_of_ice_1855/|access-date=2015-12-10}}</ref> Također se pojavljivao u opisima kopnenih poljoprivrednih praksi [[navodnjavanje|podnavodnjavanja]] krajem 19. stoljeća <ref>{{Cite news|title= Agricultural. New agricultural practises by A. N. Cole. Subirrigation, methods and results (1888) - on Newspapers.com|newspaper=Oakland Tribune|url= https://www.newspapers.com/clip/3798119/agricultural_new_agricultural/|access-date= 2015-12-10}}</ref> prije nego što se prvenstveno povezalo s uzgojem vodenih biljnih i životinjskih vrsta;<ref> {{oed | aquaculture}} </ref> and that of "aquiculture" from 1867.<ref> {{oed | aquiculture}} </ref>) U 1859., Stephen Ainsworth iz [[West Bloomfield, New York]], započeo je eksperimente s [[potočna pastrmka|potočnom pastrmkom]]. Do 1864., Seth Green je uspostavio komercijalni uzgoj riba u Caledonia Springsu, blizu Rochestera, [[New York]]. Do 1866. godine, uz učešće W. W. Fletchera iz [[Concord, Massachusetts]], vještački uzgoji riba su djelovali i u Kanadi i u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref>Milner, James W. (1874). "The Progress of Fish-culture in the United States". United States Commission of Fish and Fisheries Report of the Commissioner for 1872 and 1873. 535 – 544 <http://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html></ref> Kada je 1889. godine otvoreno ribogojilište [[Dildo Island]] na [[Newfoundland]]u, bilo je najveće i najnaprednije na svijetu. Riječ "akvakultura" korištena je u opisima eksperimenata uzgoja [[bakalar]]a i [[jastog]]a u 1890.<ref>{{Cite news|title= Food from the sea. Remarkable results of the experiments in cod and lobster,(aquaculture, 1890) - on Newspapers.com|newspaper=Pittsburgh Dispatch|url= https://www.newspapers.com/clip/3798097/food_from_the_sea_remarkable_results/|access-date=2015-12-10}}</ref> Do 1920-ih, Američka kompanija za uzgoj ribe iz [[Caroline, Rhode Island]], osnovana 1870-ih, bila je jedan od vodećih proizvođača pastrmke. Tokom 1940-ih usavršili su metodu manipulisanja dnevnim i noćnim ciklusom riba, kako bi se one mogle vještački mrijestiti tokom cijele godine.<ref>[[Michael A. Rice|Rice, M.A.]] 2010. "A brief history of the American Fish Culture Company 1877–1997". [[Rhode Island Historical Society|Rhode Island History]] 68(1):20–35. [http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice web version] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20131203013521/http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice|date=2013-12-03}}</ref> [[California|Kalifornijci]] su sakupljali divlje [[alge]] [[kelp]] i pokušavali upravljati zalihama oko 1900. godine, kasnije ih nazivajući resursom iz ratnog perioda.<ref>{{cite journal|last1= Neushul|first1= Peter|year= 1989|title= Seaweed for War: California's World War I Kelp Industry|journal=Technology and Culture|volume= 30|issue= 3|pages= 561–583|doi= 10.2307/3105951|jstor= 3105951|s2cid= 111835074 }}</ref> {{clear}} ==Također pogledajte== {{Portal|Voda|Biologija}} * [[Agroekologija]] * [[Farma aligatora]] * [[Certifikacija za stručnjake u akvakulturi]] * [[Nauka o ribarstvu]] * [[Ribarstvo]] * [[Industrijska poljoprivreda (životinje)#Akvakultura|Industrijska akvakultura]] * [[Popis komercijalno važnih vrsta riba]] * [[Uzgoj crva|Crvi koji se koriste kao hrana za ribe]] * [[Uzgoj ostriga]] * [[Recirkulacijski sistem akvakulture]] * [[Razdvajanje resursa]] ==Reference== {{Reflist|30em}} ===Dodatni izvori=== {{refbegin|30em}} * {{cite journal | last1 = Corpron | first1 = K.E. | last2 = Armstrong | first2 = D.A. | year = 1983 | title = Removal of nitrogen by an aquatic plant, ''Elodea densa'', in recirculating ''Macrobrachium'' culture systems | journal = Aquaculture | volume = 32 | issue = 3–4| pages = 347–360 | doi=10.1016/0044-8486(83)90232-6| bibcode = 1983Aquac..32..347C }} * {{cite journal|doi=10.1126/science.1138042|title=ECOLOGY: Rapid Domestication of Marine Species|journal=Science|volume=316|issue=5823|pages=382–383|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M.|last2=Marba|first2=N.|last3=Holmer|first3=M.|pmid=17446380|s2cid=84063035}} [http://podcasts.aaas.org/science_podcast/SciencePodcast_070420.mp3 podcast] * {{cite journal | last1 = Ferreira | first1 = J. G. | last2 = Hawkins | first2 = A.J.S. | last3 = Bricker | first3 = S.B. | year = 2007 | title = Management of productivity, environmental effects and profitability of shellfish aquaculture – The Farm Aquaculture Resource Management (FARM) model |url=http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf | journal = Aquaculture | volume = 264 | issue = 1–4| pages = 160–174 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.12.017| bibcode = 2007Aquac.264..160F }} * GESAMP (2008) [http://www.fao.org/docrep/010/i0035e/i0035e00.htm ''Assessment and communication of environmental risks in coastal aquaculture''] FAO Reports and Studies No 76. {{ISBN|978-92-5-105947-0}} * Hepburn, J. 2002. ''Taking Aquaculture Seriously''. Organic Farming, Winter 2002 © Soil Association. * {{cite journal|doi=10.1093/envhis/11.3.527|url=https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|title='Seeding the Water as the Earth': The Epicenter and Peripheries of a Western Aquacultural Revolution|journal=Environmental History|volume=11|issue=3|pages=527–566|year=2006|last1=Kinsey|first1=D. S.|access-date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144510/https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|archive-date=2019-07-29|url-access=subscription}} * {{cite journal | last1 = Naylor | first1 = R.L. | last2 = Williams | first2 = S.L. | last3 = Strong | first3 = D.R. | s2cid = 82810702 | year = 2001 | title = Aquaculture – A Gateway For Exotic Species | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 294 | issue = 5547| pages = 1655–6 | doi=10.1126/science.1064875 | pmid=11721035}} * [https://web.archive.org/web/20070513162537/http://www.scotland.gov.uk/cru/kd01/green/reia-01.asp The Scottish Association for Marine Science and Napier University. 2002. Review and synthesis of the environmental impacts of aquaculture] * Higginbotham James ''Piscinae: Artificial Fishponds in Roman Italy'' University of North Carolina Press (June 1997) * Wyban, Carol Araki (1992) ''Tide and Current: Fishponds of Hawai'I'' [[University of Hawaiʻi]] Press:: {{ISBN|978-0-8248-1396-3}} * Timmons, M.B., Ebeling, J.M., Wheaton, F.W., Summerfelt, S.T., Vinci, B.J., 2002. Recirculating Aquaculture Systems: 2nd edition. Cayuga Aqua Ventures. * {{cite journal | last1 = Piedrahita | first1 = R.H. | year = 2003 | title = Reducing the potential environmental impacts of tank aquaculture effluents through intensification and recirculation | journal = Aquaculture | volume = 226 | issue = 1–4| pages = 35–44 | doi=10.1016/s0044-8486(03)00465-4| bibcode = 2003Aquac.226...35P }} * {{cite journal | last1 = Klas | first1 = S. | last2 = Mozes | first2 = N. | last3 = Lahav | first3 = O. | year = 2006 | title = Development of a single-sludge denitrification method for nitrate removal from RAS effluents: Lab-scale results vs. model prediction | journal = Aquaculture | volume = 259 | issue = 1–4| pages = 342–353 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.05.049| bibcode = 2006Aquac.259..342K }} {{Refend}} === Besplatan sadržaj === {{Free-content attribution | title = The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 | publisher = FAO | page numbers = p.10 | documentURL = https://openknowledge.fao.org/items/06690fd0-d133-424c-9673-1849e414543d | license statement URL = | license = [[CC BY 4.0]] }} | title = In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018 | author = FAO | publisher = FAO | page numbers = | source = | documentURL = http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:In_brief,_The_State_of_World_Fisheries_and_Aquaculture,_2018.pdf | license = CC BY-SA 3.0 IGO}} | title = Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics | publisher = United Nations Environment Programme | documentURL = https://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Nations_Environment_Programme_Drowning_in_Plastics_%E2%80%93_Marine_Litter_and_Plastic_Waste_Vital_Graphics.pdf | license = Cc BY-SA 3.0 IGO}} ==Dodatni izvori== * Holmer, Marianne. ''Aquaculture in the Ecosystem''. Dordrecht, Netherlands: Springer, 2008. * Molyneaux, Paul. ''Swimming in Circles: Aquaculture and the End of Wild Oceans''. New York: Thunder's Mouth Press, 2006. * Stickney, Robert R. ''Aquaculture: An Introductory Text''. Oxford, UK; Cambridge, MA: CABI Publishing, 2005. * World Bank. ''Changing the Face of the Waters: The Promise and Challenge of Sustainable Aquaculture''. Washington, DC: World Bank, 2007. ==Vanjski linkovi== {{Wiktionary}} {{Commons category|Aquaculture}} * [https://www.whoi.edu/know-your-ocean/ocean-topics/ocean-resources/aquaculture/ Aquaculture topic page from Woods Hole Oceanographic Institution] * {{Cite web|title = Aquaculture Factsheet| work=Waitt Institute | date=4 June 2015 |url = http://waittinstitute.org/aquaculture/|access-date = 2015-06-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20150617102308/http://waittinstitute.org/aquaculture/|archive-date = 2015-06-17}} * [https://web.uri.edu/crc/ The Coastal Resources Center] * [https://web.archive.org/web/20120118205534/http://aquaculture.noaa.gov/ NOAA aquaculture] * [http://www.aquaculturehub.org The University of Hawaiʻi's AquacultureHub] {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Aquaculture}} {{Teme ribarske industrije|prošireno=akvakultura}} {{Ribarstvo i ribolov}} {{Poljopivreda footer}} {{Authority control}} [[Kategorija:Akvakultura| ]] [[Kategorija:Domaće životinje]] [[Kategorija:Zgrade i objekti koji se koriste za zatvaranje životinja]] [[Kategorija:Održivi prehrambeni sistem]] m4bxmi5ybxvtcd53st67ivz2z7vblx8 3836960 3836958 2026-04-24T09:07:40Z Bizmarkus-bos 180664 /* Mehkušci */ 3836960 wikitext text/x-wiki [[Slika:2019-03-16 01 Aquaculture in Chile.jpg|thumb|320px| Uzgoj ribe u akvakulturi u [[fjord]]ovima južno od Castra, [[Čile]].]] {{Poljoprivreda}} '''Akvakultura''', rjeđe '''akvikultura''',<ref name="Garner_2016">{{Citation |last=Garner |first=Bryan A. |title=Garner's Modern English Usage |year=2016 |url=http://www.lawprose.org/bryan-garner/books-by-bryan-garner/garners-modern-english-usage-4th-edition-2016 |edition=4th |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-049148-2 |author-link=Bryan A. Garner}}</ref> također poznato kao '''akvafarmerstvo''', jeste kontrolirani "uzgoj" vodenih organizama kao što su [[ribe]], [[rakovi]], [[mehkušci]], [[alge]] i drugi vrijedni organizmi kao što su vodene [[biljke[[ (npr. [[Nelumbo nucifera|lotus]]. Akvakultura uključuje uzgoj slatkovodnih, bočatovodnih i slanovodnih [[populacija]] u kontroliranim ili poluprirodnim uvjetima i može se uporediti s komercijalnim [[ribolov]]om, koji predstavlja izlov divlje ribe.<ref name="AmericanHeritageDef">{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/aquaculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20060719044903/http://www.answers.com/topic/aquaculture|title=aquaculture|archive-date=2006-07-19|work=Answers.com}}</ref> Akvakultura je također praksa koja se koristi za obnovu i rehabilitaciju morskih i slatkovodnih [[ekosistem]]a.<ref>{{Cite web |date=2023-02-22 |title=Study: Aquaculture can be 'part of the solution' to marine ecosystem restoration - Responsible Seafood Advocate |url=https://www.globalseafood.org/advocate/study-aquaculture-can-be-part-of-the-solution-to-marine-ecosystem-restoration/ |access-date=2024-02-17 |website=Global Seafood Alliance |language=en-US}}</ref> [[Marikultura]], obično poznata kao morski uzgoj, je akvakultura u [[nore|morskim]] staništima i [[laguna]]ma, za razliku od slatkovodne akvakulture. [[Piscikultura]] je vrsta akvakulture koja se sastoji od uzgoja [[ribe]], radi dobijanja [[Riba kao hrana|ribljih proizvoda kao hrane]]. Akvakultura se također može definirati kao uzgoj, uzgoj i sakupljanje ribe i drugih vodenih biljaka, također poznata kao uzgoj u vodi. To je ekološki izvor hrane i komercijalnih proizvoda koji pomažu u poboljšanju zdravijih [[staništa]] i koriste se za rekonstrukciju [[populacija]] ugroženih vodenih vrsta. Tehnologija je povećala rast ribe u priobalnim morskim vodama i otvorenim okeanima zbog povećane potražnje za morskim plodovima.<ref>{{Cite web |title=What is aquaculture? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/aquaculture.html#:~:text=Aquaculture%20is%20breeding,%20raising,%20and,of%20threatened%20or%20endangered%20species. |access-date=2022-12-07 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration, US Department of Commerce |language=EN-US}}</ref> Akvakultura se može provoditi u potpuno vještačkim objektima izgrađenim na kopnu (kopnena akvakultura), kao u slučaju [[akvarij]]a, [[ribnjak]]a, akvaponike ili vodenih staza, gdje životni uslovi zavise od ljudske kontrole, kao što su kvalitet vode (kisik), hrana ili temperatura. Alternativno, mogu se provoditi u dobro zaštićenim plitkim vodama vode ([[litoral]], blizu obale) (priobalna akvakultura), gdje su uzgajane vrste izložene relativno prirodnijim okruženjima; ili na ograđenim/zatvorenim dijelovima otvorenog okeana daleko od obale ([[marikultura]], akvakultura na moru), gdje se vrste uzgajaju u [[kafez]]ima, stalcima ili vrećama i izložene su raznolikijim prirodnim uslovima kao što su vodene struje (kao što su okeanske struje), dnevne vertikalne migracije i ciklusi hranjivih tvari. Prema [[FAO|Organizaciji za hranu i poljoprivredu]] (FAO), akvakultura "se podrazumijeva kao uzgoj vodenih [[organizam]]a, uključujući ribe, mehkušce, rakove i vodene biljke. Uzgoj podrazumijeva neki oblik intervencije u [[proces uzgoja ribe|mrijestilišta]] radi povećanja proizvodnje, kao što je redovno [[poribljavanje]], [[hranjenje|hranjenje riba]], zaštita od [[predator]]a itd. Uzgoj također podrazumijeva individualno ili korporativno vlasništvo nad stokom koji se uzgaja."<ref>[http://www.fao.org/fishery/statistics/global-aquaculture-production/en Global Aquaculture Production] Fishery Statistical Collections, FAO, Rome. Retrieved 2 October 2011.</ref> Prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture u 2019. godini iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. godine porasla je na 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea">FAO FIGIS Database (2022) [https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY Global Aquaculture Production 1950–2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119053553/https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY |date=2022-01-19 }}. Retrieved 2 February 2022</ref><ref name="cd0683en">{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd0683en |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 |date=2024-06-07 |publisher=FAO |isbn=978-92-5-138763-4 |language=en |doi=10.4060/cd0683en}}</ref> Međutim, postoje problemi s pouzdanošću prijavljenih podataka.<ref name="overreporting"/> Nadalje, u dsadašnjoj praksi akvakulture, proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe koriste se za proizvodnju jednog kilograma [[piacivor]]ne ribe poput [[akvakultur lososa|lososa]].<ref name=Alliance /> Hrana na bazi biljaka i insekata također se razvija kako bi se smanjila upotreba divlje ribe za hranu u akvakulturi. Posebne vrste akvakulture uključuju [[uzgoj ribe]], [[uzgoj škampa]], [[uzgoj ostriga]], marikulturu, [[piscikultura|piscikulturu]], [[algakultura|algakulturu]] (kao što je [[uzgoj morskih algi]]) i uzgoj [[ukrasne ribe]]. Posebne metode uključuju akvaponiku i [[integrirana multitrofička akvakultura| integriranu multitrofičku akvakulturu]], od kojih obje integriraju uzgoj ribe i uzgoj vodenih biljaka. FAO opisuje akvakulturu kao jednu od industrija koje su najdirektnije pogođene klimatskim promjenama i njihovim uticajima.<ref>{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=FAO's work on climate change Fisheries & aquaculture 2019|publisher=Food and Agriculture Organization|year=2019}}</ref> Neki oblici akvakulture imaju negativan utjecaj na okoliš, kao što je [[zagađenje n utrijentima]] ili prijenos bolesti na divlje populacije. {{toclimit|3}} ==Pregled== [[Datoteka:Global capture fisheries and aquaculture production, 1990-2030.svg|thumb|right|300px| Globalni ulov ribe i akvakulture prema izvještaju FAO-a, 1990–2030]] [[Datoteka:World aquaculture production of food fish and aquatic plants, 1990-2016.svg|thumb|right|300px|Svjetska proizvodnja ribe i vodenih biljaka u akvakulturi, 1990–2016]] Stagnacija ulova u [[divlje ribolovno područje|divljim ribolovnim područjima]] i [[prekomjerna eksploatacija]] popularnih morskih [[vrsta]], u kombinaciji s rastućom potražnjom za visokokvalitetnim proteinima, potaknuli su akvakulturiste da pripitome druge morske vrste..<ref>"'FAO: 'Fish farming is the way forward.'(Big Picture)(Food and Agriculture Administration's 'State of Fisheries and Aquaculture' report)." The Ecologist 39.4 (2009): 8–9. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref><ref name="uscnews.usc.edu">"[http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html The Case for Fish and Oyster Farming] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512061109/http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html |date=2009-05-12 }}," Carl Marziali, University of Southern California Trojan Family Magazine, May 17, 2009.</ref> Na početku moderne akvakulture, mnogi su bili optimistični da bi se "[[Plava revolucija|Plava revolucija]]" mogla dogoditi u akvakulturi, baš kao što je [[Zelena revolucija]] 20. stoljeća revolucionirala poljoprivredu.<ref>"The Economist: 'The promise of a blue revolution', Aug. 7, 2003. <https://www.economist.com/special-report/2003/08/07/the-promise-of-a-blue-revolution></ref> Iako su kopnene životinje odavno bile pripitomljene, većina vrsta morskih plodova i dalje se lovila u divljini. Zabrinut zbog uticaja rastuće potražnje za morskim plodovima na svjetske okeane, istaknuti istraživač okeana [[Jacques Cousteau]] napisao je 1973. godine: "S obzirom na to da moramo prehraniti rastuću ljudsku populaciju na Zemlji, moramo se okrenuti moru s novim razumijevanjem i novom tehnologijom."<ref>"Jacques Cousteau, ''The Ocean World of Jacques Cousteau: The Act of life'', World Pub: 1973."</ref> Oko 430 (97%) kultiviranih vrsta od 2007. pripitomljeno je tokom 20. i 21. stoljeća, od čega se procjenjuje da je 106 nastalo u deceniji do 2007. godine. S obzirom na dugoročni značaj poljoprivrede, do danas je pripitomljeno samo 0,08% poznatih kopnenih biljnih i 0,0002% poznatih kopnenih životinjskih vrsta, u poređenju sa 0,17% poznatih morskih biljnih vrsta i 0,13% poznatih morskih životinjskih vrsta. Pripitomljavanje obično uključuje oko deceniju naučnog istraživanja.<ref name="DuarteMarbaHolmer">{{cite journal|title=Rapid Domestication of Marine Species| doi=10.1126/science.1138042|pmid=17446380|volume=316|issue=5823|pages=382–383|journal=Science|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M|last2=Marba|first2=N|last3=Holmer|first3=M|hdl=10261/89727| s2cid=84063035}}</ref> Pripitomljavanje vodenih vrsta nosi manje rizika za ljude nego kopnene životinje, koje su uzele veliki danak u ljudskim životima. Većina glavnih ljudskih bolesti potiče od pripitomljenih životinja,<ref>{{cite book |title=Guns, Germs, and Steel |year=2005 |publisher=[[W.W. Norton & Company, Inc.]] |location=New York, New York |isbn=978-0-393-06131-4 |title-link=Guns, Germs, and Steel }}</ref> uključujući bolesti poput [[male boginje|malih boginja]] i [[difterija| difterije]], koje se, kao i većina zaraznih bolesti, prenose na ljude sa životinja. Još uvijek se nisu pojavili ljudski [[patogen]]i slične virulencije iz morskih vrsta.<ref>{{Cite journal |last1=Lasa |first1=Aide |last2=Auguste |first2=Manon |last3=Lema |first3=Alberto |last4=Oliveri |first4=Caterina |last5=Borello |first5=Alessio |last6=Taviani |first6=Elisa |last7=Bonello |first7=Guido |last8=Doni |first8=Lapo |last9=Millard |first9=Andrew D. |last10=Bruto |first10=Maxime |last11=Romalde |first11=Jesus L. |last12=Yakimov |first12=Michail |last13=Balbi |first13=Teresa |last14=Pruzzo |first14=Carla |last15=Canesi |first15=Laura |date=September 2021 |title=A deep-sea bacterium related to coastal marine pathogens |journal=Environmental Microbiology |volume=23 |issue=9 |pages=5349–5363 |doi=10.1111/1462-2920.15629 |issn=1462-2912 |pmc=8519021 |pmid=34097814|bibcode=2021EnvMi..23.5349L }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health|title=Aquatic animal disease and human health|date=2016-04-26|website=Department of Primary Industries|access-date=October 15, 2019|archive-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113044257/https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health}}</ref> Biološke metode kontrole za upravljanje [[parazit]]ima se već koriste, kao što su [[ribe]] čistači (npr. [[grgeč]]i i morski [[losos]]i) za kontrolu populacija morskih ušiju u uzgoju lososa.<ref>{{Cite journal|title = The use of lumpfish (Cyclopterus lumpus L.) to control sea lice (Lepeophtheirus salmonis Krøyer) infestations in intensively farmed Atlantic salmon (Salmo salar L.)|journal = Aquaculture|date = 2014-03-20|pages = 18–23|volume = 424–425|doi = 10.1016/j.aquaculture.2013.12.033|first1 = Albert K.|last1 = Imsland|first2 = Patrick|last2 = Reynolds|first3 = Gerhard|last3 = Eliassen|first4 = Thor Arne|last4 = Hangstad|first5 = Atle|last5 = Foss|first6 = Erik|last6 = Vikingstad|first7 = Tor Anders|last7 = Elvegård| bibcode=2014Aquac.424...18I }}</ref> Modeli se koriste kao pomoć pri prostornom planiranju i lociranju ribogojilišta kako bi se utjecaj sveo na minimum.<ref>{{Cite web|title = DEPOMOD and AutoDEPOMOD — Ecasa Toolbox|url = http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|website = www.ecasatoolbox.org.uk|access-date = 2015-09-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925121623/http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|archive-date = 2015-09-25}}</ref> [[Slika:Aquaculture production (2023).svg|thumb|300x300px|Akvakulturna proizvodnja (2023)<ref>{{Cite book |url=https://doi.org/10.4060/cd4313en |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |publisher=Food and Agriculture Organization |year=2025 |isbn=978-92-5-140174-3 |language=en |doi=10.4060/cd4313en |access-date= |via=fao.org |s2cid=}}</ref>]] Smanjenje zaliha divlje. povećalo je potražnju za uzgojenom ribom.<ref>{{Cite journal|title = Effect of aquaculture on world fish supplies|journal = Nature|date = 2000-06-29|issn = 0028-0836|pages = 1017–1024|volume = 405|issue = 6790|doi = 10.1038/35016500|first1 = Rosamond L.|last1 = Naylor|first2 = Rebecca J.|last2 = Goldburg|first3 = Jurgenne H.|last3 = Primavera|first4 = Nils|last4 = Kautsky|first5 = Malcolm C. M.|last5 = Beveridge|first6 = Jason|last6 = Clay|first7 = Carl|last7 = Folke|first8 = Jane|last8 = Lubchenco|first9 = Harold|last9 = Mooney|pmid=10890435|bibcode = 2000Natur.405.1017N|hdl = 10862/1737|s2cid = 4411053|hdl-access = free}}</ref> Međutim, pronalaženje alternativnih izvora proteina i ulja za hranu za ribe je neophodno kako bi industrija akvakulture mogla održivo rasti; u suprotnom, predstavlja veliki rizik za prekomjerno iskorištavanje ribe za ispašu.<ref>{{Cite web|url = http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf|title = Turning the tide|access-date = 2015-09-24|archive-date = 2016-02-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160222005116/http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf}}</ref> Proizvodnja akvakulture sada premašuje proizvodnju ulova ribe<ref name="ca0191en" /> i zajedno relativni doprinos BDP-u kretao se od 0,01 do 10%.<ref name="Cai2019">{{Cite book |last=Cai |first=Junning |title=Understanding and measuring the contribution of aquaculture and fisheries to gross domestic product (GDP) |date=2019 |others=Hui Huang, PingSun Leung |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=978-92-5-131280-3 |location=Rome |oclc=1104067293}}</ref> Međutim, nije lako izdvojiti relativni doprinos akvakulture [[BDP]]-u, zbog nedostatka podataka.<ref>{{Cite book|last=Food and Agriculture Organization of the United Nations|title=The state of world fisheries and aquaculture 2020: sustainability in action|date=2020|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|isbn=978-92-5-132692-3|location=Rome|oclc=1159532489}}</ref> Još jedno nedavno pitanje nakon zabrane organotina od strane Međunarodne pomorske organizacije 2008. godine je potreba za pronalaženjem ekološki prihvatljivih, ali i dalje efikasnih spojeva s antivegetativnim efektima. Svake godine se otkriva mnogo novih prirodnih spojeva, ali njihova proizvodnja u dovoljno velikom obimu za komercijalne svrhe gotovo je nemoguća. Vrlo je vjerovatno da će budući razvoj u ovoj oblasti zavisiti od [[mikroorganizam]]a, ali su potrebna veća sredstva i daljnja istraživanja kako bi se prevazišao nedostatak znanja u ovoj oblasti.<ref>{{Cite journal|title = Qian, P. Y., Xu, Y. & Fusetani, N. Natural products as antifouling compounds: recent progress and future perspectives|url = https://www.researchgate.net/publication/40447383|journal = Biofouling|volume = 26|issue = 2|pages = 223–234|access-date = 2015-09-24|doi = 10.1080/08927010903470815|pmid = 19960389|year = 2009|last1 = Qian|first1 = Pei-Yuan|last2 = Xu|first2 = Ying|last3 = Fusetani|first3 = Nobushino|s2cid = 35932563}}</ref> == Grupe vrsta == {{multiple image | align = right | caption_align = center | direction = vertical | width = 300 | header = Globalna proizvodnja akvakulture u milionima tona, 1950–2010, prema izvještaju [[FAO]]-a <ref name="faostat">Based on data sourced from the [http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx FishStat database] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121107001620/http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx |date=November 7, 2012 }}</ref> | header_align = center | header_background = | footer = | footer_align = | footer_background = | background color = | image1 = Global aquaculture production.png | alt1 = | caption1 = Glavne grupe vrsta | image2 = Global other aquaculture production.png | alt2 = | caption2 = Manje grupe vrsta }} [[Slika:World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2018).svg|thumb|300px| Svjetska proizvodnja ribe i akvakulture po glavnim proizvođačima (2018.), iz Statističkog godišnjaka [[Organizacije za hranu i poljoprivredu|FAO]], 2020.<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2020|publisher=FAO|year=2020|isbn=978-92-5-133394-5|location=Rome|doi=10.4060/cb1329en|s2cid=242794287}}</ref>]] ===Vodene biljke=== [[Datoteka:Yangzhuanghe - CIMG3404.JPG|thumb|300px| Uzgoj emergentnih vodenih biljaka u plutajućim kontejnerima|alt=Vodene biljke u plutajućim kontejnerima]] {{glavni|Algakultura|Uzgoj morskih algi}} [[Mikroalge]], također poznate kao [[fitoplankton]], [[mikrofiti]] ili [[planktonske alge]], čine većinu kultiviranih [[alge|algi]]. Makroalge, obično poznate kao [[morske alge]], također imaju mnogo komercijalne i industrijske namjene, ali zbog svoje veličine i specifičnih zahtjeva, ne uzgajaju se lahko u velikim razmjerima i najčešće se uzimaju u divljini. U 2016. godini, akvakultura je bila izvor 96,5 % po volumenu od ukupno 31,2 miliona tona divlje sakupljenih i kultiviranih vodenih biljaka zajedno. Globalna proizvodnja uzgojenih vodenih biljaka, u kojoj pretežno dominiraju morske [[alge]], porasla je u obimu proizvodnje sa 13,5 miliona tona u 1995. godini na nešto više od 30 miliona tona u 2016.<ref name="ca0191en">{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf|title=In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018|publisher=FAO|year=2018}}</ref> ====Uzgoj morskih algi==== {{glavni|Uzgoj morskih algi}} ===Ribe=== {{Glavni|Uzgoj ribe}} Uzgoj ribe je najčešći oblik akvakulture. Uključuje komercijalni uzgoj ribe u rezervoarima, ribnjacima ili okeanskim ograđenim prostorima, obično za hranu. Postrojenje koje pušta mlađ ribe u divljinu za rekreativni [[ribolov]] ili za dopunjavanje prirodnog broja vrste obično se naziva [[mrjestilište]]. Širom svijeta, najvažnije vrste riba koje se koriste u uzgoju ribe su, redom, [[šaran]], [[losos]], [[tilapija]] i [[som]].<ref name="faostat"/> U [[Mediteran]]u, mlade [[atlantska plavoperajna tuna|plavoperajne tune]] hvataju se mrežama na moru i polako vuku prema obali. Zatim se interniraju u [[Offshore akvakultura|offshore]] ograđene prostore (ponekad napravljene od plutajućih HDPE cijevi))<ref>{{Cite web|url=https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|title=HDPE Pipe used for Aquaculture pens.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111409/https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|archive-date=2019-01-09}}</ref> where they are further grown for the market.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1641/0006-3568(2005)055[0301:DWSTBF]2.0.CO;2 | author = Volpe, J. | year = 2005 | title = Dollars without sense: The bait for big-money tuna ranching around the world | journal = [[BioScience]] | volume = 55 | issue = 4| pages = 301–302 | issn = 0006-3568 | doi-access = free }}</ref> Istraživači u Australiji su 2009. prvi put uspjeli prilagoditi južnu plavoperajnu tunu da se razmnožava u bazenima bez izlaza na more. Južna plavorepa tuna se također lovi u divljini i tovi u [[kafez]]ima za uzgoj u južnom dijelu Spencerovog zaliva, [[Južna Australija]]. Sličan proces se koristi u dijelu ove industrije koji se bavi uzgojem lososa; mlađ se uzima iz mrijestilišta i koristi se niz metoda kako bi se pomoglo njihovom sazrijevanju. Naprimjer, kao što je gore navedeno, neke od najvažnijih vrsta riba u industriji, losos, mogu se uzgajati korištenjem sistema kafeza. To se postiže mrežastim kafezima, po mogućnosti u otvorenoj vodi s jakim protokom, i hranjenjem lososa posebnom mješavinom hrane koja pomaže njihovom rastu. Ovaj proces omogućava rast ribe tokom cijele godine, a time i veći ulov tokom pravih sezona.<ref>{{cite journal |title=Farming the Sea|first=Frank|last=Asche|journal=Marine Resource Economics|volume=23|issue=4|year=2008|pages=527–547 |jstor=42629678|doi=10.1086/mre.23.4.42629678|bibcode=2008MREco..23..527A |s2cid=129264961}}</ref><ref>{{cite journal |title=Future Seascapes, Fishing, and Fish Farming|first1=Rebecca |last1=Goldburg |first2=Rosamond |last2=Naylor|journal=Frontiers in Ecology and the Environment|volume=3|issue=1|date=February 2005|pages=21–28|doi=10.2307/3868441|jstor=3868441|doi-access=free}}</ref> Dodatna metoda, ponekad poznata kao marikultura, također se koristi u industriji. Morski uzgoj uključuje uzgoj ribe u mrijestilištu kratko vrijeme, a zatim njihovo puštanje u morske vode radi daljnjeg razvoja, nakon čega se ribe ponovo hvataju kada sazriju.<ref>{{cite book |last1=Brown |first1=E. Evan |title=World Fish Farming: Cultivation and Economics |date=1983 |publisher=AVI Publishing |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-87055-427-8 |page=2 |edition=Second }}</ref> ===Rakovi=== {{glavni|Uzgoj škampa|Uzgoj slatkovodnih škampa|Astacikultura}} Komercijalni uzgoj škampa započeo je 1970-ih, a proizvodnja je nakon toga naglo rasla. Globalna proizvodnja dostigla je više od 1,6 miliona tona u 2003. godini, u vrijednosti od oko 9 milijardi američkih dolara. Oko 75% uzgojenih škampa proizvodi se u Aziji, posebno u [[Kina|Kini]] i [[Tajland]]u. Ostalih 25% proizvodi se uglavnom u Latinskoj Americi, gdje je [[Brazil]] najveći proizvođač. Tajland je najveći izvoznik. Uzgoj škampa promijenio se od svog tradicionalnog, malog oblika u jugoistočnoj Aziji u globalnu industriju. Tehnološki napredak doveo je do sve veće gustoće po jedinici površine, a uzgoj škampa se prevozi širom svijeta. Gotovo svi uzgojeni škampi su [[penaeid]] (tj. škampi iz [[porodica (biologija)|porodice]] ''[[Penaeidae]]''), a samo dvije vrste škampa, [[bijelonoga škampa|pacifička bijela škampa]] i [[divovska tigrasta škampa]], čine oko 80% svih uzgojenih škampi. Ove industrijske [[monokultura| monokulture]]] su vrlo osjetljive na bolesti, koje su desetkovale populacije škampa u cijelim regijama. Rastući [[ekologija|ekološki]] problemi, ponovljene epidemije bolesti, te pritisak i kritike i od [[nevladina organizacija|nevladinih organizacija]] i zemalja potrošača doveli su do promjena u industriji krajem 1990-ih i općenito strožih propisa. Godine 1999. vlade, predstavnici industrije i ekološke organizacije pokrenuli su program usmjeren na razvoj i promociju više [[održivih poljoprivrednih|održivih]] praksi kroz program [[Seafood Watch]].<ref>{{cite web|title=About Seafood Watch|url=http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|publisher=Monterey Bay Aquarium|access-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511232001/http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|archive-date=2013-05-11}}</ref> [[Uzgoj slatkovodnih kozica]] dijeli mnoge karakteristike, uključujući i mnoge probleme s uzgojem morskih kozica. Jedinstveni problemi nastaju zbog razvojnog [[životni ciklus| životnog ciklusa]] glavne vrste, [[divovska riječna kozica|divovske rječne kozice]].<ref name="freshwater">New, M. B.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf Farming Freshwater Prawns]''; FAO Fisheries Technical Paper 428, 2002. {{ISSN|0429-9345}}.</ref> Globalna godišnja proizvodnja slatkovodnih kozica (isključujući [[rakovi|rakove]] i [[kraba|krabe]]) u 2007. godini iznosila je oko 460.000 tona, što je premašilo 1,86 milijardi dolara.<ref>{{cite web |title = Freshwater Prawn Book |url = http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html |publisher = Wiley Blackwell |date = 2010 |access-date = November 25, 2018 |archive-date = December 1, 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181201172035/http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html }}</ref> Osim toga, [[Kina]] je proizvela oko 370.000 tona [[kineska riječna kraba|kineske riječna krabe]].<ref name="figis_fresh">Data extracted from the [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml FAO Fisheries Global Aquaculture Production Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }} for freshwater crustaceans. The most recent data are from 2003 and sometimes contain estimates. Retrieved June 28, 2005.</ref> Osim toga, [[astacikultura]] je uzgoj rakova u slatkovodnim vodama (uglavnom u SAD-u, Australiji i Evropi).<ref>{{cite journal|doi=10.1051/alr:1993032|title=A review of astaciculture: freshwater crayfish farming|journal=Aquatic Living Resources|volume=6|issue=4|pages=307–317|year=1993|last1=Holdich|first1=David M.|bibcode=1993AqLR....6..307H |doi-access=free}}</ref> ===[[Mehkušci]]=== [[Slika:Abalone-farm1web.jpg|thumb|300px| Farma morskih ušiju]] [[Datoteka:Aquatir 0502013 11.JPG|thumb|300px| Farma [[jesetra|jesetre]].]] {{glavni|Uzgoj kamenica|Akvakultura pataka}} Akvakultura školjkaša uključuje razne vrste [[kamenica]], [[dagnja|dagnji]] i ostalih [[školjke|školjki]]. Ove školjke se hrane filtriranjem i/ili talogom, te se oslanjaju na primarnu proizvodnju iz okoline, a ne na unos [[ribe]] ili druge hrane. Kao takva, akvakultura školjkaša se općenito doživljava kao ekološki benigna ili čak korisna.<ref>{{cite book|doi=10.1002/9780470960967.ch7|chapter=Bivalve Shellfish Aquaculture and Eutrophication|title=Shellfish Aquaculture and the Environment|pages=155–215|year=2011|last1=Burkholder|first1=Joann M.|last2=Shumway|first2=Sandra E.|isbn=978-0-470-96096-7}}</ref> U zavisnosti od vrste i lokalnih uslova, školjke se uzgajaju na plaži, na parangalima ili se love obješene sa splava i love ručno ili jaružanjem. U maju 2017. godine, belgijski konzorcij je instalirao prvu od dvije probne farme dagnji na vjetroelektrani u [[Sjeverno more| Sjevernom moru]].<ref name="offshorewind.biz2017-06-02belgians">{{cite web|url=http://www.offshorewind.biz/2017/06/02/belgians-start-growing-mussels-on-offshore-wind-farms/ | title =Belgians Start Growing Mussels on Offshore Wind Farms | date =June 2, 2017 | website =offshoreWIND.biz | publisher =Navingo BV | access-date =3 June 2017 }}</ref> Uzgoj [[morsko uho|morskog uha]] započeo je krajem 1950-ih i početkom 1960-ih u [[Japan]]u i Kini.<ref>{{cite web|url=http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| title=Abalone Farming Information| access-date=2007-11-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20071113063321/http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| archive-date= 13 November 2007 |url-status= live}}</ref> Od sredine 1990-ih, ova industrija je postala sve uspješnija.<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/news/technology/0,1282,49847,00.html |title=Abalone Farming on a Boat |access-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104192421/http://www.wired.com/news/technology/0%2C1282%2C49847%2C00.html |archive-date=4 January 2007 |url-status=live |magazine=Wired |date=25 January 2002 }}</ref> [[Prekomjerni ribolov]] i [[krivolov]] smanjili su populacije divljih morskih ušiju do te mjere da uzgojene morske uši sada osiguravaju većinu mesa morskih ušiju. Održivo uzgojene mehkušce mogu certificirati Seafood Watch i druge organizacije, uključujući [[Svjetski fond za divlje životinje]] (WWF). WWF je 2004. godine pokrenuo "Dijaloge o akvakulturi", kako bi razvio mjerljive i na učinku zasnovane standarde za odgovorno uzgojenu morsku hranu. 2009. godine, WWF je suosnovao [[Vijeće za upravljanje akvakulturom]] s holandskom inicijativom za održivu trgovinu, kako bi upravljao globalnim standardima i programima certifikacije.<ref>{{cite web|last=World Wildlife Fund|title=Sustainable Seafood, Farmed Seafood|url=http://worldwildlife.org/industries/farmed-seafood|access-date=May 30, 2013}}</ref> Nakon suđenja u 2012.,<ref name="oceangrown.com.au-2013"> {{cite web |url = http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |title = Information Memorandum, 2013 Ranching of Greenlip Abalone, Flinders Bay – Western Australia |website = Ocean Grown Abalone |access-date = 23 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161010215256/http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |archive-date = 10 October 2016 }}</ref> komercijalni "morski ranč" osnovan je u [[Flinders Bay]]u, [[Zapadna Australija]], za uzgoj morskih ušiju. Ranč se zasniva na vještačkom grebenu sastavljenom od 5000 (od aprila 2016.) odvojenih betonskih jedinica zvanih ''abitati'' (staništa morskih ušiju). Abitati od 900 kg mogu primiti 400 morskih ušiju svaki. Greben se zasipa mladim morskim ušima iz kopnenog uzgoja. Morske uši se hrane morskim [[alga]]ma koje su prirodno rasle na staništima, a obogaćivanje [[ekosistem]]a zaliva također rezultira rastućim brojem [[riba|duriba]], ružičaste [[škarpina|škrpime]], ribica i Samson ribe, između ostalih vrsta. Brad Adams, iz kompanije, naglasio je sličnost s divljim morskim ušima i razliku od akvakulture na obali. "Mi nismo akvakultura, mi smo ranč, jer kada su jednom u vodi, brinu se o sebi."<ref name="abc.net.au-2014-08-15">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2014-08-15/nrn-abalone-wild-farm/5673010 | title =First wild abalone farm in Australia built on artificial reef | last =Fitzgerald | first =Bridget | date =28 August 2014 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23 April 2016 | quote =It's the same as the wild core product except we've got the aquaculture advantage which is consistency of supply.}}</ref><ref name="abc.net.au-2016-04-23">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2016-04-23/world-first-abalone-sea-ranch-creating-opportunity/7345448 | title =Abalone grown in world-first sea ranch in WA 'as good as wild catch' | last =Murphy | first =Sean | date =23 April 2016 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23 April 2016 | quote =So to drive future growth I really believe sea ranching is a great opportunity going forward for some of these coastal communities. }}</ref> ===Ostale grupe=== Ostale grupe uključuju vodene gmizavce, vodozemce i razne beskičmenjake, kao što su bodljokožci i meduze. Oni su odvojeno prikazani u gornjem desnom uglu ovog odjeljka, jer ne doprinose dovoljnom volumenu da bi se jasno prikazali na glavnom grafikonu. Komercijalno ulovljeni [[bodljokošci]] uključuju [[morski krastavac|morske krastavce]] i [[morski ježevi|morske ježeve]]. U Kini se morski krastavci uzgajaju u umjetnim ribnjacima veličine {{convert|1000|acre|ha|order=flip|abbr=off}}.<ref name="NF">{{cite web |url=http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |author=Ess, Charlie |title=Wild product's versatility could push price beyond $2 for Alaska dive fleet |publisher=National Fisherman |access-date=2008-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074025/http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |archive-date=2009-01-22 }}</ref> {{clear}} ==Globalna proizvodnja ribe== {{Multiple image | direction = vertical | image1 = World capture fisheries and aquaculture production by species group-.svg | caption1 = Po grupi vrsta | image2 = World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2023).svg | caption2 = By main producers (2023) | header = Svjetski ulov ribarstva i proizvodnja akvakulture<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025|publisher=FAO|year=2025|isbn=978-92-5-140174-3|location=Rome}}</ref> | total_width = 300 }} Globalna proizvodnja ribe dostigla je vrhunac od oko 171 milion tona u 2016. godini, pri čemu je akvakultura predstavljala 47 posto ukupne proizvodnje, a 53 posto ako se izuzmu neprehrambene upotrebe (uključujući smanjenje na riblje brašno i riblje ulje). S obzirom na to da je proizvodnja ribe relativno statična od kasnih 1980-ih, akvakultura je bila odgovorna za kontinuirani rast ponude ribe za ljudsku ishranu.<ref name="ca0191en"/> Globalna proizvodnja akvakulture (uključujući vodene [[biljke]]) u 2016. godini iznosila je 110,2 miliona tona, a vrijednost prve prodaje procijenjena je na 244 milijarde američkih dolara. Tri godine kasnije, 2019. godine, prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. dostigla je 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea"/><ref name="cd0683en"/> Po prvi put, akvakultura je premašila ribolov u proizvodnji vodenih životinja sa 94,4 miliona tona, što predstavlja 51 posto svjetske ukupne proizvodnje i rekordnih 57 posto proizvodnje namijenjene ljudskoj ishrani.<ref name="cd0683en"/> U 2022., većina radnika u akvakulturi bila je u Aziji (95%), zatim u Africi (3%) i Latinskoj Americi i [[Karibi]]ma (2%).<ref name="cd0683en" /> Doprinos akvakulture globalnoj [[ribolov]]noj i akvakulturnoh proizvodnji zajedno kontinuirano je rastao, dostigavši 46,8 posto u 2016. godini, u odnosu na 25,7 posto u 2000. Sa godišnjom stopom rasta od 5,8 posto u periodu 2001–2016, akvakultura nastavlja rasti brže od drugih glavnih sektora proizvodnje hrane, ali više nema visoke godišnje stope rasta koje su zabilježene 1980-ih i 1990-ih.<ref name="ca0191en"/> U 2012. godini, ukupna svjetska proizvodnja ribe iznosila je 158 miliona [[tona]], od čega je akvakultura doprinijela sa 66,6 miliona tona, oko 42%.<ref name="SOFIA 2014"> [[FAO]] (2014) [http://www.fao.org/3/d1eaa9a1-5a71-4e42-86c0-f2111f07de16/i3720e.pdf The State of World Fisheries and Aquaculture 2014 (SOFIA)]</ref> Stopa rasta svjetske akvakulture je bila održiva i brza, u prosjeku oko 8% godišnje tokom više od 30 godina, dok je ulov iz divljih riba u suštini bio nepromijenjen u posljednjoj deceniji. Tržište akvakulture dostiglo je 86 milijardi dolara 86.000 miliona dolara u 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/01/AR2010080103305.html |newspaper=Washington Post |title=Company says FDA is nearing decision on genetically engineered Atlantic salmon |first=Les |last=Blumenthal |date=August 2, 2010 |access-date=26 November 2017}}</ref> Akvakultura je posebno važna ekonomska aktivnost u [[Kina|Kini]]. Između 1980. i 1997. godine, prema izvještaju Kineskog zavoda za ribarstvo, ulov u akvakulturi rastao je godišnjom stopom od 16,7%, skočivši sa 1,9 miliona tona na skoro 23 miliona tona. Kina je 2005. godine činila 70% svjetske proizvodnje..<ref>{{cite magazine|url=https://www.wired.com/wired/archive/12.05/fish.html|title=Wired 12.05: The Bluewater Revolution|magazine=wired.com|date=May 2004}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23 | newspaper=The Washington Post | title=Fish Farming's Bounty Isn't Without Barbs | first=Juliet | last=Eilperin | date=2005-01-24 | access-date=2017-08-24 | archive-date=2018-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181128184635/https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23/ }}</ref> Akvakultura je trenutno i jedno od najbrže rastućih područja proizvodnje hrane u [[SAD]]-u.<ref name="providence1">{{Cite web|url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|title=Environmental Impact of Aquaculture|date=August 20, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|archive-date=2004-08-20}}</ref> Oko 90% ukupne potrošnje škampa u SAD-u se uzgaja i uvozi.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/007/y5600e/y5600e00.HTM|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|work=fao.org}}</ref> Posljednjih godina, uzgoj lososa postao je glavni izvozni proizvod u južnom Čileu, posebno u [[Puerto Monttu]], najbrže rastućem gradu [[Čile]]a. Izvještaj [[Organizacija za hranu i poljoprivredu|Ujedinjenih nacija]] pod nazivom „Stanje svjetskog ribarstva i akvakulture“ objavljen u maju 2014. navodi da ribarstvo i akvakultura podržavaju egzistenciju oko 60 miliona ljudi u [[Azija|Aziji]] i [[Afrika|Africi]].<ref name="Aquaculture2014">{{cite news|title=Fisheries and aquaculture have good future|url=http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|access-date=27 May 2014|publisher=Herald Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528013244/http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|archive-date=2014-05-28}}</ref> FAO procjenjuje da su 2016. godine žene činile gotovo 14 % svih ljudi direktno angažovanih u primarnom sektoru ribarstva i akvakulture.<ref name="ca0191en"/> U 2021., globalna proizvodnja ribe dostigla je 182 miliona tona, s približno jednakim količinama iz ulova (91,2 miliona tona) i akvakulture (90,9 miliona tona). Akvakultura je doživjela brz rast u posljednjim decenijama, povećavši se gotovo sedam puta od 1990. do 2021.<ref>{{Cite web |title=Life below water {{!}} SDG 14: Life below water |url=https://datatopics.worldbank.org/sdgatlas/goals/goal14 |access-date=2024-06-08 |website=Atlas of Sustainable Development Goals 2023 |language=en }}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Kategorija"}" |'''Kategorija''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2011}" |'''2011''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2012}" |'''2012''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2013}" |'''2013''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2014}" |'''2014''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2015}" |'''2015''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2016}" |'''2016''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Proizvodnja"}" |'''Proizvodnja''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Snimanje"}" |Snimanje | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnje"}" |Unutrašnje | data-sheets-value="{"1":3,"3":10.7}" |10.7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.3}" |11.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.4}" |11.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.6}" |11.6 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.5}" |81.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":78.4}" |78.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.4}" |79.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.9}" |79.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.2}" |81.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.3}" |79.3 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno snimanje "}" |'''Ukupno snimanje''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.2}" |'''92.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":89.5}" |'''89.5''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.6}" |'''90.6''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":91.2}" |'''91.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.7}" |'''92.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.9}" |'''90.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Akvakultura"}" |Akvakultura | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnji"}" |Unutrašnji | data-sheets-value="{"1":3,"3":38.6}" |38.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":42}" |42 | data-sheets-value="{"1":3,"3":44.8}" |44.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":46.9}" |46.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":48.6}" |48.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":51.4}" |51.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":23.2}" |23.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":24.4}" |24.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":25.4}" |25.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":26.8}" |26.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":27.5}" |27.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":28.7}" |28.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupna akvakultura"}" |'''Ukupna akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":61.8}" |'''61.8''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":66.4}" |'''66.4''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":70.2}" |'''70.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":73.7}" |'''73.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":76.1}" |'''76.1''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":80}" |'''80''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura"}" |'''Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":154}" |'''154''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":156}" |'''156''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":160.7}" |'''160.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":164.9}" |'''164.9''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":168.7}" |'''168.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":170.9}" |'''170.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Iskorišćenje"}" |'''Iskorišćenje''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ljudska potrošnja"}" |Ljudska potrošnja | data-sheets-value="{"1":3,"3":130}" |130 | data-sheets-value="{"1":3,"3":136.4}" |136.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":140.1}" |140.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":144.8}" |144.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":148.4}" |148.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":151.2}" |151.2 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Upotreba koja nije za hranu"}" |Upotreba koja nije za hranu | data-sheets-value="{"1":3,"3":24}" |24 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.6}" |19.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.6}" |20.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20}" |20 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.3}" |20.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.7}" |19.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Broj stanovnika (milijarde)"}" |Broj stanovnika (milijarde) | data-sheets-value="{"1":3,"3":7}" |7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.1}" |7.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.2}" |7.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.4}" |7.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg)"}" |Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg) | data-sheets-value="{"1":3,"3":18.5}" |18.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.2}" |19.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.5}" |19.5 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.9}" |19.9 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.2}" |20.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.3}" |20.3<ref name="ca0191en"/> |} [[Slika:Aquaculture production, OWID.svg|thumb|300px| Proizvodnja akvakulture po regijama <ref>{{cite web |title=Aquaculture production |url=https://ourworldindata.org/grapher/aquaculture-farmed-fish-production |publisher=Our World in Data |access-date=18 April 2026}}</ref>]] ===Preuveličavanja u kineskom izvještavanju=== Kina ubjedljivo dominira svijetom po prijavljenoj proizvodnji akvakulture,<ref name="ChinaStats">{{cite web |url=http://www.allcountries.org/china_statistics/13_22_output_of_aquatic_products.html |title=Output of Aquatic Products |work=China Statistics |access-date=2011-04-23 }}</ref> prijavljujući ukupnu proizvodnju koja je dvostruko veća od proizvodnje ostatka svijeta zajedno. Međutim, postoje neki historijski problemi s tačnošću kineskih podataka. Godine 2001., naučnici Reg Watson i [[Daniel Pauly]] izrazili su zabrinutost da je Kina pretjerala u prijavljivanju svog ulova iz divljih ribolovnih područja 1990-ih.<ref name="overreporting">{{Cite journal|author1=Watson, Reg |author2=Pauly, Daniel |year=2001 |url=http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |title=Systematic distortions in world Fisheries catch trends |journal=[[Nature]] |volume=414 |issue=6863 |pages=534–6 |doi=10.1038/35107050 |pmid=11734851 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531152626/http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |archive-date=2010-05-31 |bibcode=2001Natur.414..534W |s2cid=205023890 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Pearson | first1 = Helen | year = 2001 | title = China caught out as model shows net fall in fish | journal = Nature | volume = 414 | issue = 6863| page = 477 | doi = 10.1038/35107216 | pmid=11734811| bibcode = 2001Natur.414..477P | doi-access = free}}</ref> Rekli su da to stvara utisak da se globalni ulov od 1988. godine godišnje povećava za 300.000 tona, dok se zapravo godišnje smanjuje za 350.000 tona. Watson i Pauly sugerišu da bi to moglo biti povezano s kineskom politikom gdje su državni subjekti koji su pratili ekonomiju također bili zaduženi za povećanje proizvodnje. Također, do nedavno, unapređenje kineskih zvaničnika zasnivalo se na povećanju proizvodnje iz njihovih vlastitih područja.<ref>{{cite web|last=Heilprin |first=John |url=http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/CaliforniaFish_29Nov01.pdf |title=Chinese Misreporting Masks Dramatic Decline In Ocean Fish Catches|publisher=Associated Press|date=29 November 2001}}</ref><ref>{{cite news|last=Reville |first=William |url=http://www.seaaroundus.org/newspapers/2002/IrishTimes_14Mar02.pdf |title=Something fishy about the figures|publisher=The Irish Times |date=14 Mar 2002}}</ref> [[Kina]] je osporila ovu tvrdnju. Zvanična [[novinska agencija Xinhua]] citirala je Yang Jiana, generalnog direktora Biroa za ribarstvo Ministarstva poljoprivrede, koji je rekao da su kineski podaci "u osnovi tačni".<ref>[http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/WorldCatch_17Dec01.pdf China disputes claim it over reports fish catch] ''Associated Press'', 17 December 2002.</ref> However, the FAO accepted there were issues with the reliability of China's statistical returns, and for a period treated data from China, including the aquaculture data, apart from the rest of the world.<ref>{{Cite FTP |year=2006 |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf |title=The State of World Fisheries and Aquaculture (SOPHIA) |access-date=2013-05-18 |server=FTP server|url-status=dead|page=5}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/3/Y3354M/Y3354M00.htm|title=FAO Fisheries Department – FISHERY STATISTICS: RELIABILITY AND POLICY IMPLICATIONS|website=www.fao.org}}</ref> {{clear}} ==Metode akvakulture== ===Marikultura=== {{multiple image | align = right | caption_align = left | direction = vertical | width = 220 | background color = | header_background = | header_align = | header = | image1 = Fish farming in High Island, Hong Kong.jpg | alt1 = | caption1 = Marikultura riba perajara kod [[High Island, Hong Kong|High Island]], [[Hong Kong]] | image2 = Common carp.jpg | alt2 = | caption2 = [[Šaran]] je jedna od dominantnih riba u slatkovodnoj akvakulturi.<ref>{{cite web|url=ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|title=FAO summary|date=April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518134921/ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|archive-date=2017-05-18|access-date=2017-10-18}}</ref> | image3 = Fresh tilapia.jpg | alt3 = | caption3 = Prilagodljiva [[tilapija]] je još jedna često uzgajana slatkovodna riba. | footer_background = | footer_align = | footer = }} {{Glavni|Marikultura}} [[Marikultura]] je uzgoj morskih organizama u [[slana voda|morskoj vodi]], različito u zaštićenim priobalnim vodama ("priobalno"), otvorenom okeanu ("na moru") i na kopnu ("kopneno"). Uzgojene vrste uključuju [[alge]] (od [[mikroalge|mikroalgi]] (kao što su [[fitoplankton]]ske) do [[makroalge| makroalgi]] (kao što su [[morske alge]]); [[školjke]] (kao što su [[škampi]]), [[jastog]], [[kamenice]]) i [[školjke]], te [[Morski život|morske]] [[ribe perajare]]. Kanalski som (''[[Ictalurus punctatus]]''), tvrde školjke (''[[Mercenaria mercenaria]]'') i atlantski losos (''[[Salmo salar]]'') istaknuti su u marikulturi [[SAD]]-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.iatp.org/files/Marine_Aquaculture_in_the_United_States_Enviro.htm|title=Marine Aquaculture in the United States: Environmental Impacts and Policy Options|website=www.iatp.org|access-date=2019-07-15}}</ref> Marikultura se može sastojati od uzgoja organizama na ili u vještačkim ograđenim prostorima, kao što su plutajući mrežasti ograđeni prostori za lososa, te na stalcima ili u plutajućim [[kafez]]ima za ostrige. U slučaju zatvorenih lososa, hrane ih operateri; ostrige na stalcima hrane se filtriranjem prirodno dostupne hrane. Morski uši uzgajaju se na vjeotačkom grebenu, konzumirajući morske [[alge]] koje prirodno rastu na jedinicama grebena.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Integrirana=== {{Glavni|Integrirana multitrofma akvakultura}} [[Integrirana multitrofna akvakultura]] (IMTA) je praksa u kojoj se nusproizvodi (otpad) jedne vrste recikliraju kako bi postali inputi ([[đubrivo]], [[hrana]]) za drugu. Hranjena akvakultura (naprimjer, [[riba]], [[škampi]]) se kombinuje sa akvakulturom koja koristi neorganske i organske ekstrakte (na primjer, [[školjke]]) kako bi se stvorili uravnoteženi sistemi za [[održivost okoliša]] (biomitigacija), ekonomsku stabilnost (diverzifikacija proizvoda i smanjenje rizika) i društvenu prihvatljivost (bolje prakse upravljanja)).<ref name="Chopin et al. 2001">{{cite journal | last1 = Chopin | first1 = T | last2 = Buschmann | first2 = AH | last3 = Halling | first3 = C | last4 = Troell | first4 = M | last5 = Kautsky | first5 = N | last6 = Neori | first6 = A | last7 = Kraemer | first7 = GP | last8 = Zertuche-Gonzalez | first8 = JA | last9 = Yarish | first9 = C | last10 = Neefus | first10 = C | year = 2001 | title = Integrating seaweeds into marine aquaculture systems: a key toward sustainability | journal = Journal of Phycology | volume = 37 | issue = 6| pages = 975–986 | doi=10.1046/j.1529-8817.2001.01137.x| bibcode = 2001JPcgy..37..975C | s2cid = 85161308}}</ref> "Multitrofni" odnosi se na uključivanje vrsta sa različitih trofičkih ili nutritivnih nivoa u isti sistem.<ref name="Chopin 2006">Chopin T. 2006. Integrated multi-trophic aquaculture. What it is, and why you should care&nbsp;... and don't confuse it with polyculture. Northern Aquaculture, Vol. 12, No. 4, July/August 2006, pg. 4.</ref> Ovo je jedna potencijalna razlika u odnosu na drevnu praksu vodene polikulture, koja bi jednostavno mogla biti kokultura različitih vrsta riba s istog trofičkog nivoa. U ovom slučaju, svi ovi organizmi mogu dijeliti iste biološke i hemijske procese, s malo sinergije, što bi potencijalno moglo dovesti do značajnih promjena u [[ekosistem]]u. Neki tradicionalni polikulturni sistemi mogu, u stvari, uključivati veću raznolikost vrsta, zauzimajući nekoliko ekoloških niša, kao ekstenzivne kulture (nizak intenzitet, nisko upravljanje) unutar istog ribnjaka. Funkcionalni IMTA sistem može rezultirati većom ukupnom proizvodnjom na osnovu obostranih koristi za kokultivirane vrste i poboljšanog zdravlja ekosistema, čak i ako je proizvodnja pojedinačnih vrsta niža nego u monokulturi u kratkom roku..<ref name="Neori et al. 2004">{{cite journal | last1 = Neori | first1 = A | last2 = Chopin | first2 = T | last3 = Troell | first3 = M | last4 = Buschmann | first4 = AH | last5 = Kraemer | first5 = GP | last6 = Halling | first6 = C | last7 = Shpigel | first7 = M | last8 = Yarish | first8 = C | year = 2004 | title = Integrated aquaculture: rationale, evolution and state of the art emphasizing seaweed biofiltration in modern mariculture | journal = Aquaculture | volume = 231 | issue = 1–4| pages = 361–391 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.11.015| bibcode = 2004Aquac.231..361N }}</ref> Ponekad se termin "integrirana akvakultura" koristi za opis integracije monokultura putem transfera vode.<ref name="Neori et al. 2004" /> U svim namjerama i svrhama, termini "IMTA" i "integrirana akvakultura" razlikuju se samo po stepenu deskriptivnosti. [[Akvaponika]], frakcionirana akvakultura, integrirani poljoprivredno-akvakulturni sistemi, integrirani periurbano-akvakulturni sistemi i integrirani ribarsko-akvakulturni sistemi su druge varijacije koncepta IMTA. === Urbana akvakultura === {{glavni|Urbana akvakultura}} ==Materijali za mreže== Različiti materijali, uključujući [[najlon]], [[poliester]], [[polipropilen]], [[polietilen]], plastično obloženu zavarenu [[žica|žicu]], [[guma|gumu]], patentirane proizvode od [[uže|užadi]] (Spectra, Thorn-D, Dyneema), [[pocinčani čelik]] i [[bakar]] koriste se za mreže u terarijama za akvakulturu širom svijeta.<ref>Offshore Aquaculture in the United States: Economic considerations, implications, and opportunities, U.S. Department of Commerce, National Oceanic & Atmospheric Administration, July 2008, p. 53</ref><ref name="Braithwaite">{{cite book|pmid=15596168|year=2005|last1=Braithwaite|first1=RA|last2=McEvoy|first2=LA|title=Marine biofouling on fish farms and its remediation|volume=47|pages=215–52|doi=10.1016/S0065-2881(04)47003-5|series=Advances in Marine Biology|isbn=978-0-12-026148-2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html |title=Commercial and research fish farming and aquaculture netting and supplies |publisher=Sterlingnets.com |access-date=2010-06-16| archive-url= https://web.archive.org/web/20100726100545/http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html| archive-date= 26 July 2010 |url-status= live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |title=Aquaculture Netting by Industrial Netting |publisher=Industrialnetting.com |access-date=2010-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529033431/http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |archive-date=2010-05-29 }}</ref><ref>Southern Regional Aquaculture Center at {{cite web |url=http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |title=Caged Culture |access-date=2011-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119190913/http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |archive-date=2010-11-19 }}</re>Svi ovi materijali su odabrani iz različitih razloga, uključujući izvodljivost [[dizajn]]a, [[čvrstoća materijala|čvrstoću materijala]], cijenu i [[otpornost na koroziju]]. {{Glavni|Legure bakra u akvakulturi}} Nedavno su [[Legure bakra u akvakulturi|legure bakra]] postale važni materijali za mreže u akvakulturi jer su antimikrobne (tj. uništavaju [[bakterije]], [[virus]]e, [[gljive]], [[alge]] i druge [[mikrob]]e) i stoga sprječavaju [[bioobraštanje]] (tj. neželjeno nakupljanje, prianjanje i rast mikroorganizama, biljaka, algi, cjevastih crva, školjaka, mehkušaca i drugih organizama). Inhibicijom rasta mikroba, kafezi za akvakulturu od legura bakra izbjegavaju skupe promjene mreža koje su potrebne kod drugih materijala. Otpornost na rast organizama na mrežama od legura bakra također pruža čistije i zdravije okruženje za rast i napredak uzgojene ribe. == Tehnologija == Bez posade, poput [[daljinski upravljana podvodna vozilica|ROV]] i [[autonomna podvodna vozilica|AUV]], sada se koriste u akvakulturi na različite načine, kao što su planiranje lokacije, inspekcija kaveza ili mreža, praćenje okoliša, procjena katastrofa i smanjenje rizika. Upotreba besposadnih plovila ima za cilj povećanje sigurnosti, efikasnosti i tačnosti akvakulturnih operacija.<ref>{{Cite web |title=The Use of Uncrewed Vehicles in Coastal Aquaculture |url=https://content.ces.ncsu.edu/the-use-of-uncrewed-vehicles-in-coastal-aquaculture |access-date=2024-01-11 |website=NC State Extension Publications |language=en-US}}</ref> Akvakultura je višemilionski posao koji se oslanja na održavanje mreža i kafeza. Inspekcije su ranije provodili ronioci ručno pregledavajući mreže, ali sada se koriste plovila bez posade za brže i efikasnije inspekcije.<ref>{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Contributing to Faster, More Efficient Aquaculture Cage Net Inspection with Autonomous ROV Navigation |url=https://www.ecomagazine.com/news/fisheries-aquaculture/contributing-to-faster-more-efficient-aquaculture-cage-net-inspection-with-autonomous-rov-navigation |access-date=2024-01-11 |website=ECO |language=en-gb}}</ref> Nedavni napredak u kompjuterskom vidu dodatno je poboljšao automatizirano praćenje, s modelima vizualnog jezika sposobnim za identifikaciju i klasifikaciju više vrsta riba u podvodnim okruženjima koristeći vremenski agregirane karakteristike.<ref>{{cite journal |last1=da Silva Martins |first1=João Rodrigo |last2=Bárðarson |first2=Hlynur |last3=Guðbrandsson |first3=Jóhannes |last4=Einarsson |first4=Hafsteinn |year=2025 |title=Temporal aggregation of vision–language features for high-performance fish detection |journal=Ecological Informatics |volume=83 |doi=10.1016/j.ecoinf.2025.102534 |doi-broken-date=26 December 2025 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574954125004716}}</ref> [[Biofloc tehnologija|Bioflokna tehnologija]] se također koristi za istovremeno poboljšanje kvaliteta vode i stvaranje bakterijske biomase kao hrane za uzgojene [[životinje]].<ref>{{cite journal |last1=Bentzon-Tilia |first1=Mikkel |last2=Sonnenschein |first2=Eva C. |last3=Gram |first3=Lone |title=Monitoring and managing microbes in aquaculture – Towards a sustainable industry |journal=Microbial Biotechnology |date=September 2016 |volume=9 |issue=5 |pages=576–584 |doi=10.1111/1751-7915.12392 |pmid=27452663 |language=en |issn=1751-7915|pmc=4993175 }}</ref> ==Problemi== {{glavni|Akvakultura lososa|Problemi s akvakulturom lososa}} [[Datoteka:Artboard 1@3x.png|thumb]] Ako se provodi bez razmatranja potencijalnih lokalnih utjecaja na okoliš, akvakultura u unutrašnjim vodama može rezultirati većom štetom po okoliš nego [[divlji ribolov svijeta|divlji ribolov]], iako s manje proizvedenog otpada po kg na globalnoj razini.<ref>Diamond, Jared, ''Collapse: How societies choose to fail or succeed,'' Viking Press, 2005, pp.&nbsp;479–485</ref> Lokalni problemi u vezi s akvakulturom u unutrašnjim vodama mogu uključivati rukovanje otpadom, nuspojave antibiotika, konkurenciju između uzgojenih i divljih životinja te potencijalno uvođenje invazivnih biljnih i životinjskih vrsta ili stranih patogena, posebno ako se neprerađena riba koristi za ishranu tržišno traženijih [[mesožder]]skih riba. Ako se koristi živa hrana koja nije lokalna, akvakultura može uvesti egzotične biljke ili životinje s katastrofalnim posljedicama. Poboljšanja metoda koja su rezultat napretka u istraživanju i dostupnosti komercijalne hrane smanjila su neke od ovih zabrinutosti od njihove veće rasprostranjenosti 1990-ih i 2000-ih.<ref>Costa-Pierce, B.A., 2002, ''Ecological Aquaculture,'' Blackwell Science, Oxford, UK.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newscientist.com/article/2112298-food-made-from-natural-gas-will-soon-feed-farm-animals-and-us/|title=Food made from natural gas will soon feed farm animals – and us|last=le Page|first=Michael|date=2016-11-10|newspaper=New Scientist|language=en-US|access-date=2016-12-12}}</ref> Riblji otpad je organski i sastoji se od hranjivih tvari neophodnih za sve komponente vodenih hranidbenih mreža. Uzgoj ribe u okeanu često proizvodi mnogo veće koncentracije ribljeg otpada od uobičajenih. Otpad se nakuplja na dnu okeana, oštećujući ili eliminirajući život koji nastanjuje [[bentos]].<ref>{{Cite news|url=http://blogs.ei.columbia.edu/2016/04/13/making-fish-farming-more-sustainable/|title=Making Fish Farming More Sustainable – State of the Planet|date=2016-04-13|work=State of the Planet|access-date=2017-12-04|language=en-US}}</ref> Otpad također može smanjiti nivo rastvorenog kisika u vodenom stubu, što dodatno opterećuje divlje životinje.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/es0626988|pmid=16786674|title=Fish farms harm local food supply|journal=Environmental Science & Technology|volume=40|issue=11|pages=3445–6|year=2006|last1=Thacker|first1=Paul D.|bibcode=2006EnST...40.3444T|doi-access=free}}</ref> Alternativni model dodavanju hrane u ekosistem je postavljanje vještačkih grebenskih struktura kako bi se povećale dostupne niše staništa, bez potrebe za dodavanjem više od ambijentalne hrane i hranjivih tvari. Ovo je korišteno u "stočarstvu" morskih ušiju u Zapadnoj Australiji.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Utjecaji na divlje ribe=== Neke uzgojene vrste [[mesožder]]ki i [[omnivor]]ki hrane se divljim [[riba za ishranu| ribama za ishranu]]. Iako su uzgojene ribe mesožderke predstavljale samo 13 % proizvodnje akvakulture po težini u 2000. godini, one su predstavljale 34 % proizvodnje akvakulture po vrijednosti.<ref>{{cite web|author=FAO|author-link=FAO|url=http://www.fao.org/3/a-y4490e/y4490E01.pdf |title=Aquaculture Production Trends Analysis |year=2000}}</ref> Uzgoj mesoždernih vrsta poput [[losos]]a i [[škampa]] dovodi do velike potražnje za ribom za ishranu kako bi se uskladila s [[nutrijent]]ima koje dobivaju u divljini. Ribe zapravo ne proizvode omega-3 [[masne kiseline]], već ih akumuliraju konzumiranjem mikroalgi, koje ih proizvode, kao što je slučaj s ribom za ishranu poput [[haringe]] i [[sardina]], ili, kao što je slučaj s masnim grabežljivim ribama, poput lososa, jedenjem riba plijena koje su akumulirale omega-3 masne kiseline iz mikroalgi. Da bi se zadovoljila ova potreba, više od 50 % svjetske proizvodnje ribljeg ulja se koristi za uzgoj lososa.<ref>{{Cite FTP |author=FAO|authorlink=FAO |title=World Review of Fisheries and Aquaculture Highlights of Special Studies |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/011/i0250e/i0250e03.pdf |server=FTP server|url-status=dead|date=August 2018 }}</ref> Uzgojeni losos konzumira više [[divlje ribe]] nego što je proizvede kao finalni proizvod, iako se efikasnost proizvodnje poboljšava. Da bi se proizveo jedan kilogram uzgojenog lososa, daju im se proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe – to se može opisati kao omjer "riba unutra-riba vani" (FIFO). Godine 1995. losos je imao FIFO omjer od 7,5 (što znači da je za proizvodnju jednog kilograma lososa bilo potrebno 7,5 kilograma hrane za divlju ribu); do 2006. omjer je pao na 4,9.<ref>{{cite journal | last1 = Tacon | last2 = Metian | year = 2008 | title = Global overview on the use of fish meal and fish oil in industrially compounded aquafeeds: Trends and future prospects |url=http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/tacon_etal_global_fishmealoil_overview_2008.pdf | journal = Aquaculture | volume = 285 | issue = 1–4| pages = 146–158 | doi=10.1016/j.aquaculture.2008.08.015| bibcode = 2008Aquac.285..146T }}</ref> Osim toga, sve veći udio [[riblje ulje|ribljeg ulja]] i [[riblje brašno|ribljeg brašna]] dolazi od ostataka (nusproizvoda prerade ribe), a ne od cijele [[ribe]].<ref>{{Cite web|last=Urbina|first=Ian|title=The Bane of Unsustainable Fishing.|url=https://www.safinacenter.org/blog/the-bane-of-unsustainable-fishing|website=The Safina Center|date=19 June 2020 }}</ref> In 2012, 34 percent of fish oil and 28 percent of fishmeal came from residues.<ref>{{cite web |url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 |title=OECD-FAO Agricultural Outlook |year=2014 |publisher=OECD |access-date=2015-09-24 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925122543/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 }}</ref> Riblje brašno i ulje iz ostataka umjesto cijele ribe imaju drugačiji sastav s više pepela i manje proteina, što može ograničiti njihovu potencijalnu upotrebu za akvakulturu. Kako se industrija uzgoja lososa širi, potrebno joj je više divlje ribe za ishranu, u vrijeme kada je sedamdeset pet posto svjetskih nadziranih ribolovnih područja već blizu ili je premašilo svoj [[maksimalni održivi prinos]].<ref name=Alliance>[[Seafood Choices Alliance]] (2005) {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150924095748/http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf It's all about salmon]}}</ref> Industrijska ekstrakcija divlje ribe za uzgoj lososa zatim utiče na preživljavanje divljih [[predator]]skih riba koje se oslanjaju na njih za hranu. Važan korak u smanjenju uticaja akvakulture na divlje ribe je prelazak mesoždernih vrsta na hranu na biljnoj bazi. Hrana za lososa, naprimjer, prešla je s toga što sadrži samo riblje brašno i ulje na 40 % biljnih proteina.<ref>{{cite journal | last1 = Torrissen |display-authors=et al | year = 2011 | title = Atlantic Salmon (Salmo salar): The "Super-Chicken" of the Sea? | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 19 | issue = 3| page = 3 | doi=10.1080/10641262.2011.597890|bibcode=2011RvFS...19..257T |s2cid=58944349 }}</ref> Ministarstvo poljoprivrede SAD-a je također eksperimentiralo s korištenjem hrane na bazi žitarica za uzgojenu [[Salmonidae|pastrmku]].<ref>{{cite web|url=https://www.ars.usda.gov/pacific-west-area/aberdeen-id/small-grains-and-potato-germplasm-research/docs/fish-new/|title=USDA Grains Project|publisher=USDA ARS}}</ref> Kada se pravilno formuliše (i često pomiješa sa ribljim brašnom ili uljem), hrana na biljnoj bazi može obezbijediti pravilnu ishranu i slične stope rasta kod riba mesožderki koje se uzgajaju.<ref>NOAA/USDA: [http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/the_future_of_aquafeeds_final.pdf The Future of Aquafeeds] (2011)</ref> Još jedan utjecaj koji akvakulturna proizvodnja može imati na divlje ribe je rizik od bijega riba iz obalnih ograđenih prostora, gdje se mogu križati sa svojim divljim kolegama, razrjeđujući [[divlji tip|divlje genetičke zalihe]].<ref>{{cite web|url=http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515132005/http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-date=2016-05-15|title=Oceans|work=davidsuzuki.org}}</ref> Pobjegle ribe mogu postati [[invazivne vrste| invazivne]], nadmašujući domaće vrste.<ref>"[http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM Aquaculture's growth continuing: improved management techniques can reduce environmental effects of the practice. (UPDATE).]" Resource: Engineering & Technology for a Sustainable World 16.5 (2009): 20–22. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009.</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1590/S1679-62252011000400024 | title = Growing, losing or introducing? Cage aquaculture as a vector for the introduction of non-native fish in Furnas Reservoir, Minas Gerais, Brazil | journal = Neotropical Ichthyology | volume = 9 | issue = 4 | page = 915 | year = 2011 | last1 = Azevedo-Santos | first1 = V. M. D. | last2 = Rigolin-Sá | first2 = O. | last3 = Pelicice | first3 = F. M. | doi-access = free }}</ref><ref name="Natureza">{{cite journal|doi=10.1016/j.ncon.2015.06.002|title=How to avoid fish introductions in Brazil: education and information as alternatives|journal=Natureza & Conservação|volume=13|issue=2|pages=123–132|year=2015|last1=Azevedo-Santos|first1=Valter M.|last2=Pelicice|first2=Fernando Mayer|last3=Lima-Junior|first3=Dilermando Pereira|last4=Magalhães|first4=André Lincoln Barroso|last5=Orsi|first5=Mario Luis|last6=Vitule|first6=Jean Ricardo Simões|last7=Agostinho|first7=Angelo Antonio|doi-access=free}}</ref> ===Dobrobit životinja=== {{hlavni|Bol kod riba|Bol kod beskičmenjaka}} Kao i kod uzgoja kopnenih životinja, društveni stavovi utiču na potrebu za humanim praksama i propisima kod uzgojenih morskih životinja. Prema smjernicama koje preporučuje [[Vijeće za dobrobit farmskih životinja]], dobra dobrobit životinja znači i fizičku spremnost i osjećaj blagostanja u fizičkom i mentalnom stanju životinje. To se može definirati pomoću [[Pet sloboda]]: * Sloboda od gladi i žeđi * Sloboda od nel0agode * Sloboda od bola, bolesti ili povreda * Sloboda izražavanja normalnog ponašanja * Sloboda od straha i nevolje Kontroverzno pitanje u akvakulturi je da li su ribe i uzgojeni morski [[beskičmenjaci]] zapravo [[Osjećaj|osjetljivi]] ili imaju percepciju i svijest da iskuse patnju. Iako za to nisu pronađeni dokazi kod morskih beskičmenjaka,<ref name="Hastein">{{cite journal|last1=Håstein|first1=T.|last2=Scarfe|first2=A. D.|last3=Lund|first3=V. L.|year=2005|title=Science-based assessment of welfare: Aquatic animals|journal=Revue Scientifique et Technique (International Office of Epizootics)|volume=24|issue=2|pages=529–47|doi=10.20506/rst.24.2.1590|pmid=16358506|doi-access=free}}</ref> Nedavne studije zaključuju da ribe imaju potrebne receptore (nociceptore) za osjećaj štetnih podražaja te da su stoga sklone iskusiti stanja boli, [[strah]]a i [[stres]]a.<ref name="Hastein" /><ref>{{cite journal|last1=Chandroo|first1=K.P|last2=Duncan|first2=I.J.H|last3=Moccia|first3=R.D|year=2004|title=Can fish suffer?: Perspectives on sentience, pain, fear and stress|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=225–250|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.004}}</ref> Posljedično, dobrobit u akvakulturi usmjerena je na [[kičmenjak]]e, a posebno na ribe perajare.<ref name="Conte">{{cite journal|last1=Conte|first1=F.S.|year=2004|title=Stress and the welfare of cultured fish|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=205–223|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.003}}</ref> ====Uobičajena briga o dobrobiti==== Na dobrobit u akvakulturi može utjecati niz problema kao što su gustoća naseljenosti, interakcije u ponašanju, [[bolest|bolest]] i [[parazitizam]]. Glavni problem u određivanju uzroka narušene dobrobiti je taj što su ovi problemi često međusobno povezani i utiču jedno na drugo u različitim vremenima.<ref name="Huntingford">{{Cite journal|last1=Huntingford|first1=F. A.|last2=Adams|first2=C.|last3=Braithwaite|first3=V. A.|last4=Kadri|first4=S.|last5=Pottinger|first5=T. G.|last6=Sandoe|first6=P.|last7=Turnbull|first7=J. F.|year=2006|title=Current issues in fish welfare|url=http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|journal=Journal of Fish Biology|volume=68|issue=2|pages=332–372|doi=10.1111/j.0022-1112.2006.001046.x|bibcode=2006JFBio..68..332H |s2cid=84511123 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426045124/http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|archive-date=2012-04-26|access-date=2011-12-12}}<!-- also here: http://www.senasa.gov.ar/Archivos/File/File3393-huntingford2006.pdf --></ref> Optimalna gustoća naseljenosti često se definira [[nosivi kapacitet|nosivim kapacitetom]] poribljenog okruženja i količinom individualnog prostora potrebnog ribi, što je vrlo specifično za vrstu. Iako interakcije ponašanja poput [[združivanja u jatima i grupiranja|združivanja u jatima]] mogu značiti da su visoke gustoće naseljenosti korisne za neke vrste,<ref name="Hastein" /><ref name=Ashley>{{cite journal|last1=Ashley|first1=Paul J.|year=2007|title=Fish welfare: Current issues in aquaculture|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=104|issue=3–4|pages=199–235|doi=10.1016/j.applanim.2006.09.001}}</ref> kod mnogih uzgajanih vrsta visoka gustoća naseljenosti može biti zabrinjavajuća. Gužva može ograničiti normalno ponašanje pri plivanju, kao i povećati agresivno i kompetitivno ponašanje poput [[kanibalizam|kanibalizma]],<ref>{{cite journal|vauthors=Baras E, Jobling M|year=2002|title=Dynamics of intracohort cannibalism in cultured fish|journal=Aquaculture Research|volume=33|issue=7|pages=461–479|doi=10.1046/j.1365-2109.2002.00732.x|doi-access=free}}</ref> feed competition,<ref>{{cite journal|author1=Greaves K.|author2=Tuene S.|year=2001|title=The form and context of aggressive behaviour in farmed Atlantic halibut (Hippoglossus hippoglossus L.) |journal=Aquaculture|volume=193|issue=1–2|pages=139–147|doi=10.1016/S0044-8486(00)00476-2|bibcode=2001Aquac.193..139G }}</ref> [[teritorijalnost]]i i hijerarhije dominacije/podređenosti.<ref name="Ellis">{{cite journal|author1=Ellis T.|author2=North B.|author3=Scott A.P.|author4=Bromage N.R.|author5=Porter M.|author6=Gadd D.|year=2002|title=The relationships between stocking density and welfare in farmed rainbow trout|journal=Journal of Fish Biology|volume=61|issue=3|pages=493–531|doi=10.1111/j.1095-8649.2002.tb00893.x|bibcode=2002JFBio..61..493E }}</ref> Ovo potencijalno povećava rizik od oštećenja tkiva usljed abrazije od kontakta ribe s ribom ili kontakta ribe s [[kafez]]om.<ref name="Hastein"/> Ribe mogu patiti od smanjenja unosa hrane i [[omjer konverzije hrane|efikasnosti konverzije hrane]].<ref name="Ellis"/> Osim toga, visoka gustoća naseljenosti može rezultirati nedovoljnim protokom vode, što stvara neadekvatnu opskrbu kisikom i uklanjanje otpadnih proizvoda.<ref name=Ashley /> [[Otopljeni kisik]] je neophodan za disanje riba, a koncentracije ispod kritičnih nivoa mogu izazvati stres, pa čak i dovesti do [[gušenje|gušenja]].<ref name="Ellis"/> [[Amonijak]], produkt izlučivanja dušika, vrlo je toksičan za ribe u akumuliranim nivoima, posebno kada su koncentracije kisika niske.<ref>{{cite journal|author1=Remen M.|author2=Imsland A.K.|author3=Steffansson S.O.|author4=Jonassen T.M.|author5=Foss A.|year=2008|title=Interactive effects of ammonia and oxygen on growth and physiological status of juvenile Atlantic cod (''Gadus morhua'')|journal=Aquaculture|volume=274|issue=2–4|pages=292–299|doi=10.1016/j.aquaculture.2007.11.032|bibcode=2008Aquac.274..292R }}</ref> Mnoge od ovih interakcija i efekata uzrokuju stres kod riba, što može biti glavni faktor u olakšavanju bolesti riba.<ref name="Conte"/> Za mnoge parazite, [[infestacija]] zavisi od stepena pokretljivosti domaćina, gustine populacije domaćina i ranjivosti odbrambenog sistema domaćina.<ref>{{cite journal|author=Paperna I|year=1991|title=Diseases caused by parasites in the aquaculture of warm water fish|journal=Annual Review of Fish Diseases|volume=1|pages=155–194|doi=10.1016/0959-8030(91)90028-I |bibcode=1991AnFD....1..155P }}</ref> Morske uši su primarni [[parazit]]ski problem za ribe u akvakulturi, a veliki broj uzrokuje široko rasprostranjenu eroziju kože i [[krvarenje]], začepljenje škrga i povećanu proizvodnju sluzi.<ref>{{cite journal|author1=Johnson S.C.|author2=Treasurer J.W.|author3=Bravo S.|author4=Nagasawa K.|author5=Kabata Z.|year=2004|title=A review of the impact of parasitic copepods on marine aquaculture|journal=Zoological Studies|volume=43|issue=2|pages=229–243}}</ref> Također postoji niz istaknutih virusnih i bakterijskih patogena koji mogu imati ozbiljne posljedice na unutrašnje organe i [[nervni sistem]].<ref>{{cite journal|author1=Johansen L.H.|author2=Jensen I.|author3=Mikkelsen H.|author4=Bjorn P.A.|author5=Jansen P.A.|author6=Bergh O.|year=2011|title=Disease interaction and pathogens exchange between wild and farmed fish populations with special reference to Norway|url=https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|journal=Aquaculture|volume=315|issue=3–4|pages=167–186|doi=10.1016/j.aquaculture.2011.02.014|bibcode=2011Aquac.315..167J |hdl=11250/117164|hdl-access=free}}</ref> ====Poboljšanje dobrobiti==== Ključ za poboljšanje dobrobiti morskih organizama u uzgoju je smanjenje stresa na minimum, jer produženi ili ponovljeni [[stres]] može uzrokovati niz negativnih efekata. Pokušaji minimiziranja stresa mogu se odvijati tokom cijelog procesa uzgoja. Razumijevanje i obezbjeđivanje potrebnog obogaćivanja okoline može biti od vitalnog značaja za smanjenje stresa i koristi objektima akvakulture, kao što su poboljšano stanje tijela u rastu i smanjenje štete od agresije.<ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=N.A.R.|last2=Webster|first2=M.|last3=Salvanes|first3=A.G.V.|year=2021|title=Physical enrichment research for captive fish: Time to focus on the DETAILS |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jfb.14773|journal=Journal of Fish Biology|volume=99|issue=3|pages=704–725|doi=10.1111/jfb.14773|pmid=33942889|bibcode=2021JFBio..99..704J |hdl=10023/23362|s2cid=233719781|hdl-access=free}}</ref> Tokom uzgoja važno je održavati gustoću naseljenosti na odgovarajućim nivoima specifičnim za svaku vrstu, kao i odvajanje veličinskih klasa i gradiranje kako bi se smanjile agresivne interakcije u ponašanju. Održavanje čistoće mreža i kaveza može pomoći pozitivnom protoku vode kako bi se smanjio rizik od degradacije vode. Nije iznenađujuće da bolesti i parazitizam mogu imati veliki utjecaj na dobrobit riba i važno je da uzgajivači ne samo upravljaju zaraženim ribljim fondom, već i da primjenjuju mjere prevencije bolesti. Metode prevencije, poput vakcinacije, također mogu izazvati stres zbog dodatnog rukovanja i injekcija.<ref name=Ashley /> Druge metode uključuju dodavanje antibiotika u hranu, dodavanje hemikalija u vodu za kupke za tretman i biološku kontrolu, kao što je korištenje [[riba čistač|gustan čistač]] za uklanjanje ušiju iz uzgojenog lososa.<ref name=Ashley /> Mnogi koraci su uključeni u transport, uključujući hvatanje, uskraćivanje hrane kako bi se smanjila fekalna kontaminacija vode za transport, transfer do transportnog vozila putem mreža ili pumpi, plus transport i transfer do mjesta isporuke. Tokom transporta, voda mora biti visokog kvaliteta, sa regulisanom temperaturom, dovoljnom količinom kiseonika i minimalnim otpadnim proizvodima.<ref name="Conte" /><ref name=Ashley /> U nekim slučajevima, [[anestetici]] se mogu koristiti u malim dozama za smirenje ribe prije transporta.<ref name=Ashley /> Akvakultura je ponekad dio programa rehabilitacije okoliša ili kao pomoć u očuvanju [[ugrožena vrsta|ugroženih vrsta]].<ref>{{cite book|author=Food and Agriculture Organization of the United Nations|url=https://books.google.com/books?id=mZ0eOg8ld5QC&q=aquaculture%20and%20rehabilitation%20and%20ex-situ&pg=PA25|title=Aquaculture Development|via=google.be|year=1997|publisher=Food & Agriculture Org. |isbn=978-92-5-103971-7}}</ref> ===Obalni ekosistemi=== Akvakultura postaje značajna prijetnja [[Vodeni ekosistem|obalnim ekosistemima]]. Oko 20 % mangrovskih šuma uništeno je od 1980. godine, dijelom zbog [[uzgoj škampi|uzgoja škampi]].<ref name="autogenerated1">{{Cite journal | doi = 10.1016/S0921-8009(98)00044-5 | last1 = Nickerson | first1 = DJ | year = 1999 | title = Trade-offs of mangrove area development in the Philippines | journal = Ecol. Econ. | volume = 28 | issue = 2| pages = 279–298 }}</ref> Proširena analiza troškova i koristi ukupne ekonomske vrijednosti akvakulture škampa izgrađene na ekosistemima mangrova otkrila je da su eksterni troškovi bili mnogo veći od eksternih koristi.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1007/s00267-003-0286-9 | pmid = 16151655 | last1 = Gunawardena | first1 = M | last2 = Rowan | first2 = JS | year = 2005 | title = Economic Valuation of a Mangrove Ecosystem Threatened by Shrimp Aquaculture in Sri Lanka | journal = Journal of Environmental Management | volume = 36 | issue = 4| pages = 535–550| bibcode = 2005EnMan..36..535G | s2cid = 27718582}}</ref> Tokom četiri decenije, 269.000 hektara indonezijskih [[mangrova]] pretvoreno je u farme za uzgoj škampa. Većina ovih farmi je napuštena u roku od jedne decenije zbog nakupljanja [[toksin]]a i gubitka [[nutrijent|hranjivih tvari]].<ref>{{cite book|first=Don |last=Hinrichsen|title=Coastal Waters of the World: Trends, Threats, and Strategies|url={{google books |plainurl=y |id=fQy8BwAAQBAJ}}|date=1 February 1999|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-383-3}}</ref><ref>[http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish Meat and Fish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624030256/http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish |date=2011-06-24}} [[American Association for the Advancement of Science]] Atlas of Population and Environment. Retrieved 4 January 2010.</ref> ====Zagađenje iz akvakulture u morskim kafezima==== [[Datoteka:Salmon aquaculture in Norway.jpg|thumb|Akvakultura lososa, [[Norveška]].]] [[Akvakultura lososa|Farme lososa]] se obično nalaze u netaknutim obalnim [[ekosistem]]ima koje zatim zagađuju. Farma sa 200.000 lososa ispušta više [[feces]]nog otpada nego grad od 60.000 stanovnika. Ovaj otpad se ispušta direktno u okolni vodeni okoliš, netretiran, često sadrži [[antibiotik]]e i [[pesticid]]e."<ref name=Alliance /> Također postoji nakupljanje teških metala na [[bentos]]u (morskom dnu) u blizini farmi lososa, posebno [[bakar|bakra]] i [[cink]]a.<ref name="FAO coho">{{cite web|author=FAO |url=http://www.fao.org/fishery/culturedspecies/Oncorhynchus_kisutch/en |title=Cultured Aquatic Species Information Programme ''Oncorhynchus kisutch'' (Walbaum, 1792)|access-date= 8 May 2009}}</ref> U 2016., masovni pomori ribe uticali su na uzgajivače lososa duž obale [[Čile]]a i na širu ekologiju.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2016/mar/10/chiles-salmon-farms-lose-800m-as-algal-bloom-kills-millions-of-fish|title=Chile's salmon farms lose $800m as algal bloom kills millions of fish|agency=Reuters|date=2016-03-10|newspaper=The Guardian|access-date=2016-05-07}}</ref> Povećanje proizvodnje u akvakulturi i s njom povezanih otpadnih voda smatrani su mogućim faktorima koji doprinose smrtnosti riba i [[mehkušac]]a.<ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2016-05-04/wave-of-dead-sea-creatures-hits-chile-beaches/7384576|title=Wave of dead sea creatures hits Chile's beaches|date=2016-05-04|website=ABC News|language=en-AU|access-date=2016-05-07}}</ref> Kafezni uzgoj u moru odgovoran je za obogaćivanje voda hranjivim tvarima u kojima se uzgaja. To je rezultat ribljeg otpada i nepojedene hrane. Najvažniji elementi su [[dušik]] i [[fosfor]], koji mogu podstaknuti rast algi, uključujući štetno [[cvjetanje algi]] koje može biti toksično za ribe. Vrijeme ispiranja, brzina struja, udaljenost od obale i dubina vode važni su faktori koje treba uzeti u obzir prilikom lociranja morskih kafeza, kako bi se minimizirali uticaji obogaćivanja hranjivim tvarima na obalne ekosisteme. Opseg učinaka zagađenja iz kafeznog uzgoja varira ovisno o tome gdje se [[kafez]]i nalaze, koje se vrste drže, koliko su gusto naseljeni i čime se ribe hrane. Važne varijable specifične za vrstu uključuju omjer konverzije hrane (FCR) vrste i zadržavanje dušika. ===Slatkovodni ekosistemi=== Eksperimenti na cijelom jezeru provedeni u [[Područje eksperimentalnih jezera|području eksperimentalnih jezera]] u [[Ontario|Ontariju]], [[Kanada]], pokazali su potencijal kafeznog uzgoja da izazove brojne promjene u slatkovodnim ekosistemima. Nakon pokretanja eksperimentalnog uzgoja [[Oncorhynchus mykiss|kalifornijske pastrmke]] u kafezima u malom borealnom jezeru, uočena su dramatična smanjenja koncentracija mize povezane sa smanjenjem rastvorenog kisika.<ref>{{Cite journal|last1=Paterson|first1=Michael J.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Findlay|first3=Wilhelmina J.|last4=Findlay|first4=David L.|last5=Salki|first5=Alex G.|date=2010-11-03|editor-last=Sprules|editor-first=Gary|title=The response of zooplankton in a whole-lake experiment on the effects of a cage aquaculture operation for rainbow trout (Oncorhynchus mykiss)|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=67|issue=11|pages=1852–1861|doi=10.1139/F10-106|bibcode=2010CJFAS..67.1852P |issn=0706-652X}}</ref> Značajno povećanje amonijaka i ukupnog fosfora, što je pokretač eutrofikacije u slatkovodnim sistemima,<ref>{{Cite journal|last=Schindler|first=D. W.|date=1974-05-24|title=Eutrophication and Recovery in Experimental Lakes: Implications for Lake Management |journal=Science|volume=184|issue=4139|pages=897–899|doi=10.1126/science.184.4139.897 |pmid=17782381|bibcode=1974Sci...184..897S|s2cid=25620329|issn=0036-8075}}</ref> izmjereni su u [[hipolimnion]]u jezera. Godišnji unos fosfora iz otpada iz akvakulture premašio je prirodni unos iz atmosferskog taloženja i dotoka,<ref>{{Cite journal|last1=Bristow|first1=Corben E.|last2=Morin|first2=Antoine|last3=Hesslein|first3=Ray H.|last4=Podemski|first4=Cheryl L.|date=2008-11-04|title=Phosphorus budget and productivity of an experimental lake during the initial three years of cage aquaculture|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=65|issue=11|pages=2485–2495|doi=10.1139/f08-155|bibcode=2008CJFAS..65.2485B |issn=0706-652X}}</ref> a [[biomasa]] [[fitoplankton]]a se godišnje četverostruko povećala nakon početka eksperimentalne farme.<ref>{{Cite journal|last1=Findlay|first1=David L.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Kasian|first3=Susan E.M.|date=2009-10-21|editor-last=Smith|editor-first=Ralph|title=Aquaculture impacts on the algal and bacterial communities in a small boreal forest lakeThis paper is part of the series "Forty Years of Aquatic Research at the Experimental Lakes Area".|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=66|issue=11|pages=1936–1948|doi=10.1139/F09-121|bibcode=2009CJFAS..66.1936F |issn=0706-652X}}</ref> ===Genetička modifikacija=== Vrsta lososa nazvana AquAdvantage losos je [[Genetički modificirani organizam|genetički modificiran]] radi bržeg rasta, iako nije odobrena za komercijalnu upotrebu zbog kontroverzi.<ref>Mcleod C, J Grice, H Campbell and T Herleth (2006) [http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf Super Salmon: The Industrialisation of Fish Farming and the Drive Towards GM Technologies in Salmon Production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505015144/http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf |date=2013-05-05 }} CSaFe, Discussion paper 5, [[University of Otago]].</ref> Izmijenjeni losos sadrži [[hormon rasta]] iz lososa Chinook koji mu omogućava da dostigne punu veličinu za 16–28 mjeseci, umjesto uobičajenih 36 mjeseci za atlantskog lososa, a uz to konzumira 25 % manje hrane.<ref>Robynne Boyd, [http://blogs.scientificamerican.com/plugged-in/would-you-eat-aquadvantage-salmon-if-approved/ Would you eat AquAdvantage salmon if approved?] ''Scientific American'' online, 26 April 2013.</ref> Američka Uprava za hranu i lijekove (FDA) pregledala je lososa AquAdvantage u nacrtu procjene uticaja na okoliš i utvrdila da on "neće imati značajan utjecaj (FONSI) na okoliš [[SAD]]-a".<ref>FDA: [https://web.archive.org/web/20121231004929/http://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm AquAdvantage Salmon]</ref><ref>{{Cite book|last1=Black|first1=K. D.|title=Encyclopedia of Ocean Sciences|publisher=Academic Press|year=2001|isbn=978-0-12-227430-5|editor=Steele, John H.|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]|chapter=Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of|doi=10.1006/rwos.2001.0487|editor2=Thorpe, Steve A.|editor3=Turekian, Karl K.|chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> ===Bolesti riba, paraziti i vakcine=== Velika poteškoća za akvakulturu je tendencija ka monokulturi i povezani rizik od široko rasprostranjenih [[Bolesti riba i paraziti|bolesti]]. Akvakultura je također povezana s rizicima za okoliš; naprimjer, [[uzgoj škampi]] uzrokovao je uništavanje važnih [[šuma mangrova]] širom [[jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]].<ref>{{Cite book| editor = Steele, John H.| editor2 = Thorpe, Steve A.| editor3 = Turekian, Karl K.| publisher = Academic Press| doi = 10.1006/rwos.2001.0487| chapter = Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of| title = Encyclopedia of Ocean Sciences| pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]| year = 2001| last1 = Black| first1 = K. D.| isbn = 978-0-12-227430-5| chapter-url = https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> Devedesetih godina prošlog stoljeća, bolesti su uništile uzgojene [[Farrerova kapica| Farrerove kapice]] i [[kineska bijela kozica|bijele kozice]] u Kini te su zahtijevale njihovu zamjenu drugim vrstama.<ref>"[http://china.nlambassade.org/binaries/content/assets/postenweb/c/china/zaken-doen-in-china/import/kansen_en_sectoren/agrofood/rapporten_over_agro_food/an-overview-of-chinas-aquaculture An Overview of China's Aquaculture]", page 6. Netherlands Business Support Office (Dalian), 2010.</ref> ====Potrebe sektora akvakulture za vakcinama==== Akvakultura ima prosječnu godišnju stopu rasta od 9,2%; međutim, uspjeh i kontinuirano širenje sektora uzgoja [[ribe]] uveliko ovisi o kontroli ribljih [[patogen]]a, uključujući širok spektar virusa, [[bakterija]], [[gljiva]] i [[parazit]]a. U 2014. godini procijenjeno je da ovi paraziti koštaju globalnu industriju uzgoja lososa do 400 miliona eura. To predstavlja 6–10% vrijednosti proizvodnje pogođenih zemalja, ali može ići i do 20% (Fisheries and Oceans Canada, 2014). Budući da se patogeni brzo šire unutar populacije uzgojene ribe, njihova kontrola je od vitalnog značaja za sektor. Historijski gledano, upotreba antibiotika bila je protiv bakterijskih epizootija, ali proizvodnja životinjskih proteina mora biti održiva, što znači da se preventivne mjere koje su prihvatljive sa biološkog i ekološkog stanovišta trebaju koristiti kako bi se problemi s bolestima u akvakulturi održali na prihvatljivom nivou. Dakle, ovo je doprinijelo efikasnosti vakcina što je rezultiralo trenutnim i trajnim smanjenjem upotrebe antibiotika u 90-im godinama. U početku su postojale vakcine za imerziju riba koje su bile efikasne protiv vibrioze, ali su se pokazale neefikasnim protiv furunkuloze, otuda i pojava injekcijskih vakcina: prvo na bazi vode, a zatim na bazi ulja, mnogo efikasnijih (Sommerset, 2005). ====Razvoj novih vakcina==== Upravo je važan mortalitet u kavezima među uzgajanim ribama, debate o vakcinama za DNK injekciju, iako su efikasne, njihova sigurnost i nuspojave, ali i društvena očekivanja za čistije ribe i sigurnost, doveli su do istraživanja novih vektora vakcina. Evropska unija finansira nekoliko inicijativa za razvoj brzog i isplativog pristupa korištenju bakterija u hrani za proizvodnju vakcina, posebno zahvaljujući mliječnim bakterijama čija je [[rekombinantna DNK|DNK modificirana ]] (Boudinot, 2006). U stvari, vakcinacija uzgajanih riba injekcijom je dugotrajna i skupa, tako da se vakcine mogu davati oralno ili uranjanjem dodavanjem u hranu ili direktno u vodu. To omogućava vakcinaciju mnogih jedinki istovremeno, uz ograničavanje povezanog rukovanja i stresa. Zaista, mnogi testovi su neophodni jer antigeni vakcina moraju biti prilagođeni svakoj vrsti ili ne smiju pokazivati određeni nivo varijabilnosti ili neće imati nikakvog efekta. Naprimjer, testovi su provedeni sa dvije vrste: ''Lepeophtheirus salmonis'' (od koje su prikupljeni antigeni) i ''Caligus rogercresseyi'' (koja je vakcinisana antigenima), iako je homologija između dvije vrste važna, nivo varijabilnosti učinio je zaštitu neefikasnom (Fisheries and Oceans Canada, 2014).). ====Nedavni razvoj vakcina u akvakulturi==== Dostupne su 24 vakcine, a jedna za jastoge. Prva vakcina je korištena u SAD-u protiv crvene enterične lajšmanije 1976. godine. Međutim, danas postoji 19 kompanija i neki mali dionici koji proizvode vakcine za akvakulturu. Novi pristupi su put naprijed za sprječavanje gubitka 10% akvakulture zbog bolesti. Genetski modificirane vakcine se ne koriste u EU zbog društvenih zabrinutosti i propisa. U međuvremenu, DNK vakcine su sada odobrene u EU. Postoje izazovi u razvoju vakcina za ribe, imunološki odgovor zbog nedostatka snažnih adjuvanata. Naučnici razmatraju primjenu mikrodoza u budućnosti. Ali postoje i mogućnosti u vakcinologiji akvakulture zbog niske cijene tehnologije, promjena propisa i novih sistema ekspresije i isporuke antigena.<ref name=adams2019/> U Norveškoj se koristi podjedinična vakcina (VP2 peptid) protiv infektivne pankreasne nekroze. U Kanadi je licencirana DNK vakcina protiv infektivne hematopoetske nekroze lansirana za industrijsku upotrebu. Ribe imaju velike površine sluznice, tako da je preferirani put primjene uranjanje, intraperitonealno i oralno, respektivno. [[Nanočestice]] su u razvoju za potrebe isporuke. Uobičajena antitijela koja se proizvode su IgM i IgT. Obično ribama nije potreban buster jer se kao odgovor na buster proizvodi više memorijskih ćelija, a ne povećan nivo antitijela. Tako su [[iRNK]] vakcine alternativa [[DNK]]-[[vakcina]]ma jer su sigurnije, stabilnije, lakše se proizvode u velikim razmjerima i imaju potencijal za masovnu imunizaciju. Nedavno se koriste u prevenciji i terapiji raka. Studije o [[bjesnilo|bjesnilu]] pokazale su da efikasnost zavisi od doze i načina primjene. Ove vakcine su još uvijek u ranoj fazi.<ref name=adams2019>{{cite journal |last1=Adams |first1=Alexandra |title=Progress, challenges and opportunities in fish vaccine development |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=July 2019 |volume=90 |pages=210–214 |doi=10.1016/j.fsi.2019.04.066|pmid=31039441|bibcode=2019FSI....90..210A |hdl=1893/29828 |s2cid=141624380 |hdl-access=free }}</ref> ====Ekonomski dobici==== U 2014. godini, količina ribe proizvedene u akvakulturi premašila je količinu ribe ulovljene u divljini u ponudi za ljudsku hranu. To znači da postoji ogromna potražnja za vakcinama u prevenciji bolesti. Prijavljeni godišnji gubitak ribe procjenjuje se na >10 milijardi američkih dolara. To je zbog otprilike 10% svih riba koje uginu od zaraznih bolesti.<ref name=adams2019/> Visoki godišnji gubici povećavaju potražnju za vakcinama. Iako postoji oko 24 tradicionalno korištene vakcine, i dalje postoji potražnja za više vakcina. Proboj [[DNK]]-vakcina smanjio je troškove vakcina.<ref name=adams2019/> Alternativa vakcinama bili bi antibiotici i [[hemoterapija]], koji su skuplji i imaju veće nedostatke. DNK-vakcine su postale najisplativija metoda prevencije zaraznih bolesti. Ovo je dobar znak da će DNK-vakcine postati novi standard i u vakcinama protiv riba i u vakcinama općenito.<ref>{{cite journal |last1=Thorarinsson |first1=R |last2=Wolf |first2=JC |last3=Inami |first3=M |last4=Phillips |first4=L |last5=Jones |first5=G |last6=Macdonald |first6=AM |last7=Rodriguez |first7=JF |last8=Sindre |first8=H |last9=Skjerve |first9=E |last10=Rimstad |first10=E |last11=Evensen |first11=Ø |title=Effect of a novel DNA vaccine against pancreas disease caused by salmonid alphavirus subtype 3 in Atlantic salmon (Salmo salar). |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=January 2021 |volume=108 |pages=116–126 |doi=10.1016/j.fsi.2020.12.002 |pmid=33285168|s2cid=227949940 |doi-access=free |bibcode=2021FSI...108..116T |hdl=11250/2830510 |hdl-access=free }}</ref> ===Salinizacija/zakiseljavanje tla=== Sediment iz napuštenih akvakulturnih farmi može ostati hiperslan, kiseo i erodiran. Ovaj materijal može ostati neupotrebljiv za akvakulturu duži period nakon toga. Različiti hemijski tretmani, poput dodavanja kreča, mogu pogoršati problem mijenjanjem fizičko-hemijskih karakteristika sedimenta.<ref>{{Cite journal|last1=Martinez-Porchas|first1=Marcel|last2=Martinez-Cordova|first2=Luis R.|date=2012-04-29|title=World Aquaculture: Environmental Impacts and Troubleshooting Alternatives|journal=The Scientific World Journal|volume=2012|doi=10.1100/2012/389623|issn=2356-6140|pmc=3353277|pmid=22649291 |doi-access=free }}</ref> ===Zagađenje plastikom=== Akvakultura proizvodi niz morskog otpada, ovisno o proizvodu i lokaciji. Najčešće dokumentirana vrsta plastike je ekspandirani [[polistiren]] (EPS), koji se intenzivno koristi u plovcima i ogrlicama za morske kaveze (MEPC 2020). Ostali uobičajeni otpadni predmeti uključuju mreže za [[kafez]]e i plastične kante za ulov. Pregledom akvakulture kao izvora morskog otpada u [[Sjeverno more|Sjevernom]], [[Baltik|Baltičkom]] i [[mediteran|Sredozemnom moru]] identificirano je 64 različita predmeta, od kojih je 19 jedinstveno za akvakulturu. Procjene količine otpada iz akvakulture koji ulazi u okeane uveliko variraju, ovisno o korištenim metodologijama. Naprimjer, u Evropskom ekonomskom prostoru procjene gubitaka variraju od niskih 3.000 tona do 41.000 tona godišnje.<ref>{{Cite web |last=Environment |first=U. N. |date=2021-10-21 |title=Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics |url=http://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics |access-date=2022-03-23 |website=UNEP – UN Environment Programme |language=en}}</ref> ==Ekološke koristi== {{glavni|Zona osjetljiva na nitrate}} Dok neki oblici akvakulture mogu biti pogubni za [[ekosistem]]e, poput uzgoja škampa u mangrovama, drugi oblici mogu biti korisni. Uzgoj školjkaša dodaje značajan kapacitet filtriranja okoliša, što može značajno poboljšati kvalitet vode. Jedna ostriga može filtrirati 15 galona vode dnevno, uklanjajući mikroskopske ćelije [[alge]]. Uklanjanjem ovih ćelija, školjke uklanjaju dušik i druge hranjive tvari iz sistema i ili ga zadržavaju ili ispuštaju kao otpad koji tone na dno. Izlovom ovih školjkaša, [[dušik]] koji su zadržali potpuno se uklanja iz sistem.<ref>{{cite journal|doi=10.2134/jeq2010.0203|pmid=21488516|title=Nutrient Bioassimilation Capacity of Aquacultured Oysters: Quantification of an Ecosystem Service|journal=Journal of Environmental Quality|volume=40|issue=1|pages=271–7|year=2011|last1=Higgins|first1=Colleen B.|last2=Stephenson|first2=Kurt|last3=Brown|first3=Bonnie L.|bibcode=2011JEnvQ..40..271H }}</ref> Uzgoj i jbiranje kelpa i drugih makroalgi direktno uklanjaju hranjive tvari poput dušika i [[fosfor]]a. Prepakiranje ovih hranjivih tvari može ublažiti eutrofne ili hranjive uvjete, poznate po niskoj zasićenosti kisikom, što može uništiti raznolikost i brojnost vrsta. Uklanjanje algi iz vode također povećava prodiranje [[svjetlost]]i, omogućavajući biljkama poput morske trave da se ponovo uspostave i dodatno povećaju nivo kisika.<ref>{{cite journal |last1=Newell |first1=Roger |title=Top-down control of phytoplankton by oysters in Chesapeake Bay, USA |journal=Marine Ecology Progress Series |date=2007 |pages=293–298|doi=10.3354/meps341293 |doi-access=free}}</ref> Akvakultura u nekom području može osigurati ključne ekološke funkcije za stanovnike. Ležišta ili kafezi za školjke mogu pružiti strukturu [[staništa]]. Ova struktura može poslužiti kao sklonište za beskičmenjake, male ribe ili rakove kako bi se potencijalno povećala njihova brojnost i održala [[bioraznolikost]]. Povećano sklonište povećava zalihe riba [[plijen]]a i malih rakova povećavajući mogućnosti regrutacije, što zauzvrat osigurava više plijena za više trofičke nivoe. Jedna studija je procijenila da 10 kvadratnih metara grebena kamenica može povećati biomasu ekosistema za 2,57&nbsp;kg<ref>{{cite journal|doi=10.3354/meps264249|title=Estimated enhancement of fish production resulting from restoring oyster reef habitat: quantitative valuation|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=264|pages=249–264|year=2003|last1=Peterson|first1=CH|last2=Grabowski|first2=JH|last3=Powers|first3=SP|bibcode=2003MEPS..264..249P|doi-access=free}}</ref> [[Biljojedi]] školjkaši će također biti plijen. Ovo prebacuje energiju direktno od [[primarni proizvođač|primarnih proizvođača]] do viših [[trofički nivo|trofičkih nivoa]], potencijalno preskačući više energetski skupih trofičkih skokova koji bi povećali biomasu u ekosistemu. [[Uzgoj morskih algi]] je [[uklanjanje ugljil-dioksida|ugljil-negativna]] kultura, s visokim potencijalom za [[ublažavanje klimatskih promjena]].<ref>{{Cite journal|last1=Duarte|first1=Carlos M.|last2=Wu|first2=Jiaping|last3=Xiao|first3=Xi|last4=Bruhn|first4=Annette|last5=Krause-Jensen|first5=Dorte|date=2017|title=Can Seaweed Farming Play a Role in Climate Change Mitigation and Adaptation?|journal=Frontiers in Marine Science|language=en|volume=4|page=100 |doi=10.3389/fmars.2017.00100|issn=2296-7745|doi-access=free|bibcode=2017FrMaS...4..100D |hdl=10754/623247|hdl-access=free}}</ref> IPCC [[Specijalni izvještaj o okeanu i kriosferi u klimatskim promjenama]] preporučuje "daljnju istraživačku pažnju" kao taktiku ublažavanja.<ref>{{Cite book|last1=Bindoff|first1=N. L.|title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate|last2=Cheung|first2=W. W. L.|last3=Kairo|first3=J. G.|last4=Arístegui|first4=J.|last5=Guinder|first5=V. A.|last6=Hallberg|first6=R.|last7=Hilmi|first7=N. J. M.|last8=Jiao|first8=N.|last9=Karim|first9=Md S.|year=2019|pages=447–587|chapter=Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities|ref={{harvid|IPCC SROCC Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200202 -->|display-authors=4|chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/09_SROCC_Ch05_FINAL.pdf|first10=L.|last16=Williamson|first16=P.|last15=Tagliabue|first15=A.|last14=Suga|last12=Purca Cuicapusa|last13=Rinkevich|first13=B.|first12=S. R.|last11=O'Donoghue|first11=S.|last10=Levin|first14=T.}}</ref> Regenerativna okeanska [[poljoprivreda]] je polikulturni sistem uzgoja koji uzgaja mješavinu morskih algi i školjki, a istovremeno veže ugljik, smanjuje dušik u vodi i povećava kisik, pomažući u regeneraciji i obnavljanju lokalnih staništa, poput grebenskih ekosistema.<ref>{{Cite web|last=Carr|first=Gabriela|date=2021-03-15|title=Regenerative Ocean Farming: How Can Polycultures Help Our Coasts?|url=https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/|url-status=live|access-date=2021-10-29|website=School of Marine and Environmental Affairs|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316015237/https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/ |archive-date=2021-03-16}}</ref> ==Izgledi== Globalni [[divlji ribolov]] je u opadanju, a vrijedna staništa poput [[estuarija|estuarija]] su u kritičnom stanju.<ref>[[Tietenberg, Tom]] (2006) ''Environmental and Natural Resource Economics: A Contemporary Approach''. Page 28. Pearson/Addison Wesley. {{ISBN|978-0-321-30504-6}}</ref> Uzgoj [[ribe]] koja se hrani ribom, poput [[losos]]a, ne rješava problem jer ribe moraju jesti proizvode od drugih riba, kao što su [[riblje brašno]] i [[riblje ulje]]. Studije su pokazale da akvakultura lososa ima velike negativne utjecaje na divljeg lososa, kao i na ribu koja se koristi za ishranu lososa.<ref name="Salmon Run">Knapp G, Roheim CA and Anderson JL (2007) [http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 ''The Great Salmon Run: Competition Between Wild And Farmed Salmon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805065108/http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 |date=2013-08-05 }} World Wildlife Fund. {{ISBN|978-0-89164-175-9}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/13/AR2007121301190.html | newspaper=The Washington Post | title=Salmon Farming May Doom Wild Populations, Study Says | first1=Juliet | last1=Eilperin | first2=Marc | last2=Kaufman | date=2007-12-14}}</ref> Ribe koje se nalaze više na [[lanac ishrane|lancu ishrane]] su manje efikasni izvori energije hrane.<ref name="Slobodkin1960">{{Cite journal |last=Slobodkin |first=L.B. |title=Ecological Energy Relationships at the Population Level |journal=The American Naturalist |volume=94 |issue=879 |pages=261–267 |year=1960 |doi=10.1086/282124 |bibcode=1960ANat...94..213S |quote=The overall transfer efficiency of energy between trophic levels is a function of three separate processes... the overall between-level transfer efficiency ranges from 2 to 24%. }}</ref> Osim ribe i škampa, neki akvakulturni poduhvati, poput morskih algi i školjkaša koji se hrane filtriranjem, poput [[ostriga]], [[školjke|školjki]], dagnji i kapica, relativno su bezopasni, pa čak i ekološki prihvatljivi.<ref name="uscnews.usc.edu"/> Filterima se hrane i filtriranjem zagađivači, kao i hranjive tvari iz vode, poboljšavajući kvalitet vode.<ref>{{cite journal |title=Some aspects of water filtering activity of filter-feeders |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17195907 |access-date=September 26, 2009 |author=OSTROUMOV S. A. |journal=Hydrobiologia |year=2005 |volume=542 | issue=1 |page=400 |doi=10.1007/s10750-004-1875-1 | bibcode=2005HyBio.542..275O |citeseerx=10.1.1.457.7375 |s2cid = 25050083}}</ref> [[Morske alge]] izvlače hranjive tvari poput neorganskog [[dušik]]a i [[fosfor]]a direktno iz vode,<ref name="Chopin et al. 2001"/> a [[mehkušci]] koji se hrane filtriranjem mogu izvlačiti hranjive tvari dok se hrane [[čestica]]ma, poput [[fitoplankton]]a i [[detritus]]a.<ref name="Rice 2008">{{cite web |url=http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |author=Rice, M.A. |title=Environmental impacts of shellfish aquaculture |year=2008 |access-date=2009-10-08 |author-link=Michael A. Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005103506/http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |archive-date=2015-10-05 }}</ref> Neke profitabilne akvakulturne zadruge promoviraju održive prakse.<ref>{{cite web |url=http://ictsd.net/i/environment/11849/ |title=Aquaculture: Issues and Opportunities for Sustainable Production and Trade |publisher=ITCSD |date=July 2006 |access-date=2008-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120073308/http://ictsd.net/i/environment/11849/ |archive-date=2008-11-20 }}</ref> Nove metode smanjuju rizik od biološkog i hemijskog zagađenja minimiziranjem stresa kod riba, održavanjem gnijezda ribljih mreža i primjenom integriranog upravljanja štetočinama. Vakcine se sve više koriste kako bi se smanjila upotreba [[antibiotik]]a za kontrolu bolesti.<ref>{{Cite web|last=Pew Oceans Commission|date=January 6, 2005|title=Marine Aquaculture in the United States|url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20050106122419/http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-date=2005-01-06}}</ref> Sistemi akvakulture s recirkulacijom na kopnu, objekti koji koriste tehnike [[polikultura|polikulture]] i pravilno locirani objekti (naprimjer, područja na moru s jakim strujama) primjeri su načina upravljanja negativnim utjecajima na okoliš.<ref name="SustainableMarineAquaculture">''The Sustainable Marine Aquaculture'', AENSI Web, 2012. https://www.aensiweb.com/old/aeb/2012/18-23.pdf</ref> [[Recirkulacijski akvakulturni sistemi]] (RAS) recikliraju vodu cirkulirajući kroz filtere kako bi se uklonio riblji otpad i hrana, a zatim je recirkuliraju natrag u rezervoare. Ovo štedi vodu, a prikupljeni otpad može se koristiti u [[kompost]] uili, u nekim slučajevima, čak se može tretirati i koristiti na kopnu. Iako je RAS razvijen imajući na umu slatkovodne ribe, naučnici povezani sa [[Služba za poljoprivredna istraživanja|Službom za poljoprivredna istraživanja]] pronašli su način za uzgoj slanovodnih riba pomoću RAS-a u vodama niskog salinitet]]a.<ref name="Growing Premium Seafood-Inland!">{{cite web |url= https://agresearchmag.ars.usda.gov/2009/feb/seafood |title=Growing Premium Seafood-Inland! |publisher=USDA Agricultural Research Service |date=February 2009}}</ref> Iako se slanovodne ribe uzgajaju u kavezima na otvorenom moru ili love mrežama u vodi koja obično ima [[salinitet]] od 35 [[dijelovi na hiljadu|dijelova na hiljadu]] (ppt), uspješno je proizvedwna zdrava pompano, slanovodna riba, u [[akvarij]]ima sa salinitetom od samo 5 ppt. Predviđa se da će komercijalizacija RAS-a niske slanosti imati pozitivne ekološke i ekonomske efekte. Neželjeni nutrijenti iz riblje hrane ne bi se dodavali u okean, a rizik od prenošenja bolesti između divljih i riba uzgojenih na farmama bi se znatno smanjio. Cijena skupih slanovodnih riba, poput pompano i kobije korištenih u eksperimentima, bila bi smanjena. Međutim, prije nego što se išta od ovoga može učiniti, istraživači moraju proučiti svaki aspekt [[životni ciklus|životnog ciklusa]] ribe, uključujući količinu [[amonijak]]a i [[nitrat]]a koju će riba tolerirati u vodi, čime hraniti ribu tokom svake faze njenog životnog ciklusa, [[stopa naseljenosti|stopu naseljenosti]] koja će proizvesti najzdraviju ribu itd. Oko 16 zemalja sada koristi geotermalnu energiju za akvakulturu, uključujući Kinu, Izrael i Sjedinjene Američke Države.<ref name="earth-policy">{{Cite book |editor-last=Brown |editor-first=Lester Russell |editor-link=Lester Brown|url={{google books |plainurl=y |id=-oK7QgAACAAJ}}|title=Plan B 2.0: Rescuing a Planet Under Stress and a Civilization in Trouble |date=2006 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-32831-8 |language=en|chapter-url=http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |chapter=Stabilizing Climate|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926235731/http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |archive-date=2007-09-26 |page= 199}}</ref> Na primjer, u Kaliforniji, 15 ribogojilišta proizvode tilapiju, brancina i soma koristeći toplu vodu iz podzemlja. Ova toplija voda omogućava ribama da rastu tokom cijele godine i brže sazrijevaju. Zajedno, ove kalifornijske farme proizvode 4,5 miliona kilograma ribe godišnje.<ref name="earth-policy" /> ===Globalni ciljevi=== [[UN]]-ov [[Cilj održivog razvoja 14]] ("život ispod vode"), Cilj 14.7 uključuje akvakulturu: "Do 2030. godine povećati ekonomske koristi za [[Male ostrvske države u razvoju|malih ostrvskih država u razvoju]] i [[najmanje razvijene zemlje]] od održivog korištenja morskih resursa, uključujući i održivo upravljanje ribarstvom, akvakulturom i [[Održivi turizam|turizam]]".<ref>United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])</ref><ref>Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina. "[https://sdg-tracker.org/oceans SDG 14 – Measuring progress towards the Sustainable Development Goals]." ''SDG-Tracker.org, website'' (2018).</ref> Aquaculture's contribution to GDP is not included in SDG Target 14.7, but methods for quantifying this have been explored by FAO.<ref name="Cai2019" /> == Nacionalni zakoni, propisi i upravljanje == Zakoni koji regulišu praksu akvakulture uveliko se razlikuju od zemlje do zemlje <ref>{{Cite web |title=Fisheries & Aquaculture Fact Sheets |url=http://www.fao.org/fishery/nalo/search/en |access-date=2021-07-25 |website=National Aquaculture Legislation Overview |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations; Fisheries Division |location=Rome}}</ref> i često nisu strogo regulirani niti se lahko mogu pratiti. U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], akvakultura na kopnu i priobalju regulirana je na [[Nacionalni zakon o akvakulturi iz 1980.|saveznom]] i državnom nivou;<ref>{{Cite web |title=U.S. Aquaculture Legislation Timeline |url=http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx |date=2007-08-01 |website=National Ocean Economics Program |publisher=Middlebury Institute of International Studies |location=Monterey, CA |access-date=2015-06-08 |archive-date=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602071942/http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx }}</ref> nijedan nacionalni zakon ne reguliše [[akvakultura na moru|akvakulturu na moru]] u američkim vodama [[ekskluzivna ekonomska zona|ekskluzivnih ekonomskih zona]]. U junu 2011., Ministarstvo trgovine i [[Nacionalna uprava za okeane i atmosferu]] objavili su nacionalne politike akvakulture.<ref>{{Cite web|title=Commerce and NOAA release national aquaculture policies to increase domestic seafood production, create sustainable jobs, and restore marine habitats|url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2011/20110609_aquaculture.html|access-date=2015-06-08|website=www.noaanews.noaa.gov}}</ref> kako bi se riješio ovaj problem i "zadovoljila rastuća potražnja za zdravom morskom hranom, stvorila radna mjesta u obalnim zajednicama i obnovili vitalni ekosistemi." Veliki objekti akvakulture (tj. oni koji proizvode 20000 kg godišnje) koji ispuštaju industrijske otpadne vode moraju dobiti dozvole u skladu sa [[Zakon o čistoj vodi|Zakonom o čistoj vodi]].<ref name=NPDES>{{cite web |title=Aquaculture NPDES Permitting |url=https://www.epa.gov/npdes/aquaculture-npdes-permitting |date=2023-03-21 |website=National Pollutant Discharge Elimination System (NPDES) |publisher=U.S. Environmental Protection Agency (EPA) |location=Washington, D.C.}}</ref> Postrojenja koja proizvode najmanje 100000 lb kg ribe, [[mehkušac]]a ili rakova godišnje, podliježu specifičnim nacionalnim standardima ispuštanja.<ref>{{cite web |title=Concentrated Aquatic Animal Production Effluent Guidelines |url=https://www.epa.gov/eg/concentrated-aquatic-animal-production-effluent-guidelines |date=2023-06-22 |publisher=EPA}}</ref> Ostali dozvoljeni objekti podliježu ograničenjima efluenta koja se razvijaju od slučaja do slučaja.<ref name=NPDES/> ==Historija== [[Datoteka:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|left| Radnici love soma na farmama Delta Pride u Mississippiju: Fotografija mreže u obliku velike čaše koja kaplje, promjera otprilike 6 m i iste visine, do pola pune ribe, obješene o krak dizalice, s četiri radnika na i oko veće, prstenaste strukture u vodi]] [[Gunditjmara]], lokalni [[Aboridžinski australijski narod]] u jugozapadnoj [[Viktorija (Australija)|Victoriji]], [[Australija]], možda je uzgajao [[kratkorejasta jegulja|kratkorejaste jegulje]] već oko 4.580. [[prije nove ere]].<ref name="bbnhl">{{cite web|title= National Heritage Places – Budj Bim National Heritage Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/national/budj-bim |access-date=30 January 2020|website=Australian Government. Dept of Agriculture, Water and the Environment}} See also attached documents: National Heritage List ''Location and Boundary Map'', and ''Government Gazette'', 20 July 2004.</ref> Dokazi ukazuju na to da su razvili oko 100 km² [[vulkan]]skih poplavnih ravnica u blizini jezera Condah u kompleks kanala i brana, te da su koristili pletene ribarske zamke za hvatanje jegulja i njihovo očuvanje za jelo tokom cijele godine.<ref>[http://www.abc.net.au/science/news/stories/s806276.htm Aborigines may have farmed eels, built huts] ABC Science News, 13 March 2003.</ref><ref>[http://www.lakecondah.com/budjbim.html Lake Condah Sustainability Project] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103171935/http://www.lakecondah.com/budjbim.html|date=2013-01-03}}. Retrieved 18 February 2010.</ref> The local [[Budj Bim heritage areas|Budj Bim Cultural Landscape]], a [[World Heritage Site]], is one of the oldest known aquaculture sites in the world.<ref>{{cite news|last1= Neal|first1= Matt |title= Ancient Indigenous aquaculture site Budj Bim added to UNESCO World Heritage list|newspaper= ABC News|date= 6 July 2019|url= https://www.abc.net.au/news/2019-07-06/indigenous-site-joins-pyramids-stonehenge-world-heritage-list/11271804|access-date= 14 July 2019 | quote = Not only does Budj Bim bust the myth that all Indigenous people were nomadic and not agriculturally inclined, it is also considered one of the oldest aquaculture sites in the world.}}</ref><ref name="bbwhl">{{cite web|date= 6 July 2019|title=World heritage Places – Budj Bim Cultural Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/budj-bim|access-date= 11 March 2020|website=Australian Government. Dept of the Environment and Energy}}</ref> [[Usmeno predanje]] u [[Kina|Kini]] govori o kulturi običnog šarana, ''[[Cyprinus carpio]]'', još od 2000–2100. godine prije nove ere (oko 4.000 godina [[prije sadašnjosti|PS]]), ali najraniji značajni dokazi nalaze se u literaturi, u najranijoj monografiji o kulturi riba pod nazivom „Klasik kulture riba“, autora [[Fan Li]]ja, napisanoj oko 475. godine prije nove ere ({{oko|2475}} prije nove ere).<ref>{{cite web|title=History of Aquaculture|url= http://www.fao.org/docrep/field/009/ag158e/AG158E02.htm |access-date=August 23, 2009|publisher=Food and Agriculture Organization, United Nations}}</ref> Još jedan drevni kineski vodič o akvakulturi, koji je napisao Yang Yu Jing oko 460. godine prije nove ere, pokazuje da je uzgoj [[šaran]]a postajao sve sofisticiraniji. Lokalitet Jiahu u Kini ima posredne arheološke dokaze kao moguće najstarije lokacije za akvakulturu, koje datiraju iz 6200. godine prije nove ere (oko 8.200 godina prije nove ere), ali ovo je spekulacija.<ref name="jiahu">{{cite news|last1= Smith|first1= Kiona N. |date= 17 September 2019|title= Aquaculture may be the future of seafood, but its past is ancient|work=Ars Technic|url= https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|access-date= 17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917164315/https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|archive-date= 17 September 2019}}</ref> Kada su se vode povukle nakon [[poplava]] rijeka, neke ribe, uglavnom šarani, ostale su zarobljene u jezerima. Rani akvakulturisti su hranili svoje leglo koristeći izmet nimfi i svilene bube, a zatim su ih jeli.<ref name="sr">{{cite journal|last1=Sisma-Ventura|first1= Guy |last2= Tütken|first2= Thomas|last3= Zohar|first3= Irit|last4= Pack|first4= Andreas|last5= Sivan|first5= Dorit|last6= Lernau|first6= Omri|last7= Gilboa|first7= Ayelet|last8= Bar-Oz|first8= Guy|date= 2018|title= Tooth oxygen isotopes reveal Late Bronze Age origin of Mediterranean fish aquaculture and trade|journal=Scientific Reports|volume= 8|issue= 1 |page=14086|bibcode=2018NatSR...814086G|doi=10.1038/s41598-018-32468-1|pmc=6148281|pmid=30237483}}</ref> [[Drevni Egipat|Drevni Egipćani]] su možda uzgajali ribu (posebno oradu) iz jezera Bardawil oko 1.500. godine prije nove ere (oko 3.500 godina prije nove ere) i trgovali njome s Kanaancima.<ref name=sr/> Uzgoj ''[[Gim (hrana)|gima]]'' je najstarija akvakultura u [[oreja|Koreji]].<ref name="Gang">{{Cite web|last=강|first=제원 |title= gim|script-title= ko:김|url= http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Index?contents_id=E0008581|website=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|publisher= Academy of Korean Studies|language=ko}}</ref> Rane metode uzgoja koristile su [[bambus]]ove ili [[hrast]]ove štapove;<ref name="Gang"/> novije metode koje koriste mreže zamijenile su ih u 19. stoljeću.<ref name="Gang" /><ref name="EB">{{Cite web|title=gim|script-title=ko:김|url= http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-url= https://web.archive.org/web/20210224072904/http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-date= February 24, 2021|access-date=5 June 2017|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language= ko}}</ref> [[Gim (hrana)|Plutajući splavovi]] se koriste za masovnu proizvodnju od 1920-ih.<ref name="Banda" /> [[Japanci]] su uzgajali [[morske alge]] tako što su im obezbjeđivali bambusove motke, a kasnije i mreže i školjke [[kamenica]] koje su služile kao površine za sidrenje [[spora]].<ref>{{Cite web|last=Anitei|first=Stefan|title=... Make Unusual Aquaculture|url= https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml|access-date= 2021-02-17|website= softpedia|date= 30 January 2007|language=english|archive-date=2021-09-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20210929121940/https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml}}</ref> [[Drevni Rim| Rimljani]] su uzgajali ribu u ribnjacima i kamenice u obalnim lagunama prije 100. godine [[naše ere|n.e.]].<ref>{{cite journal|author1= McCann, Anna Marguerite|year= 1979|title= The Harbor and Fishery Remains at Cosa, Italy, by Anna Marguerite McCann|journal=Journal of Field Archaeology|volume=6|issue=4|pages=391–411|doi= 10.1179/009346979791489014 |jstor=529424}}</ref> [[Slika:00 Ixelles - Abbaye - La Cambre 1.JPG|thumb|right|280px|[[Ribnjak]] opatije La Cambre u [[gradu Briselu|Briselu]], Belgija]] U [[Srednji vijek|srednjovjekovnoj Evropi]], ranokršćanski [[manastiri|manastiri]] usvojili su rimske akvakulturne prakse. Akvakultura se proširila jer su ljudi daleko od obala i velikih rijeka inače ovisili o ribi koja je zahtijevala soljenje kako bi se sačuvala.<ref>{{cite book|last= Kurlansky|first= Mark|url= https://archive.org/details/isbn_9780965033503|title= Salt: A World History|year= 2002|url-access= registration}}</ref> Riba je bila važan izvor hrane u srednjovjekovnoj Evropi, kada je u prosjeku 150 dana godišnje bilo dani [[post]]a i apstinencije, a [[meso]] je bilo zabranjeno.<ref name=wilmart>{{cite journal |last= Wilmart|first= Mickaël|date= 2001|title= Les étangs de Marcoussis. Un exemple d'exploitation piscicole dans la région parisienne à la fin du XVe siècle|url= https://shs.hal.science/halshs-00425001/document|journal= Bulletin de la Société historique et archéologique de Corbeil, de l'Essonne et du Hurepoix|issue= 71|pages= 7–18|access-date=8 May 2024}}</ref> Poboljšanja u transportu tokom 19. stoljeća učinila su svježu ribu lako dostupnom i jeftinom, čak i u unutrašnjosti, što je akvakulturu učinilo manje popularnom. Ribnjaci iz 15. stoljeća u Třebonskom bazenu u današnjoj [[Češka| Republici Češkoj]] održavaju se kao okvirni [[UNESCO lokalitet svjetske baštine]].<ref>{{cite web|title=Fishpond Network in the Trebon Basin|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20151003161228/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/|archive-date=3 October 2015 |access-date=1 Oct 2015|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> [[Aquaculture in Samoa|Samoans]] practised "a traditional form of [[giant clam]] ranching".<ref> {{cite book |author = IBP Inc. |year = 2015 |title = Samoa Fishing and Aquaculture Industry Handbook - Strategic Information and Regulations |url = https://books.google.com/books?id=wV-zCwAAQBAJ |publication-place = Washington DC |publisher = International Business Publications, USA |page = 37 |isbn = 978-1-5145-1948-6 |access-date = 21 April 2024 |quote = [...] in Samoa [...] a traditional form of giant clam ranching was practiced on village reefs or on lagoon [sic] where a community place giant clams in a fenced off area for special occasion or reserves for seafood supply in bad weather. }} </ref> [[Havaji|Havajci]] su izgradili [[havajska akvakultura|okeanske ribnjake]]. Izvanredan primjer je ribnjak [[Menehune|"Menehune" ribnjak]] koji datira od prije najmanje 1.000 godina, u Alekoku. Legenda bilježi njegovu izgradnju od strane mitskog naroda patuljaka Menehune.<ref>{{cite journal|last1= Costa-Pierce|first1= B.A.|year= 1987|title= Aquaculture in ancient Hawaii|url=http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status= live|journal= BioScience|volume=37|issue=5|pages=320–331|doi=10.2307/1310688|jstor=1310688|bibcode= 1987BiSci..37..320C}}</ref> U prvoj polovini 18. stoljeća, njemački [[Stephan Ludwig Jacobi]] je eksperimentisao sa [[vanjska oplodnja|vanjskom oplodnjom]] [[potočna pastrmka|potočne pastrmke]] i [[losos]]a. Napisao je članak " Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" (''O vještačkoj proizvodnji pastrmke i lososa'') u kojem je sažeo svoja otkrića i stekao reputaciju osnivača vještačkog uzgoja ribe.<ref>{{Cite web|title=Ein Lipper macht sich Gedanken ...|url=https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/|access-date=2019-09-18|website=Lippisches Landesmuseum Detmold|language=de|quote=Stephan Ludwig Jacobi, vor 300 Jahren in Kalletal-Hohenhausen geboren, veröffentlichte 1768 den Aufsatz "Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" in den "Lippischen Intelligenzblättern" – und gilt damit zu Recht als Begründer der künstlichen Fischaufzucht.|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209215057/https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/}}</ref> By the latter decades of the 18th century, oyster-farming had begun in estuaries along the Atlantic Coast of North America.<ref>{{cite web|date= 22 May 2015|title= A Brief History of Oystering in Narragansett Bay|url=http://web.uri.edu/quadangles/a-brief-history-of-oystering-in-narragansett-bay/|access-date=1 October 2015|publisher=URI Alumni Magazine, University of Rhode Island}}</ref> Riječ "akvakultura" pojavila se u novinskom članku iz 1855. godine u vezi sa iskorištavanjem [[led]]a.<ref>{{Cite news |title= The cultivation of ice (1855) - on Newspapers.com|newspaper=The Baltimore Sun|url= https://www.newspapers.com/clip/3797987/the_cultivation_of_ice_1855/|access-date=2015-12-10}}</ref> Također se pojavljivao u opisima kopnenih poljoprivrednih praksi [[navodnjavanje|podnavodnjavanja]] krajem 19. stoljeća <ref>{{Cite news|title= Agricultural. New agricultural practises by A. N. Cole. Subirrigation, methods and results (1888) - on Newspapers.com|newspaper=Oakland Tribune|url= https://www.newspapers.com/clip/3798119/agricultural_new_agricultural/|access-date= 2015-12-10}}</ref> prije nego što se prvenstveno povezalo s uzgojem vodenih biljnih i životinjskih vrsta;<ref> {{oed | aquaculture}} </ref> and that of "aquiculture" from 1867.<ref> {{oed | aquiculture}} </ref>) U 1859., Stephen Ainsworth iz [[West Bloomfield, New York]], započeo je eksperimente s [[potočna pastrmka|potočnom pastrmkom]]. Do 1864., Seth Green je uspostavio komercijalni uzgoj riba u Caledonia Springsu, blizu Rochestera, [[New York]]. Do 1866. godine, uz učešće W. W. Fletchera iz [[Concord, Massachusetts]], vještački uzgoji riba su djelovali i u Kanadi i u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref>Milner, James W. (1874). "The Progress of Fish-culture in the United States". United States Commission of Fish and Fisheries Report of the Commissioner for 1872 and 1873. 535 – 544 <http://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html></ref> Kada je 1889. godine otvoreno ribogojilište [[Dildo Island]] na [[Newfoundland]]u, bilo je najveće i najnaprednije na svijetu. Riječ "akvakultura" korištena je u opisima eksperimenata uzgoja [[bakalar]]a i [[jastog]]a u 1890.<ref>{{Cite news|title= Food from the sea. Remarkable results of the experiments in cod and lobster,(aquaculture, 1890) - on Newspapers.com|newspaper=Pittsburgh Dispatch|url= https://www.newspapers.com/clip/3798097/food_from_the_sea_remarkable_results/|access-date=2015-12-10}}</ref> Do 1920-ih, Američka kompanija za uzgoj ribe iz [[Caroline, Rhode Island]], osnovana 1870-ih, bila je jedan od vodećih proizvođača pastrmke. Tokom 1940-ih usavršili su metodu manipulisanja dnevnim i noćnim ciklusom riba, kako bi se one mogle vještački mrijestiti tokom cijele godine.<ref>[[Michael A. Rice|Rice, M.A.]] 2010. "A brief history of the American Fish Culture Company 1877–1997". [[Rhode Island Historical Society|Rhode Island History]] 68(1):20–35. [http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice web version] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20131203013521/http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice|date=2013-12-03}}</ref> [[California|Kalifornijci]] su sakupljali divlje [[alge]] [[kelp]] i pokušavali upravljati zalihama oko 1900. godine, kasnije ih nazivajući resursom iz ratnog perioda.<ref>{{cite journal|last1= Neushul|first1= Peter|year= 1989|title= Seaweed for War: California's World War I Kelp Industry|journal=Technology and Culture|volume= 30|issue= 3|pages= 561–583|doi= 10.2307/3105951|jstor= 3105951|s2cid= 111835074 }}</ref> {{clear}} ==Također pogledajte== {{Portal|Voda|Biologija}} * [[Agroekologija]] * [[Farma aligatora]] * [[Certifikacija za stručnjake u akvakulturi]] * [[Nauka o ribarstvu]] * [[Ribarstvo]] * [[Industrijska poljoprivreda (životinje)#Akvakultura|Industrijska akvakultura]] * [[Popis komercijalno važnih vrsta riba]] * [[Uzgoj crva|Crvi koji se koriste kao hrana za ribe]] * [[Uzgoj ostriga]] * [[Recirkulacijski sistem akvakulture]] * [[Razdvajanje resursa]] ==Reference== {{Reflist|30em}} ===Dodatni izvori=== {{refbegin|30em}} * {{cite journal | last1 = Corpron | first1 = K.E. | last2 = Armstrong | first2 = D.A. | year = 1983 | title = Removal of nitrogen by an aquatic plant, ''Elodea densa'', in recirculating ''Macrobrachium'' culture systems | journal = Aquaculture | volume = 32 | issue = 3–4| pages = 347–360 | doi=10.1016/0044-8486(83)90232-6| bibcode = 1983Aquac..32..347C }} * {{cite journal|doi=10.1126/science.1138042|title=ECOLOGY: Rapid Domestication of Marine Species|journal=Science|volume=316|issue=5823|pages=382–383|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M.|last2=Marba|first2=N.|last3=Holmer|first3=M.|pmid=17446380|s2cid=84063035}} [http://podcasts.aaas.org/science_podcast/SciencePodcast_070420.mp3 podcast] * {{cite journal | last1 = Ferreira | first1 = J. G. | last2 = Hawkins | first2 = A.J.S. | last3 = Bricker | first3 = S.B. | year = 2007 | title = Management of productivity, environmental effects and profitability of shellfish aquaculture – The Farm Aquaculture Resource Management (FARM) model |url=http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf | journal = Aquaculture | volume = 264 | issue = 1–4| pages = 160–174 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.12.017| bibcode = 2007Aquac.264..160F }} * GESAMP (2008) [http://www.fao.org/docrep/010/i0035e/i0035e00.htm ''Assessment and communication of environmental risks in coastal aquaculture''] FAO Reports and Studies No 76. {{ISBN|978-92-5-105947-0}} * Hepburn, J. 2002. ''Taking Aquaculture Seriously''. Organic Farming, Winter 2002 © Soil Association. * {{cite journal|doi=10.1093/envhis/11.3.527|url=https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|title='Seeding the Water as the Earth': The Epicenter and Peripheries of a Western Aquacultural Revolution|journal=Environmental History|volume=11|issue=3|pages=527–566|year=2006|last1=Kinsey|first1=D. S.|access-date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144510/https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|archive-date=2019-07-29|url-access=subscription}} * {{cite journal | last1 = Naylor | first1 = R.L. | last2 = Williams | first2 = S.L. | last3 = Strong | first3 = D.R. | s2cid = 82810702 | year = 2001 | title = Aquaculture – A Gateway For Exotic Species | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 294 | issue = 5547| pages = 1655–6 | doi=10.1126/science.1064875 | pmid=11721035}} * [https://web.archive.org/web/20070513162537/http://www.scotland.gov.uk/cru/kd01/green/reia-01.asp The Scottish Association for Marine Science and Napier University. 2002. Review and synthesis of the environmental impacts of aquaculture] * Higginbotham James ''Piscinae: Artificial Fishponds in Roman Italy'' University of North Carolina Press (June 1997) * Wyban, Carol Araki (1992) ''Tide and Current: Fishponds of Hawai'I'' [[University of Hawaiʻi]] Press:: {{ISBN|978-0-8248-1396-3}} * Timmons, M.B., Ebeling, J.M., Wheaton, F.W., Summerfelt, S.T., Vinci, B.J., 2002. Recirculating Aquaculture Systems: 2nd edition. Cayuga Aqua Ventures. * {{cite journal | last1 = Piedrahita | first1 = R.H. | year = 2003 | title = Reducing the potential environmental impacts of tank aquaculture effluents through intensification and recirculation | journal = Aquaculture | volume = 226 | issue = 1–4| pages = 35–44 | doi=10.1016/s0044-8486(03)00465-4| bibcode = 2003Aquac.226...35P }} * {{cite journal | last1 = Klas | first1 = S. | last2 = Mozes | first2 = N. | last3 = Lahav | first3 = O. | year = 2006 | title = Development of a single-sludge denitrification method for nitrate removal from RAS effluents: Lab-scale results vs. model prediction | journal = Aquaculture | volume = 259 | issue = 1–4| pages = 342–353 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.05.049| bibcode = 2006Aquac.259..342K }} {{Refend}} === Besplatan sadržaj === {{Free-content attribution | title = The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 | publisher = FAO | page numbers = p.10 | documentURL = https://openknowledge.fao.org/items/06690fd0-d133-424c-9673-1849e414543d | license statement URL = | license = [[CC BY 4.0]] }} | title = In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018 | author = FAO | publisher = FAO | page numbers = | source = | documentURL = http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:In_brief,_The_State_of_World_Fisheries_and_Aquaculture,_2018.pdf | license = CC BY-SA 3.0 IGO}} | title = Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics | publisher = United Nations Environment Programme | documentURL = https://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Nations_Environment_Programme_Drowning_in_Plastics_%E2%80%93_Marine_Litter_and_Plastic_Waste_Vital_Graphics.pdf | license = Cc BY-SA 3.0 IGO}} ==Dodatni izvori== * Holmer, Marianne. ''Aquaculture in the Ecosystem''. Dordrecht, Netherlands: Springer, 2008. * Molyneaux, Paul. ''Swimming in Circles: Aquaculture and the End of Wild Oceans''. New York: Thunder's Mouth Press, 2006. * Stickney, Robert R. ''Aquaculture: An Introductory Text''. Oxford, UK; Cambridge, MA: CABI Publishing, 2005. * World Bank. ''Changing the Face of the Waters: The Promise and Challenge of Sustainable Aquaculture''. Washington, DC: World Bank, 2007. ==Vanjski linkovi== {{Wiktionary}} {{Commons category|Aquaculture}} * [https://www.whoi.edu/know-your-ocean/ocean-topics/ocean-resources/aquaculture/ Aquaculture topic page from Woods Hole Oceanographic Institution] * {{Cite web|title = Aquaculture Factsheet| work=Waitt Institute | date=4 June 2015 |url = http://waittinstitute.org/aquaculture/|access-date = 2015-06-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20150617102308/http://waittinstitute.org/aquaculture/|archive-date = 2015-06-17}} * [https://web.uri.edu/crc/ The Coastal Resources Center] * [https://web.archive.org/web/20120118205534/http://aquaculture.noaa.gov/ NOAA aquaculture] * [http://www.aquaculturehub.org The University of Hawaiʻi's AquacultureHub] {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Aquaculture}} {{Teme ribarske industrije|prošireno=akvakultura}} {{Ribarstvo i ribolov}} {{Poljopivreda footer}} {{Authority control}} [[Kategorija:Akvakultura| ]] [[Kategorija:Domaće životinje]] [[Kategorija:Zgrade i objekti koji se koriste za zatvaranje životinja]] [[Kategorija:Održivi prehrambeni sistem]] 3egqxc5fkp8n2a2c0h77392nc628kro 3836961 3836960 2026-04-24T09:10:16Z Bizmarkus-bos 180664 /* Nedavni razvoj vakcina u akvakulturi */ 3836961 wikitext text/x-wiki [[Slika:2019-03-16 01 Aquaculture in Chile.jpg|thumb|320px| Uzgoj ribe u akvakulturi u [[fjord]]ovima južno od Castra, [[Čile]].]] {{Poljoprivreda}} '''Akvakultura''', rjeđe '''akvikultura''',<ref name="Garner_2016">{{Citation |last=Garner |first=Bryan A. |title=Garner's Modern English Usage |year=2016 |url=http://www.lawprose.org/bryan-garner/books-by-bryan-garner/garners-modern-english-usage-4th-edition-2016 |edition=4th |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-049148-2 |author-link=Bryan A. Garner}}</ref> također poznato kao '''akvafarmerstvo''', jeste kontrolirani "uzgoj" vodenih organizama kao što su [[ribe]], [[rakovi]], [[mehkušci]], [[alge]] i drugi vrijedni organizmi kao što su vodene [[biljke[[ (npr. [[Nelumbo nucifera|lotus]]. Akvakultura uključuje uzgoj slatkovodnih, bočatovodnih i slanovodnih [[populacija]] u kontroliranim ili poluprirodnim uvjetima i može se uporediti s komercijalnim [[ribolov]]om, koji predstavlja izlov divlje ribe.<ref name="AmericanHeritageDef">{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/aquaculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20060719044903/http://www.answers.com/topic/aquaculture|title=aquaculture|archive-date=2006-07-19|work=Answers.com}}</ref> Akvakultura je također praksa koja se koristi za obnovu i rehabilitaciju morskih i slatkovodnih [[ekosistem]]a.<ref>{{Cite web |date=2023-02-22 |title=Study: Aquaculture can be 'part of the solution' to marine ecosystem restoration - Responsible Seafood Advocate |url=https://www.globalseafood.org/advocate/study-aquaculture-can-be-part-of-the-solution-to-marine-ecosystem-restoration/ |access-date=2024-02-17 |website=Global Seafood Alliance |language=en-US}}</ref> [[Marikultura]], obično poznata kao morski uzgoj, je akvakultura u [[nore|morskim]] staništima i [[laguna]]ma, za razliku od slatkovodne akvakulture. [[Piscikultura]] je vrsta akvakulture koja se sastoji od uzgoja [[ribe]], radi dobijanja [[Riba kao hrana|ribljih proizvoda kao hrane]]. Akvakultura se također može definirati kao uzgoj, uzgoj i sakupljanje ribe i drugih vodenih biljaka, također poznata kao uzgoj u vodi. To je ekološki izvor hrane i komercijalnih proizvoda koji pomažu u poboljšanju zdravijih [[staništa]] i koriste se za rekonstrukciju [[populacija]] ugroženih vodenih vrsta. Tehnologija je povećala rast ribe u priobalnim morskim vodama i otvorenim okeanima zbog povećane potražnje za morskim plodovima.<ref>{{Cite web |title=What is aquaculture? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/aquaculture.html#:~:text=Aquaculture%20is%20breeding,%20raising,%20and,of%20threatened%20or%20endangered%20species. |access-date=2022-12-07 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration, US Department of Commerce |language=EN-US}}</ref> Akvakultura se može provoditi u potpuno vještačkim objektima izgrađenim na kopnu (kopnena akvakultura), kao u slučaju [[akvarij]]a, [[ribnjak]]a, akvaponike ili vodenih staza, gdje životni uslovi zavise od ljudske kontrole, kao što su kvalitet vode (kisik), hrana ili temperatura. Alternativno, mogu se provoditi u dobro zaštićenim plitkim vodama vode ([[litoral]], blizu obale) (priobalna akvakultura), gdje su uzgajane vrste izložene relativno prirodnijim okruženjima; ili na ograđenim/zatvorenim dijelovima otvorenog okeana daleko od obale ([[marikultura]], akvakultura na moru), gdje se vrste uzgajaju u [[kafez]]ima, stalcima ili vrećama i izložene su raznolikijim prirodnim uslovima kao što su vodene struje (kao što su okeanske struje), dnevne vertikalne migracije i ciklusi hranjivih tvari. Prema [[FAO|Organizaciji za hranu i poljoprivredu]] (FAO), akvakultura "se podrazumijeva kao uzgoj vodenih [[organizam]]a, uključujući ribe, mehkušce, rakove i vodene biljke. Uzgoj podrazumijeva neki oblik intervencije u [[proces uzgoja ribe|mrijestilišta]] radi povećanja proizvodnje, kao što je redovno [[poribljavanje]], [[hranjenje|hranjenje riba]], zaštita od [[predator]]a itd. Uzgoj također podrazumijeva individualno ili korporativno vlasništvo nad stokom koji se uzgaja."<ref>[http://www.fao.org/fishery/statistics/global-aquaculture-production/en Global Aquaculture Production] Fishery Statistical Collections, FAO, Rome. Retrieved 2 October 2011.</ref> Prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture u 2019. godini iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. godine porasla je na 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea">FAO FIGIS Database (2022) [https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY Global Aquaculture Production 1950–2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119053553/https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY |date=2022-01-19 }}. Retrieved 2 February 2022</ref><ref name="cd0683en">{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd0683en |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 |date=2024-06-07 |publisher=FAO |isbn=978-92-5-138763-4 |language=en |doi=10.4060/cd0683en}}</ref> Međutim, postoje problemi s pouzdanošću prijavljenih podataka.<ref name="overreporting"/> Nadalje, u dsadašnjoj praksi akvakulture, proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe koriste se za proizvodnju jednog kilograma [[piacivor]]ne ribe poput [[akvakultur lososa|lososa]].<ref name=Alliance /> Hrana na bazi biljaka i insekata također se razvija kako bi se smanjila upotreba divlje ribe za hranu u akvakulturi. Posebne vrste akvakulture uključuju [[uzgoj ribe]], [[uzgoj škampa]], [[uzgoj ostriga]], marikulturu, [[piscikultura|piscikulturu]], [[algakultura|algakulturu]] (kao što je [[uzgoj morskih algi]]) i uzgoj [[ukrasne ribe]]. Posebne metode uključuju akvaponiku i [[integrirana multitrofička akvakultura| integriranu multitrofičku akvakulturu]], od kojih obje integriraju uzgoj ribe i uzgoj vodenih biljaka. FAO opisuje akvakulturu kao jednu od industrija koje su najdirektnije pogođene klimatskim promjenama i njihovim uticajima.<ref>{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=FAO's work on climate change Fisheries & aquaculture 2019|publisher=Food and Agriculture Organization|year=2019}}</ref> Neki oblici akvakulture imaju negativan utjecaj na okoliš, kao što je [[zagađenje n utrijentima]] ili prijenos bolesti na divlje populacije. {{toclimit|3}} ==Pregled== [[Datoteka:Global capture fisheries and aquaculture production, 1990-2030.svg|thumb|right|300px| Globalni ulov ribe i akvakulture prema izvještaju FAO-a, 1990–2030]] [[Datoteka:World aquaculture production of food fish and aquatic plants, 1990-2016.svg|thumb|right|300px|Svjetska proizvodnja ribe i vodenih biljaka u akvakulturi, 1990–2016]] Stagnacija ulova u [[divlje ribolovno područje|divljim ribolovnim područjima]] i [[prekomjerna eksploatacija]] popularnih morskih [[vrsta]], u kombinaciji s rastućom potražnjom za visokokvalitetnim proteinima, potaknuli su akvakulturiste da pripitome druge morske vrste..<ref>"'FAO: 'Fish farming is the way forward.'(Big Picture)(Food and Agriculture Administration's 'State of Fisheries and Aquaculture' report)." The Ecologist 39.4 (2009): 8–9. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref><ref name="uscnews.usc.edu">"[http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html The Case for Fish and Oyster Farming] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512061109/http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html |date=2009-05-12 }}," Carl Marziali, University of Southern California Trojan Family Magazine, May 17, 2009.</ref> Na početku moderne akvakulture, mnogi su bili optimistični da bi se "[[Plava revolucija|Plava revolucija]]" mogla dogoditi u akvakulturi, baš kao što je [[Zelena revolucija]] 20. stoljeća revolucionirala poljoprivredu.<ref>"The Economist: 'The promise of a blue revolution', Aug. 7, 2003. <https://www.economist.com/special-report/2003/08/07/the-promise-of-a-blue-revolution></ref> Iako su kopnene životinje odavno bile pripitomljene, većina vrsta morskih plodova i dalje se lovila u divljini. Zabrinut zbog uticaja rastuće potražnje za morskim plodovima na svjetske okeane, istaknuti istraživač okeana [[Jacques Cousteau]] napisao je 1973. godine: "S obzirom na to da moramo prehraniti rastuću ljudsku populaciju na Zemlji, moramo se okrenuti moru s novim razumijevanjem i novom tehnologijom."<ref>"Jacques Cousteau, ''The Ocean World of Jacques Cousteau: The Act of life'', World Pub: 1973."</ref> Oko 430 (97%) kultiviranih vrsta od 2007. pripitomljeno je tokom 20. i 21. stoljeća, od čega se procjenjuje da je 106 nastalo u deceniji do 2007. godine. S obzirom na dugoročni značaj poljoprivrede, do danas je pripitomljeno samo 0,08% poznatih kopnenih biljnih i 0,0002% poznatih kopnenih životinjskih vrsta, u poređenju sa 0,17% poznatih morskih biljnih vrsta i 0,13% poznatih morskih životinjskih vrsta. Pripitomljavanje obično uključuje oko deceniju naučnog istraživanja.<ref name="DuarteMarbaHolmer">{{cite journal|title=Rapid Domestication of Marine Species| doi=10.1126/science.1138042|pmid=17446380|volume=316|issue=5823|pages=382–383|journal=Science|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M|last2=Marba|first2=N|last3=Holmer|first3=M|hdl=10261/89727| s2cid=84063035}}</ref> Pripitomljavanje vodenih vrsta nosi manje rizika za ljude nego kopnene životinje, koje su uzele veliki danak u ljudskim životima. Većina glavnih ljudskih bolesti potiče od pripitomljenih životinja,<ref>{{cite book |title=Guns, Germs, and Steel |year=2005 |publisher=[[W.W. Norton & Company, Inc.]] |location=New York, New York |isbn=978-0-393-06131-4 |title-link=Guns, Germs, and Steel }}</ref> uključujući bolesti poput [[male boginje|malih boginja]] i [[difterija| difterije]], koje se, kao i većina zaraznih bolesti, prenose na ljude sa životinja. Još uvijek se nisu pojavili ljudski [[patogen]]i slične virulencije iz morskih vrsta.<ref>{{Cite journal |last1=Lasa |first1=Aide |last2=Auguste |first2=Manon |last3=Lema |first3=Alberto |last4=Oliveri |first4=Caterina |last5=Borello |first5=Alessio |last6=Taviani |first6=Elisa |last7=Bonello |first7=Guido |last8=Doni |first8=Lapo |last9=Millard |first9=Andrew D. |last10=Bruto |first10=Maxime |last11=Romalde |first11=Jesus L. |last12=Yakimov |first12=Michail |last13=Balbi |first13=Teresa |last14=Pruzzo |first14=Carla |last15=Canesi |first15=Laura |date=September 2021 |title=A deep-sea bacterium related to coastal marine pathogens |journal=Environmental Microbiology |volume=23 |issue=9 |pages=5349–5363 |doi=10.1111/1462-2920.15629 |issn=1462-2912 |pmc=8519021 |pmid=34097814|bibcode=2021EnvMi..23.5349L }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health|title=Aquatic animal disease and human health|date=2016-04-26|website=Department of Primary Industries|access-date=October 15, 2019|archive-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113044257/https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health}}</ref> Biološke metode kontrole za upravljanje [[parazit]]ima se već koriste, kao što su [[ribe]] čistači (npr. [[grgeč]]i i morski [[losos]]i) za kontrolu populacija morskih ušiju u uzgoju lososa.<ref>{{Cite journal|title = The use of lumpfish (Cyclopterus lumpus L.) to control sea lice (Lepeophtheirus salmonis Krøyer) infestations in intensively farmed Atlantic salmon (Salmo salar L.)|journal = Aquaculture|date = 2014-03-20|pages = 18–23|volume = 424–425|doi = 10.1016/j.aquaculture.2013.12.033|first1 = Albert K.|last1 = Imsland|first2 = Patrick|last2 = Reynolds|first3 = Gerhard|last3 = Eliassen|first4 = Thor Arne|last4 = Hangstad|first5 = Atle|last5 = Foss|first6 = Erik|last6 = Vikingstad|first7 = Tor Anders|last7 = Elvegård| bibcode=2014Aquac.424...18I }}</ref> Modeli se koriste kao pomoć pri prostornom planiranju i lociranju ribogojilišta kako bi se utjecaj sveo na minimum.<ref>{{Cite web|title = DEPOMOD and AutoDEPOMOD — Ecasa Toolbox|url = http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|website = www.ecasatoolbox.org.uk|access-date = 2015-09-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925121623/http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|archive-date = 2015-09-25}}</ref> [[Slika:Aquaculture production (2023).svg|thumb|300x300px|Akvakulturna proizvodnja (2023)<ref>{{Cite book |url=https://doi.org/10.4060/cd4313en |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |publisher=Food and Agriculture Organization |year=2025 |isbn=978-92-5-140174-3 |language=en |doi=10.4060/cd4313en |access-date= |via=fao.org |s2cid=}}</ref>]] Smanjenje zaliha divlje. povećalo je potražnju za uzgojenom ribom.<ref>{{Cite journal|title = Effect of aquaculture on world fish supplies|journal = Nature|date = 2000-06-29|issn = 0028-0836|pages = 1017–1024|volume = 405|issue = 6790|doi = 10.1038/35016500|first1 = Rosamond L.|last1 = Naylor|first2 = Rebecca J.|last2 = Goldburg|first3 = Jurgenne H.|last3 = Primavera|first4 = Nils|last4 = Kautsky|first5 = Malcolm C. M.|last5 = Beveridge|first6 = Jason|last6 = Clay|first7 = Carl|last7 = Folke|first8 = Jane|last8 = Lubchenco|first9 = Harold|last9 = Mooney|pmid=10890435|bibcode = 2000Natur.405.1017N|hdl = 10862/1737|s2cid = 4411053|hdl-access = free}}</ref> Međutim, pronalaženje alternativnih izvora proteina i ulja za hranu za ribe je neophodno kako bi industrija akvakulture mogla održivo rasti; u suprotnom, predstavlja veliki rizik za prekomjerno iskorištavanje ribe za ispašu.<ref>{{Cite web|url = http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf|title = Turning the tide|access-date = 2015-09-24|archive-date = 2016-02-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160222005116/http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf}}</ref> Proizvodnja akvakulture sada premašuje proizvodnju ulova ribe<ref name="ca0191en" /> i zajedno relativni doprinos BDP-u kretao se od 0,01 do 10%.<ref name="Cai2019">{{Cite book |last=Cai |first=Junning |title=Understanding and measuring the contribution of aquaculture and fisheries to gross domestic product (GDP) |date=2019 |others=Hui Huang, PingSun Leung |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=978-92-5-131280-3 |location=Rome |oclc=1104067293}}</ref> Međutim, nije lako izdvojiti relativni doprinos akvakulture [[BDP]]-u, zbog nedostatka podataka.<ref>{{Cite book|last=Food and Agriculture Organization of the United Nations|title=The state of world fisheries and aquaculture 2020: sustainability in action|date=2020|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|isbn=978-92-5-132692-3|location=Rome|oclc=1159532489}}</ref> Još jedno nedavno pitanje nakon zabrane organotina od strane Međunarodne pomorske organizacije 2008. godine je potreba za pronalaženjem ekološki prihvatljivih, ali i dalje efikasnih spojeva s antivegetativnim efektima. Svake godine se otkriva mnogo novih prirodnih spojeva, ali njihova proizvodnja u dovoljno velikom obimu za komercijalne svrhe gotovo je nemoguća. Vrlo je vjerovatno da će budući razvoj u ovoj oblasti zavisiti od [[mikroorganizam]]a, ali su potrebna veća sredstva i daljnja istraživanja kako bi se prevazišao nedostatak znanja u ovoj oblasti.<ref>{{Cite journal|title = Qian, P. Y., Xu, Y. & Fusetani, N. Natural products as antifouling compounds: recent progress and future perspectives|url = https://www.researchgate.net/publication/40447383|journal = Biofouling|volume = 26|issue = 2|pages = 223–234|access-date = 2015-09-24|doi = 10.1080/08927010903470815|pmid = 19960389|year = 2009|last1 = Qian|first1 = Pei-Yuan|last2 = Xu|first2 = Ying|last3 = Fusetani|first3 = Nobushino|s2cid = 35932563}}</ref> == Grupe vrsta == {{multiple image | align = right | caption_align = center | direction = vertical | width = 300 | header = Globalna proizvodnja akvakulture u milionima tona, 1950–2010, prema izvještaju [[FAO]]-a <ref name="faostat">Based on data sourced from the [http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx FishStat database] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121107001620/http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx |date=November 7, 2012 }}</ref> | header_align = center | header_background = | footer = | footer_align = | footer_background = | background color = | image1 = Global aquaculture production.png | alt1 = | caption1 = Glavne grupe vrsta | image2 = Global other aquaculture production.png | alt2 = | caption2 = Manje grupe vrsta }} [[Slika:World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2018).svg|thumb|300px| Svjetska proizvodnja ribe i akvakulture po glavnim proizvođačima (2018.), iz Statističkog godišnjaka [[Organizacije za hranu i poljoprivredu|FAO]], 2020.<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2020|publisher=FAO|year=2020|isbn=978-92-5-133394-5|location=Rome|doi=10.4060/cb1329en|s2cid=242794287}}</ref>]] ===Vodene biljke=== [[Datoteka:Yangzhuanghe - CIMG3404.JPG|thumb|300px| Uzgoj emergentnih vodenih biljaka u plutajućim kontejnerima|alt=Vodene biljke u plutajućim kontejnerima]] {{glavni|Algakultura|Uzgoj morskih algi}} [[Mikroalge]], također poznate kao [[fitoplankton]], [[mikrofiti]] ili [[planktonske alge]], čine većinu kultiviranih [[alge|algi]]. Makroalge, obično poznate kao [[morske alge]], također imaju mnogo komercijalne i industrijske namjene, ali zbog svoje veličine i specifičnih zahtjeva, ne uzgajaju se lahko u velikim razmjerima i najčešće se uzimaju u divljini. U 2016. godini, akvakultura je bila izvor 96,5 % po volumenu od ukupno 31,2 miliona tona divlje sakupljenih i kultiviranih vodenih biljaka zajedno. Globalna proizvodnja uzgojenih vodenih biljaka, u kojoj pretežno dominiraju morske [[alge]], porasla je u obimu proizvodnje sa 13,5 miliona tona u 1995. godini na nešto više od 30 miliona tona u 2016.<ref name="ca0191en">{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf|title=In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018|publisher=FAO|year=2018}}</ref> ====Uzgoj morskih algi==== {{glavni|Uzgoj morskih algi}} ===Ribe=== {{Glavni|Uzgoj ribe}} Uzgoj ribe je najčešći oblik akvakulture. Uključuje komercijalni uzgoj ribe u rezervoarima, ribnjacima ili okeanskim ograđenim prostorima, obično za hranu. Postrojenje koje pušta mlađ ribe u divljinu za rekreativni [[ribolov]] ili za dopunjavanje prirodnog broja vrste obično se naziva [[mrjestilište]]. Širom svijeta, najvažnije vrste riba koje se koriste u uzgoju ribe su, redom, [[šaran]], [[losos]], [[tilapija]] i [[som]].<ref name="faostat"/> U [[Mediteran]]u, mlade [[atlantska plavoperajna tuna|plavoperajne tune]] hvataju se mrežama na moru i polako vuku prema obali. Zatim se interniraju u [[Offshore akvakultura|offshore]] ograđene prostore (ponekad napravljene od plutajućih HDPE cijevi))<ref>{{Cite web|url=https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|title=HDPE Pipe used for Aquaculture pens.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111409/https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|archive-date=2019-01-09}}</ref> where they are further grown for the market.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1641/0006-3568(2005)055[0301:DWSTBF]2.0.CO;2 | author = Volpe, J. | year = 2005 | title = Dollars without sense: The bait for big-money tuna ranching around the world | journal = [[BioScience]] | volume = 55 | issue = 4| pages = 301–302 | issn = 0006-3568 | doi-access = free }}</ref> Istraživači u Australiji su 2009. prvi put uspjeli prilagoditi južnu plavoperajnu tunu da se razmnožava u bazenima bez izlaza na more. Južna plavorepa tuna se također lovi u divljini i tovi u [[kafez]]ima za uzgoj u južnom dijelu Spencerovog zaliva, [[Južna Australija]]. Sličan proces se koristi u dijelu ove industrije koji se bavi uzgojem lososa; mlađ se uzima iz mrijestilišta i koristi se niz metoda kako bi se pomoglo njihovom sazrijevanju. Naprimjer, kao što je gore navedeno, neke od najvažnijih vrsta riba u industriji, losos, mogu se uzgajati korištenjem sistema kafeza. To se postiže mrežastim kafezima, po mogućnosti u otvorenoj vodi s jakim protokom, i hranjenjem lososa posebnom mješavinom hrane koja pomaže njihovom rastu. Ovaj proces omogućava rast ribe tokom cijele godine, a time i veći ulov tokom pravih sezona.<ref>{{cite journal |title=Farming the Sea|first=Frank|last=Asche|journal=Marine Resource Economics|volume=23|issue=4|year=2008|pages=527–547 |jstor=42629678|doi=10.1086/mre.23.4.42629678|bibcode=2008MREco..23..527A |s2cid=129264961}}</ref><ref>{{cite journal |title=Future Seascapes, Fishing, and Fish Farming|first1=Rebecca |last1=Goldburg |first2=Rosamond |last2=Naylor|journal=Frontiers in Ecology and the Environment|volume=3|issue=1|date=February 2005|pages=21–28|doi=10.2307/3868441|jstor=3868441|doi-access=free}}</ref> Dodatna metoda, ponekad poznata kao marikultura, također se koristi u industriji. Morski uzgoj uključuje uzgoj ribe u mrijestilištu kratko vrijeme, a zatim njihovo puštanje u morske vode radi daljnjeg razvoja, nakon čega se ribe ponovo hvataju kada sazriju.<ref>{{cite book |last1=Brown |first1=E. Evan |title=World Fish Farming: Cultivation and Economics |date=1983 |publisher=AVI Publishing |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-87055-427-8 |page=2 |edition=Second }}</ref> ===Rakovi=== {{glavni|Uzgoj škampa|Uzgoj slatkovodnih škampa|Astacikultura}} Komercijalni uzgoj škampa započeo je 1970-ih, a proizvodnja je nakon toga naglo rasla. Globalna proizvodnja dostigla je više od 1,6 miliona tona u 2003. godini, u vrijednosti od oko 9 milijardi američkih dolara. Oko 75% uzgojenih škampa proizvodi se u Aziji, posebno u [[Kina|Kini]] i [[Tajland]]u. Ostalih 25% proizvodi se uglavnom u Latinskoj Americi, gdje je [[Brazil]] najveći proizvođač. Tajland je najveći izvoznik. Uzgoj škampa promijenio se od svog tradicionalnog, malog oblika u jugoistočnoj Aziji u globalnu industriju. Tehnološki napredak doveo je do sve veće gustoće po jedinici površine, a uzgoj škampa se prevozi širom svijeta. Gotovo svi uzgojeni škampi su [[penaeid]] (tj. škampi iz [[porodica (biologija)|porodice]] ''[[Penaeidae]]''), a samo dvije vrste škampa, [[bijelonoga škampa|pacifička bijela škampa]] i [[divovska tigrasta škampa]], čine oko 80% svih uzgojenih škampi. Ove industrijske [[monokultura| monokulture]]] su vrlo osjetljive na bolesti, koje su desetkovale populacije škampa u cijelim regijama. Rastući [[ekologija|ekološki]] problemi, ponovljene epidemije bolesti, te pritisak i kritike i od [[nevladina organizacija|nevladinih organizacija]] i zemalja potrošača doveli su do promjena u industriji krajem 1990-ih i općenito strožih propisa. Godine 1999. vlade, predstavnici industrije i ekološke organizacije pokrenuli su program usmjeren na razvoj i promociju više [[održivih poljoprivrednih|održivih]] praksi kroz program [[Seafood Watch]].<ref>{{cite web|title=About Seafood Watch|url=http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|publisher=Monterey Bay Aquarium|access-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511232001/http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|archive-date=2013-05-11}}</ref> [[Uzgoj slatkovodnih kozica]] dijeli mnoge karakteristike, uključujući i mnoge probleme s uzgojem morskih kozica. Jedinstveni problemi nastaju zbog razvojnog [[životni ciklus| životnog ciklusa]] glavne vrste, [[divovska riječna kozica|divovske rječne kozice]].<ref name="freshwater">New, M. B.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf Farming Freshwater Prawns]''; FAO Fisheries Technical Paper 428, 2002. {{ISSN|0429-9345}}.</ref> Globalna godišnja proizvodnja slatkovodnih kozica (isključujući [[rakovi|rakove]] i [[kraba|krabe]]) u 2007. godini iznosila je oko 460.000 tona, što je premašilo 1,86 milijardi dolara.<ref>{{cite web |title = Freshwater Prawn Book |url = http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html |publisher = Wiley Blackwell |date = 2010 |access-date = November 25, 2018 |archive-date = December 1, 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181201172035/http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html }}</ref> Osim toga, [[Kina]] je proizvela oko 370.000 tona [[kineska riječna kraba|kineske riječna krabe]].<ref name="figis_fresh">Data extracted from the [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml FAO Fisheries Global Aquaculture Production Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }} for freshwater crustaceans. The most recent data are from 2003 and sometimes contain estimates. Retrieved June 28, 2005.</ref> Osim toga, [[astacikultura]] je uzgoj rakova u slatkovodnim vodama (uglavnom u SAD-u, Australiji i Evropi).<ref>{{cite journal|doi=10.1051/alr:1993032|title=A review of astaciculture: freshwater crayfish farming|journal=Aquatic Living Resources|volume=6|issue=4|pages=307–317|year=1993|last1=Holdich|first1=David M.|bibcode=1993AqLR....6..307H |doi-access=free}}</ref> ===[[Mehkušci]]=== [[Slika:Abalone-farm1web.jpg|thumb|300px| Farma morskih ušiju]] [[Datoteka:Aquatir 0502013 11.JPG|thumb|300px| Farma [[jesetra|jesetre]].]] {{glavni|Uzgoj kamenica|Akvakultura pataka}} Akvakultura školjkaša uključuje razne vrste [[kamenica]], [[dagnja|dagnji]] i ostalih [[školjke|školjki]]. Ove školjke se hrane filtriranjem i/ili talogom, te se oslanjaju na primarnu proizvodnju iz okoline, a ne na unos [[ribe]] ili druge hrane. Kao takva, akvakultura školjkaša se općenito doživljava kao ekološki benigna ili čak korisna.<ref>{{cite book|doi=10.1002/9780470960967.ch7|chapter=Bivalve Shellfish Aquaculture and Eutrophication|title=Shellfish Aquaculture and the Environment|pages=155–215|year=2011|last1=Burkholder|first1=Joann M.|last2=Shumway|first2=Sandra E.|isbn=978-0-470-96096-7}}</ref> U zavisnosti od vrste i lokalnih uslova, školjke se uzgajaju na plaži, na parangalima ili se love obješene sa splava i love ručno ili jaružanjem. U maju 2017. godine, belgijski konzorcij je instalirao prvu od dvije probne farme dagnji na vjetroelektrani u [[Sjeverno more| Sjevernom moru]].<ref name="offshorewind.biz2017-06-02belgians">{{cite web|url=http://www.offshorewind.biz/2017/06/02/belgians-start-growing-mussels-on-offshore-wind-farms/ | title =Belgians Start Growing Mussels on Offshore Wind Farms | date =June 2, 2017 | website =offshoreWIND.biz | publisher =Navingo BV | access-date =3 June 2017 }}</ref> Uzgoj [[morsko uho|morskog uha]] započeo je krajem 1950-ih i početkom 1960-ih u [[Japan]]u i Kini.<ref>{{cite web|url=http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| title=Abalone Farming Information| access-date=2007-11-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20071113063321/http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| archive-date= 13 November 2007 |url-status= live}}</ref> Od sredine 1990-ih, ova industrija je postala sve uspješnija.<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/news/technology/0,1282,49847,00.html |title=Abalone Farming on a Boat |access-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104192421/http://www.wired.com/news/technology/0%2C1282%2C49847%2C00.html |archive-date=4 January 2007 |url-status=live |magazine=Wired |date=25 January 2002 }}</ref> [[Prekomjerni ribolov]] i [[krivolov]] smanjili su populacije divljih morskih ušiju do te mjere da uzgojene morske uši sada osiguravaju većinu mesa morskih ušiju. Održivo uzgojene mehkušce mogu certificirati Seafood Watch i druge organizacije, uključujući [[Svjetski fond za divlje životinje]] (WWF). WWF je 2004. godine pokrenuo "Dijaloge o akvakulturi", kako bi razvio mjerljive i na učinku zasnovane standarde za odgovorno uzgojenu morsku hranu. 2009. godine, WWF je suosnovao [[Vijeće za upravljanje akvakulturom]] s holandskom inicijativom za održivu trgovinu, kako bi upravljao globalnim standardima i programima certifikacije.<ref>{{cite web|last=World Wildlife Fund|title=Sustainable Seafood, Farmed Seafood|url=http://worldwildlife.org/industries/farmed-seafood|access-date=May 30, 2013}}</ref> Nakon suđenja u 2012.,<ref name="oceangrown.com.au-2013"> {{cite web |url = http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |title = Information Memorandum, 2013 Ranching of Greenlip Abalone, Flinders Bay – Western Australia |website = Ocean Grown Abalone |access-date = 23 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161010215256/http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |archive-date = 10 October 2016 }}</ref> komercijalni "morski ranč" osnovan je u [[Flinders Bay]]u, [[Zapadna Australija]], za uzgoj morskih ušiju. Ranč se zasniva na vještačkom grebenu sastavljenom od 5000 (od aprila 2016.) odvojenih betonskih jedinica zvanih ''abitati'' (staništa morskih ušiju). Abitati od 900 kg mogu primiti 400 morskih ušiju svaki. Greben se zasipa mladim morskim ušima iz kopnenog uzgoja. Morske uši se hrane morskim [[alga]]ma koje su prirodno rasle na staništima, a obogaćivanje [[ekosistem]]a zaliva također rezultira rastućim brojem [[riba|duriba]], ružičaste [[škarpina|škrpime]], ribica i Samson ribe, između ostalih vrsta. Brad Adams, iz kompanije, naglasio je sličnost s divljim morskim ušima i razliku od akvakulture na obali. "Mi nismo akvakultura, mi smo ranč, jer kada su jednom u vodi, brinu se o sebi."<ref name="abc.net.au-2014-08-15">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2014-08-15/nrn-abalone-wild-farm/5673010 | title =First wild abalone farm in Australia built on artificial reef | last =Fitzgerald | first =Bridget | date =28 August 2014 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23 April 2016 | quote =It's the same as the wild core product except we've got the aquaculture advantage which is consistency of supply.}}</ref><ref name="abc.net.au-2016-04-23">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2016-04-23/world-first-abalone-sea-ranch-creating-opportunity/7345448 | title =Abalone grown in world-first sea ranch in WA 'as good as wild catch' | last =Murphy | first =Sean | date =23 April 2016 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23 April 2016 | quote =So to drive future growth I really believe sea ranching is a great opportunity going forward for some of these coastal communities. }}</ref> ===Ostale grupe=== Ostale grupe uključuju vodene gmizavce, vodozemce i razne beskičmenjake, kao što su bodljokožci i meduze. Oni su odvojeno prikazani u gornjem desnom uglu ovog odjeljka, jer ne doprinose dovoljnom volumenu da bi se jasno prikazali na glavnom grafikonu. Komercijalno ulovljeni [[bodljokošci]] uključuju [[morski krastavac|morske krastavce]] i [[morski ježevi|morske ježeve]]. U Kini se morski krastavci uzgajaju u umjetnim ribnjacima veličine {{convert|1000|acre|ha|order=flip|abbr=off}}.<ref name="NF">{{cite web |url=http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |author=Ess, Charlie |title=Wild product's versatility could push price beyond $2 for Alaska dive fleet |publisher=National Fisherman |access-date=2008-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074025/http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |archive-date=2009-01-22 }}</ref> {{clear}} ==Globalna proizvodnja ribe== {{Multiple image | direction = vertical | image1 = World capture fisheries and aquaculture production by species group-.svg | caption1 = Po grupi vrsta | image2 = World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2023).svg | caption2 = By main producers (2023) | header = Svjetski ulov ribarstva i proizvodnja akvakulture<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025|publisher=FAO|year=2025|isbn=978-92-5-140174-3|location=Rome}}</ref> | total_width = 300 }} Globalna proizvodnja ribe dostigla je vrhunac od oko 171 milion tona u 2016. godini, pri čemu je akvakultura predstavljala 47 posto ukupne proizvodnje, a 53 posto ako se izuzmu neprehrambene upotrebe (uključujući smanjenje na riblje brašno i riblje ulje). S obzirom na to da je proizvodnja ribe relativno statična od kasnih 1980-ih, akvakultura je bila odgovorna za kontinuirani rast ponude ribe za ljudsku ishranu.<ref name="ca0191en"/> Globalna proizvodnja akvakulture (uključujući vodene [[biljke]]) u 2016. godini iznosila je 110,2 miliona tona, a vrijednost prve prodaje procijenjena je na 244 milijarde američkih dolara. Tri godine kasnije, 2019. godine, prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. dostigla je 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea"/><ref name="cd0683en"/> Po prvi put, akvakultura je premašila ribolov u proizvodnji vodenih životinja sa 94,4 miliona tona, što predstavlja 51 posto svjetske ukupne proizvodnje i rekordnih 57 posto proizvodnje namijenjene ljudskoj ishrani.<ref name="cd0683en"/> U 2022., većina radnika u akvakulturi bila je u Aziji (95%), zatim u Africi (3%) i Latinskoj Americi i [[Karibi]]ma (2%).<ref name="cd0683en" /> Doprinos akvakulture globalnoj [[ribolov]]noj i akvakulturnoh proizvodnji zajedno kontinuirano je rastao, dostigavši 46,8 posto u 2016. godini, u odnosu na 25,7 posto u 2000. Sa godišnjom stopom rasta od 5,8 posto u periodu 2001–2016, akvakultura nastavlja rasti brže od drugih glavnih sektora proizvodnje hrane, ali više nema visoke godišnje stope rasta koje su zabilježene 1980-ih i 1990-ih.<ref name="ca0191en"/> U 2012. godini, ukupna svjetska proizvodnja ribe iznosila je 158 miliona [[tona]], od čega je akvakultura doprinijela sa 66,6 miliona tona, oko 42%.<ref name="SOFIA 2014"> [[FAO]] (2014) [http://www.fao.org/3/d1eaa9a1-5a71-4e42-86c0-f2111f07de16/i3720e.pdf The State of World Fisheries and Aquaculture 2014 (SOFIA)]</ref> Stopa rasta svjetske akvakulture je bila održiva i brza, u prosjeku oko 8% godišnje tokom više od 30 godina, dok je ulov iz divljih riba u suštini bio nepromijenjen u posljednjoj deceniji. Tržište akvakulture dostiglo je 86 milijardi dolara 86.000 miliona dolara u 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/01/AR2010080103305.html |newspaper=Washington Post |title=Company says FDA is nearing decision on genetically engineered Atlantic salmon |first=Les |last=Blumenthal |date=August 2, 2010 |access-date=26 November 2017}}</ref> Akvakultura je posebno važna ekonomska aktivnost u [[Kina|Kini]]. Između 1980. i 1997. godine, prema izvještaju Kineskog zavoda za ribarstvo, ulov u akvakulturi rastao je godišnjom stopom od 16,7%, skočivši sa 1,9 miliona tona na skoro 23 miliona tona. Kina je 2005. godine činila 70% svjetske proizvodnje..<ref>{{cite magazine|url=https://www.wired.com/wired/archive/12.05/fish.html|title=Wired 12.05: The Bluewater Revolution|magazine=wired.com|date=May 2004}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23 | newspaper=The Washington Post | title=Fish Farming's Bounty Isn't Without Barbs | first=Juliet | last=Eilperin | date=2005-01-24 | access-date=2017-08-24 | archive-date=2018-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181128184635/https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23/ }}</ref> Akvakultura je trenutno i jedno od najbrže rastućih područja proizvodnje hrane u [[SAD]]-u.<ref name="providence1">{{Cite web|url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|title=Environmental Impact of Aquaculture|date=August 20, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|archive-date=2004-08-20}}</ref> Oko 90% ukupne potrošnje škampa u SAD-u se uzgaja i uvozi.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/007/y5600e/y5600e00.HTM|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|work=fao.org}}</ref> Posljednjih godina, uzgoj lososa postao je glavni izvozni proizvod u južnom Čileu, posebno u [[Puerto Monttu]], najbrže rastućem gradu [[Čile]]a. Izvještaj [[Organizacija za hranu i poljoprivredu|Ujedinjenih nacija]] pod nazivom „Stanje svjetskog ribarstva i akvakulture“ objavljen u maju 2014. navodi da ribarstvo i akvakultura podržavaju egzistenciju oko 60 miliona ljudi u [[Azija|Aziji]] i [[Afrika|Africi]].<ref name="Aquaculture2014">{{cite news|title=Fisheries and aquaculture have good future|url=http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|access-date=27 May 2014|publisher=Herald Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528013244/http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|archive-date=2014-05-28}}</ref> FAO procjenjuje da su 2016. godine žene činile gotovo 14 % svih ljudi direktno angažovanih u primarnom sektoru ribarstva i akvakulture.<ref name="ca0191en"/> U 2021., globalna proizvodnja ribe dostigla je 182 miliona tona, s približno jednakim količinama iz ulova (91,2 miliona tona) i akvakulture (90,9 miliona tona). Akvakultura je doživjela brz rast u posljednjim decenijama, povećavši se gotovo sedam puta od 1990. do 2021.<ref>{{Cite web |title=Life below water {{!}} SDG 14: Life below water |url=https://datatopics.worldbank.org/sdgatlas/goals/goal14 |access-date=2024-06-08 |website=Atlas of Sustainable Development Goals 2023 |language=en }}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Kategorija"}" |'''Kategorija''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2011}" |'''2011''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2012}" |'''2012''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2013}" |'''2013''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2014}" |'''2014''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2015}" |'''2015''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2016}" |'''2016''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Proizvodnja"}" |'''Proizvodnja''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Snimanje"}" |Snimanje | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnje"}" |Unutrašnje | data-sheets-value="{"1":3,"3":10.7}" |10.7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.3}" |11.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.4}" |11.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.6}" |11.6 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.5}" |81.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":78.4}" |78.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.4}" |79.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.9}" |79.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.2}" |81.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.3}" |79.3 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno snimanje "}" |'''Ukupno snimanje''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.2}" |'''92.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":89.5}" |'''89.5''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.6}" |'''90.6''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":91.2}" |'''91.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.7}" |'''92.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.9}" |'''90.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Akvakultura"}" |Akvakultura | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnji"}" |Unutrašnji | data-sheets-value="{"1":3,"3":38.6}" |38.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":42}" |42 | data-sheets-value="{"1":3,"3":44.8}" |44.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":46.9}" |46.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":48.6}" |48.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":51.4}" |51.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":23.2}" |23.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":24.4}" |24.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":25.4}" |25.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":26.8}" |26.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":27.5}" |27.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":28.7}" |28.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupna akvakultura"}" |'''Ukupna akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":61.8}" |'''61.8''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":66.4}" |'''66.4''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":70.2}" |'''70.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":73.7}" |'''73.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":76.1}" |'''76.1''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":80}" |'''80''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura"}" |'''Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":154}" |'''154''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":156}" |'''156''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":160.7}" |'''160.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":164.9}" |'''164.9''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":168.7}" |'''168.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":170.9}" |'''170.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Iskorišćenje"}" |'''Iskorišćenje''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ljudska potrošnja"}" |Ljudska potrošnja | data-sheets-value="{"1":3,"3":130}" |130 | data-sheets-value="{"1":3,"3":136.4}" |136.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":140.1}" |140.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":144.8}" |144.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":148.4}" |148.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":151.2}" |151.2 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Upotreba koja nije za hranu"}" |Upotreba koja nije za hranu | data-sheets-value="{"1":3,"3":24}" |24 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.6}" |19.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.6}" |20.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20}" |20 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.3}" |20.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.7}" |19.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Broj stanovnika (milijarde)"}" |Broj stanovnika (milijarde) | data-sheets-value="{"1":3,"3":7}" |7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.1}" |7.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.2}" |7.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.4}" |7.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg)"}" |Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg) | data-sheets-value="{"1":3,"3":18.5}" |18.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.2}" |19.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.5}" |19.5 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.9}" |19.9 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.2}" |20.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.3}" |20.3<ref name="ca0191en"/> |} [[Slika:Aquaculture production, OWID.svg|thumb|300px| Proizvodnja akvakulture po regijama <ref>{{cite web |title=Aquaculture production |url=https://ourworldindata.org/grapher/aquaculture-farmed-fish-production |publisher=Our World in Data |access-date=18 April 2026}}</ref>]] ===Preuveličavanja u kineskom izvještavanju=== Kina ubjedljivo dominira svijetom po prijavljenoj proizvodnji akvakulture,<ref name="ChinaStats">{{cite web |url=http://www.allcountries.org/china_statistics/13_22_output_of_aquatic_products.html |title=Output of Aquatic Products |work=China Statistics |access-date=2011-04-23 }}</ref> prijavljujući ukupnu proizvodnju koja je dvostruko veća od proizvodnje ostatka svijeta zajedno. Međutim, postoje neki historijski problemi s tačnošću kineskih podataka. Godine 2001., naučnici Reg Watson i [[Daniel Pauly]] izrazili su zabrinutost da je Kina pretjerala u prijavljivanju svog ulova iz divljih ribolovnih područja 1990-ih.<ref name="overreporting">{{Cite journal|author1=Watson, Reg |author2=Pauly, Daniel |year=2001 |url=http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |title=Systematic distortions in world Fisheries catch trends |journal=[[Nature]] |volume=414 |issue=6863 |pages=534–6 |doi=10.1038/35107050 |pmid=11734851 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531152626/http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |archive-date=2010-05-31 |bibcode=2001Natur.414..534W |s2cid=205023890 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Pearson | first1 = Helen | year = 2001 | title = China caught out as model shows net fall in fish | journal = Nature | volume = 414 | issue = 6863| page = 477 | doi = 10.1038/35107216 | pmid=11734811| bibcode = 2001Natur.414..477P | doi-access = free}}</ref> Rekli su da to stvara utisak da se globalni ulov od 1988. godine godišnje povećava za 300.000 tona, dok se zapravo godišnje smanjuje za 350.000 tona. Watson i Pauly sugerišu da bi to moglo biti povezano s kineskom politikom gdje su državni subjekti koji su pratili ekonomiju također bili zaduženi za povećanje proizvodnje. Također, do nedavno, unapređenje kineskih zvaničnika zasnivalo se na povećanju proizvodnje iz njihovih vlastitih područja.<ref>{{cite web|last=Heilprin |first=John |url=http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/CaliforniaFish_29Nov01.pdf |title=Chinese Misreporting Masks Dramatic Decline In Ocean Fish Catches|publisher=Associated Press|date=29 November 2001}}</ref><ref>{{cite news|last=Reville |first=William |url=http://www.seaaroundus.org/newspapers/2002/IrishTimes_14Mar02.pdf |title=Something fishy about the figures|publisher=The Irish Times |date=14 Mar 2002}}</ref> [[Kina]] je osporila ovu tvrdnju. Zvanična [[novinska agencija Xinhua]] citirala je Yang Jiana, generalnog direktora Biroa za ribarstvo Ministarstva poljoprivrede, koji je rekao da su kineski podaci "u osnovi tačni".<ref>[http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/WorldCatch_17Dec01.pdf China disputes claim it over reports fish catch] ''Associated Press'', 17 December 2002.</ref> However, the FAO accepted there were issues with the reliability of China's statistical returns, and for a period treated data from China, including the aquaculture data, apart from the rest of the world.<ref>{{Cite FTP |year=2006 |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf |title=The State of World Fisheries and Aquaculture (SOPHIA) |access-date=2013-05-18 |server=FTP server|url-status=dead|page=5}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/3/Y3354M/Y3354M00.htm|title=FAO Fisheries Department – FISHERY STATISTICS: RELIABILITY AND POLICY IMPLICATIONS|website=www.fao.org}}</ref> {{clear}} ==Metode akvakulture== ===Marikultura=== {{multiple image | align = right | caption_align = left | direction = vertical | width = 220 | background color = | header_background = | header_align = | header = | image1 = Fish farming in High Island, Hong Kong.jpg | alt1 = | caption1 = Marikultura riba perajara kod [[High Island, Hong Kong|High Island]], [[Hong Kong]] | image2 = Common carp.jpg | alt2 = | caption2 = [[Šaran]] je jedna od dominantnih riba u slatkovodnoj akvakulturi.<ref>{{cite web|url=ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|title=FAO summary|date=April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518134921/ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|archive-date=2017-05-18|access-date=2017-10-18}}</ref> | image3 = Fresh tilapia.jpg | alt3 = | caption3 = Prilagodljiva [[tilapija]] je još jedna često uzgajana slatkovodna riba. | footer_background = | footer_align = | footer = }} {{Glavni|Marikultura}} [[Marikultura]] je uzgoj morskih organizama u [[slana voda|morskoj vodi]], različito u zaštićenim priobalnim vodama ("priobalno"), otvorenom okeanu ("na moru") i na kopnu ("kopneno"). Uzgojene vrste uključuju [[alge]] (od [[mikroalge|mikroalgi]] (kao što su [[fitoplankton]]ske) do [[makroalge| makroalgi]] (kao što su [[morske alge]]); [[školjke]] (kao što su [[škampi]]), [[jastog]], [[kamenice]]) i [[školjke]], te [[Morski život|morske]] [[ribe perajare]]. Kanalski som (''[[Ictalurus punctatus]]''), tvrde školjke (''[[Mercenaria mercenaria]]'') i atlantski losos (''[[Salmo salar]]'') istaknuti su u marikulturi [[SAD]]-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.iatp.org/files/Marine_Aquaculture_in_the_United_States_Enviro.htm|title=Marine Aquaculture in the United States: Environmental Impacts and Policy Options|website=www.iatp.org|access-date=2019-07-15}}</ref> Marikultura se može sastojati od uzgoja organizama na ili u vještačkim ograđenim prostorima, kao što su plutajući mrežasti ograđeni prostori za lososa, te na stalcima ili u plutajućim [[kafez]]ima za ostrige. U slučaju zatvorenih lososa, hrane ih operateri; ostrige na stalcima hrane se filtriranjem prirodno dostupne hrane. Morski uši uzgajaju se na vjeotačkom grebenu, konzumirajući morske [[alge]] koje prirodno rastu na jedinicama grebena.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Integrirana=== {{Glavni|Integrirana multitrofma akvakultura}} [[Integrirana multitrofna akvakultura]] (IMTA) je praksa u kojoj se nusproizvodi (otpad) jedne vrste recikliraju kako bi postali inputi ([[đubrivo]], [[hrana]]) za drugu. Hranjena akvakultura (naprimjer, [[riba]], [[škampi]]) se kombinuje sa akvakulturom koja koristi neorganske i organske ekstrakte (na primjer, [[školjke]]) kako bi se stvorili uravnoteženi sistemi za [[održivost okoliša]] (biomitigacija), ekonomsku stabilnost (diverzifikacija proizvoda i smanjenje rizika) i društvenu prihvatljivost (bolje prakse upravljanja)).<ref name="Chopin et al. 2001">{{cite journal | last1 = Chopin | first1 = T | last2 = Buschmann | first2 = AH | last3 = Halling | first3 = C | last4 = Troell | first4 = M | last5 = Kautsky | first5 = N | last6 = Neori | first6 = A | last7 = Kraemer | first7 = GP | last8 = Zertuche-Gonzalez | first8 = JA | last9 = Yarish | first9 = C | last10 = Neefus | first10 = C | year = 2001 | title = Integrating seaweeds into marine aquaculture systems: a key toward sustainability | journal = Journal of Phycology | volume = 37 | issue = 6| pages = 975–986 | doi=10.1046/j.1529-8817.2001.01137.x| bibcode = 2001JPcgy..37..975C | s2cid = 85161308}}</ref> "Multitrofni" odnosi se na uključivanje vrsta sa različitih trofičkih ili nutritivnih nivoa u isti sistem.<ref name="Chopin 2006">Chopin T. 2006. Integrated multi-trophic aquaculture. What it is, and why you should care&nbsp;... and don't confuse it with polyculture. Northern Aquaculture, Vol. 12, No. 4, July/August 2006, pg. 4.</ref> Ovo je jedna potencijalna razlika u odnosu na drevnu praksu vodene polikulture, koja bi jednostavno mogla biti kokultura različitih vrsta riba s istog trofičkog nivoa. U ovom slučaju, svi ovi organizmi mogu dijeliti iste biološke i hemijske procese, s malo sinergije, što bi potencijalno moglo dovesti do značajnih promjena u [[ekosistem]]u. Neki tradicionalni polikulturni sistemi mogu, u stvari, uključivati veću raznolikost vrsta, zauzimajući nekoliko ekoloških niša, kao ekstenzivne kulture (nizak intenzitet, nisko upravljanje) unutar istog ribnjaka. Funkcionalni IMTA sistem može rezultirati većom ukupnom proizvodnjom na osnovu obostranih koristi za kokultivirane vrste i poboljšanog zdravlja ekosistema, čak i ako je proizvodnja pojedinačnih vrsta niža nego u monokulturi u kratkom roku..<ref name="Neori et al. 2004">{{cite journal | last1 = Neori | first1 = A | last2 = Chopin | first2 = T | last3 = Troell | first3 = M | last4 = Buschmann | first4 = AH | last5 = Kraemer | first5 = GP | last6 = Halling | first6 = C | last7 = Shpigel | first7 = M | last8 = Yarish | first8 = C | year = 2004 | title = Integrated aquaculture: rationale, evolution and state of the art emphasizing seaweed biofiltration in modern mariculture | journal = Aquaculture | volume = 231 | issue = 1–4| pages = 361–391 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.11.015| bibcode = 2004Aquac.231..361N }}</ref> Ponekad se termin "integrirana akvakultura" koristi za opis integracije monokultura putem transfera vode.<ref name="Neori et al. 2004" /> U svim namjerama i svrhama, termini "IMTA" i "integrirana akvakultura" razlikuju se samo po stepenu deskriptivnosti. [[Akvaponika]], frakcionirana akvakultura, integrirani poljoprivredno-akvakulturni sistemi, integrirani periurbano-akvakulturni sistemi i integrirani ribarsko-akvakulturni sistemi su druge varijacije koncepta IMTA. === Urbana akvakultura === {{glavni|Urbana akvakultura}} ==Materijali za mreže== Različiti materijali, uključujući [[najlon]], [[poliester]], [[polipropilen]], [[polietilen]], plastično obloženu zavarenu [[žica|žicu]], [[guma|gumu]], patentirane proizvode od [[uže|užadi]] (Spectra, Thorn-D, Dyneema), [[pocinčani čelik]] i [[bakar]] koriste se za mreže u terarijama za akvakulturu širom svijeta.<ref>Offshore Aquaculture in the United States: Economic considerations, implications, and opportunities, U.S. Department of Commerce, National Oceanic & Atmospheric Administration, July 2008, p. 53</ref><ref name="Braithwaite">{{cite book|pmid=15596168|year=2005|last1=Braithwaite|first1=RA|last2=McEvoy|first2=LA|title=Marine biofouling on fish farms and its remediation|volume=47|pages=215–52|doi=10.1016/S0065-2881(04)47003-5|series=Advances in Marine Biology|isbn=978-0-12-026148-2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html |title=Commercial and research fish farming and aquaculture netting and supplies |publisher=Sterlingnets.com |access-date=2010-06-16| archive-url= https://web.archive.org/web/20100726100545/http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html| archive-date= 26 July 2010 |url-status= live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |title=Aquaculture Netting by Industrial Netting |publisher=Industrialnetting.com |access-date=2010-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529033431/http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |archive-date=2010-05-29 }}</ref><ref>Southern Regional Aquaculture Center at {{cite web |url=http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |title=Caged Culture |access-date=2011-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119190913/http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |archive-date=2010-11-19 }}</re>Svi ovi materijali su odabrani iz različitih razloga, uključujući izvodljivost [[dizajn]]a, [[čvrstoća materijala|čvrstoću materijala]], cijenu i [[otpornost na koroziju]]. {{Glavni|Legure bakra u akvakulturi}} Nedavno su [[Legure bakra u akvakulturi|legure bakra]] postale važni materijali za mreže u akvakulturi jer su antimikrobne (tj. uništavaju [[bakterije]], [[virus]]e, [[gljive]], [[alge]] i druge [[mikrob]]e) i stoga sprječavaju [[bioobraštanje]] (tj. neželjeno nakupljanje, prianjanje i rast mikroorganizama, biljaka, algi, cjevastih crva, školjaka, mehkušaca i drugih organizama). Inhibicijom rasta mikroba, kafezi za akvakulturu od legura bakra izbjegavaju skupe promjene mreža koje su potrebne kod drugih materijala. Otpornost na rast organizama na mrežama od legura bakra također pruža čistije i zdravije okruženje za rast i napredak uzgojene ribe. == Tehnologija == Bez posade, poput [[daljinski upravljana podvodna vozilica|ROV]] i [[autonomna podvodna vozilica|AUV]], sada se koriste u akvakulturi na različite načine, kao što su planiranje lokacije, inspekcija kaveza ili mreža, praćenje okoliša, procjena katastrofa i smanjenje rizika. Upotreba besposadnih plovila ima za cilj povećanje sigurnosti, efikasnosti i tačnosti akvakulturnih operacija.<ref>{{Cite web |title=The Use of Uncrewed Vehicles in Coastal Aquaculture |url=https://content.ces.ncsu.edu/the-use-of-uncrewed-vehicles-in-coastal-aquaculture |access-date=2024-01-11 |website=NC State Extension Publications |language=en-US}}</ref> Akvakultura je višemilionski posao koji se oslanja na održavanje mreža i kafeza. Inspekcije su ranije provodili ronioci ručno pregledavajući mreže, ali sada se koriste plovila bez posade za brže i efikasnije inspekcije.<ref>{{Cite web |date=2021-06-01 |title=Contributing to Faster, More Efficient Aquaculture Cage Net Inspection with Autonomous ROV Navigation |url=https://www.ecomagazine.com/news/fisheries-aquaculture/contributing-to-faster-more-efficient-aquaculture-cage-net-inspection-with-autonomous-rov-navigation |access-date=2024-01-11 |website=ECO |language=en-gb}}</ref> Nedavni napredak u kompjuterskom vidu dodatno je poboljšao automatizirano praćenje, s modelima vizualnog jezika sposobnim za identifikaciju i klasifikaciju više vrsta riba u podvodnim okruženjima koristeći vremenski agregirane karakteristike.<ref>{{cite journal |last1=da Silva Martins |first1=João Rodrigo |last2=Bárðarson |first2=Hlynur |last3=Guðbrandsson |first3=Jóhannes |last4=Einarsson |first4=Hafsteinn |year=2025 |title=Temporal aggregation of vision–language features for high-performance fish detection |journal=Ecological Informatics |volume=83 |doi=10.1016/j.ecoinf.2025.102534 |doi-broken-date=26 December 2025 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574954125004716}}</ref> [[Biofloc tehnologija|Bioflokna tehnologija]] se također koristi za istovremeno poboljšanje kvaliteta vode i stvaranje bakterijske biomase kao hrane za uzgojene [[životinje]].<ref>{{cite journal |last1=Bentzon-Tilia |first1=Mikkel |last2=Sonnenschein |first2=Eva C. |last3=Gram |first3=Lone |title=Monitoring and managing microbes in aquaculture – Towards a sustainable industry |journal=Microbial Biotechnology |date=September 2016 |volume=9 |issue=5 |pages=576–584 |doi=10.1111/1751-7915.12392 |pmid=27452663 |language=en |issn=1751-7915|pmc=4993175 }}</ref> ==Problemi== {{glavni|Akvakultura lososa|Problemi s akvakulturom lososa}} [[Datoteka:Artboard 1@3x.png|thumb]] Ako se provodi bez razmatranja potencijalnih lokalnih utjecaja na okoliš, akvakultura u unutrašnjim vodama može rezultirati većom štetom po okoliš nego [[divlji ribolov svijeta|divlji ribolov]], iako s manje proizvedenog otpada po kg na globalnoj razini.<ref>Diamond, Jared, ''Collapse: How societies choose to fail or succeed,'' Viking Press, 2005, pp.&nbsp;479–485</ref> Lokalni problemi u vezi s akvakulturom u unutrašnjim vodama mogu uključivati rukovanje otpadom, nuspojave antibiotika, konkurenciju između uzgojenih i divljih životinja te potencijalno uvođenje invazivnih biljnih i životinjskih vrsta ili stranih patogena, posebno ako se neprerađena riba koristi za ishranu tržišno traženijih [[mesožder]]skih riba. Ako se koristi živa hrana koja nije lokalna, akvakultura može uvesti egzotične biljke ili životinje s katastrofalnim posljedicama. Poboljšanja metoda koja su rezultat napretka u istraživanju i dostupnosti komercijalne hrane smanjila su neke od ovih zabrinutosti od njihove veće rasprostranjenosti 1990-ih i 2000-ih.<ref>Costa-Pierce, B.A., 2002, ''Ecological Aquaculture,'' Blackwell Science, Oxford, UK.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newscientist.com/article/2112298-food-made-from-natural-gas-will-soon-feed-farm-animals-and-us/|title=Food made from natural gas will soon feed farm animals – and us|last=le Page|first=Michael|date=2016-11-10|newspaper=New Scientist|language=en-US|access-date=2016-12-12}}</ref> Riblji otpad je organski i sastoji se od hranjivih tvari neophodnih za sve komponente vodenih hranidbenih mreža. Uzgoj ribe u okeanu često proizvodi mnogo veće koncentracije ribljeg otpada od uobičajenih. Otpad se nakuplja na dnu okeana, oštećujući ili eliminirajući život koji nastanjuje [[bentos]].<ref>{{Cite news|url=http://blogs.ei.columbia.edu/2016/04/13/making-fish-farming-more-sustainable/|title=Making Fish Farming More Sustainable – State of the Planet|date=2016-04-13|work=State of the Planet|access-date=2017-12-04|language=en-US}}</ref> Otpad također može smanjiti nivo rastvorenog kisika u vodenom stubu, što dodatno opterećuje divlje životinje.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/es0626988|pmid=16786674|title=Fish farms harm local food supply|journal=Environmental Science & Technology|volume=40|issue=11|pages=3445–6|year=2006|last1=Thacker|first1=Paul D.|bibcode=2006EnST...40.3444T|doi-access=free}}</ref> Alternativni model dodavanju hrane u ekosistem je postavljanje vještačkih grebenskih struktura kako bi se povećale dostupne niše staništa, bez potrebe za dodavanjem više od ambijentalne hrane i hranjivih tvari. Ovo je korišteno u "stočarstvu" morskih ušiju u Zapadnoj Australiji.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Utjecaji na divlje ribe=== Neke uzgojene vrste [[mesožder]]ki i [[omnivor]]ki hrane se divljim [[riba za ishranu| ribama za ishranu]]. Iako su uzgojene ribe mesožderke predstavljale samo 13 % proizvodnje akvakulture po težini u 2000. godini, one su predstavljale 34 % proizvodnje akvakulture po vrijednosti.<ref>{{cite web|author=FAO|author-link=FAO|url=http://www.fao.org/3/a-y4490e/y4490E01.pdf |title=Aquaculture Production Trends Analysis |year=2000}}</ref> Uzgoj mesoždernih vrsta poput [[losos]]a i [[škampa]] dovodi do velike potražnje za ribom za ishranu kako bi se uskladila s [[nutrijent]]ima koje dobivaju u divljini. Ribe zapravo ne proizvode omega-3 [[masne kiseline]], već ih akumuliraju konzumiranjem mikroalgi, koje ih proizvode, kao što je slučaj s ribom za ishranu poput [[haringe]] i [[sardina]], ili, kao što je slučaj s masnim grabežljivim ribama, poput lososa, jedenjem riba plijena koje su akumulirale omega-3 masne kiseline iz mikroalgi. Da bi se zadovoljila ova potreba, više od 50 % svjetske proizvodnje ribljeg ulja se koristi za uzgoj lososa.<ref>{{Cite FTP |author=FAO|authorlink=FAO |title=World Review of Fisheries and Aquaculture Highlights of Special Studies |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/011/i0250e/i0250e03.pdf |server=FTP server|url-status=dead|date=August 2018 }}</ref> Uzgojeni losos konzumira više [[divlje ribe]] nego što je proizvede kao finalni proizvod, iako se efikasnost proizvodnje poboljšava. Da bi se proizveo jedan kilogram uzgojenog lososa, daju im se proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe – to se može opisati kao omjer "riba unutra-riba vani" (FIFO). Godine 1995. losos je imao FIFO omjer od 7,5 (što znači da je za proizvodnju jednog kilograma lososa bilo potrebno 7,5 kilograma hrane za divlju ribu); do 2006. omjer je pao na 4,9.<ref>{{cite journal | last1 = Tacon | last2 = Metian | year = 2008 | title = Global overview on the use of fish meal and fish oil in industrially compounded aquafeeds: Trends and future prospects |url=http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/tacon_etal_global_fishmealoil_overview_2008.pdf | journal = Aquaculture | volume = 285 | issue = 1–4| pages = 146–158 | doi=10.1016/j.aquaculture.2008.08.015| bibcode = 2008Aquac.285..146T }}</ref> Osim toga, sve veći udio [[riblje ulje|ribljeg ulja]] i [[riblje brašno|ribljeg brašna]] dolazi od ostataka (nusproizvoda prerade ribe), a ne od cijele [[ribe]].<ref>{{Cite web|last=Urbina|first=Ian|title=The Bane of Unsustainable Fishing.|url=https://www.safinacenter.org/blog/the-bane-of-unsustainable-fishing|website=The Safina Center|date=19 June 2020 }}</ref> In 2012, 34 percent of fish oil and 28 percent of fishmeal came from residues.<ref>{{cite web |url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 |title=OECD-FAO Agricultural Outlook |year=2014 |publisher=OECD |access-date=2015-09-24 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925122543/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 }}</ref> Riblje brašno i ulje iz ostataka umjesto cijele ribe imaju drugačiji sastav s više pepela i manje proteina, što može ograničiti njihovu potencijalnu upotrebu za akvakulturu. Kako se industrija uzgoja lososa širi, potrebno joj je više divlje ribe za ishranu, u vrijeme kada je sedamdeset pet posto svjetskih nadziranih ribolovnih područja već blizu ili je premašilo svoj [[maksimalni održivi prinos]].<ref name=Alliance>[[Seafood Choices Alliance]] (2005) {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150924095748/http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf It's all about salmon]}}</ref> Industrijska ekstrakcija divlje ribe za uzgoj lososa zatim utiče na preživljavanje divljih [[predator]]skih riba koje se oslanjaju na njih za hranu. Važan korak u smanjenju uticaja akvakulture na divlje ribe je prelazak mesoždernih vrsta na hranu na biljnoj bazi. Hrana za lososa, naprimjer, prešla je s toga što sadrži samo riblje brašno i ulje na 40 % biljnih proteina.<ref>{{cite journal | last1 = Torrissen |display-authors=et al | year = 2011 | title = Atlantic Salmon (Salmo salar): The "Super-Chicken" of the Sea? | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 19 | issue = 3| page = 3 | doi=10.1080/10641262.2011.597890|bibcode=2011RvFS...19..257T |s2cid=58944349 }}</ref> Ministarstvo poljoprivrede SAD-a je također eksperimentiralo s korištenjem hrane na bazi žitarica za uzgojenu [[Salmonidae|pastrmku]].<ref>{{cite web|url=https://www.ars.usda.gov/pacific-west-area/aberdeen-id/small-grains-and-potato-germplasm-research/docs/fish-new/|title=USDA Grains Project|publisher=USDA ARS}}</ref> Kada se pravilno formuliše (i često pomiješa sa ribljim brašnom ili uljem), hrana na biljnoj bazi može obezbijediti pravilnu ishranu i slične stope rasta kod riba mesožderki koje se uzgajaju.<ref>NOAA/USDA: [http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/the_future_of_aquafeeds_final.pdf The Future of Aquafeeds] (2011)</ref> Još jedan utjecaj koji akvakulturna proizvodnja može imati na divlje ribe je rizik od bijega riba iz obalnih ograđenih prostora, gdje se mogu križati sa svojim divljim kolegama, razrjeđujući [[divlji tip|divlje genetičke zalihe]].<ref>{{cite web|url=http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515132005/http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-date=2016-05-15|title=Oceans|work=davidsuzuki.org}}</ref> Pobjegle ribe mogu postati [[invazivne vrste| invazivne]], nadmašujući domaće vrste.<ref>"[http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM Aquaculture's growth continuing: improved management techniques can reduce environmental effects of the practice. (UPDATE).]" Resource: Engineering & Technology for a Sustainable World 16.5 (2009): 20–22. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009.</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1590/S1679-62252011000400024 | title = Growing, losing or introducing? Cage aquaculture as a vector for the introduction of non-native fish in Furnas Reservoir, Minas Gerais, Brazil | journal = Neotropical Ichthyology | volume = 9 | issue = 4 | page = 915 | year = 2011 | last1 = Azevedo-Santos | first1 = V. M. D. | last2 = Rigolin-Sá | first2 = O. | last3 = Pelicice | first3 = F. M. | doi-access = free }}</ref><ref name="Natureza">{{cite journal|doi=10.1016/j.ncon.2015.06.002|title=How to avoid fish introductions in Brazil: education and information as alternatives|journal=Natureza & Conservação|volume=13|issue=2|pages=123–132|year=2015|last1=Azevedo-Santos|first1=Valter M.|last2=Pelicice|first2=Fernando Mayer|last3=Lima-Junior|first3=Dilermando Pereira|last4=Magalhães|first4=André Lincoln Barroso|last5=Orsi|first5=Mario Luis|last6=Vitule|first6=Jean Ricardo Simões|last7=Agostinho|first7=Angelo Antonio|doi-access=free}}</ref> ===Dobrobit životinja=== {{hlavni|Bol kod riba|Bol kod beskičmenjaka}} Kao i kod uzgoja kopnenih životinja, društveni stavovi utiču na potrebu za humanim praksama i propisima kod uzgojenih morskih životinja. Prema smjernicama koje preporučuje [[Vijeće za dobrobit farmskih životinja]], dobra dobrobit životinja znači i fizičku spremnost i osjećaj blagostanja u fizičkom i mentalnom stanju životinje. To se može definirati pomoću [[Pet sloboda]]: * Sloboda od gladi i žeđi * Sloboda od nel0agode * Sloboda od bola, bolesti ili povreda * Sloboda izražavanja normalnog ponašanja * Sloboda od straha i nevolje Kontroverzno pitanje u akvakulturi je da li su ribe i uzgojeni morski [[beskičmenjaci]] zapravo [[Osjećaj|osjetljivi]] ili imaju percepciju i svijest da iskuse patnju. Iako za to nisu pronađeni dokazi kod morskih beskičmenjaka,<ref name="Hastein">{{cite journal|last1=Håstein|first1=T.|last2=Scarfe|first2=A. D.|last3=Lund|first3=V. L.|year=2005|title=Science-based assessment of welfare: Aquatic animals|journal=Revue Scientifique et Technique (International Office of Epizootics)|volume=24|issue=2|pages=529–47|doi=10.20506/rst.24.2.1590|pmid=16358506|doi-access=free}}</ref> Nedavne studije zaključuju da ribe imaju potrebne receptore (nociceptore) za osjećaj štetnih podražaja te da su stoga sklone iskusiti stanja boli, [[strah]]a i [[stres]]a.<ref name="Hastein" /><ref>{{cite journal|last1=Chandroo|first1=K.P|last2=Duncan|first2=I.J.H|last3=Moccia|first3=R.D|year=2004|title=Can fish suffer?: Perspectives on sentience, pain, fear and stress|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=225–250|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.004}}</ref> Posljedično, dobrobit u akvakulturi usmjerena je na [[kičmenjak]]e, a posebno na ribe perajare.<ref name="Conte">{{cite journal|last1=Conte|first1=F.S.|year=2004|title=Stress and the welfare of cultured fish|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=205–223|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.003}}</ref> ====Uobičajena briga o dobrobiti==== Na dobrobit u akvakulturi može utjecati niz problema kao što su gustoća naseljenosti, interakcije u ponašanju, [[bolest|bolest]] i [[parazitizam]]. Glavni problem u određivanju uzroka narušene dobrobiti je taj što su ovi problemi često međusobno povezani i utiču jedno na drugo u različitim vremenima.<ref name="Huntingford">{{Cite journal|last1=Huntingford|first1=F. A.|last2=Adams|first2=C.|last3=Braithwaite|first3=V. A.|last4=Kadri|first4=S.|last5=Pottinger|first5=T. G.|last6=Sandoe|first6=P.|last7=Turnbull|first7=J. F.|year=2006|title=Current issues in fish welfare|url=http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|journal=Journal of Fish Biology|volume=68|issue=2|pages=332–372|doi=10.1111/j.0022-1112.2006.001046.x|bibcode=2006JFBio..68..332H |s2cid=84511123 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426045124/http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|archive-date=2012-04-26|access-date=2011-12-12}}<!-- also here: http://www.senasa.gov.ar/Archivos/File/File3393-huntingford2006.pdf --></ref> Optimalna gustoća naseljenosti često se definira [[nosivi kapacitet|nosivim kapacitetom]] poribljenog okruženja i količinom individualnog prostora potrebnog ribi, što je vrlo specifično za vrstu. Iako interakcije ponašanja poput [[združivanja u jatima i grupiranja|združivanja u jatima]] mogu značiti da su visoke gustoće naseljenosti korisne za neke vrste,<ref name="Hastein" /><ref name=Ashley>{{cite journal|last1=Ashley|first1=Paul J.|year=2007|title=Fish welfare: Current issues in aquaculture|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=104|issue=3–4|pages=199–235|doi=10.1016/j.applanim.2006.09.001}}</ref> kod mnogih uzgajanih vrsta visoka gustoća naseljenosti može biti zabrinjavajuća. Gužva može ograničiti normalno ponašanje pri plivanju, kao i povećati agresivno i kompetitivno ponašanje poput [[kanibalizam|kanibalizma]],<ref>{{cite journal|vauthors=Baras E, Jobling M|year=2002|title=Dynamics of intracohort cannibalism in cultured fish|journal=Aquaculture Research|volume=33|issue=7|pages=461–479|doi=10.1046/j.1365-2109.2002.00732.x|doi-access=free}}</ref> feed competition,<ref>{{cite journal|author1=Greaves K.|author2=Tuene S.|year=2001|title=The form and context of aggressive behaviour in farmed Atlantic halibut (Hippoglossus hippoglossus L.) |journal=Aquaculture|volume=193|issue=1–2|pages=139–147|doi=10.1016/S0044-8486(00)00476-2|bibcode=2001Aquac.193..139G }}</ref> [[teritorijalnost]]i i hijerarhije dominacije/podređenosti.<ref name="Ellis">{{cite journal|author1=Ellis T.|author2=North B.|author3=Scott A.P.|author4=Bromage N.R.|author5=Porter M.|author6=Gadd D.|year=2002|title=The relationships between stocking density and welfare in farmed rainbow trout|journal=Journal of Fish Biology|volume=61|issue=3|pages=493–531|doi=10.1111/j.1095-8649.2002.tb00893.x|bibcode=2002JFBio..61..493E }}</ref> Ovo potencijalno povećava rizik od oštećenja tkiva usljed abrazije od kontakta ribe s ribom ili kontakta ribe s [[kafez]]om.<ref name="Hastein"/> Ribe mogu patiti od smanjenja unosa hrane i [[omjer konverzije hrane|efikasnosti konverzije hrane]].<ref name="Ellis"/> Osim toga, visoka gustoća naseljenosti može rezultirati nedovoljnim protokom vode, što stvara neadekvatnu opskrbu kisikom i uklanjanje otpadnih proizvoda.<ref name=Ashley /> [[Otopljeni kisik]] je neophodan za disanje riba, a koncentracije ispod kritičnih nivoa mogu izazvati stres, pa čak i dovesti do [[gušenje|gušenja]].<ref name="Ellis"/> [[Amonijak]], produkt izlučivanja dušika, vrlo je toksičan za ribe u akumuliranim nivoima, posebno kada su koncentracije kisika niske.<ref>{{cite journal|author1=Remen M.|author2=Imsland A.K.|author3=Steffansson S.O.|author4=Jonassen T.M.|author5=Foss A.|year=2008|title=Interactive effects of ammonia and oxygen on growth and physiological status of juvenile Atlantic cod (''Gadus morhua'')|journal=Aquaculture|volume=274|issue=2–4|pages=292–299|doi=10.1016/j.aquaculture.2007.11.032|bibcode=2008Aquac.274..292R }}</ref> Mnoge od ovih interakcija i efekata uzrokuju stres kod riba, što može biti glavni faktor u olakšavanju bolesti riba.<ref name="Conte"/> Za mnoge parazite, [[infestacija]] zavisi od stepena pokretljivosti domaćina, gustine populacije domaćina i ranjivosti odbrambenog sistema domaćina.<ref>{{cite journal|author=Paperna I|year=1991|title=Diseases caused by parasites in the aquaculture of warm water fish|journal=Annual Review of Fish Diseases|volume=1|pages=155–194|doi=10.1016/0959-8030(91)90028-I |bibcode=1991AnFD....1..155P }}</ref> Morske uši su primarni [[parazit]]ski problem za ribe u akvakulturi, a veliki broj uzrokuje široko rasprostranjenu eroziju kože i [[krvarenje]], začepljenje škrga i povećanu proizvodnju sluzi.<ref>{{cite journal|author1=Johnson S.C.|author2=Treasurer J.W.|author3=Bravo S.|author4=Nagasawa K.|author5=Kabata Z.|year=2004|title=A review of the impact of parasitic copepods on marine aquaculture|journal=Zoological Studies|volume=43|issue=2|pages=229–243}}</ref> Također postoji niz istaknutih virusnih i bakterijskih patogena koji mogu imati ozbiljne posljedice na unutrašnje organe i [[nervni sistem]].<ref>{{cite journal|author1=Johansen L.H.|author2=Jensen I.|author3=Mikkelsen H.|author4=Bjorn P.A.|author5=Jansen P.A.|author6=Bergh O.|year=2011|title=Disease interaction and pathogens exchange between wild and farmed fish populations with special reference to Norway|url=https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|journal=Aquaculture|volume=315|issue=3–4|pages=167–186|doi=10.1016/j.aquaculture.2011.02.014|bibcode=2011Aquac.315..167J |hdl=11250/117164|hdl-access=free}}</ref> ====Poboljšanje dobrobiti==== Ključ za poboljšanje dobrobiti morskih organizama u uzgoju je smanjenje stresa na minimum, jer produženi ili ponovljeni [[stres]] može uzrokovati niz negativnih efekata. Pokušaji minimiziranja stresa mogu se odvijati tokom cijelog procesa uzgoja. Razumijevanje i obezbjeđivanje potrebnog obogaćivanja okoline može biti od vitalnog značaja za smanjenje stresa i koristi objektima akvakulture, kao što su poboljšano stanje tijela u rastu i smanjenje štete od agresije.<ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=N.A.R.|last2=Webster|first2=M.|last3=Salvanes|first3=A.G.V.|year=2021|title=Physical enrichment research for captive fish: Time to focus on the DETAILS |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jfb.14773|journal=Journal of Fish Biology|volume=99|issue=3|pages=704–725|doi=10.1111/jfb.14773|pmid=33942889|bibcode=2021JFBio..99..704J |hdl=10023/23362|s2cid=233719781|hdl-access=free}}</ref> Tokom uzgoja važno je održavati gustoću naseljenosti na odgovarajućim nivoima specifičnim za svaku vrstu, kao i odvajanje veličinskih klasa i gradiranje kako bi se smanjile agresivne interakcije u ponašanju. Održavanje čistoće mreža i kaveza može pomoći pozitivnom protoku vode kako bi se smanjio rizik od degradacije vode. Nije iznenađujuće da bolesti i parazitizam mogu imati veliki utjecaj na dobrobit riba i važno je da uzgajivači ne samo upravljaju zaraženim ribljim fondom, već i da primjenjuju mjere prevencije bolesti. Metode prevencije, poput vakcinacije, također mogu izazvati stres zbog dodatnog rukovanja i injekcija.<ref name=Ashley /> Druge metode uključuju dodavanje antibiotika u hranu, dodavanje hemikalija u vodu za kupke za tretman i biološku kontrolu, kao što je korištenje [[riba čistač|gustan čistač]] za uklanjanje ušiju iz uzgojenog lososa.<ref name=Ashley /> Mnogi koraci su uključeni u transport, uključujući hvatanje, uskraćivanje hrane kako bi se smanjila fekalna kontaminacija vode za transport, transfer do transportnog vozila putem mreža ili pumpi, plus transport i transfer do mjesta isporuke. Tokom transporta, voda mora biti visokog kvaliteta, sa regulisanom temperaturom, dovoljnom količinom kiseonika i minimalnim otpadnim proizvodima.<ref name="Conte" /><ref name=Ashley /> U nekim slučajevima, [[anestetici]] se mogu koristiti u malim dozama za smirenje ribe prije transporta.<ref name=Ashley /> Akvakultura je ponekad dio programa rehabilitacije okoliša ili kao pomoć u očuvanju [[ugrožena vrsta|ugroženih vrsta]].<ref>{{cite book|author=Food and Agriculture Organization of the United Nations|url=https://books.google.com/books?id=mZ0eOg8ld5QC&q=aquaculture%20and%20rehabilitation%20and%20ex-situ&pg=PA25|title=Aquaculture Development|via=google.be|year=1997|publisher=Food & Agriculture Org. |isbn=978-92-5-103971-7}}</ref> ===Obalni ekosistemi=== Akvakultura postaje značajna prijetnja [[Vodeni ekosistem|obalnim ekosistemima]]. Oko 20 % mangrovskih šuma uništeno je od 1980. godine, dijelom zbog [[uzgoj škampi|uzgoja škampi]].<ref name="autogenerated1">{{Cite journal | doi = 10.1016/S0921-8009(98)00044-5 | last1 = Nickerson | first1 = DJ | year = 1999 | title = Trade-offs of mangrove area development in the Philippines | journal = Ecol. Econ. | volume = 28 | issue = 2| pages = 279–298 }}</ref> Proširena analiza troškova i koristi ukupne ekonomske vrijednosti akvakulture škampa izgrađene na ekosistemima mangrova otkrila je da su eksterni troškovi bili mnogo veći od eksternih koristi.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1007/s00267-003-0286-9 | pmid = 16151655 | last1 = Gunawardena | first1 = M | last2 = Rowan | first2 = JS | year = 2005 | title = Economic Valuation of a Mangrove Ecosystem Threatened by Shrimp Aquaculture in Sri Lanka | journal = Journal of Environmental Management | volume = 36 | issue = 4| pages = 535–550| bibcode = 2005EnMan..36..535G | s2cid = 27718582}}</ref> Tokom četiri decenije, 269.000 hektara indonezijskih [[mangrova]] pretvoreno je u farme za uzgoj škampa. Većina ovih farmi je napuštena u roku od jedne decenije zbog nakupljanja [[toksin]]a i gubitka [[nutrijent|hranjivih tvari]].<ref>{{cite book|first=Don |last=Hinrichsen|title=Coastal Waters of the World: Trends, Threats, and Strategies|url={{google books |plainurl=y |id=fQy8BwAAQBAJ}}|date=1 February 1999|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-383-3}}</ref><ref>[http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish Meat and Fish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624030256/http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish |date=2011-06-24}} [[American Association for the Advancement of Science]] Atlas of Population and Environment. Retrieved 4 January 2010.</ref> ====Zagađenje iz akvakulture u morskim kafezima==== [[Datoteka:Salmon aquaculture in Norway.jpg|thumb|Akvakultura lososa, [[Norveška]].]] [[Akvakultura lososa|Farme lososa]] se obično nalaze u netaknutim obalnim [[ekosistem]]ima koje zatim zagađuju. Farma sa 200.000 lososa ispušta više [[feces]]nog otpada nego grad od 60.000 stanovnika. Ovaj otpad se ispušta direktno u okolni vodeni okoliš, netretiran, često sadrži [[antibiotik]]e i [[pesticid]]e."<ref name=Alliance /> Također postoji nakupljanje teških metala na [[bentos]]u (morskom dnu) u blizini farmi lososa, posebno [[bakar|bakra]] i [[cink]]a.<ref name="FAO coho">{{cite web|author=FAO |url=http://www.fao.org/fishery/culturedspecies/Oncorhynchus_kisutch/en |title=Cultured Aquatic Species Information Programme ''Oncorhynchus kisutch'' (Walbaum, 1792)|access-date= 8 May 2009}}</ref> U 2016., masovni pomori ribe uticali su na uzgajivače lososa duž obale [[Čile]]a i na širu ekologiju.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2016/mar/10/chiles-salmon-farms-lose-800m-as-algal-bloom-kills-millions-of-fish|title=Chile's salmon farms lose $800m as algal bloom kills millions of fish|agency=Reuters|date=2016-03-10|newspaper=The Guardian|access-date=2016-05-07}}</ref> Povećanje proizvodnje u akvakulturi i s njom povezanih otpadnih voda smatrani su mogućim faktorima koji doprinose smrtnosti riba i [[mehkušac]]a.<ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2016-05-04/wave-of-dead-sea-creatures-hits-chile-beaches/7384576|title=Wave of dead sea creatures hits Chile's beaches|date=2016-05-04|website=ABC News|language=en-AU|access-date=2016-05-07}}</ref> Kafezni uzgoj u moru odgovoran je za obogaćivanje voda hranjivim tvarima u kojima se uzgaja. To je rezultat ribljeg otpada i nepojedene hrane. Najvažniji elementi su [[dušik]] i [[fosfor]], koji mogu podstaknuti rast algi, uključujući štetno [[cvjetanje algi]] koje može biti toksično za ribe. Vrijeme ispiranja, brzina struja, udaljenost od obale i dubina vode važni su faktori koje treba uzeti u obzir prilikom lociranja morskih kafeza, kako bi se minimizirali uticaji obogaćivanja hranjivim tvarima na obalne ekosisteme. Opseg učinaka zagađenja iz kafeznog uzgoja varira ovisno o tome gdje se [[kafez]]i nalaze, koje se vrste drže, koliko su gusto naseljeni i čime se ribe hrane. Važne varijable specifične za vrstu uključuju omjer konverzije hrane (FCR) vrste i zadržavanje dušika. ===Slatkovodni ekosistemi=== Eksperimenti na cijelom jezeru provedeni u [[Područje eksperimentalnih jezera|području eksperimentalnih jezera]] u [[Ontario|Ontariju]], [[Kanada]], pokazali su potencijal kafeznog uzgoja da izazove brojne promjene u slatkovodnim ekosistemima. Nakon pokretanja eksperimentalnog uzgoja [[Oncorhynchus mykiss|kalifornijske pastrmke]] u kafezima u malom borealnom jezeru, uočena su dramatična smanjenja koncentracija mize povezane sa smanjenjem rastvorenog kisika.<ref>{{Cite journal|last1=Paterson|first1=Michael J.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Findlay|first3=Wilhelmina J.|last4=Findlay|first4=David L.|last5=Salki|first5=Alex G.|date=2010-11-03|editor-last=Sprules|editor-first=Gary|title=The response of zooplankton in a whole-lake experiment on the effects of a cage aquaculture operation for rainbow trout (Oncorhynchus mykiss)|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=67|issue=11|pages=1852–1861|doi=10.1139/F10-106|bibcode=2010CJFAS..67.1852P |issn=0706-652X}}</ref> Značajno povećanje amonijaka i ukupnog fosfora, što je pokretač eutrofikacije u slatkovodnim sistemima,<ref>{{Cite journal|last=Schindler|first=D. W.|date=1974-05-24|title=Eutrophication and Recovery in Experimental Lakes: Implications for Lake Management |journal=Science|volume=184|issue=4139|pages=897–899|doi=10.1126/science.184.4139.897 |pmid=17782381|bibcode=1974Sci...184..897S|s2cid=25620329|issn=0036-8075}}</ref> izmjereni su u [[hipolimnion]]u jezera. Godišnji unos fosfora iz otpada iz akvakulture premašio je prirodni unos iz atmosferskog taloženja i dotoka,<ref>{{Cite journal|last1=Bristow|first1=Corben E.|last2=Morin|first2=Antoine|last3=Hesslein|first3=Ray H.|last4=Podemski|first4=Cheryl L.|date=2008-11-04|title=Phosphorus budget and productivity of an experimental lake during the initial three years of cage aquaculture|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=65|issue=11|pages=2485–2495|doi=10.1139/f08-155|bibcode=2008CJFAS..65.2485B |issn=0706-652X}}</ref> a [[biomasa]] [[fitoplankton]]a se godišnje četverostruko povećala nakon početka eksperimentalne farme.<ref>{{Cite journal|last1=Findlay|first1=David L.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Kasian|first3=Susan E.M.|date=2009-10-21|editor-last=Smith|editor-first=Ralph|title=Aquaculture impacts on the algal and bacterial communities in a small boreal forest lakeThis paper is part of the series "Forty Years of Aquatic Research at the Experimental Lakes Area".|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=66|issue=11|pages=1936–1948|doi=10.1139/F09-121|bibcode=2009CJFAS..66.1936F |issn=0706-652X}}</ref> ===Genetička modifikacija=== Vrsta lososa nazvana AquAdvantage losos je [[Genetički modificirani organizam|genetički modificiran]] radi bržeg rasta, iako nije odobrena za komercijalnu upotrebu zbog kontroverzi.<ref>Mcleod C, J Grice, H Campbell and T Herleth (2006) [http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf Super Salmon: The Industrialisation of Fish Farming and the Drive Towards GM Technologies in Salmon Production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505015144/http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf |date=2013-05-05 }} CSaFe, Discussion paper 5, [[University of Otago]].</ref> Izmijenjeni losos sadrži [[hormon rasta]] iz lososa Chinook koji mu omogućava da dostigne punu veličinu za 16–28 mjeseci, umjesto uobičajenih 36 mjeseci za atlantskog lososa, a uz to konzumira 25 % manje hrane.<ref>Robynne Boyd, [http://blogs.scientificamerican.com/plugged-in/would-you-eat-aquadvantage-salmon-if-approved/ Would you eat AquAdvantage salmon if approved?] ''Scientific American'' online, 26 April 2013.</ref> Američka Uprava za hranu i lijekove (FDA) pregledala je lososa AquAdvantage u nacrtu procjene uticaja na okoliš i utvrdila da on "neće imati značajan utjecaj (FONSI) na okoliš [[SAD]]-a".<ref>FDA: [https://web.archive.org/web/20121231004929/http://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm AquAdvantage Salmon]</ref><ref>{{Cite book|last1=Black|first1=K. D.|title=Encyclopedia of Ocean Sciences|publisher=Academic Press|year=2001|isbn=978-0-12-227430-5|editor=Steele, John H.|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]|chapter=Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of|doi=10.1006/rwos.2001.0487|editor2=Thorpe, Steve A.|editor3=Turekian, Karl K.|chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> ===Bolesti riba, paraziti i vakcine=== Velika poteškoća za akvakulturu je tendencija ka monokulturi i povezani rizik od široko rasprostranjenih [[Bolesti riba i paraziti|bolesti]]. Akvakultura je također povezana s rizicima za okoliš; naprimjer, [[uzgoj škampi]] uzrokovao je uništavanje važnih [[šuma mangrova]] širom [[jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]].<ref>{{Cite book| editor = Steele, John H.| editor2 = Thorpe, Steve A.| editor3 = Turekian, Karl K.| publisher = Academic Press| doi = 10.1006/rwos.2001.0487| chapter = Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of| title = Encyclopedia of Ocean Sciences| pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]| year = 2001| last1 = Black| first1 = K. D.| isbn = 978-0-12-227430-5| chapter-url = https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> Devedesetih godina prošlog stoljeća, bolesti su uništile uzgojene [[Farrerova kapica| Farrerove kapice]] i [[kineska bijela kozica|bijele kozice]] u Kini te su zahtijevale njihovu zamjenu drugim vrstama.<ref>"[http://china.nlambassade.org/binaries/content/assets/postenweb/c/china/zaken-doen-in-china/import/kansen_en_sectoren/agrofood/rapporten_over_agro_food/an-overview-of-chinas-aquaculture An Overview of China's Aquaculture]", page 6. Netherlands Business Support Office (Dalian), 2010.</ref> ====Potrebe sektora akvakulture za vakcinama==== Akvakultura ima prosječnu godišnju stopu rasta od 9,2%; međutim, uspjeh i kontinuirano širenje sektora uzgoja [[ribe]] uveliko ovisi o kontroli ribljih [[patogen]]a, uključujući širok spektar virusa, [[bakterija]], [[gljiva]] i [[parazit]]a. U 2014. godini procijenjeno je da ovi paraziti koštaju globalnu industriju uzgoja lososa do 400 miliona eura. To predstavlja 6–10% vrijednosti proizvodnje pogođenih zemalja, ali može ići i do 20% (Fisheries and Oceans Canada, 2014). Budući da se patogeni brzo šire unutar populacije uzgojene ribe, njihova kontrola je od vitalnog značaja za sektor. Historijski gledano, upotreba antibiotika bila je protiv bakterijskih epizootija, ali proizvodnja životinjskih proteina mora biti održiva, što znači da se preventivne mjere koje su prihvatljive sa biološkog i ekološkog stanovišta trebaju koristiti kako bi se problemi s bolestima u akvakulturi održali na prihvatljivom nivou. Dakle, ovo je doprinijelo efikasnosti vakcina što je rezultiralo trenutnim i trajnim smanjenjem upotrebe antibiotika u 90-im godinama. U početku su postojale vakcine za imerziju riba koje su bile efikasne protiv vibrioze, ali su se pokazale neefikasnim protiv furunkuloze, otuda i pojava injekcijskih vakcina: prvo na bazi vode, a zatim na bazi ulja, mnogo efikasnijih (Sommerset, 2005). ====Razvoj novih vakcina==== Upravo je važan mortalitet u kavezima među uzgajanim ribama, debate o vakcinama za DNK injekciju, iako su efikasne, njihova sigurnost i nuspojave, ali i društvena očekivanja za čistije ribe i sigurnost, doveli su do istraživanja novih vektora vakcina. Evropska unija finansira nekoliko inicijativa za razvoj brzog i isplativog pristupa korištenju bakterija u hrani za proizvodnju vakcina, posebno zahvaljujući mliječnim bakterijama čija je [[rekombinantna DNK|DNK modificirana ]] (Boudinot, 2006). U stvari, vakcinacija uzgajanih riba injekcijom je dugotrajna i skupa, tako da se vakcine mogu davati oralno ili uranjanjem dodavanjem u hranu ili direktno u vodu. To omogućava vakcinaciju mnogih jedinki istovremeno, uz ograničavanje povezanog rukovanja i stresa. Zaista, mnogi testovi su neophodni jer antigeni vakcina moraju biti prilagođeni svakoj vrsti ili ne smiju pokazivati određeni nivo varijabilnosti ili neće imati nikakvog efekta. Naprimjer, testovi su provedeni sa dvije vrste: ''Lepeophtheirus salmonis'' (od koje su prikupljeni antigeni) i ''Caligus rogercresseyi'' (koja je vakcinisana antigenima), iako je homologija između dvije vrste važna, nivo varijabilnosti učinio je zaštitu neefikasnom (Fisheries and Oceans Canada, 2014).). ====Nedavni razvoj vakcina u akvakulturi==== Dostupne su 24 vakcine, a jedna za jastoge. Prva vakcina je korištena u SAD-u protiv crvene enterične lajšmanije 1976. godine. Međutim, danas postoji 19 kompanija i neki mali dionici koji proizvode vakcine za akvakulturu. Novi pristupi su put naprijed za sprječavanje gubitka 10% akvakulture zbog bolesti. [[GMO|Genetički modificirane]] [[vakcine]] se ne koriste u EU zbog društvenih zabrinutosti i propisa. U međuvremenu, DNK vakcine su sada odobrene u EU. Postoje izazovi u razvoju vakcina za ribe, imunološki odgovor zbog nedostatka snažnih adjuvanata. Naučnici razmatraju primjenu mikrodoza u budućnosti. Ali postoje i mogućnosti u vakcinologiji akvakulture zbog niske cijene tehnologije, promjena propisa i novih sistema ekspresije i isporuke antigena.<ref name=adams2019/> U Norveškoj se koristi podjedinična vakcina (VP2 peptid) protiv infektivne pankreasne nekroze. U Kanadi je licencirana DNK vakcina protiv infektivne hematopoetske nekroze lansirana za industrijsku upotrebu. Ribe imaju velike površine sluznice, tako da je preferirani put primjene uranjanje, intraperitonealno i oralno, respektivno. [[Nanočestice]] su u razvoju za potrebe isporuke. Uobičajena antitijela koja se proizvode su IgM i IgT. Obično ribama nije potreban buster jer se kao odgovor na buster proizvodi više memorijskih ćelija, a ne povećan nivo antitijela. Tako su [[iRNK]] vakcine alternativa [[DNK]]-[[vakcina]]ma jer su sigurnije, stabilnije, lakše se proizvode u velikim razmjerima i imaju potencijal za masovnu imunizaciju. Nedavno se koriste u prevenciji i terapiji raka. Studije o [[bjesnilo|bjesnilu]] pokazale su da efikasnost zavisi od doze i načina primjene. Ove vakcine su još uvijek u ranoj fazi.<ref name=adams2019>{{cite journal |last1=Adams |first1=Alexandra |title=Progress, challenges and opportunities in fish vaccine development |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=July 2019 |volume=90 |pages=210–214 |doi=10.1016/j.fsi.2019.04.066|pmid=31039441|bibcode=2019FSI....90..210A |hdl=1893/29828 |s2cid=141624380 |hdl-access=free }}</ref> ====Ekonomski dobici==== U 2014. godini, količina ribe proizvedene u akvakulturi premašila je količinu ribe ulovljene u divljini u ponudi za ljudsku hranu. To znači da postoji ogromna potražnja za vakcinama u prevenciji bolesti. Prijavljeni godišnji gubitak ribe procjenjuje se na >10 milijardi američkih dolara. To je zbog otprilike 10% svih riba koje uginu od zaraznih bolesti.<ref name=adams2019/> Visoki godišnji gubici povećavaju potražnju za vakcinama. Iako postoji oko 24 tradicionalno korištene vakcine, i dalje postoji potražnja za više vakcina. Proboj [[DNK]]-vakcina smanjio je troškove vakcina.<ref name=adams2019/> Alternativa vakcinama bili bi antibiotici i [[hemoterapija]], koji su skuplji i imaju veće nedostatke. DNK-vakcine su postale najisplativija metoda prevencije zaraznih bolesti. Ovo je dobar znak da će DNK-vakcine postati novi standard i u vakcinama protiv riba i u vakcinama općenito.<ref>{{cite journal |last1=Thorarinsson |first1=R |last2=Wolf |first2=JC |last3=Inami |first3=M |last4=Phillips |first4=L |last5=Jones |first5=G |last6=Macdonald |first6=AM |last7=Rodriguez |first7=JF |last8=Sindre |first8=H |last9=Skjerve |first9=E |last10=Rimstad |first10=E |last11=Evensen |first11=Ø |title=Effect of a novel DNA vaccine against pancreas disease caused by salmonid alphavirus subtype 3 in Atlantic salmon (Salmo salar). |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=January 2021 |volume=108 |pages=116–126 |doi=10.1016/j.fsi.2020.12.002 |pmid=33285168|s2cid=227949940 |doi-access=free |bibcode=2021FSI...108..116T |hdl=11250/2830510 |hdl-access=free }}</ref> ===Salinizacija/zakiseljavanje tla=== Sediment iz napuštenih akvakulturnih farmi može ostati hiperslan, kiseo i erodiran. Ovaj materijal može ostati neupotrebljiv za akvakulturu duži period nakon toga. Različiti hemijski tretmani, poput dodavanja kreča, mogu pogoršati problem mijenjanjem fizičko-hemijskih karakteristika sedimenta.<ref>{{Cite journal|last1=Martinez-Porchas|first1=Marcel|last2=Martinez-Cordova|first2=Luis R.|date=2012-04-29|title=World Aquaculture: Environmental Impacts and Troubleshooting Alternatives|journal=The Scientific World Journal|volume=2012|doi=10.1100/2012/389623|issn=2356-6140|pmc=3353277|pmid=22649291 |doi-access=free }}</ref> ===Zagađenje plastikom=== Akvakultura proizvodi niz morskog otpada, ovisno o proizvodu i lokaciji. Najčešće dokumentirana vrsta plastike je ekspandirani [[polistiren]] (EPS), koji se intenzivno koristi u plovcima i ogrlicama za morske kaveze (MEPC 2020). Ostali uobičajeni otpadni predmeti uključuju mreže za [[kafez]]e i plastične kante za ulov. Pregledom akvakulture kao izvora morskog otpada u [[Sjeverno more|Sjevernom]], [[Baltik|Baltičkom]] i [[mediteran|Sredozemnom moru]] identificirano je 64 različita predmeta, od kojih je 19 jedinstveno za akvakulturu. Procjene količine otpada iz akvakulture koji ulazi u okeane uveliko variraju, ovisno o korištenim metodologijama. Naprimjer, u Evropskom ekonomskom prostoru procjene gubitaka variraju od niskih 3.000 tona do 41.000 tona godišnje.<ref>{{Cite web |last=Environment |first=U. N. |date=2021-10-21 |title=Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics |url=http://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics |access-date=2022-03-23 |website=UNEP – UN Environment Programme |language=en}}</ref> ==Ekološke koristi== {{glavni|Zona osjetljiva na nitrate}} Dok neki oblici akvakulture mogu biti pogubni za [[ekosistem]]e, poput uzgoja škampa u mangrovama, drugi oblici mogu biti korisni. Uzgoj školjkaša dodaje značajan kapacitet filtriranja okoliša, što može značajno poboljšati kvalitet vode. Jedna ostriga može filtrirati 15 galona vode dnevno, uklanjajući mikroskopske ćelije [[alge]]. Uklanjanjem ovih ćelija, školjke uklanjaju dušik i druge hranjive tvari iz sistema i ili ga zadržavaju ili ispuštaju kao otpad koji tone na dno. Izlovom ovih školjkaša, [[dušik]] koji su zadržali potpuno se uklanja iz sistem.<ref>{{cite journal|doi=10.2134/jeq2010.0203|pmid=21488516|title=Nutrient Bioassimilation Capacity of Aquacultured Oysters: Quantification of an Ecosystem Service|journal=Journal of Environmental Quality|volume=40|issue=1|pages=271–7|year=2011|last1=Higgins|first1=Colleen B.|last2=Stephenson|first2=Kurt|last3=Brown|first3=Bonnie L.|bibcode=2011JEnvQ..40..271H }}</ref> Uzgoj i jbiranje kelpa i drugih makroalgi direktno uklanjaju hranjive tvari poput dušika i [[fosfor]]a. Prepakiranje ovih hranjivih tvari može ublažiti eutrofne ili hranjive uvjete, poznate po niskoj zasićenosti kisikom, što može uništiti raznolikost i brojnost vrsta. Uklanjanje algi iz vode također povećava prodiranje [[svjetlost]]i, omogućavajući biljkama poput morske trave da se ponovo uspostave i dodatno povećaju nivo kisika.<ref>{{cite journal |last1=Newell |first1=Roger |title=Top-down control of phytoplankton by oysters in Chesapeake Bay, USA |journal=Marine Ecology Progress Series |date=2007 |pages=293–298|doi=10.3354/meps341293 |doi-access=free}}</ref> Akvakultura u nekom području može osigurati ključne ekološke funkcije za stanovnike. Ležišta ili kafezi za školjke mogu pružiti strukturu [[staništa]]. Ova struktura može poslužiti kao sklonište za beskičmenjake, male ribe ili rakove kako bi se potencijalno povećala njihova brojnost i održala [[bioraznolikost]]. Povećano sklonište povećava zalihe riba [[plijen]]a i malih rakova povećavajući mogućnosti regrutacije, što zauzvrat osigurava više plijena za više trofičke nivoe. Jedna studija je procijenila da 10 kvadratnih metara grebena kamenica može povećati biomasu ekosistema za 2,57&nbsp;kg<ref>{{cite journal|doi=10.3354/meps264249|title=Estimated enhancement of fish production resulting from restoring oyster reef habitat: quantitative valuation|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=264|pages=249–264|year=2003|last1=Peterson|first1=CH|last2=Grabowski|first2=JH|last3=Powers|first3=SP|bibcode=2003MEPS..264..249P|doi-access=free}}</ref> [[Biljojedi]] školjkaši će također biti plijen. Ovo prebacuje energiju direktno od [[primarni proizvođač|primarnih proizvođača]] do viših [[trofički nivo|trofičkih nivoa]], potencijalno preskačući više energetski skupih trofičkih skokova koji bi povećali biomasu u ekosistemu. [[Uzgoj morskih algi]] je [[uklanjanje ugljil-dioksida|ugljil-negativna]] kultura, s visokim potencijalom za [[ublažavanje klimatskih promjena]].<ref>{{Cite journal|last1=Duarte|first1=Carlos M.|last2=Wu|first2=Jiaping|last3=Xiao|first3=Xi|last4=Bruhn|first4=Annette|last5=Krause-Jensen|first5=Dorte|date=2017|title=Can Seaweed Farming Play a Role in Climate Change Mitigation and Adaptation?|journal=Frontiers in Marine Science|language=en|volume=4|page=100 |doi=10.3389/fmars.2017.00100|issn=2296-7745|doi-access=free|bibcode=2017FrMaS...4..100D |hdl=10754/623247|hdl-access=free}}</ref> IPCC [[Specijalni izvještaj o okeanu i kriosferi u klimatskim promjenama]] preporučuje "daljnju istraživačku pažnju" kao taktiku ublažavanja.<ref>{{Cite book|last1=Bindoff|first1=N. L.|title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate|last2=Cheung|first2=W. W. L.|last3=Kairo|first3=J. G.|last4=Arístegui|first4=J.|last5=Guinder|first5=V. A.|last6=Hallberg|first6=R.|last7=Hilmi|first7=N. J. M.|last8=Jiao|first8=N.|last9=Karim|first9=Md S.|year=2019|pages=447–587|chapter=Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities|ref={{harvid|IPCC SROCC Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200202 -->|display-authors=4|chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/09_SROCC_Ch05_FINAL.pdf|first10=L.|last16=Williamson|first16=P.|last15=Tagliabue|first15=A.|last14=Suga|last12=Purca Cuicapusa|last13=Rinkevich|first13=B.|first12=S. R.|last11=O'Donoghue|first11=S.|last10=Levin|first14=T.}}</ref> Regenerativna okeanska [[poljoprivreda]] je polikulturni sistem uzgoja koji uzgaja mješavinu morskih algi i školjki, a istovremeno veže ugljik, smanjuje dušik u vodi i povećava kisik, pomažući u regeneraciji i obnavljanju lokalnih staništa, poput grebenskih ekosistema.<ref>{{Cite web|last=Carr|first=Gabriela|date=2021-03-15|title=Regenerative Ocean Farming: How Can Polycultures Help Our Coasts?|url=https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/|url-status=live|access-date=2021-10-29|website=School of Marine and Environmental Affairs|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316015237/https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/ |archive-date=2021-03-16}}</ref> ==Izgledi== Globalni [[divlji ribolov]] je u opadanju, a vrijedna staništa poput [[estuarija|estuarija]] su u kritičnom stanju.<ref>[[Tietenberg, Tom]] (2006) ''Environmental and Natural Resource Economics: A Contemporary Approach''. Page 28. Pearson/Addison Wesley. {{ISBN|978-0-321-30504-6}}</ref> Uzgoj [[ribe]] koja se hrani ribom, poput [[losos]]a, ne rješava problem jer ribe moraju jesti proizvode od drugih riba, kao što su [[riblje brašno]] i [[riblje ulje]]. Studije su pokazale da akvakultura lososa ima velike negativne utjecaje na divljeg lososa, kao i na ribu koja se koristi za ishranu lososa.<ref name="Salmon Run">Knapp G, Roheim CA and Anderson JL (2007) [http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 ''The Great Salmon Run: Competition Between Wild And Farmed Salmon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805065108/http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 |date=2013-08-05 }} World Wildlife Fund. {{ISBN|978-0-89164-175-9}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/13/AR2007121301190.html | newspaper=The Washington Post | title=Salmon Farming May Doom Wild Populations, Study Says | first1=Juliet | last1=Eilperin | first2=Marc | last2=Kaufman | date=2007-12-14}}</ref> Ribe koje se nalaze više na [[lanac ishrane|lancu ishrane]] su manje efikasni izvori energije hrane.<ref name="Slobodkin1960">{{Cite journal |last=Slobodkin |first=L.B. |title=Ecological Energy Relationships at the Population Level |journal=The American Naturalist |volume=94 |issue=879 |pages=261–267 |year=1960 |doi=10.1086/282124 |bibcode=1960ANat...94..213S |quote=The overall transfer efficiency of energy between trophic levels is a function of three separate processes... the overall between-level transfer efficiency ranges from 2 to 24%. }}</ref> Osim ribe i škampa, neki akvakulturni poduhvati, poput morskih algi i školjkaša koji se hrane filtriranjem, poput [[ostriga]], [[školjke|školjki]], dagnji i kapica, relativno su bezopasni, pa čak i ekološki prihvatljivi.<ref name="uscnews.usc.edu"/> Filterima se hrane i filtriranjem zagađivači, kao i hranjive tvari iz vode, poboljšavajući kvalitet vode.<ref>{{cite journal |title=Some aspects of water filtering activity of filter-feeders |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17195907 |access-date=September 26, 2009 |author=OSTROUMOV S. A. |journal=Hydrobiologia |year=2005 |volume=542 | issue=1 |page=400 |doi=10.1007/s10750-004-1875-1 | bibcode=2005HyBio.542..275O |citeseerx=10.1.1.457.7375 |s2cid = 25050083}}</ref> [[Morske alge]] izvlače hranjive tvari poput neorganskog [[dušik]]a i [[fosfor]]a direktno iz vode,<ref name="Chopin et al. 2001"/> a [[mehkušci]] koji se hrane filtriranjem mogu izvlačiti hranjive tvari dok se hrane [[čestica]]ma, poput [[fitoplankton]]a i [[detritus]]a.<ref name="Rice 2008">{{cite web |url=http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |author=Rice, M.A. |title=Environmental impacts of shellfish aquaculture |year=2008 |access-date=2009-10-08 |author-link=Michael A. Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005103506/http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |archive-date=2015-10-05 }}</ref> Neke profitabilne akvakulturne zadruge promoviraju održive prakse.<ref>{{cite web |url=http://ictsd.net/i/environment/11849/ |title=Aquaculture: Issues and Opportunities for Sustainable Production and Trade |publisher=ITCSD |date=July 2006 |access-date=2008-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120073308/http://ictsd.net/i/environment/11849/ |archive-date=2008-11-20 }}</ref> Nove metode smanjuju rizik od biološkog i hemijskog zagađenja minimiziranjem stresa kod riba, održavanjem gnijezda ribljih mreža i primjenom integriranog upravljanja štetočinama. Vakcine se sve više koriste kako bi se smanjila upotreba [[antibiotik]]a za kontrolu bolesti.<ref>{{Cite web|last=Pew Oceans Commission|date=January 6, 2005|title=Marine Aquaculture in the United States|url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20050106122419/http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-date=2005-01-06}}</ref> Sistemi akvakulture s recirkulacijom na kopnu, objekti koji koriste tehnike [[polikultura|polikulture]] i pravilno locirani objekti (naprimjer, područja na moru s jakim strujama) primjeri su načina upravljanja negativnim utjecajima na okoliš.<ref name="SustainableMarineAquaculture">''The Sustainable Marine Aquaculture'', AENSI Web, 2012. https://www.aensiweb.com/old/aeb/2012/18-23.pdf</ref> [[Recirkulacijski akvakulturni sistemi]] (RAS) recikliraju vodu cirkulirajući kroz filtere kako bi se uklonio riblji otpad i hrana, a zatim je recirkuliraju natrag u rezervoare. Ovo štedi vodu, a prikupljeni otpad može se koristiti u [[kompost]] uili, u nekim slučajevima, čak se može tretirati i koristiti na kopnu. Iako je RAS razvijen imajući na umu slatkovodne ribe, naučnici povezani sa [[Služba za poljoprivredna istraživanja|Službom za poljoprivredna istraživanja]] pronašli su način za uzgoj slanovodnih riba pomoću RAS-a u vodama niskog salinitet]]a.<ref name="Growing Premium Seafood-Inland!">{{cite web |url= https://agresearchmag.ars.usda.gov/2009/feb/seafood |title=Growing Premium Seafood-Inland! |publisher=USDA Agricultural Research Service |date=February 2009}}</ref> Iako se slanovodne ribe uzgajaju u kavezima na otvorenom moru ili love mrežama u vodi koja obično ima [[salinitet]] od 35 [[dijelovi na hiljadu|dijelova na hiljadu]] (ppt), uspješno je proizvedwna zdrava pompano, slanovodna riba, u [[akvarij]]ima sa salinitetom od samo 5 ppt. Predviđa se da će komercijalizacija RAS-a niske slanosti imati pozitivne ekološke i ekonomske efekte. Neželjeni nutrijenti iz riblje hrane ne bi se dodavali u okean, a rizik od prenošenja bolesti između divljih i riba uzgojenih na farmama bi se znatno smanjio. Cijena skupih slanovodnih riba, poput pompano i kobije korištenih u eksperimentima, bila bi smanjena. Međutim, prije nego što se išta od ovoga može učiniti, istraživači moraju proučiti svaki aspekt [[životni ciklus|životnog ciklusa]] ribe, uključujući količinu [[amonijak]]a i [[nitrat]]a koju će riba tolerirati u vodi, čime hraniti ribu tokom svake faze njenog životnog ciklusa, [[stopa naseljenosti|stopu naseljenosti]] koja će proizvesti najzdraviju ribu itd. Oko 16 zemalja sada koristi geotermalnu energiju za akvakulturu, uključujući Kinu, Izrael i Sjedinjene Američke Države.<ref name="earth-policy">{{Cite book |editor-last=Brown |editor-first=Lester Russell |editor-link=Lester Brown|url={{google books |plainurl=y |id=-oK7QgAACAAJ}}|title=Plan B 2.0: Rescuing a Planet Under Stress and a Civilization in Trouble |date=2006 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-32831-8 |language=en|chapter-url=http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |chapter=Stabilizing Climate|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926235731/http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |archive-date=2007-09-26 |page= 199}}</ref> Na primjer, u Kaliforniji, 15 ribogojilišta proizvode tilapiju, brancina i soma koristeći toplu vodu iz podzemlja. Ova toplija voda omogućava ribama da rastu tokom cijele godine i brže sazrijevaju. Zajedno, ove kalifornijske farme proizvode 4,5 miliona kilograma ribe godišnje.<ref name="earth-policy" /> ===Globalni ciljevi=== [[UN]]-ov [[Cilj održivog razvoja 14]] ("život ispod vode"), Cilj 14.7 uključuje akvakulturu: "Do 2030. godine povećati ekonomske koristi za [[Male ostrvske države u razvoju|malih ostrvskih država u razvoju]] i [[najmanje razvijene zemlje]] od održivog korištenja morskih resursa, uključujući i održivo upravljanje ribarstvom, akvakulturom i [[Održivi turizam|turizam]]".<ref>United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])</ref><ref>Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina. "[https://sdg-tracker.org/oceans SDG 14 – Measuring progress towards the Sustainable Development Goals]." ''SDG-Tracker.org, website'' (2018).</ref> Aquaculture's contribution to GDP is not included in SDG Target 14.7, but methods for quantifying this have been explored by FAO.<ref name="Cai2019" /> == Nacionalni zakoni, propisi i upravljanje == Zakoni koji regulišu praksu akvakulture uveliko se razlikuju od zemlje do zemlje <ref>{{Cite web |title=Fisheries & Aquaculture Fact Sheets |url=http://www.fao.org/fishery/nalo/search/en |access-date=2021-07-25 |website=National Aquaculture Legislation Overview |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations; Fisheries Division |location=Rome}}</ref> i često nisu strogo regulirani niti se lahko mogu pratiti. U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], akvakultura na kopnu i priobalju regulirana je na [[Nacionalni zakon o akvakulturi iz 1980.|saveznom]] i državnom nivou;<ref>{{Cite web |title=U.S. Aquaculture Legislation Timeline |url=http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx |date=2007-08-01 |website=National Ocean Economics Program |publisher=Middlebury Institute of International Studies |location=Monterey, CA |access-date=2015-06-08 |archive-date=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602071942/http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx }}</ref> nijedan nacionalni zakon ne reguliše [[akvakultura na moru|akvakulturu na moru]] u američkim vodama [[ekskluzivna ekonomska zona|ekskluzivnih ekonomskih zona]]. U junu 2011., Ministarstvo trgovine i [[Nacionalna uprava za okeane i atmosferu]] objavili su nacionalne politike akvakulture.<ref>{{Cite web|title=Commerce and NOAA release national aquaculture policies to increase domestic seafood production, create sustainable jobs, and restore marine habitats|url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2011/20110609_aquaculture.html|access-date=2015-06-08|website=www.noaanews.noaa.gov}}</ref> kako bi se riješio ovaj problem i "zadovoljila rastuća potražnja za zdravom morskom hranom, stvorila radna mjesta u obalnim zajednicama i obnovili vitalni ekosistemi." Veliki objekti akvakulture (tj. oni koji proizvode 20000 kg godišnje) koji ispuštaju industrijske otpadne vode moraju dobiti dozvole u skladu sa [[Zakon o čistoj vodi|Zakonom o čistoj vodi]].<ref name=NPDES>{{cite web |title=Aquaculture NPDES Permitting |url=https://www.epa.gov/npdes/aquaculture-npdes-permitting |date=2023-03-21 |website=National Pollutant Discharge Elimination System (NPDES) |publisher=U.S. Environmental Protection Agency (EPA) |location=Washington, D.C.}}</ref> Postrojenja koja proizvode najmanje 100000 lb kg ribe, [[mehkušac]]a ili rakova godišnje, podliježu specifičnim nacionalnim standardima ispuštanja.<ref>{{cite web |title=Concentrated Aquatic Animal Production Effluent Guidelines |url=https://www.epa.gov/eg/concentrated-aquatic-animal-production-effluent-guidelines |date=2023-06-22 |publisher=EPA}}</ref> Ostali dozvoljeni objekti podliježu ograničenjima efluenta koja se razvijaju od slučaja do slučaja.<ref name=NPDES/> ==Historija== [[Datoteka:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|left| Radnici love soma na farmama Delta Pride u Mississippiju: Fotografija mreže u obliku velike čaše koja kaplje, promjera otprilike 6 m i iste visine, do pola pune ribe, obješene o krak dizalice, s četiri radnika na i oko veće, prstenaste strukture u vodi]] [[Gunditjmara]], lokalni [[Aboridžinski australijski narod]] u jugozapadnoj [[Viktorija (Australija)|Victoriji]], [[Australija]], možda je uzgajao [[kratkorejasta jegulja|kratkorejaste jegulje]] već oko 4.580. [[prije nove ere]].<ref name="bbnhl">{{cite web|title= National Heritage Places – Budj Bim National Heritage Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/national/budj-bim |access-date=30 January 2020|website=Australian Government. Dept of Agriculture, Water and the Environment}} See also attached documents: National Heritage List ''Location and Boundary Map'', and ''Government Gazette'', 20 July 2004.</ref> Dokazi ukazuju na to da su razvili oko 100 km² [[vulkan]]skih poplavnih ravnica u blizini jezera Condah u kompleks kanala i brana, te da su koristili pletene ribarske zamke za hvatanje jegulja i njihovo očuvanje za jelo tokom cijele godine.<ref>[http://www.abc.net.au/science/news/stories/s806276.htm Aborigines may have farmed eels, built huts] ABC Science News, 13 March 2003.</ref><ref>[http://www.lakecondah.com/budjbim.html Lake Condah Sustainability Project] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103171935/http://www.lakecondah.com/budjbim.html|date=2013-01-03}}. Retrieved 18 February 2010.</ref> The local [[Budj Bim heritage areas|Budj Bim Cultural Landscape]], a [[World Heritage Site]], is one of the oldest known aquaculture sites in the world.<ref>{{cite news|last1= Neal|first1= Matt |title= Ancient Indigenous aquaculture site Budj Bim added to UNESCO World Heritage list|newspaper= ABC News|date= 6 July 2019|url= https://www.abc.net.au/news/2019-07-06/indigenous-site-joins-pyramids-stonehenge-world-heritage-list/11271804|access-date= 14 July 2019 | quote = Not only does Budj Bim bust the myth that all Indigenous people were nomadic and not agriculturally inclined, it is also considered one of the oldest aquaculture sites in the world.}}</ref><ref name="bbwhl">{{cite web|date= 6 July 2019|title=World heritage Places – Budj Bim Cultural Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/budj-bim|access-date= 11 March 2020|website=Australian Government. Dept of the Environment and Energy}}</ref> [[Usmeno predanje]] u [[Kina|Kini]] govori o kulturi običnog šarana, ''[[Cyprinus carpio]]'', još od 2000–2100. godine prije nove ere (oko 4.000 godina [[prije sadašnjosti|PS]]), ali najraniji značajni dokazi nalaze se u literaturi, u najranijoj monografiji o kulturi riba pod nazivom „Klasik kulture riba“, autora [[Fan Li]]ja, napisanoj oko 475. godine prije nove ere ({{oko|2475}} prije nove ere).<ref>{{cite web|title=History of Aquaculture|url= http://www.fao.org/docrep/field/009/ag158e/AG158E02.htm |access-date=August 23, 2009|publisher=Food and Agriculture Organization, United Nations}}</ref> Još jedan drevni kineski vodič o akvakulturi, koji je napisao Yang Yu Jing oko 460. godine prije nove ere, pokazuje da je uzgoj [[šaran]]a postajao sve sofisticiraniji. Lokalitet Jiahu u Kini ima posredne arheološke dokaze kao moguće najstarije lokacije za akvakulturu, koje datiraju iz 6200. godine prije nove ere (oko 8.200 godina prije nove ere), ali ovo je spekulacija.<ref name="jiahu">{{cite news|last1= Smith|first1= Kiona N. |date= 17 September 2019|title= Aquaculture may be the future of seafood, but its past is ancient|work=Ars Technic|url= https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|access-date= 17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917164315/https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|archive-date= 17 September 2019}}</ref> Kada su se vode povukle nakon [[poplava]] rijeka, neke ribe, uglavnom šarani, ostale su zarobljene u jezerima. Rani akvakulturisti su hranili svoje leglo koristeći izmet nimfi i svilene bube, a zatim su ih jeli.<ref name="sr">{{cite journal|last1=Sisma-Ventura|first1= Guy |last2= Tütken|first2= Thomas|last3= Zohar|first3= Irit|last4= Pack|first4= Andreas|last5= Sivan|first5= Dorit|last6= Lernau|first6= Omri|last7= Gilboa|first7= Ayelet|last8= Bar-Oz|first8= Guy|date= 2018|title= Tooth oxygen isotopes reveal Late Bronze Age origin of Mediterranean fish aquaculture and trade|journal=Scientific Reports|volume= 8|issue= 1 |page=14086|bibcode=2018NatSR...814086G|doi=10.1038/s41598-018-32468-1|pmc=6148281|pmid=30237483}}</ref> [[Drevni Egipat|Drevni Egipćani]] su možda uzgajali ribu (posebno oradu) iz jezera Bardawil oko 1.500. godine prije nove ere (oko 3.500 godina prije nove ere) i trgovali njome s Kanaancima.<ref name=sr/> Uzgoj ''[[Gim (hrana)|gima]]'' je najstarija akvakultura u [[oreja|Koreji]].<ref name="Gang">{{Cite web|last=강|first=제원 |title= gim|script-title= ko:김|url= http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Index?contents_id=E0008581|website=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|publisher= Academy of Korean Studies|language=ko}}</ref> Rane metode uzgoja koristile su [[bambus]]ove ili [[hrast]]ove štapove;<ref name="Gang"/> novije metode koje koriste mreže zamijenile su ih u 19. stoljeću.<ref name="Gang" /><ref name="EB">{{Cite web|title=gim|script-title=ko:김|url= http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-url= https://web.archive.org/web/20210224072904/http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-date= February 24, 2021|access-date=5 June 2017|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language= ko}}</ref> [[Gim (hrana)|Plutajući splavovi]] se koriste za masovnu proizvodnju od 1920-ih.<ref name="Banda" /> [[Japanci]] su uzgajali [[morske alge]] tako što su im obezbjeđivali bambusove motke, a kasnije i mreže i školjke [[kamenica]] koje su služile kao površine za sidrenje [[spora]].<ref>{{Cite web|last=Anitei|first=Stefan|title=... Make Unusual Aquaculture|url= https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml|access-date= 2021-02-17|website= softpedia|date= 30 January 2007|language=english|archive-date=2021-09-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20210929121940/https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml}}</ref> [[Drevni Rim| Rimljani]] su uzgajali ribu u ribnjacima i kamenice u obalnim lagunama prije 100. godine [[naše ere|n.e.]].<ref>{{cite journal|author1= McCann, Anna Marguerite|year= 1979|title= The Harbor and Fishery Remains at Cosa, Italy, by Anna Marguerite McCann|journal=Journal of Field Archaeology|volume=6|issue=4|pages=391–411|doi= 10.1179/009346979791489014 |jstor=529424}}</ref> [[Slika:00 Ixelles - Abbaye - La Cambre 1.JPG|thumb|right|280px|[[Ribnjak]] opatije La Cambre u [[gradu Briselu|Briselu]], Belgija]] U [[Srednji vijek|srednjovjekovnoj Evropi]], ranokršćanski [[manastiri|manastiri]] usvojili su rimske akvakulturne prakse. Akvakultura se proširila jer su ljudi daleko od obala i velikih rijeka inače ovisili o ribi koja je zahtijevala soljenje kako bi se sačuvala.<ref>{{cite book|last= Kurlansky|first= Mark|url= https://archive.org/details/isbn_9780965033503|title= Salt: A World History|year= 2002|url-access= registration}}</ref> Riba je bila važan izvor hrane u srednjovjekovnoj Evropi, kada je u prosjeku 150 dana godišnje bilo dani [[post]]a i apstinencije, a [[meso]] je bilo zabranjeno.<ref name=wilmart>{{cite journal |last= Wilmart|first= Mickaël|date= 2001|title= Les étangs de Marcoussis. Un exemple d'exploitation piscicole dans la région parisienne à la fin du XVe siècle|url= https://shs.hal.science/halshs-00425001/document|journal= Bulletin de la Société historique et archéologique de Corbeil, de l'Essonne et du Hurepoix|issue= 71|pages= 7–18|access-date=8 May 2024}}</ref> Poboljšanja u transportu tokom 19. stoljeća učinila su svježu ribu lako dostupnom i jeftinom, čak i u unutrašnjosti, što je akvakulturu učinilo manje popularnom. Ribnjaci iz 15. stoljeća u Třebonskom bazenu u današnjoj [[Češka| Republici Češkoj]] održavaju se kao okvirni [[UNESCO lokalitet svjetske baštine]].<ref>{{cite web|title=Fishpond Network in the Trebon Basin|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20151003161228/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/|archive-date=3 October 2015 |access-date=1 Oct 2015|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> [[Aquaculture in Samoa|Samoans]] practised "a traditional form of [[giant clam]] ranching".<ref> {{cite book |author = IBP Inc. |year = 2015 |title = Samoa Fishing and Aquaculture Industry Handbook - Strategic Information and Regulations |url = https://books.google.com/books?id=wV-zCwAAQBAJ |publication-place = Washington DC |publisher = International Business Publications, USA |page = 37 |isbn = 978-1-5145-1948-6 |access-date = 21 April 2024 |quote = [...] in Samoa [...] a traditional form of giant clam ranching was practiced on village reefs or on lagoon [sic] where a community place giant clams in a fenced off area for special occasion or reserves for seafood supply in bad weather. }} </ref> [[Havaji|Havajci]] su izgradili [[havajska akvakultura|okeanske ribnjake]]. Izvanredan primjer je ribnjak [[Menehune|"Menehune" ribnjak]] koji datira od prije najmanje 1.000 godina, u Alekoku. Legenda bilježi njegovu izgradnju od strane mitskog naroda patuljaka Menehune.<ref>{{cite journal|last1= Costa-Pierce|first1= B.A.|year= 1987|title= Aquaculture in ancient Hawaii|url=http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status= live|journal= BioScience|volume=37|issue=5|pages=320–331|doi=10.2307/1310688|jstor=1310688|bibcode= 1987BiSci..37..320C}}</ref> U prvoj polovini 18. stoljeća, njemački [[Stephan Ludwig Jacobi]] je eksperimentisao sa [[vanjska oplodnja|vanjskom oplodnjom]] [[potočna pastrmka|potočne pastrmke]] i [[losos]]a. Napisao je članak " Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" (''O vještačkoj proizvodnji pastrmke i lososa'') u kojem je sažeo svoja otkrića i stekao reputaciju osnivača vještačkog uzgoja ribe.<ref>{{Cite web|title=Ein Lipper macht sich Gedanken ...|url=https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/|access-date=2019-09-18|website=Lippisches Landesmuseum Detmold|language=de|quote=Stephan Ludwig Jacobi, vor 300 Jahren in Kalletal-Hohenhausen geboren, veröffentlichte 1768 den Aufsatz "Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" in den "Lippischen Intelligenzblättern" – und gilt damit zu Recht als Begründer der künstlichen Fischaufzucht.|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209215057/https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/}}</ref> By the latter decades of the 18th century, oyster-farming had begun in estuaries along the Atlantic Coast of North America.<ref>{{cite web|date= 22 May 2015|title= A Brief History of Oystering in Narragansett Bay|url=http://web.uri.edu/quadangles/a-brief-history-of-oystering-in-narragansett-bay/|access-date=1 October 2015|publisher=URI Alumni Magazine, University of Rhode Island}}</ref> Riječ "akvakultura" pojavila se u novinskom članku iz 1855. godine u vezi sa iskorištavanjem [[led]]a.<ref>{{Cite news |title= The cultivation of ice (1855) - on Newspapers.com|newspaper=The Baltimore Sun|url= https://www.newspapers.com/clip/3797987/the_cultivation_of_ice_1855/|access-date=2015-12-10}}</ref> Također se pojavljivao u opisima kopnenih poljoprivrednih praksi [[navodnjavanje|podnavodnjavanja]] krajem 19. stoljeća <ref>{{Cite news|title= Agricultural. New agricultural practises by A. N. Cole. Subirrigation, methods and results (1888) - on Newspapers.com|newspaper=Oakland Tribune|url= https://www.newspapers.com/clip/3798119/agricultural_new_agricultural/|access-date= 2015-12-10}}</ref> prije nego što se prvenstveno povezalo s uzgojem vodenih biljnih i životinjskih vrsta;<ref> {{oed | aquaculture}} </ref> and that of "aquiculture" from 1867.<ref> {{oed | aquiculture}} </ref>) U 1859., Stephen Ainsworth iz [[West Bloomfield, New York]], započeo je eksperimente s [[potočna pastrmka|potočnom pastrmkom]]. Do 1864., Seth Green je uspostavio komercijalni uzgoj riba u Caledonia Springsu, blizu Rochestera, [[New York]]. Do 1866. godine, uz učešće W. W. Fletchera iz [[Concord, Massachusetts]], vještački uzgoji riba su djelovali i u Kanadi i u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref>Milner, James W. (1874). "The Progress of Fish-culture in the United States". United States Commission of Fish and Fisheries Report of the Commissioner for 1872 and 1873. 535 – 544 <http://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html></ref> Kada je 1889. godine otvoreno ribogojilište [[Dildo Island]] na [[Newfoundland]]u, bilo je najveće i najnaprednije na svijetu. Riječ "akvakultura" korištena je u opisima eksperimenata uzgoja [[bakalar]]a i [[jastog]]a u 1890.<ref>{{Cite news|title= Food from the sea. Remarkable results of the experiments in cod and lobster,(aquaculture, 1890) - on Newspapers.com|newspaper=Pittsburgh Dispatch|url= https://www.newspapers.com/clip/3798097/food_from_the_sea_remarkable_results/|access-date=2015-12-10}}</ref> Do 1920-ih, Američka kompanija za uzgoj ribe iz [[Caroline, Rhode Island]], osnovana 1870-ih, bila je jedan od vodećih proizvođača pastrmke. Tokom 1940-ih usavršili su metodu manipulisanja dnevnim i noćnim ciklusom riba, kako bi se one mogle vještački mrijestiti tokom cijele godine.<ref>[[Michael A. Rice|Rice, M.A.]] 2010. "A brief history of the American Fish Culture Company 1877–1997". [[Rhode Island Historical Society|Rhode Island History]] 68(1):20–35. [http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice web version] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20131203013521/http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice|date=2013-12-03}}</ref> [[California|Kalifornijci]] su sakupljali divlje [[alge]] [[kelp]] i pokušavali upravljati zalihama oko 1900. godine, kasnije ih nazivajući resursom iz ratnog perioda.<ref>{{cite journal|last1= Neushul|first1= Peter|year= 1989|title= Seaweed for War: California's World War I Kelp Industry|journal=Technology and Culture|volume= 30|issue= 3|pages= 561–583|doi= 10.2307/3105951|jstor= 3105951|s2cid= 111835074 }}</ref> {{clear}} ==Također pogledajte== {{Portal|Voda|Biologija}} * [[Agroekologija]] * [[Farma aligatora]] * [[Certifikacija za stručnjake u akvakulturi]] * [[Nauka o ribarstvu]] * [[Ribarstvo]] * [[Industrijska poljoprivreda (životinje)#Akvakultura|Industrijska akvakultura]] * [[Popis komercijalno važnih vrsta riba]] * [[Uzgoj crva|Crvi koji se koriste kao hrana za ribe]] * [[Uzgoj ostriga]] * [[Recirkulacijski sistem akvakulture]] * [[Razdvajanje resursa]] ==Reference== {{Reflist|30em}} ===Dodatni izvori=== {{refbegin|30em}} * {{cite journal | last1 = Corpron | first1 = K.E. | last2 = Armstrong | first2 = D.A. | year = 1983 | title = Removal of nitrogen by an aquatic plant, ''Elodea densa'', in recirculating ''Macrobrachium'' culture systems | journal = Aquaculture | volume = 32 | issue = 3–4| pages = 347–360 | doi=10.1016/0044-8486(83)90232-6| bibcode = 1983Aquac..32..347C }} * {{cite journal|doi=10.1126/science.1138042|title=ECOLOGY: Rapid Domestication of Marine Species|journal=Science|volume=316|issue=5823|pages=382–383|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M.|last2=Marba|first2=N.|last3=Holmer|first3=M.|pmid=17446380|s2cid=84063035}} [http://podcasts.aaas.org/science_podcast/SciencePodcast_070420.mp3 podcast] * {{cite journal | last1 = Ferreira | first1 = J. G. | last2 = Hawkins | first2 = A.J.S. | last3 = Bricker | first3 = S.B. | year = 2007 | title = Management of productivity, environmental effects and profitability of shellfish aquaculture – The Farm Aquaculture Resource Management (FARM) model |url=http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf | journal = Aquaculture | volume = 264 | issue = 1–4| pages = 160–174 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.12.017| bibcode = 2007Aquac.264..160F }} * GESAMP (2008) [http://www.fao.org/docrep/010/i0035e/i0035e00.htm ''Assessment and communication of environmental risks in coastal aquaculture''] FAO Reports and Studies No 76. {{ISBN|978-92-5-105947-0}} * Hepburn, J. 2002. ''Taking Aquaculture Seriously''. Organic Farming, Winter 2002 © Soil Association. * {{cite journal|doi=10.1093/envhis/11.3.527|url=https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|title='Seeding the Water as the Earth': The Epicenter and Peripheries of a Western Aquacultural Revolution|journal=Environmental History|volume=11|issue=3|pages=527–566|year=2006|last1=Kinsey|first1=D. S.|access-date=2019-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144510/https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|archive-date=2019-07-29|url-access=subscription}} * {{cite journal | last1 = Naylor | first1 = R.L. | last2 = Williams | first2 = S.L. | last3 = Strong | first3 = D.R. | s2cid = 82810702 | year = 2001 | title = Aquaculture – A Gateway For Exotic Species | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 294 | issue = 5547| pages = 1655–6 | doi=10.1126/science.1064875 | pmid=11721035}} * [https://web.archive.org/web/20070513162537/http://www.scotland.gov.uk/cru/kd01/green/reia-01.asp The Scottish Association for Marine Science and Napier University. 2002. Review and synthesis of the environmental impacts of aquaculture] * Higginbotham James ''Piscinae: Artificial Fishponds in Roman Italy'' University of North Carolina Press (June 1997) * Wyban, Carol Araki (1992) ''Tide and Current: Fishponds of Hawai'I'' [[University of Hawaiʻi]] Press:: {{ISBN|978-0-8248-1396-3}} * Timmons, M.B., Ebeling, J.M., Wheaton, F.W., Summerfelt, S.T., Vinci, B.J., 2002. Recirculating Aquaculture Systems: 2nd edition. Cayuga Aqua Ventures. * {{cite journal | last1 = Piedrahita | first1 = R.H. | year = 2003 | title = Reducing the potential environmental impacts of tank aquaculture effluents through intensification and recirculation | journal = Aquaculture | volume = 226 | issue = 1–4| pages = 35–44 | doi=10.1016/s0044-8486(03)00465-4| bibcode = 2003Aquac.226...35P }} * {{cite journal | last1 = Klas | first1 = S. | last2 = Mozes | first2 = N. | last3 = Lahav | first3 = O. | year = 2006 | title = Development of a single-sludge denitrification method for nitrate removal from RAS effluents: Lab-scale results vs. model prediction | journal = Aquaculture | volume = 259 | issue = 1–4| pages = 342–353 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.05.049| bibcode = 2006Aquac.259..342K }} {{Refend}} === Besplatan sadržaj === {{Free-content attribution | title = The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 | publisher = FAO | page numbers = p.10 | documentURL = https://openknowledge.fao.org/items/06690fd0-d133-424c-9673-1849e414543d | license statement URL = | license = [[CC BY 4.0]] }} | title = In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018 | author = FAO | publisher = FAO | page numbers = | source = | documentURL = http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:In_brief,_The_State_of_World_Fisheries_and_Aquaculture,_2018.pdf | license = CC BY-SA 3.0 IGO}} | title = Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics | publisher = United Nations Environment Programme | documentURL = https://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Nations_Environment_Programme_Drowning_in_Plastics_%E2%80%93_Marine_Litter_and_Plastic_Waste_Vital_Graphics.pdf | license = Cc BY-SA 3.0 IGO}} ==Dodatni izvori== * Holmer, Marianne. ''Aquaculture in the Ecosystem''. Dordrecht, Netherlands: Springer, 2008. * Molyneaux, Paul. ''Swimming in Circles: Aquaculture and the End of Wild Oceans''. New York: Thunder's Mouth Press, 2006. * Stickney, Robert R. ''Aquaculture: An Introductory Text''. Oxford, UK; Cambridge, MA: CABI Publishing, 2005. * World Bank. ''Changing the Face of the Waters: The Promise and Challenge of Sustainable Aquaculture''. Washington, DC: World Bank, 2007. ==Vanjski linkovi== {{Wiktionary}} {{Commons category|Aquaculture}} * [https://www.whoi.edu/know-your-ocean/ocean-topics/ocean-resources/aquaculture/ Aquaculture topic page from Woods Hole Oceanographic Institution] * {{Cite web|title = Aquaculture Factsheet| work=Waitt Institute | date=4 June 2015 |url = http://waittinstitute.org/aquaculture/|access-date = 2015-06-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20150617102308/http://waittinstitute.org/aquaculture/|archive-date = 2015-06-17}} * [https://web.uri.edu/crc/ The Coastal Resources Center] * [https://web.archive.org/web/20120118205534/http://aquaculture.noaa.gov/ NOAA aquaculture] * [http://www.aquaculturehub.org The University of Hawaiʻi's AquacultureHub] {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Aquaculture}} {{Teme ribarske industrije|prošireno=akvakultura}} {{Ribarstvo i ribolov}} {{Poljopivreda footer}} {{Authority control}} [[Kategorija:Akvakultura| ]] [[Kategorija:Domaće životinje]] [[Kategorija:Zgrade i objekti koji se koriste za zatvaranje životinja]] [[Kategorija:Održivi prehrambeni sistem]] enjubpbpf8o8rc2wvtshym5h02arh5t 3 533564 3836966 2026-04-24T09:18:14Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3836966 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 0 533565 3836970 2026-04-24T09:31:01Z ~2026-25118-42 180666 Nova stranica: [[Slika:Soil profile.png|right|thumb|280px| Presjek koji ilustruje sloj tla, prikazujući [[površinski sloj tla]] (A); [[regolit]] (B); i [[saprolit]], manje oštećeni regolit (C).]] '''Pedosfera''' ([[etimologija]]: [[grčki|grč]] πέδον – ''pedos'' = tlo, zemlja + σφαῖρα – sfera) je najudaljeniji sloj [[Zemljina kora| Zemljine kore]] koji se sastoji od [[tlo|tla]] i podložan je procesima [[formiranje tla|formiranja tla]] i [[erozija|erozije]]. Nalazi s... 3836970 wikitext text/x-wiki [[Slika:Soil profile.png|right|thumb|280px| Presjek koji ilustruje sloj tla, prikazujući [[površinski sloj tla]] (A); [[regolit]] (B); i [[saprolit]], manje oštećeni regolit (C).]] '''Pedosfera''' ([[etimologija]]: [[grčki|grč]] πέδον – ''pedos'' = tlo, zemlja + σφαῖρα – sfera) je najudaljeniji sloj [[Zemljina kora| Zemljine kore]] koji se sastoji od [[tlo|tla]] i podložan je procesima [[formiranje tla|formiranja tla]] i [[erozija|erozije]]. Nalazi se na granici [[litosfera|litosfere]], [[Zemljina atmosfera|atmosfere]], [[hidrosfera|hidrosfere]] i [[biosfera |biosfere]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120721040417/http://soil.gsfc.nasa.gov/index.php?section=75 Elissa Levine, 2001, The Pedosphere As A Hub]</ref> Pedosfera je "[[stratum corneum]]" Zemljine površine i razvija se samo kada postoji dinamička interakcija između atmosfere ([[zrak]] a i iznad tla), biosfere ([[živi organizmi]] i pridružene [[organske materije]]), litosfere (nekonsolidovani [[regolit]] i konsolidovana [[temeljna stijena]]) i hidrosfere ([[voda]] u, na i ispod tla). Pedosfera je temelj [[kopneni ekosistem|kopnenih ekosistema]] na Zemlji. Pedosfera djeluje kao posrednik hemijskog i [[biogeohemija|biogeohemijskog]] toka u i iz ovih odgovarajućih sistema i sastoji se od plinovitih, [[mineral]]nih, [[fluid]]nih i bioloških komponenti. Pedosfera se nalazi unutar Kritične zone, šireg interfejsa koji uključuje vegetaciju, pedosferu, [[vuda|vodonosne]] sisteme, regolit i konačno završava na nekoj dubini u temeljnoj stijeni gdje [[biosfera]] i [[hidrosfera]] prestaju značajno mijenjati hemiju u dubini. Kao dio većeg globalnog sistema, svako određeno okruženje u kojem se formira tlo je pod uticajem isključivo svog geografskog položaja na globusu, jer se [[klima]]tske, geološke, biološke i [[ljudski utjecaj na okoliš|antropogene]] promjene događaju s promjenama geografske dužine i širine. Pedosfera se nalazi ispod [[vegetacija|vegetacijskog]] pokrivača biosfere i iznad hidrosfere i litosfere. Proces formiranja tla (pedogeneza) može započeti bez pomoći biologije, ali se značajno ubrzava u prisustvu bioloških reakcija, gdje se formiraju [[ugljično spužvasto tlo| ugljična spužvasta tla]].<ref>Jehne, Walter, [http://www.globalcoolingearth.org/wp-content/uploads/2017/09/Regenerate-Earth-Paper-Walter-Jehne.pdf Regenerate Earth], accessed 2022</ref> Formiranje tla počinje hemijskom i/ili fizičkom razgradnjom minerala kako bi se formirao početni materijal koji prekriva temeljnu stijenu. Biologija ubrzava ovaj proces izlučivanjem kiselih spojeva koji pomažu u razgradnji stijena. Posebni [[Pionirska vrsta|biološki pioniri]] su [[lišajevi]], [[mahovine]] i [[biljke]] [[sjemenjače]],<ref>{{cite journal|last1=Cooper|first1=R.|title=The Role of Lichens in Soil Formation and Plant Succession|journal=Ecology|date=1953|volume=34|issue=4|pages=805–807|doi=10.2307/1931347|jstor=1931347|bibcode=1953Ecol...34..805C }}</ref> ali se odvijaju i mnoge druge neorganske reakcije koje mijenjaju hemijski sastav sloja ranog tla. Nakon što se produkti [[trošenja]] i [[razgradnja|razgradnje]] akumuliraju, koherentno tijelo tla omogućava migraciju [[fluid]]a i vertikalno i lateralno kroz [[profil tla]], uzrokujući [[izmena iona|izmjenu iona]] između čvrste, tečne i plinovite faze. Kako vrijeme prolazi, glavnina [[geohemija|geohemijskih vojstava]] sloja tla će odstupati od početnog sastava temeljne stijene i evoluirati u hemiju koja odražava vrstu reakcija koje se odvijaju u tlu.<ref name="Schlesinger">{{cite book|last1=Schlesinger|first1=W.H.|last2=Bernhardt|first2=E.S.|title=Biogeochemistry: an analysis of global change|date=2013|publisher=Academic Press|location=Oxford|isbn=978-0123858740|edition=3rd}}</ref> ==Litosfera== {{glavni|Litosfera}} Primarni uslovi za razvoj tla kontrolisani su hemijskim sastavom stijene na kojoj će se tlo nalaziti. Vrste stijena koje čine osnovu profila tla često su ili [[Sedimentna stijena|sedimentne]] ([[karbonat]]ne ili [[silikat]]ne), [[Magmatske stijene|magmatske]] ili metamagmatske ([[Metamorfne stijene|metamorfozirane]] magmatske stijene) ili [[Vulkanske stijene|vulkanske]] i metavulkanske stijene. Vrstu stijene i procese koji dovode do njenog izlaganja na površini kontroliše regionalni geološki ambijent specifičnog područja koje se proučava, koji se vrti oko osnovne teorije [[tektonika ploča]], naknadne [[Deformacije (inženjerstvo)|deformacije]], [[Tektonsko izdizanje|izdizanja]], [[slijeganje|slijeganja]] i [[Taloženje (geologija)|taloženja]]. Metamagmatske i metavulkanske stijene čine najveću komponentu kratona i bogate su [[silicij- dioksid]]om ([[kvarc]]om). Magmatske i vulkanske stijene također imaju bogat sadržaj silicij-dioksida, ali kod nemetamorfiranih stijena, [[trošenje]] postaje brže, a mobilizacija iona je rasprostranjenija. Stijene bogate silicij-dioksidom proizvode ga kao produkt trošenja. Postoji nekoliko vrsta stijena koje dovode do lokaliziranog obogaćivanja nekih od biološki ograničavajućih elemenata poput [[fosfor|P]]-a i [[dušik|N]]-a. [[Fosfat]]ni [[škriljac]] (<&nbsp;15% P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>) i [[fosforit]] (>&nbsp;15% P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>) formiraju se u [[pkolinska hipoksija|anoksijskim]] [[ekosistem dubokih voda|dubokim vodenim bazenima]], koji čuvaju organski materijal.<ref>Boggs, S., Jr., 1995, Principles of Sedimentary and Stratigraphy. Prentice Hall, NJ, USA</ref> [[Zeleni kameni pojas|Zeleni kamen]] (metabazalt), [[filit]] i [[škriljac]] oslobađaju do 30–50% zaliha dušika.<ref>{{cite journal|last1=Holloway|first1= J.|last2= Dahlgren|first2= R.|date= 1999|title= Geologic nitrogen in terrestrial biogeochemical cycling|journal=Geology|volume= 27|issue= 6|page= 567|doi=10.1130/0091-7613(1999)027<0567:GNITBC>2.3.CO;2|bibcode= 1999Geo....27..567H}}</ref> Debeli naslagani slojevi [[karbonat]]nih stijena često se talože na rubovima kratona tokom porasta nivoa mora. Široko rasprostranjeno rastvaranje karbonata i [[evaporit]]a dovodi do povišenih nivoa Mg<sup>2+</sup>, {{chem|HCO|3|−}}, Sr<sup>2+</sup>, Na<sup>+</sup>, Cl<sup>−</sup> i iona {{chem|SO|4|2−}} u vodenom [[rastvor]]u.<ref name="Faure">Faure, G., 1998, Principles and Applications of Geochemistry, 600 pp, Prentice-Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ==Trošenje i rastvaranje minerala== Proces formiranja tla dominira hemijskim [[trošenje]]m [[silikat]]nih minerala, potpomognutim kiselim produktima [[Pionirska vrsta|pionirskih biljaka]] i ostalih [[organizam]]a, kao i unosom [[ugljična kiselina|ugljične kiseline]] iz atmosfere. Ugljična kiselina se proizvodi u atmosferi i slojevima tla putem [[karbonizacija|karbonizacijske]] reakcije.<ref name="Schlesinger"/> : {{chem2|H2O + CO2 ⇌ H^{+} + HCO3^{-} H2CO3}} Ovo je dominantan oblik hemijskog trošenja i pomaže u razgradnji karbonatnih [[mineral]]a (kao što su [[kalcit]] i [[dolomit]]) i [[silikat|silikatnih minerala]] (kao što je [[feldspat]]). Razgradnja Na-feldspata, [[albit]]a, ugljičnom kiselinom da bi se formirao [[kaolinit]]na [[glina]] je sljedeća:<ref name="Schlesinger"/> : {{chem2|2 NaAlSi3O8 + 2 H2CO3 + 9 H2O ⇌ 2 Na^{+} + 2 HCO3^{-} + 4 H4SiO4 + Al2Si2O5(OH)4 }} Dokaz ove reakcije na terenu bi bili povišeni nivoi [[bikarbonat]]a ({{chem|HCO|3|−}}), natrijskih i [[silicij-dioksid]]nih iona u oticanju vode. Razgradnja karbonatnih minerala:<ref name="Schlesinger"/><ref name="Faure"/> : {{Chem2|CaCO3 + H2CO3 ⇌ Ca^{2+} + 2 HCO3^{–} }} : {{Chem2|CaCO3 ⇌ Ca^{2+} + CO3^{2-} }} Daljnje rastvaranje ugljične kiseline (H<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>) i bikarbonata ({{chem|HCO|3|−}}) proizvodi plin [[Ugljikov dioksid|CO<sub>2</sub>]]. Oksidacija je također glavni doprinos razgradnji mnogih silikatnih minerala i formiranju sekundarnih minerala ([[dijageneza]]) u ranom profilu tla. Oksidacija [[olivina]] (FeMgSiO<sub>4</sub>) oslobađa ione [[željezo|Fe]], [[magnezij|Mg]] i [[silicij|Si]].<ref>Grandstaff, D., 1986, The dissolution rate of forsteritic olivine from Hawaiian beach sand: Rates of chemical weathering of rocks and minerals, pp. 41–59.</ref> Mg je rastvorljiv u vodi i prenosi se površinskim oticanjem, ali Fe često reaguje sa kiseonikom i taloži Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> ([[hematit]]), oksidovano stanje gvožđe oksida. [[Sumpor]], nusprodukt raspadanja organskog materijala, takođe će reagovati sa gvožđem i formirati [[pirit]] (FeS<sub>2</sub>) u redukcionim okruženjima. Rastvaranje pirita dovodi do niskih nivoa [[pH]] zbog povišenih H<sup>+</sup> jona i daljeg taloženja Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub><ref name="Schlesinger" />, što na kraju mijenja [[redoks]] uslove okoline. ==Biosfera== {{glavni|Biosfera}} Unosi iz [[biosfera| biosfere]] mogu početi sa lišajevima i drugim [[mikroorganizmi]]ma koji luče [[oksalna kiselina|oksalnu kiselinu]]. Ovi mikroorganizmi, povezani sa zajednicom [[lišaj]]eva ili nezavisno nastanjuju stijene, uključuju [[cijanobakterije|plavozelene alge]], [[zelene alge]], razne [[gljive]] i brojne [[bakterije]].<ref>{{cite journal|last1=Chen|first1=J.|last2=Blume|first2=H.-P.|last3=Beyer|first3=L.|title=Weathering of rocks induced by lichen colonization — a review|journal=CATENA|date=2000|volume=39|issue=2|pages=121–146|doi=10.1016/S0341-8162(99)00085-5|bibcode=2000Caten..39..121C }}</ref> Lišajevi se dugo smatraju pionirima razvoja tla, kao što sugerira sljedeća Isozakijeva izjava iz 1997. godine: {{blockquote|Početnu konverziju stijena u tlo vrše pionirski lišajevi i njihovi nasljednici, [[mahovine]], kod kojih dlakavi [[rizoidi]] preuzimaju ulogu korijena u razgradnji površine u finu prašinu.<ref>Clements, F.E., and Shelford, V.E., 1939, Bioecology. John Wiley, New York.</ref>}} Međutim, [[lišaji]] nisu nužno jedini pionirski organizmi niti najraniji oblik formiranja tla, jer je dokumentirano da [[biljke]] [[sjemenjače| koje nose sjeme]] mogu zauzeti određeno područje i kolonizirati ga brže od lišajeva. Također, [[vjetar|eolski procesi]] mogu proizvesti visoke stope akumulacije sedimenta. Ipak, lišajevi svakako mogu izdržati teže uvjete od većine [[vaskularna bljka|vaskularnih biljaka]] i, iako imaju sporije stope kolonizacije, oni čine dominantnu grupu u alpskim regijama. [[Organske kiseline]] koje se oslobađaju iz biljnih [[korijen|korjenova]] uključuju [[sirćetna kiselina|sirćetnu]] i [[limunska kiselina|limunsku kiselinu]]. Tokom raspadanja organske tvari, iz biljne tvari se oslobađaju [[fenol]]ne kiseline, a [[mikrobi]] u tlu oslobađaju huminsku i fulvinsku kiselinu. Ove organske kiseline ubrzavaju hemijsko [[trošenje]], kombinirajući se s nekim od produkata trošenja u procesu poznatom kao [[kelacija]]. U profilu tla, ove organske kiseline su često koncentrirane na vrhu profila, dok [[ugljična kiselina]] ima veću ulogu prema dnu profila ili ispod u vodonosniku.<ref name="Schlesinger"/> Kako se stup tla dalje razvija u deblje akumulacije, veće [[životinje]] dolaze da naseljavaju tlo i nastavljaju mijenjati hemijsku evoluciju svoje odgovarajuće [[Ekološka niša|niše]]. [[Kišne gliste]] prozračuju tlo i pretvaraju velike količine organske tvari u bogati [[humus]], poboljšavajući [[plodnost tla]]. Mali [[sisari]], koji se ukopavaju skladište hranu, rastu mladi i mogu [[hibernacija|hibernirati]] u pedosferi mijenjajući tok evolucije tla. Veliki sisarski [[biljojedi]] iznad zemlje transportuju hranjive tvari u obliku otpada bogatog dušikom i rogova bogatih fosforom, dok predatori ostavljaju hrpe kostiju bogate fosforom na površini tla, što dovodi do lokaliziranog obogaćivanja tla. ==Redoks uslovi u močvarnim zemljištima== [[Kruženje hranjivih materija|Kruženje hranjivih materija]] u jezerima i slatkovodnim [[močvara]]ma uveliko zavisi od redoks uslova.<ref name="Schlesinger" /> Pod nekoliko milimetara vode, [[heterotrof]]ne bakterije metaboliziraju i troše kisik. Stoga one iscrpljuju kisik u tlu i stvaraju potrebu za [[anaerobno disanje|anaerobnim disanjem]]. Neki anaerobni mikrobni procesi uključuju [[denitrifikacija|denitrifikaciju]], redukciju sulfata i [[metanogeneza| metanogenezu]] i odgovorni su za oslobađanje N<sub>2</sub> (dušika), H<sub>2</sub>S ([[sumporovodik]]) i CH<sub>4</sub> ([[metan]]). Drugi anaerobni mikrobni procesi povezani su s promjenama oksidacijskog stanja željeza i [[mangan]]a. Kao rezultat anaerobne razgradnje, tlo skladišti velike količine organskog ugljika jer ugljična spužvasia tla ostaju netaknuta.<ref name="Schlesinger"/> [[Redukcijski potencijal]] opisuje na koji način će se odvijati [[hemijske reakcije]] u zemljištima siromašnim kisikom i kontrolira kruženje hranjivih tvari u poplavljenim sistemima. Redukcijski potencijal se koristi za izražavanje [[vjerovatnoća| vjerovatnoće]] da će okruženje primiti elektrone i stoga postati reducirano. Naprimjer, ako sistem već ima mnogo elektrona (anoksijski, organski bogat [[škriljac]]), on se redukuje. U sistemu će vjerovatno donirati elektrone dijelu koji ima nisku koncentraciju elektrona ili oksidiranom okruženju, kako bi se uravnotežio s hemijskim gradijentom. Oksidirano okruženje ima visok redoks potencijal, dok reducirano okruženje ima nizak [[redoks]] potencijal. Redoks potencijal kontrolira oksidacijsko stanje hemijske vrste, [[pH]] i količina O<sub>2</sub> koja se nalazi u sistemu. Oksidirajuće okruženje prima elektrone zbog prisustva O<sub>2</sub>, koji djeluje kao [[akceptor elektrona]]:<ref name="Schlesinger"/> : {{Chem2|O2 + 4 e^{-} + 4 H^{+} ⇌ 2 H2O }} Ova jednačina će se u kiselim uslovima pomjerati udesno. Viši redoks potencijali se nalaze na nižim pH nivoima. [[Bakterije]], [[heterotrof]]ni organizmi, troše kisik, dok razgrađuju organski materijal. To iscrpljuje kisik u tlu, smanjujući tako redoks potencijal. Pri visokom redoks potencijalu, oksidovani oblik gvožđa, [[feri željezo]] (Fe<sup>3+</sup>), će se obično taložiti kao [[hematit]]. U niskim redoks uslovima, brzina razgradnje se smanjuje i taloženje [[fero željezo]] (Fe<sup>2+</sup>) increase. Korištenjem analitičkih geohemijskih alata kao što su [[rendgenska fluorescencija]] ili induktivno spregnuta [[masena spektrometrija]], dva oblika Fe (Fe<sup>2+</sup> i Fe<sup>3+</sup>) mogu se izmjeriti u drevnim stijenama, čime se određuje [[redoks]]nih potencijal za drevna tla. Takva studija je provedena na stijenama od [[perm]]a do [[trijas]]a (starosti 300–200 miliona godina) u [[Japan]]u i [[Britanska Kolumbija| Britanskoj Kolumbiji]]. Geolozi su pronašli [[hematit]] tokom ranog i [[Gvadalupa|gvadalupskog]] [[perm|srednjeg permskog]] perioda, ali su počeli pronalaziti reducirani oblik željeza u [[pirit]]u, unutar drevnih tala, pri kraju perma i tokom trijasa. Ovi rezultati ukazuju na to da su uslovi postali manje bogati kisikom, čak i anoksijsi, tokom kasnog perma, što je na kraju dovelo do najvećeg izumiranja u historiji Zemlje, [[permsko-trijasko izumiranje|P-T izumiranja]].<ref>{{cite journal|last1=Isozaki|first1=Y.|title=Permo-Triassic Boundary Superanoxia and Stratified Superocean: Records from Lost Deep Sea|journal=Science|date=1997|volume=276|issue=5310|pages=235–238|doi=10.1126/science.276.5310.235|pmid=9092467}}</ref> Razgradnja u anoksijskim ili reduciranim tlima također se provodi pomoću bakterija koje redukuju sumpor, a koje umjesto O<sub>2</sub> koriste {{chem|SO|4|2−}} kao [[akceptor elektrona]] i u tom procesu proizvode [[vodik-sulfid]] (H<sub>2</sub>S) i [[ugljik-dioksid]]:<ref name="Schlesinger" /> : {{Chem2|2 H+ + SO4^{2-} + 2 [CH2O] ⇄ 2 CO2 + H2S + 2 H2O }} Plin H<sub>2</sub>S se procijedi prema gore i reagira s Fe<sup>2+</sup> te taloži pirit, djelujući kao zamka za toksični plin H<sub>2</sub>S. Međutim, H<sub>2</sub>S i dalje predstavlja veliki dio emisija iz močvarnih tala.<ref>{{cite book|last1=Kelly |first1=D. |last2=Smith |first2=N. |title=Advances in Microbial Ecology |chapter=Organic Sulfur Compounds in the Environment Biogeochemistry, Microbiology, and Ecological Aspects |date=1990 |volume=11 |pages=345–385|doi=10.1007/978-1-4684-7612-5_9 |isbn=978-1-4684-7614-9 }}</ref> U većini slatkovodnih močvara ima malo sulfata ({{chem|SO|4|2−}}), tako da [[metanogeneza]] postaje dominantni oblik razgradnje od strane [[Metanogen|metanogenih bakterija]] samo kada se sulfat iscrpi. [[Acetat]], spoj koji je nusprodukt fermentacije [[celuloze]], razgrađuje se metanogenim bakterijama kako bi se proizveo metan (CH<sub>4</sub>) i ugljikov dioksid (CO<sub>2</sub>), koji se oslobađaju u atmosferu. Metan se također oslobađa tokom redukcije CO<sub>2</sub> od strane istih bakterija.<ref name="Schlesinger" /> ==Atmosfera== {{Glavni|Zemljina atmosfera}} U pedosferi se može pretpostaviti da su plinovi u ravnoteži s atmosferom.<ref name="Faure" /> Budući da korijenje biljaka i mikrobi u tlu oslobađaju CO<sub>2</sub> u tlo, koncentracija bikarbonata ({{chem|HCO|3|–}}) u vodama tla je mnogo veća od one u ravnoteži s atmosferom,<ref>{{cite journal|last1=Piñol|first1=J.|last2=Alcañiz|first2=J.M.|last3=Rodà|first3=F.|title=Carbon dioxide efflux and pCO<sub>2</sub> in soils of three ''Quercus ilex'' montane forests|journal=Biogeochemistry|date=1995|volume=30|issue=3|pages=191–215|doi=10.1007/BF02186413|bibcode=1995Biogc..30..191P |s2cid=91670150 }}</ref> visoka koncentracija CO<sub>2</sub> i prisustvo [[metal]]a u [[rastvor]]ima tla rezultiraju nižim nivoima pH u tlu. Plinovi koji izlaze iz pedosfere u atmosferu uključujumnusprodukte rastvaranja karbonata, razgradnje, redoks reakcija i mikrobne [[fotosinteza|fotosinteze]]. Glavni unosi iz atmosfere su eolska sedimentacija, padavine i difuzija gasova. Eolska sedimentacija uključuje sve što može biti nošeno vjetrom ili što ostaje suspendovano u zraku i uključuje širok spektar [[aerosol]]nih [[čestica]], bioloških čestica poput [[polen]]a i čestica prašine. Dušik je najzastupljeniji sastojak u kiši (nakon vode), jer [[vodena para]] koristi aerosolne čestice za nukleaciju kapljica kiše.<ref name="Schlesinger"/> ==Tlo u šumama== Tlo je dobro razvijeno u [[šuma]]ma, što sugerišu debeli slojevi [[humus]]a, bogata raznolikost velikih stabala i životinja koje tamo žive. Šumska tla mogu formirati debeli sloj ugljičnog sunđerastog tla. U šumama, količina padavina premašuje evapotranspiraciju, što rezultira viškom vode koja se procijedi prema dolje kroz slojeve tla. Spora stopa razgradnje dovodi do velikih količina huminske supstance, što značajno poboljšava hemijsko [[trošenje]]. Procjeđivanje prema dolje, u kombinaciji s hemijskim trošenjem, izvlači [[magnzij|Mg]], [[željezo|Fe]] i [[aluminij|Al]]) iz tla i prenosi ih prema dolje, proces poznat kao [[podzolizacija]]. Ovaj proces dovodi do izraženih razlika u izgledu i hemiji slojeva tla.<ref name="Schlesinger"/> ==Tlo u tropima== [[Tropske kišne šume]] primaju više insolacije i padavina tokom dužih vegetacijskih perioda nego bilo koje drugo okruženje na Zemlji. S ovim povišenim temperaturama, insolacijom i padavinama, [[biomasa]] je izuzetno produktivna, što dovodi do proizvodnje čak 800 grama ugljika po kvadratnom metru godišnje (8 tona C/hektar/godina).<ref name="Schlesinger"/> Više temperature i veće količine vode doprinose većim stopama hemijskog trošenja. Povećane stope razgradnje uzrokuju da manje količine fulvinske kiseline procjeđuju i ispiraju metale iz zone aktivnog trošenja. Dakle, za razliku od tla u umjerenim šumama, tropske šume imaju malo ili nimalo podzolizacije i stoga nemaju izražene vizualne i hemijske kontraste sa slojevima tla. Umjesto toga, mobilni metali Mg, Fe i Al se talože kao oksidni minerali, dajući tlu hrđavocrvenu boju.<ref name="Schlesinger"/> ==Tlo u travnjacima i pustinjama== Padavine u [[travnato područje|travnatim područjima]] su jednake ili manje od evapotranspiracije i uzrokuju da se razvoj tla odvija u relativnoj suši.<ref name="Schlesinger"/> Ispiranje i migracija produkata trošenja su stoga smanjeni. Velike količine isparavanja uzrokuju nakupljanje kalcija (Ca), a drugi veliki kationi flokuliraju [[glina|glinene minerale]] i fulvinske kiseline u gornjem profilu tla. Niske količine [[padavina]] i visoki nivoi evapotranspiracije ograničavaju procjeđivanje vode i organskih kiselina prema dolje, smanjujući hemijsko [[trošenje]] i razvoj tla. Dubina do maksimalne koncentracije gline povećava se u područjima s povećanim padavinama i ispiranjem. Kada se ispiranje smanji, kalcij se taloži kao [[kalcit]] (CaCO<sub>3</sub>) u nižim slojevima tla, sloj poznat kao [[kališ (mineral)|kališ]]. Pustinje se ponašaju slično travnjacima, ali funkcionišu u stalnoj suši jer su padavine manje od evapotranspiracije. Hemijsko trošenje odvija se sporije nego u travnjacima, a ispod sloja kališa može se nalaziti sloj [[gips]]a i [[halit]]a.<ref name="Schlesinger"/> Za proučavanje tla u [[pustinja]]ma, korišten je koncept hronosekvenci kako bi povezali vrijeme i razvoj slojeva tla. Pokazalo se da se fosfor vrlo brzo ispira iz sistema, a njegovi nivoi u tlu smanjuju se sa [[starenje]]m.<ref>{{cite journal|last1=Lajtha|first1=K.|last2=Schlesinger|first2=W.H.|title=The Biogeochemistry of Phosphorus Cycling and Phosphorus Availability Along a Desert Soil Chronosequence|journal=Ecology|date=1988|volume=69|issue=1|pages=24–39|doi=10.2307/1943157|jstor=1943157|bibcode=1988Ecol...69...24L }}</ref> Nadalje, nakupljanje ugljika u tlu se smanjuje zbog sporije stope razgradnje. Kao rezultat toga, smanjuje se brzina cirkulacije ugljika u biogeohemijskom ciklusu.{{potreban citat|datum=januar 2022}} ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Biologija|Ekologija}} {{Teme o nauci o tlu}} [[Kategorija:Pedologija]] [[Kategorija:Geohemija]] [[Kategorija:Struktura Zemlje]] rx1hs65rr729j8buznpf4v0yubz6wn2 3836972 3836970 2026-04-24T09:32:31Z ~2026-25118-42 180666 3836972 wikitext text/x-wiki [[Slika:Soil profile.png|right|thumb|280px| Presjek koji ilustruje sloj tla, prikazujući [[površinski sloj tla]] (A); [[regolit]] (B); i [[saprolit]], manje oštećeni regolit (C).]] '''Pedosfera''' ([[etimologija]]: [[grčki|grč]] πέδον – ''pedos'' = tlo, zemlja + σφαῖρα – sfera) je najudaljeniji sloj [[Zemljina kora| Zemljine kore]] koji se sastoji od [[tlo|tla]] i podložan je procesima [[formiranje tla|formiranja tla]] i [[erozija|erozije]]. Nalazi se na granici [[litosfera|litosfere]], [[Zemljina atmosfera|atmosfere]], [[hidrosfera|hidrosfere]] i [[biosfera |biosfere]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120721040417/http://soil.gsfc.nasa.gov/index.php?section=75 Elissa Levine, 2001, The Pedosphere As A Hub]</ref> Pedosfera je "[[stratum corneum]]" Zemljine površine i razvija se samo kada postoji dinamička interakcija između atmosfere ([[zrak]] a i iznad tla), biosfere ([[živi organizmi]] i pridružene [[organske materije]]), litosfere (nekonsolidovani [[regolit]] i konsolidovana [[temeljna stijena]]) i hidrosfere ([[voda]] u, na i ispod tla). Pedosfera je temelj [[kopneni ekosistem|kopnenih ekosistema]] na Zemlji. Pedosfera djeluje kao posrednik hemijskog i [[biogeohemija|biogeohemijskog]] toka u i iz ovih odgovarajućih sistema i sastoji se od plinovitih, [[mineral]]nih, [[fluid]]nih i bioloških komponenti. Pedosfera se nalazi unutar Kritične zone, šireg interfejsa koji uključuje vegetaciju, pedosferu, [[vuda|vodonosne]] sisteme, regolit i konačno završava na nekoj dubini u temeljnoj stijeni gdje [[biosfera]] i [[hidrosfera]] prestaju značajno mijenjati hemiju u dubini. Kao dio većeg globalnog sistema, svako određeno okruženje u kojem se formira tlo je pod uticajem isključivo svog geografskog položaja na globusu, jer se [[klima]]tske, geološke, biološke i [[ljudski utjecaj na okoliš|antropogene]] promjene događaju s promjenama geografske dužine i širine. Pedosfera se nalazi ispod [[vegetacija|vegetacijskog]] pokrivača biosfere i iznad hidrosfere i litosfere. Proces formiranja tla (pedogeneza) može započeti bez pomoći biologije, ali se značajno ubrzava u prisustvu bioloških reakcija, gdje se formiraju [[ugljično spužvasto tlo| ugljična spužvasta tla]].<ref>Jehne, Walter, [http://www.globalcoolingearth.org/wp-content/uploads/2017/09/Regenerate-Earth-Paper-Walter-Jehne.pdf Regenerate Earth], accessed 2022</ref> Formiranje tla počinje hemijskom i/ili fizičkom razgradnjom minerala kako bi se formirao početni materijal koji prekriva temeljnu stijenu. Biologija ubrzava ovaj proces izlučivanjem kiselih spojeva koji pomažu u razgradnji stijena. Posebni [[Pionirska vrsta|biološki pioniri]] su [[lišajevi]], [[mahovine]] i [[biljke]] [[sjemenjače]],<ref>{{cite journal|last1=Cooper|first1=R.|title=The Role of Lichens in Soil Formation and Plant Succession|journal=Ecology|date=1953|volume=34|issue=4|pages=805–807|doi=10.2307/1931347|jstor=1931347|bibcode=1953Ecol...34..805C }}</ref> ali se odvijaju i mnoge druge neorganske reakcije koje mijenjaju hemijski sastav sloja ranog tla. Nakon što se produkti [[trošenja]] i [[razgradnja|razgradnje]] akumuliraju, koherentno tijelo tla omogućava migraciju [[fluid]]a i vertikalno i lateralno kroz [[profil tla]], uzrokujući [[izmena iona|izmjenu iona]] između čvrste, tečne i plinovite faze. Kako vrijeme prolazi, glavnina [[geohemija|geohemijskih vojstava]] sloja tla će odstupati od početnog sastava temeljne stijene i evoluirati u hemiju koja odražava vrstu reakcija koje se odvijaju u tlu.<ref name="Schlesinger">{{cite book|last1=Schlesinger|first1=W.H.|last2=Bernhardt|first2=E.S.|title=Biogeochemistry: an analysis of global change|date=2013|publisher=Academic Press|location=Oxford|isbn=978-0123858740|edition=3rd}}</ref> ==Litosfera== {{glavni|Litosfera}} Primarni uslovi za razvoj tla kontrolisani su hemijskim sastavom stijene na kojoj će se tlo nalaziti. Vrste stijena koje čine osnovu profila tla često su ili [[Sedimentna stijena|sedimentne]] ([[karbonat]]ne ili [[silikat]]ne), [[Magmatske stijene|magmatske]] ili metamagmatske ([[Metamorfne stijene|metamorfozirane]] magmatske stijene) ili [[Vulkanske stijene|vulkanske]] i metavulkanske stijene. Vrstu stijene i procese koji dovode do njenog izlaganja na površini kontroliše regionalni geološki ambijent specifičnog područja koje se proučava, koji se vrti oko osnovne teorije [[tektonika ploča]], naknadne [[Deformacije (inženjerstvo)|deformacije]], [[Tektonsko izdizanje|izdizanja]], [[slijeganje|slijeganja]] i [[Taloženje (geologija)|taloženja]]. Metamagmatske i metavulkanske stijene čine najveću komponentu kratona i bogate su [[silicij- dioksid]]om ([[kvarc]]om). Magmatske i vulkanske stijene također imaju bogat sadržaj silicij-dioksida, ali kod nemetamorfiranih stijena, [[trošenje]] postaje brže, a mobilizacija iona je rasprostranjenija. Stijene bogate silicij-dioksidom proizvode ga kao produkt trošenja. Postoji nekoliko vrsta stijena koje dovode do lokaliziranog obogaćivanja nekih od biološki ograničavajućih elemenata poput [[fosfor|P]]-a i [[dušik|N]]-a. [[Fosfat]]ni [[škriljac]] (<&nbsp;15% P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>) i [[fosforit]] (>&nbsp;15% P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>) formiraju se u [[pkolinska hipoksija|anoksijskim]] [[ekosistem dubokih voda|dubokim vodenim bazenima]], koji čuvaju organski materijal.<ref>Boggs, S., Jr., 1995, Principles of Sedimentary and Stratigraphy. Prentice Hall, NJ, USA</ref> [[Zeleni kameni pojas|Zeleni kamen]] (metabazalt), [[filit]] i [[škriljac]] oslobađaju do 30–50% zaliha dušika.<ref>{{cite journal|last1=Holloway|first1= J.|last2= Dahlgren|first2= R.|date= 1999|title= Geologic nitrogen in terrestrial biogeochemical cycling|journal=Geology|volume= 27|issue= 6|page= 567|doi=10.1130/0091-7613(1999)027<0567:GNITBC>2.3.CO;2|bibcode= 1999Geo....27..567H}}</ref> Debeli naslagani slojevi [[karbonat]]nih stijena često se talože na rubovima kratona tokom porasta nivoa mora. Široko rasprostranjeno rastvaranje karbonata i [[evaporit]]a dovodi do povišenih nivoa Mg<sup>2+</sup>, {{chem|HCO|3|−}}, Sr<sup>2+</sup>, Na<sup>+</sup>, Cl<sup>−</sup> i iona {{chem|SO|4|2−}} u vodenom [[rastvor]]u.<ref name="Faure">Faure, G., 1998, Principles and Applications of Geochemistry, 600 pp, Prentice-Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ==Trošenje i rastvaranje minerala== Proces formiranja tla dominira hemijskim [[trošenje]]m [[silikat]]nih minerala, potpomognutim kiselim produktima [[Pionirska vrsta|pionirskih biljaka]] i ostalih [[organizam]]a, kao i unosom [[ugljična kiselina|ugljične kiseline]] iz atmosfere. Ugljična kiselina se proizvodi u atmosferi i slojevima tla putem [[karbonizacija|karbonizacijske]] reakcije.<ref name="Schlesinger"/> : {{chem2|H2O + CO2 ⇌ H^{+} + HCO3^{-} H2CO3}} Ovo je dominantan oblik hemijskog trošenja i pomaže u razgradnji karbonatnih [[mineral]]a (kao što su [[kalcit]] i [[dolomit]]) i [[silikat|silikatnih minerala]] (kao što je [[feldspat]]). Razgradnja Na-feldspata, [[albit]]a, ugljičnom kiselinom da bi se formirao [[kaolinit]]na [[glina]] je sljedeća:<ref name="Schlesinger"/> : {{chem2|2 NaAlSi3O8 + 2 H2CO3 + 9 H2O ⇌ 2 Na^{+} + 2 HCO3^{-} + 4 H4SiO4 + Al2Si2O5(OH)4 }} Dokaz ove reakcije na terenu bi bili povišeni nivoi [[bikarbonat]]a ({{chem|HCO|3|−}}), natrijskih i [[silicij-dioksid]]nih iona u oticanju vode. Razgradnja karbonatnih minerala:<ref name="Schlesinger"/><ref name="Faure"/> : {{Chem2|CaCO3 + H2CO3 ⇌ Ca^{2+} + 2 HCO3^{–} }} : {{Chem2|CaCO3 ⇌ Ca^{2+} + CO3^{2-} }} Daljnje rastvaranje ugljične kiseline (H<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>) i bikarbonata ({{chem|HCO|3|−}}) proizvodi plin [[Ugljikov dioksid|CO<sub>2</sub>]]. Oksidacija je također glavni doprinos razgradnji mnogih silikatnih minerala i formiranju sekundarnih minerala ([[dijageneza]]) u ranom profilu tla. Oksidacija [[olivina]] (FeMgSiO<sub>4</sub>) oslobađa ione [[željezo|Fe]], [[magnezij|Mg]] i [[silicij|Si]].<ref>Grandstaff, D., 1986, The dissolution rate of forsteritic olivine from Hawaiian beach sand: Rates of chemical weathering of rocks and minerals, pp. 41–59.</ref> Mg je rastvorljiv u vodi i prenosi se površinskim oticanjem, ali Fe često reaguje sa kiseonikom i taloži Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> ([[hematit]]), oksidovano stanje gvožđe oksida. [[Sumpor]], nusprodukt raspadanja organskog materijala, takođe će reagovati sa gvožđem i formirati [[pirit]] (FeS<sub>2</sub>) u redukcionim okruženjima. Rastvaranje pirita dovodi do niskih nivoa [[pH]] zbog povišenih H<sup>+</sup> jona i daljeg taloženja Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub><ref name="Schlesinger" />, što na kraju mijenja [[redoks]] uslove okoline. ==Biosfera== {{glavni|Biosfera}} Unosi iz [[biosfera| biosfere]] mogu početi sa lišajevima i drugim [[mikroorganizmi]]ma koji luče [[oksalna kiselina|oksalnu kiselinu]]. Ovi mikroorganizmi, povezani sa zajednicom [[lišaj]]eva ili nezavisno nastanjuju stijene, uključuju [[cijanobakterije|plavozelene alge]], [[zelene alge]], razne [[gljive]] i brojne [[bakterije]].<ref>{{cite journal|last1=Chen|first1=J.|last2=Blume|first2=H.-P.|last3=Beyer|first3=L.|title=Weathering of rocks induced by lichen colonization — a review|journal=CATENA|date=2000|volume=39|issue=2|pages=121–146|doi=10.1016/S0341-8162(99)00085-5|bibcode=2000Caten..39..121C }}</ref> Lišajevi se dugo smatraju pionirima razvoja tla, kao što sugerira sljedeća Isozakijeva izjava iz 1997. godine: {{blockquote|Početnu konverziju stijena u tlo vrše pionirski lišajevi i njihovi nasljednici, [[mahovine]], kod kojih dlakavi [[rizoidi]] preuzimaju ulogu korijena u razgradnji površine u finu prašinu.<ref>Clements, F.E., and Shelford, V.E., 1939, Bioecology. John Wiley, New York.</ref>}} Međutim, [[lišaji]] nisu nužno jedini pionirski organizmi niti najraniji oblik formiranja tla, jer je dokumentirano da [[biljke]] [[sjemenjače| koje nose sjeme]] mogu zauzeti određeno područje i kolonizirati ga brže od lišajeva. Također, [[vjetar|eolski procesi]] mogu proizvesti visoke stope akumulacije sedimenta. Ipak, lišajevi svakako mogu izdržati teže uvjete od većine [[vaskularna bljka|vaskularnih biljaka]] i, iako imaju sporije stope kolonizacije, oni čine dominantnu grupu u alpskim regijama. [[Organske kiseline]] koje se oslobađaju iz biljnih [[korijen|korjenova]] uključuju [[sirćetna kiselina|sirćetnu]] i [[limunska kiselina|limunsku kiselinu]]. Tokom raspadanja organske tvari, iz biljne tvari se oslobađaju [[fenol]]ne kiseline, a [[mikrobi]] u tlu oslobađaju huminsku i fulvinsku kiselinu. Ove organske kiseline ubrzavaju hemijsko [[trošenje]], kombinirajući se s nekim od produkata trošenja u procesu poznatom kao [[kelacija]]. U profilu tla, ove organske kiseline su često koncentrirane na vrhu profila, dok [[ugljična kiselina]] ima veću ulogu prema dnu profila ili ispod u vodonosniku.<ref name="Schlesinger"/> Kako se stup tla dalje razvija u deblje akumulacije, veće [[životinje]] dolaze da naseljavaju tlo i nastavljaju mijenjati hemijsku evoluciju svoje odgovarajuće [[Ekološka niša|niše]]. [[Kišne gliste]] prozračuju tlo i pretvaraju velike količine organske tvari u bogati [[humus]], poboljšavajući [[plodnost tla]]. Mali [[sisari]], koji se ukopavaju skladište hranu, rastu mladi i mogu [[hibernacija|hibernirati]] u pedosferi mijenjajući tok evolucije tla. Veliki sisarski [[biljojedi]] iznad zemlje transportuju hranjive tvari u obliku otpada bogatog dušikom i rogova bogatih fosforom, dok predatori ostavljaju hrpe kostiju bogate fosforom na površini tla, što dovodi do lokaliziranog obogaćivanja tla. ==Redoks uslovi u močvarnim zemljištima== [[Kruženje hranjivih materija|Kruženje hranjivih materija]] u jezerima i slatkovodnim [[močvara]]ma uveliko zavisi od redoks uslova.<ref name="Schlesinger" /> Pod nekoliko milimetara vode, [[heterotrof]]ne bakterije metaboliziraju i troše kisik. Stoga one iscrpljuju kisik u tlu i stvaraju potrebu za [[anaerobno disanje|anaerobnim disanjem]]. Neki anaerobni mikrobni procesi uključuju [[denitrifikacija|denitrifikaciju]], redukciju sulfata i [[metanogeneza| metanogenezu]] i odgovorni su za oslobađanje N<sub>2</sub> (dušika), H<sub>2</sub>S ([[sumporovodik]]) i CH<sub>4</sub> ([[metan]]). Drugi anaerobni mikrobni procesi povezani su s promjenama oksidacijskog stanja željeza i [[mangan]]a. Kao rezultat anaerobne razgradnje, tlo skladišti velike količine organskog ugljika jer ugljična spužvasia tla ostaju netaknuta.<ref name="Schlesinger"/> [[Redukcijski potencijal]] opisuje na koji način će se odvijati [[hemijske reakcije]] u zemljištima siromašnim kisikom i kontrolira kruženje hranjivih tvari u poplavljenim sistemima. Redukcijski potencijal se koristi za izražavanje [[vjerovatnoća| vjerovatnoće]] da će okruženje primiti elektrone i stoga postati reducirano. Naprimjer, ako sistem već ima mnogo elektrona (anoksijski, organski bogat [[škriljac]]), on se redukuje. U sistemu će vjerovatno donirati elektrone dijelu koji ima nisku koncentraciju elektrona ili oksidiranom okruženju, kako bi se uravnotežio s hemijskim gradijentom. Oksidirano okruženje ima visok redoks potencijal, dok reducirano okruženje ima nizak [[redoks]] potencijal. Redoks potencijal kontrolira oksidacijsko stanje hemijske vrste, [[pH]] i količina O<sub>2</sub> koja se nalazi u sistemu. Oksidirajuće okruženje prima elektrone zbog prisustva O<sub>2</sub>, koji djeluje kao [[akceptor elektrona]]:<ref name="Schlesinger"/> : {{Chem2|O2 + 4 e^{-} + 4 H^{+} ⇌ 2 H2O }} Ova jednačina će se u kiselim uslovima pomjerati udesno. Viši redoks potencijali se nalaze na nižim pH nivoima. [[Bakterije]], [[heterotrof]]ni organizmi, troše kisik, dok razgrađuju organski materijal. To iscrpljuje kisik u tlu, smanjujući tako redoks potencijal. Pri visokom redoks potencijalu, oksidovani oblik gvožđa, [[feri željezo]] (Fe<sup>3+</sup>), će se obično taložiti kao [[hematit]]. U niskim redoks uslovima, brzina razgradnje se smanjuje i taloženje [[fero željezo]] (Fe<sup>2+</sup>) increase. Korištenjem analitičkih geohemijskih alata kao što su [[rendgenska fluorescencija]] ili induktivno spregnuta [[masena spektrometrija]], dva oblika Fe (Fe<sup>2+</sup> i Fe<sup>3+</sup>) mogu se izmjeriti u drevnim stijenama, čime se određuje [[redoks]]nih potencijal za drevna tla. Takva studija je provedena na stijenama od [[perm]]a do [[trijas]]a (starosti 300–200 miliona godina) u [[Japan]]u i [[Britanska Kolumbija| Britanskoj Kolumbiji]]. Geolozi su pronašli [[hematit]] tokom ranog i [[Gvadalupa|gvadalupskog]] [[perm|srednjeg permskog]] perioda, ali su počeli pronalaziti reducirani oblik željeza u [[pirit]]u, unutar drevnih tala, pri kraju perma i tokom trijasa. Ovi rezultati ukazuju na to da su uslovi postali manje bogati kisikom, čak i anoksijsi, tokom kasnog perma, što je na kraju dovelo do najvećeg izumiranja u historiji Zemlje, [[permsko-trijasko izumiranje|P-T izumiranja]].<ref>{{cite journal|last1=Isozaki|first1=Y.|title=Permo-Triassic Boundary Superanoxia and Stratified Superocean: Records from Lost Deep Sea|journal=Science|date=1997|volume=276|issue=5310|pages=235–238|doi=10.1126/science.276.5310.235|pmid=9092467}}</ref> Razgradnja u anoksijskim ili reduciranim tlima također se provodi pomoću bakterija koje redukuju sumpor, a koje umjesto O<sub>2</sub> koriste {{chem|SO|4|2−}} kao [[akceptor elektrona]] i u tom procesu proizvode [[vodik-sulfid]] (H<sub>2</sub>S) i [[ugljik-dioksid]]:<ref name="Schlesinger" /> : {{Chem2|2 H+ + SO4^{2-} + 2 [CH2O] ⇄ 2 CO2 + H2S + 2 H2O }} Plin H<sub>2</sub>S se procijedi prema gore i reagira s Fe<sup>2+</sup> te taloži pirit, djelujući kao zamka za toksični plin H<sub>2</sub>S. Međutim, H<sub>2</sub>S i dalje predstavlja veliki dio emisija iz močvarnih tala.<ref>{{cite book|last1=Kelly |first1=D. |last2=Smith |first2=N. |title=Advances in Microbial Ecology |chapter=Organic Sulfur Compounds in the Environment Biogeochemistry, Microbiology, and Ecological Aspects |date=1990 |volume=11 |pages=345–385|doi=10.1007/978-1-4684-7612-5_9 |isbn=978-1-4684-7614-9 }}</ref> U većini slatkovodnih močvara ima malo sulfata ({{chem|SO|4|2−}}), tako da [[metanogeneza]] postaje dominantni oblik razgradnje od strane [[Metanogen|metanogenih bakterija]] samo kada se sulfat iscrpi. [[Acetat]], spoj koji je nusprodukt fermentacije [[celuloze]], razgrađuje se metanogenim bakterijama kako bi se proizveo metan (CH<sub>4</sub>) i ugljikov dioksid (CO<sub>2</sub>), koji se oslobađaju u atmosferu. Metan se također oslobađa tokom redukcije CO<sub>2</sub> od strane istih bakterija.<ref name="Schlesinger" /> ==Atmosfera== {{Glavni|Zemljina atmosfera}} U pedosferi se može pretpostaviti da su plinovi u ravnoteži s atmosferom.<ref name="Faure" /> Budući da korijenje biljaka i mikrobi u tlu oslobađaju CO<sub>2</sub> u tlo, koncentracija bikarbonata ({{chem|HCO|3|–}}) u vodama tla je mnogo veća od one u ravnoteži s atmosferom,<ref>{{cite journal|last1=Piñol|first1=J.|last2=Alcañiz|first2=J.M.|last3=Rodà|first3=F.|title=Carbon dioxide efflux and pCO<sub>2</sub> in soils of three ''Quercus ilex'' montane forests|journal=Biogeochemistry|date=1995|volume=30|issue=3|pages=191–215|doi=10.1007/BF02186413|bibcode=1995Biogc..30..191P |s2cid=91670150 }}</ref> visoka koncentracija CO<sub>2</sub> i prisustvo [[metal]]a u [[rastvor]]ima tla rezultiraju nižim nivoima pH u tlu. Plinovi koji izlaze iz pedosfere u atmosferu uključujumnusprodukte rastvaranja karbonata, razgradnje, redoks reakcija i mikrobne [[fotosinteza|fotosinteze]]. Glavni unosi iz atmosfere su eolska sedimentacija, padavine i difuzija gasova. Eolska sedimentacija uključuje sve što može biti nošeno vjetrom ili što ostaje suspendovano u zraku i uključuje širok spektar [[aerosol]]nih [[čestica]], bioloških čestica poput [[polen]]a i čestica prašine. Dušik je najzastupljeniji sastojak u kiši (nakon vode), jer [[vodena para]] koristi aerosolne čestice za nukleaciju kapljica kiše.<ref name="Schlesinger"/> ==Tlo u šumama== Tlo je dobro razvijeno u [[šuma]]ma, što sugerišu debeli slojevi [[humus]]a, bogata raznolikost velikih stabala i životinja koje tamo žive. Šumska tla mogu formirati debeli sloj ugljičnog sunđerastog tla. U šumama, količina padavina premašuje evapotranspiraciju, što rezultira viškom vode koja se procijedi prema dolje kroz slojeve tla. Spora stopa razgradnje dovodi do velikih količina huminske supstance, što značajno poboljšava hemijsko [[trošenje]]. Procjeđivanje prema dolje, u kombinaciji s hemijskim trošenjem, izvlači [[magnzij|Mg]], [[željezo|Fe]] i [[aluminij|Al]]) iz tla i prenosi ih prema dolje, proces poznat kao [[podzolizacija]]. Ovaj proces dovodi do izraženih razlika u izgledu i hemiji slojeva tla.<ref name="Schlesinger"/> ==Tlo u tropima== [[Tropske kišne šume]] primaju više insolacije i padavina tokom dužih vegetacijskih perioda nego bilo koje drugo okruženje na Zemlji. S ovim povišenim temperaturama, insolacijom i padavinama, [[biomasa]] je izuzetno produktivna, što dovodi do proizvodnje čak 800 grama ugljika po kvadratnom metru godišnje (8 tona C/hektar/godina).<ref name="Schlesinger"/> Više temperature i veće količine vode doprinose većim stopama hemijskog trošenja. Povećane stope razgradnje uzrokuju da manje količine fulvinske kiseline procjeđuju i ispiraju metale iz zone aktivnog trošenja. Dakle, za razliku od tla u umjerenim šumama, tropske šume imaju malo ili nimalo podzolizacije i stoga nemaju izražene vizualne i hemijske kontraste sa slojevima tla. Umjesto toga, mobilni metali Mg, Fe i Al se talože kao oksidni minerali, dajući tlu hrđavocrvenu boju.<ref name="Schlesinger"/> ==Tlo u travnjacima i pustinjama== Padavine u [[travnato područje|travnatim područjima]] su jednake ili manje od evapotranspiracije i uzrokuju da se razvoj tla odvija u relativnoj suši.<ref name="Schlesinger"/> Ispiranje i migracija produkata trošenja su stoga smanjeni. Velike količine isparavanja uzrokuju nakupljanje kalcija (Ca), a drugi veliki kationi flokuliraju [[glina|glinene minerale]] i fulvinske kiseline u gornjem profilu tla. Niske količine [[padavina]] i visoki nivoi evapotranspiracije ograničavaju procjeđivanje vode i organskih kiselina prema dolje, smanjujući hemijsko [[trošenje]] i razvoj tla. Dubina do maksimalne koncentracije gline povećava se u područjima s povećanim padavinama i ispiranjem. Kada se ispiranje smanji, kalcij se taloži kao [[kalcit]] (CaCO<sub>3</sub>) u nižim slojevima tla, sloj poznat kao [[kališ (mineral)|kališ]]. Pustinje se ponašaju slično travnjacima, ali funkcionišu u stalnoj suši jer su padavine manje od evapotranspiracije. Hemijsko trošenje odvija se sporije nego u travnjacima, a ispod sloja kališa može se nalaziti sloj [[gips]]a i [[halit]]a.<ref name="Schlesinger"/> Za proučavanje tla u [[pustinja]]ma, korišten je koncept hronosekvenci kako bi povezali vrijeme i razvoj slojeva tla. Pokazalo se da se fosfor vrlo brzo ispira iz sistema, a njegovi nivoi u tlu smanjuju se sa [[starenje]]m.<ref>{{cite journal|last1=Lajtha|first1=K.|last2=Schlesinger|first2=W.H.|title=The Biogeochemistry of Phosphorus Cycling and Phosphorus Availability Along a Desert Soil Chronosequence|journal=Ecology|date=1988|volume=69|issue=1|pages=24–39|doi=10.2307/1943157|jstor=1943157|bibcode=1988Ecol...69...24L }}</ref> Nadalje, nakupljanje ugljika u tlu se smanjuje zbog sporije stope razgradnje. Kao rezultat toga, smanjuje se brzina cirkulacije ugljika u biogeohemijskom ciklusu.{{potreban citat|datum=januar 2022}} ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Biologija|Ekologija}} {{Teme o nauci o tlu}} [[Kategorija:Pedologija]] [[Kategorija:Geohemija]] [[Kategorija:Struktura Zemlje]] gu3vgspmfvqy41qfl80krdndg92aewb 3836973 3836972 2026-04-24T09:33:23Z ~2026-25118-42 180666 /* Tlo u travnjacima i pustinjama */ 3836973 wikitext text/x-wiki [[Slika:Soil profile.png|right|thumb|280px| Presjek koji ilustruje sloj tla, prikazujući [[površinski sloj tla]] (A); [[regolit]] (B); i [[saprolit]], manje oštećeni regolit (C).]] '''Pedosfera''' ([[etimologija]]: [[grčki|grč]] πέδον – ''pedos'' = tlo, zemlja + σφαῖρα – sfera) je najudaljeniji sloj [[Zemljina kora| Zemljine kore]] koji se sastoji od [[tlo|tla]] i podložan je procesima [[formiranje tla|formiranja tla]] i [[erozija|erozije]]. Nalazi se na granici [[litosfera|litosfere]], [[Zemljina atmosfera|atmosfere]], [[hidrosfera|hidrosfere]] i [[biosfera |biosfere]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120721040417/http://soil.gsfc.nasa.gov/index.php?section=75 Elissa Levine, 2001, The Pedosphere As A Hub]</ref> Pedosfera je "[[stratum corneum]]" Zemljine površine i razvija se samo kada postoji dinamička interakcija između atmosfere ([[zrak]] a i iznad tla), biosfere ([[živi organizmi]] i pridružene [[organske materije]]), litosfere (nekonsolidovani [[regolit]] i konsolidovana [[temeljna stijena]]) i hidrosfere ([[voda]] u, na i ispod tla). Pedosfera je temelj [[kopneni ekosistem|kopnenih ekosistema]] na Zemlji. Pedosfera djeluje kao posrednik hemijskog i [[biogeohemija|biogeohemijskog]] toka u i iz ovih odgovarajućih sistema i sastoji se od plinovitih, [[mineral]]nih, [[fluid]]nih i bioloških komponenti. Pedosfera se nalazi unutar Kritične zone, šireg interfejsa koji uključuje vegetaciju, pedosferu, [[vuda|vodonosne]] sisteme, regolit i konačno završava na nekoj dubini u temeljnoj stijeni gdje [[biosfera]] i [[hidrosfera]] prestaju značajno mijenjati hemiju u dubini. Kao dio većeg globalnog sistema, svako određeno okruženje u kojem se formira tlo je pod uticajem isključivo svog geografskog položaja na globusu, jer se [[klima]]tske, geološke, biološke i [[ljudski utjecaj na okoliš|antropogene]] promjene događaju s promjenama geografske dužine i širine. Pedosfera se nalazi ispod [[vegetacija|vegetacijskog]] pokrivača biosfere i iznad hidrosfere i litosfere. Proces formiranja tla (pedogeneza) može započeti bez pomoći biologije, ali se značajno ubrzava u prisustvu bioloških reakcija, gdje se formiraju [[ugljično spužvasto tlo| ugljična spužvasta tla]].<ref>Jehne, Walter, [http://www.globalcoolingearth.org/wp-content/uploads/2017/09/Regenerate-Earth-Paper-Walter-Jehne.pdf Regenerate Earth], accessed 2022</ref> Formiranje tla počinje hemijskom i/ili fizičkom razgradnjom minerala kako bi se formirao početni materijal koji prekriva temeljnu stijenu. Biologija ubrzava ovaj proces izlučivanjem kiselih spojeva koji pomažu u razgradnji stijena. Posebni [[Pionirska vrsta|biološki pioniri]] su [[lišajevi]], [[mahovine]] i [[biljke]] [[sjemenjače]],<ref>{{cite journal|last1=Cooper|first1=R.|title=The Role of Lichens in Soil Formation and Plant Succession|journal=Ecology|date=1953|volume=34|issue=4|pages=805–807|doi=10.2307/1931347|jstor=1931347|bibcode=1953Ecol...34..805C }}</ref> ali se odvijaju i mnoge druge neorganske reakcije koje mijenjaju hemijski sastav sloja ranog tla. Nakon što se produkti [[trošenja]] i [[razgradnja|razgradnje]] akumuliraju, koherentno tijelo tla omogućava migraciju [[fluid]]a i vertikalno i lateralno kroz [[profil tla]], uzrokujući [[izmena iona|izmjenu iona]] između čvrste, tečne i plinovite faze. Kako vrijeme prolazi, glavnina [[geohemija|geohemijskih vojstava]] sloja tla će odstupati od početnog sastava temeljne stijene i evoluirati u hemiju koja odražava vrstu reakcija koje se odvijaju u tlu.<ref name="Schlesinger">{{cite book|last1=Schlesinger|first1=W.H.|last2=Bernhardt|first2=E.S.|title=Biogeochemistry: an analysis of global change|date=2013|publisher=Academic Press|location=Oxford|isbn=978-0123858740|edition=3rd}}</ref> ==Litosfera== {{glavni|Litosfera}} Primarni uslovi za razvoj tla kontrolisani su hemijskim sastavom stijene na kojoj će se tlo nalaziti. Vrste stijena koje čine osnovu profila tla često su ili [[Sedimentna stijena|sedimentne]] ([[karbonat]]ne ili [[silikat]]ne), [[Magmatske stijene|magmatske]] ili metamagmatske ([[Metamorfne stijene|metamorfozirane]] magmatske stijene) ili [[Vulkanske stijene|vulkanske]] i metavulkanske stijene. Vrstu stijene i procese koji dovode do njenog izlaganja na površini kontroliše regionalni geološki ambijent specifičnog područja koje se proučava, koji se vrti oko osnovne teorije [[tektonika ploča]], naknadne [[Deformacije (inženjerstvo)|deformacije]], [[Tektonsko izdizanje|izdizanja]], [[slijeganje|slijeganja]] i [[Taloženje (geologija)|taloženja]]. Metamagmatske i metavulkanske stijene čine najveću komponentu kratona i bogate su [[silicij- dioksid]]om ([[kvarc]]om). Magmatske i vulkanske stijene također imaju bogat sadržaj silicij-dioksida, ali kod nemetamorfiranih stijena, [[trošenje]] postaje brže, a mobilizacija iona je rasprostranjenija. Stijene bogate silicij-dioksidom proizvode ga kao produkt trošenja. Postoji nekoliko vrsta stijena koje dovode do lokaliziranog obogaćivanja nekih od biološki ograničavajućih elemenata poput [[fosfor|P]]-a i [[dušik|N]]-a. [[Fosfat]]ni [[škriljac]] (<&nbsp;15% P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>) i [[fosforit]] (>&nbsp;15% P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>) formiraju se u [[pkolinska hipoksija|anoksijskim]] [[ekosistem dubokih voda|dubokim vodenim bazenima]], koji čuvaju organski materijal.<ref>Boggs, S., Jr., 1995, Principles of Sedimentary and Stratigraphy. Prentice Hall, NJ, USA</ref> [[Zeleni kameni pojas|Zeleni kamen]] (metabazalt), [[filit]] i [[škriljac]] oslobađaju do 30–50% zaliha dušika.<ref>{{cite journal|last1=Holloway|first1= J.|last2= Dahlgren|first2= R.|date= 1999|title= Geologic nitrogen in terrestrial biogeochemical cycling|journal=Geology|volume= 27|issue= 6|page= 567|doi=10.1130/0091-7613(1999)027<0567:GNITBC>2.3.CO;2|bibcode= 1999Geo....27..567H}}</ref> Debeli naslagani slojevi [[karbonat]]nih stijena često se talože na rubovima kratona tokom porasta nivoa mora. Široko rasprostranjeno rastvaranje karbonata i [[evaporit]]a dovodi do povišenih nivoa Mg<sup>2+</sup>, {{chem|HCO|3|−}}, Sr<sup>2+</sup>, Na<sup>+</sup>, Cl<sup>−</sup> i iona {{chem|SO|4|2−}} u vodenom [[rastvor]]u.<ref name="Faure">Faure, G., 1998, Principles and Applications of Geochemistry, 600 pp, Prentice-Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ==Trošenje i rastvaranje minerala== Proces formiranja tla dominira hemijskim [[trošenje]]m [[silikat]]nih minerala, potpomognutim kiselim produktima [[Pionirska vrsta|pionirskih biljaka]] i ostalih [[organizam]]a, kao i unosom [[ugljična kiselina|ugljične kiseline]] iz atmosfere. Ugljična kiselina se proizvodi u atmosferi i slojevima tla putem [[karbonizacija|karbonizacijske]] reakcije.<ref name="Schlesinger"/> : {{chem2|H2O + CO2 ⇌ H^{+} + HCO3^{-} H2CO3}} Ovo je dominantan oblik hemijskog trošenja i pomaže u razgradnji karbonatnih [[mineral]]a (kao što su [[kalcit]] i [[dolomit]]) i [[silikat|silikatnih minerala]] (kao što je [[feldspat]]). Razgradnja Na-feldspata, [[albit]]a, ugljičnom kiselinom da bi se formirao [[kaolinit]]na [[glina]] je sljedeća:<ref name="Schlesinger"/> : {{chem2|2 NaAlSi3O8 + 2 H2CO3 + 9 H2O ⇌ 2 Na^{+} + 2 HCO3^{-} + 4 H4SiO4 + Al2Si2O5(OH)4 }} Dokaz ove reakcije na terenu bi bili povišeni nivoi [[bikarbonat]]a ({{chem|HCO|3|−}}), natrijskih i [[silicij-dioksid]]nih iona u oticanju vode. Razgradnja karbonatnih minerala:<ref name="Schlesinger"/><ref name="Faure"/> : {{Chem2|CaCO3 + H2CO3 ⇌ Ca^{2+} + 2 HCO3^{–} }} : {{Chem2|CaCO3 ⇌ Ca^{2+} + CO3^{2-} }} Daljnje rastvaranje ugljične kiseline (H<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>) i bikarbonata ({{chem|HCO|3|−}}) proizvodi plin [[Ugljikov dioksid|CO<sub>2</sub>]]. Oksidacija je također glavni doprinos razgradnji mnogih silikatnih minerala i formiranju sekundarnih minerala ([[dijageneza]]) u ranom profilu tla. Oksidacija [[olivina]] (FeMgSiO<sub>4</sub>) oslobađa ione [[željezo|Fe]], [[magnezij|Mg]] i [[silicij|Si]].<ref>Grandstaff, D., 1986, The dissolution rate of forsteritic olivine from Hawaiian beach sand: Rates of chemical weathering of rocks and minerals, pp. 41–59.</ref> Mg je rastvorljiv u vodi i prenosi se površinskim oticanjem, ali Fe često reaguje sa kiseonikom i taloži Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> ([[hematit]]), oksidovano stanje gvožđe oksida. [[Sumpor]], nusprodukt raspadanja organskog materijala, takođe će reagovati sa gvožđem i formirati [[pirit]] (FeS<sub>2</sub>) u redukcionim okruženjima. Rastvaranje pirita dovodi do niskih nivoa [[pH]] zbog povišenih H<sup>+</sup> jona i daljeg taloženja Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub><ref name="Schlesinger" />, što na kraju mijenja [[redoks]] uslove okoline. ==Biosfera== {{glavni|Biosfera}} Unosi iz [[biosfera| biosfere]] mogu početi sa lišajevima i drugim [[mikroorganizmi]]ma koji luče [[oksalna kiselina|oksalnu kiselinu]]. Ovi mikroorganizmi, povezani sa zajednicom [[lišaj]]eva ili nezavisno nastanjuju stijene, uključuju [[cijanobakterije|plavozelene alge]], [[zelene alge]], razne [[gljive]] i brojne [[bakterije]].<ref>{{cite journal|last1=Chen|first1=J.|last2=Blume|first2=H.-P.|last3=Beyer|first3=L.|title=Weathering of rocks induced by lichen colonization — a review|journal=CATENA|date=2000|volume=39|issue=2|pages=121–146|doi=10.1016/S0341-8162(99)00085-5|bibcode=2000Caten..39..121C }}</ref> Lišajevi se dugo smatraju pionirima razvoja tla, kao što sugerira sljedeća Isozakijeva izjava iz 1997. godine: {{blockquote|Početnu konverziju stijena u tlo vrše pionirski lišajevi i njihovi nasljednici, [[mahovine]], kod kojih dlakavi [[rizoidi]] preuzimaju ulogu korijena u razgradnji površine u finu prašinu.<ref>Clements, F.E., and Shelford, V.E., 1939, Bioecology. John Wiley, New York.</ref>}} Međutim, [[lišaji]] nisu nužno jedini pionirski organizmi niti najraniji oblik formiranja tla, jer je dokumentirano da [[biljke]] [[sjemenjače| koje nose sjeme]] mogu zauzeti određeno područje i kolonizirati ga brže od lišajeva. Također, [[vjetar|eolski procesi]] mogu proizvesti visoke stope akumulacije sedimenta. Ipak, lišajevi svakako mogu izdržati teže uvjete od većine [[vaskularna bljka|vaskularnih biljaka]] i, iako imaju sporije stope kolonizacije, oni čine dominantnu grupu u alpskim regijama. [[Organske kiseline]] koje se oslobađaju iz biljnih [[korijen|korjenova]] uključuju [[sirćetna kiselina|sirćetnu]] i [[limunska kiselina|limunsku kiselinu]]. Tokom raspadanja organske tvari, iz biljne tvari se oslobađaju [[fenol]]ne kiseline, a [[mikrobi]] u tlu oslobađaju huminsku i fulvinsku kiselinu. Ove organske kiseline ubrzavaju hemijsko [[trošenje]], kombinirajući se s nekim od produkata trošenja u procesu poznatom kao [[kelacija]]. U profilu tla, ove organske kiseline su često koncentrirane na vrhu profila, dok [[ugljična kiselina]] ima veću ulogu prema dnu profila ili ispod u vodonosniku.<ref name="Schlesinger"/> Kako se stup tla dalje razvija u deblje akumulacije, veće [[životinje]] dolaze da naseljavaju tlo i nastavljaju mijenjati hemijsku evoluciju svoje odgovarajuće [[Ekološka niša|niše]]. [[Kišne gliste]] prozračuju tlo i pretvaraju velike količine organske tvari u bogati [[humus]], poboljšavajući [[plodnost tla]]. Mali [[sisari]], koji se ukopavaju skladište hranu, rastu mladi i mogu [[hibernacija|hibernirati]] u pedosferi mijenjajući tok evolucije tla. Veliki sisarski [[biljojedi]] iznad zemlje transportuju hranjive tvari u obliku otpada bogatog dušikom i rogova bogatih fosforom, dok predatori ostavljaju hrpe kostiju bogate fosforom na površini tla, što dovodi do lokaliziranog obogaćivanja tla. ==Redoks uslovi u močvarnim zemljištima== [[Kruženje hranjivih materija|Kruženje hranjivih materija]] u jezerima i slatkovodnim [[močvara]]ma uveliko zavisi od redoks uslova.<ref name="Schlesinger" /> Pod nekoliko milimetara vode, [[heterotrof]]ne bakterije metaboliziraju i troše kisik. Stoga one iscrpljuju kisik u tlu i stvaraju potrebu za [[anaerobno disanje|anaerobnim disanjem]]. Neki anaerobni mikrobni procesi uključuju [[denitrifikacija|denitrifikaciju]], redukciju sulfata i [[metanogeneza| metanogenezu]] i odgovorni su za oslobađanje N<sub>2</sub> (dušika), H<sub>2</sub>S ([[sumporovodik]]) i CH<sub>4</sub> ([[metan]]). Drugi anaerobni mikrobni procesi povezani su s promjenama oksidacijskog stanja željeza i [[mangan]]a. Kao rezultat anaerobne razgradnje, tlo skladišti velike količine organskog ugljika jer ugljična spužvasia tla ostaju netaknuta.<ref name="Schlesinger"/> [[Redukcijski potencijal]] opisuje na koji način će se odvijati [[hemijske reakcije]] u zemljištima siromašnim kisikom i kontrolira kruženje hranjivih tvari u poplavljenim sistemima. Redukcijski potencijal se koristi za izražavanje [[vjerovatnoća| vjerovatnoće]] da će okruženje primiti elektrone i stoga postati reducirano. Naprimjer, ako sistem već ima mnogo elektrona (anoksijski, organski bogat [[škriljac]]), on se redukuje. U sistemu će vjerovatno donirati elektrone dijelu koji ima nisku koncentraciju elektrona ili oksidiranom okruženju, kako bi se uravnotežio s hemijskim gradijentom. Oksidirano okruženje ima visok redoks potencijal, dok reducirano okruženje ima nizak [[redoks]] potencijal. Redoks potencijal kontrolira oksidacijsko stanje hemijske vrste, [[pH]] i količina O<sub>2</sub> koja se nalazi u sistemu. Oksidirajuće okruženje prima elektrone zbog prisustva O<sub>2</sub>, koji djeluje kao [[akceptor elektrona]]:<ref name="Schlesinger"/> : {{Chem2|O2 + 4 e^{-} + 4 H^{+} ⇌ 2 H2O }} Ova jednačina će se u kiselim uslovima pomjerati udesno. Viši redoks potencijali se nalaze na nižim pH nivoima. [[Bakterije]], [[heterotrof]]ni organizmi, troše kisik, dok razgrađuju organski materijal. To iscrpljuje kisik u tlu, smanjujući tako redoks potencijal. Pri visokom redoks potencijalu, oksidovani oblik gvožđa, [[feri željezo]] (Fe<sup>3+</sup>), će se obično taložiti kao [[hematit]]. U niskim redoks uslovima, brzina razgradnje se smanjuje i taloženje [[fero željezo]] (Fe<sup>2+</sup>) increase. Korištenjem analitičkih geohemijskih alata kao što su [[rendgenska fluorescencija]] ili induktivno spregnuta [[masena spektrometrija]], dva oblika Fe (Fe<sup>2+</sup> i Fe<sup>3+</sup>) mogu se izmjeriti u drevnim stijenama, čime se određuje [[redoks]]nih potencijal za drevna tla. Takva studija je provedena na stijenama od [[perm]]a do [[trijas]]a (starosti 300–200 miliona godina) u [[Japan]]u i [[Britanska Kolumbija| Britanskoj Kolumbiji]]. Geolozi su pronašli [[hematit]] tokom ranog i [[Gvadalupa|gvadalupskog]] [[perm|srednjeg permskog]] perioda, ali su počeli pronalaziti reducirani oblik željeza u [[pirit]]u, unutar drevnih tala, pri kraju perma i tokom trijasa. Ovi rezultati ukazuju na to da su uslovi postali manje bogati kisikom, čak i anoksijsi, tokom kasnog perma, što je na kraju dovelo do najvećeg izumiranja u historiji Zemlje, [[permsko-trijasko izumiranje|P-T izumiranja]].<ref>{{cite journal|last1=Isozaki|first1=Y.|title=Permo-Triassic Boundary Superanoxia and Stratified Superocean: Records from Lost Deep Sea|journal=Science|date=1997|volume=276|issue=5310|pages=235–238|doi=10.1126/science.276.5310.235|pmid=9092467}}</ref> Razgradnja u anoksijskim ili reduciranim tlima također se provodi pomoću bakterija koje redukuju sumpor, a koje umjesto O<sub>2</sub> koriste {{chem|SO|4|2−}} kao [[akceptor elektrona]] i u tom procesu proizvode [[vodik-sulfid]] (H<sub>2</sub>S) i [[ugljik-dioksid]]:<ref name="Schlesinger" /> : {{Chem2|2 H+ + SO4^{2-} + 2 [CH2O] ⇄ 2 CO2 + H2S + 2 H2O }} Plin H<sub>2</sub>S se procijedi prema gore i reagira s Fe<sup>2+</sup> te taloži pirit, djelujući kao zamka za toksični plin H<sub>2</sub>S. Međutim, H<sub>2</sub>S i dalje predstavlja veliki dio emisija iz močvarnih tala.<ref>{{cite book|last1=Kelly |first1=D. |last2=Smith |first2=N. |title=Advances in Microbial Ecology |chapter=Organic Sulfur Compounds in the Environment Biogeochemistry, Microbiology, and Ecological Aspects |date=1990 |volume=11 |pages=345–385|doi=10.1007/978-1-4684-7612-5_9 |isbn=978-1-4684-7614-9 }}</ref> U većini slatkovodnih močvara ima malo sulfata ({{chem|SO|4|2−}}), tako da [[metanogeneza]] postaje dominantni oblik razgradnje od strane [[Metanogen|metanogenih bakterija]] samo kada se sulfat iscrpi. [[Acetat]], spoj koji je nusprodukt fermentacije [[celuloze]], razgrađuje se metanogenim bakterijama kako bi se proizveo metan (CH<sub>4</sub>) i ugljikov dioksid (CO<sub>2</sub>), koji se oslobađaju u atmosferu. Metan se također oslobađa tokom redukcije CO<sub>2</sub> od strane istih bakterija.<ref name="Schlesinger" /> ==Atmosfera== {{Glavni|Zemljina atmosfera}} U pedosferi se može pretpostaviti da su plinovi u ravnoteži s atmosferom.<ref name="Faure" /> Budući da korijenje biljaka i mikrobi u tlu oslobađaju CO<sub>2</sub> u tlo, koncentracija bikarbonata ({{chem|HCO|3|–}}) u vodama tla je mnogo veća od one u ravnoteži s atmosferom,<ref>{{cite journal|last1=Piñol|first1=J.|last2=Alcañiz|first2=J.M.|last3=Rodà|first3=F.|title=Carbon dioxide efflux and pCO<sub>2</sub> in soils of three ''Quercus ilex'' montane forests|journal=Biogeochemistry|date=1995|volume=30|issue=3|pages=191–215|doi=10.1007/BF02186413|bibcode=1995Biogc..30..191P |s2cid=91670150 }}</ref> visoka koncentracija CO<sub>2</sub> i prisustvo [[metal]]a u [[rastvor]]ima tla rezultiraju nižim nivoima pH u tlu. Plinovi koji izlaze iz pedosfere u atmosferu uključujumnusprodukte rastvaranja karbonata, razgradnje, redoks reakcija i mikrobne [[fotosinteza|fotosinteze]]. Glavni unosi iz atmosfere su eolska sedimentacija, padavine i difuzija gasova. Eolska sedimentacija uključuje sve što može biti nošeno vjetrom ili što ostaje suspendovano u zraku i uključuje širok spektar [[aerosol]]nih [[čestica]], bioloških čestica poput [[polen]]a i čestica prašine. Dušik je najzastupljeniji sastojak u kiši (nakon vode), jer [[vodena para]] koristi aerosolne čestice za nukleaciju kapljica kiše.<ref name="Schlesinger"/> ==Tlo u šumama== Tlo je dobro razvijeno u [[šuma]]ma, što sugerišu debeli slojevi [[humus]]a, bogata raznolikost velikih stabala i životinja koje tamo žive. Šumska tla mogu formirati debeli sloj ugljičnog sunđerastog tla. U šumama, količina padavina premašuje evapotranspiraciju, što rezultira viškom vode koja se procijedi prema dolje kroz slojeve tla. Spora stopa razgradnje dovodi do velikih količina huminske supstance, što značajno poboljšava hemijsko [[trošenje]]. Procjeđivanje prema dolje, u kombinaciji s hemijskim trošenjem, izvlači [[magnzij|Mg]], [[željezo|Fe]] i [[aluminij|Al]]) iz tla i prenosi ih prema dolje, proces poznat kao [[podzolizacija]]. Ovaj proces dovodi do izraženih razlika u izgledu i hemiji slojeva tla.<ref name="Schlesinger"/> ==Tlo u tropima== [[Tropske kišne šume]] primaju više insolacije i padavina tokom dužih vegetacijskih perioda nego bilo koje drugo okruženje na Zemlji. S ovim povišenim temperaturama, insolacijom i padavinama, [[biomasa]] je izuzetno produktivna, što dovodi do proizvodnje čak 800 grama ugljika po kvadratnom metru godišnje (8 tona C/hektar/godina).<ref name="Schlesinger"/> Više temperature i veće količine vode doprinose većim stopama hemijskog trošenja. Povećane stope razgradnje uzrokuju da manje količine fulvinske kiseline procjeđuju i ispiraju metale iz zone aktivnog trošenja. Dakle, za razliku od tla u umjerenim šumama, tropske šume imaju malo ili nimalo podzolizacije i stoga nemaju izražene vizualne i hemijske kontraste sa slojevima tla. Umjesto toga, mobilni metali Mg, Fe i Al se talože kao oksidni minerali, dajući tlu hrđavocrvenu boju.<ref name="Schlesinger"/> ==Tlo u travnjacima i pustinjama== Padavine u [[travnato područje|travnatim područjima]] su jednake ili manje od evapotranspiracije i uzrokuju da se razvoj tla odvija u relativnoj suši.<ref name="Schlesinger"/> Ispiranje i migracija produkata trošenja su stoga smanjeni. Velike količine isparavanja uzrokuju nakupljanje kalcija (Ca), a drugi veliki kationi flokuliraju [[glina|glinene minerale]] i fulvinske kiseline u gornjem profilu tla. Niske količine [[padavina]] i visoki nivoi evapotranspiracije ograničavaju procjeđivanje vode i organskih kiselina prema dolje, smanjujući hemijsko [[trošenje]] i razvoj tla. Dubina do maksimalne koncentracije gline povećava se u područjima s povećanim padavinama i ispiranjem. Kada se ispiranje smanji, kalcij se taloži kao [[kalcit]] (CaCO<sub>3</sub>) u nižim slojevima tla, sloj poznat kao [[kališ (mineral)|kališ]]. Pustinje se ponašaju slično travnjacima, ali funkcionišu u stalnoj suši jer su padavine manje od evapotranspiracije. Hemijsko trošenje odvija se sporije nego u travnjacima, a ispod sloja kališa može se nalaziti sloj [[gips]]a i [[halit]]a.<ref name="Schlesinger"/> Za proučavanje tla u [[pustinja]]ma, korišten je koncept hronosekvenci kako bi povezali vrijeme i razvoj slojeva tla. Pokazalo se da se fosfor vrlo brzo ispira iz sistema, a njegovi nivoi u tlu smanjuju se sa [[starenje]]m.<ref>{{cite journal|last1=Lajtha|first1=K.|last2=Schlesinger|first2=W.H.|title=The Biogeochemistry of Phosphorus Cycling and Phosphorus Availability Along a Desert Soil Chronosequence|journal=Ecology|date=1988|volume=69|issue=1|pages=24–39|doi=10.2307/1943157|jstor=1943157|bibcode=1988Ecol...69...24L }}</ref> Nadalje, nakupljanje ugljika u tlu se smanjuje zbog sporije stope razgradnje. Kao rezultat toga, smanjuje se brzina cirkulacije ugljika u biogeohemijskom ciklusu. ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Biologija|Ekologija}} {{Teme o nauci o tlu}} [[Kategorija:Pedologija]] [[Kategorija:Geohemija]] [[Kategorija:Struktura Zemlje]] 76l1jfblmj28zq1expliuy7qm35a3d5 2 533566 3836974 2026-04-24T09:39:35Z Palapa 383 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:en:Special:Redirect/revision/1340018955|Monoclonal antibody therapy]]" 3836974 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Antibody.svg|mini|Svako antitijelo veže samo jedan specifični antigen.]] [[Monoklonska аntitijela|Monoklonska antitijela]] (mAb) imaju različitu terapijsku primjenu. Moguće je stvoriti mAb koji se [[Monospecifična antitijela|specifično]] veže za gotovo svaku [[Glosar biologije|ekstracelularnu]] metu, kao što su proteini [[Ćelijska membrana|ćelijske površine]] i [[Citokin|citokini]]. Mogu se koristiti za neutraliziranje mete (npr. sprječavanjem vezivanja za receptor),<ref name="Yao_2013">{{Cite journal|author-link3=Lieping Chen|date=February 2013|title=Advances in targeting cell surface signalling molecules for immune modulation|journal=Nature Reviews. Drug Discovery|volume=12|issue=2|pages=130–146|doi=10.1038/nrd3877|pmc=3698571|pmid=23370250}}</ref> za indukciju specifičnog ćelijskog signala (aktiviranjem receptora),<ref name="Yao_2013" /> za usmjeravanje imunološkog sistema protiv specifičnih ćelija ili za dovođenje lijeka u određeni tip ćelije (kao što je [[radioimunoterapija]] koja isporučuje [[Citotoksičnost|citotoksično]] zračenje). Glavne primjene uključuju [[Rak (medicina)|rak]], [[Autoimunske bolesti|autoimune bolesti]], [[Astma|astmu]], [[Transplantacija|transplantaciju organa]], prevenciju [[Krvni ugrušak|krvnih ugrušaka]] i određene infekcije. == Reference == <references responsive="1"></references> {{Refspisak}} <nowiki> [[Kategorija:Imunologija]]</nowiki> hfs50cudne5061cg4zll45yr0l47z73 3836975 3836974 2026-04-24T09:40:25Z Palapa 383 3836975 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Antibody.svg|mini|Svako antitijelo veže samo jedan specifični antigen.]] [[Monoklonska аntitijela|Monoklonska antitijela]] (mAb) imaju različitu terapijsku primjenu. Moguće je stvoriti mAb koji se [[Monospecifična antitijela|specifično]] veže za gotovo svaku [[Glosar biologije|ekstracelularnu]] metu, kao što su proteini [[Ćelijska membrana|ćelijske površine]] i [[Citokin|citokini]]. Mogu se koristiti za neutraliziranje mete (npr. sprječavanjem vezivanja za receptor),<ref name="Yao_2013">{{Cite journal|author-link3=Lieping Chen|date=February 2013|title=Advances in targeting cell surface signalling molecules for immune modulation|journal=Nature Reviews. Drug Discovery|volume=12|issue=2|pages=130–146|doi=10.1038/nrd3877|pmc=3698571|pmid=23370250}}</ref> za indukciju specifičnog ćelijskog signala (aktiviranjem receptora),<ref name="Yao_2013" /> za usmjeravanje imunološkog sistema protiv specifičnih ćelija ili za dovođenje lijeka u određeni tip ćelije (kao što je [[radioimunoterapija]] koja isporučuje [[Citotoksičnost|citotoksično]] zračenje). Glavne primjene uključuju [[Rak (medicina)|rak]], [[Autoimunske bolesti|autoimune bolesti]], [[Astma|astmu]], [[Transplantacija|transplantaciju organa]], prevenciju [[Krvni ugrušak|krvnih ugrušaka]] i određene infekcije. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Imunologija]] 73ym8oxhnxf617rc7w1ui54e03ru37n 0 533567 3836977 2026-04-24T09:57:18Z Schalabeiser 180668 Nova stranica: [[Slika:Nitrogen Cycle.svg|thumb|350px|[[Ciklus dušika]].]] '''Denitrifikacija''' je [[mikrob]]ski olakšan proces u kojem se nitrat ({{Chem2|NO3–}}) redukuje i na kraju proizvodi molekularni [[dušik]] (N<sub>2</sub>), kroz niz međuprodukata plinovitog [[dušik- oksid]]a. Fakultativne anaerobne bakterije izvode denitrifikaciju kao vrstu disanja koja [[redoks|redukuje]] oksidirane oblike dušika, kao odgovor na oksidaciju [[donor elektrona| donora elektrona]] kao što... 3836977 wikitext text/x-wiki [[Slika:Nitrogen Cycle.svg|thumb|350px|[[Ciklus dušika]].]] '''Denitrifikacija''' je [[mikrob]]ski olakšan proces u kojem se nitrat ({{Chem2|NO3–}}) redukuje i na kraju proizvodi molekularni [[dušik]] (N<sub>2</sub>), kroz niz međuprodukata plinovitog [[dušik- oksid]]a. Fakultativne anaerobne bakterije izvode denitrifikaciju kao vrstu disanja koja [[redoks|redukuje]] oksidirane oblike dušika, kao odgovor na oksidaciju [[donor elektrona| donora elektrona]] kao što je [[organska materija]]. Preferirani [[akceptori elektrona]] dušika, po redoslijedu od termodinamički najpovoljnijih do najmanje povoljnih, uključuju [[nitrat]] ({{Chem2|NO3–}}), [[nitrit]] ({{Chem2|NO2 –}}), [[dušik-oksid]] (NO), [[dušik-oksid]] ({{Chem2|N2O}}), što na kraju rezultira proizvodnjom {{Chem2|N2}}, čime se završava [[ciklus dušika]]. Denitrificirajućim mikrobima je potrebna vrlo niska koncentracija kisika, manja od 10%, kao i organski spoj C za energiju. Budući da denitrifikacija može ukloniti NO<sub>3–</sub>, smanjujući njegovo ispiranje u [[podzemne vode]], može se strateški koristiti za tretman otpadnih voda ili životinjskih ostataka s visokim sadržajem dušika. Denitrifikacija može propuštati N<sub>2</sub>, O, koji je supstanca koja oštećuje [[ozonski omotač]] i staklenički plin koji može imati značajan uticaj na [[globalno zagrijavanje]]. Procese prvenstveno izvode [[heterotrof]]ne [[bakterije]] (kao što su ''[[Paracoccus denitrificans]]'' i razne pseudomonade),<ref>{{cite journal | last1 = Carlson | first1 = C. A. | last2 = Ingraham | first2 = J. L. | year = 1983 | title = Comparison of denitrification by ''Pseudomonas stutzeri'', ''Pseudomonas aeruginosa'', and ''Paracoccus denitrificans'' | journal = Appl. Environ. Microbiol. | volume = 45 | issue = 4| pages = 1247–1253 | pmid = 6407395 | pmc = 242446 | doi = 10.1128/AEM.45.4.1247-1253.1983 | bibcode = 1983ApEnM..45.1247C }}</ref> iako su identificirani i [[autotrof]]ni denitrifikatori (npr. ''[[Thiobacillus denitrificans]]'').<ref>{{cite journal |title=Studies on ''Thiobacillus denitrificans''|journal=Archiv für Mikrobiologie|volume=20|issue=1|pages=34–62|doi=10.1007/BF00412265|pmid=13139524|year=1954|last1=Baalsrud|first1=K.|last2=Baalsrud|first2=Kjellrun S.|bibcode=1954ArMic..20...34B |s2cid=22428082}}</ref> Denitrifikatori su zastupljeni u svim glavnim [[filogeneza|filogenetskim]] grupama.<ref name=Zumft>{{cite journal |last1=Zumft |first1=W G |year=1997 |title=Cell biology and molecular basis of denitrification |url= | journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=61 |issue=4|pages=533–616 |doi=10.1128/mmbr.61.4.533-616.1997 |pmid=9409151 |pmc=232623 }}</ref> Općenito, nekoliko [[vrsta]] bakterija je uključeno u potpunu redukciju {{Chem2|NO3–}} do {{Chem2|N2}}, a u procesu redukcije identifikovano je više od jednog [[enzim]]skog puta.<ref>Atlas, R.M., Barthas, R. Microbial Ecology: Fundamentals and Applications. 3rd Ed. Benjamin-Cummings Publishing. {{ISBN|0-8053-0653-6}}</ref> Proces denitrifikacije ne samo da organizmu obezbjeđuje energiju koja vrši redukciju nitrata u plinoviti [[didušik]], već i neki anaerobne [[cilijate]] mogu koristiti denitrificirajuće endosimbionte, za dobijanje [[energija|energije]] slično kao što se koriste [[mitohondrije]] kod aerobnih organizama koji udišu [[kisik]].<ref>{{cite journal |last1=Graf |first1=Jon S. |last2=Schorn |first2=Sina |last3=Kitzinger |first3=Katharina |last4=Ahmerkamp |first4=Soeren |last5=Woehle |first5=Christian |last6=Huettel |first6=Bruno |last7=Schubert |first7=Carsten J. |last8=Kuypers |first8=Marcel M. M. |last9=Milucka |first9=Jana |title=Anaerobic endosymbiont generates energy for ciliate host by denitrification |journal=Nature |date=3 March 2021 |volume=591 |issue=7850 |pages=445–450 |doi=10.1038/s41586-021-03297-6|pmid=33658719 |pmc=7969357 |bibcode=2021Natur.591..445G |doi-access=free }}</ref> Direktna redukcija nitrata do [[amonij]]a, proces poznat kao '''[[disimilacijska redukcija nitrata do amonija]]''' ili '''DNRA''',<ref>{{cite journal|doi=10.3354/meps237041|bibcode=2002MEPS..237...41A|title=Dissimilatory nitrate reduction to ammonium (DNRA) as a nitrogen link, versus denitrification as a sink in a shallow estuary (Laguna Madre/Baffin Bay, Texas)|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=237|pages=41–50|last1=An|first1=S.|last2=Gardner|first2=WS|year=2002|doi-access=free}}</ref> je također moguće za organizme koji imaju nrf-[[gen]].<ref>{{cite journal |last1=Kuypers |first1= MMM |last2=Marchant |first2=HK |last3=Kartal |first3=B |s2cid= 3948918 |title=The Microbial Nitrogen-Cycling Network |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=1 |issue=1 |pages=1–14 |year=2011 |pmid=29398704 |doi=10.1038/nrmicro.2018.9 |hdl= 21.11116/0000-0003-B828-1 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite book|doi=10.1007/1-4020-3544-6_13|author=Spanning, R., Delgado, M. and Richardson, D. |year=2005|quote=It is possible to encounter DNRA when your source of carbon is a fermentable substrate, as glucose, so if you wanna avoid DNRA use a non fermentable substrate|title= Nitrogen Fixation: Origins, Applications, and Research Progress|pages=277–342|chapter=The Nitrogen Cycle: Denitrification and its Relationship to N<sub>2</sub> Fixation |isbn=978-1-4020-3542-5 }}</ref> Ovo je rjeđe od denitrifikacije u većini [[ekosistem]]a kao sredstva za smanjenje nitrata. Drugi geni poznati kod [[mikroorganizam]]a koji denitrificiraju uključuju ''nir'' ([[nitrit-reduktaza]]) i ''nos'' ([[dušik-oksid reduktaza|sušik-oksid reduktazu]]) između ostalih;<ref name=Zumft /> organizmi identificirani kao oni koji imaju ove gene uključuju ''[[Alcaligenes faecalis]]'', ''[[Achromobacter xylosoxidans|Alcaligenes xylosoxidans]]'', mnoge iz [[rod (biologija)|roda]] ''[[Pseudomonas]]'', te [[vrsta]] ''[[Bradyrhizobium japonicum]]'' i ''[[Bradyrhizobium denitrificans|Blastobacter denitrificans]]''.<ref>{{cite journal | last1 = Liu | first1 = X. | last2 = Tiquia | first2 = S. M. | last3 = Holguin | first3 = G. | last4 = Wu | first4 = L. | last5 = Nold | first5 = S. C. | last6 = Devol | first6 = A. H. | last7 = Luo | first7 = K. | last8 = Palumbo | first8 = A. V. | last9 = Tiedje | first9 = J. M. | last10 = Zhou | first10 = J. | year = 2003 | title = Molecular Diversity of Denitrifying Genes in Continental Margin Sediments within the Oxygen-Deficient Zone off the Pacific Coast of Mexico | journal = Appl. Environ. Microbiol. | volume = 69 | issue = 6| pages = 3549–3560 | doi=10.1128/aem.69.6.3549-3560.2003| pmid = 12788762 | pmc = 161474 | bibcode = 2003ApEnM..69.3549L | citeseerx = 10.1.1.328.2951 }}</ref> == Pregled == === Polureakcije === Denitrifikacija se uglavnom odvija kroz neku kombinaciju sljedećih polureakcija, pri čemu enzim katalizira reakciju u zagradama: * NO<sub>3</sup><sup>−</sup> + 2 H<sup>+</sup> + 2 e<sup>−</sup> → {{chem|NO|2}}<sup>−</sup> + H<sub>2</sup>O ([[Nitrat-reduktaza]]) * {{chem|NO|2}}<sup>−</sup> + 2 H<sup>+</sup> + e<sup>−</sup> → NO + H<sub>2</sub>O ([[Nitrit-reduktaza]]) * 2 NO + 2 H<sup>+</sup> + 2 e<sup>−</sup> → {{chem|N|2|O}} + H<sub>2</sub>O ([[dušik-oksid reduktaza]]) * {{chem|N|2|O}} + 2 H<sup>+</sup> + 2 e<sup>−</sup> → {{chem|N|2 }} + H<sub>2</sub>O ([[sušik-oksid reduktaza]]) Kompletan proces se može izraziti kao neto uravnotežena [[redoks]] reakcija, gdje se [[nitrat]] (NO<sub>3</sup><sup>−</sup>) potpuno redukuje do [[dinizota]] (N<sub>2</sub>): * 2 NO<sub>3</sup><sup>−</sup> + 10 e<sup>−</sup> + 12 H<sup>+</sup> → N<sub>2</sub> + 6 H<sub>2</sub>O === Uslovi denitrifikacije === U U prirodi, denitrifikacija se može odvijati i u kopnenim i u morskim [[ekosistem]]ima.<ref name=":0">{{cite journal|last1=Seitzinger|first1=S.|last2=Harrison|first2=J. A.|last3=Bohlke|first3=J. K.|last4=Bouwman|first4=A. F.|last5=Lowrance|first5=R.|last6=Peterson|first6=B.|last7=Tobias|first7=C.|last8=Drecht|first8=G. V.|year=2006|title=Denitrification Across Landscapes and Waterscapes: A Synthesis|journal=Ecological Applications|volume=16|issue=6|pages=2064–2090|doi=10.1890/1051-0761(2006)016[2064:dalawa]2.0.co;2|pmid=17205890|hdl=1912/4707|hdl-access=free}}</ref> Tipično, denitrifikacija se javlja u anoksijskim okruženjima, gdje je koncentracija rastvorenog i slobodno dostupnog kisika smanjena. U tim područjima, nitrat (NO<sub>3</sub><sup>−</sup>) ili nitrit ({{chem|NO|2}}<sup>−</sup>) mogu se koristiti kao zamjenski terminalni [[akceptor elektrona]] umjesto [[kisik]]a (O<sub>2</sub>), energetski povoljnijeg akceptora elektrona. Terminalni akceptor elektrona je spoj koji se reducira u reakciji primanjem elektrona. Primjeri anoksijskih okruženja mogu uključivati [[tlo]],<ref name=":1">{{cite journal|last1=Scaglia|first1=J.|last2=Lensi|first2=R.|last3=Chalamet|first3=A.|s2cid=20602996|year=1985|title=Relationship between photosynthesis and denitrification in planted soil|journal=Plant and Soil|volume=84|issue=1|pages=37–43|doi=10.1007/BF02197865|bibcode=1985PlSoi..84...37S }}</ref> [[groundwater]],<ref name=":2">{{cite journal|last=Korom|first=Scott F.|year=1992|title=Natural Denitrification in the Saturated Zone: A Review|journal=Water Resources Research|volume=28|issue=6|pages=1657–1668|bibcode=1992WRR....28.1657K|doi=10.1029/92WR00252}}</ref> [[močvare]], rezervoari nafte,<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Cornish Shartau|first1=S. L.|last2=Yurkiw|first2=M.|last3=Lin|first3=S.|last4=Grigoryan|first4=A. A.|last5=Lambo|first5=A.|last6=Park|first6=H. S.|last7=Lomans|first7=B. P.|last8=Van Der Biezen|first8=E.|last9=Jetten|first9=M. S. M.|year=2010|title=Ammonium Concentrations in Produced Waters from a Mesothermic Oil Field Subjected to Nitrate Injection Decrease through Formation of Denitrifying Biomass and Anammox Activity|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=76|issue=15|pages=4977–4987|doi=10.1128/AEM.00596-10|pmc=2916462|pmid=20562276|last10=Voordouw|first10=G.|bibcode=2010ApEnM..76.4977C}}</ref> slabo prozračeni uglovi okeana i [[sedimenti morskog dna]]. Štaviše, denitrifikacija se može dogoditi i u oksijskim okruženjima. Visoka aktivnost denitrifikatora može se primijetiti u međuplimnim zonama, gdje plimni ciklusi uzrokuju fluktuacije koncentracije kisika u pjeskovitim obalnim sedimentima.<ref>{{Cite journal|last=Merchant|display-authors=et al|date=2017|title=Denitrifying community in coastal sediments performs aerobic and anaerobic respiration simultaneously|pmid=28463234|pmc=5520038|journal=The ISME Journal|volume=11|issue=8|pages=1799–1812|doi=10.1038/ismej.2017.51|bibcode=2017ISMEJ..11.1799M }}</ref> Na primjer, bakterijska vrsta ''Paracoccus denitrificans'' istovremeno vrši denitrifikaciju pod oksijskim i anoksijskim uslovima. Nakon izlaganja kisiku, bakterija je u stanju da koristi [[dušik-oksid reduktaza|dušik-oksid reduktazu]], [[enzim]] koji katalizira posljednji korak denitrifikacije.<ref>{{Cite journal|last=Qu|display-authors=et al|date=2016|title=Transcriptional and metabolic regulation of denitrification in Paracoccus denitrificans allows low but significant activity of nitrous oxide reductase under oxic conditions|pmid=26568281|journal=Environmental Microbiology|volume=18|issue=9|pages=2951–63|doi=10.1111/1462-2920.13128|bibcode=2016EnvMi..18.2951Q }}</ref> Aerobni denitrifikatori su uglavnom gram-negativne bakterije u koljenu Proteobacteria. Enzimi NapAB, NirS, NirK i NosZ nalaze se u periplazmi, širokom prostoru omeđenom [[citoplazma]]tskom i vanjskom membranom kod [[gram-negativna bakterija|gram-negativnih bakterija]].<ref name=":4">{{Cite journal|last1=Ji|first1=Bin|last2=Yang|first2=Kai|last3=Zhu|first3=Lei|last4=Jiang|first4=Yu|last5=Wang|first5=Hongyu|last6=Zhou|first6=Jun|last7=Zhang|first7=Huining|s2cid=85744076|date=2015|title=Aerobic denitrification: A review of important advances of the last 30 years|journal=Biotechnology and Bioprocess Engineering|volume=20|issue=4|pages=643–651|doi=10.1007/s12257-015-0009-0}}</ref> Različiti faktori okoline mogu utjecati na brzinu denitrifikacije na nivou cijelog ekosistema. Naprimjer, uočeno je da na brzinu denitrifikacije utiču temperatura i pH. Kod bakterijske vrste ''[[Pseudomonas mandelii]],'' [[ekspresija gena|ekspresija denitrificirajućih gena]] smanjena je na temperaturama ispod 30°C i [[pH]] ispod 5, dok je aktivnost uglavnom ostala nepromijenjena pH 6–8.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Saleh-Lakha |first1=Saleema |last2=Shannon |first2=Kelly E. |last3=Henderson |first3=Sherri L. |last4=Goyer |first4=Claudia |last5=Trevors |first5=Jack T. |last6=Zebarth |first6=Bernie J. |last7=Burton |first7=David L. |date=2009-06-15 |title=Effect of pH and Temperature on Denitrification Gene Expression and Activity in Pseudomonas mandelii |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=75 |issue=12 |pages=3903–3911 |doi=10.1128/AEM.00080-09 |issn=0099-2240 |pmc=2698340 |pmid=19376915|bibcode=2009ApEnM..75.3903S }}</ref> Organski ugljik kao [[donor elektrona]] je uobičajeni ograničavajući [[nutrijent]] za denitrifikaciju, što je uočeno u [[bentos]]kim sedimentima i [[močvara]]ma.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=Starr |first1=Robert C. |last2=Gillham |first2=Robert W. |date=November 1993 |title=Denitrification and Organic Carbon Availability in Two Aquifers |url=https://ngwa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1745-6584.1993.tb00867.x |journal=Groundwater |volume=31 |issue=6 |pages=934–947 |doi=10.1111/j.1745-6584.1993.tb00867.x |bibcode=1993GrWat..31..934S |issn=0017-467X|url-access=subscription }}</ref><ref name=":22">{{Cite journal |last1=Sirivedhin |first1=Tanita |last2=Gray |first2=Kimberly A. |date=February 2006 |title=Factors affecting denitrification rates in experimental wetlands: Field and laboratory studies |url=https://doi.org/10.1016/j.ecoleng.2005.09.001 |journal=Ecological Engineering |volume=26 |issue=2 |pages=167–181 |doi=10.1016/j.ecoleng.2005.09.001 |bibcode=2006EcEng..26..167S |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref> Nitrati i kisik također mogu biti potencijalni ograničavajući faktori za denitrifikaciju, iako potonja ima uočeni ograničavajući učinak samo u vlažnim tlima.<ref name=":32">{{Cite journal |last1=Burgin |first1=Amy J. |last2=Groffman |first2=Peter M. |last3=Lewis |first3=David N. |date=September 2010 |title=Factors Regulating Denitrification in a Riparian Wetland |url=https://acsess.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2136/sssaj2009.0463 |journal=Soil Science Society of America Journal |volume=74 |issue=5 |pages=1826–1833 |doi=10.2136/sssaj2009.0463 |bibcode=2010SSASJ..74.1826B |issn=0361-5995|url-access=subscription }}</ref> Kisik vjerovatno utiče na denitrifikaciju na više načina – budući da je većina denitrifikatora fakultativna, kisik može inhibirati brzinu, ali također može stimulirati denitrifikaciju olakšavajući nitrifikaciju i proizvodnju nitrata. U močvarama, kao i u [[pustinja]]ma,<ref name=":42">{{Cite journal |last1=Peterjohn |first1=William T. |last2=Schlesinger |first2=William H. |date=November 1991 |title=Factors Controlling Denitrification in a Chihuahuan Desert Ecosystem |url=https://acsess.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2136/sssaj1991.03615995005500060032x |journal=Soil Science Society of America Journal |volume=55 |issue=6 |pages=1694–1701 |doi=10.2136/sssaj1991.03615995005500060032x |bibcode=1991SSASJ..55.1694P |issn=0361-5995|url-access=subscription }}</ref> [[vlaga]] je okolišno ograničenje brzine denitrifikacije. Osim toga, okolišni faktori također mogu uticati na to hoće li se denitrifikacija završiti, što karakterizira potpuna redukcija NO<sub>3</sub><sup>−</sup> u N<sub>2</sub>, umjesto oslobađanja N<sub>2</sub>O kao krajnjeg proizvoda. [[pH vrijednost]] tla i tekstura su faktori koji mogu ublažiti denitrifikaciju, pri čemu viši nivoi pH ubrzavaju reakciju.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Foltz |first1=Mary E. |last2=Alesso |first2=Agustín |last3=Zilles |first3=Julie L. |date=2023 |title=Field soil properties and experimental nutrient additions drive the nitrous oxide ratio in laboratory denitrification experiments: a systematic review |journal=Frontiers in Soil Science |volume=3 |doi=10.3389/fsoil.2023.1194825 |doi-access=free |bibcode=2023FrSS....394825F |issn=2673-8619}}</ref> Sastav [[utrijent|hranjivih tvari]], posebno odnos ugljika i dušika, snažno doprinosi potpunoj denitrifikaciji,<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Xinping |last2=Wang |first2=Shimei |last3=Zhou |first3=Lixiang |date=January 2012 |title=Effect of carbon source, C/N ratio, nitrate and dissolved oxygen concentration on nitrite and ammonium production from denitrification process by Pseudomonas stutzeri D6 |url=https://doi.org/10.1016/j.biortech.2011.10.026 |journal=Bioresource Technology |volume=104 |pages=65–72 |doi=10.1016/j.biortech.2011.10.026 |pmid=22074905 |bibcode=2012BiTec.104...65Y |issn=0960-8524|url-access=subscription }}</ref> sa odnosom [[ugljik|C]]:[[dušik|N]] od 2:1, što omogućava potpunu redukciju nitrata bez obzira na temperaturu ili izvor ugljika.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Elefsiniotis |first1=P. |last2=Li |first2=D. |date=2006-02-15 |title=The effect of temperature and carbon source on denitrification using volatile fatty acids |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369703X05003463 |journal=Biochemical Engineering Journal |volume=28 |issue=2 |pages=148–155 |doi=10.1016/j.bej.2005.10.004 |bibcode=2006BioEJ..28..148E |issn=1369-703X|url-access=subscription }}</ref> [[Bakar]], kao [[kofaktor]] za [[nitrit-reduktaza| nitrit-reduktazu]] i [[dušik-oksid reduktaza|dušik-oksid reduktazu]], također je promovirao potpunu denitrifikaciju kada se dodao kao dodatak prehrani.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Moloantoa |first1=Karabelo M. |last2=Khetsha |first2=Zenzile P. |last3=Kana |first3=Gueguim E. B. |last4=Maleke |first4=Maleke M. |last5=Van Heerden |first5=Esta |last6=Castillo |first6=Julio C. |last7=Cason |first7=Errol D. |date=2023 |title=Metagenomic assessment of nitrate-contaminated mine wastewaters and optimization of complete denitrification by indigenous enriched bacteria |journal=Frontiers in Environmental Science |volume=11 |doi=10.3389/fenvs.2023.1148872 |doi-access=free |bibcode=2023FrEnS..1148872M |issn=2296-665X}}</ref> Pored hranjivih tvari i terena, sastav mikrobne zajednice također može uticati na omjer potpune denitrifikacije, pri čemu su [[prokariot]]ska [[koljeno (biologija)|koljena]] [[Actinomycetota]] i [[Thermoproteota]] odgovorna za veće oslobađanje N<sub>2</sub> nego N<sub>2</sub>O u usporedbi s drugim prokariotima.<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Deveautour |first1=C. |last2=Rojas-Pinzon |first2=P.A. |last3=Veloso |first3=M. |last4=Rambaud |first4=J. |last5=Duff |first5=A.M. |last6=Wall |first6=D. |last7=Carolan |first7=R. |last8=Philippot |first8=L. |last9=Richards |first9=K.G. |last10=O'Flaherty |first10=V. |last11=Brennan |first11=F. |date=May 2022 |title=Biotic and abiotic predictors of potential N2O emissions from denitrification in Irish grasslands soils: A national-scale field study |journal=Soil Biology and Biochemistry |volume=168 |doi=10.1016/j.soilbio.2022.108637 |issn=0038-0717|doi-access=free }}</ref> Denitrifikacija može dovesti do stanja koje se naziva [[Izotopska frakcionacija|izotopska frakcionacija]] u tlu. Dva stabilna [[izotop]]a dušika, <sup>14</sup>N i <sup>15</sup>N, nalaze se u sedimentnim profilima. Lakši izotop dušika, <sup>14</sup>N, je preferiran tokom denitrifikacije, ostavljajući teži izotop dušika, <sup>15</sup>N, u rezidualnoj materiji. Ova selektivnost dovodi do obogaćivanja biomase sa 14N u poređenju sa 15N..<ref>{{Cite journal|author=Dähnke K. |author2=Thamdrup B.|date=2013|title=Nitrogen isotope dynamics and fractionation during sedimentary denitrification in Boknis Eck, Baltic Sea|journal=Biogeosciences|volume=10|issue=5|pages=3079–3088|via=Copernicus Publications|doi=10.5194/bg-10-3079-2013|bibcode=2013BGeo...10.3079D|doi-access=free}}</ref> Štaviše, relativna brojnost <sup>14</sup>N može se analizirati kako bi se denitrifikacija razlikovala od drugih procesa u prirodi. ==Upotreba u tretmanu otpadnih voda== {{glavni|Tretman otpadnih voda}} Denitrifikacija se obično koristi za uklanjanje dušika iz [[kanalizacija]] i komunalnih [[otpasne vode|otpadnih voda]]. Također je instrumentalni proces u izgrađenim [[močvara]]ma<ref>{{cite journal | last1 = Bachand | first1 = P. A. M. | last2 = Horne | first2 = A. J. | year = 1999 | title = Denitrification in constructed free-water surface wetlands: II. Effects of vegetation and temperature | journal = Ecological Engineering | volume = 14 | issue = 1–2| pages = 17–32 | doi=10.1016/s0925-8574(99)00017-8| bibcode = 1999EcEng..14...17B }}</ref> i [[priobalna zona|priobalnim zonama]] <ref>{{cite journal | last1 = Martin | first1 = T. L. | last2 = Kaushik | first2 = N. K. | last3 = Trevors | first3 = J. T. | last4 = Whiteley | first4 = H. R. | year = 1999 | title = Review: Denitrification in temperate climate riparian zones | journal = Water, Air, and Soil Pollution | volume = 111 | issue = 1–4 | pages = 171–186 | doi=10.1023/a:1005015400607| bibcode = 1999WASP..111..171M | s2cid = 96384737 }}</ref> za sprječavanje zagađenja podzemnih voda nitratima koje nastaje usljed prekomjerne upotrebe [[gnojiva]] u poljoprivredi ili stambenim objektima.<ref>{{cite journal | last1 = Mulvaney | first1 = R. L. | last2 = Khan | first2 = S. A. | last3 = Mulvaney | first3 = C. S. | s2cid = 18518 | year = 1997 | title = Nitrogen fertilizers promote denitrification | journal = Biology and Fertility of Soils | volume = 24 | issue = 2| pages = 211–220 | doi=10.1007/s003740050233| bibcode = 1997BioFS..24..211M }}</ref> [[Bioreaktori]] za drveno triješće proučavaju se od 2000-ih i efikasni su u uklanjanju nitrata iz poljoprivrednih otpadnih voda. <ref>{{cite journal | last1 = Ghane | first1 = E | last2 = Fausey | first2 = NR | last3 = Brown | first3 = LC | date = Jan 2015 | title = Modeling nitrate removal in a denitrification bed | journal = Water Res. | volume = 71C | pages = 294–305 | doi = 10.1016/j.watres.2014.10.039 | pmid = 25638338 | bibcode = 2015WatRe..71..294G }} </ref> pa čak i [[stajsko gnojivo]].<ref>{{cite journal | last1 = Carney KN | first1 = Rodgers M | last2 = Lawlor | first2 = PG | last3 = Zhan | first3 = X | year = 2013 | title = Treatment of separated piggery anaerobic digestate liquid using woodchip biofilters | journal = Environ Technology | volume = 34 | issue = 5–8| pages = 663–70 | doi = 10.1080/09593330.2012.710408 | pmid = 23837316 | bibcode = 2013EnvTe..34..663C | s2cid = 10397713 }} {{subscription required}}</ref> Redukcija pod anoksičnim uslovima može se desiti i putem procesa koji se naziva anaerobna amonijeva oksidacija ([[anammoks]]):<ref>{{cite journal | last1 = Dalsgaard | first1 = T. | last2 = Thamdrup | first2 = B. | last3 = Canfield | first3 = D. E. | year = 2005 | title = Anaerobic ammonium oxidation (anammox) in the marine environment | journal = Research in Microbiology | volume = 156 | issue = 4| pages = 457–464 | doi=10.1016/j.resmic.2005.01.011| pmid = 15862442 | doi-access = free }}</ref> :NH<sub>4</sub><sup>+</sup> + NO<sub>2</sub><sup>−</sup> → N<sub>2</sub> + 2 H<sub>2</sub>O U nekim [[postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda|postrojenjima za prečišćavanje otpadnih voda]], spojevi poput [[metanol]]a, [[etanol]]a, [[acetat]]a, [[glicerin]]a ili vlasničkih proizvoda dodaju se u otpadne vode kako bi se obezbijedio izvor ugljika i elektrona za denitrificirajuće [[bakterije]].<ref>{{cite journal | last1 = Chen | first1 = K.-C. | last2 = Lin | first2 = Y.-F. | year = 1993 | title = The relationship between denitrifying bacteria and methanogenic bacteria in a mixed culture system of acclimated sludges | journal = Water Research | volume = 27 | issue = 12| pages = 1749–1759 | doi=10.1016/0043-1354(93)90113-v| bibcode = 1993WatRe..27.1749C }}</ref> [[Mikrob]]na [[ekologija]] takvih inženjerskih procesa denitrifikacije određena je prirodom donora elektrona i uslovima rada procesa.<ref>{{Cite journal|last1=Baytshtok|first1=Vladimir|last2=Lu|first2=Huijie|last3=Park|first3=Hongkeun|last4=Kim|first4=Sungpyo|last5=Yu|first5=Ran|last6=Chandran|first6=Kartik|date=2009-04-15|title=Impact of varying electron donors on the molecular microbial ecology and biokinetics of methylotrophic denitrifying bacteria|journal=Biotechnology and Bioengineering|volume=102|issue=6|pages=1527–1536|doi=10.1002/bit.22213|pmid=19097144|bibcode=2009BiotB.102.1527B |s2cid=6445650}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Huijie|last2=Chandran|first2=Kartik|last3=Stensel|first3=David|date=November 2014|title=Microbial ecology of denitrification in biological wastewater treatment|journal=Water Research|volume=64|pages=237–254|doi=10.1016/j.watres.2014.06.042|pmid=25078442|bibcode=2014WatRe..64..237L }}</ref> Procesi denitrifikacije se također koriste u tretmanu industrijskih [[otpadne vode|otpadnih voda]].<ref>{{cite journal | last1 = Constantin | first1 = H. | last2 = Fick | first2 = M. | year = 1997 | title = Influence of C-sources on the denitrification rate of a high-nitrate concentrated industrial wastewater | journal = Water Research | volume = 31 | issue = 3| pages = 583–589 | doi=10.1016/s0043-1354(96)00268-0| bibcode = 1997WatRe..31..583C }}</ref> Mnogi tipovi i [[dizajn]]i denitrifikacijskih [[bioreaktor]]a komercijalno su dostupni za industrijske primjene, uključujući [[Elektro-biohemijski reaktor|EBR]], membranske bioreaktore (MBR) i bioreaktore s pokretnim slojem (MBBR). Aerobna denitrifikacija, koju provode aerobni denitrifikatori, može ponuditi potencijal za eliminaciju potrebe za odvojenim spremnicima i smanjenje prinosa [[mulj]]a. Postoje manje strogi zahtjevi za alkalnost jer ako je generirana tokom denitrifikacije može djelimično kompenzirati potrošnju alkalnosti u nitrifikaciji.<ref name=":4"/> ==Nebiološka denitrifikacija== Različite nebiološke metode mogu ukloniti nitrate. To uključuje metode koje mogu uništiti dušikove spojeve, kao što su hemijske i elektrohemijske metode, i one koje selektivno prenose nitrat u koncentrirani tok otpada, kao što su ionska izmjena ili reverzna [[osmoza]]. Hemijsko uklanjanje nitrata može se dogoditi kroz napredne procese oksidacije, iako može proizvesti opasne nusproizvode.<ref name="Rayaroth Aravindakumar Shah Boczkaj 2022 p=133002">{{cite journal | last1=Rayaroth | first1=Manoj P. | last2=Aravindakumar | first2=Charuvila T. | last3=Shah | first3=Noor S. | last4=Boczkaj | first4=Grzegorz | title=Advanced oxidation processes (AOPs) based wastewater treatment - unexpected nitration side reactions - a serious environmental issue: A review | journal=Chemical Engineering Journal | publisher=Elsevier BV | volume=430 | year=2022 | issn=1385-8947 | doi=10.1016/j.cej.2021.133002 | doi-access=free | bibcode=2022ChEnJ.43033002R }}</ref> [[Elektrohemija|Elektrohemijske metode]] mogu ukloniti nitrat putem napona primijenjenog na elektrode, pri čemu se degradacija obično događa na katodi. Učinkoviti materijali za katodu uključuju prelazne metale, postprelazne [[metal]]e,<ref name="NitrateElectroReview">{{cite journal | last1=Rajmohan | first1=K. S. | last2=Gopinath | first2=M. | last3=Chetty | first3=Raghuram | title=Review on challenges and opportunities in the removal of nitrate from wastewater using electrochemical method | publisher=Triveni Enterprises | volume=37 | year=2016 | issn=2394-0379 | pages=1519–1528}}</ref> i [[poluprovodnik]]e, poput TO<sub>2</sub>.<ref name="Ji Niu Xu Wang 2021 p=129706">{{cite journal | last1=Ji | first1=Yangyuan | last2=Niu | first2=Junfeng | last3=Xu | first3=Dong | last4=Wang | first4=Kaixuan | last5=Brejcha | first5=Jacob | last6=Jeon | first6=Seunghyo | last7=Warsinger | first7=David M | title=Efficient electrocatalysis for denitrification by using TiO<sub>2</sub> nanotube arrays cathode and adding chloride ions | journal=Chemosphere | publisher=Elsevier BV | volume=274 | year=2021 | issn=0045-6535 | doi=10.1016/j.chemosphere.2021.129706 | pmid=33540319 | bibcode=2021Chmsp.27429706J | s2cid=231818217 | url=https://docs.lib.purdue.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=mepubs | url-access=subscription }}</ref> Elektrohemijske metode često mogu izbjeći potrebu za skupim hemijskim aditivima, ali njihova efikasnost može biti ograničena pH vrijednošću i prisutnim ionima. Reverzna osmoza je vrlo učinkovita u uklanjanju malih nabijenih [[rastvor]]enih tvari poput nitrata, ali također može ukloniti poželjne hranjive tvari, stvoriti velike količine otpadnih voda i zahtijevati povećani pritisak pumpanja. [[Ionska izmjena]] može selektivno ukloniti nitrate iz vode bez velikih otpadnih tokova,<ref name="Krueger 1949 pp. 482–487">{{cite journal | last=Krueger | first=Gordon M. | title=A method for the removal of nitrates from waterprior to use in infant formula | journal=The Journal of Pediatrics | publisher=Elsevier BV | volume=35 | issue=4 | year=1949 | issn=0022-3476 | doi=10.1016/s0022-3476(49)80063-1 | pages=482–487| pmid=18143940 }}</ref> ali zahtijevaju regeneraciju i mogu se suočiti s problemima s apsorpcijom neželjenih iona. == Također pogledajte == * [[Aerobna denitrifikacija]] * [[Anaerobno disanje]] * [[Bioremedijacija]] * [[Klimatske promjene]] * [[Oolinska hipoksija]] * [[Fiksacija dušika]] * [[Istovremena nitrifikacija-denitrifikacija]] == Reference == {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategorija:Biohemijske reakcije]] [[Kategorija:Mikrobiologija okoliša]] [[Kategorija:Ciklus dušika]] b8d8f2b829oaaw9tohfj766kdidn1hv 3836980 3836977 2026-04-24T09:59:50Z Schalabeiser 180668 /* Reference */ 3836980 wikitext text/x-wiki [[Slika:Nitrogen Cycle.svg|thumb|350px|[[Ciklus dušika]].]] '''Denitrifikacija''' je [[mikrob]]ski olakšan proces u kojem se nitrat ({{Chem2|NO3–}}) redukuje i na kraju proizvodi molekularni [[dušik]] (N<sub>2</sub>), kroz niz međuprodukata plinovitog [[dušik- oksid]]a. Fakultativne anaerobne bakterije izvode denitrifikaciju kao vrstu disanja koja [[redoks|redukuje]] oksidirane oblike dušika, kao odgovor na oksidaciju [[donor elektrona| donora elektrona]] kao što je [[organska materija]]. Preferirani [[akceptori elektrona]] dušika, po redoslijedu od termodinamički najpovoljnijih do najmanje povoljnih, uključuju [[nitrat]] ({{Chem2|NO3–}}), [[nitrit]] ({{Chem2|NO2 –}}), [[dušik-oksid]] (NO), [[dušik-oksid]] ({{Chem2|N2O}}), što na kraju rezultira proizvodnjom {{Chem2|N2}}, čime se završava [[ciklus dušika]]. Denitrificirajućim mikrobima je potrebna vrlo niska koncentracija kisika, manja od 10%, kao i organski spoj C za energiju. Budući da denitrifikacija može ukloniti NO<sub>3–</sub>, smanjujući njegovo ispiranje u [[podzemne vode]], može se strateški koristiti za tretman otpadnih voda ili životinjskih ostataka s visokim sadržajem dušika. Denitrifikacija može propuštati N<sub>2</sub>, O, koji je supstanca koja oštećuje [[ozonski omotač]] i staklenički plin koji može imati značajan uticaj na [[globalno zagrijavanje]]. Procese prvenstveno izvode [[heterotrof]]ne [[bakterije]] (kao što su ''[[Paracoccus denitrificans]]'' i razne pseudomonade),<ref>{{cite journal | last1 = Carlson | first1 = C. A. | last2 = Ingraham | first2 = J. L. | year = 1983 | title = Comparison of denitrification by ''Pseudomonas stutzeri'', ''Pseudomonas aeruginosa'', and ''Paracoccus denitrificans'' | journal = Appl. Environ. Microbiol. | volume = 45 | issue = 4| pages = 1247–1253 | pmid = 6407395 | pmc = 242446 | doi = 10.1128/AEM.45.4.1247-1253.1983 | bibcode = 1983ApEnM..45.1247C }}</ref> iako su identificirani i [[autotrof]]ni denitrifikatori (npr. ''[[Thiobacillus denitrificans]]'').<ref>{{cite journal |title=Studies on ''Thiobacillus denitrificans''|journal=Archiv für Mikrobiologie|volume=20|issue=1|pages=34–62|doi=10.1007/BF00412265|pmid=13139524|year=1954|last1=Baalsrud|first1=K.|last2=Baalsrud|first2=Kjellrun S.|bibcode=1954ArMic..20...34B |s2cid=22428082}}</ref> Denitrifikatori su zastupljeni u svim glavnim [[filogeneza|filogenetskim]] grupama.<ref name=Zumft>{{cite journal |last1=Zumft |first1=W G |year=1997 |title=Cell biology and molecular basis of denitrification |url= | journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=61 |issue=4|pages=533–616 |doi=10.1128/mmbr.61.4.533-616.1997 |pmid=9409151 |pmc=232623 }}</ref> Općenito, nekoliko [[vrsta]] bakterija je uključeno u potpunu redukciju {{Chem2|NO3–}} do {{Chem2|N2}}, a u procesu redukcije identifikovano je više od jednog [[enzim]]skog puta.<ref>Atlas, R.M., Barthas, R. Microbial Ecology: Fundamentals and Applications. 3rd Ed. Benjamin-Cummings Publishing. {{ISBN|0-8053-0653-6}}</ref> Proces denitrifikacije ne samo da organizmu obezbjeđuje energiju koja vrši redukciju nitrata u plinoviti [[didušik]], već i neki anaerobne [[cilijate]] mogu koristiti denitrificirajuće endosimbionte, za dobijanje [[energija|energije]] slično kao što se koriste [[mitohondrije]] kod aerobnih organizama koji udišu [[kisik]].<ref>{{cite journal |last1=Graf |first1=Jon S. |last2=Schorn |first2=Sina |last3=Kitzinger |first3=Katharina |last4=Ahmerkamp |first4=Soeren |last5=Woehle |first5=Christian |last6=Huettel |first6=Bruno |last7=Schubert |first7=Carsten J. |last8=Kuypers |first8=Marcel M. M. |last9=Milucka |first9=Jana |title=Anaerobic endosymbiont generates energy for ciliate host by denitrification |journal=Nature |date=3 March 2021 |volume=591 |issue=7850 |pages=445–450 |doi=10.1038/s41586-021-03297-6|pmid=33658719 |pmc=7969357 |bibcode=2021Natur.591..445G |doi-access=free }}</ref> Direktna redukcija nitrata do [[amonij]]a, proces poznat kao '''[[disimilacijska redukcija nitrata do amonija]]''' ili '''DNRA''',<ref>{{cite journal|doi=10.3354/meps237041|bibcode=2002MEPS..237...41A|title=Dissimilatory nitrate reduction to ammonium (DNRA) as a nitrogen link, versus denitrification as a sink in a shallow estuary (Laguna Madre/Baffin Bay, Texas)|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=237|pages=41–50|last1=An|first1=S.|last2=Gardner|first2=WS|year=2002|doi-access=free}}</ref> je također moguće za organizme koji imaju nrf-[[gen]].<ref>{{cite journal |last1=Kuypers |first1= MMM |last2=Marchant |first2=HK |last3=Kartal |first3=B |s2cid= 3948918 |title=The Microbial Nitrogen-Cycling Network |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=1 |issue=1 |pages=1–14 |year=2011 |pmid=29398704 |doi=10.1038/nrmicro.2018.9 |hdl= 21.11116/0000-0003-B828-1 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite book|doi=10.1007/1-4020-3544-6_13|author=Spanning, R., Delgado, M. and Richardson, D. |year=2005|quote=It is possible to encounter DNRA when your source of carbon is a fermentable substrate, as glucose, so if you wanna avoid DNRA use a non fermentable substrate|title= Nitrogen Fixation: Origins, Applications, and Research Progress|pages=277–342|chapter=The Nitrogen Cycle: Denitrification and its Relationship to N<sub>2</sub> Fixation |isbn=978-1-4020-3542-5 }}</ref> Ovo je rjeđe od denitrifikacije u većini [[ekosistem]]a kao sredstva za smanjenje nitrata. Drugi geni poznati kod [[mikroorganizam]]a koji denitrificiraju uključuju ''nir'' ([[nitrit-reduktaza]]) i ''nos'' ([[dušik-oksid reduktaza|sušik-oksid reduktazu]]) između ostalih;<ref name=Zumft /> organizmi identificirani kao oni koji imaju ove gene uključuju ''[[Alcaligenes faecalis]]'', ''[[Achromobacter xylosoxidans|Alcaligenes xylosoxidans]]'', mnoge iz [[rod (biologija)|roda]] ''[[Pseudomonas]]'', te [[vrsta]] ''[[Bradyrhizobium japonicum]]'' i ''[[Bradyrhizobium denitrificans|Blastobacter denitrificans]]''.<ref>{{cite journal | last1 = Liu | first1 = X. | last2 = Tiquia | first2 = S. M. | last3 = Holguin | first3 = G. | last4 = Wu | first4 = L. | last5 = Nold | first5 = S. C. | last6 = Devol | first6 = A. H. | last7 = Luo | first7 = K. | last8 = Palumbo | first8 = A. V. | last9 = Tiedje | first9 = J. M. | last10 = Zhou | first10 = J. | year = 2003 | title = Molecular Diversity of Denitrifying Genes in Continental Margin Sediments within the Oxygen-Deficient Zone off the Pacific Coast of Mexico | journal = Appl. Environ. Microbiol. | volume = 69 | issue = 6| pages = 3549–3560 | doi=10.1128/aem.69.6.3549-3560.2003| pmid = 12788762 | pmc = 161474 | bibcode = 2003ApEnM..69.3549L | citeseerx = 10.1.1.328.2951 }}</ref> == Pregled == === Polureakcije === Denitrifikacija se uglavnom odvija kroz neku kombinaciju sljedećih polureakcija, pri čemu enzim katalizira reakciju u zagradama: * NO<sub>3</sup><sup>−</sup> + 2 H<sup>+</sup> + 2 e<sup>−</sup> → {{chem|NO|2}}<sup>−</sup> + H<sub>2</sup>O ([[Nitrat-reduktaza]]) * {{chem|NO|2}}<sup>−</sup> + 2 H<sup>+</sup> + e<sup>−</sup> → NO + H<sub>2</sub>O ([[Nitrit-reduktaza]]) * 2 NO + 2 H<sup>+</sup> + 2 e<sup>−</sup> → {{chem|N|2|O}} + H<sub>2</sub>O ([[dušik-oksid reduktaza]]) * {{chem|N|2|O}} + 2 H<sup>+</sup> + 2 e<sup>−</sup> → {{chem|N|2 }} + H<sub>2</sub>O ([[sušik-oksid reduktaza]]) Kompletan proces se može izraziti kao neto uravnotežena [[redoks]] reakcija, gdje se [[nitrat]] (NO<sub>3</sup><sup>−</sup>) potpuno redukuje do [[dinizota]] (N<sub>2</sub>): * 2 NO<sub>3</sup><sup>−</sup> + 10 e<sup>−</sup> + 12 H<sup>+</sup> → N<sub>2</sub> + 6 H<sub>2</sub>O === Uslovi denitrifikacije === U U prirodi, denitrifikacija se može odvijati i u kopnenim i u morskim [[ekosistem]]ima.<ref name=":0">{{cite journal|last1=Seitzinger|first1=S.|last2=Harrison|first2=J. A.|last3=Bohlke|first3=J. K.|last4=Bouwman|first4=A. F.|last5=Lowrance|first5=R.|last6=Peterson|first6=B.|last7=Tobias|first7=C.|last8=Drecht|first8=G. V.|year=2006|title=Denitrification Across Landscapes and Waterscapes: A Synthesis|journal=Ecological Applications|volume=16|issue=6|pages=2064–2090|doi=10.1890/1051-0761(2006)016[2064:dalawa]2.0.co;2|pmid=17205890|hdl=1912/4707|hdl-access=free}}</ref> Tipično, denitrifikacija se javlja u anoksijskim okruženjima, gdje je koncentracija rastvorenog i slobodno dostupnog kisika smanjena. U tim područjima, nitrat (NO<sub>3</sub><sup>−</sup>) ili nitrit ({{chem|NO|2}}<sup>−</sup>) mogu se koristiti kao zamjenski terminalni [[akceptor elektrona]] umjesto [[kisik]]a (O<sub>2</sub>), energetski povoljnijeg akceptora elektrona. Terminalni akceptor elektrona je spoj koji se reducira u reakciji primanjem elektrona. Primjeri anoksijskih okruženja mogu uključivati [[tlo]],<ref name=":1">{{cite journal|last1=Scaglia|first1=J.|last2=Lensi|first2=R.|last3=Chalamet|first3=A.|s2cid=20602996|year=1985|title=Relationship between photosynthesis and denitrification in planted soil|journal=Plant and Soil|volume=84|issue=1|pages=37–43|doi=10.1007/BF02197865|bibcode=1985PlSoi..84...37S }}</ref> [[groundwater]],<ref name=":2">{{cite journal|last=Korom|first=Scott F.|year=1992|title=Natural Denitrification in the Saturated Zone: A Review|journal=Water Resources Research|volume=28|issue=6|pages=1657–1668|bibcode=1992WRR....28.1657K|doi=10.1029/92WR00252}}</ref> [[močvare]], rezervoari nafte,<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Cornish Shartau|first1=S. L.|last2=Yurkiw|first2=M.|last3=Lin|first3=S.|last4=Grigoryan|first4=A. A.|last5=Lambo|first5=A.|last6=Park|first6=H. S.|last7=Lomans|first7=B. P.|last8=Van Der Biezen|first8=E.|last9=Jetten|first9=M. S. M.|year=2010|title=Ammonium Concentrations in Produced Waters from a Mesothermic Oil Field Subjected to Nitrate Injection Decrease through Formation of Denitrifying Biomass and Anammox Activity|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=76|issue=15|pages=4977–4987|doi=10.1128/AEM.00596-10|pmc=2916462|pmid=20562276|last10=Voordouw|first10=G.|bibcode=2010ApEnM..76.4977C}}</ref> slabo prozračeni uglovi okeana i [[sedimenti morskog dna]]. Štaviše, denitrifikacija se može dogoditi i u oksijskim okruženjima. Visoka aktivnost denitrifikatora može se primijetiti u međuplimnim zonama, gdje plimni ciklusi uzrokuju fluktuacije koncentracije kisika u pjeskovitim obalnim sedimentima.<ref>{{Cite journal|last=Merchant|display-authors=et al|date=2017|title=Denitrifying community in coastal sediments performs aerobic and anaerobic respiration simultaneously|pmid=28463234|pmc=5520038|journal=The ISME Journal|volume=11|issue=8|pages=1799–1812|doi=10.1038/ismej.2017.51|bibcode=2017ISMEJ..11.1799M }}</ref> Na primjer, bakterijska vrsta ''Paracoccus denitrificans'' istovremeno vrši denitrifikaciju pod oksijskim i anoksijskim uslovima. Nakon izlaganja kisiku, bakterija je u stanju da koristi [[dušik-oksid reduktaza|dušik-oksid reduktazu]], [[enzim]] koji katalizira posljednji korak denitrifikacije.<ref>{{Cite journal|last=Qu|display-authors=et al|date=2016|title=Transcriptional and metabolic regulation of denitrification in Paracoccus denitrificans allows low but significant activity of nitrous oxide reductase under oxic conditions|pmid=26568281|journal=Environmental Microbiology|volume=18|issue=9|pages=2951–63|doi=10.1111/1462-2920.13128|bibcode=2016EnvMi..18.2951Q }}</ref> Aerobni denitrifikatori su uglavnom gram-negativne bakterije u koljenu Proteobacteria. Enzimi NapAB, NirS, NirK i NosZ nalaze se u periplazmi, širokom prostoru omeđenom [[citoplazma]]tskom i vanjskom membranom kod [[gram-negativna bakterija|gram-negativnih bakterija]].<ref name=":4">{{Cite journal|last1=Ji|first1=Bin|last2=Yang|first2=Kai|last3=Zhu|first3=Lei|last4=Jiang|first4=Yu|last5=Wang|first5=Hongyu|last6=Zhou|first6=Jun|last7=Zhang|first7=Huining|s2cid=85744076|date=2015|title=Aerobic denitrification: A review of important advances of the last 30 years|journal=Biotechnology and Bioprocess Engineering|volume=20|issue=4|pages=643–651|doi=10.1007/s12257-015-0009-0}}</ref> Različiti faktori okoline mogu utjecati na brzinu denitrifikacije na nivou cijelog ekosistema. Naprimjer, uočeno je da na brzinu denitrifikacije utiču temperatura i pH. Kod bakterijske vrste ''[[Pseudomonas mandelii]],'' [[ekspresija gena|ekspresija denitrificirajućih gena]] smanjena je na temperaturama ispod 30°C i [[pH]] ispod 5, dok je aktivnost uglavnom ostala nepromijenjena pH 6–8.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Saleh-Lakha |first1=Saleema |last2=Shannon |first2=Kelly E. |last3=Henderson |first3=Sherri L. |last4=Goyer |first4=Claudia |last5=Trevors |first5=Jack T. |last6=Zebarth |first6=Bernie J. |last7=Burton |first7=David L. |date=2009-06-15 |title=Effect of pH and Temperature on Denitrification Gene Expression and Activity in Pseudomonas mandelii |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=75 |issue=12 |pages=3903–3911 |doi=10.1128/AEM.00080-09 |issn=0099-2240 |pmc=2698340 |pmid=19376915|bibcode=2009ApEnM..75.3903S }}</ref> Organski ugljik kao [[donor elektrona]] je uobičajeni ograničavajući [[nutrijent]] za denitrifikaciju, što je uočeno u [[bentos]]kim sedimentima i [[močvara]]ma.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=Starr |first1=Robert C. |last2=Gillham |first2=Robert W. |date=November 1993 |title=Denitrification and Organic Carbon Availability in Two Aquifers |url=https://ngwa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1745-6584.1993.tb00867.x |journal=Groundwater |volume=31 |issue=6 |pages=934–947 |doi=10.1111/j.1745-6584.1993.tb00867.x |bibcode=1993GrWat..31..934S |issn=0017-467X|url-access=subscription }}</ref><ref name=":22">{{Cite journal |last1=Sirivedhin |first1=Tanita |last2=Gray |first2=Kimberly A. |date=February 2006 |title=Factors affecting denitrification rates in experimental wetlands: Field and laboratory studies |url=https://doi.org/10.1016/j.ecoleng.2005.09.001 |journal=Ecological Engineering |volume=26 |issue=2 |pages=167–181 |doi=10.1016/j.ecoleng.2005.09.001 |bibcode=2006EcEng..26..167S |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref> Nitrati i kisik također mogu biti potencijalni ograničavajući faktori za denitrifikaciju, iako potonja ima uočeni ograničavajući učinak samo u vlažnim tlima.<ref name=":32">{{Cite journal |last1=Burgin |first1=Amy J. |last2=Groffman |first2=Peter M. |last3=Lewis |first3=David N. |date=September 2010 |title=Factors Regulating Denitrification in a Riparian Wetland |url=https://acsess.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2136/sssaj2009.0463 |journal=Soil Science Society of America Journal |volume=74 |issue=5 |pages=1826–1833 |doi=10.2136/sssaj2009.0463 |bibcode=2010SSASJ..74.1826B |issn=0361-5995|url-access=subscription }}</ref> Kisik vjerovatno utiče na denitrifikaciju na više načina – budući da je većina denitrifikatora fakultativna, kisik može inhibirati brzinu, ali također može stimulirati denitrifikaciju olakšavajući nitrifikaciju i proizvodnju nitrata. U močvarama, kao i u [[pustinja]]ma,<ref name=":42">{{Cite journal |last1=Peterjohn |first1=William T. |last2=Schlesinger |first2=William H. |date=November 1991 |title=Factors Controlling Denitrification in a Chihuahuan Desert Ecosystem |url=https://acsess.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2136/sssaj1991.03615995005500060032x |journal=Soil Science Society of America Journal |volume=55 |issue=6 |pages=1694–1701 |doi=10.2136/sssaj1991.03615995005500060032x |bibcode=1991SSASJ..55.1694P |issn=0361-5995|url-access=subscription }}</ref> [[vlaga]] je okolišno ograničenje brzine denitrifikacije. Osim toga, okolišni faktori također mogu uticati na to hoće li se denitrifikacija završiti, što karakterizira potpuna redukcija NO<sub>3</sub><sup>−</sup> u N<sub>2</sub>, umjesto oslobađanja N<sub>2</sub>O kao krajnjeg proizvoda. [[pH vrijednost]] tla i tekstura su faktori koji mogu ublažiti denitrifikaciju, pri čemu viši nivoi pH ubrzavaju reakciju.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Foltz |first1=Mary E. |last2=Alesso |first2=Agustín |last3=Zilles |first3=Julie L. |date=2023 |title=Field soil properties and experimental nutrient additions drive the nitrous oxide ratio in laboratory denitrification experiments: a systematic review |journal=Frontiers in Soil Science |volume=3 |doi=10.3389/fsoil.2023.1194825 |doi-access=free |bibcode=2023FrSS....394825F |issn=2673-8619}}</ref> Sastav [[utrijent|hranjivih tvari]], posebno odnos ugljika i dušika, snažno doprinosi potpunoj denitrifikaciji,<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Xinping |last2=Wang |first2=Shimei |last3=Zhou |first3=Lixiang |date=January 2012 |title=Effect of carbon source, C/N ratio, nitrate and dissolved oxygen concentration on nitrite and ammonium production from denitrification process by Pseudomonas stutzeri D6 |url=https://doi.org/10.1016/j.biortech.2011.10.026 |journal=Bioresource Technology |volume=104 |pages=65–72 |doi=10.1016/j.biortech.2011.10.026 |pmid=22074905 |bibcode=2012BiTec.104...65Y |issn=0960-8524|url-access=subscription }}</ref> sa odnosom [[ugljik|C]]:[[dušik|N]] od 2:1, što omogućava potpunu redukciju nitrata bez obzira na temperaturu ili izvor ugljika.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Elefsiniotis |first1=P. |last2=Li |first2=D. |date=2006-02-15 |title=The effect of temperature and carbon source on denitrification using volatile fatty acids |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369703X05003463 |journal=Biochemical Engineering Journal |volume=28 |issue=2 |pages=148–155 |doi=10.1016/j.bej.2005.10.004 |bibcode=2006BioEJ..28..148E |issn=1369-703X|url-access=subscription }}</ref> [[Bakar]], kao [[kofaktor]] za [[nitrit-reduktaza| nitrit-reduktazu]] i [[dušik-oksid reduktaza|dušik-oksid reduktazu]], također je promovirao potpunu denitrifikaciju kada se dodao kao dodatak prehrani.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Moloantoa |first1=Karabelo M. |last2=Khetsha |first2=Zenzile P. |last3=Kana |first3=Gueguim E. B. |last4=Maleke |first4=Maleke M. |last5=Van Heerden |first5=Esta |last6=Castillo |first6=Julio C. |last7=Cason |first7=Errol D. |date=2023 |title=Metagenomic assessment of nitrate-contaminated mine wastewaters and optimization of complete denitrification by indigenous enriched bacteria |journal=Frontiers in Environmental Science |volume=11 |doi=10.3389/fenvs.2023.1148872 |doi-access=free |bibcode=2023FrEnS..1148872M |issn=2296-665X}}</ref> Pored hranjivih tvari i terena, sastav mikrobne zajednice također može uticati na omjer potpune denitrifikacije, pri čemu su [[prokariot]]ska [[koljeno (biologija)|koljena]] [[Actinomycetota]] i [[Thermoproteota]] odgovorna za veće oslobađanje N<sub>2</sub> nego N<sub>2</sub>O u usporedbi s drugim prokariotima.<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Deveautour |first1=C. |last2=Rojas-Pinzon |first2=P.A. |last3=Veloso |first3=M. |last4=Rambaud |first4=J. |last5=Duff |first5=A.M. |last6=Wall |first6=D. |last7=Carolan |first7=R. |last8=Philippot |first8=L. |last9=Richards |first9=K.G. |last10=O'Flaherty |first10=V. |last11=Brennan |first11=F. |date=May 2022 |title=Biotic and abiotic predictors of potential N2O emissions from denitrification in Irish grasslands soils: A national-scale field study |journal=Soil Biology and Biochemistry |volume=168 |doi=10.1016/j.soilbio.2022.108637 |issn=0038-0717|doi-access=free }}</ref> Denitrifikacija može dovesti do stanja koje se naziva [[Izotopska frakcionacija|izotopska frakcionacija]] u tlu. Dva stabilna [[izotop]]a dušika, <sup>14</sup>N i <sup>15</sup>N, nalaze se u sedimentnim profilima. Lakši izotop dušika, <sup>14</sup>N, je preferiran tokom denitrifikacije, ostavljajući teži izotop dušika, <sup>15</sup>N, u rezidualnoj materiji. Ova selektivnost dovodi do obogaćivanja biomase sa 14N u poređenju sa 15N..<ref>{{Cite journal|author=Dähnke K. |author2=Thamdrup B.|date=2013|title=Nitrogen isotope dynamics and fractionation during sedimentary denitrification in Boknis Eck, Baltic Sea|journal=Biogeosciences|volume=10|issue=5|pages=3079–3088|via=Copernicus Publications|doi=10.5194/bg-10-3079-2013|bibcode=2013BGeo...10.3079D|doi-access=free}}</ref> Štaviše, relativna brojnost <sup>14</sup>N može se analizirati kako bi se denitrifikacija razlikovala od drugih procesa u prirodi. ==Upotreba u tretmanu otpadnih voda== {{glavni|Tretman otpadnih voda}} Denitrifikacija se obično koristi za uklanjanje dušika iz [[kanalizacija]] i komunalnih [[otpasne vode|otpadnih voda]]. Također je instrumentalni proces u izgrađenim [[močvara]]ma<ref>{{cite journal | last1 = Bachand | first1 = P. A. M. | last2 = Horne | first2 = A. J. | year = 1999 | title = Denitrification in constructed free-water surface wetlands: II. Effects of vegetation and temperature | journal = Ecological Engineering | volume = 14 | issue = 1–2| pages = 17–32 | doi=10.1016/s0925-8574(99)00017-8| bibcode = 1999EcEng..14...17B }}</ref> i [[priobalna zona|priobalnim zonama]] <ref>{{cite journal | last1 = Martin | first1 = T. L. | last2 = Kaushik | first2 = N. K. | last3 = Trevors | first3 = J. T. | last4 = Whiteley | first4 = H. R. | year = 1999 | title = Review: Denitrification in temperate climate riparian zones | journal = Water, Air, and Soil Pollution | volume = 111 | issue = 1–4 | pages = 171–186 | doi=10.1023/a:1005015400607| bibcode = 1999WASP..111..171M | s2cid = 96384737 }}</ref> za sprječavanje zagađenja podzemnih voda nitratima koje nastaje usljed prekomjerne upotrebe [[gnojiva]] u poljoprivredi ili stambenim objektima.<ref>{{cite journal | last1 = Mulvaney | first1 = R. L. | last2 = Khan | first2 = S. A. | last3 = Mulvaney | first3 = C. S. | s2cid = 18518 | year = 1997 | title = Nitrogen fertilizers promote denitrification | journal = Biology and Fertility of Soils | volume = 24 | issue = 2| pages = 211–220 | doi=10.1007/s003740050233| bibcode = 1997BioFS..24..211M }}</ref> [[Bioreaktori]] za drveno triješće proučavaju se od 2000-ih i efikasni su u uklanjanju nitrata iz poljoprivrednih otpadnih voda. <ref>{{cite journal | last1 = Ghane | first1 = E | last2 = Fausey | first2 = NR | last3 = Brown | first3 = LC | date = Jan 2015 | title = Modeling nitrate removal in a denitrification bed | journal = Water Res. | volume = 71C | pages = 294–305 | doi = 10.1016/j.watres.2014.10.039 | pmid = 25638338 | bibcode = 2015WatRe..71..294G }} </ref> pa čak i [[stajsko gnojivo]].<ref>{{cite journal | last1 = Carney KN | first1 = Rodgers M | last2 = Lawlor | first2 = PG | last3 = Zhan | first3 = X | year = 2013 | title = Treatment of separated piggery anaerobic digestate liquid using woodchip biofilters | journal = Environ Technology | volume = 34 | issue = 5–8| pages = 663–70 | doi = 10.1080/09593330.2012.710408 | pmid = 23837316 | bibcode = 2013EnvTe..34..663C | s2cid = 10397713 }} {{subscription required}}</ref> Redukcija pod anoksičnim uslovima može se desiti i putem procesa koji se naziva anaerobna amonijeva oksidacija ([[anammoks]]):<ref>{{cite journal | last1 = Dalsgaard | first1 = T. | last2 = Thamdrup | first2 = B. | last3 = Canfield | first3 = D. E. | year = 2005 | title = Anaerobic ammonium oxidation (anammox) in the marine environment | journal = Research in Microbiology | volume = 156 | issue = 4| pages = 457–464 | doi=10.1016/j.resmic.2005.01.011| pmid = 15862442 | doi-access = free }}</ref> :NH<sub>4</sub><sup>+</sup> + NO<sub>2</sub><sup>−</sup> → N<sub>2</sub> + 2 H<sub>2</sub>O U nekim [[postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda|postrojenjima za prečišćavanje otpadnih voda]], spojevi poput [[metanol]]a, [[etanol]]a, [[acetat]]a, [[glicerin]]a ili vlasničkih proizvoda dodaju se u otpadne vode kako bi se obezbijedio izvor ugljika i elektrona za denitrificirajuće [[bakterije]].<ref>{{cite journal | last1 = Chen | first1 = K.-C. | last2 = Lin | first2 = Y.-F. | year = 1993 | title = The relationship between denitrifying bacteria and methanogenic bacteria in a mixed culture system of acclimated sludges | journal = Water Research | volume = 27 | issue = 12| pages = 1749–1759 | doi=10.1016/0043-1354(93)90113-v| bibcode = 1993WatRe..27.1749C }}</ref> [[Mikrob]]na [[ekologija]] takvih inženjerskih procesa denitrifikacije određena je prirodom donora elektrona i uslovima rada procesa.<ref>{{Cite journal|last1=Baytshtok|first1=Vladimir|last2=Lu|first2=Huijie|last3=Park|first3=Hongkeun|last4=Kim|first4=Sungpyo|last5=Yu|first5=Ran|last6=Chandran|first6=Kartik|date=2009-04-15|title=Impact of varying electron donors on the molecular microbial ecology and biokinetics of methylotrophic denitrifying bacteria|journal=Biotechnology and Bioengineering|volume=102|issue=6|pages=1527–1536|doi=10.1002/bit.22213|pmid=19097144|bibcode=2009BiotB.102.1527B |s2cid=6445650}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Huijie|last2=Chandran|first2=Kartik|last3=Stensel|first3=David|date=November 2014|title=Microbial ecology of denitrification in biological wastewater treatment|journal=Water Research|volume=64|pages=237–254|doi=10.1016/j.watres.2014.06.042|pmid=25078442|bibcode=2014WatRe..64..237L }}</ref> Procesi denitrifikacije se također koriste u tretmanu industrijskih [[otpadne vode|otpadnih voda]].<ref>{{cite journal | last1 = Constantin | first1 = H. | last2 = Fick | first2 = M. | year = 1997 | title = Influence of C-sources on the denitrification rate of a high-nitrate concentrated industrial wastewater | journal = Water Research | volume = 31 | issue = 3| pages = 583–589 | doi=10.1016/s0043-1354(96)00268-0| bibcode = 1997WatRe..31..583C }}</ref> Mnogi tipovi i [[dizajn]]i denitrifikacijskih [[bioreaktor]]a komercijalno su dostupni za industrijske primjene, uključujući [[Elektro-biohemijski reaktor|EBR]], membranske bioreaktore (MBR) i bioreaktore s pokretnim slojem (MBBR). Aerobna denitrifikacija, koju provode aerobni denitrifikatori, može ponuditi potencijal za eliminaciju potrebe za odvojenim spremnicima i smanjenje prinosa [[mulj]]a. Postoje manje strogi zahtjevi za alkalnost jer ako je generirana tokom denitrifikacije može djelimično kompenzirati potrošnju alkalnosti u nitrifikaciji.<ref name=":4"/> ==Nebiološka denitrifikacija== Različite nebiološke metode mogu ukloniti nitrate. To uključuje metode koje mogu uništiti dušikove spojeve, kao što su hemijske i elektrohemijske metode, i one koje selektivno prenose nitrat u koncentrirani tok otpada, kao što su ionska izmjena ili reverzna [[osmoza]]. Hemijsko uklanjanje nitrata može se dogoditi kroz napredne procese oksidacije, iako može proizvesti opasne nusproizvode.<ref name="Rayaroth Aravindakumar Shah Boczkaj 2022 p=133002">{{cite journal | last1=Rayaroth | first1=Manoj P. | last2=Aravindakumar | first2=Charuvila T. | last3=Shah | first3=Noor S. | last4=Boczkaj | first4=Grzegorz | title=Advanced oxidation processes (AOPs) based wastewater treatment - unexpected nitration side reactions - a serious environmental issue: A review | journal=Chemical Engineering Journal | publisher=Elsevier BV | volume=430 | year=2022 | issn=1385-8947 | doi=10.1016/j.cej.2021.133002 | doi-access=free | bibcode=2022ChEnJ.43033002R }}</ref> [[Elektrohemija|Elektrohemijske metode]] mogu ukloniti nitrat putem napona primijenjenog na elektrode, pri čemu se degradacija obično događa na katodi. Učinkoviti materijali za katodu uključuju prelazne metale, postprelazne [[metal]]e,<ref name="NitrateElectroReview">{{cite journal | last1=Rajmohan | first1=K. S. | last2=Gopinath | first2=M. | last3=Chetty | first3=Raghuram | title=Review on challenges and opportunities in the removal of nitrate from wastewater using electrochemical method | publisher=Triveni Enterprises | volume=37 | year=2016 | issn=2394-0379 | pages=1519–1528}}</ref> i [[poluprovodnik]]e, poput TO<sub>2</sub>.<ref name="Ji Niu Xu Wang 2021 p=129706">{{cite journal | last1=Ji | first1=Yangyuan | last2=Niu | first2=Junfeng | last3=Xu | first3=Dong | last4=Wang | first4=Kaixuan | last5=Brejcha | first5=Jacob | last6=Jeon | first6=Seunghyo | last7=Warsinger | first7=David M | title=Efficient electrocatalysis for denitrification by using TiO<sub>2</sub> nanotube arrays cathode and adding chloride ions | journal=Chemosphere | publisher=Elsevier BV | volume=274 | year=2021 | issn=0045-6535 | doi=10.1016/j.chemosphere.2021.129706 | pmid=33540319 | bibcode=2021Chmsp.27429706J | s2cid=231818217 | url=https://docs.lib.purdue.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=mepubs | url-access=subscription }}</ref> Elektrohemijske metode često mogu izbjeći potrebu za skupim hemijskim aditivima, ali njihova efikasnost može biti ograničena pH vrijednošću i prisutnim ionima. Reverzna osmoza je vrlo učinkovita u uklanjanju malih nabijenih [[rastvor]]enih tvari poput nitrata, ali također može ukloniti poželjne hranjive tvari, stvoriti velike količine otpadnih voda i zahtijevati povećani pritisak pumpanja. [[Ionska izmjena]] može selektivno ukloniti nitrate iz vode bez velikih otpadnih tokova,<ref name="Krueger 1949 pp. 482–487">{{cite journal | last=Krueger | first=Gordon M. | title=A method for the removal of nitrates from waterprior to use in infant formula | journal=The Journal of Pediatrics | publisher=Elsevier BV | volume=35 | issue=4 | year=1949 | issn=0022-3476 | doi=10.1016/s0022-3476(49)80063-1 | pages=482–487| pmid=18143940 }}</ref> ali zahtijevaju regeneraciju i mogu se suočiti s problemima s apsorpcijom neželjenih iona. == Također pogledajte == * [[Aerobna denitrifikacija]] * [[Anaerobno disanje]] * [[Bioremedijacija]] * [[Klimatske promjene]] * [[Oolinska hipoksija]] * [[Fiksacija dušika]] * [[Istovremena nitrifikacija-denitrifikacija]] == Reference == {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Mikrobiologija]] [[Kategorija:Dušik]] t9aq1a6c2lue76t2f1p0b5gdwvzrrpf 3837016 3836980 2026-04-24T11:11:17Z AnToni 2325 3837016 wikitext text/x-wiki [[Slika:Nitrogen Cycle.svg|thumb|350px|[[Ciklus dušika]].]] '''Denitrifikacija''' je [[mikrob]]ski olakšan proces u kojem se nitrat ({{Chem2|NO3–}}) redukuje i na kraju proizvodi molekularni [[dušik]] (N<sub>2</sub>), kroz niz međuprodukata plinovitog [[dušik-oksid]]a. Fakultativne anaerobne bakterije izvode denitrifikaciju kao vrstu disanja koja [[redoks|redukuje]] oksidirane oblike dušika, kao odgovor na oksidaciju [[donor elektrona| donora elektrona]] kao što je [[organska materija]]. Preferirani [[akceptori elektrona]] dušika, po redoslijedu od termodinamički najpovoljnijih do najmanje povoljnih, uključuju [[nitrat]] ({{Chem2|NO3–}}), [[nitrit]] ({{Chem2|NO2 –}}), [[dušik-oksid]] (NO), [[dušik-oksid]] ({{Chem2|N2O}}), što na kraju rezultira proizvodnjom {{Chem2|N2}}, čime se završava [[ciklus dušika]]. Denitrificirajućim mikrobima je potrebna vrlo niska koncentracija kisika, manja od 10%, kao i organski spoj C za energiju. Budući da denitrifikacija može ukloniti NO<sub>3–</sub>, smanjujući njegovo ispiranje u [[podzemne vode]], može se strateški koristiti za tretman otpadnih voda ili životinjskih ostataka s visokim sadržajem dušika. Denitrifikacija može propuštati N<sub>2</sub>, O, koji je supstanca koja oštećuje [[ozonski omotač]] i staklenički plin koji može imati značajan uticaj na [[globalno zagrijavanje]]. Procese prvenstveno izvode [[heterotrof]]ne [[bakterije]] (kao što su ''[[Paracoccus denitrificans]]'' i razne pseudomonade),<ref>{{cite journal | last1 = Carlson | first1 = C. A. | last2 = Ingraham | first2 = J. L. | year = 1983 | title = Comparison of denitrification by ''Pseudomonas stutzeri'', ''Pseudomonas aeruginosa'', and ''Paracoccus denitrificans'' | journal = Appl. Environ. Microbiol. | volume = 45 | issue = 4| pages = 1247–1253 | pmid = 6407395 | pmc = 242446 | doi = 10.1128/AEM.45.4.1247-1253.1983 | bibcode = 1983ApEnM..45.1247C }}</ref> iako su identificirani i [[autotrof]]ni denitrifikatori (npr. ''[[Thiobacillus denitrificans]]'').<ref>{{cite journal |title=Studies on ''Thiobacillus denitrificans''|journal=Archiv für Mikrobiologie|volume=20|issue=1|pages=34–62|doi=10.1007/BF00412265|pmid=13139524|year=1954|last1=Baalsrud|first1=K.|last2=Baalsrud|first2=Kjellrun S.|bibcode=1954ArMic..20...34B |s2cid=22428082}}</ref> Denitrifikatori su zastupljeni u svim glavnim [[filogeneza|filogenetskim]] grupama.<ref name=Zumft>{{cite journal |last1=Zumft |first1=W G |year=1997 |title=Cell biology and molecular basis of denitrification |url= | journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=61 |issue=4|pages=533–616 |doi=10.1128/mmbr.61.4.533-616.1997 |pmid=9409151 |pmc=232623 }}</ref> Općenito, nekoliko [[vrsta]] bakterija je uključeno u potpunu redukciju {{Chem2|NO3–}} do {{Chem2|N2}}, a u procesu redukcije identifikovano je više od jednog [[enzim]]skog puta.<ref>Atlas, R.M., Barthas, R. Microbial Ecology: Fundamentals and Applications. 3rd Ed. Benjamin-Cummings Publishing. {{ISBN|0-8053-0653-6}}</ref> Proces denitrifikacije ne samo da organizmu obezbjeđuje energiju koja vrši redukciju nitrata u plinoviti [[didušik]], već i neki anaerobne [[cilijate]] mogu koristiti denitrificirajuće endosimbionte, za dobijanje [[energija|energije]] slično kao što se koriste [[mitohondrije]] kod aerobnih organizama koji udišu [[kisik]].<ref>{{cite journal |last1=Graf |first1=Jon S. |last2=Schorn |first2=Sina |last3=Kitzinger |first3=Katharina |last4=Ahmerkamp |first4=Soeren |last5=Woehle |first5=Christian |last6=Huettel |first6=Bruno |last7=Schubert |first7=Carsten J. |last8=Kuypers |first8=Marcel M. M. |last9=Milucka |first9=Jana |title=Anaerobic endosymbiont generates energy for ciliate host by denitrification |journal=Nature |date=3 March 2021 |volume=591 |issue=7850 |pages=445–450 |doi=10.1038/s41586-021-03297-6|pmid=33658719 |pmc=7969357 |bibcode=2021Natur.591..445G |doi-access=free }}</ref> Direktna redukcija nitrata do [[amonij]]a, proces poznat kao '''[[disimilacijska redukcija nitrata do amonija]]''' ili '''DNRA''',<ref>{{cite journal|doi=10.3354/meps237041|bibcode=2002MEPS..237...41A|title=Dissimilatory nitrate reduction to ammonium (DNRA) as a nitrogen link, versus denitrification as a sink in a shallow estuary (Laguna Madre/Baffin Bay, Texas)|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=237|pages=41–50|last1=An|first1=S.|last2=Gardner|first2=WS|year=2002|doi-access=free}}</ref> je također moguće za organizme koji imaju nrf-[[gen]].<ref>{{cite journal |last1=Kuypers |first1= MMM |last2=Marchant |first2=HK |last3=Kartal |first3=B |s2cid= 3948918 |title=The Microbial Nitrogen-Cycling Network |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=1 |issue=1 |pages=1–14 |year=2011 |pmid=29398704 |doi=10.1038/nrmicro.2018.9 |hdl= 21.11116/0000-0003-B828-1 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite book|doi=10.1007/1-4020-3544-6_13|author=Spanning, R., Delgado, M. and Richardson, D. |year=2005|quote=It is possible to encounter DNRA when your source of carbon is a fermentable substrate, as glucose, so if you wanna avoid DNRA use a non fermentable substrate|title= Nitrogen Fixation: Origins, Applications, and Research Progress|pages=277–342|chapter=The Nitrogen Cycle: Denitrification and its Relationship to N<sub>2</sub> Fixation |isbn=978-1-4020-3542-5 }}</ref> Ovo je rjeđe od denitrifikacije u većini [[ekosistem]]a kao sredstva za smanjenje nitrata. Drugi geni poznati kod [[mikroorganizam]]a koji denitrificiraju uključuju ''nir'' ([[nitrit-reduktaza]]) i ''nos'' ([[dušik-oksid reduktaza|sušik-oksid reduktazu]]) između ostalih;<ref name=Zumft /> organizmi identificirani kao oni koji imaju ove gene uključuju ''[[Alcaligenes faecalis]]'', ''[[Achromobacter xylosoxidans|Alcaligenes xylosoxidans]]'', mnoge iz [[rod (biologija)|roda]] ''[[Pseudomonas]]'', te [[vrsta]] ''[[Bradyrhizobium japonicum]]'' i ''[[Bradyrhizobium denitrificans|Blastobacter denitrificans]]''.<ref>{{cite journal | last1 = Liu | first1 = X. | last2 = Tiquia | first2 = S. M. | last3 = Holguin | first3 = G. | last4 = Wu | first4 = L. | last5 = Nold | first5 = S. C. | last6 = Devol | first6 = A. H. | last7 = Luo | first7 = K. | last8 = Palumbo | first8 = A. V. | last9 = Tiedje | first9 = J. M. | last10 = Zhou | first10 = J. | year = 2003 | title = Molecular Diversity of Denitrifying Genes in Continental Margin Sediments within the Oxygen-Deficient Zone off the Pacific Coast of Mexico | journal = Appl. Environ. Microbiol. | volume = 69 | issue = 6| pages = 3549–3560 | doi=10.1128/aem.69.6.3549-3560.2003| pmid = 12788762 | pmc = 161474 | bibcode = 2003ApEnM..69.3549L | citeseerx = 10.1.1.328.2951 }}</ref> == Pregled == === Polureakcije === Denitrifikacija se uglavnom odvija kroz neku kombinaciju sljedećih polureakcija, pri čemu enzim katalizira reakciju u zagradama: * NO<sub>3</sup><sup>−</sup> + 2 H<sup>+</sup> + 2 e<sup>−</sup> → {{chem|NO|2}}<sup>−</sup> + H<sub>2</sup>O ([[Nitrat-reduktaza]]) * {{chem|NO|2}}<sup>−</sup> + 2 H<sup>+</sup> + e<sup>−</sup> → NO + H<sub>2</sub>O ([[Nitrit-reduktaza]]) * 2 NO + 2 H<sup>+</sup> + 2 e<sup>−</sup> → {{chem|N|2|O}} + H<sub>2</sub>O ([[dušik-oksid reduktaza]]) * {{chem|N|2|O}} + 2 H<sup>+</sup> + 2 e<sup>−</sup> → {{chem|N|2 }} + H<sub>2</sub>O ([[sušik-oksid reduktaza]]) Kompletan proces se može izraziti kao neto uravnotežena [[redoks]] reakcija, gdje se [[nitrat]] (NO<sub>3</sup><sup>−</sup>) potpuno redukuje do [[dinizota]] (N<sub>2</sub>): * 2 NO<sub>3</sup><sup>−</sup> + 10 e<sup>−</sup> + 12 H<sup>+</sup> → N<sub>2</sub> + 6 H<sub>2</sub>O === Uslovi denitrifikacije === U U prirodi, denitrifikacija se može odvijati i u kopnenim i u morskim [[ekosistem]]ima.<ref name=":0">{{cite journal|last1=Seitzinger|first1=S.|last2=Harrison|first2=J. A.|last3=Bohlke|first3=J. K.|last4=Bouwman|first4=A. F.|last5=Lowrance|first5=R.|last6=Peterson|first6=B.|last7=Tobias|first7=C.|last8=Drecht|first8=G. V.|year=2006|title=Denitrification Across Landscapes and Waterscapes: A Synthesis|journal=Ecological Applications|volume=16|issue=6|pages=2064–2090|doi=10.1890/1051-0761(2006)016[2064:dalawa]2.0.co;2|pmid=17205890|hdl=1912/4707|hdl-access=free}}</ref> Tipično, denitrifikacija se javlja u anoksijskim okruženjima, gdje je koncentracija rastvorenog i slobodno dostupnog kisika smanjena. U tim područjima, nitrat (NO<sub>3</sub><sup>−</sup>) ili nitrit ({{chem|NO|2}}<sup>−</sup>) mogu se koristiti kao zamjenski terminalni [[akceptor elektrona]] umjesto [[kisik]]a (O<sub>2</sub>), energetski povoljnijeg akceptora elektrona. Terminalni akceptor elektrona je spoj koji se reducira u reakciji primanjem elektrona. Primjeri anoksijskih okruženja mogu uključivati [[tlo]],<ref name=":1">{{cite journal|last1=Scaglia|first1=J.|last2=Lensi|first2=R.|last3=Chalamet|first3=A.|s2cid=20602996|year=1985|title=Relationship between photosynthesis and denitrification in planted soil|journal=Plant and Soil|volume=84|issue=1|pages=37–43|doi=10.1007/BF02197865|bibcode=1985PlSoi..84...37S }}</ref> [[groundwater]],<ref name=":2">{{cite journal|last=Korom|first=Scott F.|year=1992|title=Natural Denitrification in the Saturated Zone: A Review|journal=Water Resources Research|volume=28|issue=6|pages=1657–1668|bibcode=1992WRR....28.1657K|doi=10.1029/92WR00252}}</ref> [[močvare]], rezervoari nafte,<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Cornish Shartau|first1=S. L.|last2=Yurkiw|first2=M.|last3=Lin|first3=S.|last4=Grigoryan|first4=A. A.|last5=Lambo|first5=A.|last6=Park|first6=H. S.|last7=Lomans|first7=B. P.|last8=Van Der Biezen|first8=E.|last9=Jetten|first9=M. S. M.|year=2010|title=Ammonium Concentrations in Produced Waters from a Mesothermic Oil Field Subjected to Nitrate Injection Decrease through Formation of Denitrifying Biomass and Anammox Activity|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=76|issue=15|pages=4977–4987|doi=10.1128/AEM.00596-10|pmc=2916462|pmid=20562276|last10=Voordouw|first10=G.|bibcode=2010ApEnM..76.4977C}}</ref> slabo prozračeni uglovi okeana i [[sedimenti morskog dna]]. Štaviše, denitrifikacija se može dogoditi i u oksijskim okruženjima. Visoka aktivnost denitrifikatora može se primijetiti u međuplimnim zonama, gdje plimni ciklusi uzrokuju fluktuacije koncentracije kisika u pjeskovitim obalnim sedimentima.<ref>{{Cite journal|last=Merchant|display-authors=et al|date=2017|title=Denitrifying community in coastal sediments performs aerobic and anaerobic respiration simultaneously|pmid=28463234|pmc=5520038|journal=The ISME Journal|volume=11|issue=8|pages=1799–1812|doi=10.1038/ismej.2017.51|bibcode=2017ISMEJ..11.1799M }}</ref> Na primjer, bakterijska vrsta ''Paracoccus denitrificans'' istovremeno vrši denitrifikaciju pod oksijskim i anoksijskim uslovima. Nakon izlaganja kisiku, bakterija je u stanju da koristi [[dušik-oksid reduktaza|dušik-oksid reduktazu]], [[enzim]] koji katalizira posljednji korak denitrifikacije.<ref>{{Cite journal|last=Qu|display-authors=et al|date=2016|title=Transcriptional and metabolic regulation of denitrification in Paracoccus denitrificans allows low but significant activity of nitrous oxide reductase under oxic conditions|pmid=26568281|journal=Environmental Microbiology|volume=18|issue=9|pages=2951–63|doi=10.1111/1462-2920.13128|bibcode=2016EnvMi..18.2951Q }}</ref> Aerobni denitrifikatori su uglavnom gram-negativne bakterije u koljenu Proteobacteria. Enzimi NapAB, NirS, NirK i NosZ nalaze se u periplazmi, širokom prostoru omeđenom [[citoplazma]]tskom i vanjskom membranom kod [[gram-negativna bakterija|gram-negativnih bakterija]].<ref name=":4">{{Cite journal|last1=Ji|first1=Bin|last2=Yang|first2=Kai|last3=Zhu|first3=Lei|last4=Jiang|first4=Yu|last5=Wang|first5=Hongyu|last6=Zhou|first6=Jun|last7=Zhang|first7=Huining|s2cid=85744076|date=2015|title=Aerobic denitrification: A review of important advances of the last 30 years|journal=Biotechnology and Bioprocess Engineering|volume=20|issue=4|pages=643–651|doi=10.1007/s12257-015-0009-0}}</ref> Različiti faktori okoline mogu utjecati na brzinu denitrifikacije na nivou cijelog ekosistema. Naprimjer, uočeno je da na brzinu denitrifikacije utiču temperatura i pH. Kod bakterijske vrste ''[[Pseudomonas mandelii]],'' [[ekspresija gena|ekspresija denitrificirajućih gena]] smanjena je na temperaturama ispod 30°C i [[pH]] ispod 5, dok je aktivnost uglavnom ostala nepromijenjena pH 6–8.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Saleh-Lakha |first1=Saleema |last2=Shannon |first2=Kelly E. |last3=Henderson |first3=Sherri L. |last4=Goyer |first4=Claudia |last5=Trevors |first5=Jack T. |last6=Zebarth |first6=Bernie J. |last7=Burton |first7=David L. |date=2009-06-15 |title=Effect of pH and Temperature on Denitrification Gene Expression and Activity in Pseudomonas mandelii |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=75 |issue=12 |pages=3903–3911 |doi=10.1128/AEM.00080-09 |issn=0099-2240 |pmc=2698340 |pmid=19376915|bibcode=2009ApEnM..75.3903S }}</ref> Organski ugljik kao [[donor elektrona]] je uobičajeni ograničavajući [[nutrijent]] za denitrifikaciju, što je uočeno u [[bentos]]kim sedimentima i [[močvara]]ma.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=Starr |first1=Robert C. |last2=Gillham |first2=Robert W. |date=November 1993 |title=Denitrification and Organic Carbon Availability in Two Aquifers |url=https://ngwa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1745-6584.1993.tb00867.x |journal=Groundwater |volume=31 |issue=6 |pages=934–947 |doi=10.1111/j.1745-6584.1993.tb00867.x |bibcode=1993GrWat..31..934S |issn=0017-467X|url-access=subscription }}</ref><ref name=":22">{{Cite journal |last1=Sirivedhin |first1=Tanita |last2=Gray |first2=Kimberly A. |date=February 2006 |title=Factors affecting denitrification rates in experimental wetlands: Field and laboratory studies |url=https://doi.org/10.1016/j.ecoleng.2005.09.001 |journal=Ecological Engineering |volume=26 |issue=2 |pages=167–181 |doi=10.1016/j.ecoleng.2005.09.001 |bibcode=2006EcEng..26..167S |issn=0925-8574|url-access=subscription }}</ref> Nitrati i kisik također mogu biti potencijalni ograničavajući faktori za denitrifikaciju, iako potonja ima uočeni ograničavajući učinak samo u vlažnim tlima.<ref name=":32">{{Cite journal |last1=Burgin |first1=Amy J. |last2=Groffman |first2=Peter M. |last3=Lewis |first3=David N. |date=September 2010 |title=Factors Regulating Denitrification in a Riparian Wetland |url=https://acsess.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2136/sssaj2009.0463 |journal=Soil Science Society of America Journal |volume=74 |issue=5 |pages=1826–1833 |doi=10.2136/sssaj2009.0463 |bibcode=2010SSASJ..74.1826B |issn=0361-5995|url-access=subscription }}</ref> Kisik vjerovatno utiče na denitrifikaciju na više načina – budući da je većina denitrifikatora fakultativna, kisik može inhibirati brzinu, ali također može stimulirati denitrifikaciju olakšavajući nitrifikaciju i proizvodnju nitrata. U močvarama, kao i u [[pustinja]]ma,<ref name=":42">{{Cite journal |last1=Peterjohn |first1=William T. |last2=Schlesinger |first2=William H. |date=November 1991 |title=Factors Controlling Denitrification in a Chihuahuan Desert Ecosystem |url=https://acsess.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2136/sssaj1991.03615995005500060032x |journal=Soil Science Society of America Journal |volume=55 |issue=6 |pages=1694–1701 |doi=10.2136/sssaj1991.03615995005500060032x |bibcode=1991SSASJ..55.1694P |issn=0361-5995|url-access=subscription }}</ref> [[vlaga]] je okolišno ograničenje brzine denitrifikacije. Osim toga, okolišni faktori također mogu uticati na to hoće li se denitrifikacija završiti, što karakterizira potpuna redukcija NO<sub>3</sub><sup>−</sup> u N<sub>2</sub>, umjesto oslobađanja N<sub>2</sub>O kao krajnjeg proizvoda. [[pH vrijednost]] tla i tekstura su faktori koji mogu ublažiti denitrifikaciju, pri čemu viši nivoi pH ubrzavaju reakciju.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Foltz |first1=Mary E. |last2=Alesso |first2=Agustín |last3=Zilles |first3=Julie L. |date=2023 |title=Field soil properties and experimental nutrient additions drive the nitrous oxide ratio in laboratory denitrification experiments: a systematic review |journal=Frontiers in Soil Science |volume=3 |doi=10.3389/fsoil.2023.1194825 |doi-access=free |bibcode=2023FrSS....394825F |issn=2673-8619}}</ref> Sastav [[utrijent|hranjivih tvari]], posebno odnos ugljika i dušika, snažno doprinosi potpunoj denitrifikaciji,<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Yang |first1=Xinping |last2=Wang |first2=Shimei |last3=Zhou |first3=Lixiang |date=January 2012 |title=Effect of carbon source, C/N ratio, nitrate and dissolved oxygen concentration on nitrite and ammonium production from denitrification process by Pseudomonas stutzeri D6 |url=https://doi.org/10.1016/j.biortech.2011.10.026 |journal=Bioresource Technology |volume=104 |pages=65–72 |doi=10.1016/j.biortech.2011.10.026 |pmid=22074905 |bibcode=2012BiTec.104...65Y |issn=0960-8524|url-access=subscription }}</ref> sa odnosom [[ugljik|C]]:[[dušik|N]] od 2:1, što omogućava potpunu redukciju nitrata bez obzira na temperaturu ili izvor ugljika.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Elefsiniotis |first1=P. |last2=Li |first2=D. |date=2006-02-15 |title=The effect of temperature and carbon source on denitrification using volatile fatty acids |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369703X05003463 |journal=Biochemical Engineering Journal |volume=28 |issue=2 |pages=148–155 |doi=10.1016/j.bej.2005.10.004 |bibcode=2006BioEJ..28..148E |issn=1369-703X|url-access=subscription }}</ref> [[Bakar]], kao [[kofaktor]] za [[nitrit-reduktaza| nitrit-reduktazu]] i [[dušik-oksid reduktaza|dušik-oksid reduktazu]], također je promovirao potpunu denitrifikaciju kada se dodao kao dodatak prehrani.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Moloantoa |first1=Karabelo M. |last2=Khetsha |first2=Zenzile P. |last3=Kana |first3=Gueguim E. B. |last4=Maleke |first4=Maleke M. |last5=Van Heerden |first5=Esta |last6=Castillo |first6=Julio C. |last7=Cason |first7=Errol D. |date=2023 |title=Metagenomic assessment of nitrate-contaminated mine wastewaters and optimization of complete denitrification by indigenous enriched bacteria |journal=Frontiers in Environmental Science |volume=11 |doi=10.3389/fenvs.2023.1148872 |doi-access=free |bibcode=2023FrEnS..1148872M |issn=2296-665X}}</ref> Pored hranjivih tvari i terena, sastav mikrobne zajednice također može uticati na omjer potpune denitrifikacije, pri čemu su [[prokariot]]ska [[koljeno (biologija)|koljena]] [[Actinomycetota]] i [[Thermoproteota]] odgovorna za veće oslobađanje N<sub>2</sub> nego N<sub>2</sub>O u usporedbi s drugim prokariotima.<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Deveautour |first1=C. |last2=Rojas-Pinzon |first2=P.A. |last3=Veloso |first3=M. |last4=Rambaud |first4=J. |last5=Duff |first5=A.M. |last6=Wall |first6=D. |last7=Carolan |first7=R. |last8=Philippot |first8=L. |last9=Richards |first9=K.G. |last10=O'Flaherty |first10=V. |last11=Brennan |first11=F. |date=May 2022 |title=Biotic and abiotic predictors of potential N2O emissions from denitrification in Irish grasslands soils: A national-scale field study |journal=Soil Biology and Biochemistry |volume=168 |doi=10.1016/j.soilbio.2022.108637 |issn=0038-0717|doi-access=free }}</ref> Denitrifikacija može dovesti do stanja koje se naziva [[Izotopska frakcionacija|izotopska frakcionacija]] u tlu. Dva stabilna [[izotop]]a dušika, <sup>14</sup>N i <sup>15</sup>N, nalaze se u sedimentnim profilima. Lakši izotop dušika, <sup>14</sup>N, je preferiran tokom denitrifikacije, ostavljajući teži izotop dušika, <sup>15</sup>N, u rezidualnoj materiji. Ova selektivnost dovodi do obogaćivanja biomase sa 14N u poređenju sa 15N..<ref>{{Cite journal|author=Dähnke K. |author2=Thamdrup B.|date=2013|title=Nitrogen isotope dynamics and fractionation during sedimentary denitrification in Boknis Eck, Baltic Sea|journal=Biogeosciences|volume=10|issue=5|pages=3079–3088|via=Copernicus Publications|doi=10.5194/bg-10-3079-2013|bibcode=2013BGeo...10.3079D|doi-access=free}}</ref> Štaviše, relativna brojnost <sup>14</sup>N može se analizirati kako bi se denitrifikacija razlikovala od drugih procesa u prirodi. ==Upotreba u tretmanu otpadnih voda== {{glavni|Tretman otpadnih voda}} Denitrifikacija se obično koristi za uklanjanje dušika iz [[kanalizacija]] i komunalnih [[otpasne vode|otpadnih voda]]. Također je instrumentalni proces u izgrađenim [[močvara]]ma<ref>{{cite journal | last1 = Bachand | first1 = P. A. M. | last2 = Horne | first2 = A. J. | year = 1999 | title = Denitrification in constructed free-water surface wetlands: II. Effects of vegetation and temperature | journal = Ecological Engineering | volume = 14 | issue = 1–2| pages = 17–32 | doi=10.1016/s0925-8574(99)00017-8| bibcode = 1999EcEng..14...17B }}</ref> i [[priobalna zona|priobalnim zonama]] <ref>{{cite journal | last1 = Martin | first1 = T. L. | last2 = Kaushik | first2 = N. K. | last3 = Trevors | first3 = J. T. | last4 = Whiteley | first4 = H. R. | year = 1999 | title = Review: Denitrification in temperate climate riparian zones | journal = Water, Air, and Soil Pollution | volume = 111 | issue = 1–4 | pages = 171–186 | doi=10.1023/a:1005015400607| bibcode = 1999WASP..111..171M | s2cid = 96384737 }}</ref> za sprječavanje zagađenja podzemnih voda nitratima koje nastaje usljed prekomjerne upotrebe [[gnojiva]] u poljoprivredi ili stambenim objektima.<ref>{{cite journal | last1 = Mulvaney | first1 = R. L. | last2 = Khan | first2 = S. A. | last3 = Mulvaney | first3 = C. S. | s2cid = 18518 | year = 1997 | title = Nitrogen fertilizers promote denitrification | journal = Biology and Fertility of Soils | volume = 24 | issue = 2| pages = 211–220 | doi=10.1007/s003740050233| bibcode = 1997BioFS..24..211M }}</ref> [[Bioreaktori]] za drveno triješće proučavaju se od 2000-ih i efikasni su u uklanjanju nitrata iz poljoprivrednih otpadnih voda. <ref>{{cite journal | last1 = Ghane | first1 = E | last2 = Fausey | first2 = NR | last3 = Brown | first3 = LC | date = Jan 2015 | title = Modeling nitrate removal in a denitrification bed | journal = Water Res. | volume = 71C | pages = 294–305 | doi = 10.1016/j.watres.2014.10.039 | pmid = 25638338 | bibcode = 2015WatRe..71..294G }} </ref> pa čak i [[stajsko gnojivo]].<ref>{{cite journal | last1 = Carney KN | first1 = Rodgers M | last2 = Lawlor | first2 = PG | last3 = Zhan | first3 = X | year = 2013 | title = Treatment of separated piggery anaerobic digestate liquid using woodchip biofilters | journal = Environ Technology | volume = 34 | issue = 5–8| pages = 663–70 | doi = 10.1080/09593330.2012.710408 | pmid = 23837316 | bibcode = 2013EnvTe..34..663C | s2cid = 10397713 }} {{subscription required}}</ref> Redukcija pod anoksičnim uslovima može se desiti i putem procesa koji se naziva anaerobna amonijeva oksidacija ([[anammoks]]):<ref>{{cite journal | last1 = Dalsgaard | first1 = T. | last2 = Thamdrup | first2 = B. | last3 = Canfield | first3 = D. E. | year = 2005 | title = Anaerobic ammonium oxidation (anammox) in the marine environment | journal = Research in Microbiology | volume = 156 | issue = 4| pages = 457–464 | doi=10.1016/j.resmic.2005.01.011| pmid = 15862442 | doi-access = free }}</ref> :NH<sub>4</sub><sup>+</sup> + NO<sub>2</sub><sup>−</sup> → N<sub>2</sub> + 2 H<sub>2</sub>O U nekim [[postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda|postrojenjima za prečišćavanje otpadnih voda]], spojevi poput [[metanol]]a, [[etanol]]a, [[acetat]]a, [[glicerin]]a ili vlasničkih proizvoda dodaju se u otpadne vode kako bi se obezbijedio izvor ugljika i elektrona za denitrificirajuće [[bakterije]].<ref>{{cite journal | last1 = Chen | first1 = K.-C. | last2 = Lin | first2 = Y.-F. | year = 1993 | title = The relationship between denitrifying bacteria and methanogenic bacteria in a mixed culture system of acclimated sludges | journal = Water Research | volume = 27 | issue = 12| pages = 1749–1759 | doi=10.1016/0043-1354(93)90113-v| bibcode = 1993WatRe..27.1749C }}</ref> [[Mikrob]]na [[ekologija]] takvih inženjerskih procesa denitrifikacije određena je prirodom donora elektrona i uslovima rada procesa.<ref>{{Cite journal|last1=Baytshtok|first1=Vladimir|last2=Lu|first2=Huijie|last3=Park|first3=Hongkeun|last4=Kim|first4=Sungpyo|last5=Yu|first5=Ran|last6=Chandran|first6=Kartik|date=2009-04-15|title=Impact of varying electron donors on the molecular microbial ecology and biokinetics of methylotrophic denitrifying bacteria|journal=Biotechnology and Bioengineering|volume=102|issue=6|pages=1527–1536|doi=10.1002/bit.22213|pmid=19097144|bibcode=2009BiotB.102.1527B |s2cid=6445650}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Huijie|last2=Chandran|first2=Kartik|last3=Stensel|first3=David|date=November 2014|title=Microbial ecology of denitrification in biological wastewater treatment|journal=Water Research|volume=64|pages=237–254|doi=10.1016/j.watres.2014.06.042|pmid=25078442|bibcode=2014WatRe..64..237L }}</ref> Procesi denitrifikacije se također koriste u tretmanu industrijskih [[otpadne vode|otpadnih voda]].<ref>{{cite journal | last1 = Constantin | first1 = H. | last2 = Fick | first2 = M. | year = 1997 | title = Influence of C-sources on the denitrification rate of a high-nitrate concentrated industrial wastewater | journal = Water Research | volume = 31 | issue = 3| pages = 583–589 | doi=10.1016/s0043-1354(96)00268-0| bibcode = 1997WatRe..31..583C }}</ref> Mnogi tipovi i [[dizajn]]i denitrifikacijskih [[bioreaktor]]a komercijalno su dostupni za industrijske primjene, uključujući [[Elektro-biohemijski reaktor|EBR]], membranske bioreaktore (MBR) i bioreaktore s pokretnim slojem (MBBR). Aerobna denitrifikacija, koju provode aerobni denitrifikatori, može ponuditi potencijal za eliminaciju potrebe za odvojenim spremnicima i smanjenje prinosa [[mulj]]a. Postoje manje strogi zahtjevi za alkalnost jer ako je generirana tokom denitrifikacije može djelimično kompenzirati potrošnju alkalnosti u nitrifikaciji.<ref name=":4"/> ==Nebiološka denitrifikacija== Različite nebiološke metode mogu ukloniti nitrate. To uključuje metode koje mogu uništiti dušikove spojeve, kao što su hemijske i elektrohemijske metode, i one koje selektivno prenose nitrat u koncentrirani tok otpada, kao što su ionska izmjena ili reverzna [[osmoza]]. Hemijsko uklanjanje nitrata može se dogoditi kroz napredne procese oksidacije, iako može proizvesti opasne nusproizvode.<ref name="Rayaroth Aravindakumar Shah Boczkaj 2022 p=133002">{{cite journal | last1=Rayaroth | first1=Manoj P. | last2=Aravindakumar | first2=Charuvila T. | last3=Shah | first3=Noor S. | last4=Boczkaj | first4=Grzegorz | title=Advanced oxidation processes (AOPs) based wastewater treatment - unexpected nitration side reactions - a serious environmental issue: A review | journal=Chemical Engineering Journal | publisher=Elsevier BV | volume=430 | year=2022 | issn=1385-8947 | doi=10.1016/j.cej.2021.133002 | doi-access=free | bibcode=2022ChEnJ.43033002R }}</ref> [[Elektrohemija|Elektrohemijske metode]] mogu ukloniti nitrat putem napona primijenjenog na elektrode, pri čemu se degradacija obično događa na katodi. Učinkoviti materijali za katodu uključuju prelazne metale, postprelazne [[metal]]e,<ref name="NitrateElectroReview">{{cite journal | last1=Rajmohan | first1=K. S. | last2=Gopinath | first2=M. | last3=Chetty | first3=Raghuram | title=Review on challenges and opportunities in the removal of nitrate from wastewater using electrochemical method | publisher=Triveni Enterprises | volume=37 | year=2016 | issn=2394-0379 | pages=1519–1528}}</ref> i [[poluprovodnik]]e, poput TO<sub>2</sub>.<ref name="Ji Niu Xu Wang 2021 p=129706">{{cite journal | last1=Ji | first1=Yangyuan | last2=Niu | first2=Junfeng | last3=Xu | first3=Dong | last4=Wang | first4=Kaixuan | last5=Brejcha | first5=Jacob | last6=Jeon | first6=Seunghyo | last7=Warsinger | first7=David M | title=Efficient electrocatalysis for denitrification by using TiO<sub>2</sub> nanotube arrays cathode and adding chloride ions | journal=Chemosphere | publisher=Elsevier BV | volume=274 | year=2021 | issn=0045-6535 | doi=10.1016/j.chemosphere.2021.129706 | pmid=33540319 | bibcode=2021Chmsp.27429706J | s2cid=231818217 | url=https://docs.lib.purdue.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=mepubs | url-access=subscription }}</ref> Elektrohemijske metode često mogu izbjeći potrebu za skupim hemijskim aditivima, ali njihova efikasnost može biti ograničena pH vrijednošću i prisutnim ionima. Reverzna osmoza je vrlo učinkovita u uklanjanju malih nabijenih [[rastvor]]enih tvari poput nitrata, ali također može ukloniti poželjne hranjive tvari, stvoriti velike količine otpadnih voda i zahtijevati povećani pritisak pumpanja. [[Ionska izmjena]] može selektivno ukloniti nitrate iz vode bez velikih otpadnih tokova,<ref name="Krueger 1949 pp. 482–487">{{cite journal | last=Krueger | first=Gordon M. | title=A method for the removal of nitrates from waterprior to use in infant formula | journal=The Journal of Pediatrics | publisher=Elsevier BV | volume=35 | issue=4 | year=1949 | issn=0022-3476 | doi=10.1016/s0022-3476(49)80063-1 | pages=482–487| pmid=18143940 }}</ref> ali zahtijevaju regeneraciju i mogu se suočiti s problemima s apsorpcijom neželjenih iona. == Također pogledajte == * [[Aerobna denitrifikacija]] * [[Anaerobno disanje]] * [[Bioremedijacija]] * [[Klimatske promjene]] * [[Oolinska hipoksija]] * [[Fiksacija dušika]] * [[Istovremena nitrifikacija-denitrifikacija]] == Reference == {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Mikrobiologija]] [[Kategorija:Dušik]] kyrai8lf2kuhjxvxt3e94ckjrt00tt1 0 533568 3836991 2026-04-24T10:17:06Z Schalabeiser 180668 Nova stranica: [[Slika:DiffusionMicroMacro.gif|thumb|280px|[[ Molekularna difuzija]] sa mikroskopskog i makroskopskog stanovišta. U početku, molekule [[rastvorena supstanca|rastvorene supstance]] nalaze se na lijevoj strani barijere (ljubičasta linija), a nijedna na desnoj strani. Barijera se uklanja i otopljena supstanca difundira kako bi ispunila cijelu posudu. <br>'''Vrh''': Jedna molekula se kreće nasumično.<br> '''Sredina''': S većim brojem molekula, postoji jasan trend gdje oto... 3836991 wikitext text/x-wiki [[Slika:DiffusionMicroMacro.gif|thumb|280px|[[ Molekularna difuzija]] sa mikroskopskog i makroskopskog stanovišta. U početku, molekule [[rastvorena supstanca|rastvorene supstance]] nalaze se na lijevoj strani barijere (ljubičasta linija), a nijedna na desnoj strani. Barijera se uklanja i otopljena supstanca difundira kako bi ispunila cijelu posudu. <br>'''Vrh''': Jedna molekula se kreće nasumično.<br> '''Sredina''': S većim brojem molekula, postoji jasan trend gdje otopljena supstanca sve ravnomjernije ispunjava posudu. <br>'''Dno''': S ogromnim brojem molekula otopljene supstance, nasumičnost postaje neotkrivena: Čini se da se otopljena supstanca glatko i sistematski kreće iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije. Ovaj glatki tok opisan je Fickovim zakonima.]] '''Fickovi zakoni difuzije''', poznatu u kao '''[[gradijent koncentrcije|gradijenti koncentracije]]''', opisuju [[difuzia|difuziju]] , a prvi ih je postavio [[Adolf Fick]] 1855. godine na osnovu uglavnom eksperimentalnih rezultata. Mogu se koristiti za rješavanje [[masena difuzivnost|koeficijenta difuzije]], {{mvar|D}}. Fickov prvi zakon može se koristiti za izvođenje njegovog drugog zakona, koji je zauzvrat identičan [[jednačina difuzije| jednačini difuzije]]. ''Fickov prvi zakon'': Kretanje [[čestica]] od visoke do niske koncentracije (difuzivni [[fluks]]) direktno je proporcionalno gradijentu koncentracije čestice.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-443-13987-1.00017-X |chapter=Physical transport of air pollutants |title=Air Pollution Calculations |date=2024 |last1=Vallero |first1=Daniel A. |pages=163–190 |isbn=978-0-443-13987-1 }}</ref> ''Fickov drugi zakon'': Predviđanje promjene gradijenta koncentracije s vremenom usljed difuzije. Proces difuzije koji se pridržava Fickovih zakona naziva se normalna ili Fickova difuzija; u suprotnom se naziva [[anomalna difuzija]] ili ne-Fickova difuzija. == Historija == Godine 1855., fiziolog [[Adolf Fick]] prvi je izvijestio <ref name=":0">{{cite journal| vauthors = Fick A|journal=Annalen der Physik |year=1855 | volume=94 |issue=1 |pages=59–86 |doi=10.1002/andp.18551700105|language=de |title=Ueber Diffusion|bibcode=1855AnP...170...59F |doi-access=free }} * {{cite journal | vauthors = Fick A |journal= The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|year=1855 | title = On liquid diffusion |volume=10 |issue=63 |pages=30–39 |doi=10.1080/14786445508641925 }}</ref> njegovi sada dobro poznati zakoni koji upravljaju transportom mase difuzijskim putem. Fickov rad je inspirisan ranijim eksperimentima [[Thomas Graham (hemičar)|Thomasa Grahama]], koji nisu uspjeli predložiti fundamentalne zakone po kojima će Fick postati poznat. Fickov zakon je analogan odnosima koje su u istoj epohi otkrili drugi eminentni naučnici: [[Darcyjev zakon]] (hidraulički tok), [[Ohmov zakon]] (transport naboja) i [[Fourierov zakon]] (transport toplote). Fickovi eksperimenti (modelirani po Grahamovom) bavili su se mjerenjem koncentracija i [[fluks]]a [[soli]], koja difundira između dva rezervoara kroz cijevi s vodom. Značajno je da se Fickov rad prvenstveno bavio difuzijom u fluidima, jer se u to vrijeme difuzija u čvrstim tvarima nije smatrala općenito mogućom.<ref>{{cite journal |url=http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf | vauthors = Philibert J |title=One and a Half Centuries of Diffusion: Fick, Einstein, before and beyond |journal=Diffusion Fundamentals |volume=2 |year=2005 |page=1.1–1.10 | doi = 10.62721/diffusion-fundamentals.2.187 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205030323/http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> Danas, Fickovi zakoni čine jezgro razumijevanja difuzije u čvrstim tvarima, tekućinama i plinovima (u odsustvu kretanja fluida u posljednja dva slučaja). Kada proces difuzije „ne“ slijedi Fickove zakone (što se događa u slučajevima difuzije kroz porozne medije i difuzije bubrećih penetranata, između ostalog),<ref>{{cite book| vauthors = Vázquez JL |year=2006 |chapter=The Porous Medium Equation |title=Mathematical Theory |publisher=Oxford Univ. Press.}}</ref><ref name=GorbanMMNP2011>{{cite journal| vauthors = Gorban AN, Sargsyan HP, Wahab HA |year=2011 |arxiv=1012.2908|title=Quasichemical Models of Multicomponent Nonlinear Diffusion |journal= Mathematical Modelling of Natural Phenomena|volume=6 |issue=5 |pages= 184–262 |doi=10.1051/mmnp/20116509|s2cid=18961678 }}</ref> it is referred to as ''non-Fickian''. == Fickov prvi zakon == '''Fickov prvi zakon''' povezuje difuzivni [[fluks]] sa {{anchor|concentration gradijent}}gradijentom koncentracije. On postulira da fluks ide iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije, sa veličinom koja je proporcionalna gradijentu koncentracije (prostornom derivatu), ili pojednostavljeno rečeno, koncept da će se rastvorena supstanca kretati iz područja visoke koncentracije u područje niske koncentracije preko gradijenta koncentracije. U jednoj (prostornoj) dimenziji, zakon se može napisati u različitim oblicima, gdje je najčešći oblik (vidi <ref>{{cite book | vauthors = Atkins P, de Paula J |year=2006 |title=Physical Chemistry for the Life Science |url= https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Physical_and_Theoretical_Chemistry_Textbook_Maps/Supplemental_Modules_(Physical_and_Theoretical_Chemistry)/Kinetics/Diffusion#Fick.E2.80.99s_First_Law_of_Diffusion }}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1017/CBO9781139025614 |title=Essentials of Micro- and Nanofluidics |date=2013 |last1=Conlisk |first1=A. Terrence |isbn=978-0-521-88168-5 |page=43 }}</ref>) je u molarnoj bazi: :<math display="block">J = -D \frac{d \varphi}{d x}, </math> :gdje * {{mvar|J}} predstavlja '''fluks difuzije''', čija je [[dimenzionalna analiza|dimenzija]] [[količina supstance]] po jedinici površine po jedinici vremena. {{mvar|J}} mjeri količinu supstance koja će proteći kroz jedinicu površine tokom jediničnog vremenskog intervala, * {{mvar|D}} je '''koeficijent difuzije''' ili '''[[difuzivnost mase|difuzivnost]]'''. Njegova dimenzija je površina po jedinici vremena, * <math> \frac{d \varphi}{d x} </math> je '''gradijent koncentracije''', * {{mvar|φ}} (za idealne smjese) je koncentracija, s dimenzijom količine supstance po jedinici volumena, * {{mvar|x}} je položaj, čija je dimenzija dužina. {{mvar|D}} je proporcionalan kvadratu brzine difuzirajućih čestica, koja zavisi od temperature, viskoznosti fluida i veličine čestica prema Stokes-Einsteinovoj relaciji (kinetička teorija)#Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinova relacija]]. Modeliranje i predviđanje Fickovih koeficijenata difuzije je teško. Oni se mogu procijeniti korištenjem empirijskog Vignesovog modela [[korelacija|korelacije]].<ref>{{Cite journal |last=Vignes |first=Alain |date=May 1966 |title=Diffusion in Binary Solutions. Variation of Diffusion Coefficient with Composition |url=https://doi.org/10.1021/i160018a007 |journal=Industrial & Engineering Chemistry Fundamentals |volume=5 |issue=2 |pages=189–199 |doi=10.1021/i160018a007 |issn=0196-4313|url-access=subscription }}</ref> ili fizički motivirano skaliranje entropije.<ref>{{Cite journal |last1=Schmitt |first1=Sebastian |last2=Hasse |first2=Hans |last3=Stephan |first3=Simon |date=2025-03-17 |title=Entropy scaling for diffusion coefficients in fluid mixtures |journal=Nature Communications |language=en |volume=16 |issue=1 |page=2611 |doi=10.1038/s41467-025-57780-z |issn=2041-1723 |pmc=11914492 |pmid=40097384|arxiv=2409.17615 |bibcode=2025NatCo..16.2611S }}</ref> U razrijeđenim vodenim rastvorima, koeficijenti difuzije većine iona su slični i imaju vrijednosti koje se na sobnoj temperaturi kreću u rasponu od {{val|0.6|-|2|e=-9|u=m<sup>2</sup>/s}}. Za biološke molekule, koeficijenti difuzije se obično kreću od 10<sup>−10</sup> do 10<sup>−11</sup>m<sup>2</sup>/s. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti {{math|∇}}, operator [[del]] ili [[gradijent]], koji generalizira prvi derivat, dobijajući <math display="block"> \mathbf{J}=- D\nabla \varphi , </math> gdje {{math|'''J'''}} označava difuzijski fluks. Pokretačka sila jednodimenzionalne difuzije je veličina {{math|−{{sfrac|∂''φ''|∂''x''}}}, koja je za idealne smjese gradijent koncentracije. === Varijacije prvog zakona === Drugi oblik za prvi zakon je da se napiše s primarnom varijablom kao [[Maseni udio (hemija)|maseni udio]] ({{mvar|y<sub>i</sub>}}, dat na primjer u kg/kg), tada se jednačina mijenja u :<math display="block">\mathbf{J}_i = -\frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrstu, * {{math|'''J'''<sub>''i''</sub>}} je '''difuzijski fluks''' {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste (na primjer u mol/m<sup>2</sup>/s), * {{math|'''M''<sub>''i''</sub>}} je [[molarna masa]] {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste, * {{mvar|ρ}} je smjesa [[gustoća]] (na primjer u kg/m<sup>3</sup>). :<math>\rho</math> je izvan operatora [[gradijent]]. To je zato što :<math display="block">y_i = \frac{\rho_{si}}{\rho} , </math> gdje je {{mvar|ρ<sub>si</sub>}} parcijalna [[gustoća]] {{mvar|i}}-te vrste. Osim ovoga, u hemijskim sistemima koji nisu idealni rastvori ili smjese, pokretačka sila za difuziju svake vrste je gradijent [[hemijskog potencijala]] te vrste. Tada se može napisati Fickov prvi zakon (jednodimenzionalni slučaj) :<math display="block">J_i = - \frac{D c_i}{RT} \frac{\partial \mu_i}{\partial x} , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>-tu</sup> vrstu, * {{mvar|c}} je koncentracija (mol/m<sup>3</sup>), * {{mvar|R}} je [[univerzalna plinska konstanta]] (J/K/mol), * {{mvar|T}} je apsolutna temperatura (K), * {{mvar|μ}} je hemijski potencijal (J/mol). Pokretačka sila Fickovog zakona može se izraziti kao [[fugativnost|fugativna]] razlika: :<math display="block">J_i = - \frac{D}{RT} \frac{\partial f_i}{\partial x} , </math> gsje je <math> f_i </math> fugativnost u Pa. <math> f_i </math> je [[parcijalni pritisak]] komponente {{math|''i''}} u pari <math> f_i^\text{G} </math> ili telna <math> f_i^\text{L} </math> faza. U ravnoteži para-tečnost, fluks isparavanja je nula jer <math> f_i^\text{G} = f_i^\text{L} </math>. === Izvođenje Fickovog prvog zakona za gasove === U nastavku su date četiri verzije Fickovog zakona za binarne gasne smjese. One pretpostavljaju: termička difuzija je zanemarljiva; sila tijela po jedinici mase je ista na obje vrste; i ili je pritisak konstantan ili obje vrste imaju istu molarnu masu. Pod ovim uslovima,<ref>{{cite book| vauthors = Williams FA |year=1985 |chapter=Appendix E |title=Combustion Theory |publisher=Benjamin/Cummings}}</ref> detaljno pokazuje kako se jednačina difuzije iz [[kinetička teorija plinova| kinetičke teorije plinova]] svodi na ovu verziju Fickovog zakona: :<math display="block"> \mathbf{V_i}=- D \, \nabla \ln y_i , </math> gdje je {{math|'''V<sub>i</sub>'''}} brzina difuzije vrste {{mvar|i}}. U smislu fluksa vrste, ovo je :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i . </math> Ako, dodatno, <math> \nabla \rho = 0</math>, ovo se svodi na najčešći oblik Fickovog zakona, :<math display="block"> \mathbf{J_i}=- D\nabla \varphi .</math> Ako (umjesto ili pored `\nabla\rho = 0`) obje vrste imaju istu molarnu masu, Fickov zakon postaje; :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla x_i, </math> gdje je <math> x_i </math> [[molni udio]] vrste {{mvar|i}}. == Fickov drugi zakon == '''Fickov drugi zakon''' predviđa kako difuzija uzrokuje promjenu koncentracije u odnosu na vrijeme. To je [[parcijalna diferencijalna jednačina]] koja u jednoj dimenziji glasi :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2},</math> gdje je * {{mvar|φ}} koncentracija u dimenzijama :<math>[\mathsf{N}\mathsf{L}^{-3}]</math>, example mol/m<sup>3</sup>; {{math|1=''φ'' = ''φ''(''x'',''t'')}} je funkcija koja zavisi od lokacije {{mvar|x}} i vremena {{mvar|t}}, * {{mvar|t}} je vrijeme, primjer s, * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije u dimenzijama :<math>[\mathsf{L}^2\mathsf{T}^{-1}]</math>, primjer m<sup>2</sup>/s, * {{mvar|x}} je pozicija, primjer m. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti [[Laplasovu funkciju]] {{math|1=Δ = ∇<sup>2</sup>}}, koja generalizuje drugi izvod, dobijajući jednačinu :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\Delta \varphi . </math> Fickov drugi zakon ima isti matematički oblik kao [[Jednačina toplote]] i njegovo [[fundamentalno rješenje]] je isto kao i [[Jezgro toplote]], osim prebacivanja toplotne provodljivosti <math>k</math> sa koeficijentom difuzije <math>D</math>: :<math display="block">\varphi(x,t)=\frac{1}{\sqrt{4\pi Dt}}\exp\left(-\frac{x^2}{4Dt}\right).</math> === Izvođenje drugog Fickovog zakona === === Fickov prvi zakon === U jednoj dimenziji, sljedeće izvođenje se zasniva na sličnom argumentu koji je iznio Berg 1977. (vidi [[#Reference|reference]]). Razmotrimo skup čestica koje vrše slučajno hodanje u jednoj dimenziji sa skalom dužine {{math|Δ''x''}} i vremenskom skalom {{math|Δ''t''}}. Neka je {{math|''N''(''x'',''t'')}} broj čestica na poziciji {{mvar|x}} u trenutku {{mvar|t}}. U datom vremenskom koraku, polovina čestica bi se pomjerila lijevo, a polovina desno. Pošto se polovina čestica u tački {{mvar|x}} pomjera desno, a polovina čestica u tački {{math|''x'' + Δ''x''}} pomjera lijevo, neto kretanje udesno je: :<math display="block">-\tfrac{1}{2}\bigl[N(x + \Delta x, t) - N(x, t)\bigr]</math> [[Flus]], {{mvar|J}}, je ovo neto kretanje [[čestica]] preko nekog elementa površine {{mvar|a}}, normalno na slučajno hodanje tokom vremenskog intervala {{math|Δ''t}}. Stoga možemo pisati: :<math display="block">J = - \frac{1}{2} \left[\frac{ N(x + \Delta x, t)}{a \Delta t} - \frac{ N(x, t)}{a \Delta t}\right]</math> Množenjem gornjeg i donjeg dijela desne strane sa {{math|(Δ''x'')<sup>2</sup>}} i prepisivanjem, dobija se: :<math display="block"> J = -\frac{\left(\Delta x\right)^2}{2 \Delta t}\left[\frac{N(x + \Delta x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2} - \frac{N(x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2}\right]</math> Koncentracija se definira kao broj čestica po jedinici volumena, te stoga: :<math display="block">\varphi (x, t) = \frac{N(x, t)}{a \Delta x}.</math> Pčored toga, {{math|{{sfrac|(Δ''x'')<sup>2</sup>|2Δ''t''}}}} je definicija jednodimenzionalne konstante difuzije, {{mvar|D}}. Stoga se naš izraz pojednostavljuje na: :<math display="block"> J = -D \left[\frac{\varphi (x + \Delta x, t)}{\Delta x} - \frac{\varphi (x , t)}{\Delta x}\right]</math> U graničnoj vrijednosti gdje je {{math|Δ''x''}} infinitezimal, desna strana postaje prostorni derivat: :<math display="block"> J = - D \frac{\partial \varphi}{\partial x} </math> . Ovo je slučaj samo za početni uslov vrlo početne Gaussove distribucije. Druge geometrije problema će dovesti do drugačijih rješenja. Fickov drugi zakon može se izvesti iz Fickovog prvog zakona i [[zakona očuvanja mase]] u odsustvu bilo kakvih hemijskih reakcija: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} + \frac{\partial}{\partial x}J = 0 \Rightarrow\frac{\partial \varphi}{\partial t} -\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x}\varphi\right)\,=0.</math> Pod pretpostavkom da je koeficijent difuzije {{mvar|D}} konstanta, možemo zamijeniti redove diferencijacije i pomnožiti je konstantom: :<math display="block">\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x} \varphi\right) = D\frac{\partial}{\partial x} \frac{\partial}{\partial x} \varphi = D\frac{\partial^2\varphi}{\partial x^2},</math> i, stoga, dobijamo oblik Fickovih jednačina kao što je gore navedeno. Za slučaj difuzije u dvije ili više dimenzija, Fickov drugi zakon postaje <math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\nabla^2\varphi,</math> što je analogno [[toplotnoj jednačini]]. Ako koeficijent difuzije nije konstanta, već zavisi od koordinate ili koncentracije, Fickov drugi zakon daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = \nabla \cdot (D\,\nabla\varphi).</math> Važan primjer je slučaj kada je {{math|'''φ'''}} u stacionarnom stanju, tj. koncentracija se ne mijenja s vremenom, tako da je lijevi dio gornje jednačine identično nula. U jednoj dimenziji s konstantom {{mvar|D}}, rješenje za koncentraciju bit će linearna promjena koncentracija duž {{mvar|x}}. U dvije ili više dimenzija dobijamo :<math display="block"> \nabla^2\varphi = 0,</math> što je [[Laplasova jednačina]], čija rješenja matematičari nazivaju [[harmonijska funkcija| harmonijskim funkcijama]]. == Primjeri rješenja i generalizacija == Fickov drugi zakon je poseban slučaj [[jednačine konvekcije-difuzije]] u kojoj nema [[advekcije|advektivnog fluksa]] i nema neto volumetrijskog izvora. Može se izvesti iz [[Jednačina kontinuiteta|jednačina kontinuiteta]]: :<math display="block"> \frac{\partial \varphi}{\partial t} + \nabla\cdot\mathbf{j} = R, </math> gdje je {{math|'''j'''}} ukupni [[fluks]] i {{mvar|R}} je neto volumetrijski izvor za {{math|'''φ'''}}. Pretpostavlja se da je jedini izvor fluksa u ovoj situaciji ''difuzni fluks'': :<math display="block">\mathbf{j}_{\text{diffusion}} = -D \nabla \varphi . </math> Uključivanjem definicije difuznog fluksa u jednačinu kontinuiteta i pretpostavkom da nema izvora ({{math|1=''R'' = 0}}), dolazimo do Fickovog drugog zakona: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2} . </math> Ako je fluks rezultat i difuzijskog fluksa i [[advekcije|advektivnog fluksa]], rezultat je [[jednačina konvekcije-difuzije]]. === Primjer rješenja 1: konstantan izvor koncentracije i dužina difuzije === Jednostavan slučaj difuzije s vremenom {{mvar|t}} u jednoj dimenziji (uzeto kao {{mvar|x}}-osa) od granice koja se nalazi na poziciji {{math|1=''x'' = 0}}, gdje se koncentracija održava na vrijednosti {{math|''n''<sub>0</sub>}} je :<math display="block">n \left(x,t \right)=n_0 \operatorname{erfc} \left( \frac{x}{2\sqrt{Dt}}\right) ,</math> gdje je {{math|erfc}} komplementarna [[funkcija greške]]. To je slučaj kada korozivni plinovi difundiraju kroz oksidativni sloj prema površini metala (ako pretpostavimo da je koncentracija plinova u okolini konstantna i da je difuzijski prostor – tj. sloj produkta korozije – „polubeskonačan“, počevši od 0 na površini i šireći se beskonačno duboko u materijalu). Ako je, pak, difuzijski prostor „beskonačan“ (traje i kroz sloj sa :{{math|1=''n''(''x'', 0) = 0}}, {{math|''x'' > 0}} and that with {{math|1=''n''(''x'', 0) = ''n''<sub>0</sub>}}, {{math|''x'' ≤ 0}}), : tada se rješenje mijenja samo koeficijentom {{sfrac|2}} ispred {{math|''n''<sub>0</sub>}} (jer se difuzija sada odvija u oba smjera). Ovaj slučaj vrijedi kada se neki rastvor s koncentracijom {{math|''n''<sub>0</sub>}} stavi u kontakt sa slojem čistog rastvarača. (Bokstein, 2005) Dužina <math>2\sqrt{Dt}<math> se naziva ''dužina difuzije'' i pruža mjeru koliko se koncentracija proširila u smjeru {{mvar|x}}-difuzijom u vremenu {{mvar|t}} (Bird, 1976). Kao brza aproksimacija funkcije greške, mogu se koristiti prva dva člana [[Taylorov red| Taylorovog reda]]: :<math display="block">n(x,t)=n_0 \left[ 1 - 2 \left(\frac{x}{2\sqrt{Dt\pi}}\right) \right] . </math> Ako je {{mvar|D}} vremenski zavisna, difuzijska dužina postaje :<math display="block"> 2\sqrt{\int_0^t D( \tau ) \,d\tau}. </math> Ova ideja je korisna za procjenu dužine difuzije tokom ciklusa zagrijavanja i hlađenja, gdje {{mvar|D}} varira s temperaturom. === Primjer rješenja 2: Brownova čestica i srednji kvadratni pomak === Drugi jednostavan slučaj difuzije je [[Brownovo kretanje]] jedne čestice. [[Srednji kvadratni pomak]] čestice od njenog prvobitnog položaja je: <math display="block">\text{MSD} \equiv \left \langle \left(\mathbf{x} - \mathbf{x}_0\right)^2 \right \rangle=2nDt , </math> gdje je <math>n</math> [[dimenzija]] Brownovog kretanja čestice. Na primjer, difuzija molekula kroz [[ćelijsku membranu]] debljine 8 nm je 1D difuzija zbog sferne simetrije; Međutim, difuzija molekula od membrane do centra eukariotske ćelije je 3D difuzija. Za cilindrični kaktus, difuzija od fotosintetskih ćelija na njegovoj površini do njegovog centra (ose njegove cilindrične simetrije) je 2D difuzija. Kvadratni korijen MSD-a, <math>\sqrt{2nDt</math>, često se koristi kao karakterizacija koliko se čestica pomjerila nakon isteka vremena <math>t</math>. MSD je simetrično raspoređen po 1D, 2D i 3D prostoru. Dakle, raspodjela vjerovatnoće veličine MSD-a u 1D je [[Gaussova raspojela|Gaussova]], a 3D je [[Maxwell-Boltzmannova raspodjela]]. === Upopćavanja === * U ''nehomogenim medijima'', koeficijent difuzije varira u prostoru, {{math|1=''D'' = ''D''(''x'')}}. Ova zavisnost ne utiče na Fickov prvi zakon, ali se drugi zakon mijenja: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= D(x) \Delta \varphi(x,t) + \sum_{i=1}^3 \frac{\partial D(x)}{\partial x_i} \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}. \end{align} </math> * U ''[[anizoztropnost|anizotropnim]] medijima'', koeficijent difuzije zavisi od smjera. To je simetrični [[tenzor]] :{{math|1=''D<sub>ji</sub>'' = ''D<sub>ij</sub>''}}. Fickov prvi zakon se mijenja u :<math display="block">J=-D \nabla \varphi ,</math> to je proizvod tenzora i vektora: :<math display="block"> J_i=-\sum_{j=1}^3 D_{ij} \frac{\partial \varphi}{\partial x_j}.</math> Za jednačinu difuzije ova formula daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}=\nabla\cdot \bigl(D \nabla \varphi(x,t)\bigr)=\sum_{i=1}^3\sum_{j=1}^3D_{ij} \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}. </math> Simetrična matrica koeficijenata difuzije {{math|''D<sub>ij</sub>''}} treba biti [[Pozitivno definitna matrica|pozitivno definitna]]. Potrebno je napraviti operator desne strane [[Eliptični operator|eliptični]]. * Za ''nehomogene anizotropne medije'' ova dva oblika jednačine difuzije treba kombinovati u: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= \sum_{i,j=1}^3\left(D_{ij}(x) \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}+ \frac{\partial D_{ij}(x)}{\partial x_i } \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}\right). \end{align} </math> * Pristup zasnovan na [[Difuzija|Einsteinova mobilnost i Teorellova formula]] daje sljedeću generalizaciju Fickove jednačine za ''višekomponentnu difuziju'' savršenih komponenti: :<math display="block">\frac{\partial \varphi_i}{\partial t} = \sum_j \nabla\cdot\left(D_{ij} \frac{\varphi_i}{\varphi_j} \nabla \, \varphi_j\right) ,</math> gdje su {{mvar|φ<sub>i</sub>}} koncentracije komponenti, a {{mvar|D<sub>ij</sub>}} je matrica koeficijenata. Ovdje su indeksi {{mvar|i}} i {{mvar|j}} povezani s različitim komponentama, a ne s prostornim koordinatama. [[Difuzija|Chapman-Enskog formule za difuziju u plinovima]] uključuju potpuno iste članove. Ovi fizički modeli difuzije razlikuju se od testnih modela :{{math|1=∂<sub>''t''</sub>''φ<sub>i</sub>'' = Σ<sub>''j''</sub> ''D<sub>ij</sub>'' Δ''φ<sub>j</sub>''}} : koji vrijede za vrlo mala odstupanja od uniformne ravnoteže. Ranije su takvi članovi uvedeni u [[Maxwell-Stefanova difuzijska jednačina| Maxwell-Stefanovu difuzijsku jednačinu]]. Za anizotropne višekomponentne koeficijente difuzije potreban je tenzor četvrtog ranga, na primjer {{math|''D''<sub>''ij'',''αβ''</sub>}}, gdje se {{math|''i'', ''j''}} odnose na komponente, a {{math|1=''α'', ''β'' = 1, 2, 3}} odgovaraju prostornim koordinatama. == Primjene == Jednačine zasnovane na Fickovom zakonu se često koriste za modeliranje [[Pasivni transport|transportnih procesa]] u hrani, [[neuron]]ima, [[biopolimer]]ima, [[Farmakologija|farmaceutskim proizvodima]], [[porozbost|poroznom]] [[tlo|tlu]], [[dinamika populacije]dinamici populacije]], nuklearnim materijalima, [[fizika plazme|fizici plazme]] i [[Dopiranje (poluprovodnici)|dopiranju poluprovodnika]]. Teorija voltametrijskih metoda zasniva se na rješenjima Fickove jednačine. S druge strane, u nekim slučajevima "Fickov (druga uobičajena aproksimacija transportne jednačine je ona iz teorije difuzije)" opis je neadekvatan. Naprimjer, u nauci o [[polimer]]ima i nauci o hrani potreban je općiji pristup za opis transporta komponenti u materijalima koji prolaze kroz stakleni prelaz. Jedan općiji okvir su jednačine Maxwell-Stefanove difuzije.<ref>{{cite book | vauthors = Taylor R, Krishna R | title = Multicomponent mass transfer | volume = 2 | series =Wiley Series in Chemical Engineering | publisher = John Wiley & Sons | year = 1993 | isbn = 978-0-471-57417-0 }}{{page needed|date=September 2024}}</ref> višekomponentnog [[prenos mase|prijenosa mase]], iz kojeg se Fickov zakon može dobiti kao granični slučaj, kada je smjesa izuzetno razrijeđena i svaka [[hemijska vrsta]] interaguje samo sa smjesom u cjelini, a ne sa drugim vrstama. Da bi se objasnilo prisustvo više vrsta u nerazrijeđenoj smjesi, koristi se nekoliko varijacija Maxwell-Stefanovih jednačina. Pogledati također nedijagonalno spregnute procese transporta ([[Onsager recipročni odnosi|Onsagerov odnos]]). === Fickov tok u tečnostima === Kada se dvije [[mišljivost|mišljive]] tečnosti dovedu u kontakt i dođe do difuzije, makroskopska (ili prosječna) koncentracija se mijenja prema Fickovom zakonu. Na mezoskopskoj skali, odnosno između makroskopske skale opisane Fickovim zakonom i molekularne skale, gdje se odvijaju molekularne [[slučajna šetnja|slučajne šetnje]], fluktuacije se ne mogu zanemariti. Takve situacije se mogu uspješno modelirati Landau-Lifshitzovom fluktuirajućom hidrodinamikom. U ovom teorijskom okviru, difuzija je posljedica fluktuacija čije se dimenzije kreću od molekularne do makroskopske skale.<ref>{{cite journal | vauthors = Brogioli D, Vailati A | title = Diffusive mass transfer by nonequilibrium fluctuations: Fick's law revisited | journal = Physical Review E | volume = 63 | issue = 1 Pt 1 | date = January 2001 | pmid = 11304296 | doi = 10.1103/PhysRevE.63.012105 | bibcode = 2000PhRvE..63a2105B | arxiv = cond-mat/0006163 | s2cid = 1302913 }}</ref> Posebno, fluktuirajuće hidrodinamičke jednačine uključuju Fickov član protoka, sa datim koeficijentom difuzije, zajedno sa hidrodinamičkim jednačinama i stohastičkim članovima koji opisuju fluktuacije. Prilikom izračunavanja fluktuacija perturbativnim pristupom, aproksimacija nultog reda je Fickov zakon. Prvi red daje fluktuacije, i ispada da fluktuacije doprinose difuziji. Ovo na neki način predstavlja [[tautologiju (logiku)|tautologiju]], budući da je fenomen opisan aproksimacijom nižeg reda rezultat više aproksimacije: ovaj problem se rješava samo [[renormalizacijom|renormalizacijom]] fluktuirajućih hidrodinamičkih jednačina. === Brzina sorpcije i učestalost sudara razrijeđene rastvorene materije === Adsorpcija, apsorpcija i sudari molekula, čestica i površina su važni problemi u mnogim oblastima. Ovi fundamentalni procesi regulišu hemijske, biološke i ekološke reakcije. Njihova brzina se može izračunati korištenjem konstante difuzije i Fickovih zakona difuzije, posebno kada se ove interakcije dešavaju u razrijeđenim rastvorima. Tipično, konstanta difuzije molekula i čestica definirana Fickovom jednačinom može se izračunati korištenjem [[Stokes-Einsteinove jednačine]]. U ultrakratkom vremenskom ograničenju, reda veličine vremena difuzije ''a''<sup>2</sup>/''D'', gdje je ''a'' radijus čestice, difuzija je opisana [[Langevinovom jednačinom]]. U dužem vremenu, [[Langevinova jednačina]] se stapa sa [[Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinovom jednačinom]]. Potonja je prikladna za stanje razrijeđenog [[rastvor]]a, gdje se razmatra difuzija na velike udaljenosti. Prema [[teorema o fluktuaciji-disipaciji| teoremi o fluktuaciji-disipaciji]] zasnovanoj na [[Langevinova jednačina| Langevinovoj jednačini]] u dugom vremenskom ograničenju i kada je čestica znatno gušća od okolne tekućine, vremenski zavisna konstanta difuzije je:<ref>{{cite journal | vauthors = Bian X, Kim C, Karniadakis GE | title = 111 years of Brownian motion | journal = Soft Matter | volume = 12 | issue = 30 | pages = 6331–6346 | date = August 2016 | pmid = 27396746 | pmc = 5476231 | doi = 10.1039/c6sm01153e | bibcode = 2016SMat...12.6331B }}</ref> :<math display="block"> D(t) = \mu \, k_{\rm B} T\left(1-e^{-t/(m\mu)}\right) , </math> gdje (sve u [[SI]] jedinicama) * ''k''<sub>B</sub> je [[Boltzmannova konstanta]], * ''T'' je [[apsolutna temperatura]], * ''μ'' je pokretljivost čestice u fluidu ili gasu, koja se može izračunati korištenjem [[Einsteinove relacije (kinetička teorija)]], * ''m'' je masa čestice, * ''t'' je vrijeme. Za pojedinačne molekule kao što su organske molekule ili [[biomolekule]] (npr. [[proteini]]) u vodi, eksponencijalni član je zanemarljiv zbog malog proizvoda ''mμ'' u ultrabrzom pikosekundnom području, te je stoga nebitan za relativno sporiju adsorpciju razrijeđene rastvorene materije. [[Datoteka:Diffusive sorption probability.png|thumb| Shema molekularne difuzije u [[rastvor]]u.<br> Narandžaste tačke predstavljaju molekule rastvorene supstance, molekule rastvarača nisu nacrtane, crna strelica je primjer trajektorije slučajnog hoda, a crvena krivulja je difuzna Gaussova funkcija [[vjerovatnoća]] širenja iz Fickovog zakona difuzije.<ref name = "Pyle-BJNano">{{cite journal | vauthors = Pyle JR, Chen J | title = Photobleaching of YOYO-1 in super-resolution single DNA fluorescence imaging | journal = Beilstein Journal of Nanotechnology | volume = 8 | pages = 2296–2306 | date = 2017-11-02 | pmid = 29181286 | pmc = 5687005 | doi = 10.3762/bjnano.8.229 }}</ref><sup>:Fig. 9</sup>]] Brzina [[adsorpcija|adsorpcije]] ili hemijske [[apsorpcija (hemija)|apsorpcije]] razrijeđene rastvorene supstance na površinu ili međupovršinu u (plonovitom ili tečnom) [[rastvor]]u može se izračunati korištenjem Fickovih zakona difuzije. Akumulirani broj molekula adsorbovanih na površini izražava se Langmuir-Schaeferovom jednačinom, integriranjem jednačine difuzijskog fluksa tokom vremena, kao što je prikazano u simuliranoj molekularnoj difuziji u prvom dijelu ove stranice:<ref name = "LangmuirSchaefer1937JACS">{{Cite journal| vauthors = Langmuir I, Schaefer VJ | date = 1937 | title = The Effect of Dissolved Salts on Insoluble Monolayers| journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 29 | issue = 11 | pages = 2400–2414 | doi = 10.1021/ja01290a091| bibcode = 1937JAChS..59.2400L }}</ref> :<math display="block"> \Gamma= 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}}.</math> * {{mvar|A}} je površinsko područje (m<sup>2</sup>). * <math>C_b</math> je brojčani udio molekula adsorbera (otopljene tvari) u glavnom rastvoru (#/m<sup>3</sup>). * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije adsorbera (m<sup>2</sup>/s). * {{mvar|t}} je proteklo vrijeme (s). * <math> \Gamma </math> je akumulirani broj molekula u jedinici # adsorbiranih tokom vremena <math>t</math>. Jednačina je nazvana po američkim hemičarima [[Irvingu Langmuiru]] i [[Vincentu Schaeferu]]. Ukratko, kako je objašnjeno u,<ref name = "WardTordai1946">{{Cite journal| vauthors = Ward AF, Tordai L |date=1946| title = Time-dependence of Boundary Tensions of Solutions I. The Role of Diffusion in Time-effects| journal = Journal of Chemical Physics | volume = 14 | issue = 7| pages = 453–461 | doi = 10.1063/1.1724167| bibcode = 1946JChPh..14..453W}}</ref> Profil gradijenta koncentracije u blizini novostvorene (od <math>t=0</math> apsorpcijske površine (smještene na <math>x=0</math> u nekada uniformnom rastvoru riješen je u gornjim odjeljcima iz Fickove jednačine, :<math display="block"> \frac{\partial C}{\partial x} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}}\text{exp} \left (-\frac{x^2}{4Dt} \right ) , </math> gdje je {{mvar|C}} brojna koncentracija molekula adsorbera pri x, t (#/m³). Gradijent koncentracije na površini pri x = 0 se pojednostavljuje na preeksponencijalni faktor distribucije. :<math display="block"> \left (\frac{\partial C}{\partial x} \right ) _{x = 0} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}} . </math> A brzina difuzije (fluksa) preko površine <math>A<math> ravni je :<math display="block"> \left (\frac{\partial \Gamma }{\partial t} \right ) _{x = 0} =\frac{DAC_b}{\sqrt{\pi Dt}} . </math> Integrisanje tokom vremena, :<math display="block"> \Gamma = \int_0^t \left( \frac{\partial \Gamma}{\partial t} \right) _{x = 0} = 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} . </math> Langmuir-Schaeferova jednačina može se proširiti na Ward-Tordaijevu jednačinu kako bi se objasnila "povratna difuzija" odbačenih molekula sa površine:<ref name = "WardTordai1946" /> :<math display="block"> \Gamma= 2A{C_\text{b}}\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} - A\sqrt{\frac{D}{\pi}}\int_0^\sqrt{t}\frac{C(\tau)}{\sqrt{t-\tau}} \, d\tau , </math> gdje je <math>C_b</math> ukupna koncentracija, <math>C</math> je koncentracija ispod površine (koja je funkcija vremena ovisno o modelu reakcije adsorpcije), a <math>\tau</math> je lažna varijabla. Monte Carlo simulacije pokazuju da ove dvije jednačine služe za predviđanje brzine adsorpcije sistema koji formiraju predvidljive gradijente koncentracije blizu površine, ali imaju problema za sisteme bez ili sa nepredvidljivim gradijentima koncentracije, kao što su tipični biosenzorski sistemi ili kada su protok i konvekcija značajni.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> [[Datoteka:DiffusiveAdsorptionHistory.jpg|thumb| Kratka historija teorija o difuzivnoj adsorpciji.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/>]] Kratka historija difuzne adsorpcije prikazana je na desnoj slici.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Primjetan izazov u razumijevanju difuzne adsorpcije na nivou pojedinačnih molekula je [[fraktalna]] priroda difuzije. Većina kompjuterskih simulacija bira vremenski korak za difuziju koji zanemaruje činjenicu da postoje samoslični finiji difuzijski događaji (fraktali) unutar svakog koraka. Simulacija fraktalne difuzije pokazuje da bi trebalo uvesti faktor dvije korekcije za rezultat simulacije adsorpcije s fiksnim vremenskim korakom, dovodeći ga u konzistentnost s gornje dvije jednačine.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Problematičniji rezultat gornjih jednačina je da predviđaju donju granicu adsorpcije u idealnim situacijama, ali je vrlo teško predvidjeti stvarne brzine adsorpcije. Jednačine su izvedene u uslovima dugog vremenskog ograničenja kada je formiran stabilan gradijent koncentracije blizu površine. Ali stvarna adsorpcija se često odvija mnogo brže od ovog beskonačnog vremenskog ograničenja, tj. gradijent koncentracije, opadanje koncentracije na podpovršini, formira se samo djelimično prije nego što se površina zasiti ili se protok nastavi kako bi se održao određeni gradijent, stoga je izmjerena brzina adsorpcije gotovo uvijek brža nego što su jednačine predvidjele za adsorpciju s niskom ili nikakvom energetskom barijerom (osim ako ne postoji značajna energetska barijera adsorpcije koja značajno usporava apsorpciju), na primjer, hiljade do milione puta brže u samoorganizaciji monoslojeva na granicama voda-zrak ili voda-supstrat.<ref name = LangmuirSchaefer1937JACS/> Kao takvo, potrebno je izračunati evoluciju gradijenta koncentracije u blizini površine i pronaći odgovarajuće vrijeme za zaustavljanje zamišljene beskonačne evolucije za praktične primjene. Iako je teško predvidjeti kada stati, razumno je lako izračunati najkraće vrijeme koje je važno, kritično vrijeme kada prvi najbliži susjed s površine supstrata osjeti nakupljanje gradijenta koncentracije. Ovo daje gornju granicu brzine adsorpcije u idealnoj situaciji kada ne postoje drugi faktori osim difuzije koji utiču na dinamiku apsorbera:<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> :<math display="block"> \langle r \rangle = \frac{4}{\pi}A C_b^{4/3}D , </math> gdje je: * <math> \langle r \rangle </math> brzina adsorpcije pod pretpostavkom da je energija adsorpcije bez barijera, u jedinici #/s, * <math> A </math> je površina površine od interesa na "beskonačnoj i ravnoj" podlozi (m<sup>2</sup>), * <math> C_b </math> je koncentracija molekule apsorbera u glavnom rastvoru (#/m<sup>3</sup>), * <math> D </math> je konstanta difuzije apsorbera (otopljene supstance) u rastvoru (m<sup>2</sup>/s) definirana Fickovim zakonom. Ova jednačina se može koristiti za predviđanje početne brzine adsorpcije bilo kojeg sistema; Može se koristiti za predviđanje brzine adsorpcije u stacionarnom stanju tipičnog biosenzorskog sistema kada je mjesto vezivanja samo vrlo mali dio površine podloge i gradijent koncentracije blizu površine se nikada ne formira; Također se može koristiti za predviđanje brzine adsorpcije molekula na površini kada postoji značajan protok koji potiskuje gradijent koncentracije vrlo plitko u podzemlju. Ovo kritično vrijeme se značajno razlikuje od vremena dolaska prvog putnika ili srednjeg vremena slobodnog puta. Korištenje prosječnog vremena prvog putnika i Fickovog zakona difuzije za procjenu prosječne brzine vezivanja značajno će precijeniti gradijent koncentracije jer prvi putnik obično dolazi iz mnogo slojeva susjednih područja udaljenih od cilja, stoga je njegovo vrijeme dolaska znatno duže od vremena difuzije najbližeg susjeda. Korištenje srednjeg vremena slobodnog puta plus Langmuirove jednačine uzrokovat će vještački gradijent koncentracije između početne lokacije prvog putnika i površine cilja jer se ostali susjedni slojevi još nisu promijenili, stoga je značajno niža procjena stvarnog vremena vezivanja, tj. samog stvarnog vremena dolaska prvog putnika, inverznog gore navedenoj brzini, teško izračunati. Ako se sistem može pojednostaviti na 1D difuziju, tada se prosječno vrijeme prvog putnika može izračunati korištenjem istog kritičnog vremena difuzije najbližeg susjeda za udaljenost prvog susjeda kao MSD,<ref name = "Pandey-JPCB2024">{{cite journal | vauthors = Pandey S, Gautam D, Chen J | title = Measuring the Adsorption Cross Section of YOYO-1 to Immobilized DNA Molecules | journal = Journal of Physical Chemistry B | volume = 128| pages = 7254–7262 | date = 2024-07-16 | issue = 29 | pmid = 39014882| pmc = 11286311| doi = 10.1021/acs.jpcb.4c03359 }}</ref> :<math display="block">L = \sqrt{2Dt} , </math> ghje je: *<math>L~=C_b^{-1/3} </math> (jesinica m) [[peosjek|prosječna]] udaljenost najbližeg susjeda aproksimirana kao kubno pakovanje, gdje je <math>C_b</math> koncentracija rastvorene supstance u glavnom rastvoru (jedinica # molekul / m<sup>3</sup>), *<math>D</math> je koeficijent difuzije definisan Fickovom jednačinom (jedinica m<sup>2</sup>/s), *<math>t</math> je kritično vrijeme (jedinica s). U ovom kritičnom vremenu, malo je vjerovatno da je prvi putnik stigao i adsorbovao se. Ali to određuje brzinu dolaska slojeva susjednih slojeva. Pri ovoj brzini sa gradijentom koncentracije koji se zaustavlja oko prvog susjednog sloja, gradijent se ne projektuje virtuelno u dužem vremenu kada stvarni prvi putnik stigne. Dakle, prosječna brzina dolaska prvog putnika (jedinica # molekul/s) za ovu 3D difuziju pojednostavljena u 1D problemu, :<math display="block"> \langle r \rangle = \frac{a}{t} = 2aC_b^{2/3}D , </math> gdje je <math> a</math> faktor pretvaranja 3D problema difuzivne adsorpcije u 1D problem difuzije čija vrijednost zavisi od sistema, npr. udio površine adsorpcije <math>A</math> preko površine sfere najbližeg susjeda rastvorene supstance <math>4 \pi L^2 /4</math> pod pretpostavkom kubnog pakovanja, gdje svaka jedinica ima osam susjeda, koje dijeli s drugim jedinicama. Ovaj primjer udjela konvergira rezultat ka 3D rješenju difuzivne adsorpcije prikazanom gore s malom razlikom u predfaktoru zbog različitih pretpostavki o pakovanju i zanemarivanja drugih susjeda. Kada je područje interesa veličina molekule (konkretno, "duga cilindrična molekula" kao što je [[DNK]]), jednačina brzine adsorpcije predstavlja frekvenciju sudara dvije molekule u razrijeđenom rastvoru, pri čemu jedna molekula ima specifičnu stranu, a druga nema sternu zavisnost, tj. molekula (slučajna orijentacija) udara jednu stranu druge. Konstanta difuzije mora se ažurirati na relativnu konstantu difuzije između dvije difuzirajuće molekule. Ova procjena je posebno korisna u proučavanju interakcije između male molekule i veće molekule kao što je protein. Efektivna konstanta difuzije je dominantno ista kao manja, čija se konstanta difuzije može koristiti umjesto nje. Gornja jednačina brzine udara je također korisna za predviđanje kinetike molekularnog [[samoorganizovanja]] na površini. Molekuli su nasumično orijentisani u rastvoru u masi. Pod pretpostavkom da 1/6 molekula ima ispravnu orijentaciju u odnosu na mjesta vezivanja na površini, tj. 1/2 z-pravca u x, y, z tri dimenzije, stoga je koncentracija od interesa samo 1/6 koncentracije u masi. Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu, trebalo bi biti moguće izračunati teorijsku krivulju kinetike adsorpcije koristeći [[Langmuirov model adsorpcije]]. U rigidnijoj slici, 1/6 se može zamijeniti steričkim faktorom geometrije vezivanja. [[Datoteka:JChen2022JPCA.png|thumb|Poređenje teorije sudara i difuzne teorije sudara.<ref name=JChen2022JPCA/>]] Frekvencija bimolekularnih sudara povezana s mnogim reakcijama, uključujući koagulaciju/agregaciju proteina, prvobitno je opisana [[Smoluchowskijeva jednačina koagulacije| Smoluchowskijevom jednačinom koagulacije]] koju je predložio [[Marian Smoluchowski]] u značajnoj publikaciji iz 1916.,<ref name=Smoluchowski1916>{{cite journal | vauthors = Smoluchowski M | title = Drei Vorträge über Diffusion, Brownsche Molekularbewegung und Koagulation von Kolloidteilchen | journal = Zeitschrift für Physik| year = 1916 | volume = 17 | pages = 557–571, 585–599 | language = German | bibcode = 1916ZPhy...17..557S }}</ref> izvedeno iz [[Brownovo kretanje| Brownovog kretanja]] i Fickovih zakona difuzije. Pod idealiziranim uslovima reakcije za A + B → produkt u razrijeđenom [[rastvor]]u, Smoluchowski je sugerirao da se molekularni fluks u beskonačnom vremenskom ograničenju može izračunati iz Fickovih zakona difuzije, što daje fiksni/stabilni gradijent koncentracije od ciljne molekule, npr. B je ciljna molekula koja se relativno drži fiksno, a A je molekula u pokretu koja stvara gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule B zbog reakcije koagulacije između A i B. Smoluchowski je izračunao frekvenciju sudara između A i B u rastvoru sa jedinicom #/s/m<sup>3</sup>: :<math display="block"> Z_{AB} = 4{\pi}RD_rC_AC_B,</math> gdje je: * <math>R</math> [[radijus]] sudara, * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m<sup>2</sup>/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m<sup>3</sup>). Red reakcije ove bimolekularne reakcije je 2, što je analogija rezultatu iz [[teorija sudara|teorije sudara]] zamjenom brzine kretanja molekule difuznim fluksom. U teoriji sudara, vrijeme putovanja između A i B proporcionalno je udaljenosti, što je sličan odnos za slučaj difuzije ako je fluks fiksan. Međutim, u praktičnim uslovima, gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule se mijenja tokom vremena, a molekularni fluks se također mijenja,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> i u [[prosjek]]u [[fluks]] je mnogo veći od beskonačnog vremenskog ograničenja fluksa koje je predložio Smoluchowski. Prije dolaska prvog putnika, Fickova jednačina predviđa gradijent koncentracije tokom vremena koji se u stvarnosti još ne akumulira. Dakle, ova Smoluchowskijeva frekvencija predstavlja donju granicu stvarne frekvencije sudara. U 2022., Chen izračunava gornju granicu frekvencije sudara između A i B u rješenju pod pretpostavkom da je koncentracija molekule u pokretu fiksna nakon prvog najbližeg susjeda ciljne molekule.<ref name=JChen2022JPCA>{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Why Should the Reaction Order of a Bimolecular Reaction be 2.33 Instead of 2? | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 126 | issue = 51 | pages = 9719–9725 | date = December 2022 | pmid = 36520427 | pmc = 9805503 | doi = 10.1021/acs.jpca.2c07500 | bibcode = 2022JPCA..126.9719C }}</ref> Stoga se evolucija gradijenta koncentracije zaustavlja na prvom najbližem susjednom sloju kojem je dato vrijeme zaustavljanja za izračunavanje stvarnog fluksa. To je nazvao kritičnim vremenom i izveo frekvenciju difuznih sudara u jedinici #/s/m<sup>3</sup>:<ref name=JChen2022JPCA/> :<math display="block"> Z_{AB} = \frac{8}{\pi}{\sigma} D_rC_AC_B\sqrt[3]{C_A+C_B} , </math> gdje je: * <math>{\sigma}</math> površina poprečnog presjeka sudara (m<sup>2</sup>), * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m<sup>2</sup>/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m<sup>3</sup>), * <math>\sqrt[3]{C_A+C_B} </math> predstavlja 1/⟨''d''⟩, gdje je ''d'' prosječna udaljenost između dva molekula. Ova jednačina pretpostavlja da je gornja granica frekvencije difuznog sudara između A i B kada prvi susjedni sloj počne osjećati evoluciju gradijenta koncentracije, čiji je red reakcije {{sfrac|2|1|3}} umjesto 2. I Smoluchowskog i JChenova jednačina zadovoljavaju dimenzionalne provjere sa SI jedinicama. Ali prva zavisi od radijusa, a druga od površine kolizijske sfere. Iz dimenzijske analize, trebala bi postojati jednačina koja zavisi od zapremine kolizijske sfere,<ref name = "Chen-AIP2024">{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Dimensional analysis of diffusive association rate equations | journal = AIP Advances | volume = 14| date = 2024-11-14 | issue = 11 | pmid = 39555209 | pmc = 11567696 | doi = 10.1063/5.0238119 | bibcode = 2024AIPA...14k5218C }}</ref> npr., :<math display="block"> Z_{AB} = 4 VD_rC_AC_B(C_A+C_B)^{2/3}, </math> *V je zapremina sfere sudara, ali na kraju, sve jednačine bi trebale konvergirati ka istoj numeričkoj brzini sudara koja se može eksperimentalno izmjeriti. Stvarni red reakcije za bimolekularnu jediničnu reakciju mogao bi biti između 2 i {{sfrac|2|2|3}}, što ima smisla jer je vrijeme difuznog sudara kvadratno zavisno od udaljenosti između dvije molekule. Ove nove jednačine također izbjegavaju singularnost brzine adsorpcije u vremenu nula za Langmuir-Schaeferovu jednačinu. Beskonačna brzina je opravdana pod idealnim uslovima jer kada magično uvedete ciljne molekule u rastvor molekule sonde ili obrnuto, uvijek postoji vjerovatnoća da se preklapaju u vremenu nula, stoga je brzina udruživanja te dvaije molekule [[beskonačnost|beskonačna]]. Nije važno što drugi milioni molekula moraju čekati da njihov prvi partner difundira i stigne. Prosječna brzina je stoga beskonačna. Ali statistički, ovaj argument je besmislen. Maksimalna brzina molekule u vremenskom periodu većem od nule je 1, bez obzira da li se sretnu ili ne, stoga beskonačna brzina u nultom vremenu za taj par molekula zapravo treba biti samo jedan, što prosječnu brzinu čini 1/milion ili više i statistički zanemarljivom. Ovo se u stvarnosti čak ni ne računa – nijedne dvije molekule nemogu se magično sresti u nultom vremenu. === Biološka perspektiva === Prvi zakon dovodi do sljedeće formule:<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| vauthors = Nosek TM | chapter=Section 3/3ch9/s3ch9_2 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> :<math display="block">\text{flux} = {-P \left(c_2 - c_1\right)} , </math> gdje je * {{mvar|P}} permeabilnost, eksperimentalno određena membranska "[[Električna provodljivost|provodljivost]]" za dati plin na datoj temperaturi, * {{math|''c''<sub>2</sub> − ''c''<sub>1</sub>}} je razlika u [[koncentracijs|koncentraciji]] plina preko [[Vještačka membrana|membrane]] za smjer protoka (od {{math|''c''<sub>1</sub>}} do {{math|''c''<sub>2</sub>}}). Fickov prvi zakon je također važan u jednačinama prenosa zračenja. Međutim, u ovom kontekstu, postaje netačan kada je konstanta difuzije niska i zračenje postaje ograničeno brzinom svjetlosti, a ne otporom materijala kroz koji zračenje protiče. U ovoj situaciji, može se koristiti [[ograničavač fluksa]]. Brzina izmjene plina kroz fluidnu membranu može se odrediti korištenjem ovog zakona zajedno s [[Grahamov zakon|Grahamovim zakonom]]. Pod uvjetom razrijeđenog rastvora kada difuzija preuzima kontrolu, propusnost membrane spomenuta u gornjem odjeljku može se teoretski izračunati za rastvorenu supstancu korištenjem jednačine spomenute u posljednjem odjeljku (koristiti s posebnim oprezom jer je jednačina izvedena za guste rastvorene supstance, dok biološke molekule nisu gušće od vode. Također, ova jednačina pretpostavlja idealan gradijent koncentracije koji se formira u blizini membrane i razvija.):<ref name = "Pyle-BJNano" /> :<math display="block"> P= 2A_p\eta_{tm} \sqrt{ \frac{D}{\pi t}} , </math> gdje je: * <math>A_P</math> ukupna površina pora na membrani (jedinica m<sup>2</sup>), * <math>\eta_{tm</math> transmembranska efikasnost (bez jedinica), koja se može izračunati iz stohastičke teorije [[hromatografija| hromatografije]], * ''D'' je konstanta difuzije jedinice rastvorene supstance m<sup>2</sup>⋅s<sup>−1</sup>, * ''t'' je vremenska jedinica s, * ''c''<sub>2</sub>, koncentracija ''c''<sub>1</sub> treba koristiti jedinicu mol m<sup>−3</sup>, tako da jedinica fluksa postaje mol s<sup>−1</sup>. Fluks opada preko kvadratnog korijena vremena jer se gradijent koncentracije nakuplja u blizini membrane tokom vremena pod idealnim uslovima. Kada postoji protok i konvekcija, fluks se može značajno razlikovati od onoga što jednačina predviđa i pokazati efektivno vrijeme t sa fiksnom vrijednošću,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> što čini fluks stabilnim umjesto da opada tokom vremena. Kritično vrijeme je procijenjeno pod idealiziranim uslovima protoka kada se ne formira gradijent.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/><ref name=JChen2022JPCA/> Ova strategija se usvaja u biologiji kao što je cirkulacija krvi. === Primjene u proizvodnji poluprovodnika === Poluprovodnik je zajednički termin za niz uređaja. Uglavnom uključuje tri kategorije: uređaje sa dva terminala, uređaje sa tri terminala i uređaje sa četiri terminala. Kombinacija poluprovodnika naziva se integrisano kolo. Odnos između Fickovog zakona i poluprovodnika: princip poluprovodnika je prenos hemikalija ili dopanta iz sloja u sloj. Fickov zakon se može koristiti za kontrolu i predviđanje difuzije znajući koliko se koncentracija dopanata ili hemikalija pomiče po metru i sekundi putem matematike. Stoga se mogu proizvesti različite vrste i nivoi poluprovodnika. Tehnologije izrade [[integrusano kolo|Integrisanih kola]], modelni procesi poput CVD-a, toplotne oksidacije, mokre oksidacije, dopiranja itd. koriste jednačine difuzije dobijene iz Fickovog zakona. ==== CVD metoda izrade poluprovodnika==== Plašt je vrsta poluprovodnika čija je silicijska podloga prekrivena slojem [[polimer]]nog lanca i filmova stvorenih CVD-om. Ovaj film sadrži dopante n-tipa i p-tipa i preuzima odgovornost za provodljivost dopanata. Princip CVD-a oslanja se na plinsku fazu i hemijsku reakciju plin-čvrsto stanje za stvaranje tankih filmova. Viskozni režim toka CVD-a pokreće gradijent pritiska. CVD također uključuje komponentu difuzije različitu od površinske difuzije adatoma. U CVD-u, reaktanti i produkti također moraju difundirati kroz granični sloj stajaćeg gasa koji postoji pored podloge. Ukupan broj koraka potrebnih za rast CVD filma su difuzija reaktanata u gasnoj fazi kroz granični sloj, adsorpcija i površinska difuzija adatoma, reakcije na podlozi i difuzija produkata u gasnoj fazi kroz granični sloj. Profil brzine protoka gasa je: :<math display="block">\delta(x) = \left( \frac{5x}{\mathrm{Re}^{1/2}} \right) \mathrm{Re}=\frac{v\rho L}{\eta}, </math> gdje je: * <math>\delta</math> debljina, * <math>\mathrm{Re}.indd> je Reynoldsov broj, * {{mvar|x}} je dužina supstrata, * {{math|1=''v'' = 0}} na bilo kojoj površini, * <math>\eta</math> je viskoznost, * <math>\rho</math> je gustoća. Integracijom {{mvar|x}} od {{math|0}} do {{mvar|L}} dobija se [[prosjek|prosječna]] debljina: :<math display="block">\delta = \frac{10L}{3\mathrm{Re}^{1/2}} . </math> Da bi reakcija bila uravnotežena, reaktanti moraju difundirati kroz stagnirajući granični sloj da bi došli do supstrata. Stoga je poželjan tanak granični sloj. Prema jednačinama, povećanje vo bi rezultiralo većim rasipom reaktanata. Reaktanti neće ravnomjerno doći do supstrata ako tok postane turbulentan. Druga mogućnost je prelazak na novi noseći plin s nižom viskoznošću ili gustoćom. Fickov prvi zakon opisuje difuziju kroz granični sloj. Difuzija se određuje kao funkcija pritiska (''p'') i temperature (''T'') u plinu: :<math display="block">D = D_0 \left(\frac{p_0}{p}\right) \left(\frac{T}{T_0}\right)^{3/2} , </math> gdje su: * <math>p_0</math> standardni pritisak, * <math>T_0</math> je standardna temperatura, * <math>D_0</math> je standardna difuzivnost. Jednačina kaže da povećanje temperature ili smanjenje pritiska može povećati difuzivnost. Fickov prvi zakon predviđa fluks reaktanata prema supstratu i produkta od supstrata: :<math display="block">J = -D_i \left ( \frac{dc_i}{dx} \right ) , </math> gdje su: * <math>x</math> debljina <math>\delta</math>, * <math>dc_i</math> koncentracija prvog reaktanta. U zakonu idealnog olima <math>pV = nRT</math>, koncentracija gasa se izražava parcijalnim pritiskom: :<math display="block">J = - D_i \left ( \frac{p_i-p_0}{\delta RT} \right ) , </math> gdje su: * <math>R</math> > plinska konstanta, * <math>\frac{p_i-p_0}{\delta}<math> gradijent parcijalnog pritiska. Kao rezultat toga, Fickov prvi zakon nam govori da možemo koristiti gradijent parcijalnog pritiska za kontrolu difuzivnosti i kontrolu rasta tankih filmova [[poluprovodnik]]a. U mnogim realnim situacijama, jednostavan Fickov zakon nije adekvatna formulacija za problem poluprovodnika. Primjenjuje se samo na određene uslove, na primjer, za date granične uslove poluprovodnika: difuzija konstantne koncentracije izvora, ograničena koncentracija izvora ili difuzija pokretne granice (gdje se dubina spoja stalno pomiče u supstrat). ==== Neispravnost Fickove difuzije ==== Iako se Fickova difuzija koristila za modeliranje procesa difuzije u proizvodnji poluprovodnika (uključujući CVD reaktore) u ranim danima, često ne uspijeva validirati difuziju u naprednim poluprovodničkim čvorovima (< 90 nm). To uglavnom proizlazi iz nemogućnosti Fickove difuzije da precizno modelira procese difuzije na molekularnom nivou i manjim. U naprednoj proizvodnji poluprovodnika, važno je razumjeti kretanje na atomskim skalama, što je nemogućno kod kontinuirane difuzije. Danas većina proizvođača poluprovodnika koristi slučajno hodanje za proučavanje i modeliranje procesa difuzije. To nam omogućava da proučavamo efekte difuzije na diskretan način kako bismo razumjeli kretanje pojedinačnih atoma, molekula, plazme itd. U takvom procesu, kretanje difuzirajućih vrsta (atoma, molekula, plazme itd.) tretira se kao diskretna cjelina, prateći slučajno hodanje kroz CVD reaktor, granični sloj, strukture materijala itd. Ponekad, [[kretanje]] može slijediti pristrasno slučajno hodanje ovisno o uvjetima obrade. Statistička analiza se provodi kako bi se razumjela varijacija/stohastičnost koja proizlazi iz slučajnog hodanja vrsta, što zauzvrat utječe na cjelokupni proces i električne varijacije. === Proizvodnja hrane i kuhanje === Formulacija Fickovog prvog zakona može objasniti niz složenih fenomena u kontekstu hrane i kuhanja: Difuzija molekula poput [[etilen]]a podstiče rast i zrenje biljaka, molekule [[soli]] i [[šećer]]a podstiču salamurenje i mariniranje mesa, a molekule vode dehidraciju. Fickov prvi zakon se također može koristiti za predviđanje promjenjivih profila vlage u špageti rezancima dok se hidratiziraju tokom kuhanja. Ove pojave se odnose na spontano [[kretanje]] [[čestica]] [[rastvor]]enih materija vođeno gradijentom koncentracije. U različitim situacijama postoji različita difuzivnost koja je konstanta.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhou L, Nyberg K, Rowat AC | title = Understanding diffusion theory and Fick's law through food and cooking | journal = Advances in Physiology Education | volume = 39 | issue = 3 | pages = 192–197 | date = September 2015 | pmid = 26330037 | doi = 10.1152/advan.00133.2014 | s2cid = 3921833 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/1t87565r }}</ref> Kontroliranjem gradijenta koncentracije, vremena kuhanja i oblika hrane, može se kontrolirati soljenje. == Također pogledajte == * [[Advekcija]] * [[Churchill-Bernsteinova jednačina]] * [[Difuzija]] * [[Lažna difuzija]] * [[Izmjena plinova]] * [[Fluks mase]] * [[Maxwell-Stefanova difuzija]] * [[Nernst-Planckova jednačina]] * [[Osmoza]] == Reference== {{reflist}} <ref name=JixinMCSimuAdsorption> {{cite journal | vauthors = Chen J | title = Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces | journal = AIP Advances | volume = 12 | issue = 1| date = January 2022 | pmid = 35070490 | pmc = 8758205 | doi = 10.1063/5.0064140 | bibcode = 2022AIPA...12a5318C }} </ref> == Dodatni izvori== {{refbegin}} * {{cite book | vauthors = Berg HC |title=Random Walks in Biology |publisher=Princeton |year=1977}} * {{cite book | vauthors = Bird RB, Stewart WE, Lightfoot EN |title=Transport Phenomena |publisher=John Wiley & Sons |year=1976}} * {{cite book |title=Thermodynamics and Kinetics in Materials Science: A Short Course |url=https://archive.org/details/thermodynamicski00boks |url-access=limited | veditors = Bokshtein BS, Mendelev MI, Srolovitz DJ |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/thermodynamicski00boks/page/n181 167]–171}} * {{cite book | vauthors = Crank J |title=The Mathematics of Diffusion |publisher=Oxford University Press |year=1980}} * {{cite journal | vauthors = Fick A |title=On liquid diffusion |journal=Annalen der Physik und Chemie |volume=94 |page=59 |year=1855}} – reprinted in {{cite journal|journal=Journal of Membrane Science |volume=100 |pages=33–38 |year=1995 |doi=10.1016/0376-7388(94)00230-v |title=On liquid diffusion|last1=Fick |first1=Adolph }} * {{cite book | vauthors = Smith WF |title=Foundations of Materials Science and Engineering |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |year=2004}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [http://dragon.unideb.hu/~zerdelyi/Diffusion-on-the-nanoscale/node2.html Fick's equations, Boltzmann's transformation, etc.] (with figures and animations) * [http://cnx.org/content/m1036/2.11/ Fick's Second Law] on OpenStax [[Kategorija:Difuzija]] [[Kategorija:Matematika]] [[Kategorija:Fizička hemija]] [[Kategorija:Statistika] [[Kategorija:Mehanika]] 5a87sqv8squpgra4l7cispk2tjhv293 3836998 3836991 2026-04-24T10:21:42Z Schalabeiser 180668 3836998 wikitext text/x-wiki [[Slika:DiffusionMicroMacro.gif|thumb|280px|[[ Molekularna difuzija]] sa mikroskopskog i makroskopskog stanovišta. U početku, molekule [[rastvorena supstanca|rastvorene supstance]] nalaze se na lijevoj strani barijere (ljubičasta linija), a nijedna na desnoj strani. Barijera se uklanja i otopljena supstanca difundira kako bi ispunila cijelu posudu. <br>'''Vrh''': Jedna molekula se kreće nasumično.<br> '''Sredina''': S većim brojem molekula, postoji jasan trend gdje otopljena supstanca sve ravnomjernije ispunjava posudu. <br>'''Dno''': S ogromnim brojem molekula otopljene supstance, nasumičnost postaje neotkrivena: Čini se da se otopljena supstanca glatko i sistematski kreće iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije. Ovaj glatki tok opisan je Fickovim zakonima.]] '''Fickovi zakoni difuzije''', poznatu u kao '''gradijenti koncentracije''', opisuju [[difuzija|difuziju]] , a prvi ih je postavio [[Adolf Fick]] 1855. godine na osnovu uglavnom eksperimentalnih rezultata. Mogu se koristiti za rješavanje [[masena difuzivnost|koeficijenta difuzije]], {{mvar|D}}. Fickov prvi zakon može se koristiti za izvođenje njegovog drugog zakona, koji je zauzvrat identičan [[jednačina difuzije| jednačini difuzije]]. ''Fickov prvi zakon'': Kretanje [[čestica]] od visoke do niske koncentracije (difuzivni [[fluks]]) direktno je proporcionalno gradijentu koncentracije čestice.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-443-13987-1.00017-X |chapter=Physical transport of air pollutants |title=Air Pollution Calculations |date=2024 |last1=Vallero |first1=Daniel A. |pages=163–190 |isbn=978-0-443-13987-1 }}</ref> ''Fickov drugi zakon'': Predviđanje promjene gradijenta koncentracije s vremenom usljed difuzije. Proces difuzije koji se pridržava Fickovih zakona naziva se normalna ili Fickova difuzija; u suprotnom se naziva [[anomalna difuzija]] ili ne-Fickova difuzija. == Historija == Godine 1855., fiziolog [[Adolf Fick]] prvi je izvijestio <ref name=":0">{{cite journal| vauthors = Fick A|journal=Annalen der Physik |year=1855 | volume=94 |issue=1 |pages=59–86 |doi=10.1002/andp.18551700105|language=de |title=Ueber Diffusion|bibcode=1855AnP...170...59F |doi-access=free }} * {{cite journal | vauthors = Fick A |journal= The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|year=1855 | title = On liquid diffusion |volume=10 |issue=63 |pages=30–39 |doi=10.1080/14786445508641925 }}</ref> njegovi sada dobro poznati zakoni koji upravljaju transportom mase difuzijskim putem. Fickov rad je inspirisan ranijim eksperimentima [[Thomas Graham (hemičar)|Thomasa Grahama]], koji nisu uspjeli predložiti fundamentalne zakone po kojima će Fick postati poznat. Fickov zakon je analogan odnosima koje su u istoj epohi otkrili drugi eminentni naučnici: [[Darcyjev zakon]] (hidraulički tok), [[Ohmov zakon]] (transport naboja) i [[Fourierov zakon]] (transport toplote). Fickovi eksperimenti (modelirani po Grahamovom) bavili su se mjerenjem koncentracija i [[fluks]]a [[soli]], koja difundira između dva rezervoara kroz cijevi s vodom. Značajno je da se Fickov rad prvenstveno bavio difuzijom u fluidima, jer se u to vrijeme difuzija u čvrstim tvarima nije smatrala općenito mogućom.<ref>{{cite journal |url=http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf | vauthors = Philibert J |title=One and a Half Centuries of Diffusion: Fick, Einstein, before and beyond |journal=Diffusion Fundamentals |volume=2 |year=2005 |page=1.1–1.10 | doi = 10.62721/diffusion-fundamentals.2.187 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205030323/http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> Danas, Fickovi zakoni čine jezgro razumijevanja difuzije u čvrstim tvarima, tekućinama i plinovima (u odsustvu kretanja fluida u posljednja dva slučaja). Kada proces difuzije „ne“ slijedi Fickove zakone (što se događa u slučajevima difuzije kroz porozne medije i difuzije bubrećih penetranata, između ostalog),<ref>{{cite book| vauthors = Vázquez JL |year=2006 |chapter=The Porous Medium Equation |title=Mathematical Theory |publisher=Oxford Univ. Press.}}</ref><ref name=GorbanMMNP2011>{{cite journal| vauthors = Gorban AN, Sargsyan HP, Wahab HA |year=2011 |arxiv=1012.2908|title=Quasichemical Models of Multicomponent Nonlinear Diffusion |journal= Mathematical Modelling of Natural Phenomena|volume=6 |issue=5 |pages= 184–262 |doi=10.1051/mmnp/20116509|s2cid=18961678 }}</ref> it is referred to as ''non-Fickian''. == Fickov prvi zakon == '''Fickov prvi zakon''' povezuje difuzivni [[fluks]] sa {{anchor|concentration gradijent}}gradijentom koncentracije. On postulira da fluks ide iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije, sa veličinom koja je proporcionalna gradijentu koncentracije (prostornom derivatu), ili pojednostavljeno rečeno, koncept da će se rastvorena supstanca kretati iz područja visoke koncentracije u područje niske koncentracije preko gradijenta koncentracije. U jednoj (prostornoj) dimenziji, zakon se može napisati u različitim oblicima, gdje je najčešći oblik (vidi <ref>{{cite book | vauthors = Atkins P, de Paula J |year=2006 |title=Physical Chemistry for the Life Science |url= https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Physical_and_Theoretical_Chemistry_Textbook_Maps/Supplemental_Modules_(Physical_and_Theoretical_Chemistry)/Kinetics/Diffusion#Fick.E2.80.99s_First_Law_of_Diffusion }}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1017/CBO9781139025614 |title=Essentials of Micro- and Nanofluidics |date=2013 |last1=Conlisk |first1=A. Terrence |isbn=978-0-521-88168-5 |page=43 }}</ref>) je u molarnoj bazi: :<math display="block">J = -D \frac{d \varphi}{d x}, </math> :gdje * {{mvar|J}} predstavlja '''fluks difuzije''', čija je [[dimenzionalna analiza|dimenzija]] [[količina supstance]] po jedinici površine po jedinici vremena. {{mvar|J}} mjeri količinu supstance koja će proteći kroz jedinicu površine tokom jediničnog vremenskog intervala, * {{mvar|D}} je '''koeficijent difuzije''' ili '''[[difuzivnost mase|difuzivnost]]'''. Njegova dimenzija je površina po jedinici vremena, * <math> \frac{d \varphi}{d x} </math> je '''gradijent koncentracije''', * {{mvar|φ}} (za idealne smjese) je koncentracija, s dimenzijom količine supstance po jedinici volumena, * {{mvar|x}} je položaj, čija je dimenzija dužina. {{mvar|D}} je proporcionalan kvadratu brzine difuzirajućih čestica, koja zavisi od temperature, viskoznosti fluida i veličine čestica prema Stokes-Einsteinovoj relaciji (kinetička teorija)#Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinova relacija]]. Modeliranje i predviđanje Fickovih koeficijenata difuzije je teško. Oni se mogu procijeniti korištenjem empirijskog Vignesovog modela [[korelacija|korelacije]].<ref>{{Cite journal |last=Vignes |first=Alain |date=May 1966 |title=Diffusion in Binary Solutions. Variation of Diffusion Coefficient with Composition |url=https://doi.org/10.1021/i160018a007 |journal=Industrial & Engineering Chemistry Fundamentals |volume=5 |issue=2 |pages=189–199 |doi=10.1021/i160018a007 |issn=0196-4313|url-access=subscription }}</ref> ili fizički motivirano skaliranje entropije.<ref>{{Cite journal |last1=Schmitt |first1=Sebastian |last2=Hasse |first2=Hans |last3=Stephan |first3=Simon |date=2025-03-17 |title=Entropy scaling for diffusion coefficients in fluid mixtures |journal=Nature Communications |language=en |volume=16 |issue=1 |page=2611 |doi=10.1038/s41467-025-57780-z |issn=2041-1723 |pmc=11914492 |pmid=40097384|arxiv=2409.17615 |bibcode=2025NatCo..16.2611S }}</ref> U razrijeđenim vodenim rastvorima, koeficijenti difuzije većine iona su slični i imaju vrijednosti koje se na sobnoj temperaturi kreću u rasponu od {{val|0.6|-|2|e=-9|u=m<sup>2</sup>/s}}. Za biološke molekule, koeficijenti difuzije se obično kreću od 10<sup>−10</sup> do 10<sup>−11</sup>m<sup>2</sup>/s. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti {{math|∇}}, operator [[del]] ili [[gradijent]], koji generalizira prvi derivat, dobijajući <math display="block"> \mathbf{J}=- D\nabla \varphi , </math> gdje {{math|'''J'''}} označava difuzijski fluks. Pokretačka sila jednodimenzionalne difuzije je veličina {{math|−{{sfrac|∂''φ''|∂''x''}}}, koja je za idealne smjese gradijent koncentracije. === Varijacije prvog zakona === Drugi oblik za prvi zakon je da se napiše s primarnom varijablom kao [[Maseni udio (hemija)|maseni udio]] ({{mvar|y<sub>i</sub>}}, dat na primjer u kg/kg), tada se jednačina mijenja u :<math display="block">\mathbf{J}_i = -\frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrstu, * {{math|'''J'''<sub>''i''</sub>}} je '''difuzijski fluks''' {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste (na primjer u mol/m<sup>2</sup>/s), * {{math|'''M''<sub>''i''</sub>}} je [[molarna masa]] {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste, * {{mvar|ρ}} je smjesa [[gustoća]] (na primjer u kg/m<sup>3</sup>). :<math>\rho</math> je izvan operatora [[gradijent]]. To je zato što :<math display="block">y_i = \frac{\rho_{si}}{\rho} , </math> gdje je {{mvar|ρ<sub>si</sub>}} parcijalna [[gustoća]] {{mvar|i}}-te vrste. Osim ovoga, u hemijskim sistemima koji nisu idealni rastvori ili smjese, pokretačka sila za difuziju svake vrste je gradijent [[hemijskog potencijala]] te vrste. Tada se može napisati Fickov prvi zakon (jednodimenzionalni slučaj) :<math display="block">J_i = - \frac{D c_i}{RT} \frac{\partial \mu_i}{\partial x} , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>-tu</sup> vrstu, * {{mvar|c}} je koncentracija (mol/m<sup>3</sup>), * {{mvar|R}} je [[univerzalna plinska konstanta]] (J/K/mol), * {{mvar|T}} je apsolutna temperatura (K), * {{mvar|μ}} je hemijski potencijal (J/mol). Pokretačka sila Fickovog zakona može se izraziti kao [[fugativnost|fugativna]] razlika: :<math display="block">J_i = - \frac{D}{RT} \frac{\partial f_i}{\partial x} , </math> gsje je <math> f_i </math> fugativnost u Pa. <math> f_i </math> je [[parcijalni pritisak]] komponente {{math|''i''}} u pari <math> f_i^\text{G} </math> ili telna <math> f_i^\text{L} </math> faza. U ravnoteži para-tečnost, fluks isparavanja je nula jer <math> f_i^\text{G} = f_i^\text{L} </math>. === Izvođenje Fickovog prvog zakona za gasove === U nastavku su date četiri verzije Fickovog zakona za binarne gasne smjese. One pretpostavljaju: termička difuzija je zanemarljiva; sila tijela po jedinici mase je ista na obje vrste; i ili je pritisak konstantan ili obje vrste imaju istu molarnu masu. Pod ovim uslovima,<ref>{{cite book| vauthors = Williams FA |year=1985 |chapter=Appendix E |title=Combustion Theory |publisher=Benjamin/Cummings}}</ref> detaljno pokazuje kako se jednačina difuzije iz [[kinetička teorija plinova| kinetičke teorije plinova]] svodi na ovu verziju Fickovog zakona: :<math display="block"> \mathbf{V_i}=- D \, \nabla \ln y_i , </math> gdje je {{math|'''V<sub>i</sub>'''}} brzina difuzije vrste {{mvar|i}}. U smislu fluksa vrste, ovo je :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i . </math> Ako, dodatno, <math> \nabla \rho = 0</math>, ovo se svodi na najčešći oblik Fickovog zakona, :<math display="block"> \mathbf{J_i}=- D\nabla \varphi .</math> Ako (umjesto ili pored `\nabla\rho = 0`) obje vrste imaju istu molarnu masu, Fickov zakon postaje; :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla x_i, </math> gdje je <math> x_i </math> [[molni udio]] vrste {{mvar|i}}. == Fickov drugi zakon == '''Fickov drugi zakon''' predviđa kako difuzija uzrokuje promjenu koncentracije u odnosu na vrijeme. To je [[parcijalna diferencijalna jednačina]] koja u jednoj dimenziji glasi :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2},</math> gdje je * {{mvar|φ}} koncentracija u dimenzijama :<math>[\mathsf{N}\mathsf{L}^{-3}]</math>, example mol/m<sup>3</sup>; {{math|1=''φ'' = ''φ''(''x'',''t'')}} je funkcija koja zavisi od lokacije {{mvar|x}} i vremena {{mvar|t}}, * {{mvar|t}} je vrijeme, primjer s, * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije u dimenzijama :<math>[\mathsf{L}^2\mathsf{T}^{-1}]</math>, primjer m<sup>2</sup>/s, * {{mvar|x}} je pozicija, primjer m. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti [[Laplasovu funkciju]] {{math|1=Δ = ∇<sup>2</sup>}}, koja generalizuje drugi izvod, dobijajući jednačinu :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\Delta \varphi . </math> Fickov drugi zakon ima isti matematički oblik kao [[Jednačina toplote]] i njegovo [[fundamentalno rješenje]] je isto kao i [[Jezgro toplote]], osim prebacivanja toplotne provodljivosti <math>k</math> sa koeficijentom difuzije <math>D</math>: :<math display="block">\varphi(x,t)=\frac{1}{\sqrt{4\pi Dt}}\exp\left(-\frac{x^2}{4Dt}\right).</math> === Izvođenje drugog Fickovog zakona === === Fickov prvi zakon === U jednoj dimenziji, sljedeće izvođenje se zasniva na sličnom argumentu koji je iznio Berg 1977. (vidi [[#Reference|reference]]). Razmotrimo skup čestica koje vrše slučajno hodanje u jednoj dimenziji sa skalom dužine {{math|Δ''x''}} i vremenskom skalom {{math|Δ''t''}}. Neka je {{math|''N''(''x'',''t'')}} broj čestica na poziciji {{mvar|x}} u trenutku {{mvar|t}}. U datom vremenskom koraku, polovina čestica bi se pomjerila lijevo, a polovina desno. Pošto se polovina čestica u tački {{mvar|x}} pomjera desno, a polovina čestica u tački {{math|''x'' + Δ''x''}} pomjera lijevo, neto kretanje udesno je: :<math display="block">-\tfrac{1}{2}\bigl[N(x + \Delta x, t) - N(x, t)\bigr]</math> [[Flus]], {{mvar|J}}, je ovo neto kretanje [[čestica]] preko nekog elementa površine {{mvar|a}}, normalno na slučajno hodanje tokom vremenskog intervala {{math|Δ''t}}. Stoga možemo pisati: :<math display="block">J = - \frac{1}{2} \left[\frac{ N(x + \Delta x, t)}{a \Delta t} - \frac{ N(x, t)}{a \Delta t}\right]</math> Množenjem gornjeg i donjeg dijela desne strane sa {{math|(Δ''x'')<sup>2</sup>}} i prepisivanjem, dobija se: :<math display="block"> J = -\frac{\left(\Delta x\right)^2}{2 \Delta t}\left[\frac{N(x + \Delta x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2} - \frac{N(x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2}\right]</math> Koncentracija se definira kao broj čestica po jedinici volumena, te stoga: :<math display="block">\varphi (x, t) = \frac{N(x, t)}{a \Delta x}.</math> Pčored toga, {{math|{{sfrac|(Δ''x'')<sup>2</sup>|2Δ''t''}}}} je definicija jednodimenzionalne konstante difuzije, {{mvar|D}}. Stoga se naš izraz pojednostavljuje na: :<math display="block"> J = -D \left[\frac{\varphi (x + \Delta x, t)}{\Delta x} - \frac{\varphi (x , t)}{\Delta x}\right]</math> U graničnoj vrijednosti gdje je {{math|Δ''x''}} infinitezimal, desna strana postaje prostorni derivat: :<math display="block"> J = - D \frac{\partial \varphi}{\partial x} </math> . Ovo je slučaj samo za početni uslov vrlo početne Gaussove distribucije. Druge geometrije problema će dovesti do drugačijih rješenja. Fickov drugi zakon može se izvesti iz Fickovog prvog zakona i [[zakona očuvanja mase]] u odsustvu bilo kakvih hemijskih reakcija: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} + \frac{\partial}{\partial x}J = 0 \Rightarrow\frac{\partial \varphi}{\partial t} -\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x}\varphi\right)\,=0.</math> Pod pretpostavkom da je koeficijent difuzije {{mvar|D}} konstanta, možemo zamijeniti redove diferencijacije i pomnožiti je konstantom: :<math display="block">\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x} \varphi\right) = D\frac{\partial}{\partial x} \frac{\partial}{\partial x} \varphi = D\frac{\partial^2\varphi}{\partial x^2},</math> i, stoga, dobijamo oblik Fickovih jednačina kao što je gore navedeno. Za slučaj difuzije u dvije ili više dimenzija, Fickov drugi zakon postaje <math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\nabla^2\varphi,</math> što je analogno [[toplotnoj jednačini]]. Ako koeficijent difuzije nije konstanta, već zavisi od koordinate ili koncentracije, Fickov drugi zakon daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = \nabla \cdot (D\,\nabla\varphi).</math> Važan primjer je slučaj kada je {{math|'''φ'''}} u stacionarnom stanju, tj. koncentracija se ne mijenja s vremenom, tako da je lijevi dio gornje jednačine identično nula. U jednoj dimenziji s konstantom {{mvar|D}}, rješenje za koncentraciju bit će linearna promjena koncentracija duž {{mvar|x}}. U dvije ili više dimenzija dobijamo :<math display="block"> \nabla^2\varphi = 0,</math> što je [[Laplasova jednačina]], čija rješenja matematičari nazivaju [[harmonijska funkcija| harmonijskim funkcijama]]. == Primjeri rješenja i generalizacija == Fickov drugi zakon je poseban slučaj [[jednačine konvekcije-difuzije]] u kojoj nema [[advekcije|advektivnog fluksa]] i nema neto volumetrijskog izvora. Može se izvesti iz [[Jednačina kontinuiteta|jednačina kontinuiteta]]: :<math display="block"> \frac{\partial \varphi}{\partial t} + \nabla\cdot\mathbf{j} = R, </math> gdje je {{math|'''j'''}} ukupni [[fluks]] i {{mvar|R}} je neto volumetrijski izvor za {{math|'''φ'''}}. Pretpostavlja se da je jedini izvor fluksa u ovoj situaciji ''difuzni fluks'': :<math display="block">\mathbf{j}_{\text{diffusion}} = -D \nabla \varphi . </math> Uključivanjem definicije difuznog fluksa u jednačinu kontinuiteta i pretpostavkom da nema izvora ({{math|1=''R'' = 0}}), dolazimo do Fickovog drugog zakona: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2} . </math> Ako je fluks rezultat i difuzijskog fluksa i [[advekcije|advektivnog fluksa]], rezultat je [[jednačina konvekcije-difuzije]]. === Primjer rješenja 1: konstantan izvor koncentracije i dužina difuzije === Jednostavan slučaj difuzije s vremenom {{mvar|t}} u jednoj dimenziji (uzeto kao {{mvar|x}}-osa) od granice koja se nalazi na poziciji {{math|1=''x'' = 0}}, gdje se koncentracija održava na vrijednosti {{math|''n''<sub>0</sub>}} je :<math display="block">n \left(x,t \right)=n_0 \operatorname{erfc} \left( \frac{x}{2\sqrt{Dt}}\right) ,</math> gdje je {{math|erfc}} komplementarna [[funkcija greške]]. To je slučaj kada korozivni plinovi difundiraju kroz oksidativni sloj prema površini metala (ako pretpostavimo da je koncentracija plinova u okolini konstantna i da je difuzijski prostor – tj. sloj produkta korozije – „polubeskonačan“, počevši od 0 na površini i šireći se beskonačno duboko u materijalu). Ako je, pak, difuzijski prostor „beskonačan“ (traje i kroz sloj sa :{{math|1=''n''(''x'', 0) = 0}}, {{math|''x'' > 0}} and that with {{math|1=''n''(''x'', 0) = ''n''<sub>0</sub>}}, {{math|''x'' ≤ 0}}), : tada se rješenje mijenja samo koeficijentom {{sfrac|2}} ispred {{math|''n''<sub>0</sub>}} (jer se difuzija sada odvija u oba smjera). Ovaj slučaj vrijedi kada se neki rastvor s koncentracijom {{math|''n''<sub>0</sub>}} stavi u kontakt sa slojem čistog rastvarača. (Bokstein, 2005) Dužina <math>2\sqrt{Dt}<math> se naziva ''dužina difuzije'' i pruža mjeru koliko se koncentracija proširila u smjeru {{mvar|x}}-difuzijom u vremenu {{mvar|t}} (Bird, 1976). Kao brza aproksimacija funkcije greške, mogu se koristiti prva dva člana [[Taylorov red| Taylorovog reda]]: :<math display="block">n(x,t)=n_0 \left[ 1 - 2 \left(\frac{x}{2\sqrt{Dt\pi}}\right) \right] . </math> Ako je {{mvar|D}} vremenski zavisna, difuzijska dužina postaje :<math display="block"> 2\sqrt{\int_0^t D( \tau ) \,d\tau}. </math> Ova ideja je korisna za procjenu dužine difuzije tokom ciklusa zagrijavanja i hlađenja, gdje {{mvar|D}} varira s temperaturom. === Primjer rješenja 2: Brownova čestica i srednji kvadratni pomak === Drugi jednostavan slučaj difuzije je [[Brownovo kretanje]] jedne čestice. [[Srednji kvadratni pomak]] čestice od njenog prvobitnog položaja je: <math display="block">\text{MSD} \equiv \left \langle \left(\mathbf{x} - \mathbf{x}_0\right)^2 \right \rangle=2nDt , </math> gdje je <math>n</math> [[dimenzija]] Brownovog kretanja čestice. Na primjer, difuzija molekula kroz [[ćelijsku membranu]] debljine 8 nm je 1D difuzija zbog sferne simetrije; Međutim, difuzija molekula od membrane do centra eukariotske ćelije je 3D difuzija. Za cilindrični kaktus, difuzija od fotosintetskih ćelija na njegovoj površini do njegovog centra (ose njegove cilindrične simetrije) je 2D difuzija. Kvadratni korijen MSD-a, <math>\sqrt{2nDt</math>, često se koristi kao karakterizacija koliko se čestica pomjerila nakon isteka vremena <math>t</math>. MSD je simetrično raspoređen po 1D, 2D i 3D prostoru. Dakle, raspodjela vjerovatnoće veličine MSD-a u 1D je [[Gaussova raspojela|Gaussova]], a 3D je [[Maxwell-Boltzmannova raspodjela]]. === Upopćavanja === * U ''nehomogenim medijima'', koeficijent difuzije varira u prostoru, {{math|1=''D'' = ''D''(''x'')}}. Ova zavisnost ne utiče na Fickov prvi zakon, ali se drugi zakon mijenja: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= D(x) \Delta \varphi(x,t) + \sum_{i=1}^3 \frac{\partial D(x)}{\partial x_i} \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}. \end{align} </math> * U ''[[anizoztropnost|anizotropnim]] medijima'', koeficijent difuzije zavisi od smjera. To je simetrični [[tenzor]] :{{math|1=''D<sub>ji</sub>'' = ''D<sub>ij</sub>''}}. Fickov prvi zakon se mijenja u :<math display="block">J=-D \nabla \varphi ,</math> to je proizvod tenzora i vektora: :<math display="block"> J_i=-\sum_{j=1}^3 D_{ij} \frac{\partial \varphi}{\partial x_j}.</math> Za jednačinu difuzije ova formula daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}=\nabla\cdot \bigl(D \nabla \varphi(x,t)\bigr)=\sum_{i=1}^3\sum_{j=1}^3D_{ij} \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}. </math> Simetrična matrica koeficijenata difuzije {{math|''D<sub>ij</sub>''}} treba biti [[Pozitivno definitna matrica|pozitivno definitna]]. Potrebno je napraviti operator desne strane [[Eliptični operator|eliptični]]. * Za ''nehomogene anizotropne medije'' ova dva oblika jednačine difuzije treba kombinovati u: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= \sum_{i,j=1}^3\left(D_{ij}(x) \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}+ \frac{\partial D_{ij}(x)}{\partial x_i } \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}\right). \end{align} </math> * Pristup zasnovan na [[Difuzija|Einsteinova mobilnost i Teorellova formula]] daje sljedeću generalizaciju Fickove jednačine za ''višekomponentnu difuziju'' savršenih komponenti: :<math display="block">\frac{\partial \varphi_i}{\partial t} = \sum_j \nabla\cdot\left(D_{ij} \frac{\varphi_i}{\varphi_j} \nabla \, \varphi_j\right) ,</math> gdje su {{mvar|φ<sub>i</sub>}} koncentracije komponenti, a {{mvar|D<sub>ij</sub>}} je matrica koeficijenata. Ovdje su indeksi {{mvar|i}} i {{mvar|j}} povezani s različitim komponentama, a ne s prostornim koordinatama. [[Difuzija|Chapman-Enskog formule za difuziju u plinovima]] uključuju potpuno iste članove. Ovi fizički modeli difuzije razlikuju se od testnih modela :{{math|1=∂<sub>''t''</sub>''φ<sub>i</sub>'' = Σ<sub>''j''</sub> ''D<sub>ij</sub>'' Δ''φ<sub>j</sub>''}} : koji vrijede za vrlo mala odstupanja od uniformne ravnoteže. Ranije su takvi članovi uvedeni u [[Maxwell-Stefanova difuzijska jednačina| Maxwell-Stefanovu difuzijsku jednačinu]]. Za anizotropne višekomponentne koeficijente difuzije potreban je tenzor četvrtog ranga, na primjer {{math|''D''<sub>''ij'',''αβ''</sub>}}, gdje se {{math|''i'', ''j''}} odnose na komponente, a {{math|1=''α'', ''β'' = 1, 2, 3}} odgovaraju prostornim koordinatama. == Primjene == Jednačine zasnovane na Fickovom zakonu se često koriste za modeliranje [[Pasivni transport|transportnih procesa]] u hrani, [[neuron]]ima, [[biopolimer]]ima, [[Farmakologija|farmaceutskim proizvodima]], [[porozbost|poroznom]] [[tlo|tlu]], [[dinamika populacije]dinamici populacije]], nuklearnim materijalima, [[fizika plazme|fizici plazme]] i [[Dopiranje (poluprovodnici)|dopiranju poluprovodnika]]. Teorija voltametrijskih metoda zasniva se na rješenjima Fickove jednačine. S druge strane, u nekim slučajevima "Fickov (druga uobičajena aproksimacija transportne jednačine je ona iz teorije difuzije)" opis je neadekvatan. Naprimjer, u nauci o [[polimer]]ima i nauci o hrani potreban je općiji pristup za opis transporta komponenti u materijalima koji prolaze kroz stakleni prelaz. Jedan općiji okvir su jednačine Maxwell-Stefanove difuzije.<ref>{{cite book | vauthors = Taylor R, Krishna R | title = Multicomponent mass transfer | volume = 2 | series =Wiley Series in Chemical Engineering | publisher = John Wiley & Sons | year = 1993 | isbn = 978-0-471-57417-0 }}{{page needed|date=September 2024}}</ref> višekomponentnog [[prenos mase|prijenosa mase]], iz kojeg se Fickov zakon može dobiti kao granični slučaj, kada je smjesa izuzetno razrijeđena i svaka [[hemijska vrsta]] interaguje samo sa smjesom u cjelini, a ne sa drugim vrstama. Da bi se objasnilo prisustvo više vrsta u nerazrijeđenoj smjesi, koristi se nekoliko varijacija Maxwell-Stefanovih jednačina. Pogledati također nedijagonalno spregnute procese transporta ([[Onsager recipročni odnosi|Onsagerov odnos]]). === Fickov tok u tečnostima === Kada se dvije [[mišljivost|mišljive]] tečnosti dovedu u kontakt i dođe do difuzije, makroskopska (ili prosječna) koncentracija se mijenja prema Fickovom zakonu. Na mezoskopskoj skali, odnosno između makroskopske skale opisane Fickovim zakonom i molekularne skale, gdje se odvijaju molekularne [[slučajna šetnja|slučajne šetnje]], fluktuacije se ne mogu zanemariti. Takve situacije se mogu uspješno modelirati Landau-Lifshitzovom fluktuirajućom hidrodinamikom. U ovom teorijskom okviru, difuzija je posljedica fluktuacija čije se dimenzije kreću od molekularne do makroskopske skale.<ref>{{cite journal | vauthors = Brogioli D, Vailati A | title = Diffusive mass transfer by nonequilibrium fluctuations: Fick's law revisited | journal = Physical Review E | volume = 63 | issue = 1 Pt 1 | date = January 2001 | pmid = 11304296 | doi = 10.1103/PhysRevE.63.012105 | bibcode = 2000PhRvE..63a2105B | arxiv = cond-mat/0006163 | s2cid = 1302913 }}</ref> Posebno, fluktuirajuće hidrodinamičke jednačine uključuju Fickov član protoka, sa datim koeficijentom difuzije, zajedno sa hidrodinamičkim jednačinama i stohastičkim članovima koji opisuju fluktuacije. Prilikom izračunavanja fluktuacija perturbativnim pristupom, aproksimacija nultog reda je Fickov zakon. Prvi red daje fluktuacije, i ispada da fluktuacije doprinose difuziji. Ovo na neki način predstavlja [[tautologiju (logiku)|tautologiju]], budući da je fenomen opisan aproksimacijom nižeg reda rezultat više aproksimacije: ovaj problem se rješava samo [[renormalizacijom|renormalizacijom]] fluktuirajućih hidrodinamičkih jednačina. === Brzina sorpcije i učestalost sudara razrijeđene rastvorene materije === Adsorpcija, apsorpcija i sudari molekula, čestica i površina su važni problemi u mnogim oblastima. Ovi fundamentalni procesi regulišu hemijske, biološke i ekološke reakcije. Njihova brzina se može izračunati korištenjem konstante difuzije i Fickovih zakona difuzije, posebno kada se ove interakcije dešavaju u razrijeđenim rastvorima. Tipično, konstanta difuzije molekula i čestica definirana Fickovom jednačinom može se izračunati korištenjem [[Stokes-Einsteinove jednačine]]. U ultrakratkom vremenskom ograničenju, reda veličine vremena difuzije ''a''<sup>2</sup>/''D'', gdje je ''a'' radijus čestice, difuzija je opisana [[Langevinovom jednačinom]]. U dužem vremenu, [[Langevinova jednačina]] se stapa sa [[Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinovom jednačinom]]. Potonja je prikladna za stanje razrijeđenog [[rastvor]]a, gdje se razmatra difuzija na velike udaljenosti. Prema [[teorema o fluktuaciji-disipaciji| teoremi o fluktuaciji-disipaciji]] zasnovanoj na [[Langevinova jednačina| Langevinovoj jednačini]] u dugom vremenskom ograničenju i kada je čestica znatno gušća od okolne tekućine, vremenski zavisna konstanta difuzije je:<ref>{{cite journal | vauthors = Bian X, Kim C, Karniadakis GE | title = 111 years of Brownian motion | journal = Soft Matter | volume = 12 | issue = 30 | pages = 6331–6346 | date = August 2016 | pmid = 27396746 | pmc = 5476231 | doi = 10.1039/c6sm01153e | bibcode = 2016SMat...12.6331B }}</ref> :<math display="block"> D(t) = \mu \, k_{\rm B} T\left(1-e^{-t/(m\mu)}\right) , </math> gdje (sve u [[SI]] jedinicama) * ''k''<sub>B</sub> je [[Boltzmannova konstanta]], * ''T'' je [[apsolutna temperatura]], * ''μ'' je pokretljivost čestice u fluidu ili gasu, koja se može izračunati korištenjem [[Einsteinove relacije (kinetička teorija)]], * ''m'' je masa čestice, * ''t'' je vrijeme. Za pojedinačne molekule kao što su organske molekule ili [[biomolekule]] (npr. [[proteini]]) u vodi, eksponencijalni član je zanemarljiv zbog malog proizvoda ''mμ'' u ultrabrzom pikosekundnom području, te je stoga nebitan za relativno sporiju adsorpciju razrijeđene rastvorene materije. [[Datoteka:Diffusive sorption probability.png|thumb| Shema molekularne difuzije u [[rastvor]]u.<br> Narandžaste tačke predstavljaju molekule rastvorene supstance, molekule rastvarača nisu nacrtane, crna strelica je primjer trajektorije slučajnog hoda, a crvena krivulja je difuzna Gaussova funkcija [[vjerovatnoća]] širenja iz Fickovog zakona difuzije.<ref name = "Pyle-BJNano">{{cite journal | vauthors = Pyle JR, Chen J | title = Photobleaching of YOYO-1 in super-resolution single DNA fluorescence imaging | journal = Beilstein Journal of Nanotechnology | volume = 8 | pages = 2296–2306 | date = 2017-11-02 | pmid = 29181286 | pmc = 5687005 | doi = 10.3762/bjnano.8.229 }}</ref><sup>:Fig. 9</sup>]] Brzina [[adsorpcija|adsorpcije]] ili hemijske [[apsorpcija (hemija)|apsorpcije]] razrijeđene rastvorene supstance na površinu ili međupovršinu u (plonovitom ili tečnom) [[rastvor]]u može se izračunati korištenjem Fickovih zakona difuzije. Akumulirani broj molekula adsorbovanih na površini izražava se Langmuir-Schaeferovom jednačinom, integriranjem jednačine difuzijskog fluksa tokom vremena, kao što je prikazano u simuliranoj molekularnoj difuziji u prvom dijelu ove stranice:<ref name = "LangmuirSchaefer1937JACS">{{Cite journal| vauthors = Langmuir I, Schaefer VJ | date = 1937 | title = The Effect of Dissolved Salts on Insoluble Monolayers| journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 29 | issue = 11 | pages = 2400–2414 | doi = 10.1021/ja01290a091| bibcode = 1937JAChS..59.2400L }}</ref> :<math display="block"> \Gamma= 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}}.</math> * {{mvar|A}} je površinsko područje (m<sup>2</sup>). * <math>C_b</math> je brojčani udio molekula adsorbera (otopljene tvari) u glavnom rastvoru (#/m<sup>3</sup>). * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije adsorbera (m<sup>2</sup>/s). * {{mvar|t}} je proteklo vrijeme (s). * <math> \Gamma </math> je akumulirani broj molekula u jedinici # adsorbiranih tokom vremena <math>t</math>. Jednačina je nazvana po američkim hemičarima [[Irvingu Langmuiru]] i [[Vincentu Schaeferu]]. Ukratko, kako je objašnjeno u,<ref name = "WardTordai1946">{{Cite journal| vauthors = Ward AF, Tordai L |date=1946| title = Time-dependence of Boundary Tensions of Solutions I. The Role of Diffusion in Time-effects| journal = Journal of Chemical Physics | volume = 14 | issue = 7| pages = 453–461 | doi = 10.1063/1.1724167| bibcode = 1946JChPh..14..453W}}</ref> Profil gradijenta koncentracije u blizini novostvorene (od <math>t=0</math> apsorpcijske površine (smještene na <math>x=0</math> u nekada uniformnom rastvoru riješen je u gornjim odjeljcima iz Fickove jednačine, :<math display="block"> \frac{\partial C}{\partial x} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}}\text{exp} \left (-\frac{x^2}{4Dt} \right ) , </math> gdje je {{mvar|C}} brojna koncentracija molekula adsorbera pri x, t (#/m³). Gradijent koncentracije na površini pri x = 0 se pojednostavljuje na preeksponencijalni faktor distribucije. :<math display="block"> \left (\frac{\partial C}{\partial x} \right ) _{x = 0} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}} . </math> A brzina difuzije (fluksa) preko površine <math>A<math> ravni je :<math display="block"> \left (\frac{\partial \Gamma }{\partial t} \right ) _{x = 0} =\frac{DAC_b}{\sqrt{\pi Dt}} . </math> Integrisanje tokom vremena, :<math display="block"> \Gamma = \int_0^t \left( \frac{\partial \Gamma}{\partial t} \right) _{x = 0} = 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} . </math> Langmuir-Schaeferova jednačina može se proširiti na Ward-Tordaijevu jednačinu kako bi se objasnila "povratna difuzija" odbačenih molekula sa površine:<ref name = "WardTordai1946" /> :<math display="block"> \Gamma= 2A{C_\text{b}}\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} - A\sqrt{\frac{D}{\pi}}\int_0^\sqrt{t}\frac{C(\tau)}{\sqrt{t-\tau}} \, d\tau , </math> gdje je <math>C_b</math> ukupna koncentracija, <math>C</math> je koncentracija ispod površine (koja je funkcija vremena ovisno o modelu reakcije adsorpcije), a <math>\tau</math> je lažna varijabla. Monte Carlo simulacije pokazuju da ove dvije jednačine služe za predviđanje brzine adsorpcije sistema koji formiraju predvidljive gradijente koncentracije blizu površine, ali imaju problema za sisteme bez ili sa nepredvidljivim gradijentima koncentracije, kao što su tipični biosenzorski sistemi ili kada su protok i konvekcija značajni.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> [[Datoteka:DiffusiveAdsorptionHistory.jpg|thumb| Kratka historija teorija o difuzivnoj adsorpciji.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/>]] Kratka historija difuzne adsorpcije prikazana je na desnoj slici.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Primjetan izazov u razumijevanju difuzne adsorpcije na nivou pojedinačnih molekula je [[fraktalna]] priroda difuzije. Većina kompjuterskih simulacija bira vremenski korak za difuziju koji zanemaruje činjenicu da postoje samoslični finiji difuzijski događaji (fraktali) unutar svakog koraka. Simulacija fraktalne difuzije pokazuje da bi trebalo uvesti faktor dvije korekcije za rezultat simulacije adsorpcije s fiksnim vremenskim korakom, dovodeći ga u konzistentnost s gornje dvije jednačine.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Problematičniji rezultat gornjih jednačina je da predviđaju donju granicu adsorpcije u idealnim situacijama, ali je vrlo teško predvidjeti stvarne brzine adsorpcije. Jednačine su izvedene u uslovima dugog vremenskog ograničenja kada je formiran stabilan gradijent koncentracije blizu površine. Ali stvarna adsorpcija se često odvija mnogo brže od ovog beskonačnog vremenskog ograničenja, tj. gradijent koncentracije, opadanje koncentracije na podpovršini, formira se samo djelimično prije nego što se površina zasiti ili se protok nastavi kako bi se održao određeni gradijent, stoga je izmjerena brzina adsorpcije gotovo uvijek brža nego što su jednačine predvidjele za adsorpciju s niskom ili nikakvom energetskom barijerom (osim ako ne postoji značajna energetska barijera adsorpcije koja značajno usporava apsorpciju), na primjer, hiljade do milione puta brže u samoorganizaciji monoslojeva na granicama voda-zrak ili voda-supstrat.<ref name = LangmuirSchaefer1937JACS/> Kao takvo, potrebno je izračunati evoluciju gradijenta koncentracije u blizini površine i pronaći odgovarajuće vrijeme za zaustavljanje zamišljene beskonačne evolucije za praktične primjene. Iako je teško predvidjeti kada stati, razumno je lako izračunati najkraće vrijeme koje je važno, kritično vrijeme kada prvi najbliži susjed s površine supstrata osjeti nakupljanje gradijenta koncentracije. Ovo daje gornju granicu brzine adsorpcije u idealnoj situaciji kada ne postoje drugi faktori osim difuzije koji utiču na dinamiku apsorbera:<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> :<math display="block"> \langle r \rangle = \frac{4}{\pi}A C_b^{4/3}D , </math> gdje je: * <math> \langle r \rangle </math> brzina adsorpcije pod pretpostavkom da je energija adsorpcije bez barijera, u jedinici #/s, * <math> A </math> je površina površine od interesa na "beskonačnoj i ravnoj" podlozi (m<sup>2</sup>), * <math> C_b </math> je koncentracija molekule apsorbera u glavnom rastvoru (#/m<sup>3</sup>), * <math> D </math> je konstanta difuzije apsorbera (otopljene supstance) u rastvoru (m<sup>2</sup>/s) definirana Fickovim zakonom. Ova jednačina se može koristiti za predviđanje početne brzine adsorpcije bilo kojeg sistema; Može se koristiti za predviđanje brzine adsorpcije u stacionarnom stanju tipičnog biosenzorskog sistema kada je mjesto vezivanja samo vrlo mali dio površine podloge i gradijent koncentracije blizu površine se nikada ne formira; Također se može koristiti za predviđanje brzine adsorpcije molekula na površini kada postoji značajan protok koji potiskuje gradijent koncentracije vrlo plitko u podzemlju. Ovo kritično vrijeme se značajno razlikuje od vremena dolaska prvog putnika ili srednjeg vremena slobodnog puta. Korištenje prosječnog vremena prvog putnika i Fickovog zakona difuzije za procjenu prosječne brzine vezivanja značajno će precijeniti gradijent koncentracije jer prvi putnik obično dolazi iz mnogo slojeva susjednih područja udaljenih od cilja, stoga je njegovo vrijeme dolaska znatno duže od vremena difuzije najbližeg susjeda. Korištenje srednjeg vremena slobodnog puta plus Langmuirove jednačine uzrokovat će vještački gradijent koncentracije između početne lokacije prvog putnika i površine cilja jer se ostali susjedni slojevi još nisu promijenili, stoga je značajno niža procjena stvarnog vremena vezivanja, tj. samog stvarnog vremena dolaska prvog putnika, inverznog gore navedenoj brzini, teško izračunati. Ako se sistem može pojednostaviti na 1D difuziju, tada se prosječno vrijeme prvog putnika može izračunati korištenjem istog kritičnog vremena difuzije najbližeg susjeda za udaljenost prvog susjeda kao MSD,<ref name = "Pandey-JPCB2024">{{cite journal | vauthors = Pandey S, Gautam D, Chen J | title = Measuring the Adsorption Cross Section of YOYO-1 to Immobilized DNA Molecules | journal = Journal of Physical Chemistry B | volume = 128| pages = 7254–7262 | date = 2024-07-16 | issue = 29 | pmid = 39014882| pmc = 11286311| doi = 10.1021/acs.jpcb.4c03359 }}</ref> :<math display="block">L = \sqrt{2Dt} , </math> ghje je: *<math>L~=C_b^{-1/3} </math> (jesinica m) [[peosjek|prosječna]] udaljenost najbližeg susjeda aproksimirana kao kubno pakovanje, gdje je <math>C_b</math> koncentracija rastvorene supstance u glavnom rastvoru (jedinica # molekul / m<sup>3</sup>), *<math>D</math> je koeficijent difuzije definisan Fickovom jednačinom (jedinica m<sup>2</sup>/s), *<math>t</math> je kritično vrijeme (jedinica s). U ovom kritičnom vremenu, malo je vjerovatno da je prvi putnik stigao i adsorbovao se. Ali to određuje brzinu dolaska slojeva susjednih slojeva. Pri ovoj brzini sa gradijentom koncentracije koji se zaustavlja oko prvog susjednog sloja, gradijent se ne projektuje virtuelno u dužem vremenu kada stvarni prvi putnik stigne. Dakle, prosječna brzina dolaska prvog putnika (jedinica # molekul/s) za ovu 3D difuziju pojednostavljena u 1D problemu, :<math display="block"> \langle r \rangle = \frac{a}{t} = 2aC_b^{2/3}D , </math> gdje je <math> a</math> faktor pretvaranja 3D problema difuzivne adsorpcije u 1D problem difuzije čija vrijednost zavisi od sistema, npr. udio površine adsorpcije <math>A</math> preko površine sfere najbližeg susjeda rastvorene supstance <math>4 \pi L^2 /4</math> pod pretpostavkom kubnog pakovanja, gdje svaka jedinica ima osam susjeda, koje dijeli s drugim jedinicama. Ovaj primjer udjela konvergira rezultat ka 3D rješenju difuzivne adsorpcije prikazanom gore s malom razlikom u predfaktoru zbog različitih pretpostavki o pakovanju i zanemarivanja drugih susjeda. Kada je područje interesa veličina molekule (konkretno, "duga cilindrična molekula" kao što je [[DNK]]), jednačina brzine adsorpcije predstavlja frekvenciju sudara dvije molekule u razrijeđenom rastvoru, pri čemu jedna molekula ima specifičnu stranu, a druga nema sternu zavisnost, tj. molekula (slučajna orijentacija) udara jednu stranu druge. Konstanta difuzije mora se ažurirati na relativnu konstantu difuzije između dvije difuzirajuće molekule. Ova procjena je posebno korisna u proučavanju interakcije između male molekule i veće molekule kao što je protein. Efektivna konstanta difuzije je dominantno ista kao manja, čija se konstanta difuzije može koristiti umjesto nje. Gornja jednačina brzine udara je također korisna za predviđanje kinetike molekularnog [[samoorganizovanja]] na površini. Molekuli su nasumično orijentisani u rastvoru u masi. Pod pretpostavkom da 1/6 molekula ima ispravnu orijentaciju u odnosu na mjesta vezivanja na površini, tj. 1/2 z-pravca u x, y, z tri dimenzije, stoga je koncentracija od interesa samo 1/6 koncentracije u masi. Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu, trebalo bi biti moguće izračunati teorijsku krivulju kinetike adsorpcije koristeći [[Langmuirov model adsorpcije]]. U rigidnijoj slici, 1/6 se može zamijeniti steričkim faktorom geometrije vezivanja. [[Datoteka:JChen2022JPCA.png|thumb|Poređenje teorije sudara i difuzne teorije sudara.<ref name=JChen2022JPCA/>]] Frekvencija bimolekularnih sudara povezana s mnogim reakcijama, uključujući koagulaciju/agregaciju proteina, prvobitno je opisana [[Smoluchowskijeva jednačina koagulacije| Smoluchowskijevom jednačinom koagulacije]] koju je predložio [[Marian Smoluchowski]] u značajnoj publikaciji iz 1916.,<ref name=Smoluchowski1916>{{cite journal | vauthors = Smoluchowski M | title = Drei Vorträge über Diffusion, Brownsche Molekularbewegung und Koagulation von Kolloidteilchen | journal = Zeitschrift für Physik| year = 1916 | volume = 17 | pages = 557–571, 585–599 | language = German | bibcode = 1916ZPhy...17..557S }}</ref> izvedeno iz [[Brownovo kretanje| Brownovog kretanja]] i Fickovih zakona difuzije. Pod idealiziranim uslovima reakcije za A + B → produkt u razrijeđenom [[rastvor]]u, Smoluchowski je sugerirao da se molekularni fluks u beskonačnom vremenskom ograničenju može izračunati iz Fickovih zakona difuzije, što daje fiksni/stabilni gradijent koncentracije od ciljne molekule, npr. B je ciljna molekula koja se relativno drži fiksno, a A je molekula u pokretu koja stvara gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule B zbog reakcije koagulacije između A i B. Smoluchowski je izračunao frekvenciju sudara između A i B u rastvoru sa jedinicom #/s/m<sup>3</sup>: :<math display="block"> Z_{AB} = 4{\pi}RD_rC_AC_B,</math> gdje je: * <math>R</math> [[radijus]] sudara, * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m<sup>2</sup>/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m<sup>3</sup>). Red reakcije ove bimolekularne reakcije je 2, što je analogija rezultatu iz [[teorija sudara|teorije sudara]] zamjenom brzine kretanja molekule difuznim fluksom. U teoriji sudara, vrijeme putovanja između A i B proporcionalno je udaljenosti, što je sličan odnos za slučaj difuzije ako je fluks fiksan. Međutim, u praktičnim uslovima, gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule se mijenja tokom vremena, a molekularni fluks se također mijenja,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> i u [[prosjek]]u [[fluks]] je mnogo veći od beskonačnog vremenskog ograničenja fluksa koje je predložio Smoluchowski. Prije dolaska prvog putnika, Fickova jednačina predviđa gradijent koncentracije tokom vremena koji se u stvarnosti još ne akumulira. Dakle, ova Smoluchowskijeva frekvencija predstavlja donju granicu stvarne frekvencije sudara. U 2022., Chen izračunava gornju granicu frekvencije sudara između A i B u rješenju pod pretpostavkom da je koncentracija molekule u pokretu fiksna nakon prvog najbližeg susjeda ciljne molekule.<ref name=JChen2022JPCA>{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Why Should the Reaction Order of a Bimolecular Reaction be 2.33 Instead of 2? | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 126 | issue = 51 | pages = 9719–9725 | date = December 2022 | pmid = 36520427 | pmc = 9805503 | doi = 10.1021/acs.jpca.2c07500 | bibcode = 2022JPCA..126.9719C }}</ref> Stoga se evolucija gradijenta koncentracije zaustavlja na prvom najbližem susjednom sloju kojem je dato vrijeme zaustavljanja za izračunavanje stvarnog fluksa. To je nazvao kritičnim vremenom i izveo frekvenciju difuznih sudara u jedinici #/s/m<sup>3</sup>:<ref name=JChen2022JPCA/> :<math display="block"> Z_{AB} = \frac{8}{\pi}{\sigma} D_rC_AC_B\sqrt[3]{C_A+C_B} , </math> gdje je: * <math>{\sigma}</math> površina poprečnog presjeka sudara (m<sup>2</sup>), * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m<sup>2</sup>/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m<sup>3</sup>), * <math>\sqrt[3]{C_A+C_B} </math> predstavlja 1/⟨''d''⟩, gdje je ''d'' prosječna udaljenost između dva molekula. Ova jednačina pretpostavlja da je gornja granica frekvencije difuznog sudara između A i B kada prvi susjedni sloj počne osjećati evoluciju gradijenta koncentracije, čiji je red reakcije {{sfrac|2|1|3}} umjesto 2. I Smoluchowskog i JChenova jednačina zadovoljavaju dimenzionalne provjere sa SI jedinicama. Ali prva zavisi od radijusa, a druga od površine kolizijske sfere. Iz dimenzijske analize, trebala bi postojati jednačina koja zavisi od zapremine kolizijske sfere,<ref name = "Chen-AIP2024">{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Dimensional analysis of diffusive association rate equations | journal = AIP Advances | volume = 14| date = 2024-11-14 | issue = 11 | pmid = 39555209 | pmc = 11567696 | doi = 10.1063/5.0238119 | bibcode = 2024AIPA...14k5218C }}</ref> npr., :<math display="block"> Z_{AB} = 4 VD_rC_AC_B(C_A+C_B)^{2/3}, </math> *V je zapremina sfere sudara, ali na kraju, sve jednačine bi trebale konvergirati ka istoj numeričkoj brzini sudara koja se može eksperimentalno izmjeriti. Stvarni red reakcije za bimolekularnu jediničnu reakciju mogao bi biti između 2 i {{sfrac|2|2|3}}, što ima smisla jer je vrijeme difuznog sudara kvadratno zavisno od udaljenosti između dvije molekule. Ove nove jednačine također izbjegavaju singularnost brzine adsorpcije u vremenu nula za Langmuir-Schaeferovu jednačinu. Beskonačna brzina je opravdana pod idealnim uslovima jer kada magično uvedete ciljne molekule u rastvor molekule sonde ili obrnuto, uvijek postoji vjerovatnoća da se preklapaju u vremenu nula, stoga je brzina udruživanja te dvaije molekule [[beskonačnost|beskonačna]]. Nije važno što drugi milioni molekula moraju čekati da njihov prvi partner difundira i stigne. Prosječna brzina je stoga beskonačna. Ali statistički, ovaj argument je besmislen. Maksimalna brzina molekule u vremenskom periodu većem od nule je 1, bez obzira da li se sretnu ili ne, stoga beskonačna brzina u nultom vremenu za taj par molekula zapravo treba biti samo jedan, što prosječnu brzinu čini 1/milion ili više i statistički zanemarljivom. Ovo se u stvarnosti čak ni ne računa – nijedne dvije molekule nemogu se magično sresti u nultom vremenu. === Biološka perspektiva === Prvi zakon dovodi do sljedeće formule:<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| vauthors = Nosek TM | chapter=Section 3/3ch9/s3ch9_2 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> :<math display="block">\text{flux} = {-P \left(c_2 - c_1\right)} , </math> gdje je * {{mvar|P}} permeabilnost, eksperimentalno određena membranska "[[Električna provodljivost|provodljivost]]" za dati plin na datoj temperaturi, * {{math|''c''<sub>2</sub> − ''c''<sub>1</sub>}} je razlika u [[koncentracijs|koncentraciji]] plina preko [[Vještačka membrana|membrane]] za smjer protoka (od {{math|''c''<sub>1</sub>}} do {{math|''c''<sub>2</sub>}}). Fickov prvi zakon je također važan u jednačinama prenosa zračenja. Međutim, u ovom kontekstu, postaje netačan kada je konstanta difuzije niska i zračenje postaje ograničeno brzinom svjetlosti, a ne otporom materijala kroz koji zračenje protiče. U ovoj situaciji, može se koristiti [[ograničavač fluksa]]. Brzina izmjene plina kroz fluidnu membranu može se odrediti korištenjem ovog zakona zajedno s [[Grahamov zakon|Grahamovim zakonom]]. Pod uvjetom razrijeđenog rastvora kada difuzija preuzima kontrolu, propusnost membrane spomenuta u gornjem odjeljku može se teoretski izračunati za rastvorenu supstancu korištenjem jednačine spomenute u posljednjem odjeljku (koristiti s posebnim oprezom jer je jednačina izvedena za guste rastvorene supstance, dok biološke molekule nisu gušće od vode. Također, ova jednačina pretpostavlja idealan gradijent koncentracije koji se formira u blizini membrane i razvija.):<ref name = "Pyle-BJNano" /> :<math display="block"> P= 2A_p\eta_{tm} \sqrt{ \frac{D}{\pi t}} , </math> gdje je: * <math>A_P</math> ukupna površina pora na membrani (jedinica m<sup>2</sup>), * <math>\eta_{tm</math> transmembranska efikasnost (bez jedinica), koja se može izračunati iz stohastičke teorije [[hromatografija| hromatografije]], * ''D'' je konstanta difuzije jedinice rastvorene supstance m<sup>2</sup>⋅s<sup>−1</sup>, * ''t'' je vremenska jedinica s, * ''c''<sub>2</sub>, koncentracija ''c''<sub>1</sub> treba koristiti jedinicu mol m<sup>−3</sup>, tako da jedinica fluksa postaje mol s<sup>−1</sup>. Fluks opada preko kvadratnog korijena vremena jer se gradijent koncentracije nakuplja u blizini membrane tokom vremena pod idealnim uslovima. Kada postoji protok i konvekcija, fluks se može značajno razlikovati od onoga što jednačina predviđa i pokazati efektivno vrijeme t sa fiksnom vrijednošću,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> što čini fluks stabilnim umjesto da opada tokom vremena. Kritično vrijeme je procijenjeno pod idealiziranim uslovima protoka kada se ne formira gradijent.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/><ref name=JChen2022JPCA/> Ova strategija se usvaja u biologiji kao što je cirkulacija krvi. === Primjene u proizvodnji poluprovodnika === Poluprovodnik je zajednički termin za niz uređaja. Uglavnom uključuje tri kategorije: uređaje sa dva terminala, uređaje sa tri terminala i uređaje sa četiri terminala. Kombinacija poluprovodnika naziva se integrisano kolo. Odnos između Fickovog zakona i poluprovodnika: princip poluprovodnika je prenos hemikalija ili dopanta iz sloja u sloj. Fickov zakon se može koristiti za kontrolu i predviđanje difuzije znajući koliko se koncentracija dopanata ili hemikalija pomiče po metru i sekundi putem matematike. Stoga se mogu proizvesti različite vrste i nivoi poluprovodnika. Tehnologije izrade [[integrusano kolo|Integrisanih kola]], modelni procesi poput CVD-a, toplotne oksidacije, mokre oksidacije, dopiranja itd. koriste jednačine difuzije dobijene iz Fickovog zakona. ==== CVD metoda izrade poluprovodnika==== Plašt je vrsta poluprovodnika čija je silicijska podloga prekrivena slojem [[polimer]]nog lanca i filmova stvorenih CVD-om. Ovaj film sadrži dopante n-tipa i p-tipa i preuzima odgovornost za provodljivost dopanata. Princip CVD-a oslanja se na plinsku fazu i hemijsku reakciju plin-čvrsto stanje za stvaranje tankih filmova. Viskozni režim toka CVD-a pokreće gradijent pritiska. CVD također uključuje komponentu difuzije različitu od površinske difuzije adatoma. U CVD-u, reaktanti i produkti također moraju difundirati kroz granični sloj stajaćeg gasa koji postoji pored podloge. Ukupan broj koraka potrebnih za rast CVD filma su difuzija reaktanata u gasnoj fazi kroz granični sloj, adsorpcija i površinska difuzija adatoma, reakcije na podlozi i difuzija produkata u gasnoj fazi kroz granični sloj. Profil brzine protoka gasa je: :<math display="block">\delta(x) = \left( \frac{5x}{\mathrm{Re}^{1/2}} \right) \mathrm{Re}=\frac{v\rho L}{\eta}, </math> gdje je: * <math>\delta</math> debljina, * <math>\mathrm{Re}.indd> je Reynoldsov broj, * {{mvar|x}} je dužina supstrata, * {{math|1=''v'' = 0}} na bilo kojoj površini, * <math>\eta</math> je viskoznost, * <math>\rho</math> je gustoća. Integracijom {{mvar|x}} od {{math|0}} do {{mvar|L}} dobija se [[prosjek|prosječna]] debljina: :<math display="block">\delta = \frac{10L}{3\mathrm{Re}^{1/2}} . </math> Da bi reakcija bila uravnotežena, reaktanti moraju difundirati kroz stagnirajući granični sloj da bi došli do supstrata. Stoga je poželjan tanak granični sloj. Prema jednačinama, povećanje vo bi rezultiralo većim rasipom reaktanata. Reaktanti neće ravnomjerno doći do supstrata ako tok postane turbulentan. Druga mogućnost je prelazak na novi noseći plin s nižom viskoznošću ili gustoćom. Fickov prvi zakon opisuje difuziju kroz granični sloj. Difuzija se određuje kao funkcija pritiska (''p'') i temperature (''T'') u plinu: :<math display="block">D = D_0 \left(\frac{p_0}{p}\right) \left(\frac{T}{T_0}\right)^{3/2} , </math> gdje su: * <math>p_0</math> standardni pritisak, * <math>T_0</math> je standardna temperatura, * <math>D_0</math> je standardna difuzivnost. Jednačina kaže da povećanje temperature ili smanjenje pritiska može povećati difuzivnost. Fickov prvi zakon predviđa fluks reaktanata prema supstratu i produkta od supstrata: :<math display="block">J = -D_i \left ( \frac{dc_i}{dx} \right ) , </math> gdje su: * <math>x</math> debljina <math>\delta</math>, * <math>dc_i</math> koncentracija prvog reaktanta. U zakonu idealnog olima <math>pV = nRT</math>, koncentracija gasa se izražava parcijalnim pritiskom: :<math display="block">J = - D_i \left ( \frac{p_i-p_0}{\delta RT} \right ) , </math> gdje su: * <math>R</math> > plinska konstanta, * <math>\frac{p_i-p_0}{\delta}<math> gradijent parcijalnog pritiska. Kao rezultat toga, Fickov prvi zakon nam govori da možemo koristiti gradijent parcijalnog pritiska za kontrolu difuzivnosti i kontrolu rasta tankih filmova [[poluprovodnik]]a. U mnogim realnim situacijama, jednostavan Fickov zakon nije adekvatna formulacija za problem poluprovodnika. Primjenjuje se samo na određene uslove, na primjer, za date granične uslove poluprovodnika: difuzija konstantne koncentracije izvora, ograničena koncentracija izvora ili difuzija pokretne granice (gdje se dubina spoja stalno pomiče u supstrat). ==== Neispravnost Fickove difuzije ==== Iako se Fickova difuzija koristila za modeliranje procesa difuzije u proizvodnji poluprovodnika (uključujući CVD reaktore) u ranim danima, često ne uspijeva validirati difuziju u naprednim poluprovodničkim čvorovima (< 90 nm). To uglavnom proizlazi iz nemogućnosti Fickove difuzije da precizno modelira procese difuzije na molekularnom nivou i manjim. U naprednoj proizvodnji poluprovodnika, važno je razumjeti kretanje na atomskim skalama, što je nemogućno kod kontinuirane difuzije. Danas većina proizvođača poluprovodnika koristi slučajno hodanje za proučavanje i modeliranje procesa difuzije. To nam omogućava da proučavamo efekte difuzije na diskretan način kako bismo razumjeli kretanje pojedinačnih atoma, molekula, plazme itd. U takvom procesu, kretanje difuzirajućih vrsta (atoma, molekula, plazme itd.) tretira se kao diskretna cjelina, prateći slučajno hodanje kroz CVD reaktor, granični sloj, strukture materijala itd. Ponekad, [[kretanje]] može slijediti pristrasno slučajno hodanje ovisno o uvjetima obrade. Statistička analiza se provodi kako bi se razumjela varijacija/stohastičnost koja proizlazi iz slučajnog hodanja vrsta, što zauzvrat utječe na cjelokupni proces i električne varijacije. === Proizvodnja hrane i kuhanje === Formulacija Fickovog prvog zakona može objasniti niz složenih fenomena u kontekstu hrane i kuhanja: Difuzija molekula poput [[etilen]]a podstiče rast i zrenje biljaka, molekule [[soli]] i [[šećer]]a podstiču salamurenje i mariniranje mesa, a molekule vode dehidraciju. Fickov prvi zakon se također može koristiti za predviđanje promjenjivih profila vlage u špageti rezancima dok se hidratiziraju tokom kuhanja. Ove pojave se odnose na spontano [[kretanje]] [[čestica]] [[rastvor]]enih materija vođeno gradijentom koncentracije. U različitim situacijama postoji različita difuzivnost koja je konstanta.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhou L, Nyberg K, Rowat AC | title = Understanding diffusion theory and Fick's law through food and cooking | journal = Advances in Physiology Education | volume = 39 | issue = 3 | pages = 192–197 | date = September 2015 | pmid = 26330037 | doi = 10.1152/advan.00133.2014 | s2cid = 3921833 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/1t87565r }}</ref> Kontroliranjem gradijenta koncentracije, vremena kuhanja i oblika hrane, može se kontrolirati soljenje. == Također pogledajte == * [[Advekcija]] * [[Churchill-Bernsteinova jednačina]] * [[Difuzija]] * [[Lažna difuzija]] * [[Izmjena plinova]] * [[Fluks mase]] * [[Maxwell-Stefanova difuzija]] * [[Nernst-Planckova jednačina]] * [[Osmoza]] == Reference== {{reflist}} <ref name=JixinMCSimuAdsorption> {{cite journal | vauthors = Chen J | title = Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces | journal = AIP Advances | volume = 12 | issue = 1| date = January 2022 | pmid = 35070490 | pmc = 8758205 | doi = 10.1063/5.0064140 | bibcode = 2022AIPA...12a5318C }} </ref> == Dodatni izvori== {{refbegin}} * {{cite book | vauthors = Berg HC |title=Random Walks in Biology |publisher=Princeton |year=1977}} * {{cite book | vauthors = Bird RB, Stewart WE, Lightfoot EN |title=Transport Phenomena |publisher=John Wiley & Sons |year=1976}} * {{cite book |title=Thermodynamics and Kinetics in Materials Science: A Short Course |url=https://archive.org/details/thermodynamicski00boks |url-access=limited | veditors = Bokshtein BS, Mendelev MI, Srolovitz DJ |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/thermodynamicski00boks/page/n181 167]–171}} * {{cite book | vauthors = Crank J |title=The Mathematics of Diffusion |publisher=Oxford University Press |year=1980}} * {{cite journal | vauthors = Fick A |title=On liquid diffusion |journal=Annalen der Physik und Chemie |volume=94 |page=59 |year=1855}} – reprinted in {{cite journal|journal=Journal of Membrane Science |volume=100 |pages=33–38 |year=1995 |doi=10.1016/0376-7388(94)00230-v |title=On liquid diffusion|last1=Fick |first1=Adolph }} * {{cite book | vauthors = Smith WF |title=Foundations of Materials Science and Engineering |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |year=2004}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [http://dragon.unideb.hu/~zerdelyi/Diffusion-on-the-nanoscale/node2.html Fick's equations, Boltzmann's transformation, etc.] (with figures and animations) * [http://cnx.org/content/m1036/2.11/ Fick's Second Law] on OpenStax [[Kategorija:Difuzija]] [[Kategorija:Matematika]] [[Kategorija:Fizička hemija]] [[Kategorija:Statistika] [[Kategorija:Mehanika]] jxdbfbrrvbipj9xeetva91mrz9wq1uv 3837012 3836998 2026-04-24T10:37:46Z Schalabeiser 180668 /* Brzina sorpcije i učestalost sudara razrijeđene rastvorene materije */ 3837012 wikitext text/x-wiki [[Slika:DiffusionMicroMacro.gif|thumb|280px|[[ Molekularna difuzija]] sa mikroskopskog i makroskopskog stanovišta. U početku, molekule [[rastvorena supstanca|rastvorene supstance]] nalaze se na lijevoj strani barijere (ljubičasta linija), a nijedna na desnoj strani. Barijera se uklanja i otopljena supstanca difundira kako bi ispunila cijelu posudu. <br>'''Vrh''': Jedna molekula se kreće nasumično.<br> '''Sredina''': S većim brojem molekula, postoji jasan trend gdje otopljena supstanca sve ravnomjernije ispunjava posudu. <br>'''Dno''': S ogromnim brojem molekula otopljene supstance, nasumičnost postaje neotkrivena: Čini se da se otopljena supstanca glatko i sistematski kreće iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije. Ovaj glatki tok opisan je Fickovim zakonima.]] '''Fickovi zakoni difuzije''', poznatu u kao '''gradijenti koncentracije''', opisuju [[difuzija|difuziju]] , a prvi ih je postavio [[Adolf Fick]] 1855. godine na osnovu uglavnom eksperimentalnih rezultata. Mogu se koristiti za rješavanje [[masena difuzivnost|koeficijenta difuzije]], {{mvar|D}}. Fickov prvi zakon može se koristiti za izvođenje njegovog drugog zakona, koji je zauzvrat identičan [[jednačina difuzije| jednačini difuzije]]. ''Fickov prvi zakon'': Kretanje [[čestica]] od visoke do niske koncentracije (difuzivni [[fluks]]) direktno je proporcionalno gradijentu koncentracije čestice.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-443-13987-1.00017-X |chapter=Physical transport of air pollutants |title=Air Pollution Calculations |date=2024 |last1=Vallero |first1=Daniel A. |pages=163–190 |isbn=978-0-443-13987-1 }}</ref> ''Fickov drugi zakon'': Predviđanje promjene gradijenta koncentracije s vremenom usljed difuzije. Proces difuzije koji se pridržava Fickovih zakona naziva se normalna ili Fickova difuzija; u suprotnom se naziva [[anomalna difuzija]] ili ne-Fickova difuzija. == Historija == Godine 1855., fiziolog [[Adolf Fick]] prvi je izvijestio <ref name=":0">{{cite journal| vauthors = Fick A|journal=Annalen der Physik |year=1855 | volume=94 |issue=1 |pages=59–86 |doi=10.1002/andp.18551700105|language=de |title=Ueber Diffusion|bibcode=1855AnP...170...59F |doi-access=free }} * {{cite journal | vauthors = Fick A |journal= The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|year=1855 | title = On liquid diffusion |volume=10 |issue=63 |pages=30–39 |doi=10.1080/14786445508641925 }}</ref> njegovi sada dobro poznati zakoni koji upravljaju transportom mase difuzijskim putem. Fickov rad je inspirisan ranijim eksperimentima [[Thomas Graham (hemičar)|Thomasa Grahama]], koji nisu uspjeli predložiti fundamentalne zakone po kojima će Fick postati poznat. Fickov zakon je analogan odnosima koje su u istoj epohi otkrili drugi eminentni naučnici: [[Darcyjev zakon]] (hidraulički tok), [[Ohmov zakon]] (transport naboja) i [[Fourierov zakon]] (transport toplote). Fickovi eksperimenti (modelirani po Grahamovom) bavili su se mjerenjem koncentracija i [[fluks]]a [[soli]], koja difundira između dva rezervoara kroz cijevi s vodom. Značajno je da se Fickov rad prvenstveno bavio difuzijom u fluidima, jer se u to vrijeme difuzija u čvrstim tvarima nije smatrala općenito mogućom.<ref>{{cite journal |url=http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf | vauthors = Philibert J |title=One and a Half Centuries of Diffusion: Fick, Einstein, before and beyond |journal=Diffusion Fundamentals |volume=2 |year=2005 |page=1.1–1.10 | doi = 10.62721/diffusion-fundamentals.2.187 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205030323/http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> Danas, Fickovi zakoni čine jezgro razumijevanja difuzije u čvrstim tvarima, tekućinama i plinovima (u odsustvu kretanja fluida u posljednja dva slučaja). Kada proces difuzije „ne“ slijedi Fickove zakone (što se događa u slučajevima difuzije kroz porozne medije i difuzije bubrećih penetranata, između ostalog),<ref>{{cite book| vauthors = Vázquez JL |year=2006 |chapter=The Porous Medium Equation |title=Mathematical Theory |publisher=Oxford Univ. Press.}}</ref><ref name=GorbanMMNP2011>{{cite journal| vauthors = Gorban AN, Sargsyan HP, Wahab HA |year=2011 |arxiv=1012.2908|title=Quasichemical Models of Multicomponent Nonlinear Diffusion |journal= Mathematical Modelling of Natural Phenomena|volume=6 |issue=5 |pages= 184–262 |doi=10.1051/mmnp/20116509|s2cid=18961678 }}</ref> it is referred to as ''non-Fickian''. == Fickov prvi zakon == '''Fickov prvi zakon''' povezuje difuzivni [[fluks]] sa {{anchor|concentration gradijent}}gradijentom koncentracije. On postulira da fluks ide iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije, sa veličinom koja je proporcionalna gradijentu koncentracije (prostornom derivatu), ili pojednostavljeno rečeno, koncept da će se rastvorena supstanca kretati iz područja visoke koncentracije u područje niske koncentracije preko gradijenta koncentracije. U jednoj (prostornoj) dimenziji, zakon se može napisati u različitim oblicima, gdje je najčešći oblik (vidi <ref>{{cite book | vauthors = Atkins P, de Paula J |year=2006 |title=Physical Chemistry for the Life Science |url= https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Physical_and_Theoretical_Chemistry_Textbook_Maps/Supplemental_Modules_(Physical_and_Theoretical_Chemistry)/Kinetics/Diffusion#Fick.E2.80.99s_First_Law_of_Diffusion }}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1017/CBO9781139025614 |title=Essentials of Micro- and Nanofluidics |date=2013 |last1=Conlisk |first1=A. Terrence |isbn=978-0-521-88168-5 |page=43 }}</ref>) je u molarnoj bazi: :<math display="block">J = -D \frac{d \varphi}{d x}, </math> :gdje * {{mvar|J}} predstavlja '''fluks difuzije''', čija je [[dimenzionalna analiza|dimenzija]] [[količina supstance]] po jedinici površine po jedinici vremena. {{mvar|J}} mjeri količinu supstance koja će proteći kroz jedinicu površine tokom jediničnog vremenskog intervala, * {{mvar|D}} je '''koeficijent difuzije''' ili '''[[difuzivnost mase|difuzivnost]]'''. Njegova dimenzija je površina po jedinici vremena, * <math> \frac{d \varphi}{d x} </math> je '''gradijent koncentracije''', * {{mvar|φ}} (za idealne smjese) je koncentracija, s dimenzijom količine supstance po jedinici volumena, * {{mvar|x}} je položaj, čija je dimenzija dužina. {{mvar|D}} je proporcionalan kvadratu brzine difuzirajućih čestica, koja zavisi od temperature, viskoznosti fluida i veličine čestica prema Stokes-Einsteinovoj relaciji (kinetička teorija)#Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinova relacija]]. Modeliranje i predviđanje Fickovih koeficijenata difuzije je teško. Oni se mogu procijeniti korištenjem empirijskog Vignesovog modela [[korelacija|korelacije]].<ref>{{Cite journal |last=Vignes |first=Alain |date=May 1966 |title=Diffusion in Binary Solutions. Variation of Diffusion Coefficient with Composition |url=https://doi.org/10.1021/i160018a007 |journal=Industrial & Engineering Chemistry Fundamentals |volume=5 |issue=2 |pages=189–199 |doi=10.1021/i160018a007 |issn=0196-4313|url-access=subscription }}</ref> ili fizički motivirano skaliranje entropije.<ref>{{Cite journal |last1=Schmitt |first1=Sebastian |last2=Hasse |first2=Hans |last3=Stephan |first3=Simon |date=2025-03-17 |title=Entropy scaling for diffusion coefficients in fluid mixtures |journal=Nature Communications |language=en |volume=16 |issue=1 |page=2611 |doi=10.1038/s41467-025-57780-z |issn=2041-1723 |pmc=11914492 |pmid=40097384|arxiv=2409.17615 |bibcode=2025NatCo..16.2611S }}</ref> U razrijeđenim vodenim rastvorima, koeficijenti difuzije većine iona su slični i imaju vrijednosti koje se na sobnoj temperaturi kreću u rasponu od {{val|0.6|-|2|e=-9|u=m<sup>2</sup>/s}}. Za biološke molekule, koeficijenti difuzije se obično kreću od 10<sup>−10</sup> do 10<sup>−11</sup>m<sup>2</sup>/s. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti {{math|∇}}, operator [[del]] ili [[gradijent]], koji generalizira prvi derivat, dobijajući <math display="block"> \mathbf{J}=- D\nabla \varphi , </math> gdje {{math|'''J'''}} označava difuzijski fluks. Pokretačka sila jednodimenzionalne difuzije je veličina {{math|−{{sfrac|∂''φ''|∂''x''}}}, koja je za idealne smjese gradijent koncentracije. === Varijacije prvog zakona === Drugi oblik za prvi zakon je da se napiše s primarnom varijablom kao [[Maseni udio (hemija)|maseni udio]] ({{mvar|y<sub>i</sub>}}, dat na primjer u kg/kg), tada se jednačina mijenja u :<math display="block">\mathbf{J}_i = -\frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrstu, * {{math|'''J'''<sub>''i''</sub>}} je '''difuzijski fluks''' {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste (na primjer u mol/m<sup>2</sup>/s), * {{math|'''M''<sub>''i''</sub>}} je [[molarna masa]] {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste, * {{mvar|ρ}} je smjesa [[gustoća]] (na primjer u kg/m<sup>3</sup>). :<math>\rho</math> je izvan operatora [[gradijent]]. To je zato što :<math display="block">y_i = \frac{\rho_{si}}{\rho} , </math> gdje je {{mvar|ρ<sub>si</sub>}} parcijalna [[gustoća]] {{mvar|i}}-te vrste. Osim ovoga, u hemijskim sistemima koji nisu idealni rastvori ili smjese, pokretačka sila za difuziju svake vrste je gradijent [[hemijskog potencijala]] te vrste. Tada se može napisati Fickov prvi zakon (jednodimenzionalni slučaj) :<math display="block">J_i = - \frac{D c_i}{RT} \frac{\partial \mu_i}{\partial x} , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>-tu</sup> vrstu, * {{mvar|c}} je koncentracija (mol/m<sup>3</sup>), * {{mvar|R}} je [[univerzalna plinska konstanta]] (J/K/mol), * {{mvar|T}} je apsolutna temperatura (K), * {{mvar|μ}} je hemijski potencijal (J/mol). Pokretačka sila Fickovog zakona može se izraziti kao [[fugativnost|fugativna]] razlika: :<math display="block">J_i = - \frac{D}{RT} \frac{\partial f_i}{\partial x} , </math> gsje je <math> f_i </math> fugativnost u Pa. <math> f_i </math> je [[parcijalni pritisak]] komponente {{math|''i''}} u pari <math> f_i^\text{G} </math> ili telna <math> f_i^\text{L} </math> faza. U ravnoteži para-tečnost, fluks isparavanja je nula jer <math> f_i^\text{G} = f_i^\text{L} </math>. === Izvođenje Fickovog prvog zakona za gasove === U nastavku su date četiri verzije Fickovog zakona za binarne gasne smjese. One pretpostavljaju: termička difuzija je zanemarljiva; sila tijela po jedinici mase je ista na obje vrste; i ili je pritisak konstantan ili obje vrste imaju istu molarnu masu. Pod ovim uslovima,<ref>{{cite book| vauthors = Williams FA |year=1985 |chapter=Appendix E |title=Combustion Theory |publisher=Benjamin/Cummings}}</ref> detaljno pokazuje kako se jednačina difuzije iz [[kinetička teorija plinova| kinetičke teorije plinova]] svodi na ovu verziju Fickovog zakona: :<math display="block"> \mathbf{V_i}=- D \, \nabla \ln y_i , </math> gdje je {{math|'''V<sub>i</sub>'''}} brzina difuzije vrste {{mvar|i}}. U smislu fluksa vrste, ovo je :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i . </math> Ako, dodatno, <math> \nabla \rho = 0</math>, ovo se svodi na najčešći oblik Fickovog zakona, :<math display="block"> \mathbf{J_i}=- D\nabla \varphi .</math> Ako (umjesto ili pored `\nabla\rho = 0`) obje vrste imaju istu molarnu masu, Fickov zakon postaje; :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla x_i, </math> gdje je <math> x_i </math> [[molni udio]] vrste {{mvar|i}}. == Fickov drugi zakon == '''Fickov drugi zakon''' predviđa kako difuzija uzrokuje promjenu koncentracije u odnosu na vrijeme. To je [[parcijalna diferencijalna jednačina]] koja u jednoj dimenziji glasi :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2},</math> gdje je * {{mvar|φ}} koncentracija u dimenzijama :<math>[\mathsf{N}\mathsf{L}^{-3}]</math>, example mol/m<sup>3</sup>; {{math|1=''φ'' = ''φ''(''x'',''t'')}} je funkcija koja zavisi od lokacije {{mvar|x}} i vremena {{mvar|t}}, * {{mvar|t}} je vrijeme, primjer s, * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije u dimenzijama :<math>[\mathsf{L}^2\mathsf{T}^{-1}]</math>, primjer m<sup>2</sup>/s, * {{mvar|x}} je pozicija, primjer m. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti [[Laplasovu funkciju]] {{math|1=Δ = ∇<sup>2</sup>}}, koja generalizuje drugi izvod, dobijajući jednačinu :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\Delta \varphi . </math> Fickov drugi zakon ima isti matematički oblik kao [[Jednačina toplote]] i njegovo [[fundamentalno rješenje]] je isto kao i [[Jezgro toplote]], osim prebacivanja toplotne provodljivosti <math>k</math> sa koeficijentom difuzije <math>D</math>: :<math display="block">\varphi(x,t)=\frac{1}{\sqrt{4\pi Dt}}\exp\left(-\frac{x^2}{4Dt}\right).</math> === Izvođenje drugog Fickovog zakona === === Fickov prvi zakon === U jednoj dimenziji, sljedeće izvođenje se zasniva na sličnom argumentu koji je iznio Berg 1977. (vidi [[#Reference|reference]]). Razmotrimo skup čestica koje vrše slučajno hodanje u jednoj dimenziji sa skalom dužine {{math|Δ''x''}} i vremenskom skalom {{math|Δ''t''}}. Neka je {{math|''N''(''x'',''t'')}} broj čestica na poziciji {{mvar|x}} u trenutku {{mvar|t}}. U datom vremenskom koraku, polovina čestica bi se pomjerila lijevo, a polovina desno. Pošto se polovina čestica u tački {{mvar|x}} pomjera desno, a polovina čestica u tački {{math|''x'' + Δ''x''}} pomjera lijevo, neto kretanje udesno je: :<math display="block">-\tfrac{1}{2}\bigl[N(x + \Delta x, t) - N(x, t)\bigr]</math> [[Flus]], {{mvar|J}}, je ovo neto kretanje [[čestica]] preko nekog elementa površine {{mvar|a}}, normalno na slučajno hodanje tokom vremenskog intervala {{math|Δ''t}}. Stoga možemo pisati: :<math display="block">J = - \frac{1}{2} \left[\frac{ N(x + \Delta x, t)}{a \Delta t} - \frac{ N(x, t)}{a \Delta t}\right]</math> Množenjem gornjeg i donjeg dijela desne strane sa {{math|(Δ''x'')<sup>2</sup>}} i prepisivanjem, dobija se: :<math display="block"> J = -\frac{\left(\Delta x\right)^2}{2 \Delta t}\left[\frac{N(x + \Delta x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2} - \frac{N(x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2}\right]</math> Koncentracija se definira kao broj čestica po jedinici volumena, te stoga: :<math display="block">\varphi (x, t) = \frac{N(x, t)}{a \Delta x}.</math> Pčored toga, {{math|{{sfrac|(Δ''x'')<sup>2</sup>|2Δ''t''}}}} je definicija jednodimenzionalne konstante difuzije, {{mvar|D}}. Stoga se naš izraz pojednostavljuje na: :<math display="block"> J = -D \left[\frac{\varphi (x + \Delta x, t)}{\Delta x} - \frac{\varphi (x , t)}{\Delta x}\right]</math> U graničnoj vrijednosti gdje je {{math|Δ''x''}} infinitezimal, desna strana postaje prostorni derivat: :<math display="block"> J = - D \frac{\partial \varphi}{\partial x} </math> . Ovo je slučaj samo za početni uslov vrlo početne Gaussove distribucije. Druge geometrije problema će dovesti do drugačijih rješenja. Fickov drugi zakon može se izvesti iz Fickovog prvog zakona i [[zakona očuvanja mase]] u odsustvu bilo kakvih hemijskih reakcija: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} + \frac{\partial}{\partial x}J = 0 \Rightarrow\frac{\partial \varphi}{\partial t} -\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x}\varphi\right)\,=0.</math> Pod pretpostavkom da je koeficijent difuzije {{mvar|D}} konstanta, možemo zamijeniti redove diferencijacije i pomnožiti je konstantom: :<math display="block">\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x} \varphi\right) = D\frac{\partial}{\partial x} \frac{\partial}{\partial x} \varphi = D\frac{\partial^2\varphi}{\partial x^2},</math> i, stoga, dobijamo oblik Fickovih jednačina kao što je gore navedeno. Za slučaj difuzije u dvije ili više dimenzija, Fickov drugi zakon postaje <math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\nabla^2\varphi,</math> što je analogno [[toplotnoj jednačini]]. Ako koeficijent difuzije nije konstanta, već zavisi od koordinate ili koncentracije, Fickov drugi zakon daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = \nabla \cdot (D\,\nabla\varphi).</math> Važan primjer je slučaj kada je {{math|'''φ'''}} u stacionarnom stanju, tj. koncentracija se ne mijenja s vremenom, tako da je lijevi dio gornje jednačine identično nula. U jednoj dimenziji s konstantom {{mvar|D}}, rješenje za koncentraciju bit će linearna promjena koncentracija duž {{mvar|x}}. U dvije ili više dimenzija dobijamo :<math display="block"> \nabla^2\varphi = 0,</math> što je [[Laplasova jednačina]], čija rješenja matematičari nazivaju [[harmonijska funkcija| harmonijskim funkcijama]]. == Primjeri rješenja i generalizacija == Fickov drugi zakon je poseban slučaj [[jednačine konvekcije-difuzije]] u kojoj nema [[advekcije|advektivnog fluksa]] i nema neto volumetrijskog izvora. Može se izvesti iz [[Jednačina kontinuiteta|jednačina kontinuiteta]]: :<math display="block"> \frac{\partial \varphi}{\partial t} + \nabla\cdot\mathbf{j} = R, </math> gdje je {{math|'''j'''}} ukupni [[fluks]] i {{mvar|R}} je neto volumetrijski izvor za {{math|'''φ'''}}. Pretpostavlja se da je jedini izvor fluksa u ovoj situaciji ''difuzni fluks'': :<math display="block">\mathbf{j}_{\text{diffusion}} = -D \nabla \varphi . </math> Uključivanjem definicije difuznog fluksa u jednačinu kontinuiteta i pretpostavkom da nema izvora ({{math|1=''R'' = 0}}), dolazimo do Fickovog drugog zakona: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2} . </math> Ako je fluks rezultat i difuzijskog fluksa i [[advekcije|advektivnog fluksa]], rezultat je [[jednačina konvekcije-difuzije]]. === Primjer rješenja 1: konstantan izvor koncentracije i dužina difuzije === Jednostavan slučaj difuzije s vremenom {{mvar|t}} u jednoj dimenziji (uzeto kao {{mvar|x}}-osa) od granice koja se nalazi na poziciji {{math|1=''x'' = 0}}, gdje se koncentracija održava na vrijednosti {{math|''n''<sub>0</sub>}} je :<math display="block">n \left(x,t \right)=n_0 \operatorname{erfc} \left( \frac{x}{2\sqrt{Dt}}\right) ,</math> gdje je {{math|erfc}} komplementarna [[funkcija greške]]. To je slučaj kada korozivni plinovi difundiraju kroz oksidativni sloj prema površini metala (ako pretpostavimo da je koncentracija plinova u okolini konstantna i da je difuzijski prostor – tj. sloj produkta korozije – „polubeskonačan“, počevši od 0 na površini i šireći se beskonačno duboko u materijalu). Ako je, pak, difuzijski prostor „beskonačan“ (traje i kroz sloj sa :{{math|1=''n''(''x'', 0) = 0}}, {{math|''x'' > 0}} and that with {{math|1=''n''(''x'', 0) = ''n''<sub>0</sub>}}, {{math|''x'' ≤ 0}}), : tada se rješenje mijenja samo koeficijentom {{sfrac|2}} ispred {{math|''n''<sub>0</sub>}} (jer se difuzija sada odvija u oba smjera). Ovaj slučaj vrijedi kada se neki rastvor s koncentracijom {{math|''n''<sub>0</sub>}} stavi u kontakt sa slojem čistog rastvarača. (Bokstein, 2005) Dužina <math>2\sqrt{Dt}<math> se naziva ''dužina difuzije'' i pruža mjeru koliko se koncentracija proširila u smjeru {{mvar|x}}-difuzijom u vremenu {{mvar|t}} (Bird, 1976). Kao brza aproksimacija funkcije greške, mogu se koristiti prva dva člana [[Taylorov red| Taylorovog reda]]: :<math display="block">n(x,t)=n_0 \left[ 1 - 2 \left(\frac{x}{2\sqrt{Dt\pi}}\right) \right] . </math> Ako je {{mvar|D}} vremenski zavisna, difuzijska dužina postaje :<math display="block"> 2\sqrt{\int_0^t D( \tau ) \,d\tau}. </math> Ova ideja je korisna za procjenu dužine difuzije tokom ciklusa zagrijavanja i hlađenja, gdje {{mvar|D}} varira s temperaturom. === Primjer rješenja 2: Brownova čestica i srednji kvadratni pomak === Drugi jednostavan slučaj difuzije je [[Brownovo kretanje]] jedne čestice. [[Srednji kvadratni pomak]] čestice od njenog prvobitnog položaja je: <math display="block">\text{MSD} \equiv \left \langle \left(\mathbf{x} - \mathbf{x}_0\right)^2 \right \rangle=2nDt , </math> gdje je <math>n</math> [[dimenzija]] Brownovog kretanja čestice. Na primjer, difuzija molekula kroz [[ćelijsku membranu]] debljine 8 nm je 1D difuzija zbog sferne simetrije; Međutim, difuzija molekula od membrane do centra eukariotske ćelije je 3D difuzija. Za cilindrični kaktus, difuzija od fotosintetskih ćelija na njegovoj površini do njegovog centra (ose njegove cilindrične simetrije) je 2D difuzija. Kvadratni korijen MSD-a, <math>\sqrt{2nDt</math>, često se koristi kao karakterizacija koliko se čestica pomjerila nakon isteka vremena <math>t</math>. MSD je simetrično raspoređen po 1D, 2D i 3D prostoru. Dakle, raspodjela vjerovatnoće veličine MSD-a u 1D je [[Gaussova raspojela|Gaussova]], a 3D je [[Maxwell-Boltzmannova raspodjela]]. === Upopćavanja === * U ''nehomogenim medijima'', koeficijent difuzije varira u prostoru, {{math|1=''D'' = ''D''(''x'')}}. Ova zavisnost ne utiče na Fickov prvi zakon, ali se drugi zakon mijenja: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= D(x) \Delta \varphi(x,t) + \sum_{i=1}^3 \frac{\partial D(x)}{\partial x_i} \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}. \end{align} </math> * U ''[[anizoztropnost|anizotropnim]] medijima'', koeficijent difuzije zavisi od smjera. To je simetrični [[tenzor]] :{{math|1=''D<sub>ji</sub>'' = ''D<sub>ij</sub>''}}. Fickov prvi zakon se mijenja u :<math display="block">J=-D \nabla \varphi ,</math> to je proizvod tenzora i vektora: :<math display="block"> J_i=-\sum_{j=1}^3 D_{ij} \frac{\partial \varphi}{\partial x_j}.</math> Za jednačinu difuzije ova formula daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}=\nabla\cdot \bigl(D \nabla \varphi(x,t)\bigr)=\sum_{i=1}^3\sum_{j=1}^3D_{ij} \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}. </math> Simetrična matrica koeficijenata difuzije {{math|''D<sub>ij</sub>''}} treba biti [[Pozitivno definitna matrica|pozitivno definitna]]. Potrebno je napraviti operator desne strane [[Eliptični operator|eliptični]]. * Za ''nehomogene anizotropne medije'' ova dva oblika jednačine difuzije treba kombinovati u: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= \sum_{i,j=1}^3\left(D_{ij}(x) \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}+ \frac{\partial D_{ij}(x)}{\partial x_i } \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}\right). \end{align} </math> * Pristup zasnovan na [[Difuzija|Einsteinova mobilnost i Teorellova formula]] daje sljedeću generalizaciju Fickove jednačine za ''višekomponentnu difuziju'' savršenih komponenti: :<math display="block">\frac{\partial \varphi_i}{\partial t} = \sum_j \nabla\cdot\left(D_{ij} \frac{\varphi_i}{\varphi_j} \nabla \, \varphi_j\right) ,</math> gdje su {{mvar|φ<sub>i</sub>}} koncentracije komponenti, a {{mvar|D<sub>ij</sub>}} je matrica koeficijenata. Ovdje su indeksi {{mvar|i}} i {{mvar|j}} povezani s različitim komponentama, a ne s prostornim koordinatama. [[Difuzija|Chapman-Enskog formule za difuziju u plinovima]] uključuju potpuno iste članove. Ovi fizički modeli difuzije razlikuju se od testnih modela :{{math|1=∂<sub>''t''</sub>''φ<sub>i</sub>'' = Σ<sub>''j''</sub> ''D<sub>ij</sub>'' Δ''φ<sub>j</sub>''}} : koji vrijede za vrlo mala odstupanja od uniformne ravnoteže. Ranije su takvi članovi uvedeni u [[Maxwell-Stefanova difuzijska jednačina| Maxwell-Stefanovu difuzijsku jednačinu]]. Za anizotropne višekomponentne koeficijente difuzije potreban je tenzor četvrtog ranga, na primjer {{math|''D''<sub>''ij'',''αβ''</sub>}}, gdje se {{math|''i'', ''j''}} odnose na komponente, a {{math|1=''α'', ''β'' = 1, 2, 3}} odgovaraju prostornim koordinatama. == Primjene == Jednačine zasnovane na Fickovom zakonu se često koriste za modeliranje [[Pasivni transport|transportnih procesa]] u hrani, [[neuron]]ima, [[biopolimer]]ima, [[Farmakologija|farmaceutskim proizvodima]], [[porozbost|poroznom]] [[tlo|tlu]], [[dinamika populacije]dinamici populacije]], nuklearnim materijalima, [[fizika plazme|fizici plazme]] i [[Dopiranje (poluprovodnici)|dopiranju poluprovodnika]]. Teorija voltametrijskih metoda zasniva se na rješenjima Fickove jednačine. S druge strane, u nekim slučajevima "Fickov (druga uobičajena aproksimacija transportne jednačine je ona iz teorije difuzije)" opis je neadekvatan. Naprimjer, u nauci o [[polimer]]ima i nauci o hrani potreban je općiji pristup za opis transporta komponenti u materijalima koji prolaze kroz stakleni prelaz. Jedan općiji okvir su jednačine Maxwell-Stefanove difuzije.<ref>{{cite book | vauthors = Taylor R, Krishna R | title = Multicomponent mass transfer | volume = 2 | series =Wiley Series in Chemical Engineering | publisher = John Wiley & Sons | year = 1993 | isbn = 978-0-471-57417-0 }}{{page needed|date=September 2024}}</ref> višekomponentnog [[prenos mase|prijenosa mase]], iz kojeg se Fickov zakon može dobiti kao granični slučaj, kada je smjesa izuzetno razrijeđena i svaka [[hemijska vrsta]] interaguje samo sa smjesom u cjelini, a ne sa drugim vrstama. Da bi se objasnilo prisustvo više vrsta u nerazrijeđenoj smjesi, koristi se nekoliko varijacija Maxwell-Stefanovih jednačina. Pogledati također nedijagonalno spregnute procese transporta ([[Onsager recipročni odnosi|Onsagerov odnos]]). === Fickov tok u tečnostima === Kada se dvije [[mišljivost|mišljive]] tečnosti dovedu u kontakt i dođe do difuzije, makroskopska (ili prosječna) koncentracija se mijenja prema Fickovom zakonu. Na mezoskopskoj skali, odnosno između makroskopske skale opisane Fickovim zakonom i molekularne skale, gdje se odvijaju molekularne [[slučajna šetnja|slučajne šetnje]], fluktuacije se ne mogu zanemariti. Takve situacije se mogu uspješno modelirati Landau-Lifshitzovom fluktuirajućom hidrodinamikom. U ovom teorijskom okviru, difuzija je posljedica fluktuacija čije se dimenzije kreću od molekularne do makroskopske skale.<ref>{{cite journal | vauthors = Brogioli D, Vailati A | title = Diffusive mass transfer by nonequilibrium fluctuations: Fick's law revisited | journal = Physical Review E | volume = 63 | issue = 1 Pt 1 | date = January 2001 | pmid = 11304296 | doi = 10.1103/PhysRevE.63.012105 | bibcode = 2000PhRvE..63a2105B | arxiv = cond-mat/0006163 | s2cid = 1302913 }}</ref> Posebno, fluktuirajuće hidrodinamičke jednačine uključuju Fickov član protoka, sa datim koeficijentom difuzije, zajedno sa hidrodinamičkim jednačinama i stohastičkim članovima koji opisuju fluktuacije. Prilikom izračunavanja fluktuacija perturbativnim pristupom, aproksimacija nultog reda je Fickov zakon. Prvi red daje fluktuacije, i ispada da fluktuacije doprinose difuziji. Ovo na neki način predstavlja [[tautologiju (logiku)|tautologiju]], budući da je fenomen opisan aproksimacijom nižeg reda rezultat više aproksimacije: ovaj problem se rješava samo [[renormalizacijom|renormalizacijom]] fluktuirajućih hidrodinamičkih jednačina. === Brzina sorpcije i učestalost sudara razrijeđene rastvorene materije === Adsorpcija, apsorpcija i sudari molekula, čestica i površina su važni problemi u mnogim oblastima. Ovi fundamentalni procesi regulišu hemijske, biološke i ekološke reakcije. Njihova brzina se može izračunati korištenjem konstante difuzije i Fickovih zakona difuzije, posebno kada se ove interakcije dešavaju u razrijeđenim rastvorima. Tipično, konstanta difuzije molekula i čestica definirana Fickovom jednačinom može se izračunati korištenjem [[Stokes-Einsteinove jednačine]]. U ultrakratkom vremenskom ograničenju, reda veličine vremena difuzije ''a''<sup>2</sup>/''D'', gdje je ''a'' radijus čestice, difuzija je opisana [[Langevinovom jednačinom]]. U dužem vremenu, [[Langevinova jednačina]] se stapa sa [[Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinovom jednačinom]]. Potonja je prikladna za stanje razrijeđenog [[rastvor]]a, gdje se razmatra difuzija na velike udaljenosti. Prema [[teorema o fluktuaciji-disipaciji| teoremi o fluktuaciji-disipaciji]] zasnovanoj na [[Langevinova jednačina| Langevinovoj jednačini]] u dugom vremenskom ograničenju i kada je čestica znatno gušća od okolne tekućine, vremenski zavisna konstanta difuzije je:<ref>{{cite journal | vauthors = Bian X, Kim C, Karniadakis GE | title = 111 years of Brownian motion | journal = Soft Matter | volume = 12 | issue = 30 | pages = 6331–6346 | date = August 2016 | pmid = 27396746 | pmc = 5476231 | doi = 10.1039/c6sm01153e | bibcode = 2016SMat...12.6331B }}</ref> :<math display="block"> D(t) = \mu \, k_{\rm B} T\left(1-e^{-t/(m\mu)}\right) , </math> gdje (sve u [[SI]] jedinicama) * ''k''<sub>B</sub> je [[Boltzmannova konstanta]], * ''T'' je [[apsolutna temperatura]], * ''μ'' je pokretljivost čestice u fluidu ili gasu, koja se može izračunati korištenjem [[Einsteinove relacije (kinetička teorija)]], * ''m'' je masa čestice, * ''t'' je vrijeme. Za pojedinačne molekule kao što su organske molekule ili [[biomolekule]] (npr. [[proteini]]) u vodi, eksponencijalni član je zanemarljiv zbog malog proizvoda ''mμ'' u ultrabrzom pikosekundnom području, te je stoga nebitan za relativno sporiju adsorpciju razrijeđene rastvorene materije. [[Datoteka:Diffusive sorption probability.png|thumb| Shema molekularne difuzije u [[rastvor]]u.<br> Narandžaste tačke predstavljaju molekule rastvorene supstance, molekule rastvarača nisu nacrtane, crna strelica je primjer trajektorije slučajnog hoda, a crvena krivulja je difuzna Gaussova funkcija [[vjerovatnoća]] širenja iz Fickovog zakona difuzije.<ref name = "Pyle-BJNano">{{cite journal | vauthors = Pyle JR, Chen J | title = Photobleaching of YOYO-1 in super-resolution single DNA fluorescence imaging | journal = Beilstein Journal of Nanotechnology | volume = 8 | pages = 2296–2306 | date = 2017-11-02 | pmid = 29181286 | pmc = 5687005 | doi = 10.3762/bjnano.8.229 }}</ref><sup>:Fig. 9</sup>]] Brzina [[adsorpcija|adsorpcije]] ili hemijske [[apsorpcija (hemija)|apsorpcije]] razrijeđene rastvorene supstance na površinu ili međupovršinu u (plonovitom ili tečnom) [[rastvor]]u može se izračunati korištenjem Fickovih zakona difuzije. Akumulirani broj molekula adsorbovanih na površini izražava se Langmuir-Schaeferovom jednačinom, integriranjem jednačine difuzijskog fluksa tokom vremena, kao što je prikazano u simuliranoj molekularnoj difuziji u prvom dijelu ove stranice:<ref name = "LangmuirSchaefer1937JACS">{{Cite journal| vauthors = Langmuir I, Schaefer VJ | date = 1937 | title = The Effect of Dissolved Salts on Insoluble Monolayers| journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 29 | issue = 11 | pages = 2400–2414 | doi = 10.1021/ja01290a091| bibcode = 1937JAChS..59.2400L }}</ref> :<math display="block"> \Gamma= 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}}.</math> * {{mvar|A}} je površinsko područje (m<sup>2</sup>). * <math>C_b</math> je brojčani udio molekula adsorbera (otopljene tvari) u glavnom rastvoru (#/m<sup>3</sup>). * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije adsorbera (m<sup>2</sup>/s). * {{mvar|t}} je proteklo vrijeme (s). * <math> \Gamma </math> je akumulirani broj molekula u jedinici # adsorbiranih tokom vremena <math>t</math>. Jednačina je nazvana po američkim hemičarima [[Irvingu Langmuiru]] i [[Vincentu Schaeferu]]. Ukratko, kako je objašnjeno u,<ref name = "WardTordai1946">{{Cite journal| vauthors = Ward AF, Tordai L |date=1946| title = Time-dependence of Boundary Tensions of Solutions I. The Role of Diffusion in Time-effects| journal = Journal of Chemical Physics | volume = 14 | issue = 7| pages = 453–461 | doi = 10.1063/1.1724167| bibcode = 1946JChPh..14..453W}}</ref> Profil gradijenta koncentracije u blizini novostvorene (od <math>t=0</math> apsorpcijske površine (smještene na <math>x=0</math> u nekada uniformnom rastvoru riješen je u gornjim odjeljcima iz Fickove jednačine, :<math display="block"> \frac{\partial C}{\partial x} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}}\text{exp} \left (-\frac{x^2}{4Dt} \right ) , </math> gdje je {{mvar|C}} brojna koncentracija molekula adsorbera pri x, t (#/m³). Gradijent koncentracije na površini pri x = 0 se pojednostavljuje na preeksponencijalni faktor distribucije. :<math display="block"> \left (\frac{\partial C}{\partial x} \right ) _{x = 0} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}} . </math> A brzina difuzije (fluksa) preko površine <math>A<math> ravni je :<math display="block"> \left (\frac{\partial \Gamma }{\partial t} \right ) _{x = 0} =\frac{DAC_b}{\sqrt{\pi Dt}} . </math> Integrisanje tokom vremena, :<math display="block"> \Gamma = \int_0^t \left( \frac{\partial \Gamma}{\partial t} \right) _{x = 0} = 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} . </math> Langmuir-Schaeferova jednačina može se proširiti na Ward-Tordaijevu jednačinu kako bi se objasnila "povratna difuzija" odbačenih molekula sa površine:<ref name = "WardTordai1946" /> :<math display="block"> \Gamma= 2A{C_\text{b}}\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} - A\sqrt{\frac{D}{\pi}}\int_0^\sqrt{t}\frac{C(\tau)}{\sqrt{t-\tau}} \, d\tau , </math> gdje je <math>C_b</math> ukupna koncentracija, <math>C</math> je koncentracija ispod površine (koja je funkcija vremena ovisno o modelu reakcije adsorpcije), a <math>\tau</math> je lažna varijabla. Monte Carlo simulacije pokazuju da ove dvije jednačine služe za predviđanje brzine adsorpcije sistema koji formiraju predvidljive gradijente koncentracije blizu površine, ali imaju problema za sisteme bez ili sa nepredvidljivim gradijentima koncentracije, kao što su tipični biosenzorski sistemi ili kada su protok i konvekcija značajni.<ref name=JixinMCSimuAdsorption> Chen J (January 2022). "Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces". AIP Advances. 12 (1) 015318. Bibcode:2022AIPA...12a5318C. doi:10.1063/5.0064140. PMC 8758205. PMID 35070490.</ref> [[Datoteka:DiffusiveAdsorptionHistory.jpg|thumb| Kratka historija teorija o difuzivnoj adsorpciji.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/>]] Kratka historija difuzne adsorpcije prikazana je na desnoj slici.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Primjetan izazov u razumijevanju difuzne adsorpcije na nivou pojedinačnih molekula je [[fraktalna]] priroda difuzije. Većina kompjuterskih simulacija bira vremenski korak za difuziju koji zanemaruje činjenicu da postoje samoslični finiji difuzijski događaji (fraktali) unutar svakog koraka. Simulacija fraktalne difuzije pokazuje da bi trebalo uvesti faktor dvije korekcije za rezultat simulacije adsorpcije s fiksnim vremenskim korakom, dovodeći ga u konzistentnost s gornje dvije jednačine.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Problematičniji rezultat gornjih jednačina je da predviđaju donju granicu adsorpcije u idealnim situacijama, ali je vrlo teško predvidjeti stvarne brzine adsorpcije. Jednačine su izvedene u uslovima dugog vremenskog ograničenja kada je formiran stabilan gradijent koncentracije blizu površine. Ali stvarna adsorpcija se često odvija mnogo brže od ovog beskonačnog vremenskog ograničenja, tj. gradijent koncentracije, opadanje koncentracije na podpovršini, formira se samo djelimično prije nego što se površina zasiti ili se protok nastavi kako bi se održao određeni gradijent, stoga je izmjerena brzina adsorpcije gotovo uvijek brža nego što su jednačine predvidjele za adsorpciju s niskom ili nikakvom energetskom barijerom (osim ako ne postoji značajna energetska barijera adsorpcije koja značajno usporava apsorpciju), na primjer, hiljade do milione puta brže u samoorganizaciji monoslojeva na granicama voda-zrak ili voda-supstrat.<ref name = LangmuirSchaefer1937JACS/> Kao takvo, potrebno je izračunati evoluciju gradijenta koncentracije u blizini površine i pronaći odgovarajuće vrijeme za zaustavljanje zamišljene beskonačne evolucije za praktične primjene. Iako je teško predvidjeti kada stati, razumno je lako izračunati najkraće vrijeme koje je važno, kritično vrijeme kada prvi najbliži susjed s površine supstrata osjeti nakupljanje gradijenta koncentracije. Ovo daje gornju granicu brzine adsorpcije u idealnoj situaciji kada ne postoje drugi faktori osim difuzije koji utiču na dinamiku apsorbera:<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> :<math display="block"> \langle r \rangle = \frac{4}{\pi}A C_b^{4/3}D , </math> gdje je: * <math> \langle r \rangle </math> brzina adsorpcije pod pretpostavkom da je energija adsorpcije bez barijera, u jedinici #/s, * <math> A </math> je površina površine od interesa na "beskonačnoj i ravnoj" podlozi (m<sup>2</sup>), * <math> C_b </math> je koncentracija molekule apsorbera u glavnom rastvoru (#/m<sup>3</sup>), * <math> D </math> je konstanta difuzije apsorbera (otopljene supstance) u rastvoru (m<sup>2</sup>/s) definirana Fickovim zakonom. Ova jednačina se može koristiti za predviđanje početne brzine adsorpcije bilo kojeg sistema; Može se koristiti za predviđanje brzine adsorpcije u stacionarnom stanju tipičnog biosenzorskog sistema kada je mjesto vezivanja samo vrlo mali dio površine podloge i gradijent koncentracije blizu površine se nikada ne formira; Također se može koristiti za predviđanje brzine adsorpcije molekula na površini kada postoji značajan protok koji potiskuje gradijent koncentracije vrlo plitko u podzemlju. Ovo kritično vrijeme se značajno razlikuje od vremena dolaska prvog putnika ili srednjeg vremena slobodnog puta. Korištenje prosječnog vremena prvog putnika i Fickovog zakona difuzije za procjenu prosječne brzine vezivanja značajno će precijeniti gradijent koncentracije jer prvi putnik obično dolazi iz mnogo slojeva susjednih područja udaljenih od cilja, stoga je njegovo vrijeme dolaska znatno duže od vremena difuzije najbližeg susjeda. Korištenje srednjeg vremena slobodnog puta plus Langmuirove jednačine uzrokovat će vještački gradijent koncentracije između početne lokacije prvog putnika i površine cilja jer se ostali susjedni slojevi još nisu promijenili, stoga je značajno niža procjena stvarnog vremena vezivanja, tj. samog stvarnog vremena dolaska prvog putnika, inverznog gore navedenoj brzini, teško izračunati. Ako se sistem može pojednostaviti na 1D difuziju, tada se prosječno vrijeme prvog putnika može izračunati korištenjem istog kritičnog vremena difuzije najbližeg susjeda za udaljenost prvog susjeda kao MSD,<ref name = "Pandey-JPCB2024">{{cite journal | vauthors = Pandey S, Gautam D, Chen J | title = Measuring the Adsorption Cross Section of YOYO-1 to Immobilized DNA Molecules | journal = Journal of Physical Chemistry B | volume = 128| pages = 7254–7262 | date = 2024-07-16 | issue = 29 | pmid = 39014882| pmc = 11286311| doi = 10.1021/acs.jpcb.4c03359 }}</ref> :<math display="block">L = \sqrt{2Dt} , </math> ghje je: *<math>L~=C_b^{-1/3} </math> (jesinica m) [[peosjek|prosječna]] udaljenost najbližeg susjeda aproksimirana kao kubno pakovanje, gdje je <math>C_b</math> koncentracija rastvorene supstance u glavnom rastvoru (jedinica # molekul / m<sup>3</sup>), *<math>D</math> je koeficijent difuzije definisan Fickovom jednačinom (jedinica m<sup>2</sup>/s), *<math>t</math> je kritično vrijeme (jedinica s). U ovom kritičnom vremenu, malo je vjerovatno da je prvi putnik stigao i adsorbovao se. Ali to određuje brzinu dolaska slojeva susjednih slojeva. Pri ovoj brzini sa gradijentom koncentracije koji se zaustavlja oko prvog susjednog sloja, gradijent se ne projektuje virtuelno u dužem vremenu kada stvarni prvi putnik stigne. Dakle, prosječna brzina dolaska prvog putnika (jedinica # molekul/s) za ovu 3D difuziju pojednostavljena u 1D problemu, :<math display="block"> \langle r \rangle = \frac{a}{t} = 2aC_b^{2/3}D , </math> gdje je <math> a</math> faktor pretvaranja 3D problema difuzivne adsorpcije u 1D problem difuzije čija vrijednost zavisi od sistema, npr. udio površine adsorpcije <math>A</math> preko površine sfere najbližeg susjeda rastvorene supstance <math>4 \pi L^2 /4</math> pod pretpostavkom kubnog pakovanja, gdje svaka jedinica ima osam susjeda, koje dijeli s drugim jedinicama. Ovaj primjer udjela konvergira rezultat ka 3D rješenju difuzivne adsorpcije prikazanom gore s malom razlikom u predfaktoru zbog različitih pretpostavki o pakovanju i zanemarivanja drugih susjeda. Kada je područje interesa veličina molekule (konkretno, "duga cilindrična molekula" kao što je [[DNK]]), jednačina brzine adsorpcije predstavlja frekvenciju sudara dvije molekule u razrijeđenom rastvoru, pri čemu jedna molekula ima specifičnu stranu, a druga nema sternu zavisnost, tj. molekula (slučajna orijentacija) udara jednu stranu druge. Konstanta difuzije mora se ažurirati na relativnu konstantu difuzije između dvije difuzirajuće molekule. Ova procjena je posebno korisna u proučavanju interakcije između male molekule i veće molekule kao što je protein. Efektivna konstanta difuzije je dominantno ista kao manja, čija se konstanta difuzije može koristiti umjesto nje. Gornja jednačina brzine udara je također korisna za predviđanje kinetike molekularnog [[samoorganizovanja]] na površini. Molekuli su nasumično orijentisani u rastvoru u masi. Pod pretpostavkom da 1/6 molekula ima ispravnu orijentaciju u odnosu na mjesta vezivanja na površini, tj. 1/2 z-pravca u x, y, z tri dimenzije, stoga je koncentracija od interesa samo 1/6 koncentracije u masi. Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu, trebalo bi biti moguće izračunati teorijsku krivulju kinetike adsorpcije koristeći [[Langmuirov model adsorpcije]]. U rigidnijoj slici, 1/6 se može zamijeniti steričkim faktorom geometrije vezivanja. [[Datoteka:JChen2022JPCA.png|thumb|Poređenje teorije sudara i difuzne teorije sudara.<ref name=JChen2022JPCA/>]] Frekvencija bimolekularnih sudara povezana s mnogim reakcijama, uključujući koagulaciju/agregaciju proteina, prvobitno je opisana [[Smoluchowskijeva jednačina koagulacije| Smoluchowskijevom jednačinom koagulacije]] koju je predložio [[Marian Smoluchowski]] u značajnoj publikaciji iz 1916.,<ref name=Smoluchowski1916>{{cite journal | vauthors = Smoluchowski M | title = Drei Vorträge über Diffusion, Brownsche Molekularbewegung und Koagulation von Kolloidteilchen | journal = Zeitschrift für Physik| year = 1916 | volume = 17 | pages = 557–571, 585–599 | language = German | bibcode = 1916ZPhy...17..557S }}</ref> izvedeno iz [[Brownovo kretanje| Brownovog kretanja]] i Fickovih zakona difuzije. Pod idealiziranim uslovima reakcije za A + B → produkt u razrijeđenom [[rastvor]]u, Smoluchowski je sugerirao da se molekularni fluks u beskonačnom vremenskom ograničenju može izračunati iz Fickovih zakona difuzije, što daje fiksni/stabilni gradijent koncentracije od ciljne molekule, npr. B je ciljna molekula koja se relativno drži fiksno, a A je molekula u pokretu koja stvara gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule B zbog reakcije koagulacije između A i B. Smoluchowski je izračunao frekvenciju sudara između A i B u rastvoru sa jedinicom #/s/m<sup>3</sup>: :<math display="block"> Z_{AB} = 4{\pi}RD_rC_AC_B,</math> gdje je: * <math>R</math> [[radijus]] sudara, * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m<sup>2</sup>/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m<sup>3</sup>). Red reakcije ove bimolekularne reakcije je 2, što je analogija rezultatu iz [[teorija sudara|teorije sudara]] zamjenom brzine kretanja molekule difuznim fluksom. U teoriji sudara, vrijeme putovanja između A i B proporcionalno je udaljenosti, što je sličan odnos za slučaj difuzije ako je fluks fiksan. Međutim, u praktičnim uslovima, gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule se mijenja tokom vremena, a molekularni fluks se također mijenja,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> i u [[prosjek]]u [[fluks]] je mnogo veći od beskonačnog vremenskog ograničenja fluksa koje je predložio Smoluchowski. Prije dolaska prvog putnika, Fickova jednačina predviđa gradijent koncentracije tokom vremena koji se u stvarnosti još ne akumulira. Dakle, ova Smoluchowskijeva frekvencija predstavlja donju granicu stvarne frekvencije sudara. U 2022., Chen izračunava gornju granicu frekvencije sudara između A i B u rješenju pod pretpostavkom da je koncentracija molekule u pokretu fiksna nakon prvog najbližeg susjeda ciljne molekule.<ref name=JChen2022JPCA>{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Why Should the Reaction Order of a Bimolecular Reaction be 2.33 Instead of 2? | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 126 | issue = 51 | pages = 9719–9725 | date = December 2022 | pmid = 36520427 | pmc = 9805503 | doi = 10.1021/acs.jpca.2c07500 | bibcode = 2022JPCA..126.9719C }}</ref> Stoga se evolucija gradijenta koncentracije zaustavlja na prvom najbližem susjednom sloju kojem je dato vrijeme zaustavljanja za izračunavanje stvarnog fluksa. To je nazvao kritičnim vremenom i izveo frekvenciju difuznih sudara u jedinici #/s/m<sup>3</sup>:<ref name=JChen2022JPCA/> :<math display="block"> Z_{AB} = \frac{8}{\pi}{\sigma} D_rC_AC_B\sqrt[3]{C_A+C_B} , </math> gdje je: * <math>{\sigma}</math> površina poprečnog presjeka sudara (m<sup>2</sup>), * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m<sup>2</sup>/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m<sup>3</sup>), * <math>\sqrt[3]{C_A+C_B} </math> predstavlja 1/⟨''d''⟩, gdje je ''d'' prosječna udaljenost između dva molekula. Ova jednačina pretpostavlja da je gornja granica frekvencije difuznog sudara između A i B kada prvi susjedni sloj počne osjećati evoluciju gradijenta koncentracije, čiji je red reakcije {{sfrac|2|1|3}} umjesto 2. I Smoluchowskog i JChenova jednačina zadovoljavaju dimenzionalne provjere sa SI jedinicama. Ali prva zavisi od radijusa, a druga od površine kolizijske sfere. Iz dimenzijske analize, trebala bi postojati jednačina koja zavisi od zapremine kolizijske sfere,<ref name = "Chen-AIP2024">{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Dimensional analysis of diffusive association rate equations | journal = AIP Advances | volume = 14| date = 2024-11-14 | issue = 11 | pmid = 39555209 | pmc = 11567696 | doi = 10.1063/5.0238119 | bibcode = 2024AIPA...14k5218C }}</ref> npr., :<math display="block"> Z_{AB} = 4 VD_rC_AC_B(C_A+C_B)^{2/3}, </math> *V je zapremina sfere sudara, ali na kraju, sve jednačine bi trebale konvergirati ka istoj numeričkoj brzini sudara koja se može eksperimentalno izmjeriti. Stvarni red reakcije za bimolekularnu jediničnu reakciju mogao bi biti između 2 i {{sfrac|2|2|3}}, što ima smisla jer je vrijeme difuznog sudara kvadratno zavisno od udaljenosti između dvije molekule. Ove nove jednačine također izbjegavaju singularnost brzine adsorpcije u vremenu nula za Langmuir-Schaeferovu jednačinu. Beskonačna brzina je opravdana pod idealnim uslovima jer kada magično uvedete ciljne molekule u rastvor molekule sonde ili obrnuto, uvijek postoji vjerovatnoća da se preklapaju u vremenu nula, stoga je brzina udruživanja te dvaije molekule [[beskonačnost|beskonačna]]. Nije važno što drugi milioni molekula moraju čekati da njihov prvi partner difundira i stigne. Prosječna brzina je stoga beskonačna. Ali statistički, ovaj argument je besmislen. Maksimalna brzina molekule u vremenskom periodu većem od nule je 1, bez obzira da li se sretnu ili ne, stoga beskonačna brzina u nultom vremenu za taj par molekula zapravo treba biti samo jedan, što prosječnu brzinu čini 1/milion ili više i statistički zanemarljivom. Ovo se u stvarnosti čak ni ne računa – nijedne dvije molekule nemogu se magično sresti u nultom vremenu. === Biološka perspektiva === Prvi zakon dovodi do sljedeće formule:<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| vauthors = Nosek TM | chapter=Section 3/3ch9/s3ch9_2 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> :<math display="block">\text{flux} = {-P \left(c_2 - c_1\right)} , </math> gdje je * {{mvar|P}} permeabilnost, eksperimentalno određena membranska "[[Električna provodljivost|provodljivost]]" za dati plin na datoj temperaturi, * {{math|''c''<sub>2</sub> − ''c''<sub>1</sub>}} je razlika u [[koncentracijs|koncentraciji]] plina preko [[Vještačka membrana|membrane]] za smjer protoka (od {{math|''c''<sub>1</sub>}} do {{math|''c''<sub>2</sub>}}). Fickov prvi zakon je također važan u jednačinama prenosa zračenja. Međutim, u ovom kontekstu, postaje netačan kada je konstanta difuzije niska i zračenje postaje ograničeno brzinom svjetlosti, a ne otporom materijala kroz koji zračenje protiče. U ovoj situaciji, može se koristiti [[ograničavač fluksa]]. Brzina izmjene plina kroz fluidnu membranu može se odrediti korištenjem ovog zakona zajedno s [[Grahamov zakon|Grahamovim zakonom]]. Pod uvjetom razrijeđenog rastvora kada difuzija preuzima kontrolu, propusnost membrane spomenuta u gornjem odjeljku može se teoretski izračunati za rastvorenu supstancu korištenjem jednačine spomenute u posljednjem odjeljku (koristiti s posebnim oprezom jer je jednačina izvedena za guste rastvorene supstance, dok biološke molekule nisu gušće od vode. Također, ova jednačina pretpostavlja idealan gradijent koncentracije koji se formira u blizini membrane i razvija.):<ref name = "Pyle-BJNano" /> :<math display="block"> P= 2A_p\eta_{tm} \sqrt{ \frac{D}{\pi t}} , </math> gdje je: * <math>A_P</math> ukupna površina pora na membrani (jedinica m<sup>2</sup>), * <math>\eta_{tm</math> transmembranska efikasnost (bez jedinica), koja se može izračunati iz stohastičke teorije [[hromatografija| hromatografije]], * ''D'' je konstanta difuzije jedinice rastvorene supstance m<sup>2</sup>⋅s<sup>−1</sup>, * ''t'' je vremenska jedinica s, * ''c''<sub>2</sub>, koncentracija ''c''<sub>1</sub> treba koristiti jedinicu mol m<sup>−3</sup>, tako da jedinica fluksa postaje mol s<sup>−1</sup>. Fluks opada preko kvadratnog korijena vremena jer se gradijent koncentracije nakuplja u blizini membrane tokom vremena pod idealnim uslovima. Kada postoji protok i konvekcija, fluks se može značajno razlikovati od onoga što jednačina predviđa i pokazati efektivno vrijeme t sa fiksnom vrijednošću,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> što čini fluks stabilnim umjesto da opada tokom vremena. Kritično vrijeme je procijenjeno pod idealiziranim uslovima protoka kada se ne formira gradijent.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/><ref name=JChen2022JPCA/> Ova strategija se usvaja u biologiji kao što je cirkulacija krvi. === Primjene u proizvodnji poluprovodnika === Poluprovodnik je zajednički termin za niz uređaja. Uglavnom uključuje tri kategorije: uređaje sa dva terminala, uređaje sa tri terminala i uređaje sa četiri terminala. Kombinacija poluprovodnika naziva se integrisano kolo. Odnos između Fickovog zakona i poluprovodnika: princip poluprovodnika je prenos hemikalija ili dopanta iz sloja u sloj. Fickov zakon se može koristiti za kontrolu i predviđanje difuzije znajući koliko se koncentracija dopanata ili hemikalija pomiče po metru i sekundi putem matematike. Stoga se mogu proizvesti različite vrste i nivoi poluprovodnika. Tehnologije izrade [[integrusano kolo|Integrisanih kola]], modelni procesi poput CVD-a, toplotne oksidacije, mokre oksidacije, dopiranja itd. koriste jednačine difuzije dobijene iz Fickovog zakona. ==== CVD metoda izrade poluprovodnika==== Plašt je vrsta poluprovodnika čija je silicijska podloga prekrivena slojem [[polimer]]nog lanca i filmova stvorenih CVD-om. Ovaj film sadrži dopante n-tipa i p-tipa i preuzima odgovornost za provodljivost dopanata. Princip CVD-a oslanja se na plinsku fazu i hemijsku reakciju plin-čvrsto stanje za stvaranje tankih filmova. Viskozni režim toka CVD-a pokreće gradijent pritiska. CVD također uključuje komponentu difuzije različitu od površinske difuzije adatoma. U CVD-u, reaktanti i produkti također moraju difundirati kroz granični sloj stajaćeg gasa koji postoji pored podloge. Ukupan broj koraka potrebnih za rast CVD filma su difuzija reaktanata u gasnoj fazi kroz granični sloj, adsorpcija i površinska difuzija adatoma, reakcije na podlozi i difuzija produkata u gasnoj fazi kroz granični sloj. Profil brzine protoka gasa je: :<math display="block">\delta(x) = \left( \frac{5x}{\mathrm{Re}^{1/2}} \right) \mathrm{Re}=\frac{v\rho L}{\eta}, </math> gdje je: * <math>\delta</math> debljina, * <math>\mathrm{Re}.indd> je Reynoldsov broj, * {{mvar|x}} je dužina supstrata, * {{math|1=''v'' = 0}} na bilo kojoj površini, * <math>\eta</math> je viskoznost, * <math>\rho</math> je gustoća. Integracijom {{mvar|x}} od {{math|0}} do {{mvar|L}} dobija se [[prosjek|prosječna]] debljina: :<math display="block">\delta = \frac{10L}{3\mathrm{Re}^{1/2}} . </math> Da bi reakcija bila uravnotežena, reaktanti moraju difundirati kroz stagnirajući granični sloj da bi došli do supstrata. Stoga je poželjan tanak granični sloj. Prema jednačinama, povećanje vo bi rezultiralo većim rasipom reaktanata. Reaktanti neće ravnomjerno doći do supstrata ako tok postane turbulentan. Druga mogućnost je prelazak na novi noseći plin s nižom viskoznošću ili gustoćom. Fickov prvi zakon opisuje difuziju kroz granični sloj. Difuzija se određuje kao funkcija pritiska (''p'') i temperature (''T'') u plinu: :<math display="block">D = D_0 \left(\frac{p_0}{p}\right) \left(\frac{T}{T_0}\right)^{3/2} , </math> gdje su: * <math>p_0</math> standardni pritisak, * <math>T_0</math> je standardna temperatura, * <math>D_0</math> je standardna difuzivnost. Jednačina kaže da povećanje temperature ili smanjenje pritiska može povećati difuzivnost. Fickov prvi zakon predviđa fluks reaktanata prema supstratu i produkta od supstrata: :<math display="block">J = -D_i \left ( \frac{dc_i}{dx} \right ) , </math> gdje su: * <math>x</math> debljina <math>\delta</math>, * <math>dc_i</math> koncentracija prvog reaktanta. U zakonu idealnog olima <math>pV = nRT</math>, koncentracija gasa se izražava parcijalnim pritiskom: :<math display="block">J = - D_i \left ( \frac{p_i-p_0}{\delta RT} \right ) , </math> gdje su: * <math>R</math> > plinska konstanta, * <math>\frac{p_i-p_0}{\delta}<math> gradijent parcijalnog pritiska. Kao rezultat toga, Fickov prvi zakon nam govori da možemo koristiti gradijent parcijalnog pritiska za kontrolu difuzivnosti i kontrolu rasta tankih filmova [[poluprovodnik]]a. U mnogim realnim situacijama, jednostavan Fickov zakon nije adekvatna formulacija za problem poluprovodnika. Primjenjuje se samo na određene uslove, na primjer, za date granične uslove poluprovodnika: difuzija konstantne koncentracije izvora, ograničena koncentracija izvora ili difuzija pokretne granice (gdje se dubina spoja stalno pomiče u supstrat). ==== Neispravnost Fickove difuzije ==== Iako se Fickova difuzija koristila za modeliranje procesa difuzije u proizvodnji poluprovodnika (uključujući CVD reaktore) u ranim danima, često ne uspijeva validirati difuziju u naprednim poluprovodničkim čvorovima (< 90 nm). To uglavnom proizlazi iz nemogućnosti Fickove difuzije da precizno modelira procese difuzije na molekularnom nivou i manjim. U naprednoj proizvodnji poluprovodnika, važno je razumjeti kretanje na atomskim skalama, što je nemogućno kod kontinuirane difuzije. Danas većina proizvođača poluprovodnika koristi slučajno hodanje za proučavanje i modeliranje procesa difuzije. To nam omogućava da proučavamo efekte difuzije na diskretan način kako bismo razumjeli kretanje pojedinačnih atoma, molekula, plazme itd. U takvom procesu, kretanje difuzirajućih vrsta (atoma, molekula, plazme itd.) tretira se kao diskretna cjelina, prateći slučajno hodanje kroz CVD reaktor, granični sloj, strukture materijala itd. Ponekad, [[kretanje]] može slijediti pristrasno slučajno hodanje ovisno o uvjetima obrade. Statistička analiza se provodi kako bi se razumjela varijacija/stohastičnost koja proizlazi iz slučajnog hodanja vrsta, što zauzvrat utječe na cjelokupni proces i električne varijacije. === Proizvodnja hrane i kuhanje === Formulacija Fickovog prvog zakona može objasniti niz složenih fenomena u kontekstu hrane i kuhanja: Difuzija molekula poput [[etilen]]a podstiče rast i zrenje biljaka, molekule [[soli]] i [[šećer]]a podstiču salamurenje i mariniranje mesa, a molekule vode dehidraciju. Fickov prvi zakon se također može koristiti za predviđanje promjenjivih profila vlage u špageti rezancima dok se hidratiziraju tokom kuhanja. Ove pojave se odnose na spontano [[kretanje]] [[čestica]] [[rastvor]]enih materija vođeno gradijentom koncentracije. U različitim situacijama postoji različita difuzivnost koja je konstanta.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhou L, Nyberg K, Rowat AC | title = Understanding diffusion theory and Fick's law through food and cooking | journal = Advances in Physiology Education | volume = 39 | issue = 3 | pages = 192–197 | date = September 2015 | pmid = 26330037 | doi = 10.1152/advan.00133.2014 | s2cid = 3921833 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/1t87565r }}</ref> Kontroliranjem gradijenta koncentracije, vremena kuhanja i oblika hrane, može se kontrolirati soljenje. == Također pogledajte == * [[Advekcija]] * [[Churchill-Bernsteinova jednačina]] * [[Difuzija]] * [[Lažna difuzija]] * [[Izmjena plinova]] * [[Fluks mase]] * [[Maxwell-Stefanova difuzija]] * [[Nernst-Planckova jednačina]] * [[Osmoza]] == Reference== {{reflist}} <ref name=JixinMCSimuAdsorption> {{cite journal | vauthors = Chen J | title = Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces | journal = AIP Advances | volume = 12 | issue = 1| date = January 2022 | pmid = 35070490 | pmc = 8758205 | doi = 10.1063/5.0064140 | bibcode = 2022AIPA...12a5318C }} </ref> == Dodatni izvori== {{refbegin}} * {{cite book | vauthors = Berg HC |title=Random Walks in Biology |publisher=Princeton |year=1977}} * {{cite book | vauthors = Bird RB, Stewart WE, Lightfoot EN |title=Transport Phenomena |publisher=John Wiley & Sons |year=1976}} * {{cite book |title=Thermodynamics and Kinetics in Materials Science: A Short Course |url=https://archive.org/details/thermodynamicski00boks |url-access=limited | veditors = Bokshtein BS, Mendelev MI, Srolovitz DJ |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/thermodynamicski00boks/page/n181 167]–171}} * {{cite book | vauthors = Crank J |title=The Mathematics of Diffusion |publisher=Oxford University Press |year=1980}} * {{cite journal | vauthors = Fick A |title=On liquid diffusion |journal=Annalen der Physik und Chemie |volume=94 |page=59 |year=1855}} – reprinted in {{cite journal|journal=Journal of Membrane Science |volume=100 |pages=33–38 |year=1995 |doi=10.1016/0376-7388(94)00230-v |title=On liquid diffusion|last1=Fick |first1=Adolph }} * {{cite book | vauthors = Smith WF |title=Foundations of Materials Science and Engineering |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |year=2004}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [http://dragon.unideb.hu/~zerdelyi/Diffusion-on-the-nanoscale/node2.html Fick's equations, Boltzmann's transformation, etc.] (with figures and animations) * [http://cnx.org/content/m1036/2.11/ Fick's Second Law] on OpenStax [[Kategorija:Difuzija]] [[Kategorija:Matematika]] [[Kategorija:Fizička hemija]] [[Kategorija:Statistika] [[Kategorija:Mehanika]] sz11in28rzc3pv1b3z6knfhdrn07nxm 3837014 3837012 2026-04-24T10:40:04Z Schalabeiser 180668 /* Vanjski linkovi */ 3837014 wikitext text/x-wiki [[Slika:DiffusionMicroMacro.gif|thumb|280px|[[ Molekularna difuzija]] sa mikroskopskog i makroskopskog stanovišta. U početku, molekule [[rastvorena supstanca|rastvorene supstance]] nalaze se na lijevoj strani barijere (ljubičasta linija), a nijedna na desnoj strani. Barijera se uklanja i otopljena supstanca difundira kako bi ispunila cijelu posudu. <br>'''Vrh''': Jedna molekula se kreće nasumično.<br> '''Sredina''': S većim brojem molekula, postoji jasan trend gdje otopljena supstanca sve ravnomjernije ispunjava posudu. <br>'''Dno''': S ogromnim brojem molekula otopljene supstance, nasumičnost postaje neotkrivena: Čini se da se otopljena supstanca glatko i sistematski kreće iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije. Ovaj glatki tok opisan je Fickovim zakonima.]] '''Fickovi zakoni difuzije''', poznatu u kao '''gradijenti koncentracije''', opisuju [[difuzija|difuziju]] , a prvi ih je postavio [[Adolf Fick]] 1855. godine na osnovu uglavnom eksperimentalnih rezultata. Mogu se koristiti za rješavanje [[masena difuzivnost|koeficijenta difuzije]], {{mvar|D}}. Fickov prvi zakon može se koristiti za izvođenje njegovog drugog zakona, koji je zauzvrat identičan [[jednačina difuzije| jednačini difuzije]]. ''Fickov prvi zakon'': Kretanje [[čestica]] od visoke do niske koncentracije (difuzivni [[fluks]]) direktno je proporcionalno gradijentu koncentracije čestice.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-443-13987-1.00017-X |chapter=Physical transport of air pollutants |title=Air Pollution Calculations |date=2024 |last1=Vallero |first1=Daniel A. |pages=163–190 |isbn=978-0-443-13987-1 }}</ref> ''Fickov drugi zakon'': Predviđanje promjene gradijenta koncentracije s vremenom usljed difuzije. Proces difuzije koji se pridržava Fickovih zakona naziva se normalna ili Fickova difuzija; u suprotnom se naziva [[anomalna difuzija]] ili ne-Fickova difuzija. == Historija == Godine 1855., fiziolog [[Adolf Fick]] prvi je izvijestio <ref name=":0">{{cite journal| vauthors = Fick A|journal=Annalen der Physik |year=1855 | volume=94 |issue=1 |pages=59–86 |doi=10.1002/andp.18551700105|language=de |title=Ueber Diffusion|bibcode=1855AnP...170...59F |doi-access=free }} * {{cite journal | vauthors = Fick A |journal= The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|year=1855 | title = On liquid diffusion |volume=10 |issue=63 |pages=30–39 |doi=10.1080/14786445508641925 }}</ref> njegovi sada dobro poznati zakoni koji upravljaju transportom mase difuzijskim putem. Fickov rad je inspirisan ranijim eksperimentima [[Thomas Graham (hemičar)|Thomasa Grahama]], koji nisu uspjeli predložiti fundamentalne zakone po kojima će Fick postati poznat. Fickov zakon je analogan odnosima koje su u istoj epohi otkrili drugi eminentni naučnici: [[Darcyjev zakon]] (hidraulički tok), [[Ohmov zakon]] (transport naboja) i [[Fourierov zakon]] (transport toplote). Fickovi eksperimenti (modelirani po Grahamovom) bavili su se mjerenjem koncentracija i [[fluks]]a [[soli]], koja difundira između dva rezervoara kroz cijevi s vodom. Značajno je da se Fickov rad prvenstveno bavio difuzijom u fluidima, jer se u to vrijeme difuzija u čvrstim tvarima nije smatrala općenito mogućom.<ref>{{cite journal |url=http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf | vauthors = Philibert J |title=One and a Half Centuries of Diffusion: Fick, Einstein, before and beyond |journal=Diffusion Fundamentals |volume=2 |year=2005 |page=1.1–1.10 | doi = 10.62721/diffusion-fundamentals.2.187 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205030323/http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> Danas, Fickovi zakoni čine jezgro razumijevanja difuzije u čvrstim tvarima, tekućinama i plinovima (u odsustvu kretanja fluida u posljednja dva slučaja). Kada proces difuzije „ne“ slijedi Fickove zakone (što se događa u slučajevima difuzije kroz porozne medije i difuzije bubrećih penetranata, između ostalog),<ref>{{cite book| vauthors = Vázquez JL |year=2006 |chapter=The Porous Medium Equation |title=Mathematical Theory |publisher=Oxford Univ. Press.}}</ref><ref name=GorbanMMNP2011>{{cite journal| vauthors = Gorban AN, Sargsyan HP, Wahab HA |year=2011 |arxiv=1012.2908|title=Quasichemical Models of Multicomponent Nonlinear Diffusion |journal= Mathematical Modelling of Natural Phenomena|volume=6 |issue=5 |pages= 184–262 |doi=10.1051/mmnp/20116509|s2cid=18961678 }}</ref> it is referred to as ''non-Fickian''. == Fickov prvi zakon == '''Fickov prvi zakon''' povezuje difuzivni [[fluks]] sa {{anchor|concentration gradijent}}gradijentom koncentracije. On postulira da fluks ide iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije, sa veličinom koja je proporcionalna gradijentu koncentracije (prostornom derivatu), ili pojednostavljeno rečeno, koncept da će se rastvorena supstanca kretati iz područja visoke koncentracije u područje niske koncentracije preko gradijenta koncentracije. U jednoj (prostornoj) dimenziji, zakon se može napisati u različitim oblicima, gdje je najčešći oblik (vidi <ref>{{cite book | vauthors = Atkins P, de Paula J |year=2006 |title=Physical Chemistry for the Life Science |url= https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Physical_and_Theoretical_Chemistry_Textbook_Maps/Supplemental_Modules_(Physical_and_Theoretical_Chemistry)/Kinetics/Diffusion#Fick.E2.80.99s_First_Law_of_Diffusion }}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1017/CBO9781139025614 |title=Essentials of Micro- and Nanofluidics |date=2013 |last1=Conlisk |first1=A. Terrence |isbn=978-0-521-88168-5 |page=43 }}</ref>) je u molarnoj bazi: :<math display="block">J = -D \frac{d \varphi}{d x}, </math> :gdje * {{mvar|J}} predstavlja '''fluks difuzije''', čija je [[dimenzionalna analiza|dimenzija]] [[količina supstance]] po jedinici površine po jedinici vremena. {{mvar|J}} mjeri količinu supstance koja će proteći kroz jedinicu površine tokom jediničnog vremenskog intervala, * {{mvar|D}} je '''koeficijent difuzije''' ili '''[[difuzivnost mase|difuzivnost]]'''. Njegova dimenzija je površina po jedinici vremena, * <math> \frac{d \varphi}{d x} </math> je '''gradijent koncentracije''', * {{mvar|φ}} (za idealne smjese) je koncentracija, s dimenzijom količine supstance po jedinici volumena, * {{mvar|x}} je položaj, čija je dimenzija dužina. {{mvar|D}} je proporcionalan kvadratu brzine difuzirajućih čestica, koja zavisi od temperature, viskoznosti fluida i veličine čestica prema Stokes-Einsteinovoj relaciji (kinetička teorija)#Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinova relacija]]. Modeliranje i predviđanje Fickovih koeficijenata difuzije je teško. Oni se mogu procijeniti korištenjem empirijskog Vignesovog modela [[korelacija|korelacije]].<ref>{{Cite journal |last=Vignes |first=Alain |date=May 1966 |title=Diffusion in Binary Solutions. Variation of Diffusion Coefficient with Composition |url=https://doi.org/10.1021/i160018a007 |journal=Industrial & Engineering Chemistry Fundamentals |volume=5 |issue=2 |pages=189–199 |doi=10.1021/i160018a007 |issn=0196-4313|url-access=subscription }}</ref> ili fizički motivirano skaliranje entropije.<ref>{{Cite journal |last1=Schmitt |first1=Sebastian |last2=Hasse |first2=Hans |last3=Stephan |first3=Simon |date=2025-03-17 |title=Entropy scaling for diffusion coefficients in fluid mixtures |journal=Nature Communications |language=en |volume=16 |issue=1 |page=2611 |doi=10.1038/s41467-025-57780-z |issn=2041-1723 |pmc=11914492 |pmid=40097384|arxiv=2409.17615 |bibcode=2025NatCo..16.2611S }}</ref> U razrijeđenim vodenim rastvorima, koeficijenti difuzije većine iona su slični i imaju vrijednosti koje se na sobnoj temperaturi kreću u rasponu od {{val|0.6|-|2|e=-9|u=m<sup>2</sup>/s}}. Za biološke molekule, koeficijenti difuzije se obično kreću od 10<sup>−10</sup> do 10<sup>−11</sup>m<sup>2</sup>/s. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti {{math|∇}}, operator [[del]] ili [[gradijent]], koji generalizira prvi derivat, dobijajući <math display="block"> \mathbf{J}=- D\nabla \varphi , </math> gdje {{math|'''J'''}} označava difuzijski fluks. Pokretačka sila jednodimenzionalne difuzije je veličina {{math|−{{sfrac|∂''φ''|∂''x''}}}, koja je za idealne smjese gradijent koncentracije. === Varijacije prvog zakona === Drugi oblik za prvi zakon je da se napiše s primarnom varijablom kao [[Maseni udio (hemija)|maseni udio]] ({{mvar|y<sub>i</sub>}}, dat na primjer u kg/kg), tada se jednačina mijenja u :<math display="block">\mathbf{J}_i = -\frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrstu, * {{math|'''J'''<sub>''i''</sub>}} je '''difuzijski fluks''' {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste (na primjer u mol/m<sup>2</sup>/s), * {{math|'''M''<sub>''i''</sub>}} je [[molarna masa]] {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste, * {{mvar|ρ}} je smjesa [[gustoća]] (na primjer u kg/m<sup>3</sup>). :<math>\rho</math> je izvan operatora [[gradijent]]. To je zato što :<math display="block">y_i = \frac{\rho_{si}}{\rho} , </math> gdje je {{mvar|ρ<sub>si</sub>}} parcijalna [[gustoća]] {{mvar|i}}-te vrste. Osim ovoga, u hemijskim sistemima koji nisu idealni rastvori ili smjese, pokretačka sila za difuziju svake vrste je gradijent [[hemijskog potencijala]] te vrste. Tada se može napisati Fickov prvi zakon (jednodimenzionalni slučaj) :<math display="block">J_i = - \frac{D c_i}{RT} \frac{\partial \mu_i}{\partial x} , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>-tu</sup> vrstu, * {{mvar|c}} je koncentracija (mol/m<sup>3</sup>), * {{mvar|R}} je [[univerzalna plinska konstanta]] (J/K/mol), * {{mvar|T}} je apsolutna temperatura (K), * {{mvar|μ}} je hemijski potencijal (J/mol). Pokretačka sila Fickovog zakona može se izraziti kao [[fugativnost|fugativna]] razlika: :<math display="block">J_i = - \frac{D}{RT} \frac{\partial f_i}{\partial x} , </math> gsje je <math> f_i </math> fugativnost u Pa. <math> f_i </math> je [[parcijalni pritisak]] komponente {{math|''i''}} u pari <math> f_i^\text{G} </math> ili telna <math> f_i^\text{L} </math> faza. U ravnoteži para-tečnost, fluks isparavanja je nula jer <math> f_i^\text{G} = f_i^\text{L} </math>. === Izvođenje Fickovog prvog zakona za gasove === U nastavku su date četiri verzije Fickovog zakona za binarne gasne smjese. One pretpostavljaju: termička difuzija je zanemarljiva; sila tijela po jedinici mase je ista na obje vrste; i ili je pritisak konstantan ili obje vrste imaju istu molarnu masu. Pod ovim uslovima,<ref>{{cite book| vauthors = Williams FA |year=1985 |chapter=Appendix E |title=Combustion Theory |publisher=Benjamin/Cummings}}</ref> detaljno pokazuje kako se jednačina difuzije iz [[kinetička teorija plinova| kinetičke teorije plinova]] svodi na ovu verziju Fickovog zakona: :<math display="block"> \mathbf{V_i}=- D \, \nabla \ln y_i , </math> gdje je {{math|'''V<sub>i</sub>'''}} brzina difuzije vrste {{mvar|i}}. U smislu fluksa vrste, ovo je :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i . </math> Ako, dodatno, <math> \nabla \rho = 0</math>, ovo se svodi na najčešći oblik Fickovog zakona, :<math display="block"> \mathbf{J_i}=- D\nabla \varphi .</math> Ako (umjesto ili pored `\nabla\rho = 0`) obje vrste imaju istu molarnu masu, Fickov zakon postaje; :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla x_i, </math> gdje je <math> x_i </math> [[molni udio]] vrste {{mvar|i}}. == Fickov drugi zakon == '''Fickov drugi zakon''' predviđa kako difuzija uzrokuje promjenu koncentracije u odnosu na vrijeme. To je [[parcijalna diferencijalna jednačina]] koja u jednoj dimenziji glasi :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2},</math> gdje je * {{mvar|φ}} koncentracija u dimenzijama :<math>[\mathsf{N}\mathsf{L}^{-3}]</math>, example mol/m<sup>3</sup>; {{math|1=''φ'' = ''φ''(''x'',''t'')}} je funkcija koja zavisi od lokacije {{mvar|x}} i vremena {{mvar|t}}, * {{mvar|t}} je vrijeme, primjer s, * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije u dimenzijama :<math>[\mathsf{L}^2\mathsf{T}^{-1}]</math>, primjer m<sup>2</sup>/s, * {{mvar|x}} je pozicija, primjer m. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti [[Laplasovu funkciju]] {{math|1=Δ = ∇<sup>2</sup>}}, koja generalizuje drugi izvod, dobijajući jednačinu :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\Delta \varphi . </math> Fickov drugi zakon ima isti matematički oblik kao [[Jednačina toplote]] i njegovo [[fundamentalno rješenje]] je isto kao i [[Jezgro toplote]], osim prebacivanja toplotne provodljivosti <math>k</math> sa koeficijentom difuzije <math>D</math>: :<math display="block">\varphi(x,t)=\frac{1}{\sqrt{4\pi Dt}}\exp\left(-\frac{x^2}{4Dt}\right).</math> === Izvođenje drugog Fickovog zakona === === Fickov prvi zakon === U jednoj dimenziji, sljedeće izvođenje se zasniva na sličnom argumentu koji je iznio Berg 1977. (vidi [[#Reference|reference]]). Razmotrimo skup čestica koje vrše slučajno hodanje u jednoj dimenziji sa skalom dužine {{math|Δ''x''}} i vremenskom skalom {{math|Δ''t''}}. Neka je {{math|''N''(''x'',''t'')}} broj čestica na poziciji {{mvar|x}} u trenutku {{mvar|t}}. U datom vremenskom koraku, polovina čestica bi se pomjerila lijevo, a polovina desno. Pošto se polovina čestica u tački {{mvar|x}} pomjera desno, a polovina čestica u tački {{math|''x'' + Δ''x''}} pomjera lijevo, neto kretanje udesno je: :<math display="block">-\tfrac{1}{2}\bigl[N(x + \Delta x, t) - N(x, t)\bigr]</math> [[Flus]], {{mvar|J}}, je ovo neto kretanje [[čestica]] preko nekog elementa površine {{mvar|a}}, normalno na slučajno hodanje tokom vremenskog intervala {{math|Δ''t}}. Stoga možemo pisati: :<math display="block">J = - \frac{1}{2} \left[\frac{ N(x + \Delta x, t)}{a \Delta t} - \frac{ N(x, t)}{a \Delta t}\right]</math> Množenjem gornjeg i donjeg dijela desne strane sa {{math|(Δ''x'')<sup>2</sup>}} i prepisivanjem, dobija se: :<math display="block"> J = -\frac{\left(\Delta x\right)^2}{2 \Delta t}\left[\frac{N(x + \Delta x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2} - \frac{N(x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2}\right]</math> Koncentracija se definira kao broj čestica po jedinici volumena, te stoga: :<math display="block">\varphi (x, t) = \frac{N(x, t)}{a \Delta x}.</math> Pčored toga, {{math|{{sfrac|(Δ''x'')<sup>2</sup>|2Δ''t''}}}} je definicija jednodimenzionalne konstante difuzije, {{mvar|D}}. Stoga se naš izraz pojednostavljuje na: :<math display="block"> J = -D \left[\frac{\varphi (x + \Delta x, t)}{\Delta x} - \frac{\varphi (x , t)}{\Delta x}\right]</math> U graničnoj vrijednosti gdje je {{math|Δ''x''}} infinitezimal, desna strana postaje prostorni derivat: :<math display="block"> J = - D \frac{\partial \varphi}{\partial x} </math> . Ovo je slučaj samo za početni uslov vrlo početne Gaussove distribucije. Druge geometrije problema će dovesti do drugačijih rješenja. Fickov drugi zakon može se izvesti iz Fickovog prvog zakona i [[zakona očuvanja mase]] u odsustvu bilo kakvih hemijskih reakcija: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} + \frac{\partial}{\partial x}J = 0 \Rightarrow\frac{\partial \varphi}{\partial t} -\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x}\varphi\right)\,=0.</math> Pod pretpostavkom da je koeficijent difuzije {{mvar|D}} konstanta, možemo zamijeniti redove diferencijacije i pomnožiti je konstantom: :<math display="block">\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x} \varphi\right) = D\frac{\partial}{\partial x} \frac{\partial}{\partial x} \varphi = D\frac{\partial^2\varphi}{\partial x^2},</math> i, stoga, dobijamo oblik Fickovih jednačina kao što je gore navedeno. Za slučaj difuzije u dvije ili više dimenzija, Fickov drugi zakon postaje <math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\nabla^2\varphi,</math> što je analogno [[toplotnoj jednačini]]. Ako koeficijent difuzije nije konstanta, već zavisi od koordinate ili koncentracije, Fickov drugi zakon daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = \nabla \cdot (D\,\nabla\varphi).</math> Važan primjer je slučaj kada je {{math|'''φ'''}} u stacionarnom stanju, tj. koncentracija se ne mijenja s vremenom, tako da je lijevi dio gornje jednačine identično nula. U jednoj dimenziji s konstantom {{mvar|D}}, rješenje za koncentraciju bit će linearna promjena koncentracija duž {{mvar|x}}. U dvije ili više dimenzija dobijamo :<math display="block"> \nabla^2\varphi = 0,</math> što je [[Laplasova jednačina]], čija rješenja matematičari nazivaju [[harmonijska funkcija| harmonijskim funkcijama]]. == Primjeri rješenja i generalizacija == Fickov drugi zakon je poseban slučaj [[jednačine konvekcije-difuzije]] u kojoj nema [[advekcije|advektivnog fluksa]] i nema neto volumetrijskog izvora. Može se izvesti iz [[Jednačina kontinuiteta|jednačina kontinuiteta]]: :<math display="block"> \frac{\partial \varphi}{\partial t} + \nabla\cdot\mathbf{j} = R, </math> gdje je {{math|'''j'''}} ukupni [[fluks]] i {{mvar|R}} je neto volumetrijski izvor za {{math|'''φ'''}}. Pretpostavlja se da je jedini izvor fluksa u ovoj situaciji ''difuzni fluks'': :<math display="block">\mathbf{j}_{\text{diffusion}} = -D \nabla \varphi . </math> Uključivanjem definicije difuznog fluksa u jednačinu kontinuiteta i pretpostavkom da nema izvora ({{math|1=''R'' = 0}}), dolazimo do Fickovog drugog zakona: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2} . </math> Ako je fluks rezultat i difuzijskog fluksa i [[advekcije|advektivnog fluksa]], rezultat je [[jednačina konvekcije-difuzije]]. === Primjer rješenja 1: konstantan izvor koncentracije i dužina difuzije === Jednostavan slučaj difuzije s vremenom {{mvar|t}} u jednoj dimenziji (uzeto kao {{mvar|x}}-osa) od granice koja se nalazi na poziciji {{math|1=''x'' = 0}}, gdje se koncentracija održava na vrijednosti {{math|''n''<sub>0</sub>}} je :<math display="block">n \left(x,t \right)=n_0 \operatorname{erfc} \left( \frac{x}{2\sqrt{Dt}}\right) ,</math> gdje je {{math|erfc}} komplementarna [[funkcija greške]]. To je slučaj kada korozivni plinovi difundiraju kroz oksidativni sloj prema površini metala (ako pretpostavimo da je koncentracija plinova u okolini konstantna i da je difuzijski prostor – tj. sloj produkta korozije – „polubeskonačan“, počevši od 0 na površini i šireći se beskonačno duboko u materijalu). Ako je, pak, difuzijski prostor „beskonačan“ (traje i kroz sloj sa :{{math|1=''n''(''x'', 0) = 0}}, {{math|''x'' > 0}} and that with {{math|1=''n''(''x'', 0) = ''n''<sub>0</sub>}}, {{math|''x'' ≤ 0}}), : tada se rješenje mijenja samo koeficijentom {{sfrac|2}} ispred {{math|''n''<sub>0</sub>}} (jer se difuzija sada odvija u oba smjera). Ovaj slučaj vrijedi kada se neki rastvor s koncentracijom {{math|''n''<sub>0</sub>}} stavi u kontakt sa slojem čistog rastvarača. (Bokstein, 2005) Dužina <math>2\sqrt{Dt}<math> se naziva ''dužina difuzije'' i pruža mjeru koliko se koncentracija proširila u smjeru {{mvar|x}}-difuzijom u vremenu {{mvar|t}} (Bird, 1976). Kao brza aproksimacija funkcije greške, mogu se koristiti prva dva člana [[Taylorov red| Taylorovog reda]]: :<math display="block">n(x,t)=n_0 \left[ 1 - 2 \left(\frac{x}{2\sqrt{Dt\pi}}\right) \right] . </math> Ako je {{mvar|D}} vremenski zavisna, difuzijska dužina postaje :<math display="block"> 2\sqrt{\int_0^t D( \tau ) \,d\tau}. </math> Ova ideja je korisna za procjenu dužine difuzije tokom ciklusa zagrijavanja i hlađenja, gdje {{mvar|D}} varira s temperaturom. === Primjer rješenja 2: Brownova čestica i srednji kvadratni pomak === Drugi jednostavan slučaj difuzije je [[Brownovo kretanje]] jedne čestice. [[Srednji kvadratni pomak]] čestice od njenog prvobitnog položaja je: <math display="block">\text{MSD} \equiv \left \langle \left(\mathbf{x} - \mathbf{x}_0\right)^2 \right \rangle=2nDt , </math> gdje je <math>n</math> [[dimenzija]] Brownovog kretanja čestice. Na primjer, difuzija molekula kroz [[ćelijsku membranu]] debljine 8 nm je 1D difuzija zbog sferne simetrije; Međutim, difuzija molekula od membrane do centra eukariotske ćelije je 3D difuzija. Za cilindrični kaktus, difuzija od fotosintetskih ćelija na njegovoj površini do njegovog centra (ose njegove cilindrične simetrije) je 2D difuzija. Kvadratni korijen MSD-a, <math>\sqrt{2nDt</math>, često se koristi kao karakterizacija koliko se čestica pomjerila nakon isteka vremena <math>t</math>. MSD je simetrično raspoređen po 1D, 2D i 3D prostoru. Dakle, raspodjela vjerovatnoće veličine MSD-a u 1D je [[Gaussova raspojela|Gaussova]], a 3D je [[Maxwell-Boltzmannova raspodjela]]. === Upopćavanja === * U ''nehomogenim medijima'', koeficijent difuzije varira u prostoru, {{math|1=''D'' = ''D''(''x'')}}. Ova zavisnost ne utiče na Fickov prvi zakon, ali se drugi zakon mijenja: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= D(x) \Delta \varphi(x,t) + \sum_{i=1}^3 \frac{\partial D(x)}{\partial x_i} \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}. \end{align} </math> * U ''[[anizoztropnost|anizotropnim]] medijima'', koeficijent difuzije zavisi od smjera. To je simetrični [[tenzor]] :{{math|1=''D<sub>ji</sub>'' = ''D<sub>ij</sub>''}}. Fickov prvi zakon se mijenja u :<math display="block">J=-D \nabla \varphi ,</math> to je proizvod tenzora i vektora: :<math display="block"> J_i=-\sum_{j=1}^3 D_{ij} \frac{\partial \varphi}{\partial x_j}.</math> Za jednačinu difuzije ova formula daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}=\nabla\cdot \bigl(D \nabla \varphi(x,t)\bigr)=\sum_{i=1}^3\sum_{j=1}^3D_{ij} \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}. </math> Simetrična matrica koeficijenata difuzije {{math|''D<sub>ij</sub>''}} treba biti [[Pozitivno definitna matrica|pozitivno definitna]]. Potrebno je napraviti operator desne strane [[Eliptični operator|eliptični]]. * Za ''nehomogene anizotropne medije'' ova dva oblika jednačine difuzije treba kombinovati u: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= \sum_{i,j=1}^3\left(D_{ij}(x) \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}+ \frac{\partial D_{ij}(x)}{\partial x_i } \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}\right). \end{align} </math> * Pristup zasnovan na [[Difuzija|Einsteinova mobilnost i Teorellova formula]] daje sljedeću generalizaciju Fickove jednačine za ''višekomponentnu difuziju'' savršenih komponenti: :<math display="block">\frac{\partial \varphi_i}{\partial t} = \sum_j \nabla\cdot\left(D_{ij} \frac{\varphi_i}{\varphi_j} \nabla \, \varphi_j\right) ,</math> gdje su {{mvar|φ<sub>i</sub>}} koncentracije komponenti, a {{mvar|D<sub>ij</sub>}} je matrica koeficijenata. Ovdje su indeksi {{mvar|i}} i {{mvar|j}} povezani s različitim komponentama, a ne s prostornim koordinatama. [[Difuzija|Chapman-Enskog formule za difuziju u plinovima]] uključuju potpuno iste članove. Ovi fizički modeli difuzije razlikuju se od testnih modela :{{math|1=∂<sub>''t''</sub>''φ<sub>i</sub>'' = Σ<sub>''j''</sub> ''D<sub>ij</sub>'' Δ''φ<sub>j</sub>''}} : koji vrijede za vrlo mala odstupanja od uniformne ravnoteže. Ranije su takvi članovi uvedeni u [[Maxwell-Stefanova difuzijska jednačina| Maxwell-Stefanovu difuzijsku jednačinu]]. Za anizotropne višekomponentne koeficijente difuzije potreban je tenzor četvrtog ranga, na primjer {{math|''D''<sub>''ij'',''αβ''</sub>}}, gdje se {{math|''i'', ''j''}} odnose na komponente, a {{math|1=''α'', ''β'' = 1, 2, 3}} odgovaraju prostornim koordinatama. == Primjene == Jednačine zasnovane na Fickovom zakonu se često koriste za modeliranje [[Pasivni transport|transportnih procesa]] u hrani, [[neuron]]ima, [[biopolimer]]ima, [[Farmakologija|farmaceutskim proizvodima]], [[porozbost|poroznom]] [[tlo|tlu]], [[dinamika populacije]dinamici populacije]], nuklearnim materijalima, [[fizika plazme|fizici plazme]] i [[Dopiranje (poluprovodnici)|dopiranju poluprovodnika]]. Teorija voltametrijskih metoda zasniva se na rješenjima Fickove jednačine. S druge strane, u nekim slučajevima "Fickov (druga uobičajena aproksimacija transportne jednačine je ona iz teorije difuzije)" opis je neadekvatan. Naprimjer, u nauci o [[polimer]]ima i nauci o hrani potreban je općiji pristup za opis transporta komponenti u materijalima koji prolaze kroz stakleni prelaz. Jedan općiji okvir su jednačine Maxwell-Stefanove difuzije.<ref>{{cite book | vauthors = Taylor R, Krishna R | title = Multicomponent mass transfer | volume = 2 | series =Wiley Series in Chemical Engineering | publisher = John Wiley & Sons | year = 1993 | isbn = 978-0-471-57417-0 }}{{page needed|date=September 2024}}</ref> višekomponentnog [[prenos mase|prijenosa mase]], iz kojeg se Fickov zakon može dobiti kao granični slučaj, kada je smjesa izuzetno razrijeđena i svaka [[hemijska vrsta]] interaguje samo sa smjesom u cjelini, a ne sa drugim vrstama. Da bi se objasnilo prisustvo više vrsta u nerazrijeđenoj smjesi, koristi se nekoliko varijacija Maxwell-Stefanovih jednačina. Pogledati također nedijagonalno spregnute procese transporta ([[Onsager recipročni odnosi|Onsagerov odnos]]). === Fickov tok u tečnostima === Kada se dvije [[mišljivost|mišljive]] tečnosti dovedu u kontakt i dođe do difuzije, makroskopska (ili prosječna) koncentracija se mijenja prema Fickovom zakonu. Na mezoskopskoj skali, odnosno između makroskopske skale opisane Fickovim zakonom i molekularne skale, gdje se odvijaju molekularne [[slučajna šetnja|slučajne šetnje]], fluktuacije se ne mogu zanemariti. Takve situacije se mogu uspješno modelirati Landau-Lifshitzovom fluktuirajućom hidrodinamikom. U ovom teorijskom okviru, difuzija je posljedica fluktuacija čije se dimenzije kreću od molekularne do makroskopske skale.<ref>{{cite journal | vauthors = Brogioli D, Vailati A | title = Diffusive mass transfer by nonequilibrium fluctuations: Fick's law revisited | journal = Physical Review E | volume = 63 | issue = 1 Pt 1 | date = January 2001 | pmid = 11304296 | doi = 10.1103/PhysRevE.63.012105 | bibcode = 2000PhRvE..63a2105B | arxiv = cond-mat/0006163 | s2cid = 1302913 }}</ref> Posebno, fluktuirajuće hidrodinamičke jednačine uključuju Fickov član protoka, sa datim koeficijentom difuzije, zajedno sa hidrodinamičkim jednačinama i stohastičkim članovima koji opisuju fluktuacije. Prilikom izračunavanja fluktuacija perturbativnim pristupom, aproksimacija nultog reda je Fickov zakon. Prvi red daje fluktuacije, i ispada da fluktuacije doprinose difuziji. Ovo na neki način predstavlja [[tautologiju (logiku)|tautologiju]], budući da je fenomen opisan aproksimacijom nižeg reda rezultat više aproksimacije: ovaj problem se rješava samo [[renormalizacijom|renormalizacijom]] fluktuirajućih hidrodinamičkih jednačina. === Brzina sorpcije i učestalost sudara razrijeđene rastvorene materije === Adsorpcija, apsorpcija i sudari molekula, čestica i površina su važni problemi u mnogim oblastima. Ovi fundamentalni procesi regulišu hemijske, biološke i ekološke reakcije. Njihova brzina se može izračunati korištenjem konstante difuzije i Fickovih zakona difuzije, posebno kada se ove interakcije dešavaju u razrijeđenim rastvorima. Tipično, konstanta difuzije molekula i čestica definirana Fickovom jednačinom može se izračunati korištenjem [[Stokes-Einsteinove jednačine]]. U ultrakratkom vremenskom ograničenju, reda veličine vremena difuzije ''a''<sup>2</sup>/''D'', gdje je ''a'' radijus čestice, difuzija je opisana [[Langevinovom jednačinom]]. U dužem vremenu, [[Langevinova jednačina]] se stapa sa [[Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinovom jednačinom]]. Potonja je prikladna za stanje razrijeđenog [[rastvor]]a, gdje se razmatra difuzija na velike udaljenosti. Prema [[teorema o fluktuaciji-disipaciji| teoremi o fluktuaciji-disipaciji]] zasnovanoj na [[Langevinova jednačina| Langevinovoj jednačini]] u dugom vremenskom ograničenju i kada je čestica znatno gušća od okolne tekućine, vremenski zavisna konstanta difuzije je:<ref>{{cite journal | vauthors = Bian X, Kim C, Karniadakis GE | title = 111 years of Brownian motion | journal = Soft Matter | volume = 12 | issue = 30 | pages = 6331–6346 | date = August 2016 | pmid = 27396746 | pmc = 5476231 | doi = 10.1039/c6sm01153e | bibcode = 2016SMat...12.6331B }}</ref> :<math display="block"> D(t) = \mu \, k_{\rm B} T\left(1-e^{-t/(m\mu)}\right) , </math> gdje (sve u [[SI]] jedinicama) * ''k''<sub>B</sub> je [[Boltzmannova konstanta]], * ''T'' je [[apsolutna temperatura]], * ''μ'' je pokretljivost čestice u fluidu ili gasu, koja se može izračunati korištenjem [[Einsteinove relacije (kinetička teorija)]], * ''m'' je masa čestice, * ''t'' je vrijeme. Za pojedinačne molekule kao što su organske molekule ili [[biomolekule]] (npr. [[proteini]]) u vodi, eksponencijalni član je zanemarljiv zbog malog proizvoda ''mμ'' u ultrabrzom pikosekundnom području, te je stoga nebitan za relativno sporiju adsorpciju razrijeđene rastvorene materije. [[Datoteka:Diffusive sorption probability.png|thumb| Shema molekularne difuzije u [[rastvor]]u.<br> Narandžaste tačke predstavljaju molekule rastvorene supstance, molekule rastvarača nisu nacrtane, crna strelica je primjer trajektorije slučajnog hoda, a crvena krivulja je difuzna Gaussova funkcija [[vjerovatnoća]] širenja iz Fickovog zakona difuzije.<ref name = "Pyle-BJNano">{{cite journal | vauthors = Pyle JR, Chen J | title = Photobleaching of YOYO-1 in super-resolution single DNA fluorescence imaging | journal = Beilstein Journal of Nanotechnology | volume = 8 | pages = 2296–2306 | date = 2017-11-02 | pmid = 29181286 | pmc = 5687005 | doi = 10.3762/bjnano.8.229 }}</ref><sup>:Fig. 9</sup>]] Brzina [[adsorpcija|adsorpcije]] ili hemijske [[apsorpcija (hemija)|apsorpcije]] razrijeđene rastvorene supstance na površinu ili međupovršinu u (plonovitom ili tečnom) [[rastvor]]u može se izračunati korištenjem Fickovih zakona difuzije. Akumulirani broj molekula adsorbovanih na površini izražava se Langmuir-Schaeferovom jednačinom, integriranjem jednačine difuzijskog fluksa tokom vremena, kao što je prikazano u simuliranoj molekularnoj difuziji u prvom dijelu ove stranice:<ref name = "LangmuirSchaefer1937JACS">{{Cite journal| vauthors = Langmuir I, Schaefer VJ | date = 1937 | title = The Effect of Dissolved Salts on Insoluble Monolayers| journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 29 | issue = 11 | pages = 2400–2414 | doi = 10.1021/ja01290a091| bibcode = 1937JAChS..59.2400L }}</ref> :<math display="block"> \Gamma= 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}}.</math> * {{mvar|A}} je površinsko područje (m<sup>2</sup>). * <math>C_b</math> je brojčani udio molekula adsorbera (otopljene tvari) u glavnom rastvoru (#/m<sup>3</sup>). * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije adsorbera (m<sup>2</sup>/s). * {{mvar|t}} je proteklo vrijeme (s). * <math> \Gamma </math> je akumulirani broj molekula u jedinici # adsorbiranih tokom vremena <math>t</math>. Jednačina je nazvana po američkim hemičarima [[Irvingu Langmuiru]] i [[Vincentu Schaeferu]]. Ukratko, kako je objašnjeno u,<ref name = "WardTordai1946">{{Cite journal| vauthors = Ward AF, Tordai L |date=1946| title = Time-dependence of Boundary Tensions of Solutions I. The Role of Diffusion in Time-effects| journal = Journal of Chemical Physics | volume = 14 | issue = 7| pages = 453–461 | doi = 10.1063/1.1724167| bibcode = 1946JChPh..14..453W}}</ref> Profil gradijenta koncentracije u blizini novostvorene (od <math>t=0</math> apsorpcijske površine (smještene na <math>x=0</math> u nekada uniformnom rastvoru riješen je u gornjim odjeljcima iz Fickove jednačine, :<math display="block"> \frac{\partial C}{\partial x} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}}\text{exp} \left (-\frac{x^2}{4Dt} \right ) , </math> gdje je {{mvar|C}} brojna koncentracija molekula adsorbera pri x, t (#/m³). Gradijent koncentracije na površini pri x = 0 se pojednostavljuje na preeksponencijalni faktor distribucije. :<math display="block"> \left (\frac{\partial C}{\partial x} \right ) _{x = 0} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}} . </math> A brzina difuzije (fluksa) preko površine <math>A<math> ravni je :<math display="block"> \left (\frac{\partial \Gamma }{\partial t} \right ) _{x = 0} =\frac{DAC_b}{\sqrt{\pi Dt}} . </math> Integrisanje tokom vremena, :<math display="block"> \Gamma = \int_0^t \left( \frac{\partial \Gamma}{\partial t} \right) _{x = 0} = 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} . </math> Langmuir-Schaeferova jednačina može se proširiti na Ward-Tordaijevu jednačinu kako bi se objasnila "povratna difuzija" odbačenih molekula sa površine:<ref name = "WardTordai1946" /> :<math display="block"> \Gamma= 2A{C_\text{b}}\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} - A\sqrt{\frac{D}{\pi}}\int_0^\sqrt{t}\frac{C(\tau)}{\sqrt{t-\tau}} \, d\tau , </math> gdje je <math>C_b</math> ukupna koncentracija, <math>C</math> je koncentracija ispod površine (koja je funkcija vremena ovisno o modelu reakcije adsorpcije), a <math>\tau</math> je lažna varijabla. Monte Carlo simulacije pokazuju da ove dvije jednačine služe za predviđanje brzine adsorpcije sistema koji formiraju predvidljive gradijente koncentracije blizu površine, ali imaju problema za sisteme bez ili sa nepredvidljivim gradijentima koncentracije, kao što su tipični biosenzorski sistemi ili kada su protok i konvekcija značajni.<ref name=JixinMCSimuAdsorption> Chen J (January 2022). "Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces". AIP Advances. 12 (1) 015318. Bibcode:2022AIPA...12a5318C. doi:10.1063/5.0064140. PMC 8758205. PMID 35070490.</ref> [[Datoteka:DiffusiveAdsorptionHistory.jpg|thumb| Kratka historija teorija o difuzivnoj adsorpciji.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/>]] Kratka historija difuzne adsorpcije prikazana je na desnoj slici.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Primjetan izazov u razumijevanju difuzne adsorpcije na nivou pojedinačnih molekula je [[fraktalna]] priroda difuzije. Većina kompjuterskih simulacija bira vremenski korak za difuziju koji zanemaruje činjenicu da postoje samoslični finiji difuzijski događaji (fraktali) unutar svakog koraka. Simulacija fraktalne difuzije pokazuje da bi trebalo uvesti faktor dvije korekcije za rezultat simulacije adsorpcije s fiksnim vremenskim korakom, dovodeći ga u konzistentnost s gornje dvije jednačine.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Problematičniji rezultat gornjih jednačina je da predviđaju donju granicu adsorpcije u idealnim situacijama, ali je vrlo teško predvidjeti stvarne brzine adsorpcije. Jednačine su izvedene u uslovima dugog vremenskog ograničenja kada je formiran stabilan gradijent koncentracije blizu površine. Ali stvarna adsorpcija se često odvija mnogo brže od ovog beskonačnog vremenskog ograničenja, tj. gradijent koncentracije, opadanje koncentracije na podpovršini, formira se samo djelimično prije nego što se površina zasiti ili se protok nastavi kako bi se održao određeni gradijent, stoga je izmjerena brzina adsorpcije gotovo uvijek brža nego što su jednačine predvidjele za adsorpciju s niskom ili nikakvom energetskom barijerom (osim ako ne postoji značajna energetska barijera adsorpcije koja značajno usporava apsorpciju), na primjer, hiljade do milione puta brže u samoorganizaciji monoslojeva na granicama voda-zrak ili voda-supstrat.<ref name = LangmuirSchaefer1937JACS/> Kao takvo, potrebno je izračunati evoluciju gradijenta koncentracije u blizini površine i pronaći odgovarajuće vrijeme za zaustavljanje zamišljene beskonačne evolucije za praktične primjene. Iako je teško predvidjeti kada stati, razumno je lako izračunati najkraće vrijeme koje je važno, kritično vrijeme kada prvi najbliži susjed s površine supstrata osjeti nakupljanje gradijenta koncentracije. Ovo daje gornju granicu brzine adsorpcije u idealnoj situaciji kada ne postoje drugi faktori osim difuzije koji utiču na dinamiku apsorbera:<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> :<math display="block"> \langle r \rangle = \frac{4}{\pi}A C_b^{4/3}D , </math> gdje je: * <math> \langle r \rangle </math> brzina adsorpcije pod pretpostavkom da je energija adsorpcije bez barijera, u jedinici #/s, * <math> A </math> je površina površine od interesa na "beskonačnoj i ravnoj" podlozi (m<sup>2</sup>), * <math> C_b </math> je koncentracija molekule apsorbera u glavnom rastvoru (#/m<sup>3</sup>), * <math> D </math> je konstanta difuzije apsorbera (otopljene supstance) u rastvoru (m<sup>2</sup>/s) definirana Fickovim zakonom. Ova jednačina se može koristiti za predviđanje početne brzine adsorpcije bilo kojeg sistema; Može se koristiti za predviđanje brzine adsorpcije u stacionarnom stanju tipičnog biosenzorskog sistema kada je mjesto vezivanja samo vrlo mali dio površine podloge i gradijent koncentracije blizu površine se nikada ne formira; Također se može koristiti za predviđanje brzine adsorpcije molekula na površini kada postoji značajan protok koji potiskuje gradijent koncentracije vrlo plitko u podzemlju. Ovo kritično vrijeme se značajno razlikuje od vremena dolaska prvog putnika ili srednjeg vremena slobodnog puta. Korištenje prosječnog vremena prvog putnika i Fickovog zakona difuzije za procjenu prosječne brzine vezivanja značajno će precijeniti gradijent koncentracije jer prvi putnik obično dolazi iz mnogo slojeva susjednih područja udaljenih od cilja, stoga je njegovo vrijeme dolaska znatno duže od vremena difuzije najbližeg susjeda. Korištenje srednjeg vremena slobodnog puta plus Langmuirove jednačine uzrokovat će vještački gradijent koncentracije između početne lokacije prvog putnika i površine cilja jer se ostali susjedni slojevi još nisu promijenili, stoga je značajno niža procjena stvarnog vremena vezivanja, tj. samog stvarnog vremena dolaska prvog putnika, inverznog gore navedenoj brzini, teško izračunati. Ako se sistem može pojednostaviti na 1D difuziju, tada se prosječno vrijeme prvog putnika može izračunati korištenjem istog kritičnog vremena difuzije najbližeg susjeda za udaljenost prvog susjeda kao MSD,<ref name = "Pandey-JPCB2024">{{cite journal | vauthors = Pandey S, Gautam D, Chen J | title = Measuring the Adsorption Cross Section of YOYO-1 to Immobilized DNA Molecules | journal = Journal of Physical Chemistry B | volume = 128| pages = 7254–7262 | date = 2024-07-16 | issue = 29 | pmid = 39014882| pmc = 11286311| doi = 10.1021/acs.jpcb.4c03359 }}</ref> :<math display="block">L = \sqrt{2Dt} , </math> ghje je: *<math>L~=C_b^{-1/3} </math> (jesinica m) [[peosjek|prosječna]] udaljenost najbližeg susjeda aproksimirana kao kubno pakovanje, gdje je <math>C_b</math> koncentracija rastvorene supstance u glavnom rastvoru (jedinica # molekul / m<sup>3</sup>), *<math>D</math> je koeficijent difuzije definisan Fickovom jednačinom (jedinica m<sup>2</sup>/s), *<math>t</math> je kritično vrijeme (jedinica s). U ovom kritičnom vremenu, malo je vjerovatno da je prvi putnik stigao i adsorbovao se. Ali to određuje brzinu dolaska slojeva susjednih slojeva. Pri ovoj brzini sa gradijentom koncentracije koji se zaustavlja oko prvog susjednog sloja, gradijent se ne projektuje virtuelno u dužem vremenu kada stvarni prvi putnik stigne. Dakle, prosječna brzina dolaska prvog putnika (jedinica # molekul/s) za ovu 3D difuziju pojednostavljena u 1D problemu, :<math display="block"> \langle r \rangle = \frac{a}{t} = 2aC_b^{2/3}D , </math> gdje je <math> a</math> faktor pretvaranja 3D problema difuzivne adsorpcije u 1D problem difuzije čija vrijednost zavisi od sistema, npr. udio površine adsorpcije <math>A</math> preko površine sfere najbližeg susjeda rastvorene supstance <math>4 \pi L^2 /4</math> pod pretpostavkom kubnog pakovanja, gdje svaka jedinica ima osam susjeda, koje dijeli s drugim jedinicama. Ovaj primjer udjela konvergira rezultat ka 3D rješenju difuzivne adsorpcije prikazanom gore s malom razlikom u predfaktoru zbog različitih pretpostavki o pakovanju i zanemarivanja drugih susjeda. Kada je područje interesa veličina molekule (konkretno, "duga cilindrična molekula" kao što je [[DNK]]), jednačina brzine adsorpcije predstavlja frekvenciju sudara dvije molekule u razrijeđenom rastvoru, pri čemu jedna molekula ima specifičnu stranu, a druga nema sternu zavisnost, tj. molekula (slučajna orijentacija) udara jednu stranu druge. Konstanta difuzije mora se ažurirati na relativnu konstantu difuzije između dvije difuzirajuće molekule. Ova procjena je posebno korisna u proučavanju interakcije između male molekule i veće molekule kao što je protein. Efektivna konstanta difuzije je dominantno ista kao manja, čija se konstanta difuzije može koristiti umjesto nje. Gornja jednačina brzine udara je također korisna za predviđanje kinetike molekularnog [[samoorganizovanja]] na površini. Molekuli su nasumično orijentisani u rastvoru u masi. Pod pretpostavkom da 1/6 molekula ima ispravnu orijentaciju u odnosu na mjesta vezivanja na površini, tj. 1/2 z-pravca u x, y, z tri dimenzije, stoga je koncentracija od interesa samo 1/6 koncentracije u masi. Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu, trebalo bi biti moguće izračunati teorijsku krivulju kinetike adsorpcije koristeći [[Langmuirov model adsorpcije]]. U rigidnijoj slici, 1/6 se može zamijeniti steričkim faktorom geometrije vezivanja. [[Datoteka:JChen2022JPCA.png|thumb|Poređenje teorije sudara i difuzne teorije sudara.<ref name=JChen2022JPCA/>]] Frekvencija bimolekularnih sudara povezana s mnogim reakcijama, uključujući koagulaciju/agregaciju proteina, prvobitno je opisana [[Smoluchowskijeva jednačina koagulacije| Smoluchowskijevom jednačinom koagulacije]] koju je predložio [[Marian Smoluchowski]] u značajnoj publikaciji iz 1916.,<ref name=Smoluchowski1916>{{cite journal | vauthors = Smoluchowski M | title = Drei Vorträge über Diffusion, Brownsche Molekularbewegung und Koagulation von Kolloidteilchen | journal = Zeitschrift für Physik| year = 1916 | volume = 17 | pages = 557–571, 585–599 | language = German | bibcode = 1916ZPhy...17..557S }}</ref> izvedeno iz [[Brownovo kretanje| Brownovog kretanja]] i Fickovih zakona difuzije. Pod idealiziranim uslovima reakcije za A + B → produkt u razrijeđenom [[rastvor]]u, Smoluchowski je sugerirao da se molekularni fluks u beskonačnom vremenskom ograničenju može izračunati iz Fickovih zakona difuzije, što daje fiksni/stabilni gradijent koncentracije od ciljne molekule, npr. B je ciljna molekula koja se relativno drži fiksno, a A je molekula u pokretu koja stvara gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule B zbog reakcije koagulacije između A i B. Smoluchowski je izračunao frekvenciju sudara između A i B u rastvoru sa jedinicom #/s/m<sup>3</sup>: :<math display="block"> Z_{AB} = 4{\pi}RD_rC_AC_B,</math> gdje je: * <math>R</math> [[radijus]] sudara, * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m<sup>2</sup>/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m<sup>3</sup>). Red reakcije ove bimolekularne reakcije je 2, što je analogija rezultatu iz [[teorija sudara|teorije sudara]] zamjenom brzine kretanja molekule difuznim fluksom. U teoriji sudara, vrijeme putovanja između A i B proporcionalno je udaljenosti, što je sličan odnos za slučaj difuzije ako je fluks fiksan. Međutim, u praktičnim uslovima, gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule se mijenja tokom vremena, a molekularni fluks se također mijenja,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> i u [[prosjek]]u [[fluks]] je mnogo veći od beskonačnog vremenskog ograničenja fluksa koje je predložio Smoluchowski. Prije dolaska prvog putnika, Fickova jednačina predviđa gradijent koncentracije tokom vremena koji se u stvarnosti još ne akumulira. Dakle, ova Smoluchowskijeva frekvencija predstavlja donju granicu stvarne frekvencije sudara. U 2022., Chen izračunava gornju granicu frekvencije sudara između A i B u rješenju pod pretpostavkom da je koncentracija molekule u pokretu fiksna nakon prvog najbližeg susjeda ciljne molekule.<ref name=JChen2022JPCA>{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Why Should the Reaction Order of a Bimolecular Reaction be 2.33 Instead of 2? | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 126 | issue = 51 | pages = 9719–9725 | date = December 2022 | pmid = 36520427 | pmc = 9805503 | doi = 10.1021/acs.jpca.2c07500 | bibcode = 2022JPCA..126.9719C }}</ref> Stoga se evolucija gradijenta koncentracije zaustavlja na prvom najbližem susjednom sloju kojem je dato vrijeme zaustavljanja za izračunavanje stvarnog fluksa. To je nazvao kritičnim vremenom i izveo frekvenciju difuznih sudara u jedinici #/s/m<sup>3</sup>:<ref name=JChen2022JPCA/> :<math display="block"> Z_{AB} = \frac{8}{\pi}{\sigma} D_rC_AC_B\sqrt[3]{C_A+C_B} , </math> gdje je: * <math>{\sigma}</math> površina poprečnog presjeka sudara (m<sup>2</sup>), * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m<sup>2</sup>/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m<sup>3</sup>), * <math>\sqrt[3]{C_A+C_B} </math> predstavlja 1/⟨''d''⟩, gdje je ''d'' prosječna udaljenost između dva molekula. Ova jednačina pretpostavlja da je gornja granica frekvencije difuznog sudara između A i B kada prvi susjedni sloj počne osjećati evoluciju gradijenta koncentracije, čiji je red reakcije {{sfrac|2|1|3}} umjesto 2. I Smoluchowskog i JChenova jednačina zadovoljavaju dimenzionalne provjere sa SI jedinicama. Ali prva zavisi od radijusa, a druga od površine kolizijske sfere. Iz dimenzijske analize, trebala bi postojati jednačina koja zavisi od zapremine kolizijske sfere,<ref name = "Chen-AIP2024">{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Dimensional analysis of diffusive association rate equations | journal = AIP Advances | volume = 14| date = 2024-11-14 | issue = 11 | pmid = 39555209 | pmc = 11567696 | doi = 10.1063/5.0238119 | bibcode = 2024AIPA...14k5218C }}</ref> npr., :<math display="block"> Z_{AB} = 4 VD_rC_AC_B(C_A+C_B)^{2/3}, </math> *V je zapremina sfere sudara, ali na kraju, sve jednačine bi trebale konvergirati ka istoj numeričkoj brzini sudara koja se može eksperimentalno izmjeriti. Stvarni red reakcije za bimolekularnu jediničnu reakciju mogao bi biti između 2 i {{sfrac|2|2|3}}, što ima smisla jer je vrijeme difuznog sudara kvadratno zavisno od udaljenosti između dvije molekule. Ove nove jednačine također izbjegavaju singularnost brzine adsorpcije u vremenu nula za Langmuir-Schaeferovu jednačinu. Beskonačna brzina je opravdana pod idealnim uslovima jer kada magično uvedete ciljne molekule u rastvor molekule sonde ili obrnuto, uvijek postoji vjerovatnoća da se preklapaju u vremenu nula, stoga je brzina udruživanja te dvaije molekule [[beskonačnost|beskonačna]]. Nije važno što drugi milioni molekula moraju čekati da njihov prvi partner difundira i stigne. Prosječna brzina je stoga beskonačna. Ali statistički, ovaj argument je besmislen. Maksimalna brzina molekule u vremenskom periodu većem od nule je 1, bez obzira da li se sretnu ili ne, stoga beskonačna brzina u nultom vremenu za taj par molekula zapravo treba biti samo jedan, što prosječnu brzinu čini 1/milion ili više i statistički zanemarljivom. Ovo se u stvarnosti čak ni ne računa – nijedne dvije molekule nemogu se magično sresti u nultom vremenu. === Biološka perspektiva === Prvi zakon dovodi do sljedeće formule:<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| vauthors = Nosek TM | chapter=Section 3/3ch9/s3ch9_2 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> :<math display="block">\text{flux} = {-P \left(c_2 - c_1\right)} , </math> gdje je * {{mvar|P}} permeabilnost, eksperimentalno određena membranska "[[Električna provodljivost|provodljivost]]" za dati plin na datoj temperaturi, * {{math|''c''<sub>2</sub> − ''c''<sub>1</sub>}} je razlika u [[koncentracijs|koncentraciji]] plina preko [[Vještačka membrana|membrane]] za smjer protoka (od {{math|''c''<sub>1</sub>}} do {{math|''c''<sub>2</sub>}}). Fickov prvi zakon je također važan u jednačinama prenosa zračenja. Međutim, u ovom kontekstu, postaje netačan kada je konstanta difuzije niska i zračenje postaje ograničeno brzinom svjetlosti, a ne otporom materijala kroz koji zračenje protiče. U ovoj situaciji, može se koristiti [[ograničavač fluksa]]. Brzina izmjene plina kroz fluidnu membranu može se odrediti korištenjem ovog zakona zajedno s [[Grahamov zakon|Grahamovim zakonom]]. Pod uvjetom razrijeđenog rastvora kada difuzija preuzima kontrolu, propusnost membrane spomenuta u gornjem odjeljku može se teoretski izračunati za rastvorenu supstancu korištenjem jednačine spomenute u posljednjem odjeljku (koristiti s posebnim oprezom jer je jednačina izvedena za guste rastvorene supstance, dok biološke molekule nisu gušće od vode. Također, ova jednačina pretpostavlja idealan gradijent koncentracije koji se formira u blizini membrane i razvija.):<ref name = "Pyle-BJNano" /> :<math display="block"> P= 2A_p\eta_{tm} \sqrt{ \frac{D}{\pi t}} , </math> gdje je: * <math>A_P</math> ukupna površina pora na membrani (jedinica m<sup>2</sup>), * <math>\eta_{tm</math> transmembranska efikasnost (bez jedinica), koja se može izračunati iz stohastičke teorije [[hromatografija| hromatografije]], * ''D'' je konstanta difuzije jedinice rastvorene supstance m<sup>2</sup>⋅s<sup>−1</sup>, * ''t'' je vremenska jedinica s, * ''c''<sub>2</sub>, koncentracija ''c''<sub>1</sub> treba koristiti jedinicu mol m<sup>−3</sup>, tako da jedinica fluksa postaje mol s<sup>−1</sup>. Fluks opada preko kvadratnog korijena vremena jer se gradijent koncentracije nakuplja u blizini membrane tokom vremena pod idealnim uslovima. Kada postoji protok i konvekcija, fluks se može značajno razlikovati od onoga što jednačina predviđa i pokazati efektivno vrijeme t sa fiksnom vrijednošću,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> što čini fluks stabilnim umjesto da opada tokom vremena. Kritično vrijeme je procijenjeno pod idealiziranim uslovima protoka kada se ne formira gradijent.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/><ref name=JChen2022JPCA/> Ova strategija se usvaja u biologiji kao što je cirkulacija krvi. === Primjene u proizvodnji poluprovodnika === Poluprovodnik je zajednički termin za niz uređaja. Uglavnom uključuje tri kategorije: uređaje sa dva terminala, uređaje sa tri terminala i uređaje sa četiri terminala. Kombinacija poluprovodnika naziva se integrisano kolo. Odnos između Fickovog zakona i poluprovodnika: princip poluprovodnika je prenos hemikalija ili dopanta iz sloja u sloj. Fickov zakon se može koristiti za kontrolu i predviđanje difuzije znajući koliko se koncentracija dopanata ili hemikalija pomiče po metru i sekundi putem matematike. Stoga se mogu proizvesti različite vrste i nivoi poluprovodnika. Tehnologije izrade [[integrusano kolo|Integrisanih kola]], modelni procesi poput CVD-a, toplotne oksidacije, mokre oksidacije, dopiranja itd. koriste jednačine difuzije dobijene iz Fickovog zakona. ==== CVD metoda izrade poluprovodnika==== Plašt je vrsta poluprovodnika čija je silicijska podloga prekrivena slojem [[polimer]]nog lanca i filmova stvorenih CVD-om. Ovaj film sadrži dopante n-tipa i p-tipa i preuzima odgovornost za provodljivost dopanata. Princip CVD-a oslanja se na plinsku fazu i hemijsku reakciju plin-čvrsto stanje za stvaranje tankih filmova. Viskozni režim toka CVD-a pokreće gradijent pritiska. CVD također uključuje komponentu difuzije različitu od površinske difuzije adatoma. U CVD-u, reaktanti i produkti također moraju difundirati kroz granični sloj stajaćeg gasa koji postoji pored podloge. Ukupan broj koraka potrebnih za rast CVD filma su difuzija reaktanata u gasnoj fazi kroz granični sloj, adsorpcija i površinska difuzija adatoma, reakcije na podlozi i difuzija produkata u gasnoj fazi kroz granični sloj. Profil brzine protoka gasa je: :<math display="block">\delta(x) = \left( \frac{5x}{\mathrm{Re}^{1/2}} \right) \mathrm{Re}=\frac{v\rho L}{\eta}, </math> gdje je: * <math>\delta</math> debljina, * <math>\mathrm{Re}.indd> je Reynoldsov broj, * {{mvar|x}} je dužina supstrata, * {{math|1=''v'' = 0}} na bilo kojoj površini, * <math>\eta</math> je viskoznost, * <math>\rho</math> je gustoća. Integracijom {{mvar|x}} od {{math|0}} do {{mvar|L}} dobija se [[prosjek|prosječna]] debljina: :<math display="block">\delta = \frac{10L}{3\mathrm{Re}^{1/2}} . </math> Da bi reakcija bila uravnotežena, reaktanti moraju difundirati kroz stagnirajući granični sloj da bi došli do supstrata. Stoga je poželjan tanak granični sloj. Prema jednačinama, povećanje vo bi rezultiralo većim rasipom reaktanata. Reaktanti neće ravnomjerno doći do supstrata ako tok postane turbulentan. Druga mogućnost je prelazak na novi noseći plin s nižom viskoznošću ili gustoćom. Fickov prvi zakon opisuje difuziju kroz granični sloj. Difuzija se određuje kao funkcija pritiska (''p'') i temperature (''T'') u plinu: :<math display="block">D = D_0 \left(\frac{p_0}{p}\right) \left(\frac{T}{T_0}\right)^{3/2} , </math> gdje su: * <math>p_0</math> standardni pritisak, * <math>T_0</math> je standardna temperatura, * <math>D_0</math> je standardna difuzivnost. Jednačina kaže da povećanje temperature ili smanjenje pritiska može povećati difuzivnost. Fickov prvi zakon predviđa fluks reaktanata prema supstratu i produkta od supstrata: :<math display="block">J = -D_i \left ( \frac{dc_i}{dx} \right ) , </math> gdje su: * <math>x</math> debljina <math>\delta</math>, * <math>dc_i</math> koncentracija prvog reaktanta. U zakonu idealnog olima <math>pV = nRT</math>, koncentracija gasa se izražava parcijalnim pritiskom: :<math display="block">J = - D_i \left ( \frac{p_i-p_0}{\delta RT} \right ) , </math> gdje su: * <math>R</math> > plinska konstanta, * <math>\frac{p_i-p_0}{\delta}<math> gradijent parcijalnog pritiska. Kao rezultat toga, Fickov prvi zakon nam govori da možemo koristiti gradijent parcijalnog pritiska za kontrolu difuzivnosti i kontrolu rasta tankih filmova [[poluprovodnik]]a. U mnogim realnim situacijama, jednostavan Fickov zakon nije adekvatna formulacija za problem poluprovodnika. Primjenjuje se samo na određene uslove, na primjer, za date granične uslove poluprovodnika: difuzija konstantne koncentracije izvora, ograničena koncentracija izvora ili difuzija pokretne granice (gdje se dubina spoja stalno pomiče u supstrat). ==== Neispravnost Fickove difuzije ==== Iako se Fickova difuzija koristila za modeliranje procesa difuzije u proizvodnji poluprovodnika (uključujući CVD reaktore) u ranim danima, često ne uspijeva validirati difuziju u naprednim poluprovodničkim čvorovima (< 90 nm). To uglavnom proizlazi iz nemogućnosti Fickove difuzije da precizno modelira procese difuzije na molekularnom nivou i manjim. U naprednoj proizvodnji poluprovodnika, važno je razumjeti kretanje na atomskim skalama, što je nemogućno kod kontinuirane difuzije. Danas većina proizvođača poluprovodnika koristi slučajno hodanje za proučavanje i modeliranje procesa difuzije. To nam omogućava da proučavamo efekte difuzije na diskretan način kako bismo razumjeli kretanje pojedinačnih atoma, molekula, plazme itd. U takvom procesu, kretanje difuzirajućih vrsta (atoma, molekula, plazme itd.) tretira se kao diskretna cjelina, prateći slučajno hodanje kroz CVD reaktor, granični sloj, strukture materijala itd. Ponekad, [[kretanje]] može slijediti pristrasno slučajno hodanje ovisno o uvjetima obrade. Statistička analiza se provodi kako bi se razumjela varijacija/stohastičnost koja proizlazi iz slučajnog hodanja vrsta, što zauzvrat utječe na cjelokupni proces i električne varijacije. === Proizvodnja hrane i kuhanje === Formulacija Fickovog prvog zakona može objasniti niz složenih fenomena u kontekstu hrane i kuhanja: Difuzija molekula poput [[etilen]]a podstiče rast i zrenje biljaka, molekule [[soli]] i [[šećer]]a podstiču salamurenje i mariniranje mesa, a molekule vode dehidraciju. Fickov prvi zakon se također može koristiti za predviđanje promjenjivih profila vlage u špageti rezancima dok se hidratiziraju tokom kuhanja. Ove pojave se odnose na spontano [[kretanje]] [[čestica]] [[rastvor]]enih materija vođeno gradijentom koncentracije. U različitim situacijama postoji različita difuzivnost koja je konstanta.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhou L, Nyberg K, Rowat AC | title = Understanding diffusion theory and Fick's law through food and cooking | journal = Advances in Physiology Education | volume = 39 | issue = 3 | pages = 192–197 | date = September 2015 | pmid = 26330037 | doi = 10.1152/advan.00133.2014 | s2cid = 3921833 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/1t87565r }}</ref> Kontroliranjem gradijenta koncentracije, vremena kuhanja i oblika hrane, može se kontrolirati soljenje. == Također pogledajte == * [[Advekcija]] * [[Churchill-Bernsteinova jednačina]] * [[Difuzija]] * [[Lažna difuzija]] * [[Izmjena plinova]] * [[Fluks mase]] * [[Maxwell-Stefanova difuzija]] * [[Nernst-Planckova jednačina]] * [[Osmoza]] == Reference== {{reflist}} <ref name=JixinMCSimuAdsorption> {{cite journal | vauthors = Chen J | title = Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces | journal = AIP Advances | volume = 12 | issue = 1| date = January 2022 | pmid = 35070490 | pmc = 8758205 | doi = 10.1063/5.0064140 | bibcode = 2022AIPA...12a5318C }} </ref> == Dodatni izvori== {{refbegin}} * {{cite book | vauthors = Berg HC |title=Random Walks in Biology |publisher=Princeton |year=1977}} * {{cite book | vauthors = Bird RB, Stewart WE, Lightfoot EN |title=Transport Phenomena |publisher=John Wiley & Sons |year=1976}} * {{cite book |title=Thermodynamics and Kinetics in Materials Science: A Short Course |url=https://archive.org/details/thermodynamicski00boks |url-access=limited | veditors = Bokshtein BS, Mendelev MI, Srolovitz DJ |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/thermodynamicski00boks/page/n181 167]–171}} * {{cite book | vauthors = Crank J |title=The Mathematics of Diffusion |publisher=Oxford University Press |year=1980}} * {{cite journal | vauthors = Fick A |title=On liquid diffusion |journal=Annalen der Physik und Chemie |volume=94 |page=59 |year=1855}} – reprinted in {{cite journal|journal=Journal of Membrane Science |volume=100 |pages=33–38 |year=1995 |doi=10.1016/0376-7388(94)00230-v |title=On liquid diffusion|last1=Fick |first1=Adolph }} * {{cite book | vauthors = Smith WF |title=Foundations of Materials Science and Engineering |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |year=2004}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [http://dragon.unideb.hu/~zerdelyi/Diffusion-on-the-nanoscale/node2.html Fick's equations, Boltzmann's transformation, etc.] (with figures and animations) * [http://cnx.org/content/m1036/2.11/ Fick's Second Law] on OpenStax [[Kategorija:Difuzija]] [[Kategorija:Matematika]] [[Kategorija:Fizikalna hemija]] [[Kategorija:Statistika]] [[Kategorija:Mehanika]] 7skh6x2to7z0ru0vhc9z0qnce2ynuzg 3837015 3837014 2026-04-24T10:54:59Z Schalabeiser 180668 /* Brzina sorpcije i učestalost sudara razrijeđene rastvorene materije */ 3837015 wikitext text/x-wiki [[Slika:DiffusionMicroMacro.gif|thumb|280px|[[ Molekularna difuzija]] sa mikroskopskog i makroskopskog stanovišta. U početku, molekule [[rastvorena supstanca|rastvorene supstance]] nalaze se na lijevoj strani barijere (ljubičasta linija), a nijedna na desnoj strani. Barijera se uklanja i otopljena supstanca difundira kako bi ispunila cijelu posudu. <br>'''Vrh''': Jedna molekula se kreće nasumično.<br> '''Sredina''': S većim brojem molekula, postoji jasan trend gdje otopljena supstanca sve ravnomjernije ispunjava posudu. <br>'''Dno''': S ogromnim brojem molekula otopljene supstance, nasumičnost postaje neotkrivena: Čini se da se otopljena supstanca glatko i sistematski kreće iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije. Ovaj glatki tok opisan je Fickovim zakonima.]] '''Fickovi zakoni difuzije''', poznatu u kao '''gradijenti koncentracije''', opisuju [[difuzija|difuziju]] , a prvi ih je postavio [[Adolf Fick]] 1855. godine na osnovu uglavnom eksperimentalnih rezultata. Mogu se koristiti za rješavanje [[masena difuzivnost|koeficijenta difuzije]], {{mvar|D}}. Fickov prvi zakon može se koristiti za izvođenje njegovog drugog zakona, koji je zauzvrat identičan [[jednačina difuzije| jednačini difuzije]]. ''Fickov prvi zakon'': Kretanje [[čestica]] od visoke do niske koncentracije (difuzivni [[fluks]]) direktno je proporcionalno gradijentu koncentracije čestice.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-443-13987-1.00017-X |chapter=Physical transport of air pollutants |title=Air Pollution Calculations |date=2024 |last1=Vallero |first1=Daniel A. |pages=163–190 |isbn=978-0-443-13987-1 }}</ref> ''Fickov drugi zakon'': Predviđanje promjene gradijenta koncentracije s vremenom usljed difuzije. Proces difuzije koji se pridržava Fickovih zakona naziva se normalna ili Fickova difuzija; u suprotnom se naziva [[anomalna difuzija]] ili ne-Fickova difuzija. == Historija == Godine 1855., fiziolog [[Adolf Fick]] prvi je izvijestio <ref name=":0">{{cite journal| vauthors = Fick A|journal=Annalen der Physik |year=1855 | volume=94 |issue=1 |pages=59–86 |doi=10.1002/andp.18551700105|language=de |title=Ueber Diffusion|bibcode=1855AnP...170...59F |doi-access=free }} * {{cite journal | vauthors = Fick A |journal= The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|year=1855 | title = On liquid diffusion |volume=10 |issue=63 |pages=30–39 |doi=10.1080/14786445508641925 }}</ref> njegovi sada dobro poznati zakoni koji upravljaju transportom mase difuzijskim putem. Fickov rad je inspirisan ranijim eksperimentima [[Thomas Graham (hemičar)|Thomasa Grahama]], koji nisu uspjeli predložiti fundamentalne zakone po kojima će Fick postati poznat. Fickov zakon je analogan odnosima koje su u istoj epohi otkrili drugi eminentni naučnici: [[Darcyjev zakon]] (hidraulički tok), [[Ohmov zakon]] (transport naboja) i [[Fourierov zakon]] (transport toplote). Fickovi eksperimenti (modelirani po Grahamovom) bavili su se mjerenjem koncentracija i [[fluks]]a [[soli]], koja difundira između dva rezervoara kroz cijevi s vodom. Značajno je da se Fickov rad prvenstveno bavio difuzijom u fluidima, jer se u to vrijeme difuzija u čvrstim tvarima nije smatrala općenito mogućom.<ref>{{cite journal |url=http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf | vauthors = Philibert J |title=One and a Half Centuries of Diffusion: Fick, Einstein, before and beyond |journal=Diffusion Fundamentals |volume=2 |year=2005 |page=1.1–1.10 | doi = 10.62721/diffusion-fundamentals.2.187 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205030323/http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> Danas, Fickovi zakoni čine jezgro razumijevanja difuzije u čvrstim tvarima, tekućinama i plinovima (u odsustvu kretanja fluida u posljednja dva slučaja). Kada proces difuzije „ne“ slijedi Fickove zakone (što se događa u slučajevima difuzije kroz porozne medije i difuzije bubrećih penetranata, između ostalog),<ref>{{cite book| vauthors = Vázquez JL |year=2006 |chapter=The Porous Medium Equation |title=Mathematical Theory |publisher=Oxford Univ. Press.}}</ref><ref name=GorbanMMNP2011>{{cite journal| vauthors = Gorban AN, Sargsyan HP, Wahab HA |year=2011 |arxiv=1012.2908|title=Quasichemical Models of Multicomponent Nonlinear Diffusion |journal= Mathematical Modelling of Natural Phenomena|volume=6 |issue=5 |pages= 184–262 |doi=10.1051/mmnp/20116509|s2cid=18961678 }}</ref> it is referred to as ''non-Fickian''. == Fickov prvi zakon == '''Fickov prvi zakon''' povezuje difuzivni [[fluks]] sa {{anchor|concentration gradijent}}gradijentom koncentracije. On postulira da fluks ide iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije, sa veličinom koja je proporcionalna gradijentu koncentracije (prostornom derivatu), ili pojednostavljeno rečeno, koncept da će se rastvorena supstanca kretati iz područja visoke koncentracije u područje niske koncentracije preko gradijenta koncentracije. U jednoj (prostornoj) dimenziji, zakon se može napisati u različitim oblicima, gdje je najčešći oblik (vidi <ref>{{cite book | vauthors = Atkins P, de Paula J |year=2006 |title=Physical Chemistry for the Life Science |url= https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Physical_and_Theoretical_Chemistry_Textbook_Maps/Supplemental_Modules_(Physical_and_Theoretical_Chemistry)/Kinetics/Diffusion#Fick.E2.80.99s_First_Law_of_Diffusion }}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1017/CBO9781139025614 |title=Essentials of Micro- and Nanofluidics |date=2013 |last1=Conlisk |first1=A. Terrence |isbn=978-0-521-88168-5 |page=43 }}</ref>) je u molarnoj bazi: :<math display="block">J = -D \frac{d \varphi}{d x}, </math> :gdje * {{mvar|J}} predstavlja '''fluks difuzije''', čija je [[dimenzionalna analiza|dimenzija]] [[količina supstance]] po jedinici površine po jedinici vremena. {{mvar|J}} mjeri količinu supstance koja će proteći kroz jedinicu površine tokom jediničnog vremenskog intervala, * {{mvar|D}} je '''koeficijent difuzije''' ili '''[[difuzivnost mase|difuzivnost]]'''. Njegova dimenzija je površina po jedinici vremena, * <math> \frac{d \varphi}{d x} </math> je '''gradijent koncentracije''', * {{mvar|φ}} (za idealne smjese) je koncentracija, s dimenzijom količine supstance po jedinici volumena, * {{mvar|x}} je položaj, čija je dimenzija dužina. {{mvar|D}} je proporcionalan kvadratu brzine difuzirajućih čestica, koja zavisi od temperature, viskoznosti fluida i veličine čestica prema Stokes-Einsteinovoj relaciji (kinetička teorija)#Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinova relacija]]. Modeliranje i predviđanje Fickovih koeficijenata difuzije je teško. Oni se mogu procijeniti korištenjem empirijskog Vignesovog modela [[korelacija|korelacije]].<ref>{{Cite journal |last=Vignes |first=Alain |date=May 1966 |title=Diffusion in Binary Solutions. Variation of Diffusion Coefficient with Composition |url=https://doi.org/10.1021/i160018a007 |journal=Industrial & Engineering Chemistry Fundamentals |volume=5 |issue=2 |pages=189–199 |doi=10.1021/i160018a007 |issn=0196-4313|url-access=subscription }}</ref> ili fizički motivirano skaliranje entropije.<ref>{{Cite journal |last1=Schmitt |first1=Sebastian |last2=Hasse |first2=Hans |last3=Stephan |first3=Simon |date=2025-03-17 |title=Entropy scaling for diffusion coefficients in fluid mixtures |journal=Nature Communications |language=en |volume=16 |issue=1 |page=2611 |doi=10.1038/s41467-025-57780-z |issn=2041-1723 |pmc=11914492 |pmid=40097384|arxiv=2409.17615 |bibcode=2025NatCo..16.2611S }}</ref> U razrijeđenim vodenim rastvorima, koeficijenti difuzije većine iona su slični i imaju vrijednosti koje se na sobnoj temperaturi kreću u rasponu od {{val|0.6|-|2|e=-9|u=m<sup>2</sup>/s}}. Za biološke molekule, koeficijenti difuzije se obično kreću od 10<sup>−10</sup> do 10<sup>−11</sup>m<sup>2</sup>/s. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti {{math|∇}}, operator [[del]] ili [[gradijent]], koji generalizira prvi derivat, dobijajući <math display="block"> \mathbf{J}=- D\nabla \varphi , </math> gdje {{math|'''J'''}} označava difuzijski fluks. Pokretačka sila jednodimenzionalne difuzije je veličina {{math|−{{sfrac|∂''φ''|∂''x''}}}, koja je za idealne smjese gradijent koncentracije. === Varijacije prvog zakona === Drugi oblik za prvi zakon je da se napiše s primarnom varijablom kao [[Maseni udio (hemija)|maseni udio]] ({{mvar|y<sub>i</sub>}}, dat na primjer u kg/kg), tada se jednačina mijenja u :<math display="block">\mathbf{J}_i = -\frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrstu, * {{math|'''J'''<sub>''i''</sub>}} je '''difuzijski fluks''' {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste (na primjer u mol/m<sup>2</sup>/s), * {{math|'''M''<sub>''i''</sub>}} je [[molarna masa]] {{mvar|i}}<sup>th</sup> vrste, * {{mvar|ρ}} je smjesa [[gustoća]] (na primjer u kg/m<sup>3</sup>). :<math>\rho</math> je izvan operatora [[gradijent]]. To je zato što :<math display="block">y_i = \frac{\rho_{si}}{\rho} , </math> gdje je {{mvar|ρ<sub>si</sub>}} parcijalna [[gustoća]] {{mvar|i}}-te vrste. Osim ovoga, u hemijskim sistemima koji nisu idealni rastvori ili smjese, pokretačka sila za difuziju svake vrste je gradijent [[hemijskog potencijala]] te vrste. Tada se može napisati Fickov prvi zakon (jednodimenzionalni slučaj) :<math display="block">J_i = - \frac{D c_i}{RT} \frac{\partial \mu_i}{\partial x} , </math> gdje * indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}<sup>-tu</sup> vrstu, * {{mvar|c}} je koncentracija (mol/m<sup>3</sup>), * {{mvar|R}} je [[univerzalna plinska konstanta]] (J/K/mol), * {{mvar|T}} je apsolutna temperatura (K), * {{mvar|μ}} je hemijski potencijal (J/mol). Pokretačka sila Fickovog zakona može se izraziti kao [[fugativnost|fugativna]] razlika: :<math display="block">J_i = - \frac{D}{RT} \frac{\partial f_i}{\partial x} , </math> gsje je <math> f_i </math> fugativnost u Pa. <math> f_i </math> je [[parcijalni pritisak]] komponente {{math|''i''}} u pari <math> f_i^\text{G} </math> ili telna <math> f_i^\text{L} </math> faza. U ravnoteži para-tečnost, fluks isparavanja je nula jer <math> f_i^\text{G} = f_i^\text{L} </math>. === Izvođenje Fickovog prvog zakona za gasove === U nastavku su date četiri verzije Fickovog zakona za binarne gasne smjese. One pretpostavljaju: termička difuzija je zanemarljiva; sila tijela po jedinici mase je ista na obje vrste; i ili je pritisak konstantan ili obje vrste imaju istu molarnu masu. Pod ovim uslovima,<ref>{{cite book| vauthors = Williams FA |year=1985 |chapter=Appendix E |title=Combustion Theory |publisher=Benjamin/Cummings}}</ref> detaljno pokazuje kako se jednačina difuzije iz [[kinetička teorija plinova| kinetičke teorije plinova]] svodi na ovu verziju Fickovog zakona: :<math display="block"> \mathbf{V_i}=- D \, \nabla \ln y_i , </math> gdje je {{math|'''V<sub>i</sub>'''}} brzina difuzije vrste {{mvar|i}}. U smislu fluksa vrste, ovo je :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i . </math> Ako, dodatno, <math> \nabla \rho = 0</math>, ovo se svodi na najčešći oblik Fickovog zakona, :<math display="block"> \mathbf{J_i}=- D\nabla \varphi .</math> Ako (umjesto ili pored `\nabla\rho = 0`) obje vrste imaju istu molarnu masu, Fickov zakon postaje; :<math display="block">\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla x_i, </math> gdje je <math> x_i </math> [[molni udio]] vrste {{mvar|i}}. == Fickov drugi zakon == '''Fickov drugi zakon''' predviđa kako difuzija uzrokuje promjenu koncentracije u odnosu na vrijeme. To je [[parcijalna diferencijalna jednačina]] koja u jednoj dimenziji glasi :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2},</math> gdje je * {{mvar|φ}} koncentracija u dimenzijama :<math>[\mathsf{N}\mathsf{L}^{-3}]</math>, example mol/m³; {{math|1=''φ'' = ''φ''(''x'',''t'')}} je funkcija koja zavisi od lokacije {{mvar|x}} i vremena {{mvar|t}}, * {{mvar|t}} je vrijeme, primjer s, * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije u dimenzijama :<math>[\mathsf{L}^2\mathsf{T}^{-1}]</math>, primjer m²/s, * {{mvar|x}} je pozicija, primjer m. U dvije ili više dimenzija moramo koristiti [[Laplasovu funkciju]] {{math|1=Δ = ∇²}}, koja generalizuje drugi izvod, dobijajući jednačinu :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\Delta \varphi . </math> Fickov drugi zakon ima isti matematički oblik kao [[Jednačina toplote]] i njegovo [[fundamentalno rješenje]] je isto kao i [[Jezgro toplote]], osim prebacivanja toplotne provodljivosti <math>k</math> sa koeficijentom difuzije <math>D</math>: :<math display="block">\varphi(x,t)=\frac{1}{\sqrt{4\pi Dt}}\exp\left(-\frac{x^2}{4Dt}\right).</math> === Izvođenje drugog Fickovog zakona === === Fickov prvi zakon === U jednoj dimenziji, sljedeće izvođenje se zasniva na sličnom argumentu koji je iznio Berg 1977. (vidi [[#Reference|reference]]). Razmotrimo skup čestica koje vrše slučajno hodanje u jednoj dimenziji sa skalom dužine {{math|Δ''x''}} i vremenskom skalom {{math|Δ''t''}}. Neka je {{math|''N''(''x'',''t'')}} broj čestica na poziciji {{mvar|x}} u trenutku {{mvar|t}}. U datom vremenskom koraku, polovina čestica bi se pomjerila lijevo, a polovina desno. Pošto se polovina čestica u tački {{mvar|x}} pomjera desno, a polovina čestica u tački {{math|''x'' + Δ''x''}} pomjera lijevo, neto kretanje udesno je: :<math display="block">-\tfrac{1}{2}\bigl[N(x + \Delta x, t) - N(x, t)\bigr]</math> [[Flus]], {{mvar|J}}, je ovo neto kretanje [[čestica]] preko nekog elementa površine {{mvar|a}}, normalno na slučajno hodanje tokom vremenskog intervala {{math|Δ''t}}. Stoga možemo pisati: :<math display="block">J = - \frac{1}{2} \left[\frac{ N(x + \Delta x, t)}{a \Delta t} - \frac{ N(x, t)}{a \Delta t}\right]</math> Množenjem gornjeg i donjeg dijela desne strane sa {{math|(Δ''x'')²}} i prepisivanjem, dobija se: :<math display="block"> J = -\frac{\left(\Delta x\right)^2}{2 \Delta t}\left[\frac{N(x + \Delta x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2} - \frac{N(x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2}\right]</math> Koncentracija se definira kao broj čestica po jedinici volumena, te stoga: :<math display="block">\varphi (x, t) = \frac{N(x, t)}{a \Delta x}.</math> Pčored toga, {{math|{{sfrac|(Δ''x'')²|2Δ''t''}}}} je definicija jednodimenzionalne konstante difuzije, {{mvar|D}}. Stoga se naš izraz pojednostavljuje na: :<math display="block"> J = -D \left[\frac{\varphi (x + \Delta x, t)}{\Delta x} - \frac{\varphi (x , t)}{\Delta x}\right]</math> U graničnoj vrijednosti gdje je {{math|Δ''x''}} infinitezimal, desna strana postaje prostorni derivat: :<math display="block"> J = - D \frac{\partial \varphi}{\partial x} </math> . Ovo je slučaj samo za početni uslov vrlo početne Gaussove distribucije. Druge geometrije problema će dovesti do drugačijih rješenja. Fickov drugi zakon može se izvesti iz Fickovog prvog zakona i [[zakona očuvanja mase]] u odsustvu bilo kakvih hemijskih reakcija: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} + \frac{\partial}{\partial x}J = 0 \Rightarrow\frac{\partial \varphi}{\partial t} -\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x}\varphi\right)\,=0.</math> Pod pretpostavkom da je koeficijent difuzije {{mvar|D}} konstanta, možemo zamijeniti redove diferencijacije i pomnožiti je konstantom: :<math display="block">\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x} \varphi\right) = D\frac{\partial}{\partial x} \frac{\partial}{\partial x} \varphi = D\frac{\partial^2\varphi}{\partial x^2},</math> i, stoga, dobijamo oblik Fickovih jednačina kao što je gore navedeno. Za slučaj difuzije u dvije ili više dimenzija, Fickov drugi zakon postaje <math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\nabla^2\varphi,</math> što je analogno [[toplotnoj jednačini]]. Ako koeficijent difuzije nije konstanta, već zavisi od koordinate ili koncentracije, Fickov drugi zakon daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = \nabla \cdot (D\,\nabla\varphi).</math> Važan primjer je slučaj kada je {{math|'''φ'''}} u stacionarnom stanju, tj. koncentracija se ne mijenja s vremenom, tako da je lijevi dio gornje jednačine identično nula. U jednoj dimenziji s konstantom {{mvar|D}}, rješenje za koncentraciju bit će linearna promjena koncentracija duž {{mvar|x}}. U dvije ili više dimenzija dobijamo :<math display="block"> \nabla^2\varphi = 0,</math> što je [[Laplasova jednačina]], čija rješenja matematičari nazivaju [[harmonijska funkcija| harmonijskim funkcijama]]. == Primjeri rješenja i generalizacija == Fickov drugi zakon je poseban slučaj [[jednačine konvekcije-difuzije]] u kojoj nema [[advekcije|advektivnog fluksa]] i nema neto volumetrijskog izvora. Može se izvesti iz [[Jednačina kontinuiteta|jednačina kontinuiteta]]: :<math display="block"> \frac{\partial \varphi}{\partial t} + \nabla\cdot\mathbf{j} = R, </math> gdje je {{math|'''j'''}} ukupni [[fluks]] i {{mvar|R}} je neto volumetrijski izvor za {{math|'''φ'''}}. Pretpostavlja se da je jedini izvor fluksa u ovoj situaciji ''difuzni fluks'': :<math display="block">\mathbf{j}_{\text{diffusion}} = -D \nabla \varphi . </math> Uključivanjem definicije difuznog fluksa u jednačinu kontinuiteta i pretpostavkom da nema izvora ({{math|1=''R'' = 0}}), dolazimo do Fickovog drugog zakona: :<math display="block">\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2} . </math> Ako je fluks rezultat i difuzijskog fluksa i [[advekcije|advektivnog fluksa]], rezultat je [[jednačina konvekcije-difuzije]]. === Primjer rješenja 1: konstantan izvor koncentracije i dužina difuzije === Jednostavan slučaj difuzije s vremenom {{mvar|t}} u jednoj dimenziji (uzeto kao {{mvar|x}}-osa) od granice koja se nalazi na poziciji {{math|1=''x'' = 0}}, gdje se koncentracija održava na vrijednosti {{math|''n''₀}} je :<math display="block">n \left(x,t \right)=n_0 \operatorname{erfc} \left( \frac{x}{2\sqrt{Dt}}\right) ,</math> gdje je {{math|erfc}} komplementarna [[funkcija greške]]. To je slučaj kada korozivni plinovi difundiraju kroz oksidativni sloj prema površini metala (ako pretpostavimo da je koncentracija plinova u okolini konstantna i da je difuzijski prostor – tj. sloj produkta korozije – „polubeskonačan“, počevši od 0 na površini i šireći se beskonačno duboko u materijalu). Ako je, pak, difuzijski prostor „beskonačan“ (traje i kroz sloj sa :{{math|1=''n''(''x'', 0) = 0}}, {{math|''x'' > 0}} and that with {{math|1=''n''(''x'', 0) = ''n''₀}}, {{math|''x'' ≤ 0}}), : tada se rješenje mijenja samo koeficijentom {{sfrac|2}} ispred {{math|''n''₀}} (jer se difuzija sada odvija u oba smjera). Ovaj slučaj vrijedi kada se neki rastvor s koncentracijom {{math|''n''₀}} stavi u kontakt sa slojem čistog rastvarača. (Bokstein, 2005) Dužina <math>2\sqrt{Dt}<math> se naziva ''dužina difuzije'' i pruža mjeru koliko se koncentracija proširila u smjeru {{mvar|x}}-difuzijom u vremenu {{mvar|t}} (Bird, 1976). Kao brza aproksimacija funkcije greške, mogu se koristiti prva dva člana [[Taylorov red| Taylorovog reda]]: :<math display="block">n(x,t)=n_0 \left[ 1 - 2 \left(\frac{x}{2\sqrt{Dt\pi}}\right) \right] . </math> Ako je {{mvar|D}} vremenski zavisna, difuzijska dužina postaje :<math display="block"> 2\sqrt{\int_0^t D( \tau ) \,d\tau}. </math> Ova ideja je korisna za procjenu dužine difuzije tokom ciklusa zagrijavanja i hlađenja, gdje {{mvar|D}} varira s temperaturom. === Primjer rješenja 2: Brownova čestica i srednji kvadratni pomak === Drugi jednostavan slučaj difuzije je [[Brownovo kretanje]] jedne čestice. [[Srednji kvadratni pomak]] čestice od njenog prvobitnog položaja je: <math display="block">\text{MSD} \equiv \left \langle \left(\mathbf{x} - \mathbf{x}_0\right)^2 \right \rangle=2nDt , </math> gdje je <math>n</math> [[dimenzija]] Brownovog kretanja čestice. Na primjer, difuzija molekula kroz [[ćelijsku membranu]] debljine 8 nm je 1D difuzija zbog sferne simetrije; Međutim, difuzija molekula od membrane do centra eukariotske ćelije je 3D difuzija. Za cilindrični kaktus, difuzija od fotosintetskih ćelija na njegovoj površini do njegovog centra (ose njegove cilindrične simetrije) je 2D difuzija. Kvadratni korijen MSD-a, <math>\sqrt{2nDt</math>, često se koristi kao karakterizacija koliko se čestica pomjerila nakon isteka vremena <math>t</math>. MSD je simetrično raspoređen po 1D, 2D i 3D prostoru. Dakle, raspodjela vjerovatnoće veličine MSD-a u 1D je [[Gaussova raspojela|Gaussova]], a 3D je [[Maxwell-Boltzmannova raspodjela]]. === Upopćavanja === * U ''nehomogenim medijima'', koeficijent difuzije varira u prostoru, {{math|1=''D'' = ''D''(''x'')}}. Ova zavisnost ne utiče na Fickov prvi zakon, ali se drugi zakon mijenja: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= D(x) \Delta \varphi(x,t) + \sum_{i=1}^3 \frac{\partial D(x)}{\partial x_i} \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}. \end{align} </math> * U ''[[anizoztropnost|anizotropnim]] medijima'', koeficijent difuzije zavisi od smjera. To je simetrični [[tenzor]] :{{math|1=''D_ji'' = ''D_ij''}}. Fickov prvi zakon se mijenja u :<math display="block">J=-D \nabla \varphi ,</math> to je proizvod tenzora i vektora: :<math display="block"> J_i=-\sum_{j=1}^3 D_{ij} \frac{\partial \varphi}{\partial x_j}.</math> Za jednačinu difuzije ova formula daje :<math display="block">\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}=\nabla\cdot \bigl(D \nabla \varphi(x,t)\bigr)=\sum_{i=1}^3\sum_{j=1}^3D_{ij} \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}. </math> Simetrična matrica koeficijenata difuzije {{math|''D_ij''}} treba biti [[Pozitivno definitna matrica|pozitivno definitna]]. Potrebno je napraviti operator desne strane [[Eliptični operator|eliptični]]. * Za ''nehomogene anizotropne medije'' ova dva oblika jednačine difuzije treba kombinovati u: :<math display="block">\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\ &= \sum_{i,j=1}^3\left(D_{ij}(x) \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}+ \frac{\partial D_{ij}(x)}{\partial x_i } \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}\right). \end{align} </math> * Pristup zasnovan na [[Difuzija|Einsteinova mobilnost i Teorellova formula]] daje sljedeću generalizaciju Fickove jednačine za ''višekomponentnu difuziju'' savršenih komponenti: :<math display="block">\frac{\partial \varphi_i}{\partial t} = \sum_j \nabla\cdot\left(D_{ij} \frac{\varphi_i}{\varphi_j} \nabla \, \varphi_j\right) ,</math> gdje su {{mvar|φ_i}} koncentracije komponenti, a {{mvar|D_ij}} je matrica koeficijenata. Ovdje su indeksi {{mvar|i}} i {{mvar|j}} povezani s različitim komponentama, a ne s prostornim koordinatama. [[Difuzija|Chapman-Enskog formule za difuziju u plinovima]] uključuju potpuno iste članove. Ovi fizički modeli difuzije razlikuju se od testnih modela :{{math|1=∂_''t''''φ_i'' = Σ_''j'' ''D_ij'' Δ''φ_j''}} : koji vrijede za vrlo mala odstupanja od uniformne ravnoteže. Ranije su takvi članovi uvedeni u [[Maxwell-Stefanova difuzijska jednačina| Maxwell-Stefanovu difuzijsku jednačinu]]. Za anizotropne višekomponentne koeficijente difuzije potreban je tenzor četvrtog ranga, na primjer {{math|''D''_{''ij'',''αβ''}}}, gdje se {{math|''i'', ''j''}} odnose na komponente, a {{math|1=''α'', ''β'' = 1, 2, 3}} odgovaraju prostornim koordinatama. == Primjene == Jednačine zasnovane na Fickovom zakonu se često koriste za modeliranje [[Pasivni transport|transportnih procesa]] u hrani, [[neuron]]ima, [[biopolimer]]ima, [[Farmakologija|farmaceutskim proizvodima]], [[porozbost|poroznom]] [[tlo|tlu]], [[dinamika populacije]dinamici populacije]], nuklearnim materijalima, [[fizika plazme|fizici plazme]] i [[Dopiranje (poluprovodnici)|dopiranju poluprovodnika]]. Teorija voltametrijskih metoda zasniva se na rješenjima Fickove jednačine. S druge strane, u nekim slučajevima "Fickov (druga uobičajena aproksimacija transportne jednačine je ona iz teorije difuzije)" opis je neadekvatan. Naprimjer, u nauci o [[polimer]]ima i nauci o hrani potreban je općiji pristup za opis transporta komponenti u materijalima koji prolaze kroz stakleni prelaz. Jedan općiji okvir su jednačine Maxwell-Stefanove difuzije.<ref>{{cite book | vauthors = Taylor R, Krishna R | title = Multicomponent mass transfer | volume = 2 | series =Wiley Series in Chemical Engineering | publisher = John Wiley & Sons | year = 1993 | isbn = 978-0-471-57417-0 }}{{page needed|date=September 2024}}</ref> višekomponentnog [[prenos mase|prijenosa mase]], iz kojeg se Fickov zakon može dobiti kao granični slučaj, kada je smjesa izuzetno razrijeđena i svaka [[hemijska vrsta]] interaguje samo sa smjesom u cjelini, a ne sa drugim vrstama. Da bi se objasnilo prisustvo više vrsta u nerazrijeđenoj smjesi, koristi se nekoliko varijacija Maxwell-Stefanovih jednačina. Pogledati također nedijagonalno spregnute procese transporta ([[Onsager recipročni odnosi|Onsagerov odnos]]). === Fickov tok u tečnostima === Kada se dvije [[mišljivost|mišljive]] tečnosti dovedu u kontakt i dođe do difuzije, makroskopska (ili prosječna) koncentracija se mijenja prema Fickovom zakonu. Na mezoskopskoj skali, odnosno između makroskopske skale opisane Fickovim zakonom i molekularne skale, gdje se odvijaju molekularne [[slučajna šetnja|slučajne šetnje]], fluktuacije se ne mogu zanemariti. Takve situacije se mogu uspješno modelirati Landau-Lifshitzovom fluktuirajućom hidrodinamikom. U ovom teorijskom okviru, difuzija je posljedica fluktuacija čije se dimenzije kreću od molekularne do makroskopske skale.<ref>{{cite journal | vauthors = Brogioli D, Vailati A | title = Diffusive mass transfer by nonequilibrium fluctuations: Fick's law revisited | journal = Physical Review E | volume = 63 | issue = 1 Pt 1 | date = January 2001 | pmid = 11304296 | doi = 10.1103/PhysRevE.63.012105 | bibcode = 2000PhRvE..63a2105B | arxiv = cond-mat/0006163 | s2cid = 1302913 }}</ref> Posebno, fluktuirajuće hidrodinamičke jednačine uključuju Fickov član protoka, sa datim koeficijentom difuzije, zajedno sa hidrodinamičkim jednačinama i stohastičkim članovima koji opisuju fluktuacije. Prilikom izračunavanja fluktuacija perturbativnim pristupom, aproksimacija nultog reda je Fickov zakon. Prvi red daje fluktuacije, i ispada da fluktuacije doprinose difuziji. Ovo na neki način predstavlja [[tautologiju (logiku)|tautologiju]], budući da je fenomen opisan aproksimacijom nižeg reda rezultat više aproksimacije: ovaj problem se rješava samo [[renormalizacijom|renormalizacijom]] fluktuirajućih hidrodinamičkih jednačina. === Brzina sorpcije i učestalost sudara razrijeđene rastvorene materije === Adsorpcija, apsorpcija i sudari molekula, čestica i površina su važni problemi u mnogim oblastima. Ovi fundamentalni procesi regulišu hemijske, biološke i ekološke reakcije. Njihova brzina se može izračunati korištenjem konstante difuzije i Fickovih zakona difuzije, posebno kada se ove interakcije dešavaju u razrijeđenim rastvorima. Tipično, konstanta difuzije molekula i čestica definirana Fickovom jednačinom može se izračunati korištenjem [[Stokes-Einsteinove jednačine]]. U ultrakratkom vremenskom ograničenju, reda veličine vremena difuzije ''a''²/''D'', gdje je ''a'' radijus čestice, difuzija je opisana [[Langevinovom jednačinom]]. U dužem vremenu, [[Langevinova jednačina]] se stapa sa [[Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinovom jednačinom]]. Potonja je prikladna za stanje razrijeđenog [[rastvor]]a, gdje se razmatra difuzija na velike udaljenosti. Prema [[teorema o fluktuaciji-disipaciji| teoremi o fluktuaciji-disipaciji]] zasnovanoj na [[Langevinova jednačina| Langevinovoj jednačini]] u dugom vremenskom ograničenju i kada je čestica znatno gušća od okolne tekućine, vremenski zavisna konstanta difuzije je:<ref>{{cite journal | vauthors = Bian X, Kim C, Karniadakis GE | title = 111 years of Brownian motion | journal = Soft Matter | volume = 12 | issue = 30 | pages = 6331–6346 | date = August 2016 | pmid = 27396746 | pmc = 5476231 | doi = 10.1039/c6sm01153e | bibcode = 2016SMat...12.6331B }}</ref> :<math display="block"> D(t) = \mu\,k_{\rm B}T\left(1-e^{-t/(m\mu)}\right), </math> gdje (sve u [[SI]] jedinicama) * ''k''_B je [[Boltzmannova konstanta]], * ''T'' je [[apsolutna temperatura]], * ''μ'' je pokretljivost čestice u fluidu ili gasu, koja se može izračunati korištenjem [[Einsteinove relacije]], * ''m'' je masa čestice, * ''t'' je vrijeme. Za pojedinačne molekule kao što su organske molekule ili [[biomolekule]] (npr. [[proteini]]) u vodi, eksponencijalni član je zanemarljiv zbog malog proizvoda ''mμ'' u ultrabrzom pikosekundnom području, te je stoga nebitan za relativno sporiju adsorpciju razrijeđene rastvorene materije. [[Datoteka:Diffusive sorption probability.png|thumb| Shema molekularne difuzije u [[rastvor]]u.<br> Narandžaste tačke predstavljaju molekule rastvorene supstance, molekule rastvarača nisu nacrtane, crna strelica je primjer trajektorije slučajnog hoda, a crvena krivulja je difuzna Gaussova funkcija [[vjerovatnoća]] širenja iz Fickovog zakona difuzije.<ref name = "Pyle-BJNano">{{cite journal | vauthors = Pyle JR, Chen J | title = Photobleaching of YOYO-1 in super-resolution single DNA fluorescence imaging | journal = Beilstein Journal of Nanotechnology | volume = 8 | pages = 2296–2306 | date = 2017-11-02 | pmid = 29181286 | pmc = 5687005 | doi = 10.3762/bjnano.8.229 }}</ref>^{:Fig. 9}]] Brzina [[adsorpcija|adsorpcije]] ili hemijske [[apsorpcija (hemija)|apsorpcije]] razrijeđene rastvorene supstance na površinu ili međupovršinu u (plonovitom ili tečnom) [[rastvor]]u može se izračunati korištenjem Fickovih zakona difuzije. Akumulirani broj molekula adsorbovanih na površini izražava se Langmuir-Schaeferovom jednačinom, integriranjem jednačine difuzijskog fluksa tokom vremena, kao što je prikazano u simuliranoj molekularnoj difuziji u prvom dijelu ove stranice:<ref name = "LangmuirSchaefer1937JACS">{{Cite journal| vauthors = Langmuir I, Schaefer VJ | date = 1937 | title = The Effect of Dissolved Salts on Insoluble Monolayers| journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 29 | issue = 11 | pages = 2400–2414 | doi = 10.1021/ja01290a091| bibcode = 1937JAChS..59.2400L }}</ref> :<math display="block"> \Gamma= 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}}.</math> * {{mvar|A}} je površinsko područje (m²). * <math>C_b</math> je brojčani udio molekula adsorbera (otopljene tvari) u glavnom rastvoru (#/m³). * {{mvar|D}} je koeficijent difuzije adsorbera (m²/s). * {{mvar|t}} je proteklo vrijeme (s). * <math> \Gamma </math> je akumulirani broj molekula u jedinici # adsorbiranih tokom vremena <math>t</math>. Jednačina je nazvana po američkim hemičarima [[Irvingu Langmuiru]] i [[Vincentu Schaeferu]]. Ukratko, kako je objašnjeno u,<ref name = "WardTordai1946">{{Cite journal| vauthors = Ward AF, Tordai L |date=1946| title = Time-dependence of Boundary Tensions of Solutions I. The Role of Diffusion in Time-effects| journal = Journal of Chemical Physics | volume = 14 | issue = 7| pages = 453–461 | doi = 10.1063/1.1724167| bibcode = 1946JChPh..14..453W}}</ref> Profil gradijenta koncentracije u blizini novostvorene (od <math>t=0</math> apsorpcijske površine (smještene na <math>x=0</math> u nekada uniformnom rastvoru riješen je u gornjim odjeljcima iz Fickove jednačine, :<math display="block"> \frac{\partial C}{\partial x} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}}\text{exp} \left (-\frac{x^2}{4Dt} \right ) , </math> gdje je {{mvar|C}} brojna koncentracija molekula adsorbera pri x, t (#/m³). Gradijent koncentracije na površini pri x = 0 se pojednostavljuje na preeksponencijalni faktor distribucije. :<math display="block">\left(\frac{\partial C}{\partial x}\right)_{x = 0} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}}</math>. A brzina difuzije (fluksa) preko površine <math>A<math> ravni je :<math display="block">\left (\frac{\partial\Gamma }{\partial t}\right ) _{x = 0} =\frac{DAC_b}{\sqrt{\pi Dt}} . </math> Integrisanje tokom vremena, :<math display="block"> \Gamma = \int_0^t\left(\frac{\partial\Gamma}{\partial t}\right) _{x = 0} = 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}}</math>. Langmuir-Schaeferova jednačina može se proširiti na Ward-Tordaijevu jednačinu kako bi se objasnila "povratna difuzija" odbačenih molekula sa površine:<ref name = "WardTordai1946" /> :<math display="block">\Gamma= 2A{C_\text{b}}\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} - A\sqrt{\frac{D}{\pi}}\int_0^\sqrt{t}\frac{C(\tau)}{\sqrt{t-\tau}}\, d\tau</math>, gdje je <math>C_b</math> ukupna koncentracija, <math>C</math> je koncentracija ispod površine (koja je funkcija vremena ovisno o modelu reakcije adsorpcije), a <math>\tau</math> je lažna varijabla. Monte Carlo simulacije pokazuju da ove dvije jednačine služe za predviđanje brzine adsorpcije sistema koji formiraju predvidljive gradijente koncentracije blizu površine, ali imaju problema za sisteme bez ili sa nepredvidljivim gradijentima koncentracije, kao što su tipični biosenzorski sistemi ili kada su protok i konvekcija značajni.<ref name=JixinMCSimuAdsorption> Chen J (January 2022). "Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces". AIP Advances. 12 (1) 015318. Bibcode:2022AIPA...12a5318C. doi:10.1063/5.0064140. PMC 8758205. PMID 35070490.</ref> [[Datoteka:DiffusiveAdsorptionHistory.jpg|thumb| Kratka historija teorija o difuzivnoj adsorpciji.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/>]] Kratka historija difuzne adsorpcije prikazana je na desnoj slici.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Primjetan izazov u razumijevanju difuzne adsorpcije na nivou pojedinačnih molekula je fraktalna priroda difuzije. Većina kompjuterskih simulacija bira vremenski korak za difuziju koji zanemaruje činjenicu da postoje samoslični finiji difuzijski događaji (fraktali) unutar svakog koraka. Simulacija fraktalne difuzije pokazuje da bi trebalo uvesti faktor dvije korekcije za rezultat simulacije adsorpcije s fiksnim vremenskim korakom, dovodeći ga u konzistentnost s gornje dvije jednačine.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> Problematičniji rezultat gornjih jednačina je da predviđaju donju granicu adsorpcije u idealnim situacijama, ali je vrlo teško predvidjeti stvarne brzine adsorpcije. Jednačine su izvedene u uslovima dugog vremenskog ograničenja kada je formiran stabilan gradijent koncentracije blizu površine. Ali stvarna adsorpcija se često odvija mnogo brže od ovog beskonačnog vremenskog ograničenja, tj. gradijent koncentracije, opadanje koncentracije na podpovršini, formira se samo djelimično prije nego što se površina zasiti ili se protok nastavi kako bi se održao određeni gradijent, stoga je izmjerena brzina adsorpcije gotovo uvijek brža nego što su jednačine predvidjele za adsorpciju s niskom ili nikakvom energetskom barijerom (osim ako ne postoji značajna energetska barijera adsorpcije koja značajno usporava apsorpciju), na primjer, hiljade do milione puta brže u samoorganizaciji monoslojeva na granicama voda-zrak ili voda-supstrat.<ref name = LangmuirSchaefer1937JACS/> Kao takvo, potrebno je izračunati evoluciju gradijenta koncentracije u blizini površine i pronaći odgovarajuće vrijeme za zaustavljanje zamišljene beskonačne evolucije za praktične primjene. Iako je teško predvidjeti kada stati, razumno je lako izračunati najkraće vrijeme koje je važno, kritično vrijeme kada prvi najbliži susjed s površine supstrata osjeti nakupljanje gradijenta koncentracije. Ovo daje gornju granicu brzine adsorpcije u idealnoj situaciji kada ne postoje drugi faktori osim difuzije koji utiču na dinamiku apsorbera:<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> :<math display="block"> \langle r\rangle = \frac{4}{\pi}A C_b^{4/3}D </math>, gdje je: * <math>\langle r\rangle</math> brzina adsorpcije pod pretpostavkom da je energija adsorpcije bez barijera, u jedinici #/s, * <math> A </math> je površina površine od interesa na "beskonačnoj i ravnoj" podlozi (m²), * <math> C_b </math> je koncentracija molekule apsorbera u glavnom rastvoru (#/m³), * <math> D </math> je konstanta difuzije apsorbera (otopljene supstance) u rastvoru (m²/s) definirana Fickovim zakonom. Ova jednačina se može koristiti za predviđanje početne brzine adsorpcije bilo kojeg sistema; Može se koristiti za predviđanje brzine adsorpcije u stacionarnom stanju tipičnog biosenzorskog sistema kada je mjesto vezivanja samo vrlo mali dio površine podloge i gradijent koncentracije blizu površine se nikada ne formira; Također se može koristiti za predviđanje brzine adsorpcije molekula na površini kada postoji značajan protok koji potiskuje gradijent koncentracije vrlo plitko u podzemlju. Ovo kritično vrijeme se značajno razlikuje od vremena dolaska prvog putnika ili srednjeg vremena slobodnog puta. Korištenje prosječnog vremena prvog putnika i Fickovog zakona difuzije za procjenu prosječne brzine vezivanja značajno će precijeniti gradijent koncentracije jer prvi putnik obično dolazi iz mnogo slojeva susjednih područja udaljenih od cilja, stoga je njegovo vrijeme dolaska znatno duže od vremena difuzije najbližeg susjeda. Korištenje srednjeg vremena slobodnog puta plus Langmuirove jednačine uzrokovat će vještački gradijent koncentracije između početne lokacije prvog putnika i površine cilja jer se ostali susjedni slojevi još nisu promijenili, stoga je značajno niža procjena stvarnog vremena vezivanja, tj. samog stvarnog vremena dolaska prvog putnika, inverznog gore navedenoj brzini, teško izračunati. Ako se sistem može pojednostaviti na 1D difuziju, tada se prosječno vrijeme prvog putnika može izračunati korištenjem istog kritičnog vremena difuzije najbližeg susjeda za udaljenost prvog susjeda kao MSD,<ref name = "Pandey-JPCB2024">{{cite journal | vauthors = Pandey S, Gautam D, Chen J | title = Measuring the Adsorption Cross Section of YOYO-1 to Immobilized DNA Molecules | journal = Journal of Physical Chemistry B | volume = 128| pages = 7254–7262 | date = 2024-07-16 | issue = 29 | pmid = 39014882| pmc = 11286311| doi = 10.1021/acs.jpcb.4c03359 }}</ref> :<math display="block">L = \sqrt{2Dt} , </math> ghje je: *<math>L~=C_b^{-1/3}</math> (jesinica m) [[prosjek|prosječna]] udaljenost najbližeg susjeda aproksimirana kao kubno pakovanje, gdje je <math>C_b</math> koncentracija rastvorene supstance u glavnom rastvoru (jedinica # molekul / m³), *<math>D</math> je koeficijent difuzije definisan Fickovom jednačinom (jedinica m²/s), *<math>t</math> je kritično vrijeme (jedinica s). U ovom kritičnom vremenu, malo je vjerovatno da je prvi putnik stigao i adsorbovao se. Ali to određuje brzinu dolaska slojeva susjednih slojeva. Pri ovoj brzini sa gradijentom koncentracije koji se zaustavlja oko prvog susjednog sloja, gradijent se ne projektuje virtuelno u dužem vremenu kada stvarni prvi putnik stigne. Dakle, prosječna brzina dolaska prvog putnika (jedinica # molekul/s) za ovu 3D difuziju pojednostavljena u 1D problemu, :<math display="block">\langle r\rangle = \frac{a}{t} = 2aC_b^{2/3}D </math>, gdje je <math>a</math> faktor pretvaranja 3D problema difuzivne adsorpcije u 1D problem difuzije čija vrijednost zavisi od sistema, npr. udio površine adsorpcije <math>A</math> preko površine sfere najbližeg susjeda rastvorene supstance <math>4 \pi L^2 /4</math> pod pretpostavkom kubnog pakovanja, gdje svaka jedinica ima osam susjeda, koje dijeli s drugim jedinicama. Ovaj primjer udjela konvergira rezultat ka 3D rješenju difuzivne adsorpcije prikazanom gore s malom razlikom u predfaktoru zbog različitih pretpostavki o pakovanju i zanemarivanja drugih susjeda. Kada je područje interesa veličina molekule (konkretno, "duga cilindrična molekula" kao što je [[DNK]]), jednačina brzine adsorpcije predstavlja frekvenciju sudara dvije molekule u razrijeđenom rastvoru, pri čemu jedna molekula ima specifičnu stranu, a druga nema sternu zavisnost, tj. molekula (slučajna orijentacija) udara jednu stranu druge. Konstanta difuzije mora se ažurirati na relativnu konstantu difuzije između dvije difuzirajuće molekule. Ova procjena je posebno korisna u proučavanju interakcije između male molekule i veće molekule kao što je protein. Efektivna konstanta difuzije je dominantno ista kao manja, čija se konstanta difuzije može koristiti umjesto nje. Gornja jednačina brzine udara je također korisna za predviđanje kinetike molekularnog [[samoorganizovanje|samoorganizovanja]] na površini. Molekuli su nasumično orijentisani u rastvoru u masi. Pod pretpostavkom da 1/6 molekula ima ispravnu orijentaciju u odnosu na mjesta vezivanja na površini, tj. 1/2 z-pravca u x, y, z tri dimenzije, stoga je koncentracija od interesa samo 1/6 koncentracije u masi. Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu, trebalo bi biti moguće izračunati teorijsku krivulju kinetike adsorpcije koristeći [[Langmuirov model adsorpcije]]. U rigidnijoj slici, 1/6 se može zamijeniti steričkim faktorom geometrije vezivanja. [[Datoteka:JChen2022JPCA.png|thumb|Poređenje teorije sudara i difuzne teorije sudara.<ref name=JChen2022JPCA/>]] Frekvencija bimolekularnih sudara povezana s mnogim reakcijama, uključujući koagulaciju/agregaciju proteina, prvobitno je opisana [[Smoluchowskijeva jednačina koagulacije| Smoluchowskijevom jednačinom koagulacije]] koju je predložio [[Marian Smoluchowski]] u značajnoj publikaciji iz 1916.,<ref name=Smoluchowski1916>{{cite journal | vauthors = Smoluchowski M | title = Drei Vorträge über Diffusion, Brownsche Molekularbewegung und Koagulation von Kolloidteilchen | journal = Zeitschrift für Physik| year = 1916 | volume = 17 | pages = 557–571, 585–599 | language = German | bibcode = 1916ZPhy...17..557S }}</ref> izvedeno iz [[Brownovo kretanje| Brownovog kretanja]] i Fickovih zakona difuzije. Pod idealiziranim uslovima reakcije za A + B → produkt u razrijeđenom [[rastvor]]u, Smoluchowski je sugerirao da se molekularni fluks u beskonačnom vremenskom ograničenju može izračunati iz Fickovih zakona difuzije, što daje fiksni/stabilni gradijent koncentracije od ciljne molekule, npr. B je ciljna molekula koja se relativno drži fiksno, a A je molekula u pokretu koja stvara gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule B zbog reakcije koagulacije između A i B. Smoluchowski je izračunao frekvenciju sudara između A i B u rastvoru sa jedinicom #/s/m³: :<math display="block">Z_{AB} = 4{\pi}RD_rC_AC_B,</math> gdje je: * <math>R</math> [[radijus]] sudara, * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m²/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m³). Red reakcije ove bimolekularne reakcije je 2, što je analogija rezultatu iz [[teorija sudara|teorije sudara]] zamjenom brzine kretanja molekule difuznim fluksom. U teoriji sudara, vrijeme putovanja između A i B proporcionalno je udaljenosti, što je sličan odnos za slučaj difuzije ako je fluks fiksan. Međutim, u praktičnim uslovima, gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule se mijenja tokom vremena, a molekularni fluks se također mijenja,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> i u [[prosjek]]u [[fluks]] je mnogo veći od beskonačnog vremenskog ograničenja fluksa koje je predložio Smoluchowski. Prije dolaska prvog putnika, Fickova jednačina predviđa gradijent koncentracije tokom vremena koji se u stvarnosti još ne akumulira. Dakle, ova Smoluchowskijeva frekvencija predstavlja donju granicu stvarne frekvencije sudara. U 2022., Chen izračunava gornju granicu frekvencije sudara između A i B u rješenju pod pretpostavkom da je koncentracija molekule u pokretu fiksna nakon prvog najbližeg susjeda ciljne molekule.<ref name=JChen2022JPCA>{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Why Should the Reaction Order of a Bimolecular Reaction be 2.33 Instead of 2? | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 126 | issue = 51 | pages = 9719–9725 | date = December 2022 | pmid = 36520427 | pmc = 9805503 | doi = 10.1021/acs.jpca.2c07500 | bibcode = 2022JPCA..126.9719C }}</ref> Stoga se evolucija gradijenta koncentracije zaustavlja na prvom najbližem susjednom sloju kojem je dato vrijeme zaustavljanja za izračunavanje stvarnog fluksa. To je nazvao kritičnim vremenom i izveo frekvenciju difuznih sudara u jedinici #/s/m³:<ref name=JChen2022JPCA/> :<math display="block"> Z_{AB} = \frac{8}{\pi}{\sigma} D_rC_AC_B\sqrt[3]{C_A+C_B}</math>. gdje je: * <math>{\sigma}</math> površina poprečnog presjeka sudara (m²), * <math>D_r = D_A + D_B</math> je relativna konstanta difuzije između A i B (m²/s), * <math>C_A</math> i <math>C_B</math> su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m³), * <math>\sqrt[3]{C_A+C_B} </math> predstavlja 1/⟨''d''⟩, gdje je ''d'' prosječna udaljenost između dva molekula. Ova jednačina pretpostavlja da je gornja granica frekvencije difuznog sudara između A i B kada prvi susjedni sloj počne osjećati evoluciju gradijenta koncentracije, čiji je red reakcije {{sfrac|2|1|3}} umjesto 2. I Smoluchowskog i JChenova jednačina zadovoljavaju dimenzionalne provjere sa SI jedinicama. Ali prva zavisi od radijusa, a druga od površine kolizijske sfere. Iz dimenzijske analize, trebala bi postojati jednačina koja zavisi od zapremine kolizijske sfere,<ref name = "Chen-AIP2024">{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Dimensional analysis of diffusive association rate equations | journal = AIP Advances | volume = 14| date = 2024-11-14 | issue = 11 | pmid = 39555209 | pmc = 11567696 | doi = 10.1063/5.0238119 | bibcode = 2024AIPA...14k5218C }}</ref> npr., :<math display="block"> Z_{AB} = 4 VD_rC_AC_B(C_A+C_B)^{2/3}, </math> *V je zapremina sfere sudara, ali na kraju, sve jednačine bi trebale konvergirati ka istoj numeričkoj brzini sudara koja se može eksperimentalno izmjeriti. Stvarni red reakcije za bimolekularnu jediničnu reakciju mogao bi biti između 2 i {{sfrac|2|2|3}}, što ima smisla jer je vrijeme difuznog sudara kvadratno zavisno od udaljenosti između dvije molekule. Ove nove jednačine također izbjegavaju singularnost brzine adsorpcije u vremenu nula za Langmuir-Schaeferovu jednačinu. Beskonačna brzina je opravdana pod idealnim uslovima jer kada magično uvedete ciljne molekule u rastvor molekule sonde ili obrnuto, uvijek postoji vjerovatnoća da se preklapaju u vremenu nula, stoga je brzina udruživanja te dvaije molekule [[beskonačnost|beskonačna]]. Nije važno što drugi milioni molekula moraju čekati da njihov prvi partner difundira i stigne. Prosječna brzina je stoga beskonačna. Ali statistički, ovaj argument je besmislen. Maksimalna brzina molekule u vremenskom periodu većem od nule je 1, bez obzira da li se sretnu ili ne, stoga beskonačna brzina u nultom vremenu za taj par molekula zapravo treba biti samo jedan, što prosječnu brzinu čini 1/milion ili više i statistički zanemarljivom. Ovo se u stvarnosti čak ni ne računa – nijedne dvije molekule nemogu se magično sresti u nultom vremenu. === Biološka perspektiva === Prvi zakon dovodi do sljedeće formule:<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| vauthors = Nosek TM | chapter=Section 3/3ch9/s3ch9_2 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> :<math display="block">\text{flux} = {-P \left(c_2 - c_1\right)} , </math> gdje je * {{mvar|P}} permeabilnost, eksperimentalno određena membranska "[[Električna provodljivost|provodljivost]]" za dati plin na datoj temperaturi, * {{math|''c''₂ − ''c''₁}} je razlika u [[koncentracijs|koncentraciji]] plina preko [[Vještačka membrana|membrane]] za smjer protoka (od {{math|''c''₁}} do {{math|''c''₂}}). Fickov prvi zakon je također važan u jednačinama prenosa zračenja. Međutim, u ovom kontekstu, postaje netačan kada je konstanta difuzije niska i zračenje postaje ograničeno brzinom svjetlosti, a ne otporom materijala kroz koji zračenje protiče. U ovoj situaciji, može se koristiti [[ograničavač fluksa]]. Brzina izmjene plina kroz fluidnu membranu može se odrediti korištenjem ovog zakona zajedno s [[Grahamov zakon|Grahamovim zakonom]]. Pod uvjetom razrijeđenog rastvora kada difuzija preuzima kontrolu, propusnost membrane spomenuta u gornjem odjeljku može se teoretski izračunati za rastvorenu supstancu korištenjem jednačine spomenute u posljednjem odjeljku (koristiti s posebnim oprezom jer je jednačina izvedena za guste rastvorene supstance, dok biološke molekule nisu gušće od vode. Također, ova jednačina pretpostavlja idealan gradijent koncentracije koji se formira u blizini membrane i razvija.):<ref name = "Pyle-BJNano" /> :<math display="block"> P= 2A_p\eta_{tm} \sqrt{ \frac{D}{\pi t}} , </math> gdje je: * <math>A_P</math> ukupna površina pora na membrani (jedinica m²), * <math>\eta_{tm</math> transmembranska efikasnost (bez jedinica), koja se može izračunati iz stohastičke teorije [[hromatografija| hromatografije]], * ''D'' je konstanta difuzije jedinice rastvorene supstance m²⋅s⁻¹, * ''t'' je vremenska jedinica s, * ''c''₂, koncentracija ''c''₁ treba koristiti jedinicu mol m⁻³, tako da jedinica fluksa postaje mol s⁻¹. Fluks opada preko kvadratnog korijena vremena jer se gradijent koncentracije nakuplja u blizini membrane tokom vremena pod idealnim uslovima. Kada postoji protok i konvekcija, fluks se može značajno razlikovati od onoga što jednačina predviđa i pokazati efektivno vrijeme t sa fiksnom vrijednošću,<ref name=JixinMCSimuAdsorption/> što čini fluks stabilnim umjesto da opada tokom vremena. Kritično vrijeme je procijenjeno pod idealiziranim uslovima protoka kada se ne formira gradijent.<ref name=JixinMCSimuAdsorption/><ref name=JChen2022JPCA/> Ova strategija se usvaja u biologiji kao što je cirkulacija krvi. === Primjene u proizvodnji poluprovodnika === Poluprovodnik je zajednički termin za niz uređaja. Uglavnom uključuje tri kategorije: uređaje sa dva terminala, uređaje sa tri terminala i uređaje sa četiri terminala. Kombinacija poluprovodnika naziva se integrisano kolo. Odnos između Fickovog zakona i poluprovodnika: princip poluprovodnika je prenos hemikalija ili dopanta iz sloja u sloj. Fickov zakon se može koristiti za kontrolu i predviđanje difuzije znajući koliko se koncentracija dopanata ili hemikalija pomiče po metru i sekundi putem matematike. Stoga se mogu proizvesti različite vrste i nivoi poluprovodnika. Tehnologije izrade [[integrusano kolo|Integrisanih kola]], modelni procesi poput CVD-a, toplotne oksidacije, mokre oksidacije, dopiranja itd. koriste jednačine difuzije dobijene iz Fickovog zakona. ==== CVD metoda izrade poluprovodnika==== Plašt je vrsta poluprovodnika čija je silicijska podloga prekrivena slojem [[polimer]]nog lanca i filmova stvorenih CVD-om. Ovaj film sadrži dopante n-tipa i p-tipa i preuzima odgovornost za provodljivost dopanata. Princip CVD-a oslanja se na plinsku fazu i hemijsku reakciju plin-čvrsto stanje za stvaranje tankih filmova. Viskozni režim toka CVD-a pokreće gradijent pritiska. CVD također uključuje komponentu difuzije različitu od površinske difuzije adatoma. U CVD-u, reaktanti i produkti također moraju difundirati kroz granični sloj stajaćeg gasa koji postoji pored podloge. Ukupan broj koraka potrebnih za rast CVD filma su difuzija reaktanata u gasnoj fazi kroz granični sloj, adsorpcija i površinska difuzija adatoma, reakcije na podlozi i difuzija produkata u gasnoj fazi kroz granični sloj. Profil brzine protoka gasa je: :<math display="block">\delta(x) = \left( \frac{5x}{\mathrm{Re}^{1/2}} \right) \mathrm{Re}=\frac{v\rho L}{\eta}, </math> gdje je: * <math>\delta</math> debljina, * <math>\mathrm{Re}.indd> je Reynoldsov broj, * {{mvar|x}} je dužina supstrata, * {{math|1=''v'' = 0}} na bilo kojoj površini, * <math>\eta</math> je viskoznost, * <math>\rho</math> je gustoća. Integracijom {{mvar|x}} od {{math|0}} do {{mvar|L}} dobija se [[prosjek|prosječna]] debljina: :<math display="block">\delta = \frac{10L}{3\mathrm{Re}^{1/2}} . </math> Da bi reakcija bila uravnotežena, reaktanti moraju difundirati kroz stagnirajući granični sloj da bi došli do supstrata. Stoga je poželjan tanak granični sloj. Prema jednačinama, povećanje vo bi rezultiralo većim rasipom reaktanata. Reaktanti neće ravnomjerno doći do supstrata ako tok postane turbulentan. Druga mogućnost je prelazak na novi noseći plin s nižom viskoznošću ili gustoćom. Fickov prvi zakon opisuje difuziju kroz granični sloj. Difuzija se određuje kao funkcija pritiska (''p'') i temperature (''T'') u plinu: :<math display="block">D = D_0 \left(\frac{p_0}{p}\right) \left(\frac{T}{T_0}\right)^{3/2} , </math> gdje su: * <math>p_0</math> standardni pritisak, * <math>T_0</math> je standardna temperatura, * <math>D_0</math> je standardna difuzivnost. Jednačina kaže da povećanje temperature ili smanjenje pritiska može povećati difuzivnost. Fickov prvi zakon predviđa fluks reaktanata prema supstratu i produkta od supstrata: :<math display="block">J = -D_i \left ( \frac{dc_i}{dx} \right ) , </math> gdje su: * <math>x</math> debljina <math>\delta</math>, * <math>dc_i</math> koncentracija prvog reaktanta. U zakonu idealnog olima <math>pV = nRT</math>, koncentracija gasa se izražava parcijalnim pritiskom: :<math display="block">J = - D_i \left ( \frac{p_i-p_0}{\delta RT} \right ) , </math> gdje su: * <math>R</math> > plinska konstanta, * <math>\frac{p_i-p_0}{\delta}<math> gradijent parcijalnog pritiska. Kao rezultat toga, Fickov prvi zakon nam govori da možemo koristiti gradijent parcijalnog pritiska za kontrolu difuzivnosti i kontrolu rasta tankih filmova [[poluprovodnik]]a. U mnogim realnim situacijama, jednostavan Fickov zakon nije adekvatna formulacija za problem poluprovodnika. Primjenjuje se samo na određene uslove, na primjer, za date granične uslove poluprovodnika: difuzija konstantne koncentracije izvora, ograničena koncentracija izvora ili difuzija pokretne granice (gdje se dubina spoja stalno pomiče u supstrat). ==== Neispravnost Fickove difuzije ==== Iako se Fickova difuzija koristila za modeliranje procesa difuzije u proizvodnji poluprovodnika (uključujući CVD reaktore) u ranim danima, često ne uspijeva validirati difuziju u naprednim poluprovodničkim čvorovima (< 90 nm). To uglavnom proizlazi iz nemogućnosti Fickove difuzije da precizno modelira procese difuzije na molekularnom nivou i manjim. U naprednoj proizvodnji poluprovodnika, važno je razumjeti kretanje na atomskim skalama, što je nemogućno kod kontinuirane difuzije. Danas većina proizvođača poluprovodnika koristi slučajno hodanje za proučavanje i modeliranje procesa difuzije. To nam omogućava da proučavamo efekte difuzije na diskretan način kako bismo razumjeli kretanje pojedinačnih atoma, molekula, plazme itd. U takvom procesu, kretanje difuzirajućih vrsta (atoma, molekula, plazme itd.) tretira se kao diskretna cjelina, prateći slučajno hodanje kroz CVD reaktor, granični sloj, strukture materijala itd. Ponekad, [[kretanje]] može slijediti pristrasno slučajno hodanje ovisno o uvjetima obrade. Statistička analiza se provodi kako bi se razumjela varijacija/stohastičnost koja proizlazi iz slučajnog hodanja vrsta, što zauzvrat utječe na cjelokupni proces i električne varijacije. === Proizvodnja hrane i kuhanje === Formulacija Fickovog prvog zakona može objasniti niz složenih fenomena u kontekstu hrane i kuhanja: Difuzija molekula poput [[etilen]]a podstiče rast i zrenje biljaka, molekule [[soli]] i [[šećer]]a podstiču salamurenje i mariniranje mesa, a molekule vode dehidraciju. Fickov prvi zakon se također može koristiti za predviđanje promjenjivih profila vlage u špageti rezancima dok se hidratiziraju tokom kuhanja. Ove pojave se odnose na spontano [[kretanje]] [[čestica]] [[rastvor]]enih materija vođeno gradijentom koncentracije. U različitim situacijama postoji različita difuzivnost koja je konstanta.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhou L, Nyberg K, Rowat AC | title = Understanding diffusion theory and Fick's law through food and cooking | journal = Advances in Physiology Education | volume = 39 | issue = 3 | pages = 192–197 | date = September 2015 | pmid = 26330037 | doi = 10.1152/advan.00133.2014 | s2cid = 3921833 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/1t87565r }}</ref> Kontroliranjem gradijenta koncentracije, vremena kuhanja i oblika hrane, može se kontrolirati soljenje. == Također pogledajte == * [[Advekcija]] * [[Churchill-Bernsteinova jednačina]] * [[Difuzija]] * [[Lažna difuzija]] * [[Izmjena plinova]] * [[Fluks mase]] * [[Maxwell-Stefanova difuzija]] * [[Nernst-Planckova jednačina]] * [[Osmoza]] == Reference== {{reflist}} <ref name=JixinMCSimuAdsorption> {{cite journal | vauthors = Chen J | title = Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces | journal = AIP Advances | volume = 12 | issue = 1| date = January 2022 | pmid = 35070490 | pmc = 8758205 | doi = 10.1063/5.0064140 | bibcode = 2022AIPA...12a5318C }} </ref> == Dodatni izvori== {{refbegin}} * {{cite book | vauthors = Berg HC |title=Random Walks in Biology |publisher=Princeton |year=1977}} * {{cite book | vauthors = Bird RB, Stewart WE, Lightfoot EN |title=Transport Phenomena |publisher=John Wiley & Sons |year=1976}} * {{cite book |title=Thermodynamics and Kinetics in Materials Science: A Short Course |url=https://archive.org/details/thermodynamicski00boks |url-access=limited | veditors = Bokshtein BS, Mendelev MI, Srolovitz DJ |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/thermodynamicski00boks/page/n181 167]–171}} * {{cite book | vauthors = Crank J |title=The Mathematics of Diffusion |publisher=Oxford University Press |year=1980}} * {{cite journal | vauthors = Fick A |title=On liquid diffusion |journal=Annalen der Physik und Chemie |volume=94 |page=59 |year=1855}} – reprinted in {{cite journal|journal=Journal of Membrane Science |volume=100 |pages=33–38 |year=1995 |doi=10.1016/0376-7388(94)00230-v |title=On liquid diffusion|last1=Fick |first1=Adolph }} * {{cite book | vauthors = Smith WF |title=Foundations of Materials Science and Engineering |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |year=2004}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [http://dragon.unideb.hu/~zerdelyi/Diffusion-on-the-nanoscale/node2.html Fick's equations, Boltzmann's transformation, etc.] (with figures and animations) * [http://cnx.org/content/m1036/2.11/ Fick's Second Law] on OpenStax [[Kategorija:Difuzija]] [[Kategorija:Matematika]] [[Kategorija:Fizikalna hemija]] [[Kategorija:Statistika]] [[Kategorija:Mehanika]] hrc8yvirhb72isoyoh6jcbstqilxsx7 14 533570 3837013 2026-04-24T10:38:07Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Commonscat|Edgar Award winners}} [[Kategorija:Nagrada Edgar]] [[Kategorija:Dobitnici književnih nagrada]] [[Kategorija:Nagrade za misteriju i detektivsku fikciju]] 3837013 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Edgar Award winners}} [[Kategorija:Nagrada Edgar]] [[Kategorija:Dobitnici književnih nagrada]] [[Kategorija:Nagrade za misteriju i detektivsku fikciju]] ok118gu290enzyrjm1vo9onoip7uaae 0 533571 3837019 2026-04-24T11:22:11Z Schalabeiser 180668 Nova stranica: {{Razlikovati|Pedijatrija}} {{Infokutija zanimanje | naslov = Podijatar | slika =[[slika:File:Dr Kamran Jamshidinia Performing Bunion Surgery.jpg]] | opis_slike = Podijatrijski hirurg izvodi rekonstruktivnu hirurgiju | tip = | službeno_ime = Podijatrijski hirurg | sektor_aktivnosti = | sposobnosti = | obrazovanje =Medicinski fakultet, [[Medicinska specijalnost|Medicinska subspecijalizacija]] | mjesta_zaposlen... 3837019 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Pedijatrija}} {{Infokutija zanimanje | naslov = Podijatar | slika =[[slika:File:Dr Kamran Jamshidinia Performing Bunion Surgery.jpg]] | opis_slike = Podijatrijski hirurg izvodi rekonstruktivnu hirurgiju | tip = | službeno_ime = Podijatrijski hirurg | sektor_aktivnosti = | sposobnosti = | obrazovanje =Medicinski fakultet, [[Medicinska specijalnost|Medicinska subspecijalizacija]] | mjesta_zaposlenja = Bolnice, Klinički centri | srodni_poslovi = [[Medicina]], [[sportska medicina]], [[ortopedija]], [[plastična hirurgija]], [[endokrinologija]], [[endokrinologija]], [[ortopedska hirurgija]], [[dermatologija]], [[radiologija]], [[biomehanika]], [[reumatologija]], [[neurologija]] }} '''Podijatrija''' ([[grčki|grč]] πόντος – ''podos'' = noga + ἰατρεία – jatria = liječenje ) je grana medicine posvećena proučavanju, dijagnosticiranju i liječenju poremećaja [[stopala]], [[hležanj|skočnog zgloba]] i donjih ekstremiteta. Zdravstveni radnik je poznat kao podijatar.<ref>{{cite web |title = American Association of Colleges of Podiatric Medicine |url=http://www.aacpm.org/}}</ref> Nastavni plan i program podijatrije na medicinsko, fakultetu uključuje anatomiju donjih ekstremiteta, opću ljudsku anatomiju, fiziologiju, opću medicinu, fizikalnu procjenu, biohemiju, neurobiologiju, [[patofiziologija| patofiziologiju]], [[genetika|genetiku]] i [[embriologija| embriologiju]], mikrobiologiju, histologiju, farmakologiju, zdravlje žena, fiziorehabilitaciju, sportsku medicinu, istraživanje, etiku i jurisprudenciju, biomehaniku, opće principe ortopedske hirurgije, plastičnu hirurgiju i hirurgiju stopala i skočnog zgloba. Podijatrija se praktikuje kao specijalnost u mnogim zemljama. U [[Australija| Australiji]], diplomci priznatih akademskih programa mogu se registrovati preko Odbora za podijatriju Australije kao "podijatri", a oni sa dodatnom priznatom obukom mogu dobiti i odobrenje za propisivanje ili davanje ograničenih lijekova i/ili tražiti specijalističku registraciju kao "podijatrijski hirurg". ==Historija== Profesionalna njega [[stopala]] postojala je u [[drevni Egipat|drevnom Egiptu]], što je prikazano rezbarijama [[bareljef]]a na ulazu u Ankmahorovu grobnicu iz oko 2400. godine prije nove ere.<ref>{{Cite web |title=Self-Care - Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/437-2109/features/9907-wellness-egypt-foot-massage |access-date=2022-11-29 |website=www.archaeology.org}}</ref> Do početka 20. stoljeća, podijatri su bili nezavisno licencirani ljekari, odvojeni od ostatka organizirane medicine. Lewis Durlacher, imenovan za hirurga–podijatra u britanskom kraljevskom domaćinstvu 1823. godine, pozivao je na to da podijatrija bude zaštićena profesija. Istaknute ličnosti, uključujući [[Napoleon]]a i francuske kraljeve, zapošljavale su lične podijatre. Predsjednik [[Abraham Lincoln]] slao je svog ličnog podijatra, Isachara Zacharieja, u povjerljive misije kako bi se sastajao s liderima [[Konfederacija Američkih Država|Konfederacijskih Američkih Država]] tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]].<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/zacharie.html |title=Isachar Zacharie |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=2013-12-08}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mdconsult.com/books/page.do?eid=4-u1.0-B978-1-4160-5223-4..00113-X&isbn=978-1-4160-5223-4&sid=1443544104&uniqId=411842093-70#4-u1.0-B978-1-4160-5223-4..00113-X--s0010 |title=MD Consult - Important Notice |website=www.mdconsult.com |access-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031641/http://www.mdconsult.com/books/page.do?eid=4-u1.0-B978-1-4160-5223-4..00113-X&isbn=978-1-4160-5223-4&sid=1443544104&uniqId=411842093-70#4-u1.0-B978-1-4160-5223-4..00113-X--s0010 |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead}}</ref> Prvo podijatrijsko društvo osnovano je u New Yorku 1895. i još uvijek tamo djeluje kao NYSPMA.<ref name="nyspma.org">[http://www.nyspma.org New York State Podiatric Medical Association]. NYSPMA. Retrieved on 2010-11-27.</ref> Prva podijatrijska škola otvorena je 1911. godine. Godinu dana kasnije, Britanci su osnovali podijatrijsko društvo u [[London Foot Hospital]]; škola je dodata 1919. godine. Prvi američki podijatrijski časopis pojavio se 1907. godine, a zatim 1912. britanski časopis. U Australiji su profesionalna podijatrijska udruženja organizirana već 1924. godine, a zatim centar za podijatrijsku obuku i profesionalni podijatrijski časopis osnovani su 1939. godine. [[Slika:Wyckoff.jpg|thumb| Obuka za podijatrijsku hirurgiju]] [[Slika:Sharplan 40C.jpg|thumb|right| CO₂ laser od 40 vati koji se koristi za podijatriju]] ==Podijatrijske subspecijalnosti== Podijatri liječe širok spektar stanja stopala i donjih ekstremiteta nehirurškim i hirurškim pristupima. Iako se terminologija subspecijalnosti razlikuje širom svijeta, one se uglavnom svrstavaju u ove kategorije: * Rekonstruktivna hirurgija stopala i skočnog zgloba * Podijatrijska sportska medicina (hronične povrede od prekomjerne upotrebe i poboljšanje mehaničkih performansi)<ref>[http://www.sportspodiatry.com.au/structural-podiatry/structural podiatry]. Preuzeto 30.12.2012.</ref> * Podijatrijska dermatologija * Plastična i rekonstruktivna hirurgija donjih ekstremiteta, spašavanje udova i njega rana<ref name="HighRisk">{{cite web |date=2012-10-23 |title=Advanced Practicing Podiatrists – High Risk Foot |url=http://www.app-hrf.com.au/cms/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419021151/http://www.app-hrf.com.au/cms/ |archive-date=2013-04-19 |access-date=2012-11-08 |publisher=App-hrf.com.au}}</ref> * Podopedijatrija (podijatrija kod djece)<ref name="healthcentre1">{{cite web | title=What is Podopaediatrics? | website=UK Health Centre | url=http://www.healthcentre.org.uk/podiatry/what-is-podopaediatrics.html | access-date=2020-12-16}}</ref> * [[Forenzička podijatrija]] (proučavanje otisaka stopala, obuće, cipela i stopala povezanih s istragama mjesta zločina) Podijatrijski asistenti rade kao dio podijatrijskog medicinskog tima u različitim kliničkim i nekliničkim okruženjima. Širom svijeta postoje uobičajeni putevi profesionalne akreditacije za podijatrijskog asistenta; na primjer, u Australiji je kvalifikacija Certifikat IV za srodnu zdravstvenu pomoć specijaliziran za podijatriju..<ref>{{cite web|url=https://healthindustrytraining.org/courses/certificate-iv-allied-health-assistance/|title=Allied Health Courses – Certificate IV in Allied Health Assistance – Cert IV|access-date=21 December 2018}}</ref> Podijatrijski asistenti mogu se specijalizirati u mnogim različitim oblastima, kao što su: * Podijatrijska [[medicinska sestra]] * Podijatrijska hirurška medicinska sestra * Negovatelj stopala * Podijatrijski pomoćni radnik * Podijatrijski tehničar * Podijatrijski higijeničar * Higijeničar stopala * Podijatrijski medicinski asistent ==Profesionalna društva i organizacije== *[[Akademija ambulantne hirurgije stopala i skočnog zgloba]] (AAFAS) *[[Udruženje podijatara Alberte]] (APA) *[[Alpha Gamma Kappa]] bratstvo *[[Savez praktičara privatnog sektora]] *[[Američko udruženje podijatrijskih medicinskih stručnjaka]] (APMA) *[[Američko društvo podijatrijskih hirurga]] (ASPS) *[[Američko društvo forenzičke podijatrije]] *[[Američki koledž hirurga stopala i skočnog zgloba]] (ACFAS) *Američki odbor za hirurgiju stopala i skočnog zgloba (ABFAS) *[https://www.acpmed.org/ Američki koledž podijatrijske medicine] (ACPM) *[https://www.podiatryboard.org Američki odbor za podijatrijsku medicinu] (ABPM) *Američki odbor za više specijalnosti u podijatrijskoj medicini *Američki odbor za više specijalnosti u podijatrijskoj hirurgiji *Američka akademija za podijatrijsku sportsku medicinu (AAPSM) *Američko društvo za podijatrijsku dermatologiju (ASPD) * [[Australijsko udruženje podijatara]] (APODA) *[[Belgijsko udruženje podijatara]] *[[Kanadsko udruženje podijatara]] (CPMA) *[[Američka akademija za upravljanje podijatrijskom praksom]] (AAPPM) *[[Međunarodna federacija podijatara]] – Međunarodna federacija podologa (FIP-IFP) *[[Međunarodna zajednica za biomehaniku stopala i skočnog zgloba (i-FAB)]] *[[Studentska nacionalna podijatrijska medicina Udruženje]] (SNPMA) *Američko udruženje studenata podijatrijske medicine (APMSA) *Australijski koledž podijatrijskih hirurga (ACPS) *Australijsko udruženje podijatara (APodA) *Australijsko vijeće za podijatriju (APodC) *Australazijska akademija podijatrijske sportske medicine (AAPSM) *Australazijska interesna grupa specijalista podijatrijske reumatologije (APRSIG) *Federacija podijatrijskih medicinskih odbora (FPMB) *[[Institut za kiroprodiste i podijatre]] (IOCP) *Kanadska federacija podijatrijske medicine *Kraljevski koledž podijatrije (RCoP) ==Reference== {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1034349/?page=1 The Kederminster Pharmacopolium] * [http://www.aapsm.org/ American Academy of Podiatric Sports Medicine] * [https://acfap.org/ American College of Foot and Ankle Pediatrics] {{Medicina}} {{Srodne zdravstvene profesije}} * {{Portal|Medicina}} [[Kategorija:Podijatrija| ]] [[Kategorija:Medicinske specijalnosti]] 7gei5zf3jotk7msde6wxmk1881az6sn 3837025 3837019 2026-04-24T11:44:21Z Schalabeiser 180668 3837025 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Pedijatrija}} {{Infokutija zanimanje | naslov = Podijatar | slika =[[slika:Dr Kamran Jamshidinia Performing Bunion Surgery.jpg|250px]] | opis_slike = Podijatrijski hirurg izvodi rekonstruktivnu hirurgiju | tip = | službeno_ime = Podijatrijski hirurg | sektor_aktivnosti = | sposobnosti = | obrazovanje =Medicinski fakultet, [[Medicinska specijalnost|Medicinska subspecijalizacija]] | mjesta_zaposlenja = Bolnice, Klinički centri | srodni_poslovi = [[Medicina]], [[sportska medicina]], [[ortopedija]], [[plastična hirurgija]], [[endokrinologija]], [[endokrinologija]], [[ortopedska hirurgija]], [[dermatologija]], [[radiologija]], [[biomehanika]], [[reumatologija]], [[neurologija]] }} '''Podijatrija''' ([[grčki|grč]] πόντος – ''podos'' = noga + ἰατρεία – jatria = liječenje ) je grana medicine posvećena proučavanju, dijagnosticiranju i liječenju poremećaja [[stopala]], [[hležanj|skočnog zgloba]] i donjih ekstremiteta. Zdravstveni radnik je poznat kao podijatar.<ref>{{cite web |title = American Association of Colleges of Podiatric Medicine |url=http://www.aacpm.org/}}</ref> Nastavni plan i program podijatrije na medicinsko, fakultetu uključuje anatomiju donjih ekstremiteta, opću ljudsku anatomiju, fiziologiju, opću medicinu, fizikalnu procjenu, biohemiju, neurobiologiju, [[patofiziologija| patofiziologiju]], [[genetika|genetiku]] i [[embriologija| embriologiju]], mikrobiologiju, histologiju, farmakologiju, zdravlje žena, fiziorehabilitaciju, sportsku medicinu, istraživanje, etiku i jurisprudenciju, biomehaniku, opće principe ortopedske hirurgije, plastičnu hirurgiju i hirurgiju stopala i skočnog zgloba. Podijatrija se praktikuje kao specijalnost u mnogim zemljama. U [[Australija| Australiji]], diplomci priznatih akademskih programa mogu se registrovati preko Odbora za podijatriju Australije kao "podijatri", a oni sa dodatnom priznatom obukom mogu dobiti i odobrenje za propisivanje ili davanje ograničenih lijekova i/ili tražiti specijalističku registraciju kao "podijatrijski hirurg". ==Historija== Profesionalna njega [[stopala]] postojala je u [[drevni Egipat|drevnom Egiptu]], što je prikazano rezbarijama [[bareljef]]a na ulazu u Ankmahorovu grobnicu iz oko 2400. godine prije nove ere.<ref>{{Cite web |title=Self-Care - Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/437-2109/features/9907-wellness-egypt-foot-massage |access-date=2022-11-29 |website=www.archaeology.org}}</ref> Do početka 20. stoljeća, podijatri su bili nezavisno licencirani ljekari, odvojeni od ostatka organizirane medicine. Lewis Durlacher, imenovan za hirurga–podijatra u britanskom kraljevskom domaćinstvu 1823. godine, pozivao je na to da podijatrija bude zaštićena profesija. Istaknute ličnosti, uključujući [[Napoleon]]a i francuske kraljeve, zapošljavale su lične podijatre. Predsjednik [[Abraham Lincoln]] slao je svog ličnog podijatra, Isachara Zacharieja, u povjerljive misije kako bi se sastajao s liderima [[Konfederacija Američkih Država|Konfederacijskih Američkih Država]] tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]].<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/zacharie.html |title=Isachar Zacharie |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=2013-12-08}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mdconsult.com/books/page.do?eid=4-u1.0-B978-1-4160-5223-4..00113-X&isbn=978-1-4160-5223-4&sid=1443544104&uniqId=411842093-70#4-u1.0-B978-1-4160-5223-4..00113-X--s0010 |title=MD Consult - Important Notice |website=www.mdconsult.com |access-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031641/http://www.mdconsult.com/books/page.do?eid=4-u1.0-B978-1-4160-5223-4..00113-X&isbn=978-1-4160-5223-4&sid=1443544104&uniqId=411842093-70#4-u1.0-B978-1-4160-5223-4..00113-X--s0010 |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead}}</ref> Prvo podijatrijsko društvo osnovano je u New Yorku 1895. i još uvijek tamo djeluje kao NYSPMA.<ref name="nyspma.org">[http://www.nyspma.org New York State Podiatric Medical Association]. NYSPMA. Retrieved on 2010-11-27.</ref> Prva podijatrijska škola otvorena je 1911. godine. Godinu dana kasnije, Britanci su osnovali podijatrijsko društvo u [[London Foot Hospital]]; škola je dodata 1919. godine. Prvi američki podijatrijski časopis pojavio se 1907. godine, a zatim 1912. britanski časopis. U Australiji su profesionalna podijatrijska udruženja organizirana već 1924. godine, a zatim centar za podijatrijsku obuku i profesionalni podijatrijski časopis osnovani su 1939. godine. [[Slika:Wyckoff.jpg|thumb| Obuka za podijatrijsku hirurgiju]] [[Slika:Sharplan 40C.jpg|thumb|right| CO₂ laser od 40 vati koji se koristi za podijatriju]] ==Podijatrijske subspecijalnosti== Podijatri liječe širok spektar stanja stopala i donjih ekstremiteta nehirurškim i hirurškim pristupima. Iako se terminologija subspecijalnosti razlikuje širom svijeta, one se uglavnom svrstavaju u ove kategorije: * Rekonstruktivna hirurgija stopala i skočnog zgloba * Podijatrijska sportska medicina (hronične povrede od prekomjerne upotrebe i poboljšanje mehaničkih performansi)<ref>[http://www.sportspodiatry.com.au/structural-podiatry/structural podiatry]. Preuzeto 30.12.2012.</ref> * Podijatrijska dermatologija * Plastična i rekonstruktivna hirurgija donjih ekstremiteta, spašavanje udova i njega rana<ref name="HighRisk">{{cite web |date=2012-10-23 |title=Advanced Practicing Podiatrists – High Risk Foot |url=http://www.app-hrf.com.au/cms/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419021151/http://www.app-hrf.com.au/cms/ |archive-date=2013-04-19 |access-date=2012-11-08 |publisher=App-hrf.com.au}}</ref> * Podopedijatrija (podijatrija kod djece)<ref name="healthcentre1">{{cite web | title=What is Podopaediatrics? | website=UK Health Centre | url=http://www.healthcentre.org.uk/podiatry/what-is-podopaediatrics.html | access-date=2020-12-16}}</ref> * [[Forenzička podijatrija]] (proučavanje otisaka stopala, obuće, cipela i stopala povezanih s istragama mjesta zločina) Podijatrijski asistenti rade kao dio podijatrijskog medicinskog tima u različitim kliničkim i nekliničkim okruženjima. Širom svijeta postoje uobičajeni putevi profesionalne akreditacije za podijatrijskog asistenta; na primjer, u Australiji je kvalifikacija Certifikat IV za srodnu zdravstvenu pomoć specijaliziran za podijatriju..<ref>{{cite web|url=https://healthindustrytraining.org/courses/certificate-iv-allied-health-assistance/|title=Allied Health Courses – Certificate IV in Allied Health Assistance – Cert IV|access-date=21 December 2018}}</ref> Podijatrijski asistenti mogu se specijalizirati u mnogim različitim oblastima, kao što su: * Podijatrijska [[medicinska sestra]] * Podijatrijska hirurška medicinska sestra * Negovatelj stopala * Podijatrijski pomoćni radnik * Podijatrijski tehničar * Podijatrijski higijeničar * Higijeničar stopala * Podijatrijski medicinski asistent ==Profesionalna društva i organizacije== *[[Akademija ambulantne hirurgije stopala i skočnog zgloba]] (AAFAS) *[[Udruženje podijatara Alberte]] (APA) *[[Alpha Gamma Kappa]] bratstvo *[[Savez praktičara privatnog sektora]] *[[Američko udruženje podijatrijskih medicinskih stručnjaka]] (APMA) *[[Američko društvo podijatrijskih hirurga]] (ASPS) *[[Američko društvo forenzičke podijatrije]] *[[Američki koledž hirurga stopala i skočnog zgloba]] (ACFAS) *Američki odbor za hirurgiju stopala i skočnog zgloba (ABFAS) *[https://www.acpmed.org/ Američki koledž podijatrijske medicine] (ACPM) *[https://www.podiatryboard.org Američki odbor za podijatrijsku medicinu] (ABPM) *Američki odbor za više specijalnosti u podijatrijskoj medicini *Američki odbor za više specijalnosti u podijatrijskoj hirurgiji *Američka akademija za podijatrijsku sportsku medicinu (AAPSM) *Američko društvo za podijatrijsku dermatologiju (ASPD) * [[Australijsko udruženje podijatara]] (APODA) *[[Belgijsko udruženje podijatara]] *[[Kanadsko udruženje podijatara]] (CPMA) *[[Američka akademija za upravljanje podijatrijskom praksom]] (AAPPM) *[[Međunarodna federacija podijatara]] – Međunarodna federacija podologa (FIP-IFP) *[[Međunarodna zajednica za biomehaniku stopala i skočnog zgloba (i-FAB)]] *[[Studentska nacionalna podijatrijska medicina Udruženje]] (SNPMA) *Američko udruženje studenata podijatrijske medicine (APMSA) *Australijski koledž podijatrijskih hirurga (ACPS) *Australijsko udruženje podijatara (APodA) *Australijsko vijeće za podijatriju (APodC) *Australazijska akademija podijatrijske sportske medicine (AAPSM) *Australazijska interesna grupa specijalista podijatrijske reumatologije (APRSIG) *Federacija podijatrijskih medicinskih odbora (FPMB) *[[Institut za kiroprodiste i podijatre]] (IOCP) *Kanadska federacija podijatrijske medicine *Kraljevski koledž podijatrije (RCoP) ==Reference== {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1034349/?page=1 The Kederminster Pharmacopolium] * [http://www.aapsm.org/ American Academy of Podiatric Sports Medicine] * [https://acfap.org/ American College of Foot and Ankle Pediatrics] {{Medicina}} {{Srodne zdravstvene profesije}} * {{Portal|Medicina}} [[Kategorija:Podijatrija| ]] [[Kategorija:Medicinske specijalnosti]] pc6qshki5viim8gb6yayu5di0k1fucs