Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine (1974)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="bs">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikizvor</sitename>
    <dbname>bswikisource</dbname>
    <base>https://bs.wikisource.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mediji</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Posebno</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Razgovor</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Korisnik</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Razgovor s korisnikom</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikizvor</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Razgovor o o Wikizvor</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datoteka</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Razgovor o datoteci</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Razgovor o MediaWikiju</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Šablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Razgovor o šablonu</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pomoć</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Razgovor o pomoći</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorija</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Razgovor o kategoriji</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">Page</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">Page talk</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">Index</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">Index talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Razgovor o modulu</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine (1974)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5582</id>
    <revision>
      <id>12180</id>
      <timestamp>2026-08-15T11:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vratiosevalter</username>
        <id>3520</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{Akt | naslov = Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine | skracenica =  | broj =  | vrsta = ustav | nivo = republički | teritorij = Bosna i Hercegovina | materija = ustavno pravo | donosilac = Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine | donosilac2 =  | strane =  | potpisnik =  | datum_donosenja = 25. februar 1974. | datum_objave =  | izvor_objave = &quot;Službeni list SRBiH&quot; | stupio_na_snagu = 25. februar 1974. | pravni_osnov =  | prethodni =  | izmj...</comment>
      <origin>12180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324568" sha1="4seecb77tdcqy0uiqz9n9n65o1iap2q" xml:space="preserve">{{Akt
| naslov = Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine
| skracenica = 
| broj = 
| vrsta = ustav
| nivo = republički
| teritorij = Bosna i Hercegovina
| materija = ustavno pravo
| donosilac = Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine
| donosilac2 = 
| strane = 
| potpisnik = 
| datum_donosenja = 25. februar 1974.
| datum_objave = 
| izvor_objave = &quot;Službeni list SRBiH&quot;
| stupio_na_snagu = 25. februar 1974.
| pravni_osnov = 
| prethodni = 
| izmjene = Amandmani I–XII (1982)
| precisceni_tekst = 
| status = historijski
| napomene = Tekst sa ustavnim amandmanima I–XII iz 1982. godine.
| url = 
| wikipedia = 
| commonscat = 
| wikidata = 
}}

&lt;center&gt;
&lt;h1&gt;USTAV&lt;/h1&gt;
&lt;h2&gt;SOCIJALISTIČKE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE&lt;/h2&gt;
&lt;h3&gt;sa Ustavnim amandmanima I–XII i registrom pojmova&lt;/h3&gt;
&lt;/center&gt;

&lt;pre&gt;
Sarajevo, 1982.
Novinsko-izdavačka organizacija &quot;Službeni list SRBiH&quot;
&lt;/pre&gt;

__TOC__

&lt;br clear=&quot;all&quot; /&gt;

= ODLUKA O PROGLAŠENJU USTAVA =

Na osnovu člana 185. Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, na zajedničkoj sjednici svih vijeća održanoj 25. februara 1974. godine donosi

&lt;h3&gt;ODLUKU O PROGLAŠENJU USTAVA SOCIJALISTIČKE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE&lt;/h3&gt;

Proglašava se Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine koji je usvojila Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine na zajedničkoj sjednici svih vijeća održanoj 25. februara 1974. godine.

SKUPŠTINA SOCIJALISTIČKE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE
S broj 2262&lt;br /&gt;
25. februara 1974. godine&lt;br /&gt;
Sarajevo

'''Predsjednik Skupštine SRBiH''' &lt;br /&gt;
''Hamdija Pozderac'', s. r.

'''Predsjednik Društveno-političkog vijeća''' &lt;br /&gt;
''Boško Baškot'', s. r.

'''Predsjednik Republiǩkog vijeća''' &lt;br /&gt;
''Nikola Andrić'', s. r.

'''Predsjednik Prosvjetno-kulturnog vijeća''' &lt;br /&gt;
''Refik Hukić'', s. r.

'''Predsjednik Socijalno-zdravstvenog vijeća''' &lt;br /&gt;
''dr Jamila Hadžimustafić'', s. r.

= USTAV SOCIJALISTIČKE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE =

== UVODNI DIO – OSNOVNA NAČELA ==

I

U toku revolucionarne borbe radničke klase i svih radnih ljudi Jugoslavije, s Komunističkom partijom na čelu, u narodno-oslobodilačkom ratu i socijalističkoj revoluciji radnička klasa, radni ljudi i narodi Bosne i Hercegovine — Srbi, Muslimani i Hrvati i pripadnici drugih naroda i narodnosti, zajedno sa drugim narodima i narodnostima Jugoslavije, uspostavili su revolucionarnu, narodnu demokratsku vlast i u okviru Federativne Republike Jugoslavije stvorili Narodnu Republiku Bosnu i Hercegovinu.

Povezani u svojoj prošlosti zajedničkim životom, stremljenjima i borbom za slobodu i socijalni progres, savlađujući nastojanja i slamajući otpore tuđinskih sila i domaćih reakcionarnih snaga, našli su se prvi put slobodni, ravnopravni i zbratimljeni u svojoj republici, koja je postala politički i društveni oblik njihove povezanosti, međusobne ravnopravnosti, kao i ravnopravnosti sa ostalim narodima i narodnostima Jugoslavije s kojima su se, na osnovu prava na samoopredjeljenje, uključujući i pravo na otcjepljenje, dobrovoljno ujedinili u zajedničku državu — Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju i time obezbijedili punu ravnopravnost i uslove za svestrani nacionalni razvitak, za materijalni i kulturni napredak i svestrani socijalistički preobražaj.

II

Radni ljudi i građani, narodi Bosne i Hercegovine — Hrvati, Srbi i Muslimani i pripadnici drugih naroda i narodnosti ostvaruju u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini, kao državi i samoupravnoj zajednici, svoja suverena prava i svoje klasne i nacionalne interese.

Radnička klasa i svi radni ljudi, narodi Bosne i Hercegovine i pripadnici drugih naroda i narodnosti, u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini posebno i zajedno sa svim radnim ljudima, narodima i narodnostima Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije ostvaruju i obezbjeđuju:

socijalističke društvene odnose zasnovane na samoupravljanju radnih ljudi i zaštiti socijalističkog samoupravnog sistema;

jedinstvene interese radničke klase i solidarnost radnika i svih radnih ljudi;

zajedništvo kao izraz slobodnog ispoljavanja nacionalnih osobenosti, nacionalne slobode, ravnopravnosti, bratstva i jedinstva naroda i narodnosti i uzajamnosti i solidarnosti radnih ljudi;

mogućnosti i slobode za svestrani razvitak ljudske ličnosti i za zbližavanje ljudi i naroda i narodnosti, u skladu sa njihovim interesima i težnjama na putu stvaranja sve bogatije kulture i civilizacije socijalističkog društva;

ujedinjavanje i usklađivanje napora na razvijanju materijalne osnove socijalističkog društva i blagostanja ljudi;

sistem društveno-ekonomskih odnosa i politički sistem kojima se obezbjeđuju zajednički interesi radničke klase i svih radnih ljudi i ravnopravnost naroda i narodnosti;

udruživanje vlastitih stremljenja s naprednim težnjama čovječanstva.

Socijalističko društveno uređenje Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine ostvaruje se u jedinstvenom socijalističkom društvenom uređenju u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji, zasnovanom na vlasti radničke klase i svih radnih ljudi i na odnosima među ljudima kao slobodnim i ravnopravnim proizvođačima i stvaraocima, čiji rad služi isključivo zadovoljavanju njihovih ličnih i zajedničkih potreba.

III

Osnovu ovih odnosa čini društveno-ekonomski položaj radnog čovjeka koji mu obezbjeđuje da, radeći sredstvima u društvenoj svojini i odlučujući neposredno i ravnopravno s drugim radnim ljudima u udruženom radu o svim poslovima društvene reprodukcije u uslovima i odnosima međusobne zavisnosti, odgovornosti i solidarnosti, ostvaruje svoj lični materijalni i moralni interes i pravo da se koristi rezultatima svog tekućeg i minulog rada i tekovinama opšteg materijalnog i društvenog napretka, da na toj osnovi što potpunije zadovoljava svoje lične i društvene potrebe i da razvija svoje radne i druge stvaralačke sposobnosti.

U skladu s tim, neprikosnovenu osnovu položaja i uloge čovjeka čine:

društvena svojina sredstava za proizvodnju koja isključuje povratak bilo kog sistema eksploatacije čovjeka i koja, ukidanjem otuđenosti radničke klase i radnih ljudi od sredstava za proizvodnju i drugih uslova rada, obezbjeđuje samoupravljanje radnih ljudi u proizvodnji i raspodjeli proizvoda rada i usmjeravanje razvoja društva na samoupravnim osnovama;

oslobađanje rada kao prevazilaženje istorijski uslovljenih društveno-ekonomskih nejednakosti i zavisnosti ljudi u radu, koje se obezbjeđuje ukidanjem suprotnosti između rada i kapitala i svakog oblika najamnih odnosa, svestranim razvitkom proizvodnih snaga, podizanjem proizvodnosti rada, smanjivanjem radnog vremena, razvijanjem i primjenjivanjem nauke i tehnike, obezbjeđivanjem sve višeg obrazovanja za sve i podizanjem kulture radnih ljudi;

pravo na samoupravljanje, na osnovu koga svaki radni čovjek, ravnopravno sa drugim radnim ljudima, odlučuje o svom radu, uslovima i rezultatima rada, o vlastitim i zajedničkim interesima i o usmjeravanju društvenog razvitka, ostvaruje vlast i upravlja drugim društvenim poslovima;

pravo radnog čovjeka da uživa plodove svog rada i materijalnog napretka društvene zajednice prema načelu &quot;Svako prema sposobnostima — svakom prema njegovom radu&quot;, uz obavezu da obezbjeđuje razvitak materijalne osnove vlastitog i društvenog rada i da doprinosi zadovoljavanju drugih društvenih potreba;

ekonomska, socijalna i lična sigurnost čovjeka;

solidarnost i uzajamnost svakog prema svima i svih prema svakome, koje su zasnovane na svijesti radnih ljudi da svoje trajne interese mogu ostvarivati samo na tim načelima;

slobodna inicijativa u razvijanju proizvodnje i drugih društvenih i ličnih djelatnosti u korist čovjeka i društvene zajednice;

demokratski politički odnosi, koji omogućuju čovjeku da ostvaruje svoje interese, pravo samoupravljanja i druga prava, da razvija svoju ličnost neposrednom aktivnošću u društvenom životu, a naročito u organima samoupravljanja, društveno-političkim organizacijama i drugim društvenim organizacijama i udruženjima, koje sam stvara i preko kojih utiče na razvijanje društvene svijesti i na proširivanje uslova za svoju aktivnost i za ostvarivanje svojih interesa i prava;

jednakost prava, dužnosti i odgovornosti ljudi, u skladu sa ustavnošću i zakonitošću.

Društveno-ekonomski i politički sistem proizlaze iz ovakvog položaja čovjeka i služi njemu i njegovoj ulozi u društvu.

Suprotan je društveno-ekonomskom i političkom sistemu, utvrđenim ustavom, svaki oblik upravljanja proizvodnjom i drugim društvenim djelatnostima i svaki oblik raspodjele koji izopačavaju društvene odnose zasnovane na ovakvom položaju čovjeka — u vidu birokratske samovolje, tehnokratske uzurpacije i privilegija zasnovanih na monopolu upravljanja sredstvima za proizvodnju, ili u vidu prisvajanja društvenih sredstava na grupno-svojinskoj osnovi i drugih oblika privatizacije tih sredstava, ili u vidu privatno-vlasničke ili partikularističke sebičnosti, kao i svaki drugi oblik ograničavanja radničke klase da ostvaruje svoju istorijsku ulogu u društveno-ekonomskim i političkim odnosima i organizuje vlast za sebe i za sve radne ljude.

IV

Društvena svojina, kao izraz socijalističkih društveno-ekonomskih odnosa među ljudima, osnova je slobodnog udruženog rada i vladajućeg položaja radničke klase u proizvodnji i u društvenoj reprodukciji u cjelini, kao i osnova vlastitim radom stečene lične svojine koja služi zadovoljavanju potreba i interesa čovjeka.

Sredstva za proizvodnju, u društvenoj svojini, kao zajednička neotuđiva osnova društvenog rada i društvene reprodukcije, služe isključivo radu u cilju zadovoljavanja ličnih i zajedničkih potreba i interesa radnih ljudi i razvijanju materijalne osnove socijalističkog društva i socijalističkih samoupravnih odnosa. Sredstvima za proizvodnju u društvenoj svojini, uključujući i sredstva za proširenu reprodukciju, neposredno upravljaju udruženi radnici koji rade tim sredstvima, u vlastitom interesu i u interesu radničke klase i socijalističkog društva. U ostvarivanju ove društvene funkcije udruženi radnici odgovorni su jedni drugima i socijalističkoj zajednici kao cjelini.

Društvenom svojinom sredstava za proizvodnju i drugih sredstava rada obezbjeđuje se svakom da se, pod jednakim uslovima, uključi u udruženi rad društvenim sredstvima i da, ostvarujući pravo rada društvenim sredstvima, na osnovu svog rada stiče dohodak za zadovoljavanje ličnih i zajedničkih potreba.

Polazeći od toga da niko nema pravo svojine na društvena sredstva za proizvodnju, niko — ni društveno-politička zajednica, ni organizacija udruženog rada, ni grupa građana, ni pojedinac — ne može ni po kom pravno-svojinskom osnovu prisvajati proizvod društvenog rada, ni upravljati i raspolagati društvenim sredstvima za proizvodnju i rad, niti samovoljno određivati uslove raspodjele.

Rad čovjeka je jedini osnov prisvajanja proizvoda društvenog rada i upravljanja društvenim sredstvima.

O raspodjeli dohotka na dio koji služi proširivanju materijalne osnove društvenog rada i na dio za zadovoljavanje ličnih i zajedničkih potreba radnih ljudi saglasno načelu raspodjele prema radu, odlučuju radni ljudi koji stvaraju taj dohodak, u skladu sa međusobnom odgovornošću i solidarnošću i društveno utvrđenim osnovama i mjerilima za sticanje i raspodjelu dohotka.

Sredstva namijenjena obnavljanju i proširivanju materijalne osnove društvenog rada zajednička su osnova održavanja i razvoja društva, tj. društvene reprodukcije koju na osnovu samoupravljanja ostvaruju radni ljudi u svim oblicima udruživanja rada i sredstava i u međusobnoj saradnji organizacija udruženog rada.

Osnovica svih vidova udruživanja rada i sredstava društvene reprodukcije i samoupravne integracije udruženog rada je osnovna organizacija udruženog rada, kao osnovni oblik udruženog rada u kome radnici ostvaruju neotuđivo pravo da, radeći društvenim sredstvima, upravljaju svojim radom i uslovima rada i odlučuju o rezultatima svoga rada.

Ostvarujući rezultate zajedničkog rada kao vrijednost na tržištu u uslovima socijalističke robne proizvodnje, radnici neposrednim povezivanjem, samoupravnim sporazumijevanjem i društvenim dogovaranjem svojih organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i planiranjem rada i razvoja integrišu društveni rad, unapređuju cjelokupan sistem socijalističkih društveno-ekonomskih odnosa i savlađuju stihijno djelovanje tržišta.

Novčani i kreditni sistem sastavni su dio odnosa u društvenoj reprodukciji zasnovanih na samoupravljanju radnika u udruženom radu društvenim sredstvima i cjelokupan dohodak ostvaren u tim odnosima neotuđiv je dio dohotka osnovnih organizacija udruženog rada.

Polazeći od međusobne zavisnosti proizvodne, prometne i finansijske oblasti udruženog rada, kao dijelova jedinstvenog sistema društvene reprodukcije, radnici u organizacijama udruženog rada uređuju svoje međusobne odnose u društvenoj reprodukciji i sarađuju na takvoj osnovi da se radnicima u proizvodnji obezbijedi da odlučuju o rezultatima vlastitog tekućeg i minulog rada u cjelini tih odnosa.

Radni ljudi svoje lične i zajedničke potrebe i interese u oblastima obrazovanja, nauke, kulture, zdravstva i drugih društvenih djelatnosti, kao dijelovima jedinstvenog procesa društvenog rada, obezbjeđuju slobodnom razmjenom i udruživanjem svog rada sa radom radnika u organizacijama udruženog rada u tim oblastima. Slobodnu razmjenu rada ostvaruju radni ljudi neposredno, preko organizacija udruženog rada i u okviru ili preko samoupravnih interesnih zajednica. Ovakvim odnosima obezbjeđuje se radnicima u tim djelatnostima jednak društveno-ekonomski položaj kao i drugim radnicima u udruženom radu.

Radni ljudi, u cilju potpunijeg, racionalnijeg i organizovanog zadovoljavanja svojih ličnih i zajedničkih potreba i interesa u društvenim djelatnostima i u određenim djelatnostima materijalne proizvodnje, zajedno sa radnicima u organizacijama udruženog rada tih djelatnosti, osnivaju samoupravne interesne zajednice u kojima ostvaruju slobodnu razmjenu rada i neposredno uređuju odnose od zajedničkog interesa. Radnici i radni ljudi osnivaju samoupravne interesne zajednice i radi zadovoljavanja određenih svojih ličnih i zajedničkih potreba i interesa udruživanjem sredstava na načelima uzajamnosti i solidarnosti.

Radni ljudi koji samostalno vrše djelatnosti ličnim radom sredstvima u svojini građana imaju na osnovu svog rada u načelu isti društveno-ekonomski položaj i u osnovi ista prava i obaveze kao i radnici u organizacijama udruženog rada.

Uživajući ustavom utvrđeno pravo svojine na obradivo zemljište, zemljoradnici imaju pravo i obavezu da iskorišćavaju to zemljište radi unapređivanja poljoprivredne proizvodnje u vlastitom interesu i interesu socijalističke zajednice. Socijalistička zajednica pruža podršku zemljoradnicima u podizanju produktivnosti njihovog rada i slobodnom udruživanju u zadruge i druge oblike udruživanja radi razvijanja socijalističkih samoupravnih odnosa i unapređivanja uslova njihovog rada i života.

U cilju organizovanog uključivanja zemljoradnika u socijalističke samoupravne društveno-ekonomske odnose i unapređivanja poljoprivredne proizvodnje, obezbjeđuju se uslovi za njen razvitak na osnovu društvenih sredstava i društvenog rada, kao i uslovi za udruživanje zemljoradnika i njihovu saradnju s organizacijama udruženog rada na načelima dobrovoljnosti i ravnopravnosti.

Radi ostvarivanja materijalne osnove ravnopravnosti naroda i narodnosti, radi ujednačavanja materijalnih uslova društvenog života i rada radnih ljudi i radi što usklađenijeg razvoja privrede kao cjeline, u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini posvećuje se, u opštem interesu, posebna pažnja bržem razvoju proizvodnih snaga u privredno nedovoljno razvijenim područjima, i u tu svrhu se osiguravaju potrebna sredstva i preduzimaju druge mjere.

Radi unapređivanja uslova svog života i rada, stvaranja osnova za njihovu stabilnost i što potpunije korišćenje mogućnosti za razvoj proizvodnih snaga društva i za povećanje produktivnosti svog i ukupnog društvenog rada, radi razvijanja socijalističkih samoupravnih odnosa na toj osnovi, kao i radi savladavanja stihijnog djelovanja tržišta, radnici u osnovnim i drugim organizacijama udruženog rada i radni ljudi u samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, kao i u društveno-političkim zajednicama, oslanjajući se na naučna saznanja i na njima zasnovane ocjene razvojnih mogućnosti, planiranjem svog rada i razvoja usklađuju odnose u društvenoj reprodukciji i usmjeravaju razvoj društvene proizvodnje i drugih društvenih djelatnosti sa svojim, na samoupravnoj osnovi utvrđenim, zajedničkim interesima i ciljevima.

V

U Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini sva vlast pripada radničkoj klasi u savezu sa svim radnim ljudima grada i sela.

U cilju izgradnje društva kao slobodne zajednice proizvođača, radnička klasa i svi radni ljudi razvijaju socijalističku samoupravnu demokratiju kao poseban oblik diktature proletarijata i to obezbjeđuju:

revolucionarnim ukidanjem i ustavnom zabranom svakog oblika društveno-ekonomskih i političkih odnosa i organizacija, zasnovanih na klasnoj eksploataciji i svojinskom monopolu, i svakog političkog djelovanja usmjerenog na uspostavljanje takvih odnosa;

ostvarivanjem samoupravljanja u organizacijama udruženog rada, mjesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, kao i u društveno-političkim zajednicama i društvu uopšte, i međusobnim povezivanjem i saradnjom tih organizacija i zajednica;

slobodnim i ravnopravnim samoupravnim uređivanjem međusobnih odnosa i usklađivanjem zajedničkih i opštih interesa radnih ljudi i njihovih samoupravnih organizacija i zajednica samoupravnim sporazumijevanjem i društvenim dogovaranjem;

odlučivanjem radnih ljudi u ostvarivanju vlasti i upravljanju drugim društvenim poslovima u osnovnim organizacijama udruženog rada i drugim osnovnim samoupravnim organizacijama i zajednicama, putem delegacija i delegata u organima upravljanja samoupravnih organizacija i zajednica, kao i putem delegacija i delegata u skupštinama društveno-političkih zajednica i drugim organima samoupravljanja;

ostvarivanjem srazmjerne zastupljenosti naroda i narodnosti u skupštinama društveno-političkih zajednica;

obavještavanjem radnih ljudi o svim pitanjima od značaja za ostvarivanje njihovog društveno-ekonomskog položaja i za što potpunije i kvalifikovanije odlučivanje u vršenju funkcija vlasti i upravljanja drugim društvenim poslovima;

javnošću rada svih organa vlasti i samoupravljanja i nosilaca samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija;

ličnom odgovornošću nosilaca samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija, odgovornošću organa vlasti i samoupravljanja, smjenjivošću nosilaca samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija i ograničavanjem njihovog ponovnog izbora i postavljanja na određene funkcije;

ostvarivanjem kontrole radnika i drugih radnih ljudi i društvene kontrole uopšte nad radom nosilaca samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija u samoupravnim organizacijama i zajednicama i u društveno-političkim zajednicama;

ostvarivanjem i zaštitom ustavnosti i zakonitosti;

društveno-političkom djelatnošću socijalističkih snaga organizovanih u društveno-političke organizacije;

slobodnim i svestranim aktivnostima ljudi.

Samoupravljanje radnih ljudi u osnovnim organizacijama udruženog rada, mjesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim osnovnim samoupravnim organizacijama i zajednicama osnova je jedinstvenog sistema samoupravljanja i vlasti radničke klase i svih radnih ljudi.

Radi obezbjeđivanja uslova svog života i rada i društvenog razvoja i stvaranja socijalističke zajednice, radni ljudi u opštini kao samoupravnoj i osnovnoj društveno-političkoj zajednici, i u drugim društveno-političkim zajednicama, povezivanjem svojih organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, djelovanjem društveno-političkih organizacija, samoupravnim sporazumijevanjem, društvenim dogovaranjem i funkcionisanjem skupština kao zajedničkih organa svih ljudi i njihovih organizacija i zajednica, ostvaruju svoje zajedničke interese, vrše vlast i upravljaju drugim društvenim poslovima.

Ustavom utvrđene funkcije vlasti i upravljanja drugim društvenim poslovima u društveno-političkim zajednicama vrše skupštine društveno-političkih zajednica, kao izabrane i smjenjive delegacije radnih ljudi u samoupravnim organizacijama i zajednicama i društveno-političkim organizacijama i drugi skupštinama odgovorni organi.

Radi što potpunijeg učešća radnih ljudi i svih organizovanih socijalističkih snaga u ostvarivanju vlasti i upravljanju drugim društvenim poslovima i radi usklađivanja njihovih zajedničkih i opštih društvenih interesa, organi društveno-političkih zajednica razmatraju inicijative, mišljenja i predloge društveno-političkih organizacija, zauzimaju stavove o njima i sarađuju sa društveno-političkim organizacijama.

Radnička klasa i svi radni ljudi i putem državne vlasti opšteobaveznim normama obezbjeđuju socijalističke društvene odnose, razvoj društva i upravljanje društvenim poslovima na samoupravnim osnovama, štite slobode i prava čovjeka i građanina, socijalističke samoupravne odnose i samoupravna prava radnih ljudi, rješavaju društvene sukobe i štite ustavom utvrđeni poredak.

Samoupravni položaj i prava radnog čovjeka u osnovnim i drugim organizacijama udruženog rada, mjesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i u drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, samoupravni položaj radnih ljudi u opštini, slobodno samoupravno udruživanje, aktivnost i stvaralaštvo radnih ljudi, ravnopravnost naroda i narodnosti i slobode, prava i dužnosti čovjeka i građanina, utvrđeni ustavom, osnova su, granica i pravac ostvarivanja prava i dužnosti društveno-političkih zajednica u vršenju funkcije vlasti.

Društvena samozaštita, kao funkcija samoupravnog društva, ostvaruje se aktivnostima radnih ljudi, građana, organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, društveno-političkih i drugih organizacija i društveno-političkih zajednica, radi zaštite ustavnog uređenja, samoupravnih prava radnih ljudi i drugih prava i sloboda čovjeka i građanina, radi zaštite društvene imovine, obezbjeđivanja lične i imovinske sigurnosti radnih ljudi i građana i radi slobodnog društvenog razvoja.

U sprovođenju društvene samozaštite radni ljudi razvijaju svijest o vrijednostima društvenog uređenja zasnovanog na tekovinama revolucije, bratstvu i jedinstvu, socijalističkom patriotizmu i samoupravnim socijalističkim društvenim odnosima, razvijaju i jačaju odgovornost u vršenju poslova od opšteg interesa i preduzimaju aktivnosti radi sprečavanja društveno štetnih pojava.

Radi ostvarivanja i usklađivanja svojih interesa i samoupravnih prava u skladu sa opštim interesima socijalističkog društva, kao i radi vršenja određenih društvenih poslova i razvijanja raznovrsnih aktivnosti, radni ljudi i građani slobodno se udružuju u društveno-političke i druge društvene organizacije i udruženja građana, kao sastavni dio socijalističkog samoupravnog sistema.

Društveno-političke organizacije, kao oblik slobodnog političkog organizovanja radnih ljudi na klasnim socijalističkim osnovama, aktivan su činilac razvoja i zaštite socijalističkog samoupravnog društva.

VI

Slobode, prava i dužnosti čovjeka i građanina, utvrđeni ustavom, nerazdvojni su dio i izraz socijalističkih samoupravnih demokratskih odnosa u kojima se čovjek oslobađa svake eksploatacije i samovolje i svojim radom stvara uslove za svestrani razvitak i slobodno izražavanje i zaštitu svoje ličnosti i za poštovanje ljudskog dostojanstva. Slobode i prava čovjeka i građanina ograničeni su samo jednakim slobodama i pravima drugih i interesima socijalističkog društva. Socijalističko društvo obezbjeđuje uslove za što potpunije ostvarivanje i zaštitu sloboda i prava utvrđenih ustavom. Svaka aktivnost kojom se narušavaju ove slobode i prava čovjeka i građanina protivna je interesima socijalističkog društva.

VII

Polazeći od toga da su obrazovanje, nauka i kultura bitan činilac razvoja socijalističkog društva, podizanja produktivnosti rada, razvoja stvaralačkih snaga ljudi i svestranog razvoja ličnosti, humanizovanja socijalističkih samoupravnih odnosa i opšteg napretka društva, socijalistička zajednica obezbjeđuje slobodu stvaralaštva i stvara uslove za razvoj i unapređivanje obrazovanja, naučnog, kulturnog i umjetničkog stvaralaštva kako bi što uspješnije služili podizanju stvaralačkih sposobnosti radnih ljudi, unapređivanju socijalističkih društvenih odnosa i svestranom razvoju slobodne i humanizovane ličnosti.

Vaspitanje i obrazovanje se zasnivaju na tekovinama savremene nauke i posebno marksizma, kao osnovama naučnog socijalizma, služe osposobljavanju radnih ljudi za rad i za samoupravljanje i njihovom vaspitanju u duhu tekovina socijalističke revolucije, socijalističke etike, samoupravnog demokratizma, socijalističkog patriotizma, bratstva i jedinstva, ravnopravnosti naroda i narodnosti i socijalističkog internacionalizma.

Radni ljudi u svim oblicima udruženog rada, u samoupravnim interesnim zajednicama, mjesnim zajednicama i društveno-političkim zajednicama neposredno i samoupravnim sporazumima i društvenim dogovorima obezbjeđuju materijalne i druge uslove za rad i razvoj vaspitno-obrazovne djelatnosti i odlučuju o ciljevima i obimu te djelatnosti, u skladu sa razvojem privrede i drugih djelatnosti i potrebama društva, a u zavisnosti od materijalnih mogućnosti društvene zajednice.

Društvena zajednica stvara uslove za vaspitanje i obrazovanje sve djece i omladine, kao i uslove za permanentno obrazovanje radnih ljudi u toku cijelog radnog vijeka.

Primjena rezultata naučnih, tehničkih i tehnoloških dostignuća i sve šire povezivanje nauke sa privredom i drugim društvenim djelatnostima bitan je činilac bržeg razvoja proizvodnih snaga, povećanja produktivnosti rada i podizanja životnog standarda. Radni ljudi, sve njihove organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice stvaraju uslove za rad i razvoj naučnih djelatnosti i svojim sredstvima, akcijama i mjerama podstiču unapređivanje tih djelatnosti.

Radni ljudi kao stvaraoci i korisnici kulturnih i umjetničkih vrijednosti, organizacije udruženog rada, samoupravne interesne zajednice i druge samoupravne organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice na samoupravnim osnovama zajednički stvaraju materijalne i druge uslove za razvitak kulturnih djelatnosti i umjetničkog stvaralaštva.

Radni ljudi i njihove organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice stvaraju uslove za fizičko vaspitanje što većeg broja radnih ljudi, posebno omladine, za razvoj masovne fizičke kulture i kvalitetnog sporta.

VIII

Radni ljudi u organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, na osnovama solidarnosti i uzajamnosti i socijalističkog humanizma, obezbjeđuju svoju ekonomsku i socijalnu sigurnost i stvaraju sve povoljnije uslove za život i rad i za razvoj svestrane ličnosti radnog čovjeka. Ovi ciljevi socijalne politike ostvaruju se stalnim poboljšavanjem i ujednačavanjem uslova života i rada, prevazilaženjem, na osnovama solidarnosti i uzajamnosti, razlika koje proizlaze iz materijalne nerazvijenosti i drugih nejednakih uslova života i rada, izjednačavanjem mogućnosti obrazovanja i rada i onemogućavanjem i otklanjanjem socijalnih razlika koje nisu zasnovane na primjeni načela raspodjele prema radu.

Radni ljudi, organizacije udruženog rada, samoupravne interesne zajednice i druge samoupravne organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice stvaraju sve povoljnije uslove za ostvarivanje prava na rad čovjeka i za njegovo uključivanje u udruženi rad društvenim sredstvima i staraju se o materijalnom obezbjeđenju za slučaj privremene nezaposlenosti.

Radi stvaranja uslova za svestran razvitak ljudske ličnosti i radnih i stvaralačkih sposobnosti radnog čovjeka, društvena zajednica stara se o zdravstvenoj zaštiti građana. Radni ljudi, njihove organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice obezbjeđuju uslove za unapređivanje zdravstvene zaštite građana.

Radni ljudi, socijalnim osiguranjem na osnovu načela uzajamnosti i solidarnosti i prava iz minulog rada, obezbjeđuju za sebe i članove svojih porodica pravo na zdravstvenu zaštitu, pravo na penziju i druga prava za slučaj bolesti, smanjenja radne sposobnosti i starosti.

Društveno-političke zajednice obezbjeđuju posebnu zaštitu boraca narodnooslobodilačkog rata, porodica palih boraca, vojnih invalida, aktivnih učesnika predratnih revolucionarnih pokreta, žrtava fašističkog terora, civilnih žrtava rata i žrtava neprijateljskog djelovanja kojim se ugrožava bezbjednost zemlje i ustavom utvrđeni poredak.

Društvena zajednica obezbjeđuje posebnu zaštitu porodice, majke i djeteta.

Organizacije udruženog rada, druge samoupravne organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice, na načelima uzajamnosti i solidarnosti, preduzimaju mjere i stvaraju mogućnosti da svaki građanin ostvari svoju potrebu za stanom, kao bitnim uslovom socijalne sigurnosti.

Radnim ljudima i građanima nesposobnim za rad i privređivanje, licima nesposobnim da se o sebi staraju i starim licima koja nemaju vlastitih sredstava za izdržavanje, društveno-političke zajednice obezbjeđuju socijalnu zaštitu.

Radi zaštite i unapređivanja čovjekove sredine, radni ljudi i građani, organizacije udruženog rada, druge samoupravne organizacije i zajednice i socijalističko društvo obezbjeđuju uslove za očuvanje i unapređivanje prirodnih i drugih vrijednosti čovjekove sredine koje su od interesa za zdrav, siguran i djelotvorni život i rad sadašnjih i budućih generacija.

IX

Radni ljudi i građani, narodi Bosne i Hercegovine i pripadnici drugih naroda i narodnosti, zajedno sa radnim ljudima i građanima, narodima i narodnostima Jugoslavije, riješeni da sve svoje snage usmjere stvaralačkom radu i miru i izgradnji svoje samoupravne socijalističke zajednice, dosljedno sprovode politiku mira, a protiv agresije, rata i agresivnih pritisaka bilo koje vrste. Radi obezbjeđivanja svog mirnog razvitka i socijalističke izgradnje, oni su odlučni da svim raspoloživim snagama i sredstvima, oružanom borbom i drugim oblicima opštenarodnog otpora, štite i brane svoju slobodu, nezavisnost, suverenitet, teritorijalnu cjelokupnost i socijalistički samoupravni poredak Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine i Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. U tom cilju radni ljudi i građani, narodi Bosne i Hercegovine i pripadnici drugih naroda i narodnosti, zajedno sa radnim ljudima i građanima i narodima i narodnostima Jugoslavije, organizuju i izgrađuju opštenarodnu odbranu kao nerazdvojni dio socijalističkog samoupravnog društvenog uređenja, svjesni da je odbrambena sposobnost društva i pripremljenost zemlje za odbranu veća a mogućnost od agresije manja, ukoliko je razvijenija opštenarodna odbrana kao oblik i sadržina odbrambene organizovanosti društvene zajednice. Jačanje odbrambene sposobnosti zemlje sastavni je dio politike mira i ravnopravne međunarodne saradnje.

Opštenarodna odbrana jedinstven je sistem organizovanja, pripremanja i učešća radnih ljudi i građana, organizacija udruženog rada, mjesnih zajednica, društveno-političkih zajednica, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, društveno-političkih i drugih društvenih organizacija za odbranu zemlje i za rad u ratnim uslovima, za njihovo učešće u oružanoj borbi, kao odlučujućem obliku suprotstavljanja agresiji, i u drugim oblicima otpora, u zaštiti i spasavanju stanovništva i materijalnih dobara od ratnih razaranja i u vršenju drugih zadataka od interesa za odbranu zemlje.

X

Polazeći od načela očuvanja mira, poštovanja slobode i nezavisnosti naroda, miroljubive aktivne koegzistencije, otvorenosti prema svijetu i potrebe razvitka svestrane međunarodne saradnje, Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina ravnopravno učestvuje s drugim republikama i autonomnim pokrajinama u utvrđivanju i sprovođenju spoljne politike Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.

Saradnju i odnose s organima i organizacijama drugih država i sa međunarodnim organima i organizacijama, kao i organizacijama i narodima drugih zemalja, Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina uspostavlja, održava i razvija na načelima utvrđenim i izraženim u Ustavu Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i u skladu s njenom utvrđenom spoljnom politikom i međunarodnim ugovorima.

Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina razvija političke, ekonomske i druge odnose s drugim državama i međunarodnim organima i organizacijama koji su od značaja za Republiku ili za prava i interese njenih radnih ljudi i građana, naroda i narodnosti, organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica.

Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina preduzima mjere za unapređivanje odnosa, položaja i interesa radnih ljudi sa svog područja koji su na radu u inostranstvu.

Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina uspostavlja, održava i razvija političke, ekonomske, kulturne i druge odnose s organima drugih država i sa međunarodnim organima i organizacijama o pitanjima koja su od značaja za položaj pripadnika naroda Bosne i Hercegovine u tim državama, a posebno se brine o iseljenicima sa svog područja i svestrano unapređuje njihove odnose i veze s domovinom.

XI

Savez komunista Bosne i Hercegovine, kao dio jedinstvenog Saveza komunista Jugoslavije, pokretač i organizator narodnooslobodilačke borbe i socijalističke revolucije i svjesni nosilac težnji i interesa radničke klase, zakonitošću istorijskog razvitka, postao je organizovana vodeća idejna i politička snaga radničke klase i svih radnih ljudi u izgrađivanju socijalizma i u ostvarivanju solidarnosti radnih ljudi i bratstva i jedinstva naroda i narodnosti Bosne i Hercegovine.

Savez komunista Bosne i Hercegovine, svojim usmjeravajućim idejnim i političkim radom u uslovima socijalističke demokratije i društvenog samoupravljanja, osnovni je pokretač i nosilac političke aktivnosti radi zaštite i daljeg razvoja socijalističke revolucije i socijalističkih samoupravnih društvenih odnosa, a posebno radi jačanja socijalističke društvene i demokratske svijesti, i odgovoran je za to.

Socijalistički savez radnog naroda Bosne i Hercegovine, stvoren u narodnooslobodilačkom ratu i socijalističkoj revoluciji kao dobrovoljni i demokratski front radnih ljudi i građana i svih organizovanih socijalističkih snaga, s Komunističkom partijom na čelu, i dalje izgrađivan u uslovima razvoja socijalističkog samoupravnog društva, najšira je osnova njihove društveno-političke aktivnosti u socijalističkom samoupravnom sistemu.

U Socijalističkom savezu radnog naroda Bosne i Hercegovine radni ljudi i građani, Savez komunista Bosne i Hercegovine kao vodeća idejna i politička snaga, druge društveno-političke organizacije i sve organizovane socijalističke snage ostvaruju političko i akciono jedinstvo socijalističkih snaga i usmjeravaju društveni razvoj na osnovama vlasti i samoupravljanja radničke klase i svih radnih ljudi, i u tom cilju:

raspravljaju društvena pitanja i pokreću političke inicijative u svim oblastima društvenog života, usklađuju mišljenja, utvrđuju političke stavove u pogledu rješavanja tih pitanja, usmjeravanja društvenog razvitka, ostvarivanja prava i interesa radnih ljudi i građana, ostvarivanja ravnopravnosti naroda i narodnosti i unapređivanja socijalističkih samoupravnih demokratskih odnosa, daju predloge za rješavanje društvenih pitanja i daju smjernice svojim delegatima u skupštinama društveno-političkih zajednica;

utvrđuju zajedničke programe društvene aktivnosti i zajedničke kriterijume za izbor delegacija u osnovnim organizacijama udruženog rada, mjesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i za izbor delegata u skupštine društveno-političkih zajednica, obezbjeđuju demokratsko predlaganje i utvrđivanje kandidata za članove delegacija u samoupravnim organizacijama i zajednicama, kandidata za delegate u skupštine društveno-političkih zajednica i kandidata za vršenje samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija u društveno-političkim zajednicama; razmatraju opšta pitanja kadrovske politike i izgradnje kadrova i utvrđuju mjerila za odabiranje kadrova;

prate rad organa vlasti i organa upravljanja samoupravnih organizacija i zajednica i nosilaca samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija, iznose svoja mišljenja i ocjene i vrše društvenu kontrolu i kritiku njihovog rada, naročito u pogledu obezbjeđivanja javnosti rada i odgovornosti u radu;

stvaraju uslove za svestrano učestvovanje omladine i njenih organizacija u društvenom i političkom životu;

obezbjeđuju obavještavanje radnih ljudi i građana i svoj uticaj na društveni sistem informisanja i na ostvarivanje uloge štampe i drugih vidova javnog informisanja i komuniciranja;

bore se za humane odnose među ljudima, za razvijanje socijalističke demokratske svijesti i normi socijalističkog života, kao i za otklanjanje pojava koje sputavaju razvitak socijalističkih samoupravnih demokratskih društvenih odnosa ili im na bilo koji način nanose štetu.

Društveno-političke zajednice, u okviru svojih prava i dužnosti, dužne su da obezbjeđuju materijalne i druge uslove za ostvarivanje ustavom utvrđenih funkcija Socijalističkog saveza radnog naroda Bosne i Hercegovine.

Radnici dobrovoljno organizovani u sindikat, kao najširu organizaciju radničke klase, bore se: za ostvarivanje ustavom utvrđenog položaja radničke klase; za ostvarivanje socijalističkih samoupravnih odnosa i odlučujuću ulogu radnika u upravljanju društvenom reprodukcijom; za ostvarivanje interesa i samoupravnih i drugih prava radnika u svim oblastima rada i života, za obezbjeđivanje ravnopravnosti radnika u udruživanju rada i sredstava, sticanju i raspodjeli dohotka i utvrđivanju zajedničkih mjerila za raspodjelu prema rezultatima rada; za samoupravno povezivanje i integrisanje različitih oblasti društvenog rada; za razvijanje proizvodnih snaga društva i podizanje produktivnosti rada; za samoupravno usklađivanje pojedinačnih, zajedničkih i opštih društvenih interesa; za podizanje obrazovanja radnika i osposobljavanje radnika za vršenje samoupravnih i drugih društvenih funkcija; za demokratsko predlaganje i utvrđivanje kandidata za delegate u organe upravljanja u organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i kandidata za delegacije u tim organizacijama i zajednicama i delegate u skupštine društveno-političkih zajednica; za najšire učešće radnika u vršenju funkcija vlasti i upravljanja drugim društvenim poslovima; za ostvarivanje interesa radničke klase u kadrovskoj politici; za zaštitu prava radnika; za obezbjeđivanje socijalne sigurnosti i razvoj životnog standarda radnika, kao i za razvijanje i jačanje solidarnosti i podizanje klasne svijesti i odgovornosti samoupravljača.

Sindikat pokreće inicijativu za samoupravno sporazumijevanje i društveno dogovaranje, neposredno učestvuje u tom sporazumijevanju i dogovaranju i daje predloge organima upravljanja samoupravnih organizacija i zajednica, skupštinama društveno-političkih zajednica i drugim državnim i društvenim organima za rješavanje pitanja koja se odnose na materijalni i društveni položaj radničke klase.

XII

Društveno-ekonomski i politički sistem i drugi odnosi utvrđeni ustavom usmjereni su na proširivanje uslova za dalji razvitak socijalističkog društva, za prevazilaženje njegovih protivrječnosti i za takav društveni napredak koji će, na osnovu svestrane razvijenosti proizvodnih snaga, visoke proizvodnosti rada, obilja proizvoda i svestranog razvitka čovjeka kao slobodne ličnosti, omogućiti razvijanje takvih društvenih odnosa u kojima će se ostvariti načelo komunizma: &quot;Svako prema sposobnostima — svakome prema potrebama&quot;.

U tom cilju organi samoupravljanja, državni organi, samoupravne organizacije i zajednice, društveno-političke i druge organizacije, radni ljudi i građani neposredno — pozvani su da cjelokupnom svojom djelatnošću:

proširuju i jačaju materijalnu osnovu društva i života pojedinaca razvijanjem proizvodnih snaga, podizanjem proizvodnosti rada i stalnim unapređivanjem socijalističkih samoupravnih odnosa;

stvaraju uslove u kojima će se prevazilaziti društveno-ekonomske razlike između umnog i fizičkog rada i u kojima će ljudski rad postajati sve potpunije ispoljavanje stvaralaštva i ljudske ličnosti;

proširuju i razvijaju sve oblike samoupravljanja i socijalističkog samoupravnog demokratizma, a naročito u oblastima u kojima preovlađuju funkcije političke vlasti, ograničavaju prinudu i stvaraju uslove za njeno otklanjanje i izgrađuju među ljudima odnose zasnovane na svijesti o zajedničkim interesima, na socijalističkoj etici i na slobodnom stvaralaštvu čovjeka;

doprinose ostvarivanju ljudskih sloboda i prava, humanizovanju društvene sredine i ljudske ličnosti, jačanju solidarnosti i čovječnosti među ljudima i poštovanju ljudskog dostojanstva;

razvijaju svestranu saradnju i zbližavanje sa svim narodima, u skladu sa progresivnim težnjama čovječanstva za stvaranjem slobodne zajednice svih naroda svijeta.

XIII

Izražavajući osnovna načela socijalističkog samoupravnog društva i njegovog napretka, ovaj dio ustava je osnova i pravac za tumačenje ovog ustava i zakona, kao i za djelovanje svih i svakoga.

DIO PRVI — SOCIJALISTIČKA REPUBLIKA BOSNA I HERCEGOVINA
Član 1.

Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina je socijalistička demokratska država i socijalistička samoupravna demokratska zajednica radnih ljudi i građana, naroda Bosne i Hercegovine — Muslimana, Srba i Hrvata, pripadnika drugih naroda i narodnosti, koji u njoj žive, zasnovana na vlasti i samoupravljanju radničke klase i svih radnih ljudi i na suverenosti i ravnopravnosti naroda Bosne i Hercegovine i pripadnika drugih naroda i narodnosti, koji u njoj žive.

Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina je u sastavu Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.

Član 2.

Radni ljudi i građani, narodi Bosne i Hercegovine — Srbi, Hrvati i Muslimani i pripadnici drugih naroda i narodnosti ostvaruju svoja suverena prava u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini, osim onih prava za koja je, u zajedničkom interesu radnih ljudi i građana, naroda i narodnosti, Ustavom SFRJ utvrđeno da se ostvaruju u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji.

Član 3.

U Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini zajamčena je ravnopravnost naroda i narodnosti i njihovih pripadnika.

Narodima Bosne i Hercegovine — Hrvatima, Muslimanima i Srbima i pripadnicima drugih naroda i narodnosti obezbjeđuju se uslovi za afirmaciju nacionalnih vrijednosti, za slobodno ispoljavanje nacionalnih osobenosti u skladu sa potrebama zajedničkog života, socijalističkog razvitka i učvršćivanja bratstva i jedinstva, kao i srazmjerna zastupljenost u skupštinama društveno-političkih zajednica.

Član 4.

U Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini u službenoj upotrebi je srpskohrvatski odnosno hrvatskosrpski jezik ijekavskog izgovora.

Oba pisma (ćirilica i latinica) su ravnopravna.

Član 5.

Teritoriju Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine sačinjavaju područja opština.

Teritorija, odnosno granice Republike mogu se mijenjati odlukom Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine samo u skladu sa izraženom voljom stanovništva odgovarajućeg područja i opštim interesima Republike, a na osnovu sporazuma sa susjednom republikom.

Član 6.

Za građane Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine postoji republičko državljanstvo.

Svaki državljanin Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine istovremeno je i državljanin Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.

Državljani drugih republika imaju na teritoriji Republike ista prava i dužnosti kao i njeni državljani.

Član 7.

Grb Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine predstavlja polje okruženo s lijeve strane grančicama bjelogorice, a s desne strane grančicama crnogorice, koje su dolje povezane trakom crvene boje. Između vrhova grančica nalazi se crvena petokraka zvijezda. U polju iznad trake su dva fabrička dimnjaka, a u podnožju leže dva snopa žita. U pozadini se ocrtava silueta grada Jajca.

Član 8.

Zastava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine je crvene boje. Odnos širine i dužine zastave je jedan prema dva. Na gornjem uglu zastave do koplja nalaze se zlatnom (žutom) bojom oivičene boje zastave Jugoslavije, sa crvenom petokrakom zvijezdom na sredini, koje zapremaju jednu četvrtinu širine, odnosno dužine zastave. Zvijezda ima pravilan petokraki oblik i zlatnu (žutu) ivicu. Gornji kraj zvijezde ulazi do polovine plave boje, tako da donji kraci zvijezde dobivaju odgovarajuće mjesto u crvenoj boji.

Član 9.

Glavni grad Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine je Sarajevo.

DIO DRUGI — DRUŠTVENO UREĐENJE
GLAVA I — DRUŠTVENO-EKONOMSKO UREĐENJE

1. Položaj čovjeka u udruženom radu i društvena svojina

Član 10.

Socijalističko društveno-ekonomsko uređenje Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine zasniva se na slobodnom udruženom radu sredstvima za proizvodnju u društvenoj svojini i na samoupravljanju radnika u proizvodnji i raspodjeli društvenog proizvoda u osnovnim i drugim organizacijama udruženog rada i u društvenoj reprodukciji u cjelini i ostvaruje se u jedinstvenom društveno-ekonomskom uređenju Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.

Član 11.

Rad i rezultati rada određuju materijalni i društveni položaj čovjeka, na osnovu jednakih prava i odgovornosti.

Niko ne može ni neposredno ni posredno sticati materijalne i druge koristi eksploatacijom tuđeg rada.

Niko ne smije na bilo koji način onemogućavati ni ograničavati radnika da ravnopravno s drugim radnicima odlučuje o svom radu i o uslovima i rezultatima svog rada.

Član 12.

Sredstva za proizvodnju i druga sredstva udruženog rada, proizvodi udruženog rada i dohodak ostvaren udruženim radom, sredstva za zadovoljavanje zajedničkih i opštih društvenih potreba, prirodna bogatstva i dobra u opštoj upotrebi društvena su svojina.

Niko ne može steći pravo svojine na društvena sredstva koja su uslov rada u osnovnim i drugim organizacijama udruženog rada ili materijalna osnova ostvarivanja funkcija samoupravnih interesnih zajednica ili drugih samoupravnih organizacija i zajednica i društveno-političkih zajednica.

Društvena sredstva se ne mogu koristiti za prisvajanje tuđeg viška rada, ni za stvaranje uslova za takvo prisvajanje.

Član 13.

Radnik u udruženom radu sredstvima u društvenoj svojini ima pravo rada društvenim sredstvima kao svoje neotuđivo pravo da radi tim sredstvima radi zadovoljavanja svojih ličnih i društvenih potreba i da, kao slobodan i ravnopravan s drugim radnicima u udruženom radu, upravlja svojim radom i uslovima i rezultatima svog rada.

Prava, obaveze i odgovornosti u pogledu raspolaganja, korišćenja i upravljanja društvenim sredstvima, uređuju se ustavom i zakonom, u skladu sa prirodom i namjenom tih sredstava.

Član 14.

Zajamčuje se svakom radniku u udruženom radu sredstvima u društvenoj svojini da, ostvarujući pravo rada društvenim sredstvima, u osnovnoj organizaciji udruženog rada u kojoj radi i u svim drugim oblicima udruživanja rada i sredstava, zajedno i ravnopravno sa drugim radnicima, upravlja radom i poslovanjem organizacije udruženog rada i poslovima i sredstvima u cjelokupnosti odnosa društvene reprodukcije, da uređuje međusobne odnose u radu, odlučuje o dohotku koji ostvari u različitim oblicima udruživanja rada i sredstava i da stiče lični dohodak.

Osnovna organizacija udruženog rada je osnovni oblik udruženog rada u kome radnici neposredno i ravnopravno ostvaruju svoja društveno-ekonomska i druga samoupravna prava i odlučuju o drugim pitanjima svog društveno-ekonomskog položaja.

Protivustavan je svaki akt i radnja kojima se povređuju ova prava radnika.

Član 15.

U ostvarivanju prava rada društvenim sredstvima, radnici u udruženom radu uzajamno su odgovorni da se, u svom zajedničkom i opštem društvenom interesu, tim sredstvima društveno i ekonomski cjelishodno koriste i da ih, kao materijalnu osnovu svog i ukupnog društvenog rada, stalno obnavljaju, uvećavaju i unapređuju, kao i da svoje radne obaveze savjesno izvršavaju.

Radnici u udruženom radu ne mogu u ostvarivanju prava rada društvenim sredstvima sticati materijalne koristi i druga preimućstva koja nisu zasnovana na njihovom radu.

Član 16.

Radnici organizacija udruženog rada koje obavljaju djelatnosti u oblasti obrazovanja, nauke, kulture, fizičke kulture, zdravstva, socijalne zaštite i drugih društvenih djelatnosti stiču dohodak slobodnom razmjenom svog rada sa radom radnih ljudi čije potrebe i interese u tim oblastima zadovoljavaju.

Slobodnu razmjenu svog rada radnici tih organizacija udruženog rada ostvaruju neposredno sa radnim ljudima čije potrebe i interese zadovoljavaju ili preko njihovih organizacija udruženog rada i samoupravnih interesnih zajednica, odnosno u okviru samoupravnih interesnih zajednica.

Radnici organizacija udruženog rada društvenih djelatnosti ostvaruju slobodnom razmjenom rada jednak društveno-ekonomski položaj kao i radnici organizacije udruženog rada drugih djelatnosti.

Na načelima slobodne razmjene rada stiču dohodak i radnici organizacija udruženog rada u drugim djelatnostima u kojima djelovanje zakonitosti tržišta ne može biti osnov usklađivanja rada i potreba, ni osnov vrednovanja rezultata rada.

Član 17.

O cjelokupnom dohotku, kao rezultatu zajedničkog rada radnika u osnovnoj organizaciji udruženog rada i ukupnog društvenog rada, ostvarenom u različitim oblicima udruživanja rada i sredstava na osnovu djelovanja zakonitosti tržišta i na samoupravnoj osnovi društveno utvrđenih uslova sticanja dohotka, radnici odlučuju u osnovnim organizacijama udruženog rada u skladu sa svojim ustavnim pravima i odgovornostima prema drugim radnicima u udruženom radu i prema društvenoj zajednici u cjelini.

Dohodak koji zajednički ostvare udruživanjem rada i sredstava, osnovne organizacije udruženog rada raspodjeljuju u cjelini među sobom prema svom doprinosu ostvarivanju tog dohotka, a na osnovu mjerila koja utvrde samoupravnim sporazumom.

Ostvareni dohodak u osnovnoj organizaciji udruženog rada predstavlja materijalnu osnovu prava radnika da odlučuju o uslovima svog rada i raspodjeli dohotka i da stiču lični dohodak.

Član 18.

Dio dohotka koji je rezultat rada u izuzetno povoljnim prirodnim uslovima ili koji je rezultat izuzetnih pogodnosti na tržištu ili drugih izuzetnih pogodnosti u sticanju dohotka, koristi se, u skladu sa samoupravnim sporazumom i zakonom, za razvoj organizacije udruženog rada u kojoj je ostvaren ili za razvoj materijalne osnove udruženog rada u opštini i Republici.

Upravljanje dijelom dohotka koji se koristi za razvoj materijalne osnove udruženog rada u opštini ili u Republici zasniva se na samoupravnim osnovama.

Član 19.

Radnici u osnovnoj organizaciji udruženog rada raspoređuju dohodak za svoju ličnu i zajedničku potrošnju, za proširenje materijalne osnove udruženog rada i za rezerve.

Radnici za ukupnu ličnu i zajedničku potrošnju raspoređuju dio dohotka srazmjeran njihovom doprinosu ostvarivanju dohotka koji su dali svojim radom i ulaganjem društvenih sredstava kao minulog rada radnika.

Član 20.

Svakom radniku, u skladu sa načelom raspodjele prema radu i porastom produktivnosti njegovog i ukupnog društvenog rada i sa načelom solidarnosti radnika u udruženom radu, pripada iz dohotka osnovne organizacije udruženog rada lični dohodak za zadovoljavanje njegovih ličnih, zajedničkih i opštih društvenih potreba, prema rezultatima njegovog rada i njegovom ličnom doprinosu koji je svojim tekućim i minulim radom dao povećanju dohotka osnovne organizacije.

Član 21.

Radnici u osnovnoj organizaciji udruženog rada utvrđuju osnove i mjerila raspoređivanja dohotka i osnove i mjerila raspodjele sredstava za svoje lične dohotke.

Radnici u osnovnoj organizaciji udruženog rada utvrđuju sa radnicima u drugim organizacijama udruženog rada zajedničke osnove i mjerila za raspoređivanje dohotka i raspodjelu sredstava za lične dohotke.

Ako se raspoređivanjem dohotka, odnosno raspodjelom sredstava za lične dohotke, narušavaju odnosi koji odgovaraju načelu raspodjele prema radu ili remeti tok društvene reprodukcije, zakonom se mogu utvrditi mjere kojima se obezbjeđuje ravnopravnost radnika u primjenjivanju načela raspodjele prema radu, odnosno kojima se sprečavaju ili otklanjaju poremećaji u društvenoj reprodukciji.

Član 22.

Zajamčuju se svakom radniku u udruženom radu društvenim sredstvima lični dohodak i druga prava po osnovu rada najmanje u visini, odnosno obimu, koji obezbjeđuju njegovu materijalnu i socijalnu sigurnost.

Visina zajamčenog ličnog dohotka i obim drugih zajamčenih prava, kao i način njihovog ostvarivanja, utvrđuju se samoupravnim sporazumom, društvenim dogovorom i zakonom, zavisno od opšteg stepena produktivnosti ukupnog društvenog rada i opštih uslova sredine u kojoj radnik radi i živi.

Član 23.

Zakonom se može privremeno ograničiti raspolaganje dijelom sredstava društvene reprodukcije kad je to neophodno radi sprečavanja ili otklanjanja većih poremećaja u privredi, zbog bitnog odstupanja od osnovnih ciljeva utvrđene ekonomske politike, kad to zahtijevaju interesi narodne odbrane ili druge vanredne potrebe Republike.

Zakonom se može utvrditi obaveza udruživanja dijela sredstava društvene reprodukcije za kreditiranje bržeg razvoja privredno nedovoljno razvijenih područja i izgradnje i rekonstrukcije objekata privredne infrastrukture, u skladu sa utvrđenom razvojnom politikom. Zakon se može donijeti ako se samoupravnim sporazumom ili društvenim dogovorom ne izvrši udruživanje sredstava za te svrhe. Zakonom se utvrđuju i prava i obaveze osnovnih organizacija udruženog rada u upravljanju udruženim sredstvima, kao i način i rokovi njihovog vraćanja. Ovaj zakon donosi se po prethodno pribavljenom mišljenju Privredne komore Bosne i Hercegovine.

Član 24.

Organizacija udruženog rada, odnosno drugo društveno pravno lice, odgovara za svoje obaveze društvenim sredstvima kojima raspolaže.

Član 25.

Prava organizacije udruženog rada i drugog društvenog pravnog lica u pogledu nekretnina i pojedinih pokretnih stvari i druga prava u društvenoj svojini mogu se, uz odgovarajuću naknadu i po postupku koji su propisani zakonom, oduzeti ili ograničiti samo ako to zahtijevaju na osnovu zakona utvrđene potrebe planskog uređivanja prostora, ili izgradnje objekata od društvenog značaja ili drugi zakonom određen opšti interes.

Za oduzeta prava u pogledu zemljišta i drugih prirodnih bogatstava organizacija udruženog rada, odnosno drugo društveno pravno lice, ima pravo na naknadu samo za rad i sredstva uložena u to zemljište ili drugo prirodno bogatstvo. Ako su zemljište ili drugo prirodno bogatstvo uslovi rada, organizacija udruženog rada, odnosno drugo društveno pravno lice, ima pravo na naknadu kojom se obezbjeđuje da ti uslovi ne budu pogoršani.

Član 26.

Radnici osnovne organizacije udruženog rada koja se u svom poslovanju koristi sredstvima drugih organizacija udruženog rada koje po tom osnovu imaju pravo na učešće u zajednički ostvarenom dohotku, obezbjeđuju se, u okviru tako ostvarenog dohotka, sredstva za njihovu ličnu i zajedničku potrošnju u skladu sa zajedničkim osnovama i mjerilima koja važe u organizacijama udruženog rada, kao i sredstva za proširivanje materijalne osnove rada prema njihovom doprinosu zajednički ostvarenom dohotku.

Mjerila za utvrđivanje doprinosa zajednički ostvarenom dohotku određuju se samoupravnim sporazumom, u skladu sa jedinstvenim načelima o udruživanju sredstava utvrđenim saveznim zakonom.

Organizacije udruženog rada koje udružuju sredstva, ne mogu po tom osnovu steći pravo na trajno učešće u dohotku organizacije udruženog rada koja se u svom poslovanju koristi tim sredstvima.

Pravo na učešće u zajednički ostvarenom dohotku po osnovu udruživanja sredstava gasi se kad organizaciji udruženog rada, pored odgovarajućeg učešća u zajednički ostvarenom dohotku, budu vraćena i sredstva čijim je udruživanjem to pravo stečeno, odnosno kad, saglasno samoupravnom sporazumu, prestane pravo na povraćaj udruženih sredstava.

Član 27.

Organizacija udruženog rada može se, pod uslovima i u granicama koji su utvrđeni saveznim zakonom, koristiti u svom poslovanju sredstvima stranih lica.

Radnici organizacije udruženog rada koja se koristi sredstvima uloženim od stranih lica imaju ista društveno-ekonomska i druga samoupravna prava kao i radnici organizacija udruženog rada koje se u svom poslovanju koriste sredstvima drugih domaćih organizacija udruženog rada.

Strano lice koje je uložilo sredstva u organizaciju udruženog rada u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini može učestvovati u dohotku te organizacije samo u granicama i pod uslovima koji su utvrđeni za međusobne odnose organizacija udruženog rada u Republici.

Prava stranog lica u pogledu sredstava koja je uložilo u organizaciju udruženog rada u Republici ne mogu se umanjiti zakonom ili drugim propisom pošto je ugovor kojim su ta prava utvrđena postao punovažan.

Član 28.

Organizacije udruženog rada mogu, radi proširenja materijalne osnove rada, prikupljati novčana sredstva građana i obezbijediti im, uz vraćanje tih sredstava, i naknadu za uložena sredstva u vidu kamate ili drugih na osnovu zakona određenih pogodnosti.

Član 29.

Radnici koji u organizaciji udruženog rada obavljaju administrativno-stručne, pomoćne i njima slične poslove od zajedničkog interesa za više organizacija u njenom sastavu i radnici koji obavljaju takve poslove u zemljoradničkoj ili drugoj zadruzi, kao i radnici u organizaciji poslovnog udruživanja, banci i zajednici osiguranja, obrazuju radnu zajednicu. Radnici u takvoj radnoj zajednici mogu se organizovati kao organizacija udruženog rada pod uslovima utvrđenim zakonom.

Radnici koji u organizaciji udruženog rada obavljaju druge poslove od zajedničkog interesa za više organizacija u njenom sastavu, kao i radnici koji obavljaju takve poslove za zemljoradničku ili drugu zadrugu, obrazuju radnu zajednicu ako ne postoje ustavom utvrđeni uslovi da se organizuju kao osnovna organizacija udruženog rada.

Radnici ovih radnih zajednica imaju pravo na sredstva za ličnu i zajedničku potrošnju u skladu sa načelom raspodjele prema radu i sa osnovama i mjerilima raspodjele koji važe u organizacijama udruženog rada, kao i druga samoupravna prava radnika u organizacijama udruženog rada u skladu sa prirodom poslova koje obavljaju i sa zajedničkim interesima radi kojih su ove radne zajednice obrazovane.

Međusobna prava, obaveze i odgovornosti radnika ovih radnih zajednica i korisnika njihovih usluga uređuju se samoupravnim sporazumom, a međusobni odnosi radnika u radnoj zajednici uređuju se njihovim samoupravnim aktima u skladu sa tim samoupravnim sporazumom.

Član 30.

Radnici u radnim zajednicama koje obavljaju poslove za samoupravne interesne zajednice i druge samoupravne organizacije i zajednice i njihova udruženja, društveno-političke organizacije i druge društvene organizacije, udruženja građana i organe društveno-političkih zajednica, imaju pravo na sredstva za ličnu i zajedničku potrošnju u skladu sa načelom raspodjele prema radu i sa društveno utvrđenim osnovama i mjerilima raspodjele koji važe za organizacije udruženog rada. Oni imaju i druga samoupravna prava u skladu sa prirodom poslova koje obavljaju i društvenom i političkom odgovornošću organizacija, zajednica i organa za koje obavljaju poslove — za ostvarivanje njihovih funkcija i zadataka.

Međusobna prava, obaveze i odgovornosti radnika ovih radnih zajednica i organizacija, zajednica i organa za koje obavljaju poslove, uređuju se samoupravnim sporazumom, odnosno ugovorom, u skladu sa zakonom.

Na ove radne zajednice ne mogu se prenositi prava, ovlašćenja i odgovornosti organizacija, zajednica i organa za koje one vrše poslove.

Prava, obaveze i odgovornosti radnika u radnim zajednicama organa društveno-političkih zajednica uređuju se zakonom, a kad to priroda djelatnosti organa dozvoljava — i samoupravnim sporazumom, odnosno ugovorom radne zajednice i tih organa, i samoupravnim aktima radne zajednice.

Član 31.

Radni ljudi koji ličnim radom samostalno u vidu zanimanja obavljaju umjetničku ili drugu kulturnu, advokatsku ili drugu profesionalnu djelatnost imaju u načelu isti društveno-ekonomski položaj i u osnovi ista prava i obaveze kao i radnici u organizacijama udruženog rada.

Radni ljudi koji obavljaju neku od ovih djelatnosti mogu udruživati svoj rad i obrazovati privremene ili trajne radne zajednice, koje imaju u osnovi isti položaj kao i organizacije udruženog rada i u kojima radni ljudi imaju u osnovi ista prava i dužnosti kao i radnici u organizacijama udruženog rada.

Zakonom se utvrđuju uslovi pod kojima ovi radni ljudi i njihove radne zajednice ostvaruju svoja prava i ispunjavaju obaveze, kao i uslovi pod kojima oni u obavljanju tih djelatnosti mogu koristiti društvena sredstva i upravljati njima. Zakonom se određuje i način ostvarivanja saradnje ovih radnih ljudi sa organizacijama udruženog rada, kao i način njihovog učešća u stvaranju uslova za rad u tim organizacijama i u raspolaganju rezultatima svog rada izraženim u zajednički ostvarenom dohotku.

Član 32.

Radnici organizacija udruženog rada, u skladu sa načelom uzajamnosti i solidarnosti, zajednički i ravnopravno obezbjeđuju stalno poboljšavanje uslova života radnika izdvajanjem i udruživanjem sredstava u tu svrhu i na drugi način.

Organizacije udruženog rada i društveno-političke zajednice dužne su da, u skladu sa načelom uzajamnosti i solidarnosti, pružaju ekonomsku i drugu pomoć organizacijama udruženog rada koje dođu u izuzetne ekonomske teškoće i da preduzimaju mjere za njihovu sanaciju ako je to u zajedničkom interesu organizacija udruženog rada, odnosno u društvenom interesu.

Organizacija udruženog rada, sama ili sporazumno sa drugim organizacijama udruženog rada u skladu sa načelima uzajamnosti i solidarnosti, obezbjeđuje sredstva za zapošljavanje, prekvalifikaciju i ostvarivanje stečenih prava radnika, ako prestane potreba za njihovim radom u organizaciji udruženog rada ili ako organizacija u njenom sastavu prestane sa radom.

Radnik, dok mu se ne obezbijedi drugo radno mjesto koje odgovara njegovim sposobnostima i kvalifikacijama, ne može da izgubi svojstvo radnika osnovne organizacije udruženog rada ako usljed tehnoloških ili drugih unapređenja kojima se doprinosi povećanju produktivnosti rada i većem uspjehu organizacije prestane potreba za njegovim radom u toj organizaciji.

Zakonom se može utvrditi obaveza udruživanja sredstava u te svrhe i za zapošljavanje uopšte, kao i propisati uslovi upotrebe tih sredstava.

Član 33.

Radnici u udruženom radu i radni ljudi za koje to utvrdi zakon, u skladu sa samoupravnim sporazumima i društvenim dogovorima, izdvajaju i udružuju sredstva za stambenu izgradnju, stambenu infrastrukturu, poboljšanje uslova stanovanja i za naknadu dijela stanarine pojedinim kategorijama korisnika stanova.

Zakonom se može utvrditi najniža stopa izdvajanja sredstava za stambene potrebe.

Zakonom se može utvrditi i obaveza udruživanja dijela sredstava za stambenu izgradnju za područje jedne ili više opština radi obezbjeđivanja stanova za radnike u onim osnovnim organizacijama udruženog rada koje za tu svrhu ne raspolažu potrebnim sredstvima kao i stanova za potrebe određenih kategorija radnika, ako u tu svrhu nisu udružena sredstva samoupravnim sporazumom ili društvenim dogovorom. O načinu korišćenja i raspolaganja ovim sredstvima odlučuju, u skladu sa zakonom, radnici koji su udružili sredstva.

Član 34.

Radnici u udruženom radu učestvuju u obezbjeđivanju ovim ustavom utvrđenih opštih društvenih potreba koje zadovoljavaju u opštini i Republici, plaćanjem ovim zajednicama poreza i drugih dažbina iz dohotka osnovne organizacije udruženog rada i iz svojih ličnih dohodaka, u skladu sa namjenom odnosno sa ciljevima, kojima služe sredstva dobivena od poreza i drugih dažbina.

Obaveze plaćanja poreza i drugih dažbina opštini i Republici utvrđuju se zavisno od sposobnosti privrede da, u skladu s dostignutim stepenom produktivnosti ukupnog društvenog rada i s potrebama materijalnog i društvenog razvoja koje odgovaraju njenim mogućnostima i dugoročnim interesima razvoja proizvodnih snaga društva, obezbijedi zadovoljavanje ličnih i zajedničkih potreba radnika i potreba proširene reprodukcije. Ove obaveze utvrđuju se i zavisno od sposobnosti organizacije udruženog rada da, u skladu sa opštim obavezama privrede, rezultatima rada i uspjehom koje ostvari, obezbijedi zadovoljavanje ovih potreba.

Ova načela primjenjuju se i kad se zakonom privremeno ograniči raspolaganje sredstvima kojima upravljaju radnici u organizacijama udruženog rada ili se utvrdi obaveza udruživanja tih sredstava.

Član 35.

Opšte društvene potrebe za koje se mogu uvoditi porezi i druge dažbine iz dohotka osnovne organizacije udruženog rada i iz ličnih dohodaka jesu: rad državnih organa, narodna odbrana i društvena samozaštita; obaveze opštine odnosno Republike u oblasti društvenih djelatnosti, posebna zaštita boraca, vojnih invalida i porodica palih boraca; zaštita i unapređivanje čovjekove sredine; otklanjanje posljedica elementarnih nepogoda, intervencije u privredi radi zaštite životnog standarda i kompenzacije; zaštita od poplava; obaveze Republike u održavanju puteva; obaveza plaćanja doprinosa za beneficirane penzije; dopunska sredstva opštinama; dopunska sredstva za finansiranje programa aktivnosti društveno-političkih i društvenih organizacija; dopunska sredstva za finansiranje komunalnih djelatnosti u opštini; druge potrebe koje su od značaja za ostvarivanje prava i dužnosti Republike odnosno opštine, utvrđene zakonom odnosno statutom opštine.

Zakon i kojim se utvrđuju druge potrebe koje su od značaja za ostvarivanje prava i dužnosti Republike može se donijeti po prethodno pribavljenom mišljenju Privredne komore Bosne i Hercegovine i to dvotrećinskom većinom glasova svih delegata nadležnih vijeća Skupštine SRBiH.

2. Udruživanje rada i sredstava društvene reprodukcije

Član 36.

Svoj rad i sredstva društvene reprodukcije u osnovnim organizacijama udruženog rada radnici slobodno udružuju u radnim organizacijama i drugim oblicima udruživanja rada i sredstava.

Međusobna prava, obaveze i odgovornosti u različitim oblicima udruživanja rada i sredstava, radnici u osnovnim organizacijama udruženog rada uređuju samoupravnim sporazumom u skladu sa zakonom, obezbjeđujući u cjelini ovih odnosa ustavom zajamčena prava radnika.

Član 37.

Radna organizacija je samostalna samoupravna organizacija radnika povezanih zajedničkim interesima u radu i organizovanih u osnovne organizacije udruženog rada u njenom sastavu, ili neposredno povezanih jedinstvenim procesom rada.

Radnu organizaciju mogu osnovati organizacije udruženog rada, samoupravne interesne zajednice, mjesne zajednice, društveno-političke zajednice i druga društvena pravna lica.

Radnu organizaciju mogu, pod uslovima i na način koji su propisani zakonom, osnovati radni ljudi radi ostvarivanja prava na rad ili radi zadovoljavanja potreba proizvodima i uslugama organizacije koju osnivaju. Radnu organizaciju mogu, u skladu sa zakonom, osnovati i građanska pravna lica.

Radni ljudi, odnosno građanska pravna lica, koji u organizaciju udruženog rada koju su osnovali ulože svoja sredstva, mogu imati prema toj organizaciji, po osnovu tih sredstava, samo prava koja imaju građani od kojih organizacije udruženog rada prikupljaju sredstva radi proširivanja materijalne osnove svoga rada.

Zakonom se može propisati da radni ljudi i građanska pravna lica ne mogu osnivati radne organizacije za vršenje određenih djelatnosti.

Radne organizacije imaju jednak položaj, a radnici u njima jednaka društveno-ekonomska i druga samoupravna prava i odgovornosti, bez obzira na to ko je osnovao radnu organizaciju.

Član 38.

Radnici u dijelu radne organizacije koji čini radnu cjelinu, u kome se rezultat njihovog zajedničkog rada može samostalno izraziti kao vrijednost u radnoj organizaciji ili na tržištu i u kome radnici mogu ostvarivati svoja društveno-ekonomska i druga samoupravna prava, imaju pravo i dužnost da takav dio radne organizacije organizuju kao osnovnu organizaciju udruženog rada.

Radnici u radnoj organizaciji u kojoj ne postoje uslovi da se pojedini njeni dijelovi organizuju kao osnovne organizacije, ostvaruju u radnoj organizaciji sva prava koja imaju radnici u osnovnoj organizaciji udruženog rada.

Društveno-ekonomski i drugi samoupravni odnosi u osnovnoj organizaciji udruženog rada uređuju se njenim statutom i drugim samoupravnim aktima u skladu sa ustavom i zakonom.

Ako je povodom organizovanja osnovne organizacije udruženog rada pokrenut spor, do okončanja spora ne mogu se, protivno volji radnika koji su donijeli odluku o organizovanju osnovne organizacije udruženog rada, mijenjati prava, obaveze i odgovornosti koje su imali do dana donošenja odluke o kojoj se vodi spor.

Član 39.

Radnici imaju pravo da osnovnu organizaciju udruženog rada u kojoj rade izdvoje iz sastava radne organizacije.

Osnovna organizacija udruženog rada koja se izdvaja dužna je, sporazumno sa drugim osnovnim organizacijama udruženog rada i radnom organizacijom kao cjelinom, urediti način i uslove izvršavanja obaveza koje je prema njima preuzela do izdvajanja i naknaditi štetu koja je nastala izdvajanjem.

Radnici ne mogu svoju osnovnu organizaciju udruženog rada izdvojiti iz sastava radne organizacije ako bi to, protivno opštem interesu, dovelo do bitnog otežavanja ili onemogućavanja rada u drugim osnovnim organizacijama u sastavu radne organizacije, odnosno u radnoj organizaciji kao cjelini.

Član 40.

Radne organizacije se mogu udruživati u razne oblike složenih organizacija udruženog rada, a osnovne organizacije udruženog rada i radne organizacije u zajednice i druge oblike udruživanja organizacija udruženog rada u kojima ostvaruju određene zajedničke interese.

Zakonom ili na zakonu zasnovanom odlukom skupštine društveno-političke zajednice može se propisati obavezno udruživanje određenih vrsta organizacija udruženog rada u zajednice u kojima se obezbjeđuju jedinstvo sistema rada u odgovarajućim oblastima, ako te organizacije obavljaju djelatnosti od posebnog značaja za druge organizacije udruženog rada, ili ako je poslovanje tih organizacija bitan uslov života i rada radnih ljudi i građana na određenom području, kao i u drugim slučajevima od opšteg interesa.

Član 41.

Organizacije udruženog rada, samoupravne interesne zajednice i druga društvena pravna lica mogu samoupravnim sporazumom osnovati banku kao posebnu organizaciju za obavljanje kreditnih i drugih bankarskih poslova i u njoj, zajedno s drugim licima, udruživati sredstva radi ostvarivanja zajedničkih interesa u obezbjeđivanju novčanih sredstava za obavljanje, proširivanje i unapređivanje djelatnosti organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i radi ostvarivanja drugih zajedničkih interesa.

Društvena pravna lica čijim sredstvima banka posluje, upravljaju poslovanjem banke. Sredstva koja banka ostvari, po podmirivanju troškova poslovanja i izdvajanju sredstava za radnu zajednicu banke, raspoređuju ova društvena pravna lica među sobom.

Društvena pravna lica imaju pravo da upravljaju određenim poslovima banke u jedinici banke koja posluje njihovim sredstvima.

Društveno-politička zajednica ne može biti osnivač banke niti upravljati poslovima banke.

Međusobni odnosi društvenih pravnih lica čijim sredstvima banka posluje, upravljanje bankom i poslovanje banke uređuju se samoupravnim sporazumom o osnivanju banke, njenim statutom i zakonom.

Član 42.

Poslovanje finansijskih organizacija koje se osnivaju radi prikupljanja štednih uloga i upravljanje tim organizacijama, kao i poslovanje banaka koje se odnosi na prikupljanje štednih uloga, uređuje se zakonom, u skladu sa jedinstvenim načelima kreditnog sistema.

Prava građana da na osnovu štednih uloga učestvuju u upravljanju poslovanjem tih finansijskih organizacija i da, pored ugovorenih kamata, stiču i druge određene pogodnosti, uređuju se zakonom.

Član 43.

U organizacijama udruženog rada koje se, pored drugih djelatnosti, bave i bankarskim ili sličnim poslovanjem, organizacije udruženog rada, samoupravne interesne zajednice i druga društvena pravna lica imaju u pogledu tog poslovanja u načelu ista prava koja imaju u banci društvena pravna lica čijim sredstvima banka posluje.

Ako se u organizacijama udruženog rada organizuje unutrašnje bankarsko ili slično poslovanje, na takvo poslovanje primjenjuju se načela koja se odnose na poslovanje banaka.

Član 44.

Organizacije udruženog rada, samoupravne interesne zajednice, društveno-političke zajednice i druga društvena pravna lica mogu samoupravnim sporazumom osnovati zajednicu osiguranja imovine i lica od istovrsnih, odnosno srodnih vrsta rizika, odnosno šteta ili od više različitih vrsta rizika, odnosno šteta, i u njoj, zajedno s drugim licima, na načelima uzajamnosti i solidarnosti, udruživati sredstva radi osiguranja imovine i lica i radi otklanjanja ili smanjenja nepovoljnog dejstva uzroka koji mogu izazvati te štete.

U zajednici osiguranja u kojoj se udružuju sredstva radi osiguranja imovine ili lica od više različitih vrsta rizika, odnosno šteta, osiguranici koji udružuju sredstva radi osiguranja od istovrsnih ili srodnih vrsta rizika, odnosno šteta, obrazuju posebne zajednice rizika i udružuju sredstva u posebne fondove osiguranja za te štete. Osiguranici u zajednicama rizika, sporazumno s drugim osiguranicima u istoj zajednici osiguranja, utvrđuju pod kojim se uslovima sredstva fondova namijenjena za izmirivanje obaveza za jednu vrstu šteta mogu upotrebljavati za izmirivanje obaveza za druge vrste šteta.

Društvena pravna lica koja udružuju sredstva u zajednici osiguranja, odnosno zajednici rizika, upravljaju poslovanjem tih zajednica.

Međusobni odnosi društvenih pravnih lica koja udružuju sredstva u zajednicu osiguranja, upravljanje tom zajednicom i njeno poslovanje uređuju se samoupravnim sporazumom o osnivanju zajednice, njenim statutom ili drugim samoupravnim aktom i zakonom.

Građani i građanska pravna lica — osiguranici učestvuju u upravljanju zajednicom osiguranja, odnosno zajednicom rizika, i ostvaruju u njima druga prava u skladu sa statutom zajednice osiguranja i zakonom.

Član 45.

Odnosi između organizacija udruženog rada koje se bave poslovima prometa robe i usluga i proizvodnih i drugih organizacija sa kojima posluju zasnivaju se na načelima saradnje i samoupravnog udruživanja rada i sredstava u okviru te saradnje. Ove organizacije, na načelima ravnopravnosti, ostvaruju međusobni uticaj na poslovnu i razvojnu politiku, preuzimaju zajednički rizik, obezbjeđuju zajedničku odgovornost za proširivanje materijalne osnove i za povećanje produktivnosti rada u proizvodnji i prometu, i učestvuju u dohotku ostvarenom ovom saradnjom prema doprinosu ostvarivanja tog dohotka.

Organizacije udruženog rada koje se bave poslovima izvoja i uvoja organizuju se i posluju na načelima obavezne saradnje s proizvodnim i drugim organizacijama udruženog rada za koje obavljaju izvoz ili uvoz, i u okviru te saradnje utvrđuju zajedničku politiku proizvodnje, odnosno druge djelatnosti, i politiku izvoja i uvoja, raspoređuju dohodak ostvaren ovom saradnjom kao zajednički dohodak, zajednički snose rizik ovog poslovanja i odgovornost za unapređenje proizvodnje i prometa, u skladu sa samoupravnim sporazumom ili ugovorom o toj saradnji.

Saveznim zakonom se uređuje u kojim slučajevima i pod kojim uslovima organizacije udruženog rada koje se bave poslovima izvoja i uvoja, poslovima prometa robe na veliko i drugim zakonom određenim poslovima prometa robe i usluga, obavezno udružuju rad i sredstva s proizvodnim i drugim organizacijama udruženog rada sa kojima posluju. Saveznim zakonom uređuju se i način i oblik udruživanja rada i sredstava, način odlučivanja o zajedničkom poslovanju, zajedničko snošenje rizika i utvrđuju načela raspodjele zajednički ostvarenog dohotka.

Organizacije udruženog rada koje se bave poslovima prometa robe i usluga za neposrednu potrošnju dužne su da, na način određen zakonom, sarađuju i dogovaraju se sa samoupravnim interesnim zajednicama, mjesnim zajednicama i drugim zajednicama i organizacijama potrošača o poslovima od zajedničkog interesa.

Član 46.

Organizacija udruženog rada može obavljati djelatnosti i ulagati sredstva društvene reprodukcije u inostranstvu, pod uslovima i u granicama koji su propisani saveznim zakonom.

Prava i sredstva koja organizacija udruženog rada po ma kom osnovu stekne u inostranstvu sastavni su dio društvenih sredstava kojima upravljaju radnici te organizacije.

U organizaciji udruženog rada koja vrši djelatnost u inostranstvu, radnici čija su mjesta rada u inostranstvu imaju ista prava, obaveze i odgovornosti kao i radnici te organizacije u zemlji.

Član 47.

Osnovne i druge organizacije udruženog rada, njihove zajednice i drugi oblici udruživanja organizacija udruženog rada, banke, zajednice osiguranja imovine i lica i druge finansijske organizacije pravna su lica sa pravima, obavezama i odgovornostima koje imaju na osnovu ustava, zakona i samoupravnog sporazuma o udruživanju, odnosno na osnovu akta o osnivanju.

Ove organizacije, zajednice i udruženja i njihova prava, obaveze i odgovornosti u pravnom prometu upisuju se u registar organizacija udruženog rada.

Član 48.

Prema organizaciji udruženog rada i zajednici ili drugom udruženju tih organizacija u kojima se bitnije poremeti ostvarivanje samoupravnih prava radnika, ili koji ne ispunjavaju zakonom utvrđene obaveze ili teže oštete društvene interese, mogu se, pod uslovima i po postupku koji su propisani zakonom, preduzeti zakonom utvrđene privremene mjere. Kad je to neophodno radi otklanjanja tih pojava, ovim mjerama može se privremeno ograničiti ostvarivanje pojedinih samoupravnih prava radnika, odnosno prava organizacija ili udruženja i njihovih organa.

Član 49.

Ako u organizaciji udruženog rada nastane spor između radnika pojedinih dijelova organizacije, odnosno radnika i organa organizacije ili radnika organizacije i organa društveno-političke zajednice, koji se nije mogao riješiti redovnim putem, radnici imaju pravo i dužnost da svoje zahtjeve povodom nastalog spora iznesu preko sindikalne organizacije.

Sindikalna organizacija ima pravo i dužnost da, na zahtjev radnika ili po svojoj inicijativi, pokrene postupak za rješavanje nastalog spora i da u tom postupku, zajedno sa odgovarajućim organima upravljanja organizacije udruženog rada, odnosno sa organima društveno-političke zajednice, utvrdi osnove i mjere za rješavanje pitanja zbog kojih je spor nastao.

Član 50.

Organizacija udruženog rada, odnosno organizacija poslovnog udruživanja, koja obavlja privrednu djelatnost može, pod uslovima i po postupku koji su propisani saveznim zakonom, biti ukinuta ako ne ispunjava zakonom propisane uslove za obavljanje svoje djelatnosti, ako trajnije nije u mogućnosti da obnavlja društvena sredstva kojima posluje i da obezbjeđuje ostvarivanje ustavom zajamčenih prava radnika u pogledu njihove materijalne i socijalne sigurnosti, ili ako nije u mogućnosti da ispunjava druge zakonom utvrđene ili ugovorom preuzete obaveze.

Organizacija udruženog rada koja obavlja društvenu djelatnost može, pod uslovima i po postupku koji su propisani zakonom, biti ukinuta, ako ne ispunjava zakonom propisane uslove ili ako ne postoje uslovi za obavljanje njene djelatnosti.

Član 51.

Zakonom i na zakonu zasnovanom odlukom skupštine društveno-političke zajednice može se utvrditi da su od posebnog društvenog interesa određene djelatnosti ili poslovi organizacija udruženog rada koje obavljaju društvene djelatnosti i urediti način ostvarivanja posebnog društvenog interesa i ostvarivanja samoupravnih prava radnika u skladu sa tim interesom.

Zakonom i na zakonu zasnovanom odlukom skupštine društveno-političke zajednice može se, ako to zahtijeva poseban društveni interes, urediti način ostvarivanja tog interesa u poslovanju organizacija udruženog rada koje obavljaju privrednu djelatnost, kad je to poslovanje nezamjenjiv uslov života i rada građana ili rada drugih organizacija na određenom području.

Poseban društveni interes u vršenju ovih djelatnosti obezbjeđuje se: samoupravnim sporazumima i društvenim dogovorima o uslovima i načinu obavljanja tih djelatnosti, učešćem korisnika usluga i drugih zainteresovanih organizacija, predstavnika osnivača, društveno-političkih zajednica i društveno-političkih organizacija u odlučivanju o ostvarivanju zajedničkih ciljeva, o utvrđivanju osnovne namjene korišćenja sredstava i osnovnih uslova sticanja dohotka i poslovanja i o programima razvoja, učešćem u imenovanju i razrješenju poslovodnih organa i drugim oblicima društvenog uticaja na vršenje tih djelatnosti.

Zakonom se može ovlastiti skupština društveno-političke zajednice da daje saglasnost na odredbe samoupravnog sporazuma o udruživanju, statuta ili drugog samoupravnog opšteg akta organizacije udruženog rada koja obavlja djelatnost od posebnog društvenog interesa koje su od značaja za ostvarivanje posebnog društvenog interesa za vršenje tih djelatnosti.

Radnicima organizacija udruženog rada koje obavljaju djelatnost od posebnog društvenog interesa ne mogu se ograničiti druga ustavom zajamčena prava koja se odnose na rad i upravljanje društvenim sredstvima, uređivanje međusobnih odnosa u radu, sticanje dohotka i odlučivanje o dohotku i sticanje ličnih dohodaka.

Član 52.

Organizacije udruženog rada koje obavljaju djelatnosti ili poslove od posebnog društvenog interesa dužne su da obezbijede trajno i neprekidno vršenje djelatnosti, kao i da, u slučaju prekida ili neredovnog vršenja djelatnosti, naknade štetu korisnicima, ako je to predviđeno zakonom, samoupravnim sporazumom ili društvenim dogovorom.

Član 53.

Organizacije udruženog rada koje obavljaju privrednu djelatnost i njihova poslovna udruženja udružuju se u privredne komore ili druga opšta udruženja radi zajedničkog unapređivanja rada i poslovanja, radi usklađivanja posebnih, zajedničkih i opštih društvenih interesa, radi dogovaranja o planovima i programima rada i razvoja i o samoupravnom uređivanju društveno-ekonomskih odnosa, radi pokretanja inicijative za zaključivanje samoupravnih sporazuma i društvenih dogovora, za donošenje zakona za utvrđivanje ekonomske politike i radi razmatranja i rješavanja drugih pitanja od zajedničkog interesa.

Radi ostvarivanja ovih ciljeva mogu se i organizacije udruženog rada koje obavljaju društvene djelatnosti udruživati u udruženja za pojedine djelatnosti, odnosno oblasti rada, i u druga opšta udruženja.

3. Samoupravne interesne zajednice

Član 54.

Samoupravne interesne zajednice osnivaju radni ljudi, neposredno ili preko svojih samoupravnih organizacija i zajednica, radi zadovoljavanja svojih ličnih i zajedničkih potreba i interesa u oblastima obrazovanja, nauke, kulture, zdravstva, socijalne zaštite i drugih društvenih djelatnosti, u kojima se ostvaruje slobodna razmjena rada.

Samoupravnim sporazumom o osnivanju samoupravne interesne zajednice i njenim statutom uređuju se međusobni odnosi i interesi radnih ljudi i organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica — članova te zajednice, utvrđuju poslovi od zajedničkog interesa, obaveze i odgovornosti u pogledu udruživanja sredstava i način upravljanja i raspolaganja njima, kao i druga pitanja od interesa za ostvarivanje zajedničkih potreba i interesa.

U samoupravnim interesnim zajednicama radni ljudi, organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice udružuju sredstva i odlučuju o zajedničkim poslovima, obezbjeđuju i usklađuju zadovoljavanje svojih ličnih i zajedničkih potreba i interesa i ostvaruju slobodnu razmjenu rada.

Samoupravne interesne zajednice osnivaju se na načelima dobrovoljnosti i ravnopravnosti, utvrđenim samoupravnim sporazumom o osnivanju, odnosno zakonom.

Član 55.

U oblastima obrazovanja, nauke, kulture, fizičke kulture, zdravstva, socijalne zaštite i drugih društvenih djelatnosti, radnici u organizacijama udruženog rada tih djelatnosti i radni ljudi, neposredno ili preko svojih organizacija udruženog rada, mjesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, osnivaju samoupravne interesne zajednice i u njima, na osnovu slobodne razmjene rada, udružuju rad i sredstva, utvrđuju politiku i program razvoja tih djelatnosti, obezbjeđuju materijalne i druge uslove za njihov rad i razvoj i odlučuju o korišćenju sredstava.

U ostvarivanju slobodne razmjene rada radnici organizacija udruženog rada u tim djelatnostima imaju isti društveno-ekonomski položaj, jednaka prava i odgovornosti kao i radnici u organizacijama udruženog rada drugih djelatnosti.

Član 56.

Radi obezbjeđivanja svoje socijalne sigurnosti i socijalne sigurnosti svojih porodica, radni ljudi udružuju sredstva u samoupravne interesne zajednice penzijskog i invalidskog osiguranja ili drugih vidova socijalnog osiguranja u kojima udružuju sredstva u tu svrhu i utvrđuju, na načelima uzajamnosti i solidarnosti i minulog rada, svoje zajedničke i pojedinačne obaveze prema tim zajednicama i zajednička i pojedinačna prava koja u njima ostvaruju.

Na ovim osnovama mogu se osnivati samoupravne interesne zajednice i u drugim oblastima u kojima se, udruživanjem sredstava u zajedničke fondove, ostvaruju određeni zajednički interes na načelima uzajamnosti i solidarnosti.

Član 57.

Radni ljudi, neposredno i preko svojih organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, osnivaju samoupravne interesne zajednice u stambenoj oblasti, u kojima ove organizacije i zajednice udružuju sredstva za stambenu izgradnju, utvrđuju politiku i program te izgradnje i zajedno sa stanarima upravljaju stambenim zgradama i stanovima u društvenoj svojini i ostvaruju druge zajedničke interese.

Član 58.

U oblasti komunalnih djelatnosti, energetike, vodoprivrede, saobraćaja i drugih djelatnosti materijalne proizvodnje, ako je trajno obavljanje tih djelatnosti neophodno radi zadovoljavanja potreba određenih korisnika, mogu se osnivati samoupravne interesne zajednice organizacija udruženog rada tih oblasti i korisnika njihovih proizvoda i usluga u kojima oni ostvaruju zajedničke interese utvrđene samoupravnim sporazumom.

Član 59.

Radi što neposrednijeg ostvarivanja svojih samoupravnih prava i interesa, radnici i drugi radni ljudi i njihove organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice — članovi samoupravne interesne zajednice imaju pravo da se u interesnoj zajednici, pod uslovima utvrđenim samoupravnim sporazumom o osnivanju samoupravne interesne zajednice ili njenim statutom, organizuju u osnovnu zajednicu ili jedinicu za određeno područje ili za ostvarivanje određenih zajedničkih interesa i da u toj osnovnoj zajednici, odnosno jedinici, ostvaruju određena svoja samoupravna prava i interese.

Samoupravne interesne zajednice mogu se udruživati u šire interesne zajednice i osnivati saveze i druga udruženja interesnih zajednica, kao i uspostavljati druge oblike međusobne saradnje.

Kad se samoupravna interesna zajednica osniva za područje šire od područja opštine, mogu se za područje opština osnovati zajednice kao dijelovi te samoupravne interesne zajednice.

Član 60.

Samoupravna interesna zajednica i osnovne zajednice i jedinice u njenom sastavu, kao i udruženja samoupravnih interesnih zajednica, pravna su lica sa pravima, obavezama i odgovornostima koje imaju na osnovu ustava, zakona, samoupravnog sporazuma o osnivanju interesne zajednice, odnosno udruženja interesnih zajednica i njihovog statuta.

Član 61.

Zakonom, odnosno na zakonu zasnovanom odlukom skupštine društveno-političke zajednice, može se utvrditi obaveza osnivanja, odnosno osnovati samoupravna interesna zajednica, kad su određene djelatnosti, odnosno poslovi takve zajednice, od posebnog društvenog interesa, kao i utvrditi načela za njenu organizaciju i za međusobne odnose u njoj i propisati obaveze plaćanja doprinosa toj zajednici.

Zakonom se mogu utvrditi poslovi od posebnog društvenog interesa o kojima skupština samoupravne interesne zajednice može donijeti odluku samo uz saglasnost skupštine društveno-političke zajednice.

Djelatnosti, odnosno poslove, za koje je zakonom ili na zakonu zasnovanom odlukom skupštine društveno-političke zajednice utvrđeno da su od posebnog društvenog interesa, samoupravna interesna zajednica dužna je da obavlja na način utvrđen zakonom, odnosno odlukom skupštine društveno-političke zajednice.

Član 62.

Ako se u samoupravnoj interesnoj zajednici koja obavlja određene djelatnosti, odnosno poslove, koji su od posebnog društvenog interesa, ne donese odluka o pitanju od kojeg bitno zavisi rad interesne zajednice, skupština društveno-političke zajednice može, pod uslovima i po postupku koji su propisani zakonom, donijeti odluku kojom se privremeno rješava to pitanje.

Prema samoupravnoj interesnoj zajednici mogu se preduzeti zakonom utvrđene privremene mjere u slučajevima i pod uslovima pod kojima se takve mjere mogu preduzeti prema organizacijama udruženog rada.

4. Sredstva društveno-političkih organizacija i drugih društvenih organizacija

Član 63.

Društveno-političke i druge zakonom određene društvene organizacije mogu sticati sredstva, odnosno određena prava na sredstva, i tim sredstvima kao društvenim koristiti se za ostvarivanje svojih ciljeva i njima raspolagati saglasno statutu tih organizacija i zakonu. Ove organizacije mogu, pod uslovima utvrđenim zakonom, organizovati privrednu i drugu djelatnost u skladu sa svojim ciljevima i učestvovati u dohotku ostvarenom takvom djelatnošću radi ostvarivanja tih ciljeva.

5. Društveno-ekonomski položaj i udruživanje zemljoradnika

Član 64.

Zemljoradniku i članu njegovog domaćinstva koji se bavi zemljoradnjom, zajamčuje se pravo da, radeći sredstvima na koja postoji pravo svojine, ostvaruje ustavom utvrđen samoupravni položaj u socijalističkim društveno-ekonomskim odnosima, da raspolaže ostvarenim rezultatima svog rada, da zadovoljava svoje lične i društvene potrebe i da, na osnovu svog doprinosa, ostvaruje svoju socijalnu sigurnost na načelima uzajamnosti i solidarnosti.

Na osnovu ličnog rada zemljoradnici imaju u načelu isti položaj i u osnovi ista prava kao i radnici u udruženom radu društvenim sredstvima. Odgovarajuća prava i obaveze imaju zemljoradnici i u pogledu udruživanja rada i sredstava, kao i u odnosima razmjene na tržištu i kreditnim odnosima.

Član 65.

Zemljoradnici mogu svoj rad i sredstva rada udruživati u zemljoradničkim zadrugama i drugim oblicima udruživanja zemljoradnika ili ih udruživati sa organizacijama udruženog rada.

Zemljoradnička zadruga ima u načelu položaj, prava, obaveze i odgovornosti organizacije udruženog rada.

Zemljoradnici mogu na sredstva koja udružuju u zemljoradničkoj zadruzi zadržati pravo svojine ili utvrditi pravo na povraćaj vrijednosti tih sredstava i druga prava po osnovu njihovog udruživanja, saglasno ugovoru o ovom udruživanju i statutu zadruge.

Iz dohotka koji zemljoradnička zadruga ostvari svojim poslovanjem, zemljoradnicima koji u zadruzi udružuju svoj rad i sredstva, pripada dio dohotka srazmjerno doprinosu koji su u ostvarivanju tog dohotka dali svojim radom i udruživanjem sredstava, odnosno saradnjom sa zadrugom. Dio dohotka koji zadruga ostvari preko ovog iznosa unosi se kao društvena svojina u fondove zemljoradničke zadruge i koristi za proširivanje i unapređivanje njene djelatnosti.

Društvena zajednica stara se o obezbjeđivanju uslova za osnivanje i razvoj zemljoradničkih zadruga, podstiče i razvija saradnju zemljoradnika sa zemljoradničkim zadrugama i organizacijama udruženog rada.

Član 66.

Udružujući slobodno i ravnopravno svoj rad i sredstva rada sa radnicima u udruženom radu društvenim sredstvima, zemljoradnici proširuju materijalnu osnovu svog rada i koriste se rezultatima opšteg materijalnog i društvenog razvoja i na toj osnovi potpunije zadovoljavaju svoje lične i društvene potrebe i razvijaju svoje radne i druge sposobnosti.

Zemljoradnici koji svoj rad i sredstva rada udružuju, neposredno ili preko zemljoradničke zadruge ili drugog oblika udruživanja zemljoradnika, sa organizacijom udruženog rada i sa njom trajno sarađuju, upravljaju ravnopravno sa radnicima te organizacije zajedničkim poslovima, zajednički odlučuju o zajednički ostvarenom dohotku i učestvuju u njegovoj raspodjeli prema svom doprinosu ostvarivanju tog dohotka saglasno samoupravnom sporazumu.

Član 67.

Zakonom se može propisati obaveza udruživanja zemljoradnika ili njihove saradnje sa organizacijama udruženog rada radi izvođenja melioracionih radova, boljeg korišćenja meliorisanog zemljišta, iskorišćavanja voda i odbrane od voda, zaštite zemljišta od erozije i uređenja bujica, ili kad to zahtijeva poseban društveni interes u oblasti gajenja i iskorišćavanja šuma.

Član 68.

Zemljoradničke zadruge i drugi oblici udruživanja zemljoradnika udružuju se u odgovarajuća udruženja i privredne komore, u skladu sa zakonom.

6. Samostalni lični rad sredstvima u svojini građana

Član 69.

Zajamčuje se sloboda samostalnog ličnog rada sredstvima rada u svojini građana kad obavljanje djelatnosti ličnim radom odgovara načinu, materijalnoj osnovi i mogućnostima ličnog rada i kad nije u suprotnosti sa načelom sticanja dohotka prema radu i drugim osnovama socijalističkog društvenog uređenja.

Zakonom se uređuju uslovi obavljanja djelatnosti samostalnim ličnim radom sredstvima rada u svojini građana i svojinska prava na sredstva rada i poslovne prostorije, koji se koriste za obavljanje djelatnosti samostalnim ličnim radom.

Zakonom se mogu, kad to zahtijeva društveni interes, odrediti djelatnosti koje se ne mogu obavljati samostalnim ličnim radom sredstvima u svojini građana.

Član 70.

Radni ljudi koji samostalno obavljaju djelatnost ličnim radom sredstvima u svojini građana mogu osnovati zadrugu i u njoj, na načelima ravnopravnosti, udruživati svoj rad i sredstva rada i zajednički raspolagati dohotkom koji zadruga ostvari.

Zadruga koju osnivaju radni ljudi koji samostalno obavljaju djelatnost ličnim radom sredstvima u svojini građana, ima položaj, prava, obaveze i odgovornosti zemljoradničke zadruge, a njeni članovi imaju položaj, prava, obaveze i odgovornosti kao i članovi zemljoradničke zadruge.

Član 71.

Radni ljudi koji samostalno obavljaju djelatnost ličnim radom sredstvima u svojini građana mogu, saglasno ugovoru i zakonu, svoj rad i sredstva rada udruživati sa organizacijama udruženog rada u različitim oblicima kooperacije i drugim vidovima poslovne saradnje. U okviru te saradnje ovi radni ljudi učestvuju u upravljanju zajedničkim poslovima, zajednički odlučuju o zajednički ostvarenom dohotku i učestvuju u njegovoj raspodjeli srazmjerno svom doprinosu ostvarivanju tog dohotka.

Član 72.

Radni čovjek koji samostalno obavlja djelatnost ličnim radom sredstvima u svojini građana može, na samoupravnoj osnovi, udruživati svoj rad i sredstva rada sa radom drugih lica u okviru ugovorne organizacije udruženog rada.

Radni čovjek koji je u ugovornoj organizaciji udružio svoj rad i sredstva sa radom drugih lica ima pravo da, kao poslovoda, vodi poslovanje ugovorne organizacije i da, zajedno sa radnicima, odlučuje o njenom radu i razvoju.

Poslovodi i radnicima u ugovornoj organizaciji udruženog rada pripadaju, na osnovu njihovog rada, sredstva za zadovoljavanje ličnih i zajedničkih potreba, a poslovodi po osnovu sredstava koja je udružio pripada i dio dohotka u skladu sa načelima koja važe za udruživanje rada i društvenih sredstava u organizacijama udruženog rada.

Dio dohotka ostvarenog u ugovornoj organizaciji udruženog rada koji preostaje po izdvajanju sredstava za zadovoljavanje ličnih i zajedničkih potreba poslovode i radnika i dijela dohotka za poslovodu po osnovu sredstava koja je udružio, društvena je svojina. Radnici, zajedno sa poslovodom, upravljaju, na osnovu svog rada, tim dijelom dohotka kao društvenim sredstvima.

Uslovi i način osnivanja i poslovanja ugovorne organizacije udruženog rada, kao i njena prava, obaveze i odgovornosti uređuju se zakonom, a međusobna prava, obaveze i odgovornosti poslovode i radnika uređuju se ugovorom u skladu sa zakonom. Ugovorom se uređuju i način i uslovi udruživanja sredstava, kao i način i uslovi povlačenja, odnosno isplaćivanja sredstava koja je poslovoda unio u ugovornu organizaciju.

Poslovoda ugovorne organizacije udruženog rada zadržava pravo svojine na sredstva koja je udružio u toj organizaciji. Povlačenjem, odnosno isplaćivanjem ovih sredstava, poslovodi prestaju prava koja kao poslovoda ima u ugovornoj organizaciji.

Član 73.

Zakonom se određuje u kojim djelatnostima, u skladu sa njihovom prirodom i društvenim potrebama, i pod kojim uslovima radni čovjek koji samostalno obavlja djelatnost ličnim radom sredstvima u svojini građana može, izuzetno i u ograničenom obimu, bez osnivanja ugovorne organizacije udruženog rada, koristiti dopunski rad drugih lica njihovim zapošljavanjem.

Ugovor o zapošljavanju zaključuju radni čovjek i radnici koje zapošljava u skladu sa kolektivnim ugovorom koji zaključuju sindikalna organizacija i odgovarajuća privredna komora, odnosno drugo udruženje u kome su predstavljeni radni ljudi koji samostalno obavljaju djelatnost ličnim radom sredstvima u svojini građana. Kolektivnim ugovorom obezbjeđuju se ovim radnicima, shodno pravima radnika u udruženom radu, pravo na sredstva za zadovoljavanje ličnih i zajedničkih potreba i druga prava koja obezbjeđuju njihovu materijalnu i socijalnu sigurnost.

Zakonom se može odrediti da je dio dohotka koji je rezultat viška rada radnika zaposlenih kod radnog čovjeka koji samostalno obavlja djelatnost ličnim radom sredstvima u svojini građana, društvena svojina i da se koristi za potrebe razvoja.

Član 74.

Radni ljudi koji samostalno obavljaju djelatnost ličnim radom udružuju se, u skladu sa zakonom, u privredne komore i druga opšta udruženja.

7. Društveno planiranje

Član 75.

Radnici u osnovnim i drugim organizacijama udruženog rada i radni ljudi u samoupravnim interesnim zajednicama, mjesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama u kojima upravljaju poslovima i sredstvima društvene reprodukcije, imaju pravo i dužnost da, oslanjajući se na naučna saznanja i na njima zasnovane ocjene razvojnih mogućnosti i uvažavajući ekonomske zakonitosti, samostalno donose planove i programe rada i razvoja svojih organizacija i zajednica, da te planove i programe usklađuju međusobno i sa društvenim planovima društveno-političkih zajednica i da na toj osnovi obezbjeđuju usklađivanje odnosa u cjelini društvene reprodukcije i usmjeravanje cjelokupnog materijalnog i društvenog razvoja, u skladu sa zajedničkim, na samoupravnim osnovama utvrđenim, interesima i ciljevima.

Član 76.

Planovi i programi rada i razvoja osnovnih organizacija udruženog rada i organizacija udruženog rada u čijem su sastavu donose se i ostvaruju u odnosima saradnje i međusobne zavisnosti koji proizlaze iz udruživanja rada i sredstava u tim organizacijama saglasno samoupravnom sporazumu, uz obezbjeđivanje prava radnika da u osnovnim organizacijama udruženog rada odlučuju o donošenju tih planova i programa.

Osnovne i druge organizacije udruženog rada udružene u samoupravne interesne zajednice ili druge samoupravne organizacije i zajednice donose i ostvaruju svoje planove i programe rada i razvoja u skladu sa zajedničkim interesima i ciljevima, odnosno u skladu sa zajedničkim planovima i programima, koje sporazumno utvrde u okviru ovih samoupravnih organizacija i zajednica.

Organizacije udruženog rada, samoupravne interesne zajednice i druge samoupravne organizacije i zajednice usklađuju svoje planove i programe rada i razvoja i sa planovima i programima drugih samoupravnih organizacija i zajednica sa kojima imaju određene zajedničke interese i ciljeve, koji proizlaze iz njihove saradnje i međusobne zavisnosti u društvenoj reprodukciji i koje utvrđuju samoupravnim sporazumom.

Međusobne obaveze, koje su osnovne i druge organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice sporazumno utvrdile radi ostvarivanja zajedničkog plana, ne mogu se za vrijeme za koje je plan utvrđen jednostrano raskidati, odnosno mijenjati.

Član 77.

Na osnovu dogovora o zajedničkim interesima i ciljevima privrednog i društvenog razvoja u opštini, gradskoj i regionalnoj zajednici i Republici i na osnovu planova i programa rada i razvoja organizacija udruženog rada, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, kao i na osnovu zajednički ocijenjenih mogućnosti i uslova razvoja, donose se društveni planovi društveno-političkih zajednica.

Društvenim planovima društveno-političkih zajednica utvrđuju se zajednička politika razvoja i smjernice i okviri za donošenje mjera ekonomske politike i upravnih i organizacionih mjera, kojima se obezbjeđuju uslovi za ostvarivanje tih planova.

Član 78.

Planovima rada i razvoja organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i društvenim planovima društveno-političkih zajednica mogu se predvidjeti investicije ili drugi ciljevi i zadaci, odnosno može se pristupiti njihovom ostvarivanju, samo ako su na zakonom propisan način obezbijeđeni materijalni i drugi potrebni uslovi za njihovo ostvarivanje.

Izvršavanje posebnih zadataka radi ostvarivanja ciljeva utvrđenih društvenim planovima može se utvrditi kao obaveza određene organizacije udruženog rada ili druge samoupravne organizacije i zajednice samo na osnovu saglasnosti odgovarajuće organizacije, odnosno zajednice. Ako je izvršavanje ovakvih zadataka utvrđeno kao zajednička obaveza više organizacija ili zajednica, ili i kao obaveza organa društveno-političke zajednice, ove organizacije, zajednice ili organi utvrđuju sporazumno uzajamna prava i obaveze i svoju zajedničku i pojedinačnu odgovornost za izvršavanje te obaveze.

Ako se društvenim planom, na osnovu zajednički utvrđenih interesa i ciljeva razvoja, utvrdi da je izvršenje određenih zadataka neophodno za društvenu reprodukciju, a sporazumom organizacija udruženog rada ili drugih samoupravnih organizacija i zajednica nisu mogla biti osigurana sredstva i drugi potrebni uslovi za njihovo izvršenje, zakonom se može utvrditi obaveza, način i uslovi udruživanja sredstava u tu svrhu i propisati druge mjere radi izvršavanja tih zadataka. Zakon se donosi dvotrećinskom većinom svih delegata nadležnih vijeća Skupštine SRBiH.

Član 79.

Zakoni i drugi propisi i opšti akti kojima se stvaraju obaveze za budžete i fondove društveno-političkih zajednica ne mogu se donositi ako prethodno organ koji donosi odgovarajući propis, odnosno akt, ne utvrdi da su za izvršavanje tih obaveza obezbijeđena sredstva.

Član 80.

Radnici u organizacijama udruženog rada i radni ljudi u drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i njihovi organi odgovorni su za ostvarivanje planova rada i razvoja svojih organizacija i zajednica, kao i opštih ciljeva i zadataka utvrđenih društvenim planovima društveno-političkih zajednica, i dužni su da u tom cilju preduzimaju potrebne mjere i radnje.

Organi društveno-političkih zajednica odgovorni su da propisima i mjerama koje donose radi ostvarivanja društvenih planova, obezbijede opšte uslove za što skladniji i stabilniji razvoj i da tim propisima i mjerama dovode u što potpuniju saglasnost posebne interese i samostalno djelovanje organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica sa zajedničkim interesima i ciljevima razvoja utvrđenim društvenim planovima.

8. Društveni sistem informisanja, društveno knjigovodstvo, evidencija i statistika

Član 81.

Društvenim sistemom informisanja obezbjeđuju se usklađeno evidentiranje, prikupljanje, obrada i iskazivanje podataka i činjenica značajnih za praćenje, planiranje i usmjeravanje društvenog razvoja, kao i dostupnost informacija o tim podacima i činjenicama.

Djelatnosti u oblasti društvenog sistema informisanja su od posebnog društvenog interesa.

Član 82.

Radnici u organizacijama udruženog rada i radni ljudi u drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i organi ovih organizacija i zajednica, kao i organi društveno-političkih zajednica, dužni su da organizuju vođenje knjigovodstva i evidencije o činjenicama od značaja za rad i odlučivanje u ovim organizacijama i zajednicama.

Organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice dužne su da organizacijama za vođenje društvenog knjigovodstva, evidencije i statistike daju podatke koji su od značaja za usklađivanje odnosa u društvenoj reprodukciji i usmjeravanje razvoja i za ostvarivanje prava radnih ljudi u samoupravnim organizacijama i zajednicama da budu obaviješteni o pojavama i odnosima od zajedničkog odnosno opšteg interesa.

Član 83.

Evidenciju i informativno-analitičke poslove o raspolaganju društvenim sredstvima, kontrolu ispravnosti podataka o raspolaganju tim sredstvima, kontrolu zakonitosti raspolaganja društvenim sredstvima i kontrolu izvršavanja obaveza organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i društveno-političkih zajednica, kao i druge poslove društvenog knjigovodstva utvrđene zakonom, obavlja Služba društvenog knjigovodstva. Ova služba obavlja i poslove platnog prometa u Republici.

Služba društvenog knjigovodstva obezbjeđuje organizacijama udruženog rada i drugim društvenim pravnim licima podatke na osnovu kojih radni ljudi i organi samoupravne radničke kontrole ostvaruju uvid u materijalno stanje i finansijsko i materijalno poslovanje svojih i drugih organizacija i zajednica.

Služba društvenog knjigovodstva je samostalna u svom radu.

Služba društvenog knjigovodstva radi na osnovu zakona i drugih propisa i odgovorna je, u okviru svojih prava i dužnosti, za njihovo primjenjivanje.

9. Svojinsko-pravni odnosi

Član 84.

Građanima se zajamčuje pravo svojine na predmete koji služe ličnoj potrošnji, ili zadovoljavanju njihovih kulturnih i drugih ličnih potreba.

Građani mogu imati pravo svojine na stambene zgrade i stanove za zadovoljavanje ličnih i porodičnih potreba. Stambene zgrade i stanovi i drugi predmeti koji služe ličnim potrebama na koje postoji pravo svojine mogu se koristiti za sticanje dohotka samo na način i pod uslovima utvrđenim zakonom.

Član 85.

Zakonom se određuju granice i uslovi pod kojima udruženja građana i druga građanska pravna lica mogu imati pravo svojine na nekretnine i druge stvari koje služe ostvarivanju zajedničkih interesa njihovih članova i ciljeva zbog kojih su osnovana, kao i uslovi pod kojima oni njima mogu raspolagati.

Član 86.

Zemljoradnicima se zajamčuje pravo svojine na obradivo poljoprivredno zemljište u površini od najviše deset hektara po domaćinstvu.

Zakonom se može utvrditi da u brdsko-planinskim krajevima površina obradivog poljoprivrednog zemljišta na koje zemljoradnici imaju pravo svojine može biti veća od deset hektara po domaćinstvu.

Zakonom se određuje u kojima granicama i pod kojim uslovima zemljoradnici mogu imati pravo svojine na drugo zemljište, kao i u kojim granicama i pod kojim uslovima ostali građani mogu imati pravo svojine na poljoprivredno i drugo zemljište.

Uslovi i granice u kojima se može sticati pravo svojine na šume i šumsko zemljište utvrđuju se zakonom.

Član 87.

Ne može postojati pravo svojine na zemljište u gradovima i naseljima gradskog karaktera i drugim područjima predviđenim za stambenu i drugu kompleksnu izgradnju, koje, u skladu sa uslovima i po postupku koji su utvrđeni zakonom, odredi opština.

Uslovi, način i vrijeme prestanka prava svojine na zemljište na koje je prije donošenja odluke opštine postojalo pravo svojine, kao i naknada za to zemljište, uređuju se zakonom. Način i uslove korišćenja takvog zemljišta određuje opština na osnovu zakona.

Član 88.

Nekretnine na koje postoji pravo svojine mogu se, uz pravičnu naknadu, eksproprisati ili se to pravo može ograničiti ako to zahtijeva opšti interes utvrđen na osnovu zakona.

Zakonom se određuju osnovi i mjerila pravične naknade. Određivanjem ovih osnova i mjerila i njihovom primjenom ne mogu se bitno pogoršati uslovi života i rada koje je vlasnik čija se nekretnina ekspropriše imao na osnovu korišćenja te nekretnine.

Pravična naknada ne obuhvata uvećanu vrijednost nekretnine koja je neposredno ili posredno rezultat ulaganja društvenih sredstava.

Član 89.

Pravo svojine građani i građanska pravna lica ostvaruju u skladu sa prirodom i namjenom nekretnina i drugih stvari u njihovoj svojini i društvenim interesom utvrđenim zakonom.

Uslovi prometa zemljišta i drugih nekretnina na koje postoji pravo svojine uređuju se zakonom.

Član 90.

Pravo svojine na stvari od posebnog kulturnog značaja može se na osnovu zakona ograničiti, ako to opšti interes zahtijeva.

Član 91.

Renta koja nastaje na zemljištu ulaganjem društvenih sredstava u svrhu njegovog korišćenja za građevinske, komunalne ili privredne svrhe u naseljima pripada opštini.

Renta se utvrđuje, zahvaća i usmjerava odlukom skupštine opštine, u skladu sa zakonom.

Renta koja nastaje na zemljištu ulaganjem društvenih sredstava u izgradnju saobraćajnica, hidroakumulacionih, hidromelioracionih i sličnih objekata zahvata se i uređuje zakonom.

Zakonom se može uređivati zahvaćanje i drugih vidova rente koja proističe iz prirodnih pogodnosti, ili koja nije rezultat ulaganja sredstava vlasnika ili korisnika nekretnina.

10. Dobra od opšteg interesa

Član 92.

Zemljište, šume, vode, vodotoci, more i morska obala, rudna blaga, divljač, ribe i druga prirodna bogatstva, dobra u opštoj upotrebi, kao i nekretnine i druge stvari od posebnog kulturnog i istorijskog značaja, uživaju, kao dobra od opšteg interesa, posebnu zaštitu i koriste se pod uslovima i na način koji su propisani zakonom.

Član 93.

Svako zemljište, šuma, voda i vodotok, more i morska obala, rudno blago i druga prirodna bogatstva moraju se iskorišćavati u skladu sa zakonom predviđenim opštim uslovima kojima se obezbjeđuju njihovo racionalno iskorišćavanje i drugi opšti interesi.

Zakonom se utvrđuje način upravljanja šumama, šumskim zemljištima i nalazištima rudnog blaga, kao i način iskorišćavanja šuma, šumskih zemljišta i rudnog blaga.

Gazdovanjem šumama mora se obezbijediti trajno održavanje i obnova šuma.

Društvena zajednica posebno se stara o pošumljavanju goleti i krša.

Način korišćenja i upravljanja putevima, kao dobrima u opštoj upotrebi, uređuje se zakonom.

11. Zaštita i unapređenje čovjekove sredine

Član 94.

Radni ljudi i građani, organizacije udruženog rada, društveno-političke zajednice, mjesne zajednice i druge samoupravne organizacije i zajednice imaju pravo i dužnost da obezbjeđuju uslove za očuvanje i razvoj prirodnih i radom stvorenih vrijednosti čovjekove sredine, kao i da sprečavaju i otklanjaju štetne posljedice koje zagađivanjem vazduha, tla, vode, vodotoka i mora, bukom ili na drugi način ugrožavaju te vrijednosti ili dovode u opasnost život i zdravlje ljudi.

Prostornim planom usklađuju se opšti i posebni interes i koordiniraju djelatnosti radi očuvanja i unapređenja vrijednosti čovjekove sredine i sprečavanja djelatnosti štetnih po sredinu.

GLAVA II — DRUŠTVENO-POLITIČKI SISTEM

1. Položaj radnih ljudi u društveno-političkom sistemu

Član 95.

Radnička klasa i svi radni ljudi nosioci su vlasti i upravljanja drugim društvenim poslovima.

Radnička klasa i svi radni ljudi ostvaruju vlast i upravljaju drugim društvenim poslovima organizovani u organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice i klasne i druge društveno-političke i društvene organizacije.

Član 96.

Radni ljudi ostvaruju vlast i upravljaju drugim društvenim poslovima odlučivanjem na zborovima, referendumom i drugim oblicima ličnog izjašnjavanja u osnovnim organizacijama udruženog rada i mjesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, putem delegata u organima upravljanja tih organizacija i zajednica, samoupravnim sporazumijevanjem i društvenim dogovaranjem, putem delegacija i delegata u skupštinama društveno-političkih zajednica, kao i usmjeravanjem i kontrolom rada organa odgovornih skupštinama.

Član 97.

Radni ljudi organizuju se na samoupravnoj osnovi u organizacije udruženog rada, mjesne zajednice, samoupravne interesne zajednice i druge samoupravne organizacije i zajednice i utvrđuju koje zajedničke interese, prava i dužnosti u njima ostvaruju.

Ovim ustavom i statutom opštine utvrđuju se zajednički interesi i funkcije vlasti i upravljanja drugim društvenim poslovima, koje radni ljudi, narodi i narodnosti ostvaruju u Republici i opštini.

Član 98.

Upravljanje organizacijama udruženog rada, mjesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i njihova organizacija moraju biti uređeni tako da radni ljudi u svakom dijelu procesa rada i u svakom dijelu organizacije, odnosno zajednice, odlučuju o pitanjima svog rada i o drugim interesima, ostvaruju svoja samoupravna prava i zajedničke interese i vrše kontrolu nad izvršavanjem odluka i nad radom svih organa i službi tih organizacija i zajednica.

Član 99.

Funkcije vlasti i upravljanja drugim društvenim poslovima u društveno-političkim zajednicama vrše skupštine i njima odgovorni organi.

Sudsku funkciju vrše redovni sudovi kao organi državne vlasti i samoupravni sudovi.

Zaštita ustavnosti povjerava se Ustavnom sudu Bosne i Hercegovine.

Član 100.

Skupštine društveno-političkih zajednica i njima odgovorni organi vrše svoje funkcije na osnovu i u okviru ustava, odnosno statuta i zakona.

Državni organi imaju prema organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama samo prava utvrđena na osnovu ustava.

Član 101.

Niko ne može vršiti samoupravne, javne i druge društvene funkcije i javna ovlašćenja ako mu nisu, saglasno ustavu, odnosno statutu i zakonu, povjereni od radnih ljudi ili od skupštine društveno-političke zajednice.

Član 102.

Svi organi i organizacije i drugi nosioci samoupravnih, javnih ili drugih društvenih funkcija vrše svoju funkciju na osnovu i u okviru ustava, zakona, odnosno statuta, i datih ovlašćenja, i odgovorni su za njeno vršenje.

Svi nosioci samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija u vršenju svojih funkcija pod društvenom su kontrolom.

Svaki izabrani ili imenovani nosilac samoupravne, javne ili druge društvene funkcije lično je odgovoran za njeno vršenje i može biti opozvan ili smijenjen. On ima pravo da podnese ostavku i da je obrazloži.

Zakonom i samoupravnim aktima utvrđuju se vrste i uslovi odgovornosti nosilaca samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija, kao i način i postupak ostvarivanja odgovornosti nosilaca tih funkcija.

Član 103.

Radnik izabran, odnosno imenovan na samoupravnu, javnu ili drugu društvenu funkciju, čije vršenje zahtijeva da privremeno prestane da radi u organizaciji udruženog rada ili radnoj zajednici, ima pravo da se, po prestanku funkcije koju je vršio, vrati na rad u istu organizaciju udruženog rada, odnosno radnu zajednicu, na svoje ranije radno mjesto ili drugo radno mjesto koje odgovara njegovim sposobnostima i kvalifikacijama.

Član 104.

Rad državnih organa i organa upravljanja organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i organa društveno-političkih organizacija i udruženja je javan.

Način obezbjeđivanja javnosti uređuje se zakonom i samoupravnim aktima.

Zakonom i samoupravnim aktima određuju se poslovi i podaci koji predstavljaju tajnu ili se ne mogu objavljivati.

Ostvarivanje načela javnosti ne može biti u suprotnosti sa interesima bezbjednosti i odbrane zemlje i drugim društvenim interesima utvrđenim zakonom.

2. Samoupravljanje u organizacijama udruženog rada

Član 105.

Samoupravljanje u osnovnoj i drugim organizacijama udruženog rada radnik, ravnopravno i u odnosima uzajamne odgovornosti s drugim radnicima u organizaciji, ostvaruje odlučivanjem na zborovima radnika, referendumom i drugim oblicima ličnog izjašnjavanja, putem delegata u radničkim savjetima koje, zajedno sa drugim radnicima u organizaciji, bira i opoziva, kao i kontrolom izvršavanja odluka i kontrolom rada organa i službi tih organizacija.

Radnik ima pravo da radi ostvarivanja svojih samoupravnih prava bude redovno obavještavan o poslovanju organizacije i njenom materijalno-finansijskom stanju, o ostvarivanju i raspodjeli dohotka i korišćenju sredstava u njoj, kao i o drugim pitanjima od interesa za odlučivanje i kontrolu u organizaciji.

Član 106.

U osnovnoj i drugim organizacijama udruženog rada obrazuje se radnički savjet kao organ upravljanja radom i poslovanjem organizacije, odnosno njemu po položaju i funkciji odgovarajući organ upravljanja.

U osnovnoj organizaciji sa manjim brojem radnika ne obrazuje se radnički savjet.

Određene izvršne funkcije u osnovnoj i drugim organizacijama udruženog rada mogu se povjeriti izvršnim organima radničkog savjeta.

Organizacije udruženog rada koje, udružujući rad i sredstva, ne organizuju posebnu organizaciju, mogu obrazovati zajednički organ za vršenje poslova od zajedničkog interesa.

Član 107.

Radnički savjet u vršenju funkcije upravljanja radom i poslovanjem organizacije udruženog rada utvrđuje predlog statuta i donosi druge opšte akte, utvrđuje poslovnu politiku i donosi plan i program rada i razvoja, utvrđuje mjere za sprovođenje poslovne politike i plana i programa rada i razvoja, bira, imenuje i razrješava izvršni i poslovodni organ, odnosno članove tih organa, stara se o obavještavanju radnika i vrši druge poslove utvrđene samoupravnim sporazumom, statutom i drugim samoupravnim aktima organizacije.

Odluke radničkog savjeta radne organizacije i složene organizacije udruženog rada koje se odnose na ostvarivanje neotuđivih prava radnika u osnovnim organizacijama udruženog rada donose se u saglasnosti sa svakom od tih organizacija na način utvrđen samoupravnim sporazumom o udruživanju.

Član 108.

Radnički savjet osnovne organizacije udruženog rada sačinjavaju delegati radnika svih dijelova procesa rada u toj organizaciji.

Sastav radničkog savjeta osnovne organizacije udruženog rada mora odgovarati socijalnom sastavu radne zajednice osnovne organizacije udruženog rada.

Radnički savjet radne organizacije i složene organizacije udruženog rada sačinjavaju delegati radnika osnovnih organizacija udruženog rada, neposredno izabrani na način i po postupku koji su utvrđeni samoupravnim sporazumom o udruživanju. U radničkom savjetu radne organizacije mora biti zastupljena svaka osnovna organizacija udruženog rada u njenom sastavu.

Delegati rade po smjernicama radnika, odnosno radničkog savjeta osnovne organizacije udruženog rada koja ih je izabrala i njima odgovaraju za svoj rad.

Statutom osnovne i druge organizacije udruženog rada i samoupravnim sporazumom o udruživanju utvrđuju se prava i obaveze delegata i njihova odgovornost radnicima, odnosno organima upravljanja tih organizacija.

Član 109.

Način izbora i uslov i način opoziva, odnosno razrješavanja radničkog savjeta i izvršnog organa u organizaciji udruženog rada utvrđuju se samoupravnim sporazumom o udruživanju ili statutom organizacije i zakonom.

Članovi radničkog savjeta, odnosno članovi izvršnog organa, ne mogu se birati na vrijeme duže od dvije godine.

Niko ne može više od dva puta uzastopno biti biran u isti radnički savjet, odnosno izvršni organ.

U radnički savjet ne može biti biran radnik koji kao inokosni poslovodni organ ili član kolegijalnog poslovodnog organa njemu odgovara, ni radnik koji samostalno vrši druge rukovodeće funkcije određene statutom i zakonom.

Član 110.

U svakoj organizaciji udruženog rada postoji poslovodni organ koji vodi poslovanje organizacije udruženog rada, organizuje i usklađuje proces rada u njoj i izvršava odluke radničkog savjeta i njegovog izvršnog organa.

Organizaciju udruženog rada zastupa i predstavlja njen inokosni poslovodni organ, odnosno predsjednik kolegijalnog poslovodnog organa, ako statutom ili drugim samoupravnim aktom organizacije nije drukčije određeno.

Poslovodni organ je samostalan u radu i odgovoran je radnicima i radničkom savjetu organizacije udruženog rada.

Inokosni poslovodni organ, odnosno predsjednik kolegijalnog poslovodnog organa, odgovoran je i društvenoj zajednici za zakonitost rada i za ispunjavanje zakonom propisanih obaveza organizacije udruženog rada. Inokosni poslovodni organ, odnosno predsjednik kolegijalnog poslovodnog organa, ima pravo i dužnost da, u skladu sa zakonom, obustavi od izvršenja akte radničkog savjeta i drugih organa organizacije udruženog rada ako smatra da su u suprotnosti sa zakonom i da o tome obavijesti nadležni organ društveno-političke zajednice.

Član 111.

Inokosni poslovodni organ i članovi kolegijalnog poslovodnog organa u organizaciji udruženog rada imenuju se i razrješavaju odlukom radničkog savjeta.

Inokosni poslovodni organ imenuje se na osnovu javnog konkursa, na predlog konkursne komisije. U osnovnim organizacijama udruženog rada određenim zakonom i u drugim organizacijama udruženog rada konkursna komisija je sastavljena od zakonom određenog broja predstavnika organizacije udruženog rada i sindikata, kao i od predstavnika društvene zajednice imenovanih, odnosno izabranih u skladu sa zakonom.

Zakonom se mogu urediti uslovi i način obrazovanja kolegijalnog poslovodnog organa i uslovi i način imenovanja članova tog organa.

Mandat inokosnog poslovodnog organa i članova kolegijalnog poslovodnog organa traje najduže četiri godine. Po isteku mandata oni mogu biti ponovo imenovani na istu funkciju na način propisan zakonom.

Zakonom se određuje pod kojim se uslovima poslovodni organ može razriješiti i prije isteka vremena za koje je imenovan. Predlog za razrješenje poslovodnog organa može podnijeti i skupština opštine, odnosno druge društveno-političke zajednice, i sindikalna organizacija.

Zakonom se mogu propisati posebni uslovi i način imenovanja i razrješenja i posebna prava i dužnosti poslovodnog organa u organizacijama udruženog rada koje vrše djelatnost, odnosno poslove od posebnog društvenog interesa.

Član 112.

Samoupravni sporazum o udruživanju u radnu organizaciju, odnosno u složenu organizaciju udruženog rada, sadrži odredbe: o zajedničkim poslovima, o koordiniranju procesa rada, o usklađivanju planova i programa rada i razvoja, o udruživanju sredstava i njihovoj namjeni; o sastavu, izboru i djelokrugu zajedničkih organa upravljanja i njihovih izvršnih organa, o poslovodnim organima radne organizacije, odnosno složene organizacije i o odgovornosti tih organa; o pravima, obavezama i odgovornostima radne zajednice koja obavlja poslove od zajedničkog interesa za udružene organizacije; o međusobnim odnosima osnovnih i drugih organizacija udruženog rada i njihovim pravima, obavezama i odgovornosti u pravnom prometu; o postupku izdvajanja pojedinih osnovnih organizacija iz sastava radne organizacije, odnosno osnovnih i radnih organizacija iz sastava složene organizacije. Samoupravni sporazum sadrži i druge odredbe od značaja za zajednički rad i poslovanje udruženih organizacija i za ostvarivanje samoupravnih prava radnika u njima.

Samoupravni sporazum o udruživanju u radnu organizaciju, odnosno u složenu organizaciju udruženog rada, zaključen je kad ga usvoji većina svih radnika u svakoj osnovnoj organizaciji udruženog rada.

Član 113.

Organizacija udruženog rada ima svoj statut.

Statut osnovne organizacije udruženog rada donose, na predlog radničkog savjeta, radnici osnovne organizacije udruženog rada većinom glasova svih radnika.

Statut radne organizacije, odnosno složene organizacije udruženog rada, na predlog njenog radničkog savjeta, donose radnici udruženih osnovnih organizacija, većinom glasova svih radnika u svakoj od tih organizacija.

Statut i drugi samoupravni akti organizacija udruženog rada ne mogu biti u suprotnosti sa samoupravnim sporazumom o udruživanju.

Član 114.

Radi ostvarivanja i zaštite svojih samoupravnih prava, radnici u osnovnoj i drugim organizacijama udruženog rada imaju pravo i dužnost da ostvaruju samoupravnu radničku kontrolu neposredno, preko organa upravljanja organizacije i preko posebnog organa samoupravne radničke kontrole.

Organ samoupravne radničke kontrole vrši kontrolu: u pogledu sprovođenja statuta i drugih samoupravnih akata organizacije i samoupravnih sporazuma i društvenih dogovora, sprovođenja odluka radnika, organa upravljanja i izvršnih i poslovodnih organa organizacije i saglasnosti ovih akata i odluka sa samoupravnim pravima, dužnostima i interesima radnika; ostvarivanja radnih i samoupravljačkih dužnosti radnika, organa i službi organizacije; odgovornog i društveno i ekonomski cjelishodnog korišćenja društvenih sredstava i raspolaganja njima; primjene načela raspodjele prema radu u raspoređivanju dohotka i raspodjeli sredstava za lične dohotke; ostvarivanja i zaštite prava radnika u međusobnim odnosima u radu; obavještavanja radnika o pitanjima od interesa za odlučivanje i kontrolu u organizaciji, i u pogledu ostvarivanja drugih samoupravnih prava, dužnosti i interesa radnika.

Organ samoupravne radničke kontrole ima pravo i dužnost da o uočenim pojavama i svom mišljenju obavijesti radnike, organe i službe organizacije kod kojih je uočio te pojave i organe koji u organizaciji imaju pravo i dužnost da ih otklone, kao i da sarađuje sa organima društvenog nadzora i kontrole.

Sastav, izbor i opoziv organa samoupravne radničke kontrole i njegova prava, dužnosti i odgovornosti uređuju se statutom i drugim samoupravnim aktima organizacije, u skladu sa zakonom.

Član 115.

Svaki radnik lično je odgovoran za svjesno vršenje samoupravljačkih funkcija.

Članovi radničkog savjeta organizacije udruženog rada snose ličnu i materijalnu odgovornost za odluke koje su, protivno upozorenju nadležnog organa, donijeli van okvira svojih ovlašćenja. Delegati u radničkom savjetu radne organizacije i složene organizacije udruženog rada odgovorni su radnicima i radničkom savjetu osnovne organizacije u kojoj su izabrani za delegata.

Članovi kolegijalnog izvršnog organa, inokosni poslovodni organ i članovi kolegijalnog poslovodnog organa odgovorni su za svoj rad radničkom savjetu koji ih je izabrao, odnosno imenovao, i radnicima organizacije udruženog rada u kojoj vrše svoje funkcije. Oni su lično odgovorni za svoje odluke i za izvršavanje odluka radničkog savjeta i radnika, kao i za istinito, blagovremeno i potpuno obavještavanje radničkog savjeta i radnika. Oni snose i materijalnu odgovornost za štetu nastalu izvršavanjem odluka donesenih na osnovu njihovih predloga, ako su pri davanju tih predloga prikrili činjenice ili svjesno dali neistinita obavještenja radničkom savjetu ili radnicima.

Poslovodni organ odgovoran je, u okviru svojih prava i dužnosti, i za rezultate poslovanja organizacije, kao i za organizovanje i usklađivanje procesa rada u organizaciji.

Odgovornost člana kolegijalnog izvršnog organa, inokosnog poslovodnog organa i člana kolegijalnog poslovodnog organa utvrđuje se zavisno od njihovog uticaja na donošenje ili izvršavanje odluka.

Materijalna i druge vrste odgovornosti i uslovi odgovornosti uređuju se zakonom i samoupravnim aktom organizacije udruženog rada.

Član 116.

Odredbe o ostvarivanju samoupravljanja u organizacijama udruženog rada primjenjuju se i na radnike u radnim zajednicama obrazovanim za obavljanje poslova od zajedničkog interesa za više organizacija udruženog rada u skladu sa prirodom ovih poslova i zajedničkim interesima radi kojih su ove radne zajednice obrazovane.

3. Samoupravljanje u samoupravnim interesnim zajednicama

Član 117.

Samoupravnim sporazumom o osnivanju samoupravne interesne zajednice i njenim statutom uređuju se poslovi od zajedničkog interesa za članove zajednice, način odlučivanja o tim poslovima, djelokrug, ovlašćenja i odgovornosti skupštine i drugih organa interesne zajednice i druga pitanja od zajedničkog interesa za radne ljude i samoupravne organizacije i zajednice organizovane u interesnu zajednicu.

Statut samoupravne interesne zajednice donosi se u skladu sa samoupravnim sporazumom o njenom osnivanju.

Zakonom se može utvrditi da samoupravni sporazum o osnivanju, odnosno statut, samoupravne interesne zajednice koja obavlja djelatnost od posebnog društvenog interesa potvrđuje organ društveno-političke zajednice.

Član 118.

Poslovima samoupravne interesne zajednice upravlja skupština. Skupštinu čine delegati koje radni ljudi i organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice, kao članovi interesne zajednice, biraju i opozivaju.

Delegati u skupštini rade po smjernicama članova samoupravne interesne zajednice koji su ih izabrali i njima su odgovorni za svoj rad.

U samoupravnoj interesnoj zajednici koju osnivaju radni ljudi i njihove organizacije i zajednice radi zadovoljavanja svojih potreba i interesa i radnici organizacija udruženog rada koje obavljaju djelatnosti u oblasti za koju se osniva interesna zajednica, skupština se organizuje tako da se obezbijedi njihovo ravnopravno odlučivanje o međusobnim pravima, obavezama i odgovornostima.

Skupština može određene izvršne funkcije povjeriti svojim izvršnim organima koji su joj odgovorni za svoj rad.

Član 119.

Samoupravnim sporazumom o osnivanju interesne zajednice i drugim njenim opštim aktima utvrđuje se neposredna odgovornost organa upravljanja interesne zajednice i delegata u tim organima članovima zajednice, način ostvarivanja kontrole članova interesne zajednice nad radom organa upravljanja i stručnih službi i način obavještavanja članova interesne zajednice o radu tih organa i službi i o pitanjima koja se razmatraju i rješavaju u interesnoj zajednici.

Član 120.

Kad je ovim ustavom ili statutom društveno-političke zajednice utvrđeno da radni ljudi preko skupština samoupravnih interesnih zajednica učestvuju u odlučivanju o pitanjima iz nadležnosti skupština društveno-političkih zajednica, ovi radni ljudi organizuju se u okviru interesne zajednice, odnosno udružuju svoje interesne zajednice, tako da mogu učestvovati u odlučivanju o tim pitanjima u skupštini društveno-političke zajednice.

4. Samoupravljanje u mjesnim zajednicama

Član 121.

Pravo i dužnost radnih ljudi i građana u naselju, dijelu naselja ili u više povezanih naselja je da se, radi ostvarivanja određenih zajedničkih interesa i potreba, samoupravno organizuju u mjesnu zajednicu.

U mjesnoj zajednici radni ljudi i građani odlučuju o ostvarivanju svojih zajedničkih interesa i o solidarnom zadovoljavanju zajedničkih potreba u oblastima uređivanja naselja, stanovanja, komunalnih djelatnosti, dječije i socijalne zaštite, obrazovanja i vaspitanja, kulture, fizičke kulture, tehničke kulture, zaštite potrošača, zaštite i unapređivanja čovjekove sredine, narodne odbrane, društvene samozaštite, kao i drugim oblastima života i rada.

Radi ostvarivanja svojih zajedničkih interesa i potreba, radni ljudi i građani, organizovani u mjesnoj zajednici, samoupravnim sporazumijevanjem i na drugi način povezuju se sa organizacijama udruženog rada, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, na području i van područja mjesne zajednice, koje imaju interes, odnosno dužnost, da učestvuju u zadovoljavanju tih interesa i potreba.

Radni ljudi i građani u mjesnoj zajednici učestvuju u vršenju društvenih poslova i u odlučivanju o pitanjima od zajedničkog interesa u opštini i širim društveno-političkim zajednicama.

Statutom opštine utvrđuju se način i postupak obrazovanja mjesnih zajednica.

Zakonom se mogu utvrditi načela postupka obrazovanja mjesnih zajednica.

Član 122.

Svoje zajedničke potrebe u mjesnoj zajednici radni ljudi zadovoljavaju: sredstvima iz samodoprinosa, sredstvima koja radi zadovoljavanja zajedničkih potreba udruže radnici u osnovnim organizacijama udruženog rada sa područja mjesne zajednice i radnici osnovnih organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica čiji članovi žive na području mjesne zajednice, sredstvima koja opština ustupi mjesnoj zajednici za učešće u finansiranju zadataka predviđenih programima razvoja mjesne zajednice i opštine, naknadama za usluge i drugim vlastitim prihodima, kao i drugim sredstvima.

Član 123.

Radni ljudi i građani u mjesnoj zajednici donose statut mjesne zajednice.

Statutom mjesne zajednice određuju se prava i dužnosti mjesne zajednice, njena organizacija, njeni organi i odnosi sa organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i uređuju druga pitanja od značaja za rad mjesne zajednice i život radnih ljudi i građana u njoj.

Mjesna zajednica ima svojstvo pravnog lica.

5. Samoupravni sporazumi i društveni dogovori

Član 124.

Samoupravnim sporazumom i društvenim dogovorom radnici i drugi radni ljudi samoupravno uređuju međusobne odnose, usklađuju interese i uređuju odnose od šireg društvenog značaja.

Član 125.

Samoupravnim sporazumom radnici u osnovnim i drugim organizacijama udruženog rada i radni ljudi u mjesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, u okviru svojih samoupravnih prava: usklađuju svoje interese u društvenoj podjeli rada i društvenoj reprodukciji, udružuju rad i sredstva i uređuju međusobne odnose u vezi sa udruživanjem rada i sredstava; obrazuju radne i druge organizacije udruženog rada, banke, poslovne i druge zajednice; utvrđuju osnove i mjerila za raspoređivanje dohotka i raspodjelu sredstava za lične dohotke; utvrđuju međusobna prava, obaveze i odgovornosti i mjere za njihovo ostvarivanje i uređuju i druge odnose od zajedničkog interesa.

Samoupravni sporazum, u ime učesnika sporazuma, zaključuju njihovi ovlašćeni organi.

Samoupravni sporazum koji se odnosi na ostvarivanje neotuđivih prava radnika prihvaćen je u osnovnoj organizaciji udruženog rada, odnosno drugoj samoupravnoj organizaciji ili zajednici, ako se sa njim saglasi većina radnika odnosno radnih ljudi organizacije, odnosno zajednice.

Član 126.

Sindikat ima pravo da daje inicijativu i predloge za zaključivanje samoupravnih sporazuma i može pokrenuti postupak da se zaključeni samoupravni sporazum ponovo razmotri ako smatra da se njime povređuju samoupravna prava radnika i društveno-ekonomski odnosi utvrđeni ustavom.

U postupku zaključivanja samoupravnog sporazuma kojim se uređuju međusobni odnosi radnika u radu ili utvrđuju osnovi i mjerila za raspoređivanje dohotka i raspodjelu sredstava za lične dohotke, učestvuje i sporazum potpisuje sindikalna organizacija određena statutom sindikata. Ako sindikalna organizacija ne potpiše samoupravni sporazum, organizacija udruženog rada ima pravo da takav samoupravni sporazum primjenjuje, a sindikalna organizacija može da pokrene spor pred sudom udruženog rada.

Član 127.

Organizacija udruženog rada i druga samoupravna organizacija i zajednica koja smatra da su samoupravnim sporazumom drugih organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica povrijeđena njena prava ili na zakonu zasnovani interesi, može pokrenuti postupak za ponovno razmatranje samoupravnog sporazuma.

Član 128.

Društvenim dogovorom organizacije udruženog rada, komore i druga opšta udruženja, samoupravne interesne zajednice, druge samoupravne organizacije i zajednice, organi društveno-političke zajednice, sindikati i druge društveno-političke organizacije i društvene organizacije obezbjeđuju i usklađuju samoupravno uređivanje društveno-ekonomskih i drugih odnosa od šireg zajedničkog interesa za učesnike dogovora ili od opšteg društvenog interesa.

Društveni dogovor, u ime učesnika dogovora, zaključuju njihovi ovlašćeni organi.

Član 129.

Skupština društveno-političke zajednice podstiče samoupravno sporazumijevanje i društveno dogovaranje i može propisati da su određene samoupravne organizacije i zajednice obavezne sprovesti postupak za samoupravno sporazumijevanje, odnosno društveno dogovaranje.

Član 130.

Samoupravni sporazum, odnosno društveni dogovor, obavezuje učesnike koji ga zaključe ili mu pristupe.

Član 131.

Samoupravnim sporazumom i društvenim dogovorom utvrđuju se mjere za njihovo sprovođenje, materijalna i društvena odgovornost učesnika u samoupravnom sporazumu i društvenom dogovoru i način i uslovi njihove izmjene.

Samoupravnim sporazumom i društvenim dogovorom može se predvidjeti arbitraža ili drugi način rješavanja sporova koji nastanu u sprovođenju sporazuma, odnosno dogovora.

Član 132.

U zaključivanju samoupravnog sporazuma i društvenog dogovora učesnici su ravnopravni.

Postupak sporazumijevanja i dogovaranja je javan.

6. Društvena zaštita samoupravnih prava i društvene svojine

Član 133.

Samoupravna prava radnih ljudi i društvena svojina su pod posebnom društvenom zaštitom.

Društvenu zaštitu samoupravnih prava radnih ljudi i društvene svojine ostvaruju skupštine društveno-političkih zajednica i njima odgovorni organi, sudovi, Ustavni sud Bosne i Hercegovine, javni tužilac i društveni pravobranilac samoupravljanja.

Oblici i način ostvarivanja društvene zaštite samoupravnih prava radnih ljudi i društvene svojine utvrđuju se ustavom i zakonom.

Član 134.

Ako se u organizaciji udruženog rada ili drugoj samoupravnoj organizaciji, odnosno zajednici, bitno poremete samoupravni odnosi, ili teže oštete društveni interesi, ili ako organizacija odnosno zajednica ne izvršava zakonom utvrđene obaveze, skupština društveno-političke zajednice pod uslovima i po postupku koji su utvrđeni zakonom, ima pravo da raspusti radnički savjet, odnosno drugi odgovarajući organ upravljanja organizacije udruženog rada, i da raspiše izbore za članove tog organa, kao i da u organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama raspusti izvršne organe i smijeni sa dužnosti poslovodne organe i radnike na rukovodećim radnim mjestima, da imenuje privremene organe sa zakonom utvrđenim pravima i dužnostima, da privremeno ograniči ostvarivanje određenih samoupravnih prava radnih ljudi i organa upravljanja i da preduzme druge zakonom utvrđene mjere.

Skupština društveno-političke zajednice može, u skladu sa zakonom, da obustavi od izvršenja odluke, druge akte i radnje kojima se povređuju samoupravna prava radnih ljudi i društvena svojina. Ako skupština obustavi od izvršenja takve akte ili radnje dužna je da pokrene postupak pred nadležnim sudom.

Član 135.

Društveni pravobranilac samoupravljanja, kao samostalni organ društvene zajednice, preduzima mjere i pravna sredstva i vrši druga zakonom utvrđena prava i dužnosti radi ostvarivanja društvene zaštite samoupravnih prava radnih ljudi i društvene svojine.

Društveni pravobranilac samoupravljanja pokreće pred skupštinom društveno-političke zajednice, ustavnim sudom ili sudovima postupak za zaštitu samoupravnih prava radnih ljudi i društvene svojine, kao i postupak za ukidanje ili poništavanje odluka i drugih akata kojima se povređuju samoupravna prava i društvena svojina.

Društveni pravobranilac samoupravljanja pokreće postupak za zaštitu samoupravnih prava radnih ljudi i društvene svojine po svojoj inicijativi ili na inicijativu radnika, organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, sindikata i drugih društveno-političkih organizacija, državnih organa i građana.

Državni organi i organi samoupravnih organizacija i zajednica dužni su, na zahtjev društvenog pravobranioca samoupravljanja, davati mu podatke i obavještenja od interesa za vršenje njegove službe.

7. Skupštinski sistem

Član 136.

Skupština je organ društvenog samoupravljanja i najviši organ vlasti u okviru prava i dužnosti društveno-političke zajednice.

Obrazovanje, organizacija i nadležnost skupština društveno-političkih zajednica i njima odgovornih organa uređuju se ovim ustavom, odnosno statutom i zakonom, na osnovu jedinstvenih načela utvrđenih Ustavom SFRJ.

Član 137.

Radni ljudi u osnovnim samoupravnim organizacijama i zajednicama i društveno-političkim organizacijama obrazuju svoje delegacije radi neposrednog ostvarivanja svojih prava, dužnosti i odgovornosti i organizovanog učešća u vršenju funkcija skupština društveno-političkih zajednica.

U osnovnim samoupravnim organizacijama i zajednicama delegacije obrazuju:

radni ljudi u osnovnim organizacijama udruženog rada i radnim zajednicama koje vrše poslove od zajedničkog interesa za više osnovnih organizacija udruženog rada;

radni ljudi koji rade u poljoprivrednoj, zanatskoj i sličnim djelatnostima sredstvima rada na koja postoji pravo svojine, zajedno sa radnicima sa kojima udružuju svoj rad i sredstva rada, organizovani u zajednice i druge zakonom određene oblike udruživanja;

radni ljudi u radnim zajednicama državnih organa, društveno-političkih organizacija i udruženja i u drugim radnim zajednicama koje nisu organizovane kao organizacije udruženog rada, kao i aktivna vojna lica i građanska lica na službi u oružanim snagama Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, na način utvrđen ustavom i zakonom;

radni ljudi i građani u mjesnim zajednicama.

U obrazovanju delegacija u organizacijama udruženog rada u oblasti obrazovanja učestvuju i studenti i đaci, u skladu sa načelom odgovarajuće zastupljenosti interesa sa radnicima tih organizacija u procesu obrazovanja, pod uslovima i na način koji su utvrđeni zakonom.

Delegaciju obrazuju i radni ljudi koji trajno rade u dijelu osnovne organizacije udruženog rada koji nije na području opštine na kojem je sjedište te organizacije.

U osnovnoj organizaciji udruženog rada, odnosno radnoj zajednici sa malim brojem radnih ljudi, svi radni ljudi vrše funkciju delegacije.

Radni ljudi u radnim zajednicama državnih organa, društveno-političkih organizacija i udruženja i u drugim radnim zajednicama koje nisu organizovane kao organizacije udruženog rada mogu obrazovati zajedničku delegaciju.

U društveno-političkim organizacijama funkciju delegacija vrše njihova izabrana tijela određena njihovim statutima, odnosno drugim odlukama.

Član 138.

Članove delegacije biraju radni ljudi u osnovnim samoupravnim organizacijama i zajednicama iz sastava tih organizacija i zajednica, neposredno i tajnim glasanjem.

Osnovne samoupravne organizacije i zajednice utvrđuju svojim statutima, u skladu sa zakonom, broj članova i sastav svoje delegacije i način izbora i opoziva delegacije.

Sastav delegacije mora da obezbijedi zastupljenost radnika svih dijelova procesa rada i da odgovara socijalnom sastavu osnovne samoupravne organizacije, odnosno zajednice.

Članovi delegacije biraju se na četiri godine.

U delegaciju osnovne organizacije udruženog rada ne mogu biti birani radnici u toj organizaciji koji, prema ustavu, ne mogu biti članovi radničkog savjeta, odnosno drugog odgovarajućeg organa upravljanja.

Niko ne može više od dva puta uzastopno biti biran za člana delegacije iste samoupravne organizacije, odnosno zajednice.

Član 139.

Kandidate za članove delegacija osnovnih samoupravnih organizacija i zajednica predlažu i utvrđuju radni ljudi tih organizacija i zajednica u Socijalističkom savezu radnog naroda Bosne i Hercegovine, i to u njegovim organizacijama, odnosno u organizacijama sindikata.

Kandidacioni postupak sprovode organizacije Socijalističkog saveza radnog naroda, odnosno organizacije sindikata.

Pravo i dužnost organizacija Socijalističkog saveza radnog naroda i sindikata je da, u saradnji sa drugim društveno-političkim organizacijama, obezbijede takav demokratski kandidacioni postupak koji će omogućiti radnim ljudima da slobodno izraze svoju volju u predlaganju i utvrđivanju kandidata.

Član 140.

Kad se u toku trajanja mandatnog perioda skupštine društveno-političke zajednice osnuje nova osnovna samoupravna organizacija ili zajednica, zakonom se utvrđuje način uključivanja njene delegacije u vršenju funkcija skupština društveno-političkih zajednica.

Član 141.

Polazeći od interesa i smjernica osnovnih samoupravnih organizacija i zajednica i uvažavajući interese drugih samoupravnih organizacija i zajednica i opšte društvene interese i potrebe, delegacija utvrđuje osnovne stavove za rad delegata u skupštini i za njihovo učešće u odlučivanju.

U vršenju svoje funkcije delegacija ima naročito sljedeća prava i dužnosti:

samostalno, ili zajedno sa delegacijama drugih samoupravnih organizacija i zajednica, saglasno ovom ustavu, delegira ili kandiduje iz svog sastava stalne ili povremene delegate u skupštine društveno-političkih zajednica;

učestvuje preko delegata u cjelokupnom radu i u odlučivanju u skupštini;

prati rad skupštine i delegata u skupštini i obavještava osnovnu samoupravnu organizaciju, odnosno zajednicu o pitanjima koja se pretresaju i o kojima se odlučuje u skupštini, kao i o inicijativama i predlozima delegata drugih samoupravnih organizacija i zajednica;

iznosi pred osnovnu samoupravnu organizaciju, odnosno zajednicu, saglasno njenom statutu, pitanja koja su od posebnog interesa za samoupravnu organizaciju, odnosno zajednicu i za radne ljude u njoj prije odlučivanja o tim pitanjima u skupštini;

pokreće preko delegata inicijative za razmatranje pojedinih pitanja i podnosi predloge za donošenje akata i odluka u skupštini, saglasno ovom ustavu, odnosno statutu opštine i ostvaruje druga prava utvrđena poslovnikom skupštine;

razmatra sa delegatom pitanja od interesa za osnovnu samoupravnu organizaciju, odnosno zajednicu, o kojima se odlučuje u skupštini, radi zauzimanja stavova u skupštini i sporazumijevanja sa drugim delegatima;

može vršiti i druge poslove u odnosima sa drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama za koje je osnovna samoupravna organizacija, odnosno zajednica ovlasti svojim aktom.

Delegacije su dužne da o svom radu i radu delegata u skupštini izvještavaju osnovne samoupravne organizacije, odnosno zajednice, i za svoj rad odgovorne su tim organizacijama odnosno zajednicama.

Delegacija sarađuje sa delegacijama drugih samoupravnih organizacija i zajednica radi sporazumnog iznalaženja zajedničkih rješenja o pitanjima iz nadležnosti skupštine i radi sporazumnog rješavanja drugih pitanja od zajedničkog interesa.

Radi svestranijeg sagledavanja interesa svoje samoupravne organizacije, odnosno zajednice, zajedničkih interesa tih organizacija i zajednica i širih društvenih interesa, delegacija u svom radu sarađuje sa društveno-političkim organizacijama i koristi se rezultatima stručnog i naučnog rada.

Član 142.

Jedna ili više delegacija osnovnih samoupravnih organizacija i zajednica, povezanih radom i drugim zajedničkim interesima ili interesima u društveno-političkoj zajednici, odnosno delegati tih organizacija i zajednica u skupštini opštine delegiraju iz sastava delegacija delegate u odgovarajuće vijeće skupštine društveno-političke zajednice na način utvrđen ustavom odnosno statutom i zakonom.

Broj delegata osnovnih samoupravnih organizacija, odnosno zajednica utvrđuje se srazmjerno broju radnih ljudi u tim organizacijama, odnosno zajednicama. Od ovog načela može se odstupiti i primijeniti i druga mjerila radi obezbjeđivanja odgovarajuće zastupljenosti radnih ljudi određenih oblasti društvenog rada, odnosno teritorijalnih područja.

Broj delegata iz reda delegacija radnih ljudi koji rade u poljoprivrednoj, zanatskoj i sličnim djelatnostima sredstvima rada na koja postoji pravo svojine, zajedno sa radnicima sa kojima udružuju svoj rad i sredstva rada, utvrđuje se u zavisnosti od veličine društvenog proizvoda u čijem stvaranju učestvuju.

Član 143.

U skupštine društveno-političkih zajednica delegiraju svoje delegate radnici i drugi radni ljudi i građani organizovani u društveno-političke organizacije, udružene u Socijalistički savez radnog naroda, ili kao članovi organizacija Socijalističkog saveza radnog naroda.

Društveno-političke organizacije, u okviru Socijalističkog saveza radnog naroda, dogovorno utvrđuju listu kandidata za delegate u skupštine društveno-političkih zajednica iz reda svojih delegacija.

O izboru ovih delegata u skupštinu opštine izjašnjavaju se, na osnovu liste kandidata, radni ljudi i građani neposredno, opštim i tajnim glasanjem.

O izboru ovih delegata u skupštine širih društveno-političkih zajednica, izjašnjavaju se, na osnovu liste kandidata, vijeća delegata društveno-političkih organizacija u skupštinama opština, tajnim glasanjem.

Član 144.

Delegati skupština društveno-političkih zajednica delegiraju se na četiri godine.

(Stav 2. izmijenjen Amandmanom III)

Niko ko je biran za delegata na četiri godine ne može više od dva puta uzastopno biti delegat u istoj skupštini.

Mandat delegata u skupštini društveno-političke zajednice može biti produžen odlukom Skupštine SRBiH u vanrednim okolnostima i dok takvo stanje traje.

Nespojiva je funkcija delegata u skupštini i drugih zakonom određenih funkcija u organima iste društveno-političke zajednice.

Član 145.

U zauzimanju stavova o pitanjima o kojima se odlučuje u skupštini, delegati postupaju u skladu sa smjernicama svojih samoupravnih organizacija i zajednica i osnovnim stavovima delegacija, odnosno društveno-političkih organizacija, koje su ih delegirale, kao i u skladu sa zajedničkim i opštim društvenim interesima i potrebama, a samostalni su u opredjeljivanju i glasanju.

Delegat je dužan da o radu skupštine i o svom radu obavještava delegacije i osnovne samoupravne organizacije i zajednice, odnosno društveno-političke organizacije, koje su ga delegirale, i odgovoran im je za svoj rad.

Član 146.

Delegacija i svaki njen član, kao i delegat u skupštini, mogu biti opozvani.

Opoziv članova delegacije i delegata u skupštini vrši se, u načelu, na način i po postupku za izbor delegacija i delegata.

Delegacija i svaki njen član, kao i delegat u skupštini, imaju pravo da podnesu ostavku.

Član 147.

Samoupravne organizacije i zajednice svojim statutima i samoupravnim sporazumima bliže utvrđuju prava, dužnosti i odgovornosti delegacije i delegata i obezbjeđuju uslove za njihov rad, u skladu sa ovim ustavom i zakonom i statutom opštine.

Član 148.

Delegat u skupštini uživa imunitet u vršenju svoje funkcije. Delegat ne može biti pozvan na krivičnu odgovornost, pritvoren ili kažnjen za izraženo mišljenje ili davanje glasa u vijeću čiji je delegat i u skupštini.

Delegat, ako se pozove na imunitet, ne može na teritoriji društveno-političke zajednice u čiju je skupštinu delegiran biti pritvoren, niti se protiv njega može pokrenuti krivični postupak bez odobrenja vijeća skupštine čiji je delegat.

Delegat može biti pritvoren bez odobrenja vijeća čiji je delegat samo ako je zatečen u vršenju krivičnog djela za koje je propisana kazna strogog zatvora u trajanju dužem od pet godina. U takvom slučaju državni organ koji je delegata lišio slobode dužan je o tome obavijestiti predsjednika vijeća, koji to pitanje iznosi pred vijeće radi odlučivanja da li će se postupak nastaviti, odnosno da li će rješenje o pritvoru ostati na snazi.

Vijeće može uspostaviti imunitetsko pravo i delegatu, koji se nije pozvao na imunitet, ako je to potrebno radi vršenja njegove funkcije.

Ako vijeće nije na okupu, odobrenje za lišenje slobode, odnosno za nastavljanje krivičnog postupka, daje i o uspostavljanju imunitetskog prava delegata odlučuje mandatno-imunitetska komisija odgovarajućeg vijeća, uz naknadnu potvrdu vijeća.

Član 149.

Skupština u okviru prava i dužnosti društveno-političke zajednice: utvrđuje politiku i odlučuje o osnovnim pitanjima od značaja za politički, privredni, socijalni i kulturni život i društveni razvoj; donosi društveni plan, budžet, propise i druge opšte akte; razmatra pitanja od zajedničkog interesa za organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice i usklađuje njihove odnose i interese; daje inicijativu za zaključivanje i učestvuje u zaključivanju društvenih dogovora; pretresa pitanja iz oblasti narodne odbrane, bezbjednosti i društvene samozaštite; razmatra stanje i opšte probleme ustavnosti, zakonitosti i pravosuđa, organizuje i vrši društveni nadzor; utvrđuje osnove organizacije i nadležnost organa društveno-političke zajednice; osniva organe uprave; bira, imenuje i razrješava određene funkcionere i organe i sudije; stara se o sprovođenju utvrđene politike, propisa i drugih opštih akata; utvrđuje politiku izvršavanja propisa i drugih opštih akata i obaveze organa i organizacija u vezi s izvršavanjem tih propisa i opštih akata; vrši političku kontrolu nad radom svog izvršnog organa, organa uprave i nosilaca samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija odgovornih skupštini i svojim smjernicama usmjerava rad tih organa.

Član 150.

U skupštini se obrazuju vijeće udruženog rada, kao vijeće delegata radnih ljudi u organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama rada, vijeće mjesnih zajednica, kao vijeće delegata radnih ljudi i građana u mjesnim zajednicama, odnosno vijeće opština, kao vijeće delegata radnih ljudi i građana u opštinama i društveno-političko vijeće, kao vijeće delegata radnih ljudi i građana organizovanih u društveno-političke organizacije.

Član 151.

Djelokrug i način odlučivanja vijeća skupština društveno-političkih zajednica utvrđuju se ustavom, odnosno statutom.

Djelokrug vijeća uređuje se na način kojim se obezbjeđuje da vijeće udruženog rada učestvuje u odlučivanju o pitanjima od interesa za radnike i druge radne ljude u društvenom radu, da vijeće mjesnih zajednica, odnosno vijeće opština učestvuje u odlučivanju o pitanjima od interesa za radne ljude i građane u mjesnim zajednicama, odnosno opštinama, kao i da društveno-političko vijeće učestvuje u odlučivanju o pitanjima ostvarivanja, razvoja i zaštite ustavom utvrđenog socijalističkog samoupravnog sistema.

Vijeća skupštine odlučuju o pitanjima iz nadležnosti skupštine samostalno, ravnopravno ili na zajedničkoj sjednici svih vijeća.

Skupštine samoupravnih interesnih zajednica za oblasti obrazovanja, nauke, kulture, fizičke kulture, zdravstva i socijalne zaštite odlučuju ravnopravno sa nadležnim vijećima skupštine društveno-političke zajednice o pitanjima iz tih oblasti koja su u nadležnosti skupštine odgovarajuće društveno-političke zajednice. Ova ili druga određena prava odlučivanja u skupštini društveno-političke zajednice mogu se statutom društveno-političke zajednice utvrditi i za skupštine drugih samoupravnih interesnih zajednica.

Odluka o izdvajanju dijela dohotka za zajedničke i opšte društvene potrebe i o namjeni i obimu sredstava za ove potrebe ne može se donijeti ako je ne usvoji vijeće udruženog rada.

Član 152.

Skupština društveno-političke zajednice može raspisati referendum radi prethodnog izjašnjavanja radnih ljudi o pojedinim pitanjima iz njene nadležnosti, ili radi potvrđivanja zakona, propisa i drugih opštih akata. Odluka donesena na referendumu obavezna je.

Član 153.

U skupštini društveno-političke zajednice obrazuje se, kao izvršni organ skupštine, izvršno vijeće, odnosno izvršni odbor.

Izvršno vijeće, odnosno izvršni odbor odgovorni su skupštini za stanje u društveno-političkoj zajednici, za sprovođenje politike i izvršavanje propisa i drugih opštih akata skupštine, kao i za usmjeravanje i usklađivanje rada organa uprave.

Član 154.

Skupština društveno-političke zajednice obrazuje organe uprave.

Organi uprave sprovode utvrđenu politiku i izvršavaju zakone, propise i druge opšte akte skupština i izvršnog vijeća odnosno izvršnog odbora, sprovode smjernice skupštine, odgovorni su za stanje u oblastima za koje su obrazovani, prate stanje u određenim oblastima i daju inicijativu za rješavanje pitanja u tim oblastima, rješavaju u upravnim stvarima, vrše upravni nadzor i druge upravne poslove, pripremaju propise i druge opšte akte i vrše druge stručne poslove za skupštinu društveno-političke zajednice i izvršno vijeće, odnosno izvršni odbor.

Organi uprave su samostalni u okviru svojih ovlašćenja i za svoj rad odgovaraju skupštini i izvršnom vijeću, odnosno izvršnom odboru.

Organi uprave svojim radom obezbjeđuju efikasno ostvarivanje prava i interesa radnih ljudi i građana, organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica.

Organi uprave sarađuju međusobno, sa organima uprave drugih društveno-političkih zajednica i sa organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama po pitanjima od interesa za te organizacije i zajednice i obezbjeđuju uzajamno obavještavanje.

Član 155.

Međusobni odnosi organa uprave pojedinih društveno-političkih zajednica zasnivaju se na pravima i dužnostima utvrđenim ustavom, statutom društveno-političke zajednice, odnosno zakonom.

Ustavom i zakonom utvrđuju se prava i dužnosti republičkih organa uprave u pogledu izvršavanja zakona, drugih propisa i opštih akata, kontrole izvršavanja tih propisa i akata, kao i njihova prava i dužnosti prema organima uprave skupština društveno-političkih zajednica u Republici u izvršavanju tih propisa i opštih akata.

Član 156. (izmijenjen Amandmanom VI)
(Izmijenjen Amandmanom VI)

Član 157.

Zakonom i na zakonu zasnovanom odlukom skupštine opštine može se organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, društvenim organizacijama, udruženjima građana i drugim organizacijama povjeriti da, u oblasti svoje djelatnosti, svojim aktima uređuju određene odnose od šireg interesa, da rješavaju u pojedinačnim stvarima o određenim pravima i obavezama i da vrše druga javna ovlašćenja.

Zakonom i na zakonu zasnovanom odlukom skupštine opštine može se odrediti način vršenja javnih ovlašćenja koja se povjeravaju pojedinim organizacijama i zajednicama, kao i utvrditi prava skupštine i drugih organa društveno-političke zajednice u pogledu davanja smjernica tim organizacijama i zajednicama i u pogledu vršenja nadzora u vezi sa vršenjem javnih ovlašćenja.

Član 158.

Skupština, u okviru prava i dužnosti društveno-političke zajednice, u vršenju društvenog nadzora pretresa opšta pitanja u vezi sa sprovođenjem politike i izvršavanjem zakona i drugih propisa i akata, raspolaganjem društvenim sredstvima i raspodjelom dohotka, kao i načinom ostvarivanja prava i dužnosti državnih organa, organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica.

Skupština vrši društveni nadzor u saradnji sa organima upravljanja u organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i utiče na razvijanje odgovornosti i socijalističkih normi u samoupravljanju, poslovanju i raspolaganju društvenim sredstvima.

Društvenim nadzorom ne mogu se oduzimati ustavom, zakonom i statutom utvrđena prava organa, samoupravnih organizacija i zajednica i radnih ljudi, niti nanositi povrede njihovim pravima i na zakonu zasnovanim interesima.

Član 159.

Skupština društveno-političke zajednice u vršenju društvenog nadzora ukazuje na pojave koje mogu imati teže posljedice i daje preporuke samoupravnim organizacijama odnosno zajednicama u pogledu mjera koje treba preduzeti radi zaštite društvene imovine, uspostavljanja poremećenih samoupravnih odnosa kao i otklanjanja drugih društveno-štetnih pojava i upućuje predloge nadležnim organima za preduzimanje mjera za otklanjanje utvrđenih nepravilnosti. Organi kojima je preporuka upućena dužni su da je razmotre, zauzmu svoj stav i o tome obavijeste skupštinu, društvenog pravobranioca samoupravljanja i radne ljude u svojoj samoupravnoj organizaciji odnosno zajednici.

GLAVA III — SLOBODE, PRAVA I DUŽNOSTI ČOVJEKA I GRAĐANINA

Član 160.

Slobode i prava čovjeka i građanina, utvrđeni ustavom, ostvaruju se u međusobnoj solidarnosti ljudi i ispunjavanjem dužnosti i odgovornosti svakog prema svima i svih prema svakome.

Slobode i prava čovjeka i građanina ograničeni su samo jednakim slobodama i pravima drugih i ustavom utvrđenim interesima socijalističke zajednice.

Svako je dužan da poštuje slobode i prava drugih i odgovoran je za to.

Član 161.

Građani su jednaki u pravima i dužnostima bez obzira na nacionalnost, rasu, pol, jezik, vjeroispovijest, obrazovanje ili društveni položaj.

Svi su pred zakonom jednaki.

Član 162.

Neprikosnoveno je i neotuđivo pravo radnog čovjeka i građanina na samoupravljanje, kojim se svakom obezbjeđuje da odlučuje o svojim ličnim i zajedničkim interesima u organizacijama udruženog rada, mjesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i društveno-političkim zajednicama, kao i u svim drugim oblicima svog samoupravnog udruživanja i međusobnog povezivanja.

Svako je odgovoran za samoupravno odlučivanje i za sprovođenje odluka.

Član 163.

Građanin koji je navršio osamnaest godina života ima pravo da bira i da bude biran za člana delegacije u osnovnoj samoupravnoj organizaciji i zajednici i za delegata u skupštini društveno-političke zajednice.

Radnik u organizaciji udruženog rada, kao i radni čovjek u svim oblicima udruživanja rada, sredstava i interesa, bez obzira na godine života, ima pravo da bira i da bude biran u delegaciju za skupštine društveno-političkih zajednica i da bira delegate za skupštine tih zajednica.

Radnik u organizaciji udruženog rada, kao i radni čovjek u svim oblicima udruživanja rada, sredstava i interesa, bez obzira na godine života, ima pravo da bira i da bude biran za člana odnosno delegata u organu upravljanja organizacije.

Član 164.

Građanin ima pravo da podnosi predstavke i predloge tijelima i organima društveno-političkih zajednica i drugim nadležnim organima i organizacijama, da dobije odgovor na njih, kao i da preduzima političke i druge inicijative od opšteg interesa.

Član 165.

Svako je dužan da savjesno i u interesu socijalističkog samoupravnog društva vrši samoupravnu, javnu i drugu društvenu funkciju, koja mu je povjerena.

Član 166.

Zajamčeno je pravo na rad.

Prava stečena na osnovu rada neotuđiva su.

Svi koji upravljaju ili raspolažu društvenim sredstvima i društveno-političke zajednice dužni su da stvaraju sve povoljnije uslove za ostvarivanje prava na rad.

Društvena zajednica stvara uslove za osposobljavanje građana koji nisu potpuno sposobni za rad, kao i uslove za njihovo odgovarajuće zaposlenje.

Zajamčuje se, pod uslovima određenim zakonom, pravo na materijalno obezbjeđenje za vrijeme privremene nezaposlenosti.

Radniku može prestati rad protiv njegove volje samo pod uslovima i na način koji su utvrđeni zakonom.

Ko neće da radi a sposoban je za rad, ne uživa prava i zaštitu koji pripadaju na osnovu rada.

Član 167.

Zajamčuje se sloboda rada.

Svako slobodno bira svoje zanimanje i zaposlenje.

Svakom građaninu su, pod jednakim uslovima, dostupni svako radno mjesto i funkcija u društvu.

Zabranjen je prinudan rad.

Član 168.

Radni čovjek ima pravo na uslove rada koji obezbjeđuju njegov fizički i moralni integritet i sigurnost.

Član 169.

Radnik ima pravo na ograničeno radno vrijeme.

Radno vrijeme radnika ne može biti duže od 42 sata u sedmici. U određenim djelatnostima i u određenim slučajevima zakonom se može propisati da radno vrijeme, za ograničeni period, može da bude duže od 42 sata u sedmici ako to priroda posla ili izuzetne okolnosti zahtijevaju.

Zakonom se mogu odrediti uslovi za skraćivanje radnog vremena.

Radnik ima pravo na dnevni i nedjeljni odmor, kao i na plaćeni godišnji odmor u trajanju od najmanje osamnaest radnih dana.

Radnik ima pravo na zdravstvenu i drugu zaštitu i ličnu sigurnost na radu.

Omladina, žene i invalidna lica uživaju posebnu zaštitu na radu.

Član 170.

Pravo radnika na socijalno osiguranje obezbjeđuje se obaveznim osiguranjem na načelima uzajamnosti i solidarnosti i minulog rada, u samoupravnim interesnim zajednicama, a na osnovu doprinosa iz ličnog dohotka i doprinosa iz dohotka organizacija udruženog rada, odnosno doprinosa iz sredstava drugih organizacija ili zajednica u kojima rade. Ovim osiguranjem radnik, u skladu sa zakonom, obezbjeđuje sebi pravo na zdravstvenu zaštitu i druga prava za slučaj bolesti, prava za slučaj porođaja, smanjenja ili gubitka radne sposobnosti, nezaposlenosti i starosti i prava na druge oblike socijalnog osiguranja, a za članove svoje porodice — pravo na zdravstvenu zaštitu, pravo na porodičnu penziju, kao i druga prava po osnovu socijalnog osiguranja.

Prava iz socijalnog osiguranja za radne ljude i građane koji nisu obuhvaćeni obaveznim socijalnim osiguranjem uređuju se, u skladu sa zakonom, na načelima uzajamnosti i solidarnosti.

Član 171.

Zajamčeno je građaninu da na stan u društvenoj svojini stiče stanarsko pravo kojim mu se obezbjeđuje da, pod uslovima određenim zakonom, trajno koristi stan u društvenoj svojini radi zadovoljavanja ličnih i porodičnih stambenih potreba.

Pravo građana na korišćenje stana na koji postoji pravo svojine uređuje se zakonom.

Član 172.

Obavezno je osnovno školovanje u trajanju od najmanje osam godina.

Materijalne i druge uslove za osnivanje i rad škola i drugih ustanova za obrazovanje građana i za unapređivanje njihove djelatnosti obezbjeđuju, na načelima uzajamnosti i solidarnosti radni ljudi, organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice u samoupravnim interesnim zajednicama, u skladu sa zakonom.

Građani imaju pravo da, pod jednakim uslovima utvrđenim zakonom, stiču znanja i stručnu spremu na svim stupnjevima obrazovanja, u svim vrstama škola i u drugim ustanovama za obrazovanje.

Društvena zajednica stara se o proširenju mreže predškolskih ustanova, kao i drugih oblika predškolskog vaspitanja djece.

Član 173.

Organizacije udruženog rada, druge samoupravne organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice kreditiranjem i stipendiranjem, u skladu sa svojim potrebama, pomažu lica koja pokazuju sposobnost za dalje obrazovanje.

Djeca iz porodica sa manjim prihodima imaju prvenstvo u stipendiranju.

Društvena zajednica posebno se stara o obrazovanju i razvijanju sposobnosti izrazito nadarenih lica.

Član 174.

Radi razvijanja ličnosti učenika i studenata i odgovornosti za njihov razvoj, u školama i drugim odgovarajućim vaspitno-obrazovnim ustanovama organizuju se, u skladu sa zakonom, razni oblici samoupravljanja.

U upravljanju visokoškolskim ustanovama učestvuju studenti na način utvrđen zakonom.

Član 175.

Društvena zajednica obezbjeđuje materijalne i druge uslove za vaspitanje i obrazovanje djece i drugih lica ometenih u fizičkom ili psihičkom razvitku.

Član 176.

Zajamčena je sloboda misli i opredjeljenja.

Član 177.

Zajamčena je sloboda štampe i drugih vidova informisanja i javnog izražavanja, sloboda udruživanja, sloboda govora i javnog istupanja, sloboda zbora i drugog javnog okupljanja.

Građani imaju pravo da putem sredstava informisanja izražavaju i objavljuju svoja mišljenja.

Građani, organizacije i udruženja građana mogu, pod uslovima određenim zakonom, izdavati štampu i širiti informacije putem drugih sredstava informisanja.

Član 178.

Građani imaju pravo da putem sredstava informisanja budu obaviješteni o događajima u zemlji i svijetu.

Štampa, radio i televizija, kao i druga sredstva javnog informisanja i komuniciranja dužni su da istinito i nepristrasno obavještavaju javnost.

Pravo na ispravku objavljene informacije kojom se povređuje nečije pravo ili interes zajamčuje se pod uslovima određenim zakonom.

Član 179.

Naučno i umjetničko stvaranje je slobodno.

Stvaraoci naučnih, kulturnih i umjetničkih djela, naučnih otkrića i tehničkih izuma imaju moralna i materijalna prava na svoje tvorevine.

Obim, trajanje, ograničenje, prestanak i zaštita prava stvaraoca na njegove tvorevine uređuju se zakonom.

Član 180.

Zajamčena je sloboda izražavanja pripadnosti narodu, odnosno narodnosti i sloboda izražavanja nacionalne kulture.

Zabranjeno je i kažnjivo propagiranje ili sprovođenje nacionalne neravnopravnosti i raspirivanje nacionalne, rasne ili vjerske mržnje i netrpeljivosti.

Član 181.

Na teritoriji Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine ravnopravni su jezici naroda i narodnosti i njihova pisma.

Pripadnici naroda i narodnosti imaju pravo na nastavu na svom jeziku, u skladu sa zakonom.

Zakonom i statutom društveno-političke zajednice i samoupravnim aktima organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, obezbjeđuje se ostvarivanje ravnopravnosti jezika i pisama narodnosti u službenoj upotrebi na područjima na kojima žive pojedine narodnosti i utvrđuju se način i uslovi primjene ove ravnopravnosti.

Pripadnici narodnosti imaju, u skladu sa ovim ustavom i zakonom, pravo na upotrebu svog jezika i pisma u ostvarivanju svojih prava i dužnosti, kao i u postupku pred državnim organima i organizacijama koji vrše javna ovlašćenja.

Zajamčuje se svakoj narodnosti da, radi ostvarivanja prava na izražavanje svoje narodnosti i kulture, slobodno upotrebljava svoj jezik i pismo, razvija svoju kulturu i da radi toga osniva organizacije i uživa druga ustavom utvrđena prava.

Član 182.

Odbrana zemlje je neprikosnoveno i neotuđivo pravo i najviša dužnost i čast svakog građanina.

Član 183.

Pravo je i dužnost građanina da učestvuje u društvenoj samozaštiti.

Član 184.

Ispovijedanje vjere je slobodno i privatna je stvar čovjeka.

Vjerske zajednice odvojene su od države i slobodne su u vršenju vjerskih poslova i vjerskih obreda.

Vjerske zajednice mogu osnivati samo vjerske škole za spremanje sveštenika.

Protivustavna je zloupotreba vjere i vjerske djelatnosti u političke svrhe.

Društvena zajednica može materijalno pomagati vjerske zajednice.

Vjerske zajednice mogu u granicama određenim zakonom, imati pravo svojine na nekretnine.

Član 185.

Život čovjeka je neprikosnoven.

Smrtna kazna može se izuzetno propisati i izreći samo za najteže oblike teških krivičnih djela.

Član 186.

Zajamčuje se nepovredivost integriteta ljudske ličnosti, ličnog i porodičnog života i drugih prava ličnosti.

Zabranjeno je i kažnjivo svako iznuđivanje priznanja i izjava.

Član 187.

Sloboda čovjeka je neprikosnovena.

Niko ne može biti lišen slobode, osim u slučajevima i u postupku koji su utvrđeni zakonom.

Lišenje slobode može trajati samo dok postoje zakonski uslovi za to.

Nezakonito lišavanje slobode je kažnjivo.

Član 188.

Lice za koje postoji osnovana sumnja da je izvršilo krivično djelo može biti pritvoreno i zadržano u pritvoru samo kad je to neophodno radi vođenja krivičnog postupka ili radi bezbjednosti ljudi. Pritvor se određuje odlukom suda, a samo izuzetno pod uslovima određenim zakonom, odlukom drugog zakonom ovlašćenog organa — najduže do tri dana.

Licu koje je pritvoreno mora se uručiti pismeno obrazloženo rješenje u času pritvaranja ili najkasnije u roku od 24 sata od pritvaranja. Protiv ovog rješenja to lice ima pravo žalbe o kojoj sud odlučuje u roku od 48 sati.

Trajanje pritvora mora biti svedeno na najkraće nužno vrijeme.

Pritvor može trajati po odluci prvostepenog suda najduže tri mjeseca od dana pritvaranja. Ovaj rok može se odlukom Vrhovnog suda Bosne i Hercegovine produžiti još za tri mjeseca. Ako se do isteka tih rokova ne podigne optužnica, okrivljeni se pušta na slobodu.

Član 189.

Zajamčuje se poštovanje ljudske ličnosti i ljudskog dostojanstva u krivičnom i svakom drugom postupku, u slučaju lišenja, odnosno ograničenja slobode, kao i za vrijeme izvršavanja kazne.

Član 190.

Svako ima pravo na jednaku zaštitu svojih prava u postupku pred sudom, državnim i drugim organima i organizacijama, koji rješavaju o njegovim pravima, obavezama i interesima.

Svakome je zajamčeno pravo na žalbu ili drugo pravno sredstvo protiv odluka sudova, državnih organa i drugih organa i organizacija, kojima se rješava o njegovom pravu ili na zakonu zasnovanom interesu.

Pravna pomoć obezbjeđuje se putem advokature kao samostalne društvene službe i putem drugih vidova pravne pomoći.

Član 191.

Niko ne može biti kažnjen za djelo koje, prije nego što je učinjeno, nije bilo predviđeno zakonom ili propisom zasnovanim na zakonu kao kažnjivo djelo i za koje nije bila predviđena kazna.

Krivična djela i krivične sankcije mogu se odrediti samo zakonom.

Krivične sankcije izriče nadležan sud u zakonom propisanom postupku.

Niko ne može biti smatran krivim za krivično djelo dok to ne bude utvrđeno pravosnažnom sudskom presudom.

Lice koje je neopravdano osuđeno za krivično djelo ili je bez osnova lišeno slobode ima pravo na rehabilitaciju i na naknadu štete iz društvenih sredstava, kao i druga prava utvrđena zakonom.

Član 192.

Zajamčeno je pravo na odbranu.

Niko ko je dostižan sudu ili drugom organu nadležnom za vođenje postupka, ne može biti kažnjen, ako po zakonu nije saslušan ili ako mu nije data mogućnost da se brani.

Okrivljeni ima pravo da sebi uzme branioca kome se, saglasno zakonu, omogućava odbrana i zaštita prava i interesa okrivljenog. Zakonom se određuje u kojim slučajevima okrivljeni mora imati branioca.

Član 193.

Građanima se zajamčuje sloboda kretanja i nastanjivanja.

Ograničavanje slobode kretanja i nastanjivanja može se predvidjeti zakonom i to samo da bi se obezbijedilo vođenje krivičnog postupka, spriječilo širenje zaraznih bolesti ili zaštitio javni poredak, ili ako to zahtijevaju interesi odbrane zemlje.

Član 194.

Stan je nepovrediv.

Niko bez rješenja donesenog na osnovu zakona ne smije ući u tuđi stan ili druge prostorije, ni u njima vršiti pretresanje protiv volje njihovog držaoca.

Pretresanju ima pravo da prisustvuje lice čiji se stan ili prostorije pretresaju, ili član njegove porodice odnosno njegov zastupnik.

Pretresanje se može vršiti samo u prisustvu dva svjedoka.

Pod uslovima predviđenim zakonom službeno lice može ući u tuđi stan ili prostorije bez rješenja nadležnog organa i vršiti pretresanje bez prisustva svjedoka ako je to neophodno radi neposrednog hvatanja učinioca krivičnog djela ili radi bezbjednosti ljudi i imovine, ili ako je očigledno da se drukčije ne bi mogli obezbijediti dokazi u krivičnom postupku.

Svako protivpravno ulaženje u tuđi stan i druge prostorije i njihovo pretresanje zabranjeni su i kažnjivi.

Član 195.

Tajna pisma i drugih sredstava opštenja je nepovrediva.

Samo zakonom može se propisati da se na osnovu odluke nadležnog organa može odstupiti od načela nepovredivosti tajne pisma i drugih sredstava opštenja, ako je to neophodno za vođenje krivičnog postupka ili za bezbjednost zemlje.

Član 196.

Svako ima pravo na zaštitu zdravlja.

Zakonom se utvrđuje u kojim slučajevima građani koji nisu osigurani imaju pravo na zaštitu zdravlja iz društvenih sredstava.

Svaka organizacija udruženog rada u zdravstvu dužna je da, u okviru svog djelokruga i raspoloživih kapaciteta, pruža medicinsku pomoć.

Svaki zdravstveni radnik i svaka organizacija udruženog rada u zdravstvu moraju građaninu pružiti hitnu medicinsku pomoć.

Član 197.

Borcima, vojnim invalidima i članovima porodica palih boraca zajamčuju se prava kojima se obezbjeđuje njihova socijalna sigurnost i posebna prava koja se utvrđuju zakonom.

Vojnim invalidima obezbjeđuje se osposobljavanje za rad, invalidska prava i drugi oblici zaštite.

Član 198.

Žrtvama neprijateljskog djelovanja kojim se ugrožava bezbjednost zemlje ili ustavom utvrđeni poredak, žrtvama fašističkog terora i civilnim žrtvama rata, kao i njihovim porodicama, obezbjeđuje se društvena zaštita.

Zakonom i odlukom skupštine društveno-političke zajednice na osnovu zakona utvrđuju se oblici i obim zaštite, kao i način i uslovi pod kojima se ona ostvaruje.

Član 199.

Majka i dijete uživaju posebnu društvenu zaštitu.

Pod posebnom društvenom zaštitom su maloljetnici o kojima se roditelji ne staraju, kao i druga lica koja nisu u mogućnosti da se sama brinu o sebi i zaštiti svojih prava i interesa.

Član 200.

Građani koji su nesposobni za rad, a nemaju sredstava potrebnih za izdržavanje, imaju pravo na pomoć društvene zajednice.

Član 201.

Porodica uživa društvenu zaštitu. Brak i pravni odnosi u braku i porodici uređuju se zakonom.

Brak se punovažno zaključuje slobodnim pristankom lica koja sklapaju brak pred nadležnim organom.

Roditelji imaju pravo i dužnost da se staraju o podizanju i vaspitanju svoje djece. Djeca su dužna da se staraju o svojim roditeljima kojima je potrebna pomoć.

Djeca rođena van braka imaju ista prava i dužnosti kao i djeca rođena u braku.

Član 202.

Pravo je čovjeka da slobodno odlučuje o rađanju djece.

Ovo pravo se može ograničiti samo radi zaštite zdravlja.

Član 203.

Čovjek ima pravo na zdravu životnu sredinu.

Društvena zajednica obezbjeđuje uslove za ostvarivanje ovog prava.

Član 204.

Svako ko iskorišćava zemljište, vodu ili druga prirodna dobra dužan je da to čini na način kojim se obezbjeđuju uslovi za rad i život čovjeka u zdravoj sredini.

Svako je dužan da čuva prirodu i njena dobra, prirodne znamenitosti i rijetkosti i spomenike kulture.

Član 205.

Zajamčeno je pravo nasljeđivanja.

Nasljeđivanje se uređuje zakonom.

Niko ne može na osnovu nasljeđivanja zadržati u svojini nekretnine i sredstva rada u obimu većem nego što je ustavom ili zakonom određeno.

Nasljeđivanje imovine lica koje je uživalo socijalnu ili drugu pomoć društvene zajednice može se zakonom ograničiti.

Član 206.

Svako je dužan da, pod jednakim uslovima i srazmjerno svojim materijalnim mogućnostima, doprinosi zadovoljavanju opštih društvenih potreba.

Član 207.

Dužnost je svakoga da drugome pruži pomoć u opasnosti i da solidarno s drugim učestvuje u otklanjanju opšte opasnosti.

Svako je dužan da učestvuje u sprečavanju onih koji ometaju javni red i mir i u otklanjanju opasnosti za miran život i rad građana.

Član 208.

Svako je dužan da se pridržava ustava i zakona.

Zakonom se određuju uslovi pod kojima je kažnjivo propuštanje da se vrše ustavom utvrđene dužnosti.

Član 209.

Protivustavna i kažnjiva je svaka samovolja kojom se povređuje ili ograničava pravo čovjeka, bez obzira na to ko je vrši.

Niko ne smije upotrebljavati prinudu ni ograničavati prava drugoga, osim u slučajevima i u postupku koji su propisani zakonom.

Član 210.

Svako ima pravo na naknadu štete koju mu, u vezi s obavljanjem službe ili druge djelatnosti državnog organa, odnosno organizacije koja vrši poslove od javnog interesa, pričini svojim nezakonitim ili nepravilnim radom lice ili organ koji vrši tu službu ili djelatnost.

Štetu je dužna naknaditi društveno-politička zajednica, odnosno organizacija u kojoj se vrši djelatnost ili služba. Oštećeni ima pravo da, u skladu sa zakonom, zahtijeva naknadu i neposredno od lica koje je pričinilo štetu.

Član 211.

Stranci u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini uživaju slobode i prava čovjeka utvrđene ustavom i imaju druga prava i dužnosti utvrđene zakonom i međunarodnim ugovorom.

Član 212.

Slobode i prava zajamčeni ustavom ne mogu se oduzeti ni ograničiti.

Slobodama i pravima utvrđenim ustavom niko se ne smije koristiti radi rušenja osnova socijalističkog samoupravnog demokratskog uređenja utvrđenog ustavom, ugrožavanja nezavisnosti zemlje, kršenja ustavom zajamčenih sloboda i prava čovjeka i građanina, ugrožavanja mira i ravnopravne međunarodne saradnje, raspirivanja nacionalne, rasne i vjerske mržnje ili netrpeljivosti ili podsticanja na vršenje krivičnih djela, niti se ovim slobodama može koristiti na način kojim se vrijeđa javni moral. Zakonom se određuje u kojim slučajevima i pod kojim uslovima korišćenje slobodama protivno ustavu povlači ograničenje ili zabranu njihovog korišćenja.

Ove slobode i prava ostvaruju se, a dužnosti se ispunjavaju na osnovu ustava. Način ostvarivanja pojedinih sloboda i prava može se propisati samo zakonom i to jedino kad je ustavom predviđeno ili kad je neophodno za njihovo ostvarivanje.

Obezbjeđuje se sudska zaštita sloboda i prava zajamčenih ustavom.

GLAVA IV — USTAVNOST I ZAKONITOST

Član 213.

Radi ostvarivanja ustavom i zakonom utvrđenih društveno-ekonomskih i političkih odnosa i radi zaštite sloboda i prava čovjeka i građanina, samoupravljanja, društvene svojine, samoupravnih i drugih prava organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i društveno-političkih zajednica, obezbjeđuje se zaštita ustavnosti i zakonitosti.

Član 214.

Staranje o ustavnosti i zakonitosti je dužnost sudova, organa društveno-političkih zajednica, organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, kao i nosilaca samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija.

Ustavni sud Bosne i Hercegovine, kao nosilac zaštite ustavnosti, obezbjeđuje i zakonitost u skladu sa ustavom.

Pravo je i dužnost radnih ljudi i građana da daju inicijativu za zaštitu ustavnosti i zakonitosti.

Član 215.

Zakoni i drugi propisi i opšti akti organa društveno-političkih zajednica, kao i samoupravni opšti akti organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, moraju biti u saglasnosti sa ovim ustavom.

Član 216.

Svi propisi i drugi opšti akti organa društveno-političkih zajednica moraju biti u saglasnosti sa republičkim zakonom.

Samoupravni opšti akti organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica ne mogu biti u suprotnosti sa republičkim zakonom.

Ako propis i drugi opšti akt organa društveno-političke zajednice ili samoupravni opšti akt organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice, nije u saglasnosti sa republičkim zakonom, odnosno ako je u suprotnosti sa republičkim zakonom ili sa saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici, primijeniće se privremeno, do odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, republički zakon, odnosno savezni zakon za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici.

Ako organ koji odlučuje u pojedinačnim stvarima smatra da propis i drugi opšti akt ili samoupravni opšti akt nije u saglasnosti sa republičkim zakonom, odnosno da je u suprotnosti sa republičkim zakonom ili sa saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici, dužan je da pokrene postupak pred Ustavnim sudom Bosne i Hercegovine.

Član 217.

Skupština SRBiH može ukinuti ili poništiti uredbu, drugi propis ili opšti akt Izvršnog vijeća Skupštine koji nije u saglasnosti sa ovim ustavom ili republičkim zakonom.

Izvršno vijeće može ukinuti propis ili drugi opšti akt republičkog organa uprave koji nije u saglasnosti sa ovim ustavom, republičkim zakonom ili propisom Izvršnog vijeća.

Skupština opštine može ukinuti ili poništiti propis ili drugi opšti akt svog izvršnog odbora ili opštinskog organa uprave koji nije u saglasnosti sa ovim ustavom, republičkim zakonom, statutom opštine, odnosno propisom opštinske skupštine.

Član 218.

Izvršno vijeće Skupštine SRBiH ima pravo da, do odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, obustavi izvršenje propisa i drugog opšteg akta skupštine opštine ili njenog organa koji nije u saglasnosti sa ovim ustavom ili republičkim zakonom.

Republički organ uprave ima pravo da zadrži od izvršenja propis ili drugi opšti akt opštinskog organa uprave koji nije u saglasnosti sa ovim ustavom ili republičkim zakonom i da predloži skupštini opštine da ukine ili poništi takav propis ili opšti akt. Ako nadležna skupština kojoj je predloženo ukidanje odnosno poništavanje propisa ili opšteg akta zadržanog od izvršenja ne donese nikakvo rješenje u roku od 30 dana od dana prijema predloga, Izvršno vijeće može obustaviti izvršenje tog propisa odnosno opšteg akta do odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine.

Skupština opštine ima pravo da, do odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, obustavi izvršenje samoupravnog opšteg akta organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice, koji nije u saglasnosti sa ovim ustavom ili koji je u suprotnosti sa republičkim zakonom.

Organ koji je obustavio izvršenje propisa ili drugog opšteg akta odnosno samoupravnog opšteg akta dužan je bez odlaganja pokrenuti postupak za ocjenjivanje njegove ustavnosti odnosno zakonitosti pred Ustavnim sudom Bosne i Hercegovine.

Član 219.

Zakoni i drugi propisi i opšti akti organa društveno-političkih zajednica objavljuju se prije nego što stupe na snagu.

Zakoni, drugi republički propisi i opšti akti objavljuju se u republičkom službenom listu.

Opštinski propisi i drugi opšti akti objavljuju se u službenom glasilu određenom statutom opštine.

Statutom opštine može se izuzetno odrediti da se objavljivanje određenih propisa može vršiti i na uobičajeni način, s tim da se imaju naknadno u najkraćem roku objaviti u službenom glasilu opštine.

Član 220.

Zakoni i drugi propisi i opšti akti organa društveno-političkih zajednica stupaju na snagu najranije osmog dana od dana objavljivanja.

Samo iz naročito opravdanih razloga može se odrediti da zakon, drugi propis ili opšti akt stupa na snagu u roku kraćem od osam dana od dana objavljivanja ili istog dana kada je objavljen.

Samoupravni opšti akti ne mogu se primjenjivati prije nego što se na odgovarajući način objave.

Član 221.

Zakoni i drugi propisi i opšti akti organa društveno-političkih zajednica ne mogu imati povratno dejstvo.

Samo zakonom može se odrediti da pojedine njegove odredbe, ako to zahtijeva opšti interes, imaju povratno dejstvo.

Društveni plan i budžet i propisi za njihovo izvršenje primjenjuju se za vrijeme za koje su doneseni.

Kažnjiva djela se utvrđuju i kazne za ova djela izriču prema zakonu, odnosno drugom propisu koji je važio u vrijeme izvršenja djela, osim ako je novi zakon, odnosno propis blaži za učinioca.

Član 222.

Svi pojedinačni akti i mjere organa uprave i drugih državnih organa koji vrše izvršne i upravne poslove, kao i pojedinačni akti organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica koje oni donose u vršenju javnih ovlašćenja, moraju se zasnivati na zakonu ili drugom zakonito donesenom propisu.

Član 223.

Državni organi, kao i organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice koje vrše javna ovlašćenja, mogu u pojedinačnim stvarima rješavati o pravima i obavezama ili, na osnovu zakona, primjenjivati mjere prinude ili ograničenja, samo u zakonom propisanom postupku u kome je svakome data mogućnost da brani svoja prava i interese i da protiv donesenog akta izjavi žalbu ili upotrijebi drugo zakonom predviđeno pravno sredstvo.

Organi uprave mogu nalagati obaveze pojedinim samoupravnim organizacijama i zajednicama u pogledu njihovog rada samo ako su za to zakonom izričito ovlašćeni i u zakonom propisanom postupku.

Član 224.

Neznanje jezika na kome se vodi postupak ne smije biti smetnja za odbranu i ostvarivanje prava i opravdanih interesa građana i organizacija.

Svakome je zajamčeno pravo da u postupku pred sudom ili drugim državnim organima, organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama koje u vršenju javnih ovlašćenja rješavaju o pravima i obavezama građana, upotrebljava svoj jezik i da se u tom postupku upoznaje na svom jeziku sa činjenicama.

Član 225.

Protiv rješenja i drugih pojedinačnih akata sudskih, upravnih i drugih državnih organa, kao i protiv takvih akata samoupravnih organizacija i zajednica koje vrše javna ovlašćenja, donesenih u prvom stepenu, može se izjaviti žalba nadležnom organu.

Zakonom se izuzetno, u određenim slučajevima, može isključiti žalba ako je na drugi način obezbijeđena zaštita prava i zakonitosti.

Član 226.

O zakonitosti konačnih pojedinačnih akata kojima državni organi ili samoupravne organizacije i zajednice koje vrše javna ovlašćenja rješavaju o pravima ili obavezama, odlučuje sud u upravnom sporu, ako za određenu stvar nije zakonom predviđena druga sudska zaštita.

Samo zakonom može se izuzetno, u određenim vrstama upravnih stvari, isključiti upravni spor.

Član 227.

Državni organi i samoupravne organizacije i zajednice koje vrše javna ovlašćenja, pred kojima se vodi postupak, dužni su strankama ukazivati pomoć u ostvarivanju njihovih prava.

U opštini se organizuje pružanje pravne pomoći građanima i organizacijama radi zaštite i ostvarivanja njihovih prava i interesa zasnovanih na zakonu.

GLAVA V — SUDSTVO I JAVNO TUŽILAŠTVO

Član 228.

Sudsku funkciju u jedinstvenom sistemu vlasti i samoupravljanja radničke klase i svih radnih ljudi vrše redovni sudovi kao organi državne vlasti i samoupravni sudovi.

Član 229.

Sudovi štite slobode i prava građana i samoupravni položaj radnih ljudi i samoupravnih organizacija i zajednica i obezbjeđuju ustavnost i zakonitost.

Član 230.

Sudovi su u vršenju sudske funkcije nezavisni i sude na osnovu ustava, zakona i samoupravnih opštih akata.

Član 231.

Redovni sudovi ustanovljavaju se zakonom.

Nadležnost, sastav i organizacija redovnih sudova i postupak pred tim sudovima utvrđuju se zakonom.

Član 232.

Redovni sudovi: odlučuju u sporovima o osnovnim ličnim odnosima, pravima i obavezama građana i pravima i obavezama društveno-političkih zajednica; izriču kazne i druge mjere prema učiniocima krivičnih djela i drugih kažnjivih djela određenih zakonom; odlučuju o zakonitosti pojedinačnih akata državnih organa i organizacija koje vrše javna ovlašćenja; rješavaju sporove o imovinskim i radnim odnosima, ako rješavanje tih sporova nije povjereno samoupravnim sudovima i rješavaju o drugim odnosima kad je to zakonom predviđeno.

Član 233.

Redovni sudovi prate i proučavaju društvene odnose i pojave od interesa za ostvarivanje svojih funkcija i daju skupštinama odgovarajućih društveno-političkih zajednica i drugim državnim organima i samoupravnim organizacijama i zajednicama predloge za sprečavanje društveno opasnih i štetnih pojava i za učvršćivanje zakonitosti, društvene odgovornosti i socijalističkog morala.

Redovni sudovi u svom djelokrugu imaju pravo i dužnost da obavještavaju skupštinu odgovarajuće društveno-političke zajednice o primjenjivanju zakona i o radu sudova.

Član 234.

Samoupravni sudovi ustanovljavaju se samoupravnim aktom ili sporazumom stranaka, u skladu sa ustavom i zakonom. Samoupravni sudovi za određene vrste sporova mogu se ustanoviti i zakonom.

Nadležnost, sastav i organizacija samoupravnog suda, kao i postupak pred tim sudom uređuje se zakonom, odnosno aktom o ustanovljenju suda, u skladu sa zakonom.

Član 235.

Samoupravni sudovi rješavaju ustavom i zakonom određene vrste sporova iz društveno-ekonomskih i drugih samoupravnih odnosa, kao i sporove koje im povjere radni ljudi u organizacijama udruženog rada, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, a nastali su iz međusobnih odnosa koje samostalno uređuju ili proizlaze iz prava kojima slobodno raspolažu, ako zakonom nije utvrđeno da određene vrste sporova rješavaju redovni sudovi.

Građani mogu rješavanje pojedinih sporova o pravima kojima slobodno raspolažu sporazumno povjeriti mirovnim vijećima, ili izabranim sudovima ili drugim samoupravnim sudovima, ako zakonom nije drukčije određeno.

Član 236.

Samoupravni sudovi ustanovljavaju se kao sudovi udruženog rada, arbitraže, mirovna vijeća, izabrani sudovi i kao drugi oblici samoupravnih sudova.

Član 237.

Sud udruženog rada odlučuje o postojanju uslova za organizovanje osnovnih organizacija udruženog rada i radnih zajednica i o zahtjevima za zaštitu prava rada društvenim sredstvima i drugih samoupravnih prava i društvene svojine i rješava sporove o organizovanju i izdvajanju osnovnih organizacija udruženog rada, o spajanju, pripajanju i podjeli organizacija udruženog rada, o zaključivanju i sprovođenju samoupravnih sporazuma o udruživanju i međusobnim odnosima u udruženom radu, kao i druge zakonom određene vrste sporova iz društveno-ekonomskih i drugih samoupravnih odnosa.

Obrazovanje, nadležnost i sastav suda udruženog rada, uređuje se zakonom.

Član 238.

Raspravljanje pred sudom je javno.

Radi čuvanja tajne, zaštite morala, interesa maloljetnika ili zaštite drugih posebnih interesa društvene zajednice, zakonom se određuje u kojim se slučajevima u raspravljanju može isključiti javnost.

Član 239.

Sud sudi u vijeću.

Zakonom se može odrediti da u određenim stvarima sudi sudija pojedinac.

Član 240.

U suđenju učestvuju sudije i radni ljudi i građani kao sudije, sudije porotnici ili porotnici, na način utvrđen zakonom, odnosno aktom o ustanovljenju suda.

Zakonom se može propisati da u određenim sudovima i u određenim stvarima u suđenju učestvuju samo sudije.

Član 241.

Sudije i građani koji učestvuju u suđenju u redovnom sudu bira i razrješava skupština odgovarajuće društveno-političke zajednice.

Sudije redovnih sudova biraju se i razrješavaju na način, pod uslovima i po postupku kojima se obezbjeđuju stručna sposobnost i moralno-politička podobnost za vršenje sudijske funkcije i nezavisnost sudija u suđenju.

Sudije i građani koji učestvuju u suđenju u redovnom sudu biraju se na određeni period i mogu biti ponovno birani.

Sudije, građani i radni ljudi koji učestvuju u suđenju u samoupravnom sudu biraju se, imenuju i razrješavaju na način propisan zakonom.

Član 242.

Niko ko učestvuje u suđenju ne može biti pozvan na odgovornost za mišljenje dato prilikom donošenja sudske odluke, a u postupku pokrenutom zbog krivičnog djela učinjenog u vršenju sudijske funkcije ne može biti pritvoren bez odobrenja nadležne skupštine društveno-političke zajednice.

Član 243.

Sudija ne može vršiti službu ili posao koji su nespojivi sa sudijskom funkcijom.

Član 244.

O žalbi ili drugom pravnom sredstvu protiv sudske odluke može odlučiti samo nadležni sud.

Zakonom, odnosno aktom o ustanovljenju samoupravnog suda, određuje se kad je i pod kojim uslovima protiv njegove odluke dopušteno pravno sredstvo.

Zakonom se određuje pod kojim se uslovima odluka samoupravnog suda može pobijati i kod redovnog suda i uređuje se izvršenje ovih odluka.

Član 245.

Odluke sudova donesene u drugim republikama i autonomnim pokrajinama imaju važnost i izvršive su na teritoriji Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.

Član 246.

Javno tužilaštvo je samostalni državni organ koji goni učinioce krivičnih i drugih zakonom određenih kažnjivih djela, preduzima zakonom određene mjere za zaštitu interesa društvene zajednice i ulaže pravna sredstva radi zaštite ustavnosti i zakonitosti.

Javno tužilaštvo vrši svoju funkciju na osnovu ustava i zakona, a u skladu s politikom utvrđenom opštim aktima skupština društveno-političkih zajednica.

Član 247.

Javna tužilaštva ustanovljavaju se zakonom.

Nadležnost, sastav i organizacija javnih tužilaštava utvrđuju se zakonom.

Član 248.

Javno tužilaštvo ima pravo i dužnost da obavještava skupštinu odgovarajuće društveno-političke zajednice o primjenjivanju zakona i o svom radu.

Član 249.

Javnog tužioca imenuje i razrješava skupština odgovarajuće društveno-političke zajednice, na način, pod uslovima i po postupku određenim zakonom.

Javni tužilac imenuje se na određeni period i može biti ponovo imenovan.

Član 250.

Viši javni tužilac može, u skladu sa zakonom, davati obavezna uputstva nižem javnom tužiocu za njegov rad i preuzeti vršenje pojedinih poslova za koje je nadležan niži javni tužilac.

Viši javni tužilac može ovlastiti nižeg javnog tužioca da postupa u pojedinom slučaju ili da vrši određene radnje iz nadležnosti drugog nižeg javnog tužioca.

Član 251.

Državni organi, organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice dužni su pružati pomoć sudovima i javnim tužilaštvima u vršenju službenih poslova.

GLAVA VI — NARODNA ODBRANA

Član 252.

Neprikosnoveno je i neotuđivo pravo i dužnost naroda i narodnosti, radnih ljudi i građana Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine da štite i brane slobodu, nezavisnost, suverenitet, teritorijalnu cjelokupnost i ustavom utvrđeno društveno uređenje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.

Član 253.

Niko nema pravo da prizna ili potpiše kapitulaciju, niti da prihvati ili prizna okupaciju Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine ili pojedinog njenog dijela. Niko nema pravo da spriječi građane Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine da se bore protiv neprijatelja koji je napao zemlju. Takvi akti su protivustavni i kažnjavaju se kao izdaja zemlje.

Izdaja zemlje je najteži zločin prema narodu i kažnjava se kao teško krivično djelo.

Član 254.

Pravo je radnih ljudi i građana da aktivno učestvuju u izgrađivanju politike odbrane, u pripremama za odbranu zemlje i da im se, u okviru sistema i planova narodne odbrane, obezbijede potrebni uslovi za osposobljavanje za odbranu i zaštitu i za učešće u odbrani zemlje.

Član 255.

Republika uređuje sistem narodne odbrane i utvrđuje osnove planova i pripremnih mjera u Republici, uređuje i organizuje teritorijalnu odbranu i civilnu zaštitu, uređuje i organizuje pripreme stanovništva, privrede, društvenih službi i državnih organa, a za vrijeme rata organizuje opštenarodni otpor na svojoj teritoriji i njime rukovodi. Svoja prava i dužnosti u oblasti narodne odbrane Republika ostvaruje u skladu sa osnovama sistema narodne odbrane i osnovama planova i pripremnih mjera koje uređuje federacija.

U organizovanju i pripremanju narodne odbrane Republika ostvaruje saradnju sa Jugoslovenskom narodnom armijom, sa organima federacije i drugim republikama i autonomnim pokrajinama.

Član 256.

Opština uređuje i organizuje teritorijalnu odbranu i civilnu zaštitu, organizuje i sprovodi pripreme stanovništva, privrede, društvenih službi i državnih organa, usmjerava pripreme organizacija udruženog rada, mjesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i obezbjeđuje izvršavanje drugih zadataka narodne odbrane utvrđenih zakonom, a za vrijeme rata rukovodi opštenarodnim otporom na svojoj teritoriji. Svoja prava i dužnosti u oblasti narodne odbrane opština ostvaruje u skladu sa ustavom, zakonom i sistemom narodne odbrane i planovima odbrane federacije i Republike.

Član 257.

U mjesnoj zajednici radni ljudi i građani neposredno se organizuju i pripremaju za učešće u pružanju otpora agresoru, zaštiti i spasavanju od ratnih dejstava i za izvršavanje drugih zadataka odbrane zemlje, u skladu sa ustavom, zakonom i statutom opštine.

Član 258.

Organizacije udruženog rada, samoupravne interesne zajednice i druge samoupravne organizacije i zajednice imaju pravo i dužnost da aktivno učestvuju u odbrani zemlje i u vezi s tim organizuju i sprovode pripreme, obezbjeđuju sredstva i vrše druge zadatke od interesa za narodnu odbranu, u skladu sa ustavom, zakonom, planovima i odlukama društveno-političkih zajednica. Ove organizacije i zajednice su odgovorne za izvršenje tih zadataka.

Član 259.

Društveno-političke organizacije i druge društvene organizacije učestvuju u izradi i usklađivanju planova i pripremnih mjera za odbranu, vrše pripreme za svoje djelovanje u ratu, pokreću i usmjeravaju aktivnost svojih članova i drugih radnih ljudi i građana za odbranu zemlje.

Stručna i druga udruženja građana učestvuju u pripremama za opštenarodnu odbranu i osposobljavaju svoje članove za izvršavanje zadataka u odbrani zemlje.

Član 260.

Teritorijalna odbrana u Republici je najširi oblik organizovanog opštenarodnog oružanog otpora i sastavni dio jedinstvenih oružanih snaga Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.

Teritorijalna odbrana se organizuje u Republici i opštini kao jedinstven sistem.

U pogledu sastava starješinskog kadra u teritorijalnoj odbrani primjenjuje se načelo što srazmjernije zastupljenosti naroda i narodnosti u Republici.

Ako se organizuju jedinice teritorijalne odbrane od pripadnika narodnosti, u komandovanju i obuci upotrebljavaće se jezik te narodnosti.

Član 261.

Civilna zaštita je dio sistema opštenarodne odbrane, a organizuje se na najširim društvenim osnovama radi zaštite i spasavanja stanovništva i materijalnih dobara od ratnih dejstava i od elementarnih nepogoda.

GLAVA VII — OPŠTINA

1. Prava, dužnosti i organizacija

Član 262.

Opština je samoupravna i osnovna društveno-politička zajednica, zasnovana na vlasti i samoupravljanju radničke klase i svih radnih ljudi.

U opštini radni ljudi i građani stvaraju i obezbjeđuju uslove za svoj život i rad, usmjeravaju društveni razvoj, ostvaruju i usklađuju svoje interese, zadovoljavaju zajedničke potrebe i ostvaruju vlast i upravljaju drugim društvenim poslovima.

Funkcije vlasti i upravljanja drugim društvenim poslovima, osim onih koje se prema ustavu ostvaruju u širim društveno-političkim zajednicama, ostvaruju se u opštini.

U ostvarivanju svojih zajedničkih interesa i prava i dužnosti u opštini, radni ljudi i građani odlučuju organizovani u osnovne organizacije udruženog rada, mjesne zajednice, samoupravne interesne zajednice, druge osnovne samoupravne organizacije i zajednice, druge oblike samoupravnog udruživanja i društveno-političke organizacije, samoupravnim sporazumijevanjem i društvenim dogovaranjem i putem delegacija i delegata u skupštini opštine i drugim organima samoupravljanja.

Član 263.

Prava i dužnosti opštine utvrđuju se ustavom i statutom opštine.

U opštini se naročito:

stvaraju i razvijaju materijalni i drugi uslovi za život i rad i za samoupravno zadovoljavanje materijalnih, socijalnih, kulturnih i drugih zajedničkih potreba radnih ljudi i građana;

usklađuju pojedinačni i zajednički interesi sa opštim interesima; obezbjeđuje ostvarivanje solidarnosti radnih ljudi;

usmjerava i usklađuje privredni i društveni razvoj, posebno u oblasti vaspitanja i obrazovanja, kulture, fizičke i tehničke kulture, zdravstva, socijalne zaštite i komunalnih službi;

obezbjeđuju opšti uslovi za rad i privređivanje, za zapošljavanje, snabdijevanje građana i za vršenje uslužnih djelatnosti;

uređuju odnosi od neposrednog interesa za radne ljude i građane u opštini;

organizuje vršenje poslova od zajedničkog i opšteg društvenog interesa i obrazuju organi samoupravljanja i organi vlasti za vršenje tih poslova;

obezbjeđuje neposredno izvršavanje zakona, ako njihovo izvršavanje nije ustavom i zakonom stavljeno u nadležnost organa širih društveno-političkih zajednica;

obezbjeđuje ostvarivanje i zaštita sloboda, prava i dužnosti čovjeka i građanina;

obezbjeđuje ostvarivanje ravnopravnosti naroda i narodnosti; obezbjeđuju uslovi za razvoj kulture narodnosti;

štiti zakonitost i sigurnost ljudi i imovine i javni red i mir;

uređuje korišćenje zemljišta i dobara u opštoj upotrebi;

utvrđuje i sprovodi politika stambene izgradnje, stanarina i održavanja stanova i stambenih zgrada; stvaraju uslovi za racionalnu stambenu izgradnju i za obezbjeđenje stanova određenim kategorijama radnih ljudi i građana; uređuju odnosi u stambeno-komunalnoj oblasti;

utvrđuje i sprovodi politika uređenja prostora i određuje njegova namjena; usmjerava i uređuje izgradnja gradova i drugih naselja, kao i područja s posebnom namjenom;

uređuje i obezbjeđuje zaštita i unapređivanje čovjekove sredine;

uređuje i organizuje narodna odbrana;

organizuje i obezbjeđuje društvena samozaštita i društvena kontrola;

vrše i druga prava i dužnosti utvrđeni ustavom i statutom opštine.

Opština, u skladu sa ovim ustavom, učestvuje u utvrđivanju i sprovođenju politike Republike.

Član 264.

Opština raspolaže, koristi i upravlja zemljištem, šumama, dobrima u opštoj upotrebi i drugim nekretninama u društvenoj svojini ako ta prava ne vrše organizacije udruženog rada, druge samoupravne organizacije i zajednice i društveno-političke zajednice ili druga društvena pravna lica.

Član 265.

Opština se obrazuje za područje koje čini ekonomsku i urbanu cjelinu, na kojem su radni ljudi i građani povezani zajedničkim interesima i na kojem postoje uslovi za zadovoljavanje njihovih zajedničkih potreba, za ostvarivanje samoupravljanja i vršenje vlasti i ako na tom području živi zakonom određeni broj građana.

Obrazovanje i ukidanje opština i utvrđivanje područja opština, uređuje se zakonom.

Obrazovanje i ukidanje opština može se vršiti po prethodno pribavljenom mišljenju radnih ljudi i građana i skupština zainteresovanih opština.

Izdvajanje naseljenih mjesta iz sastava jedne opštine i uključivanje tih mjesta u sastav druge opštine vrši se po prethodno pribavljenom mišljenju zainteresovanih radnih ljudi i građana i uz saglasnost skupština zainteresovanih opština.

Član 266.

Radi zadovoljavanja zajedničkih potreba u opštini, radnici u osnovnim organizacijama udruženog rada i drugi radni ljudi i građani u mjesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i u opštini kao cjelini, referendumom i drugim oblicima ličnog izjašnjavanja, samoupravnim sporazumijevanjem i društvenim dogovaranjem odlučuju o udruživanju sredstava i o njihovom korišćenju.

U okviru zakonom utvrđenog sistema izvora i vrsta poreza, taksa i ostalih dažbina, radni ljudi u opštini samostalno odlučuju o obimu i načinu finansiranja opštih društvenih potreba u opštini.

Opština koja svojim ukupnim sredstvima ne može finansirati opšte društvene potrebe utvrđene ovim ustavom ima pravo na dopunska sredstva pod uslovima i mjerilima utvrđenim zakonom.

Član 267.

Radi izvršavanja svojih prava i dužnosti opština samostalno donosi propise.

Ako se zakonom utvrđuju samo načela za uređivanje odnosa u određenoj oblasti, opština samostalno uređuje odnose u toj oblasti u skladu s tim načelima.

U oblastima koje se uređuju zakonom, opština, u okviru svojih prava i dužnosti, može donositi propise radi uređenja pitanja i odnosa od neposrednog interesa za opštinu, ako zakon nije donesen. Stupanjem na snagu zakona, prestaje da važi opštinski propis.

U oblastima koje se uređuju zakonom, tim zakonom može se ovlastiti opština da svojim propisima uređuje određene odnose i drugačije nego što su uređeni zakonom, u skladu sa svojim osobenostima i potrebama.

Opština, na osnovu ovlašćenja iz zakona, može donositi propise za izvršenje zakona.

Član 268.

U opštini se obrazuje izvršni odbor kao izvršni organ skupštine opštine.

Izvršni odbor sačinjavaju predsjednik i određen broj članova koje bira skupština opštine i starješine opštinskih organa uprave određenih odlukom skupštine opštine.

Izuzetno, u manjim opštinama izvršni odbor mogu sačinjavati predsjednik koga bira skupština opštine i starješine opštinskih organa uprave određenih odlukom skupštine opštine.

Predsjedniku i članu izvršnog odbora izabranom iz reda delegata u skupštini opštine prestaje mandat u skupštini.

Član 269.

U skupštini opštine obrazuje se savjet za narodnu odbranu čiji se sastav i nadležnost uređuju zakonom.

Član 270.

Skupština opštine i njeni organi u vršenju poslova iz svog djelokruga donose odluke, naredbe, uputstva, rješenja i zaključke, kao i rezolucije i preporuke. Odluke i rezolucije može donositi samo skupština opštine.

Član 271.

Opština, u okviru svojih prava i dužnosti i utvrđene spoljne politike i međunarodnih ugovora Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, ostvaruje saradnju sa lokalnim zajednicama drugih država i odgovarajućim nacionalnim i međunarodnim organima i organizacijama.

Član 272.

Statutom opštine, u skladu sa ustavom, utvrđuju se: prava i dužnosti opštine i način njihovog ostvarivanja; odnosi između radnih ljudi i građana, organizacija udruženog rada, mjesnih zajednica, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica u ostvarivanju zajedničkih interesa; organizacija skupštine opštine i njenih organa; oblici neposrednog učešća radnih ljudi i građana u vršenju društvenih poslova, kao i druga pitanja, u skladu sa njenim osobenostima i potrebama.

Član 273.

Za vrijeme ratnog stanja ili u slučaju neposredne ratne opasnosti obrazuje se predsjedništvo skupštine opštine koje odlučuje o pitanjima iz nadležnosti skupštine, ako ne postoji mogućnost da se ona sastane. Sastav predsjedništva utvrđuje se zakonom.

Predsjedništvo je dužno da odluke koje je donijelo iz nadležnosti skupštine opštine podnese na potvrdu skupštini čim ona bude u mogućnosti da se sastane.

2. Saradnja i udruživanje opština

Član 274.

Opštine međusobno sarađuju na principima dobrovoljnosti i solidarnosti, udružuju sredstva i obrazuju zajedničke organe, organizacije i službe za vršenje poslova od zajedničkog interesa i za zadovoljavanje zajedničkih potreba.

Opštine sarađuju i sa opštinama drugih republika i autonomnih pokrajina i razvijaju s njima međusobne odnose u poslovima od zajedničkog interesa.

Član 275.

Radi ostvarivanja trajne saradnje, opštine čija su područja međusobno povezana mogu se udruživati u gradske ili regionalne zajednice.

Udružene opštine sporazumno utvrđuju poslove koje, u okviru svojih prava i dužnosti, povjeravaju zajednici, obrazuju zajedničke organe i službe, udružuju sredstva, donose zajedničke planove i programe razvoja i vrše druge poslove od zajedničkog interesa.

Zaključci i stavovi zajednice obavezuju opštine kad ih usvoje skupštine udruženih opština.

Član 276.

Zakonom se može odrediti obavezno udruživanje opština u gradske odnosno regionalne zajednice kao posebne društveno-političke zajednice na koje se prenose određeni poslovi iz nadležnosti Republike odnosno opštine.

Član 277.

U gradu koji ima više opština, opštine se obavezno udružuju u gradsku zajednicu kao posebnu društveno-političku zajednicu kojoj opštine, u zajedničkom interesu, povjeravaju određena prava i dužnosti. Na ovu zajednicu mogu se prenijeti određeni poslovi iz nadležnosti Republike.

Član 278.

Regionalna odnosno gradska zajednica ima statut koji donosi skupština zajednice uz prethodnu saglasnost skupština udruženih opština.

Statutom regionalne odnosno gradske zajednice utvrđuju se prava i dužnosti zajednice, način ostvarivanja ovih prava i dužnosti i način udruživanja sredstava za njihovo finansiranje, organizacija organa zajednice i druga pitanja od značaja za ostvarivanje prava i dužnosti zajednice.

Član 279.

Skupština regionalne odnosno gradske zajednice kao društveno-političke zajednice donosi planove i programe razvoja zajednice i uređuje odnose u pitanjima utvrđenim statutom zajednice.

Skupštine udruženih opština mogu ovlastiti skupštinu regionalne odnosno gradske zajednice da donese propis i o drugom pitanju, ako je to od zajedničkog interesa za radne ljude i građane na području zajednice.

Član 280.

Ako Republika regionalnoj odnosno gradskoj zajednici prenese vršenje poslova iz okvira svojih prava i dužnosti, dužna je da obezbijedi i sredstva za izvršavanje tih poslova.

Član 281.

Grad Sarajevo je posebna društveno-politička zajednica udruženih opština sa područja Grada.

Udružene opštine, u zajedničkom interesu povjeravaju Gradu određena prava i dužnosti.

Republika može određene poslove iz svoje nadležnosti prenijeti na Grad. Za prenesene poslove Republika obezbjeđuje Gradu posebna sredstva.

Gradu i opštinama pripadaju prihodi od poreza, taksa i drugih dažbina koji su po ustavu i zakonu prihodi opštine. Ovi prihodi raspoređuju se između Grada i opština po postupku utvrđenom statutom Grada, srazmjerno njihovim pravima i dužnostima.

Statutom Grada utvrđuju se prava i dužnosti Grada i način njihovog ostvarivanja, oblici saradnje Grada i opština u ostvarivanju prava i dužnosti Grada, organizacija gradskih organa, način delegiranja u skupštinu Grada, kao i druga pitanja od interesa za Grad. Statut Grada donosi se uz prethodnu saglasnost skupština udruženih opština.

GLAVA VIII — ODNOSI U REPUBLICI I PRAVA I DUŽNOSTI REPUBLIKE

1. Odnosi u Republici

Član 282.

Radni ljudi i građani, narodi Bosne i Hercegovine i pripadnici drugih naroda i narodnosti, koji u njoj žive, ostvaruju i obezbjeđuju samoupravljanje i razvoj socijalističkih samoupravnih društveno-ekonomskih i političkih odnosa na osnovama udruženog rada sredstvima u društvenoj svojini, nacionalnu slobodu, ravnopravnost i suverenost, teritorijalnu cjelokupnost, narodnu odbranu, bezbjednost i društvenu samozaštitu, razvijaju i jačaju bratstvo i jedinstvo naroda i narodnosti u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini i Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji, ostvaruju i osiguravaju uslove za što uspješniji društveni razvoj, ostvaruju i obezbjeđuju jedinstveno jugoslovensko tržište, obezbjeđuju demokratske slobode i prava čovjeka i građanina, solidarnost i socijalnu sigurnost radnih ljudi i građana, ustavnost i zakonitost, učestvuju u utvrđivanju i ostvarivanju spoljne politike, zalažu se za mir u svijetu na osnovama politike nesvrstavanja i pružanja podrške svim progresivnim i oslobodilačkim snagama u svijetu, izgrađuju i razvijaju odgovarajuće oblike međusobne saradnje i vrše sve druge društvene poslove od zajedničkog interesa za politički, privredni i kulturni život i samoupravni društveni razvitak Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.

Radni ljudi i građani, narodi Bosne i Hercegovine i pripadnici drugih naroda i narodnosti, koji u njoj žive, ostvaruju svoje zajedničke interese u organizacijama udruženog rada, u mjesnim zajednicama, u samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i u opštinama, djelatnošću društveno-političkih i drugih društvenih organizacija, samoupravnim sporazumijevanjem i društvenim dogovaranjem, saradnjom i dogovaranjem sa drugim republikama i autonomnim pokrajinama, slobodnim i svestranim aktivnostima radnih ljudi i građana, kao i preko republičkih organa kad je to određeno ovim ustavom i zakonom.

Član 283.

Odluke, isprave i drugi pojedinačni akti izdati od državnih organa i ovlašćenih organizacija u drugim republikama i autonomnim pokrajinama imaju u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini istu važnost.

Član 284.

Radni ljudi i narodi i narodnosti Bosne i Hercegovine ostvaruju svoje ekonomske interese na jedinstvenom jugoslovenskom tržištu.

Na jedinstvenom jugoslovenskom tržištu radni ljudi i organizacije udruženog rada su ravnopravni u obavljanju djelatnosti i sticanju dohotka, na osnovu djelovanja zakonitosti tržišta i društvenog usmjeravanja privrednog i društvenog razvoja i usklađivanja odnosa na tržištu.

U Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini, kao dijelu jedinstvenog jugoslovenskog tržišta, radni ljudi i organizacije udruženog rada sa područja drugih republika i autonomnih pokrajina u obavljanju djelatnosti i sticanju dohotka na osnovu djelovanja zakonitosti tržišta i društvenog usmjeravanja privrednog i društvenog razvoja i usklađivanja odnosa na tržištu, ravnopravni su sa radnim ljudima i organizacijama udruženog rada u Republici.

Društveno-političke zajednice, u okviru svojih prava i dužnosti, odgovorne su za obezbjeđivanje jedinstva jugoslovenskog tržišta na svom području.

Protivustavan je svaki akt i svaka radnja kojima se narušava jedinstvo jugoslovenskog tržišta.

Član 285.

Organizacije udruženog rada i njihove zajednice i udruženja, bez obzira na njihovo sjedište, posluju slobodno i ravnopravno na teritoriji Republike, u skladu sa propisima koji važe u mjestu njihovog poslovanja.

Protivustavni su propisi i drugi akti i radnje kojima se organizacije udruženog rada ili radni ljudi sa teritorije drugih republika i autonomnih pokrajina, pa time i druge republike i autonomne pokrajine, stavljaju u neravnopravan položaj.

Član 286.

Zabranjeno je udruživanje organizacija udruženog rada i svaka druga djelatnost i radnja organizacija i državnih organa koji su upravljeni na sprečavanje slobodnog kretanja i udruživanja rada i sredstava i slobodne razmjene robe i usluga, ili na stvaranje monopolskog položaja u Republici, kao dijelu jedinstvenog jugoslovenskog tržišta, kojim se stiču materijalna i druga preimućstva koja se ne zasnivaju na radu i stvaraju neravnopravni odnosi u poslovanju ili narušavaju drugi ekonomski i društveni odnosi utvrđeni ustavom.

Član 287.

Zapošljavanje građana je slobodno na teritoriji Republike pod jednakim uslovima koji važe u mjestu zaposlenja.

Prava po osnovu rada koja su od uticaja na ostvarivanje prava iz socijalnog osiguranja i druga slična prava priznaju se na teritoriji Republike bez obzira na to u kojoj su društveno-političkoj zajednici stečena.

Prava, dužnosti i obaveze građana koji obavljaju djelatnosti u inostranstvu ili su zaposleni u inostranstvu utvrđuju se zakonom.

Član 288.

Društveni plan Bosne i Hercegovine zasniva se na dogovoru radnih ljudi, organizacija udruženog rada, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i opština, gradskih i regionalnih zajednica kao društveno-političkih zajednica o ekonomskoj politici od zajedničkog interesa.

Društvenim planom Bosne i Hercegovine, na osnovu planova i programa rada i razvoja i zajednički ocijenjenih mogućnosti i uslova razvoja organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, kao i planova razvoja opština, gradskih i regionalnih zajednica i razvoja Republike kao cjeline i na toj osnovi usklađenih zajedničkih interesa, utvrđuje se zajednička ekonomska politika i u skladu s njom usmjerava društvena reprodukcija na osnovama socijalističkih samoupravnih društveno-ekonomskih odnosa.

Društvenim planom Bosne i Hercegovine utvrđuju se i smjernice i okviri za donošenje mjera ekonomske politike i drugih mjera, koje donose organi Republike radi obezbjeđivanja uslova za ostvarivanje usklađenih zajedničkih interesa udruženog rada, opština i gradskih i regionalnih zajednica na jedinstvenom jugoslovenskom tržištu.

Član 289.

Razvoj privredno nedovoljno razvijenih područja od opšteg je interesa za skladan razvoj cjelokupne privrede i za svestrani društveno-ekonomski razvoj Republike.

Republika se stara o obezbjeđivanju materijalnih i drugih uslova za podsticanje bržeg privrednog razvoja i za jačanje materijalne osnove društvenih djelatnosti privredno nedovoljno razvijenih područja.

Razvoj privredno nedovoljno razvijenih područja u Republici ostvaruje se prvenstveno neposrednim povezivanjem sa privredno razvijenim područjima, zajedničkim programiranjem razvoja i zajedničkim ulaganjima u privredu nedovoljno razvijenih područja.

Obrazuje se poseban republički fond za kreditiranje bržeg privrednog razvoja nedovoljno razvijenih područja.

Zakonom se utvrđuju privredno nedovoljno razvijena područja, stalni izvori finansiranja fonda, posebni uslovi kreditiranja iz sredstava fonda, način upravljanja i poslovanja fonda.

Član 290.

Ako se aktima organa društveno-političkih zajednica kojima se utvrđuje ili sprovodi zajednička ekonomska politika narušava ravnopravnost organizacija udruženog rada u sticanju dohotka i raspolaganju rezultatima rada, istovremeno sa utvrđivanjem zajedničke ekonomske politike, odnosno sa donošenjem mjera za njeno sprovođenje, utvrđuje se i obezbjeđuje kompenzacija kao sastavni dio mjera zajedničke ekonomske politike za odgovarajući planski period.

Član 291.

Narodna banka Bosne i Hercegovine je ustanova jedinstvenog monetarnog sistema Jugoslavije.

Narodna banka Bosne i Hercegovine zajedno sa Narodnom bankom Jugoslavije i narodnim bankama drugih republika i autonomnih pokrajina sprovodi zajedničku emisionu politiku.

Narodna banka Bosne i Hercegovine, u okviru zajedničke emisione politike, utvrđuje, u skladu sa zakonom, uslove i način korišćenja novčanih sredstava u Republici i preduzima druge mjere za ostvarivanje kreditne politike koju utvrđuje Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.

Narodna banka Bosne i Hercegovine odgovorna je u okviru svojih prava i dužnosti za stabilnost valute, za opštu likvidnost plaćanja u zemlji i prema inostranstvu i za sprovođenje zajednički utvrđene monetarno-kreditne politike.

Narodna banka Bosne i Hercegovine samostalno primjenjuje utvrđene mjere kojima se ostvaruju ciljevi i zadaci monetarno-kreditne i devizne politike. Poslovne banke i druge finansijske organizacije dužne su da se pridržavaju odluka koje Narodna banka Bosne i Hercegovine donosi radi ostvarivanja te politike.

Narodna banka Bosne i Hercegovine prima u depozit sredstva društveno-političkih zajednica, a može u njihovo ime i za njihov račun, u skladu sa zakonom, obavljati i druge bankarske poslove.

Narodna banka Bosne i Hercegovine ne može se baviti drugom djelatnošću poslovnih banaka.

Status Narodne banke Bosne i Hercegovine uređuje se zakonom.

Narodnom bankom Bosne i Hercegovine upravlja savjet Banke, a radom Banke i organizacijom njenog poslovanja rukovodi guverner.

Savjet i guverner Narodne banke Bosne i Hercegovine odgovaraju za rad Banke Skupštini SRBiH.

Član 292.

Sistem, izvori i vrste poreza, taksa i ostalih dažbina uređuju se zakonom.

Član 293.

Radi zadovoljavanja opštih društvenih potreba utvrđenih ovim ustavom i drugih društvenih potreba građani plaćaju poreze na prihode, imovinu i imovinska prava, takse i druge dažbine.

Radni ljudi koji samostalno obavljaju djelatnost ličnim radom i zemljoradnici plaćaju porez iz ličnog dohotka.

Član 294.

Republika sarađuje sa drugim republikama i autonomnim pokrajinama u oblasti poreske politike i međusobnim dogovorima usklađuje osnove poreske politike i poreski sistem, ako to zahtijeva obezbjeđivanje jedinstva i stabilnosti jugoslovenskog tržišta.

Član 295.

Porezi i doprinosi koji se plaćaju iz dohotka osnovne organizacije udruženog rada plaćaju se prema propisima i u korist društveno-političke zajednice na čijem području osnovna organizacija trajno obavlja djelatnost, odnosno prema odluci i u korist samoupravne interesne zajednice koja osnovnoj organizaciji udruženog rada ili radnicima te organizacije obezbjeđuje zadovoljavanje potreba i interesa, odnosno korišćenje usluga, za koje se plaćaju doprinosi samoupravnoj interesnoj zajednici.

Sredstva koja se iz prihoda banaka raspoređuju osnovnim organizacijama udruženog rada i drugim društvenim pravnim licima oporezuju se kao prihod tih lica po propisima društveno-političke zajednice kojoj se plaća porez iz dohotka tih lica i u njenu korist.

Porezi i doprinosi iz ličnih dohodaka, odnosno prihoda radnika i građana, osim poreza na imovinu i prihoda od imovine, plaćaju se, u skladu sa saveznim zakonom, prema propisima i u korist društveno-političke zajednice na čijem području radnik ili građanin živi, odnosno prema odluci i u korist samoupravne interesne zajednice koja radniku i građaninu ili članovima njihove porodice obezbjeđuje zadovoljavanje potreba i interesa, odnosno korišćenje usluga, za koje se ti doprinosi plaćaju.

Član 296.

Društveno-politička zajednica ima budžet. U budžetu se utvrđuju svi prihodi i svi rashodi društveno-političke zajednice.

Član 297.

Društveno-politička zajednica utvrđuje opšti bilans sredstava u kojem se iskazuju obaveze osnovnih organizacija udruženog rada, radnika, drugih radnih ljudi i građana u oblasti opšte i zajedničke potrošnje. Opšti bilans sredstava služi društveno-političkim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i mjesnim zajednicama kao osnova za dogovorno usklađivanje obaveza osnovnih organizacija udruženog rada, radnika, drugih radnih ljudi i građana sa njihovim mogućnostima, opštim društvenim i zajedničkim potrebama i ciljevima razvojne politike utvrđenim društvenim planom.

Član 298.

Kad je to neophodno radi sprečavanja i otklanjanja većih poremećaja u privredi ili kad to zahtijevaju interesi narodne odbrane ili druge vanredne potrebe Republike, zakonom se mogu propisati:

granice u kojima društveno-političke zajednice mogu utvrđivati svoje prihode iz dohotka organizacija udruženog rada i prometa proizvoda i usluga;

obaveze organizacija udruženog rada, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i društveno-političkih zajednica da obrazuju rezervna društvena sredstva;

privremena zabrana raspolaganja dijelom društvenih sredstava za potrošnju ili dijelom društvenih sredstava za finansiranje proširene reprodukcije od strane organizacija udruženog rada, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica i društveno-političkih zajednica;

način raspolaganja viškovima prihoda budžeta društveno-političkih zajednica kao i viškovima prihoda samoupravnih interesnih zajednica koji proizlaze iz zakonom utvrđenih obaveza.

Član 299.

Za izvršavanje zakona i drugih saveznih i republičkih propisa odgovorni su opštinski organi, ukoliko to Ustavom SFRJ, ovim ustavom i zakonom nije stavljeno u nadležnost saveznih ili republičkih organa.

Član 300.

Zakonom se mogu pojedini poslovi iz nadležnosti Republike prenijeti u nadležnost opštinskih organa, uz obavezu Republike, da tim organima obezbijedi odgovarajuća sredstva, odnosno izvore prihoda za vršenje prenesenih poslova.

Republika može neposredno preko svojih organa obezbjeđivati izvršavanje zakona i drugih propisa za čije su izvršavanje nadležni opštinski organi, ako i dok ovi organi ne izvršavaju te propise.

Zakonom se može propisati obaveza opštine da osnuje određene organe za vršenje nadzora nad izvršavanjem zakona i drugih propisa, odnosno organe uprave za vršenje poslova od opšteg interesa za Republiku koji su preneseni u nadležnost opštinskih organa.

Član 302.

Republički organi koji vrše poslove upravnog i inspekcijskog nadzora mogu, u skladu sa zakonom, vršiti ove poslove na cijeloj teritoriji Republike radi kontrole izvršavanja zakona i zaštite zakonitosti i prava radnih ljudi, organizacija udruženog rada, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica.

2. Prava i dužnosti Republike

Član 303.

Socijalističku Republiku Bosnu i Hercegovinu predstavljaju ovim ustavom određeni organi Republike.

Član 304.

Republika preko republičkih organa, u okviru svojih prava i dužnosti utvrđenih ustavom:

obezbjeđuje ustavom utvrđeni poredak Republike, uslove za ostvarivanje samoupravljanja i razvoj samoupravnih socijalističkih društvenih odnosa, ravnopravnost naroda i narodnosti, kao i ostvarivanje i zaštitu sloboda, prava i dužnosti čovjeka i građanina;

podstiče, usmjerava i usklađuje razvoj privrede i drugih društvenih djelatnosti; obezbjeđuje uslove za što skladniji razvoj Republike u cjelini, a posebno za brži razvoj privredno nedovoljno razvijenih područja;

učestvuje u utvrđivanju i sprovođenju politike federacije; ostvaruje i razvija saradnju sa Skupštinom SFRJ i sa skupštinama republika i autonomnih pokrajina;

uređuje: prava radnika u udruženom radu kojima se obezbjeđuje njihov ustavom utvrđeni položaj u samoupravnim i društveno-ekonomskim odnosima i prava radnih ljudi radi obezbjeđenja njihove socijalne sigurnosti i solidarnosti; uređuje zapošljavanje radnih ljudi i zaštitu na radu;

uređuje prava i obaveze organizacija udruženog rada, samoupravnih interesnih zajednica, drugih samoupravnih organizacija i zajednica i društveno-političkih zajednica u pogledu sredstava u društvenoj svojini; uređuje organizaciju, prava i dužnosti društvenog pravobranioca samoupravljanja;

uređuje: obligacione odnose, svojinsko-pravne i druge stvarno-pravne odnose, imovinsko-pravne i druge materijalno-pravne odnose;

uređuje sistem društvenog planiranja i utvrđuje društveni plan Bosne i Hercegovine; utvrđuje osnove dugoročne politike društveno-ekonomskog razvoja i dugoročni program razvoja za pojedine oblasti od interesa za razvoj Republike; uređuje kreditni i bankarski sistem, sistem osiguranja imovine i lica; obezbjeđuje sprovođenje mjera kojima se sprečava narušavanje jedinstva jugoslovenskog tržišta; uređuje odnose u oblasti prometa robe i usluga; uređuje društvenu kontrolu cijena i obezbjeđuje neposrednu kontrolu cijena robe i usluga od interesa za Republiku, uređuje i obezbjeđuje republičke robne rezerve; uređuje ograničenje prometa robe i usluga od interesa za Republiku u slučaju elementarnih nepogoda velikih razmjera i nestašice dobara neophodnih za potrebe privrede i život građana; uređuje i obezbjeđuje kreditiranje bržeg razvoja privredno nedovoljno razvijenih područja; uređuje udruživanje organizacija udruženog rada i njihovih udruženja u privredne komore i druga opšta udruženja; uređuje obavezno udruživanje organizacija udruženog rada u zajednice; uređuje status Narodne banke Bosne i Hercegovine; uređuje organizaciju i funkcionisanje Službe društvenog knjigovodstva;

uređuje: sistem finansiranja društveno-političkih zajednica, poreski sistem, sistem taksa i drugih dažbina; odlučuje o obimu i načinu finansiranja opštih i drugih društvenih potreba u Republici; uređuje javne zajmove, igre na sreću i načela o samodoprinosu;

uređuje: režim voda, korišćenje poljoprivrednog zemljišta, šuma i šumskog zemljišta, upravljanje šumama i šumskim zemljištem, zdravstvenu zaštitu stoke i bilja, lov i ribolov, rudarstvo i korišćenje drugih prirodnih bogatstava;

uređuje: zaštitu i unapređivanje čovjekove sredine, prostorno i urbanističko planiranje, projektovanje i izgradnju investicionih i drugih objekata, načela o korišćenju zemljišta i dobara u opštoj upotrebi, stambene odnose, načela u oblasti stambene izgradnje i njenog finansiranja i upravljanja i gazdovanja stambenim zgradama i stanovima, načela o stambenom zadrugarstvu; načela o uređenju i korišćenju građevinskog zemljišta, načela o komunalnim djelatnostima; premjer i katastar zemljišta i evidenciju nekretnina;

uređuje: načela za način vršenja djelatnosti u zanatstvu, ugostiteljstvu i turizmu, odnose u oblasti samostalnog ličnog rada sredstvima u svojini građana, društveno-ekonomski položaj i udruživanje zemljoradnika;

uređuje: saobraćaj i veze, bezbjednost saobraćaja, zaštitu od požara i drugih elementarnih nepogoda, nabavljanje, nošenje i držanje oružja, promet i prevoz eksploziva i radioaktivnih i drugih opasnih materija, transport zapaljivih tekućina i plinova, upravljanje i korišćenje puteva, meteorološku, hidrološku i seizmološku službu;

uređuje: sistem vaspitanja i obrazovanja, kulture, fizičke i tehničke kulture, načela organizacije naučnoistraživačke djelatnosti, zaštitu i korišćenje kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa, izdavačku i filmsku djelatnost, radio-televiziju, štampu i druge vidove javnog informisanja i komuniciranja;

uređuje: zdravstvenu zaštitu radnih ljudi i građana i organizaciju zdravstvene službe; uređuje i obezbjeđuje posebnu zaštitu boraca, vojnih invalida i porodica palih boraca, zaštitu žrtava neprijateljskog djelovanja kojim se ugrožava bezbjednost zemlje ili ustavom utvrđeni poredak, kao i njihovih porodica, uređuje zaštitu žrtava fašističkog terora i civilnih žrtava rata, uređuje načela dječije zaštite, zaštite starih i iznemoglih lica i drugih vidova socijalne zaštite;

uređuje i organizuje prikupljanje, evidentiranje i obradu statističkih i drugih podataka o stanju u pojedinim oblastima društvenog života, o stanju i kretanju stanovništva, o ekonomskim i drugim pojavama, kao i drugih podataka od interesa za Republiku;

štiti ustavnost i zakonitost u skladu sa ovim ustavom; obezbjeđuje jedinstvo pravnog sistema; uređuje sistem narodne odbrane i stara se o njegovom sprovođenju; uređuje sistem društvene samozaštite; uređuje i organizuje službu državne bezbjednosti; uređuje službu javne bezbjednosti i javni red i mir;

uređuje: republičko državljanstvo, lično ime, matične knjige, lične karte, prijavljivanje prebivališta i boravišta, zborove i druge javne skupove, položaj društvenih organizacija i udruženja građana, upotrebu pečata sa grbom Republike i republičke zastave; uređuje načela o referendumu; pravni položaj vjerskih zajednica; utvrđuje praznike, odlikovanja, nagrade i druga priznanja Republike; uređuje proglašavanje nestalih lica za umrle i dokazivanje smrti; uređuje ovjeru potpisa, rukopisa i prepisa;

uređuje brak, odnose roditelja i djece, starateljstvo i usvojenje; uređuje nasljeđivanje;

određuje krivična djela i privredne prestupe i sankcije za ta djela; uređuje izvršenje kaznenih sankcija, sistem prekršaja, prekršajni postupak i odgovornost i sankcije za prekršaje kojima se povređuju republički propisi; uređuje posebne sudske i upravne postupke u oblastima u kojima društvene odnose uređuje Republika; uređuje amnestiju i pomilovanja;

uređuje: vrste, nadležnost, sastav i organizaciju redovnih sudova, nadležnost i organizaciju javnih tužilaštava; uređuje javno pravobranilaštvo, advokaturu i druge vidove pravne pomoći;

uređuje političko-teritorijalnu organizaciju Republike, uređuje načela za izbor delegacija u osnovnim samoupravnim organizacijama i zajednicama i izbor delegata u skupštine društveno-političkih zajednica; uređuje biračke spiskove;

uređuje organizaciju i rad republičkih organa uprave, kao i njihove materijalne i druge odnose; uređuje prava, dužnosti i odgovornosti radnika u republičkim organima; uređuje načela organizacije opštinskih organa uprave;

utvrđuje politiku izvršavanja republičkih zakona i obezbjeđuje izvršavanje republičkih i saveznih zakona i drugih propisa na teritoriji Republike;

vrši druga prava i dužnosti utvrđene ovim ustavom.

Zakonom se mogu utvrditi načela i o drugim pitanjima koja su od zajedničkog interesa za radne ljude u Republici ili kad to zahtijeva interes razvoja Republike u cjelini. Ovaj zakon donosi se dvotrećinskom većinom glasova svih delegata nadležnih vijeća.

Na inicijativu skupština opština zakonom se mogu uređivati jedinstveno za cijelu teritoriju Republike i odnosi iz okvira prava i dužnosti opštine. Ovaj zakon donosi se po prethodnoj saglasnosti većine skupština opština.

Član 305.

Zakonom se, u okviru prava i dužnosti Republike, mogu uređivati i drugi odnosi u oblastima koje se uređuju saveznim zakonom.

Ako u oblastima koje se uređuju saveznim zakonom takav zakon nije donesen, Republika može donositi svoje zakone, ako je to od interesa za ostvarivanje njenih prava i dužnosti.

Član 306.

Radi ostvarivanja odgovornosti Republike u vršenju određenih funkcija federacije, Republika daje saglasnost na promjenu Ustava SFRJ i druge akte i mjere organa federacije određene Ustavom SFRJ i učestvuje u utvrđivanju i sprovođenju politike Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, na način i po postupku utvrđenim Ustavom SFRJ i ovim ustavom.

Član 307.

Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina, ravnopravno sa drugim republikama i autonomnim pokrajinama, učestvuje u utvrđivanju i ostvarivanju spoljne politike Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i u uspostavljanju, održavanju i razvijanju njenih odnosa sa drugim državama i međunarodnim organizacijama.

Član 308.

Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina, u okviru utvrđene spoljne politike Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, sarađuje sa organima drugih država i međunarodnim organizacijama i sa njima uspostavlja, održava i razvija odnose u oblastima za koje je nadležna.

Republika se stara o odnosima Bosne i Hercegovine sa susjednim državama i o saradnji sa organima tih država i odgovarajućim međunarodnim organima i organizacijama.

Republika se brine o iseljenicima sa svog područja i svestrano unapređuje njihove odnose i veze s domovinom.

Član 309.

Republika ostvaruje saradnju sa drugim republikama i autonomnim pokrajinama u oblasti spoljne politike i u uspostavljanju, održavanju i razvijanju odnosa sa inostranstvom.

Član 310.

Organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice mogu, u okviru utvrđene spoljne politike i međunarodnih ugovora Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, uspostavljati, održavati i razvijati ekonomske, kulturne i druge odnose sa odgovarajućim organizacijama i zajednicama u inostranstvu.

Republika podstiče i unapređuje saradnju i odnose organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica sa odgovarajućim organizacijama i zajednicama u inostranstvu.

Član 311.

Radi ostvarivanja saradnje i određenih ciljeva od zajedničkog interesa, Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina, sporazumno sa drugim republikama i autonomnim pokrajinama, osniva zajednička tijela, organe i organizacije, preduzima zajedničke akcije, udružuje sredstva, podstiče naučnu, kulturno-prosvjetnu, tehničku, sportsku i drugu saradnju i razmjenu iskustava.

Član 312.

Ovlašćeni predstavnici republičkih organa i organizacija mogu, u odnosima sa organima i organizacijama drugih republika i autonomnih pokrajina, preuzimati obaveze u okviru djelokruga i ovlašćenja organa i organizacija koje predstavljaju.

Zaključci organa i organizacija u međurepubličkoj saradnji obavezuju organe i organizacije Republike samo ako ih prihvati nadležni organ, odnosno organizacija.

DIO TREĆI — ORGANIZACIJA REPUBLIKE

GLAVA IX — SKUPŠTINA SOCIJALISTIČKE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE

1. Položaj i nadležnost

Član 313.

Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine je organ društvenog samoupravljanja i najviši organ vlasti u okviru prava i dužnosti Republike.

Skupština SRBiH vrši svoja prava i dužnosti na osnovu i u okviru ustava i zakona.

Član 314.

Skupština SRBiH:

odlučuje o promjeni Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine; daje predlog, mišljenje odnosno saglasnost na promjene Ustava SFRJ;

utvrđuje politiku i odlučuje o drugim osnovnim pitanjima od značaja za politički, privredni, socijalni i kulturni razvoj Republike;

razmatra pitanja od zajedničkog interesa za organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice i usklađuje njihove odnose i interese; podstiče samoupravno sporazumijevanje i društveno dogovaranje;

razmatra pitanja iz oblasti spoljne politike i međunarodnih odnosa; daje saglasnost na zaključivanje međunarodnih ugovora u slučajevima predviđenim Ustavom SFRJ;

utvrđuje predlog odnosno daje saglasnost za uređivanje odnosa o kojima Skupština Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije odlučuje na osnovu predloga, odnosno saglasnosti republičkih skupština;

donosi društveni plan Bosne i Hercegovine, republički budžet, republički završni račun, republički opšti bilans sredstava i prostorni plan Bosne i Hercegovine; donosi zakone i druge propise i opšte akte; daje autentična tumačenja republičkih zakona;

odlučuje o promjeni granica Republike;

utvrđuje sistem narodne odbrane u Republici;

daje amnestiju za krivična djela utvrđena republičkim zakonom;

odlučuje o zaduživanju Republike i o raspisivanju republičkih javnih zajmova;

osniva radne organizacije;

raspisuje republički referendum;

utvrđuje politiku izvršavanja republičkih zakona i drugih propisa i opštih akata i obaveze organa i organizacija u Republici u izvršavanju saveznih i republičkih zakona;

vrši političku kontrolu nad radom Izvršnog vijeća i republičkih organa uprave i organizacija i daje im opšte smjernice za rad; vrši političku kontrolu nad radom nosilaca javnih i drugih društvenih funkcija odgovornih Skupštini;

pretresa mišljenja i predloge Ustavnog suda Bosne i Hercegovine u ostvarivanju zaštite ustavnosti i zakonitosti;

pretresa izvještaje republičkih pravosudnih organa o primjeni zakona i o njihovom radu i zauzima stavove o tim izvještajima;

vrši društveni nadzor;

bira i razrješava predsjednika i članove Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine i člana Predsjedništva Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije;

bira i opoziva delegaciju Skupštine u Vijeće republika i pokrajina Skupštine SFRJ;

bira i razrješava predsjednika i potpredsjednika Skupštine, članove komisija, odbora i drugih skupštinskih tijela;

bira i razrješava predsjednika i članove Izvršnog vijeća, predsjednika i sudije Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, predsjednika i sudije Vrhovnog suda Bosne i Hercegovine i drugih sudova utvrđenih zakonom i članove Savjeta Republike;

imenuje i razrješava republičke sekretare i druge starješine republičkih organa uprave i organizacija koje vrše poslove od interesa za Republiku; republičkog društvenog pravobranioca samoupravljanja, generalnog sekretara i sekretara Skupštine, republičkog javnog tužioca, guvernera Narodne banke Bosne i Hercegovine i druge funkcionere, članove kolegijalnih tijela i članove organa upravljanja organizacija za koje je to određeno ovim ustavom i zakonom;

odlučuje o produženju mandata delegata u skupštinama društveno-političkih zajednica;

vrši druge poslove utvrđene ovim ustavom.

Skupština može donositi deklaracije, rezolucije i preporuke.

2. Sastav i izbor vijeća

Član 315.

U Skupštini SRBiH obrazuju se Vijeće udruženog rada, Društveno-političko vijeće i Vijeće opština.

Vijeće udruženog rada sačinjavaju delegati radnih ljudi u organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama rada.

Društveno-političko vijeće sačinjavaju delegati radnih ljudi i građana organizovanih u društveno-političke organizacije.

Vijeće opština sačinjavaju delegati radnih ljudi i građana u opštinama.

Član 316.

Vijeće udruženog rada ima 160 delegata.

Delegati u Vijeće udruženog rada biraju se iz sastava odgovarajućih delegacija.

Delegate u Vijeće udruženog rada biraju tajnim glasanjem delegati u vijećima udruženog rada skupština opština delegirani iz delegacija sljedećih oblasti društvenog rada:
a) iz privrede;
b) iz oblasti obrazovanja i vaspitanja, nauke, kulture i fizičke kulture;
c) iz oblasti zdravstva i socijalne zaštite;
d) radnih ljudi koji rade sredstvima rada na koja postoji pravo svojine u poljoprivrednoj, zanatskoj i drugim sličnim djelatnostima zajedno sa radnicima sa kojima udružuju svoj rad i sredstva rada;
e) radnih ljudi u radnim zajednicama državnih organa, društveno-političkih organizacija i udruženja i u drugim radnim zajednicama koje nisu organizovane kao organizacije udruženog rada, kao i aktivnih vojnih lica i građanskih lica na službi u oružanim snagama SFRJ.

Ako radnim ljudima u oblasti obrazovanja i vaspitanja, nauke, kulture i fizičke kulture i u oblasti zdravstva i socijalne zaštite prema broju radnih ljudi u tim oblastima pripada manje od po 16 delegata, iz tih oblasti delegira se po 15 delegata.

Član 317.

Društveno-političko vijeće ima 80 delegata.

Društveno-političko vijeće sačinjavaju delegati radnih ljudi i građana organizovanih u društveno-političkim organizacijama u okviru Socijalističkog saveza radnog naroda Bosne i Hercegovine.

Ove organizacije, u okviru Socijalističkog saveza radnog naroda Bosne i Hercegovine, dogovorno utvrđuju listu kandidata za delegate.

O izboru delegata na osnovu liste izjašnjavaju se društveno-politička vijeća skupština opština, tajnim glasanjem.

Član 318.

Vijeće opština ima 80 delegata.

Delegate u Vijeće opština biraju tajnim glasanjem vijeća mjesnih zajednica skupština opština iz sastava delegacija iz kojih se delegiraju delegati u vijeća skupštine opštine.

Broj delegata koji se delegiraju u Vijeće opština utvrđuje se srazmjerno broju radnih ljudi i građana koji žive na području opštine.

Ako se prema broju radnih ljudi i građana koji žive na području opštine ne bi mogao delegirati nijedan delegat, vijeće mjesnih zajednica skupštine opštine delegira jednog delegata pod uslovom da broj radnih ljudi i građana iznosi najmanje 40.000.

Član 319.

Kandidate za delegate u Vijeće udruženog rada i u Vijeće opština predlažu i utvrđuju delegacije osnovnih samoupravnih organizacija i zajednica u Socijalističkom savezu radnog naroda Bosne i Hercegovine i to u njegovim organizacijama odnosno u organizacijama sindikata.

3. Djelokrug vijeća

Član 320.

Vijeća Skupštine SRBiH odlučuju o pitanjima iz nadležnosti Skupštine samostalno, ravnopravno ili na zajedničkoj sjednici svih vijeća.

(Stavovi 2. i 3. izmijenjeni Amandmanom IV)

Član 321.

Vijeće udruženog rada samostalno:

pretresa i odlučuje o pitanjima raspodjele dohotka i ličnih dohodaka;

pretresa pitanja, donosi zakone, druge propise i opšte akte: o pravima radnika u udruženom radu; o pravima i obavezama u pogledu raspolaganja sredstvima u društvenoj svojini; o pravima radnih ljudi po osnovu socijalne sigurnosti i solidarnosti; o zapošljavanju; o zaštiti na radu; o prometu robe i usluga; o udruživanju organizacija udruženog rada u komore i druga opšta udruženja i zajednice; o korišćenju poljoprivrednog zemljišta, šuma i šumskog zemljišta, o upravljanju šumskim zemljištem i šumama; o zdravstvenoj zaštiti stoke i bilja; o lovu i ribolovu; o rudarstvu i korišćenju drugih prirodnih bogatstava; o projektovanju i izgradnji investicionih i drugih objekata; o putevima; o položaju i udruživanju zemljoradnika; o uslužnim djelatnostima; o ličnom radu; o korišćenju dijela dohotka koji je rezultat rada u izuzetno povoljnim okolnostima; o kreditnom i bankarskom sistemu; o osiguranju imovine i lica; o samoupravnim sudovima;

pretresa i odlučuje o drugim pitanjima iz oblasti društveno-ekonomskih odnosa, osim onih pitanja o kojima odlučuje ravnopravno s drugim vijećima;

osniva radne organizacije.

Član 322.

Društveno-političko vijeće samostalno:

pretresa pitanja društveno-političkog sistema, ostvarivanja ravnopravnosti naroda i narodnosti, jedinstva pravnog sistema, ostvarivanja ustavnosti i zakonitosti i zaštite sloboda, prava i dužnosti čovjeka i građanina;

pretresa pitanja i donosi zakone, druge propise i opšte akte: o državnoj i javnoj bezbjednosti; o društvenoj samozaštiti; o nabavljanju, držanju i nošenju oružja; o društvenim organizacijama i udruženjima građana; o republičkom državljanstvu; o upotrebi pečata sa grbom Republike i republičke zastave; o pravnom položaju vjerskih zajednica; o redovnim sudovima i o javnom tužilaštvu; o javnom pravobranilaštvu; o advokaturi i drugim vidovima pravne pomoći; o republičkim organima uprave; o određivanju krivičnih djela i privrednih prestupa i odgovornosti za njih; o izvršenju kaznenih sankcija i vaspitno-popravnih mjera; o sistemu prekršaja i prekršajnom postupku; o posebnim sudskim i upravnim postupcima; o amnestiji i pomilovanju; o odgovornosti nosilaca društvenih funkcija;

pretresa mišljenja i predloge Ustavnog suda Bosne i Hercegovine;

pretresa izvještaje Vrhovnog suda Bosne i Hercegovine i drugih sudova za koje to bude određeno zakonom i izvještaj republičkog javnog tužioca;

bira i razrješava predsjednika i sudije Vrhovnog suda Bosne i Hercegovine i drugih sudova određenih zakonom;

imenuje i razrješava: republičkog društvenog pravobranioca samoupravljanja, starješine republičkih organa uprave i organizacija koje vrše poslove od interesa za Republiku, republičkog javnog tužioca, generalnog sekretara Skupštine SRBiH i sekretara Skupštine, guvernera Narodne banke Bosne i Hercegovine i druge zakonom određene funkcionere i članove kolegijalnih tijela i organa upravljanja organizacija.

Društveno-političko vijeće prati ostvarivanje i razvoj socijalističkih samoupravnih odnosa, opšte stanje u Republici i ostvarivanje politike koju je utvrdila Skupština sa stanovišta obezbjeđenja jedinstva društveno-ekonomskog i društveno-političkog sistema i preduzima mjere, odnosno predlaže preduzimanje mjera nadležnim organima.

Član 323.

Vijeće opština samostalno:

pretresa pitanja samoupravljanja u opštini i mjesnoj zajednici, međuopštinske saradnje i druga pitanja od interesa za radne ljude i građane u mjesnim zajednicama;

pretresa pitanja i donosi zakone, druge propise i opšte akte: o samodoprinosu, o ličnom imenu, matičnim knjigama i ličnoj karti, o prebivalištu i boravištu građana, o biračkim spiskovima, o postupku obrazovanja mjesnih zajednica, o proglašenju nestalih lica za umrle i dokazivanju smrti i o ovjeri potpisa, rukopisa i prepisa.

Član 324.

Vijeće udruženog rada sa Društveno-političkim vijećem ravnopravno:

pretresa pitanja sistema socijalističkih samoupravnih odnosa, opštenarodne odbrane, spoljne politike i međunarodnih odnosa;

pretresa pitanja i donosi zakone, druge propise i opšte akte: o društvenom planiranju; o osnovama dugoročne politike društveno-ekonomskog razvoja i dugoročnim programima razvoja za pojedine oblasti; o organizaciji, pravima i dužnostima društvenog pravobranioca samoupravljanja; o privremenim mjerama u pogledu udruživanja sredstava i ograničavanja raspolaganja sredstvima organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica; o javnim zajmovima; o društvenoj kontroli cijena; o republičkim robnim rezervama; o vaspitanju i obrazovanju, kulturi, fizičkoj i tehničkoj kulturi, o naučnoistraživačkoj djelatnosti; o kulturno-istorijskom i prirodnom nasljeđu; o izdavačkoj i filmskoj djelatnosti, štampi, radiju, televiziji i drugim vidovima javnog informisanja i komuniciranja; o igrama na sreću; o Narodnoj banci Bosne i Hercegovine; o Službi društvenog knjigovodstva; o saobraćaju i vezama; o bezbjednosti saobraćaja; o prometu i transportu opasnih materijala; o statistici; o meteorološkoj, hidrološkoj i seizmološkoj službi; o izboru delegacija u osnovnim samoupravnim organizacijama i zajednicama; o izboru delegata u skupštine društveno-političkih zajednica; o Izvršnom vijeću; o obligacionim, svojinsko-pravnim i drugim imovinsko-pravnim odnosima; o evidenciji nekretnina; o zdravstvu; o zaštiti boraca, vojnih invalida i porodica palih boraca, kao i žrtava neprijateljskog djelovanja kojim se ugrožava bezbjednost zemlje ili ustavom utvrđeni poredak;

odlučuje o obavezi osnivanja odnosno o osnivanju samoupravnih interesnih zajednica;

odlučuje o davanju predloga odnosno saglasnosti na uređenje odnosa o kojima Skupština SFRJ odlučuje na osnovu predloga odnosno saglasnosti skupština republika i autonomnih pokrajina;

daje saglasnost na zaključivanje međunarodnih ugovora u slučajevima predviđenim Ustavom SFRJ;

vrši i druge poslove iz nadležnosti Skupštine SRBiH koji nisu u samostalnom djelokrugu pojedinog vijeća, u ravnopravnom djelokrugu sa Vijećem opština ili u ravnopravnom djelokrugu sa skupštinom samoupravne interesne zajednice, odnosno koji se ne vrše na zajedničkoj sjednici svih vijeća.

Član 325.

Vijeće udruženog rada sa Vijećem opština ravnopravno:

donosi prostorni plan Bosne i Hercegovine;

pretresa pitanja i donosi zakone, druge propise i opšte akte: o finansiranju društveno-političkih zajednica; o porezima, taksama i drugim dažbinama; o dopunskim sredstvima opštinama; o zaštiti i unapređivanju čovjekove sredine; o prostornom i urbanističkom planiranju; o premjeru i katastru zemljišta; o vodama; o zaštiti od požara i drugih elementarnih nepogoda; o komunalnim djelatnostima; o stambenim odnosima; o stambenoj izgradnji i upravljanju stambenim zgradama i stanovima; o stambenom zadrugarstvu; o korišćenju zemljišta i dobara u opštoj upotrebi; o uređenju i korišćenju građevinskog zemljišta; o zaštiti žrtava fašističkog terora, civilnih žrtava rata i drugim vidovima socijalne zaštite.

Član 326.

Društveno-političko vijeće sa Vijećem opština ravnopravno:

odlučuje o promjeni granica Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine;

pretresa pitanja i donosi zakone, druge propise i opšte akte: o političko-teritorijalnoj organizaciji Republike; o javnom redu i miru; o zborovima i drugim javnim skupovima; o referendumu; o organizaciji opštinskih organa uprave; o braku, odnosima roditelja i djece, starateljstvu i usvojenju; o nasljeđivanju;

utvrđuje republičke praznike, odlikovanja, nagrade i druga priznanja.

Član 327.

Vijeće udruženog rada, Društveno-političko vijeće i Vijeće opština ravnopravno:

donose: društveni plan Bosne i Hercegovine, republički budžet, republički završni račun i republički opšti bilans sredstava;

donose zakone i druge propise o narodnoj odbrani i o kreditiranju bržeg razvoja privredno nedovoljno razvijenih područja;

odlučuju o raspisivanju javnih zajmova;

odlučuju o zaduženju i drugim obavezama Republike.

Član 328.

Vijeća Skupštine SRBiH na zajedničkoj sjednici:

odlučuju o promjeni Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine;

daju predlog, mišljenje odnosno saglasnost za promjenu Ustava Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije;

odlučuju o produženju mandata delegata u Skupštini i u skupštinama opština;

biraju i razrješavaju predsjednika i potpredsjednika Skupštine, članove radnih tijela Skupštine, člana Predsjedništva SFRJ, članove Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, predsjednika i članove Izvršnog vijeća, imenuju i razrješavaju republičke sekretare i druge starješine republičkih organa uprave i organizacija koje vrše poslove od interesa za Republiku određene zakonom, biraju i razrješavaju predsjednika i sudije Ustavnog suda Bosne i Hercegovine i članove Savjeta Republike;

biraju i opozivaju delegaciju Skupštine u Vijeću republika i pokrajina Skupštine SFRJ;

donose poslovnik Skupštine i odluku o organizaciji i radu službi Skupštine.

Član 329.

Odluka o izdvajanju dijela dohotka za zajedničke i opšte društvene potrebe i o namjeni i obimu sredstava za ove potrebe ne može se donijeti ako je ne usvoji Vijeće udruženog rada.

Član 330.

Vijeće Skupštine SRBiH može drugom vijeću podnijeti predlog za donošenje akta iz njegovog djelokruga, pretresati predlog zakona, drugog propisa ili opšteg akta odnosno pitanje iz djelokruga drugog vijeća i davati mu mišljenje o tome.

Nadležno vijeće dužno je da uzme u razmatranje predlog odnosno mišljenje drugog vijeća i da dogovaranjem usaglašava stavove.

Član 331.

Vijeća Skupštine SRBiH utvrđuju politiku izvršavanja zakona i drugih propisa i opštih akata koje donose, kao i obaveze republičkih organa i organizacija u vezi sa izvršavanjem tih propisa; u okviru svog djelokruga pretresaju izvještaje Izvršnog vijeća i republičkih organa uprave i organizacija; vrše političku kontrolu nad radom ovih organa i organizacija i svojim smjernicama usmjeravaju njihov rad; daju autentično tumačenje zakona koje donose.

Svako vijeće vrši verifikaciju mandata i odlučuje o mandatno-imunitetskim pitanjima delegata u vijeću.

Po izvršenoj verifikaciji mandata delegati daju svečanu izjavu u tekstu koji utvrdi Skupština.

4. Pravo predlaganja zakona i drugih akata

Član 332.

Pravo predlaganja zakona i drugog propisa i opšteg akta ima svaki delegat u svom vijeću, Izvršno vijeće, radna tijela Skupštine odnosno vijeća i skupština opštine.

Inicijativu za donošenje zakona i drugih propisa i opštih akata mogu pokrenuti organizacije udruženog rada, privredne komore i druga opšta udruženja i zajednice i druge samoupravne organizacije i zajednice, društveno-političke organizacije, društvene organizacije, državni organi, radni ljudi i građani.

5. Način rada i odlučivanja u vijećima

Član 333.

Svako vijeće odlučuje na sjednicama.

Kad vijeća učestvuju ravnopravno u odlučivanju o određenom pitanju mogu na zajedničkoj sjednici pretresati to pitanje, ali o njemu mogu da odluče na odvojenim sjednicama, ako ovim ustavom nije drukčije određeno.

Član 334.

Vijeće udruženog rada odlučuje na sjednici kojoj prisustvuje većina delegata.

Vijeće odlučuje na osnovu usaglašenih stavova delegata iz oblasti društvenog rada iz kojih su delegirani. Stavovi su usaglašeni ako se većina prisutnih delegata svake oblasti društvenog rada izjasni za stav.

Ako se saglasnost ne postigne ni poslije ponovnog pretresa, rješavanje o tom pitanju odgađa se za sljedeću sjednicu a najduže za 16 dana. Ako ni na sljedećoj sjednici ne bude postignuta saglasnost, Vijeće odlučuje većinom glasova svih delegata u Vijeću.

Član 335.

Društveno-političko vijeće, odnosno Vijeće opština odlučuje na sjednici kojoj prisustvuje većina delegata. Vijeće odlučuje većinom glasova prisutnih delegata, ako ovim ustavom nije drukčije određeno.

Član 336.

Vijeća Skupštine SRBiH odlučuju na zajedničkoj sjednici kojoj prisustvuje većina delegata svakog vijeća. Odluke se donose većinom glasova prisutnih delegata, ako ovim ustavom nije drukčije određeno.

Član 337.

Zakon ili drugi propis i opšti akt u čijem donošenju ravnopravno učestvuju dva ili sva tri vijeća smatra se donesenim kad je usvojen u istovjetnom tekstu.

Ako se saglasnost o istovjetnom tekstu ne postigne ni nakon ponovnog pretresa spornog pitanja, vijeća obrazuju zajedničku komisiju od jednakog broja članova, kojoj se povjerava sastavljanje predloga za rješenje spora.

U slučaju da se u zajedničkoj komisiji ne postigne saglasnost ili da jedno vijeće ne usvoji predlog zakona, drugog propisa ili opšteg akta u tekstu koji je predložila komisija, vijeća skidaju sporni akt sa dnevnog reda, a mogu ga ponovo staviti na dnevni red tek po isteku 6 mjeseci.

Ako društveni plan Bosne i Hercegovine i republički budžet ne budu usvojeni u istovjetnom tekstu do određenog roka, predlog se iznosi na zajedničku sjednicu svih vijeća, a odluka se donosi većinom glasova svih delegata u Skupštini.

Ako nadležna vijeća ne usvoje u istovjetnom tekstu zakon, čije bi nedonošenje, po odluci Društveno-političkog vijeća, dovelo do narušavanja stabilnosti tržišta ili bi prouzrokovalo znatnu štetu za društvenu zajednicu, predlog zakona iznosi se na zajedničku sjednicu svih vijeća, a odluka se donosi većinom glasova svih delegata u Skupštini.

Član 338.

Kad skupština samoupravne interesne zajednice učestvuje u donošenju zakona, drugog propisa i opšteg akta sa Vijećem udruženog rada i Društveno-političkim vijećem, taj akt se smatra donesenim ako je usvojen u istovjetnom tekstu.

Ako se saglasnost o istovjetnom tekstu ne postigne ni nakon ponovnog pretresa spornog pitanja, obrazuje se zajednička komisija od jednakog broja delegata svakog vijeća i članova skupštine samoupravne interesne zajednice — radi rješenja spora. U slučaju da se u zajedničkoj komisiji ne postigne saglasnost ili da jedno vijeće odnosno skupština samoupravne interesne zajednice ne usvoji tekst koji je predložila komisija, sporni akt skida se sa dnevnog reda, a može se ponovno staviti na dnevni red tek po isteku roka od šest mjeseci. Ako se ni po isteku ovog roka ne postigne saglasnost o istovjetnom tekstu, predlog zakona, drugog propisa i opšteg akta iznosi se na zajedničku sjednicu Vijeća udruženog rada, Društveno-političkog vijeća i skupštine samoupravne interesne zajednice, a odluka se donosi većinom glasova svih delegata vijeća i članova skupštine samoupravne interesne zajednice.

6. Prava i dužnosti delegata

Član 339.

Svaki delegat u vijećima Skupštine SRBiH ima pravo da, u okviru djelokruga vijeća, pokreće pitanja, da postavlja pitanja Izvršnom vijeću i funkcionerima koji rukovode republičkim organima uprave, da traži obavještenja, da predlaže vijeću da zahtijeva podnošenje izvještaja o radu tih organa, da traži stručnu pomoć i da bude informisan u vršenju svoje funkcije.

Član 340.

Delegat u vijeću Skupštine SRBiH ima pravo da traži obavještenja od funkcionera Skupštine koji su mu dužni dati traženo obavještenje.

Delegat može postavljati pitanja i tražiti obavještenja od organa upravljanja republičkim fondom odnosno samoupravnom organizacijom i zajednicom koji vrše javna ovlašćenja, a koja se odnose na njihov rad.

Najmanje deset delegata u svakom vijeću može podnijeti interpelaciju za pretresanje određenih političkih pitanja u vezi sa radom Izvršnog vijeća.

7. Radna tijela Skupštine SRBiH i vijeća

Član 341.

Za razmatranje i pripremanje predloga zakona, drugih propisa i opštih akata i za proučavanje i pretresanje drugih pitanja, vijeća i Skupština SRBiH mogu obrazovati komisije, odbore i druga stalna i povremena radna tijela.

Sastav, zadaci i način rada radnih tijela utvrđuju se poslovnikom i odlukama vijeća odnosno Skupštine.

Poslovnikom Skupštine mogu se davati određena ovlašćenja pojedinim radnim tijelima Skupštine u vršenju njihovih zadataka.

Radna tijela mogu zahtijevati od državnih organa i samoupravnih organizacija i zajednica potrebne informacije, podatke i isprave.

Radna tijela ne mogu imati istražne i druge sudske funkcije.

Član 342.

U Skupštini SRBiH obrazuje se Komisija za kadrovska pitanja.

Ova komisija pretresa pitanja i predloge u vezi sa izborom, imenovanjem i razrješenjem, kao i druga pitanja kadrovske politike, iz nadležnosti Skupštine.

8. Funkcioneri Skupštine SRBiH

Član 343. (izmijenjen Amandmanom VII)

Član 344.

Vijeća Skupštine SRBiH imaju predsjednika. Predsjednik predstavlja vijeće, saziva sjednice vijeća i predsjedava im i potpisuje akte koje vijeće donosi.

Član 345. (izmijenjen Amandmanom VII)

Član 346.

Skupština SRBiH ima poslovnik. Poslovnikom se uređuju pitanja unutrašnje organizacije i rada Skupštine, određuje bliži djelokrug vijeća, način obrazovanja radnih tijela, utvrđuju uslovi za rad delegata, kao i druga pitanja od značaja za rad Skupštine.

Svako vijeće donosi poslovnik o svojoj organizaciji i radu, u skladu sa poslovnikom Skupštine.

9. Izbor člana Predsjedništva SFRJ

Član 347.

Član Predsjedništva SFRJ bira se i razrješava tajnim glasanjem.

Kandidata za člana Predsjedništva predlaže Republička konferencija Socijalističkog saveza radnog naroda Bosne i Hercegovine.

Za člana Predsjedništva izabran je kandidat koji je dobio većinu glasova svih delegata u Skupštini SRBiH.

Član Predsjedništva za svoj rad u Predsjedništvu odgovara Skupštini.

Član Predsjedništva dužan je da u Predsjedništvu iznese stavove Skupštine o pitanjima iz nadležnosti Predsjedništva.

Član Predsjedništva izvještava Skupštinu, po vlastitoj inicijativi ili na njeno traženje, o svom radu u Predsjedništvu.

Član Predsjedništva može predložiti Skupštini ili njenom organu da razmotri pitanje iz nadležnosti Predsjedništva SFRJ.

Republički organi dužni su na zahtjev člana Predsjedništva davati podatke, objašnjenja i mišljenja o pitanjima iz svog djelokruga.

10. Savjet Republike

Član 348.

Savjet Republike razmatra pitanja unutrašnje i spoljne politike, odnosa sa drugim republikama i autonomnim pokrajinama, kao i djelatnosti organa u Republici, i o svojim stavovima i predlozima obavještava Skupštinu SRBiH.

Sjednice Savjeta saziva i predsjedava im predsjednik Skupštine.

Članove Savjeta bira Skupština iz reda istaknutih društveno-političkih, naučnih i drugih javnih radnika i proizvođača.

Članovi Savjeta biraju se na četiri godine i mogu biti ponovno birani.

Organizacija i način rada Savjeta uređuju se zakonom.

GLAVA X — PREDSJEDNIŠTVO SOCIJALISTIČKE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE

Član 349. (izmijenjen Amandmanom IX)

Član 350.

Predsjedništvo SRBiH u proširenom sastavu sa predsjednikom Skupštine SRBiH, potpredsjednicima Skupštine, predsjednicima vijeća, predsjednikom Izvršnog vijeća i komandantom republičkog štaba narodne odbrane za vrijeme ratnog stanja rukovodi opštenarodnom odbranom na cijeloj teritoriji Republike. Predsjedništvo za vrijeme ratnog stanja ili u slučaju neposredne ratne opasnosti, na predlog Izvršnog vijeća ili po svojoj inicijativi, donosi uredbe sa zakonskom snagom o pitanjima iz nadležnosti Skupštine ako ne postoji mogućnost da se sastanu nadležna vijeća. Predsjedništvo podnosi ove uredbe na potvrdu Skupštini čim ona bude u mogućnosti da se sastane.

Uredbom sa zakonskom snagom mogu se, izuzetno, ako to zahtijevaju interesi odbrane zemlje: obustaviti pojedine odredbe ovog ustava koje se odnose na pojedine slobode, prava i dužnosti čovjeka i građanina i prava samoupravnih organizacija i zajednica; mijenjati sastav i ovlašćenja izvršnih organa i organa uprave; obrazovati oblasti, okruzi, srezovi i druge društveno-političke zajednice i utvrđivati organizacija njihovih organa.

Član 351. (izmijenjen Amandmanom VIII)

Član 352. (izmijenjen Amandmanom VIII)

Član 353.

Član Predsjedništva ne može biti delegat u skupštini društveno-političke zajednice, sudija ustavnog suda i drugih sudova i imenovani funkcioner drugog državnog organa.

Član 354.

Članovi Predsjedništva SRBiH daju na zajedničkoj sjednici svih vijeća Skupštine SRBiH svečanu izjavu. Nakon davanja svečane izjave, Predsjedništvo se konstituiše i preuzima dužnost.

Član 355.

Predsjedništvo SRBiH za svoj rad odgovara Skupštini SRBiH.

Član 356.

Član Predsjedništva SRBiH uživa imunitet kao i delegat u skupštini društveno-političke zajednice.

O imunitetu svog člana odlučuje Predsjedništvo.

Član 357.

Predsjednik u ime Predsjedništva SRBiH predstavlja Socijalističku Republiku Bosnu i Hercegovinu i Predsjedništvo, saziva sjednice Predsjedništva i rukovodi njihovim radom, potpisuje akte koje donosi Predsjedništvo i stara se o sprovođenju akata i zaključaka Predsjedništva.

Član 358.

U slučaju ratnog stanja ili neposredne ratne opasnosti mandat članova Predsjedništva SRBiH se produžava dok ne budu stvoreni uslovi za izbor novih članova Predsjedništva.

GLAVA XI — IZVRŠNO VIJEĆE SKUPŠTINE SRBiH

Član 359.

Izvršno vijeće Skupštine SRBiH je izvršni organ Skupštine.

Izvršno vijeće je, u okviru prava i dužnosti Republike, odgovorno Skupštini za stanje u svim oblastima društvenog života, za sprovođenje politike i izvršavanje republičkih zakona i drugih propisa i opštih akata Skupštine kao i saveznih zakona i drugih propisa i opštih akata za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici i za usmjeravanje i usklađivanje rada republičkih organa uprave.

Izvršno vijeće vrši svoja prava i dužnosti na osnovu i u okviru ustava i zakona.

Član 360.

Izvršno vijeće:

prati stanje i ostvarivanje politike Skupštine SRBiH i predlaže Skupštini utvrđivanje politike;

predlaže zakone, druge propise i opšte akte i ima pravo da daje mišljenje o predlozima zakona, drugih propisa i opštih akata koje Skupštini podnose drugi ovlašćeni predlagači;

utvrđuje predlog društvenog plana Bosne i Hercegovine, republičkog budžeta, republičkog završnog računa i republičkog opšteg bilansa sredstava;

stara se o sprovođenju politike i izvršavanju republičkih zakona, društvenog plana Bosne i Hercegovine, republičkog budžeta i drugih propisa i opštih akata; stara se o izvršavanju saveznih zakona i drugih propisa i opštih akata za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici;

utvrđuje predlog prostornog plana Bosne i Hercegovine;

donosi uredbe, odluke i druge propise za izvršavanje republičkih zakona i drugih propisa i opštih akata i za izvršavanje saveznih zakona i drugih propisa i opštih akata za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici;

stara se o izvršavanju politike opštenarodne odbrane i o sprovođenju priprema za odbranu u Republici;

usklađuje i usmjerava rad republičkih organa uprave i daje im smjernice za rad, radi obezbjeđenja izvršavanja zakona, drugih propisa i opštih akata, vrši nadzor nad radom tih organa;

utvrđuje opšta načela unutrašnje organizacije republičkih organa uprave; osniva stručne i druge službe za svoje potrebe i zajedničke službe za potrebe republičkih organa; postavlja i razrješava funkcionere za koje je to određeno zakonom;

daje saglasnost na propise za izvršenje saveznih zakona, drugih propisa i opštih akata koje donosi Savezno izvršno vijeće na osnovu saglasnosti republičkih i pokrajinskih organa;

učestvuje u obrazovanju međurepubličkih komiteta i delegira članove u te komitete;

vrši i druge poslove utvrđene ovim ustavom i zakonom.

Član 361. (izmijenjen Amandmanom IX)

Član 362. (izmijenjen Amandmanom IX)

Član 363.

Predsjednik i članovi Izvršnog vijeća uživaju imunitet kao i delegati u Skupštini SRBiH.

O pitanju imuniteta člana Izvršnog vijeća odlučuje Vijeće.

Član 364.

Svaki član Izvršnog vijeća ima pravo da predlaže pretresanje pojedinih pitanja iz nadležnosti Vijeća, da daje inicijative za pripremanje zakona, drugih propisa i opštih akata za čije je predlaganje nadležno Vijeće i propisa i drugih akata koje ono donosi, kao i da Vijeću predlaže utvrđivanje načelnih stavova i smjernica za rad republičkih organa uprave i organizacija.

Član Vijeća ima pravo i dužnost da, u skladu sa stavom Vijeća, predstavlja Vijeće u Skupštini SRBiH.

Svaki član Vijeća može podnijeti ostavku.

Član 365.

Predsjednik Izvršnog vijeća saziva sjednice Vijeća po svojoj inicijativi ili na zahtjev najmanje pet članova Vijeća.

Predsjednik Izvršnog vijeća predstavlja Vijeće, saziva sjednice Vijeća i predsjedava tim sjednicama, potpisuje propise i druge opšte akte koje donosi Vijeće i stara se o njihovom sprovođenju, stara se o primjenjivanju poslovnika Vijeća i o ostvarivanju saradnje Vijeća sa drugim organima i organizacijama.

Član 366.

Izvršno vijeće dužno je izvještavati vijeća Skupštine SRBiH o svom radu.

Izvršno vijeće može predložiti vijeću Skupštine da se odloži pretresanje predloga zakona, drugog propisa i opšteg akta Skupštine ili da se, radi pretresanja određenog pitanja, obrazuje zajednička komisija od članova nadležnog vijeća Skupštine i članova Izvršnog vijeća, ili da se sazove sjednica nadležnog vijeća Skupštine na kojoj bi ono izložilo svoj stav.

Član 367.

Izvršno vijeće odgovorno je za svoj rad svakom vijeću Skupštine SRBiH u oblasti iz djelokruga tog vijeća.

Izvršno vijeće može Skupštini podnijeti kolektivnu ostavku.

Ako smatra da nije u stanju da obezbijedi sprovođenje utvrđene politike i izvršavanje zakona, drugog propisa ili opšteg akta Skupštine čije se donošenje predlaže, ili da ne može preuzeti odgovornost za vršenje svoje funkcije ako se ne donese zakon, drugi propis ili opšti akt čije donošenje predlaže, Izvršno vijeće može postaviti pitanje povjerenja.

Svako vijeće može, na predlog najmanje deset delegata u vijeću, postaviti pitanje povjerenja Izvršnom vijeću.

O pitanju povjerenja Izvršnom vijeću vodi se pretres i odlučuje na zajedničkoj sjednici svih vijeća Skupštine.

Član 368.

Ako Izvršno vijeće podnese kolektivnu ostavku ili mu Skupština SRBiH izglasa nepovjerenje, kao i u drugim slučajevima kad Vijeću prestane funkcija, ono ostaje na dužnosti, do izbora novog Vijeća.

Član 369.

Samoupravne organizacije i zajednice mogu, po svojoj inicijativi ili na traženje Izvršnog vijeća, iznositi pred Vijeće svoja mišljenja i stavove o pitanjima iz njegove nadležnosti.

Član 370.

Kad Savezno izvršno vijeće upozori Izvršno vijeće da organi u Republici ne izvršavaju savezne zakone i druge propise i opšte akte za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici, Izvršno vijeće preduzeće, u okviru svojih prava i dužnosti, mjere za izvršavanje tih zakona, drugih propisa i opštih akata.

Član 371.

Izvršno vijeće, u staranju o sprovođenju politike i izvršavanju zakona i drugih propisa za čije su izvršavanje odgovorni opštinski organi, može od izvršnog odbora skupštine opštine tražiti izvještaje o sprovođenju politike i izvršavanju zakona i drugih propisa, kao i druge izvještaje i podatke potrebne za obavljanje poslova iz svoje nadležnosti.

Ako Izvršno vijeće utvrdi da se u opštini ne izvršavaju zakoni i drugi propisi, upozoriće na to skupštinu opštine i predložiti preduzimanje potrebnih mjera.

Član 372.

Organizacija i način rada Izvršnog vijeća utvrđuju se zakonom.

GLAVA XII — REPUBLIČKA UPRAVA

Član 373.

Za vršenje upravnih poslova u određenim oblastima osnivaju se, u okviru prava i dužnosti Republike, republički sekretarijati.

Republički sekretarijati osnivaju se zakonom.

Zakonom se mogu osnivati i drugi republički organi uprave i organizacije za vršenje određenih upravnih, stručnih i drugih poslova iz okvira prava i dužnosti Republike.

Zakonom se uređuju položaj, prava i dužnosti republičkih organa uprave i organizacija i njihova odgovornost Skupštini SRBiH i Izvršnom vijeću.

Član 374.

Republički organi uprave i organizacije samostalno vrše poslove iz svoje nadležnosti na osnovu i u okviru ustava i zakona.

U vršenju poslova iz svoje nadležnosti republički organi uprave i organizacije pridržavaju se i drugih saveznih i republičkih propisa i opštih akata, kao i smjernica Skupštine SRBiH i Izvršnog vijeća.

Republički organi uprave i organizacije dužni su da obezbjeđuju sprovođenje zakona, drugih propisa i opštih akata i politike koju je utvrdila Skupština.

Član 375.

Republički organi uprave i organizacije neposredno izvršavaju zakone, druge propise i opšte akte kad je to ovim ustavom ili zakonom određeno.

Član 376.

Funkcioneri koji rukovode republičkim organima uprave i organizacijama mogu donositi pravilnike, naredbe i uputstva za izvršavanje republičkih zakona, drugih propisa i opštih akata Skupštine SRBiH i propisa Izvršnog vijeća, ako su za to ovlašćeni tim propisima, odnosno aktima.

Član 377. (izmijenjen Amandmanom X)

Član 379.

Funkcioneri koji rukovode republičkim organima uprave i organizacijama dužni su da vijeća Skupštine SRBiH i Izvršno vijeće izvještavaju o stanju u odgovarajućoj oblasti uprave i o radu organa, odnosno organizacije kojom rukovode.

Ovi funkcioneri su dužni da vijećima Skupštine i Izvršnom vijeću, na njihov zahtjev, daju obavještenja i objašnjenja o pitanjima iz djelokruga organa, odnosno organizacije kojom rukovode. Oni su dužni davati i odgovore na pitanja delegata u vijećima Skupštine.

Član 380.

Republički organi uprave i organizacije imaju prema opštinskim organima uprave i organizacijama, u izvršavanju zakona i drugih propisa i opštih akata i vršenju nadzora nad izvršavanjem tih propisa i akata, prava i dužnosti utvrđene ovim ustavom i zakonom.

Odnosi republičkih organa uprave i organizacija i opštinskih organa uprave i organizacija zasnivaju se na uzajamnoj saradnji, razmjeni iskustava i stručnoj pomoći, kao i na pravu svakog organa uprave, odnosno organizacije da daje inicijativu i mišljenje i da stavlja predloge za organizovanje i vršenje službe i za unapređenje stručnog rada i poslovanja organa uprave, odnosno organizacija u određenoj oblasti uprave.

Član 381.

Republički organi uprave i organizacije staraju se o izvršavanju zakona i drugih propisa i opštih akata čije izvršavanje spada u nadležnost opštinskih organa uprave i organizacija.

Republički organi uprave i organizacije u staranju o izvršavanju zakona i drugih propisa i opštih akata mogu tražiti od opštinskih organa uprave i organizacija izvještaje o izvršavanju i primjeni zakona i drugih propisa i opštih akata, a mogu u okviru propisa tražiti i druge izvještaje i podatke potrebne za vršenje poslova iz svoje nadležnosti.

Republički organi uprave i organizacije u staranju o izvršavanju zakona mogu davati instrukcije opštinskim organima uprave i organizacijama. Zakonom se može odrediti kad instrukcija ima obaveznu snagu.

Član 382.

Ako opštinski organi uprave, odnosno organizacije ne izvršavaju zakone i druge propise i opšte akte za čije su izvršavanje odgovorni, nadležni republički organ uprave odnosno organizacija upozoriće na to nadležni izvršni odbor i preduzeće druge mjere u okviru svojih prava i dužnosti.

Republički organi uprave i organizacije dužni su obezbijediti izvršavanje zakona i drugih saveznih i republičkih propisa i opštih akata za čije su izvršavanje neposredno nadležni opštinski organi uprave i organizacije, ako i dok ovi organi, odnosno organizacije ne izvršavaju te propise odnosno akte.

Član 383.

Republički organi uprave i organizacije imaju pravo nadzora nad opštinskim organima uprave i organizacijama radi obezbjeđivanja jedinstvenog izvršavanja zakona i drugih propisa i opštih akata.

Republički organi uprave i organizacije u vršenju nadzora mogu ukazivati opštinskim organima uprave i organizacijama na propise i druge opšte akte koji nisu u saglasnosti sa ustavom, zakonom i drugim propisom i predložiti nadležnom organu pokretanje postupka za njihovo usklađivanje sa ustavom, zakonom i drugim propisom.

Republički organi uprave i organizacije imaju pravo i dužnost da ukazuju Izvršnom vijeću na nezakonite akte skupštine opštine i njenih organa, kao i na njihove akte za koje smatraju da su u suprotnosti sa utvrđenom politikom Skupštine SRBiH.

Član 384.

Kad to vanredne okolnosti zahtijevaju (elementarne nepogode, epidemije i sl.), Izvršno vijeće može republičkim organima uprave i organizacijama dati posebna ovlašćenja u odnosu na opštinske organe uprave odnosno organizacije. U vršenju tih ovlašćenja republički organi uprave i organizacije mogu, dok vanredne okolnosti traju, neposredno organizovati određene akcije i određivati ili neposredno preduzimati i druge mjere koje zahtijevaju vanredne okolnosti na određenom području.

Član 385.

Republički organi uprave i organizacije sarađuju sa odgovarajućim saveznim organima uprave i organizacijama, kao i sa organima uprave i organizacijama drugih republika i autonomnih pokrajina, preduzimaju zajedničke akcije, razmjenjuju iskustva i koriste druge oblike saradnje.

Član 386.

Republički organi uprave i organizacije sarađuju sa organizacijama udruženog rada, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama u pitanjima za koja su te organizacije, odnosno zajednice zainteresovane. O tim pitanjima zainteresovane organizacije i zajednice imaju pravo iznositi svoje stavove, mišljenja, primjedbe i predloge i na drugi način učestvovati u njihovom rješavanju.

GLAVA XIII — USTAVNI SUD BOSNE I HERCEGOVINE

Član 387.

Ustavni sud Bosne i Hercegovine:

odlučuje o saglasnosti republičkog zakona sa ovim ustavom;

odlučuje o saglasnosti drugog propisa i opšteg akta organa društveno-političke zajednice sa ovim ustavom i republičkim zakonom, kao i da li je taj propis odnosno akt u suprotnosti sa saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici;

odlučuje da li su samoupravni opšti akti u saglasnosti sa ovim ustavom odnosno u suprotnosti sa republičkim zakonom, kao i sa saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici;

rješava sporove o pravima i dužnostima između Republike i drugih društveno-političkih zajednica, kao i sporove između društveno-političkih zajednica, ako za rješavanje takvih sporova zakonom nije predviđena nadležnost drugog suda;

rješava o sukobu nadležnosti između sudova i organa društveno-političkih zajednica.

Ustavni sud može ocjenjivati ustavnost zakona i ustavnost i zakonitost propisa i opštih akata organa društveno-političkih zajednica i samoupravnih opštih akata koji su prestali da važe, ako od prestanka važenja do pokretanja postupka nije proteklo više od jedne godine.

Član 388.

Ustavni sud Bosne i Hercegovine prati pojave od interesa za ostvarivanje ustavnosti i zakonitosti, obavještava Skupštinu SRBiH o stanju i problemima ostvarivanja ustavnosti i zakonitosti i daje Skupštini mišljenja i predloge za donošenje i izmjenu zakona i preduzimanje drugih mjera radi obezbjeđivanja ustavnosti i zakonitosti i zaštite prava samoupravljanja i drugih sloboda i prava građana i samoupravnih organizacija i zajednica.

Ako Ustavni sud Bosne i Hercegovine utvrdi da nadležni organ nije donio propis za izvršenje odredaba ovog ustava, zakona i drugih propisa i opštih akata, a bio je dužan da takav propis donese, obavijestiće o tome Skupštinu SRBiH.

Član 390.

Ustavni sud Bosne i Hercegovine može, u toku postupka do donošenja konačne odluke, narediti da se obustavi izvršenje pojedinačnog akta ili radnje koja je preduzeta na osnovu zakona, drugog propisa i opšteg akta organa društveno-političke zajednice ili samoupravnog opšteg akta čija se ustavnost, odnosno zakonitost ocjenjuje, ako bi njihovim izvršenjem mogle nastupiti neotklonjive štetne posljedice.

Član 391.

Rad Ustavnog suda Bosne i Hercegovine je javan.

Član 392. (izmijenjen Amandmanom XI)

Član 393.

Predsjednik i sudije Ustavnog suda Bosne i Hercegovine mogu prije isteka mandata biti razriješeni samo ako sami zatraže da budu razriješeni, ako budu osuđeni za krivično djelo na kaznu lišenja slobode ili ako trajno izgube radnu sposobnost za vršenje svoje funkcije.

Razloge za razrješenje predsjednika i sudija Ustavnog suda prije isteka njihovog mandata, utvrđuje Ustavni sud i o tome obavještava Skupštinu SRBiH.

Ako predsjednik ili sudija Ustavnog suda zatraži da bude razriješen, a Skupština ne donese odluku o ovom zahtjevu u roku od tri mjeseca od dana podnošenja zahtjeva, Ustavni sud će, na traženje predsjednika ili sudije Ustavnog suda, utvrditi da mu je prestala dužnost u Ustavnom sudu i o tome obavijestiti Skupštinu.

Ustavni sud može odlučiti da predsjednik ili sudija Ustavnog suda protiv koga je pokrenut krivični postupak ne vrši dužnost u Ustavnom sudu dok taj postupak traje.

Član 394.

Predsjednik i sudije Ustavnog suda Bosne i Hercegovine prije stupanja na dužnost daju svečanu izjavu na zajedničkoj sjednici svih vijeća Skupštine SRBiH.

Član 395.

Ako Ustavni sud Bosne i Hercegovine utvrdi da republički zakon nije u saglasnosti sa ovim ustavom, utvrdiće to svojom odlukom koju dostavlja Skupštini SRBiH.

Skupština je dužna da, u roku od šest mjeseci od dana dostavljanja odluke Ustavnog suda, uskladi zakon sa ovim ustavom.

Na zahtjev Skupštine, Ustavni sud može produžiti rok za usklađivanje zakona najduže još za šest mjeseci.

Ako Skupština, u određenom roku, ne usaglasi zakon sa ovim ustavom, odredbe zakona koje nisu u saglasnosti sa ovim ustavom prestaju da važe, što će Ustavni sud utvrditi svojom odlukom.

Član 396.

Ako Ustavni sud Bosne i Hercegovine utvrdi da propis, osim zakona, ili drugi opšti akt organa društveno-političke zajednice nije u saglasnosti sa ovim ustavom ili republičkim zakonom, odnosno da je u suprotnosti sa saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici, poništiće ili ukinuti taj propis ili akt, odnosno one njegove odredbe koje nisu u saglasnosti sa ovim ustavom ili sa republičkim zakonom, odnosno koje su u suprotnosti sa saveznim zakonom.

Ako Ustavni sud utvrdi da samoupravni opšti akt nije u saglasnosti sa ovim ustavom, odnosno da je u suprotnosti sa republičkim zakonom ili sa saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici, poništiće ili ukinuti taj akt, odnosno one njegove odredbe koje nisu u saglasnosti sa ovim ustavom ili koje su u suprotnosti sa republičkim odnosno saveznim zakonom.

Član 397.

Zakoni za koje je utvrđeno da su prestali da važe i drugi propisi i opšti akti organa društveno-političkih zajednica i samoupravni opšti akti koji su poništeni ili ukinuti, neće se primjenjivati na odnose koji su nastali prije dana objavljivanja odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, ako do tog dana nisu pravosnažno riješeni.

Propisi i drugi opšti akti doneseni za izvršenje propisa ili samoupravnih opštih akata koji se više ne mogu primjenjivati, neće se primjenjivati od dana objavljivanja odluke Ustavnog suda, ako iz odluke proizlazi da su ti propisi i akti protivni ovom ustavu, republičkom zakonu odnosno saveznom zakonu za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici.

Izvršenje pravosnažnih pojedinačnih akata, donesenih na osnovu propisa koji se više ne mogu primjenjivati, ne može se ni dozvoliti ni sprovesti, a ako je izvršenje započeto — obustaviće se.

Član 398.

Svako može dati inicijativu za pokretanje postupka za ocjenjivanje ustavnosti i zakonitosti.

Postupak pred Ustavnim sudom Bosne i Hercegovine mogu pokrenuti:

Skupština SRBiH i skupština druge društveno-političke zajednice;

Izvršno vijeće, osim za ocjenjivanje ustavnosti i zakonitosti propisa koje donosi Skupština;

sud, ako se pitanje ustavnosti i zakonitosti postavi u postupku pred sudom;

republički javni tužilac, ako se pitanje ustavnosti i zakonitosti postavi u radu javnog tužilaštva;

društveni pravobranilac samoupravljanja;

organizacija udruženog rada, mjesna zajednica, samoupravna interesna zajednica ili druga samoupravna organizacija i zajednica, ako je povrijeđeno njeno pravo utvrđeno ovim ustavom ili republičkim zakonom odnosno saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici;

republički sekretar i drugi funkcioner koji rukovodi republičkim organom uprave odnosno organizacijom, svaki u svom djelokrugu, osim za ocjenjivanje ustavnosti zakona kao i ustavnosti i zakonitosti propisa Izvršnog vijeća;

Služba društvenog knjigovodstva Bosne i Hercegovine, ako pitanje ustavnosti i zakonitosti nastane u radu Službe;

organ koji je po ovom ustavu i zakonu ovlašćen da obustavi izvršenje propisa i drugog opšteg akta organa društveno-političke zajednice zbog njegove nesaglasnosti sa ovim ustavom i zakonom;

organ koji je po ustavu i zakonu ovlašćen da obustavi izvršavanje samoupravnog opšteg akta zbog njegove nesaglasnosti sa ovim ustavom, odnosno suprotnosti sa republičkim zakonom ili sa saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici.

Ustavni sud može i sam pokrenuti postupak za ocjenjivanje ustavnosti i zakonitosti.

Član 399.

Svako kome je povrijeđeno pravo konačnim ili pravosnažnim pojedinačnim aktom, donesenim na osnovu zakona, drugog propisa ili opšteg akta organa društveno-političke zajednice ili samoupravnog opšteg akta, koji prema odluci Ustavnog suda Bosne i Hercegovine nije u saglasnosti sa ovim ustavom ili nije u saglasnosti odnosno koji je u suprotnosti sa zakonom, ima pravo da traži od nadležnog organa izmjenu tog pojedinačnog akta.

Predlog za izmjenu konačnog ili pravosnažnog pojedinačnog akta, donesenog na osnovu zakona, drugog propisa, opšteg akta organa društveno-političke zajednice i samoupravnog opšteg akta, koji prema odluci Ustavnog suda Bosne i Hercegovine nije u saglasnosti sa ovim ustavom ili nije u saglasnosti odnosno koji je u suprotnosti sa zakonom, može se podnijeti u roku od šest mjeseci od dana objavljivanja odluke u republičkom službenom listu, ako od dostavljanja pojedinačnog akta do donošenja odluke Ustavnog suda nije proteklo više od jedne godine.

Kad sud pravosnažnom odlukom odbije da primijeni propis ili opšti akt organa društveno-političke zajednice ili samoupravni opšti akt zbog njegove nesaglasnosti sa ovim ustavom ili zbog njegove nesaglasnosti odnosno suprotnosti sa zakonom, a Ustavni sud utvrdi da takva nesaglasnost odnosno suprotnost ne postoji, svakome kome je povrijeđeno neko pravo može zahtijevati izmjenu pravosnažne odluke suda u roku od jedne godine od dana objavljivanja odluke Ustavnog suda.

Ako se utvrdi da se izmjenom pojedinačnog akta ne mogu otkloniti posljedice nastale usljed primjenjivanja propisa ili drugog opšteg akta koji nije u saglasnosti sa ovim ustavom ili nije u saglasnosti odnosno koji je u suprotnosti sa zakonom, Ustavni sud može odrediti da se ove posljedice otklone povraćajem u pređašnje stanje, naknadom štete ili na drugi način.

Član 400.

Ako je pokrenut postupak za ocjenjivanje ustavnosti i zakonitosti propisa ili drugog opšteg akta organa društveno-političke zajednice ili samoupravnog opšteg akta, za koji se tvrdi da je istovremeno protivan ovom ustavu i republičkom zakonu odnosno saveznom zakonu za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici i Ustavu SFRJ ili drugom saveznom zakonu, ocjenu ustavnosti i zakonitosti vrši Ustavni sud Bosne i Hercegovine ocjenjujući samo saglasnost tog propisa ili opšteg akta sa ovim ustavom, ili republičkim zakonom, odnosno ocjenjujući da li je u suprotnosti sa republičkim zakonom ili saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici.

Ako Ustavni sud ocijeni da je propis ili opšti akt saglasan sa ovim ustavom ili republičkim zakonom, odnosno da nije u suprotnosti sa republičkim zakonom ili saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici, dostaviće predmet Ustavnom sudu Jugoslavije radi ocjenjivanja saglasnosti propisa ili opšteg akta sa Ustavom SFRJ, odnosno radi ocjenjivanja da li je propis ili opšti akt u suprotnosti sa saveznim zakonom za čije izvršavanje su odgovorni savezni organi.

Član 401.

Državni organi, organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice, kao i nosioci samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija, dužni su Ustavnom sudu Bosne i Hercegovine, na njegov zahtjev, davati podatke i obavještenja potrebna za rad Ustavnog suda i preduzimati, po nalogu Ustavnog suda, radnje koje su od interesa za vođenje postupka.

Član 402.

Ustavni sud Bosne i Hercegovine donosi odluke i rješenja većinom glasova svih članova Ustavnog suda.

Član Ustavnog suda koji izdvoji mišljenje ima pravo i dužnost da ga pismeno izloži i obrazloži.

Član 403.

Ustavni sud Bosne i Hercegovine donosi odluke, po pravilu, na osnovu javne rasprave.

Član 404.

Kad je u toku postupka zakon, drugi propis ili opšti akt organa društveno-političke zajednice ili samoupravni opšti akt doveden u sklad sa ovim ustavom ili republičkim zakonom, odnosno saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici, ali nisu otklonjene posljedice neustavnosti, odnosno nezakonitosti, Ustavni sud Bosne i Hercegovine može odlukom utvrditi da zakon, drugi propis ili opšti akt nije bio u saglasnosti sa ovim ustavom ili republičkim zakonom, odnosno da je bio u suprotnosti sa republičkim zakonom ili saveznim zakonom za čije su izvršavanje odgovorni organi u Republici. Ova odluka Ustavnog suda ima isto pravno dejstvo kao odluka kojom se utvrđuje da je zakon prestao da važi, odnosno kojom se ukida i poništava drugi propis ili opšti akt.

Član 405.

Odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine su obavezne i izvršne.

U slučaju potrebe, izvršenje odluka Ustavnog suda obezbjeđuje Izvršno vijeće.

Ustavni sud može zahtijevati da se prema odgovornom licu preduzmu mjere zbog neizvršenja odluke Ustavnog suda.

Član 406.

Odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine objavljuju se u republičkom službenom listu, kao i u službenom glasilu u kome je objavljen propis ili opšti akt organa društveno-političke zajednice, ili na način na koji se objavljuje samoupravni opšti akt o kome je Ustavni sud odlučivao.

Član 407.

Postupak pred Ustavnim sudom Bosne i Hercegovine i organizaciju Ustavnog suda uređuje Ustavni sud.

GLAVA XIV — VRHOVNI SUD BOSNE I HERCEGOVINE, REPUBLIČKO JAVNO TUŽILAŠTVO I REPUBLIČKI DRUŠTVENI PRAVOBRANILAC SAMOUPRAVLJANJA

Član 408.

Vrhovni sud Bosne i Hercegovine:

utvrđuje načelne stavove i načelna pravna shvatanja radi jedinstvene primjene republičkih zakona u sudovima;

odlučuje o redovnim pravnim sredstvima protiv odluka sudova i u prvostepenom postupku, kad je to zakonom određeno;

odlučuje o vanrednim pravnim sredstvima protiv pravosnažnih odluka sudova u Republici;

odlučuje u upravnom sporu, kad je to zakonom određeno;

rješava u slučajevima predviđenim zakonom sukob nadležnosti između sudova;

vrši druge poslove određene zakonom.

Član 409.

Funkciju javnog tužilaštva, u okviru prava i dužnosti Republike, vrši republički javni tužilac.

Član 410.

Republički javni tužilac ulaže pravna sredstva za koja je ovlašćen zakonom u stvarima za koje je nadležan Vrhovni sud Bosne i Hercegovine i vrši druge poslove određene zakonom.

Član 411.

Funkciju društvenog pravobranioca samoupravljanja, u okviru prava i dužnosti Republike, vrši republički društveni pravobranilac samoupravljanja.

GLAVA XV — DAVANJE SVEČANE IZJAVE

Član 412.

Svečanu izjavu, prilikom stupanja na dužnost, daju članovi Predsjedništva SRBiH, predsjednik i potpredsjednik (Amandman VII) Skupštine SRBiH, predsjednik i članovi Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, predsjednik i sudije Vrhovnog suda Bosne i Hercegovine i drugih sudova određenih zakonom, predsjednici vijeća Skupštine, predsjednik i članovi Izvršnog vijeća, republički sekretari i drugi republički funkcioneri koje bira ili imenuje Skupština.

Tekst svečane izjave utvrđuje Skupština.

DIO ČETVRTI — PROMJENA USTAVA SRBiH

Član 413.

Predlog da se pristupi promjeni Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine mogu podnijeti svako vijeće Skupštine SRBiH, Izvršno vijeće i najmanje 30 delegata u Skupštini.

Na zajedničkoj sjednici svih vijeća Skupštine prethodno se odlučuje da li će se pristupiti promjeni Ustava.

Ako Skupština odluči da se ne pristupi promjeni Ustava, predlog za promjenu Ustava ne može se staviti na dnevni red prije isteka jedne godine od dana kad je predlog odbijen.

Član 414.

Nacrt akta o promjeni Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine utvrđuje Društveno-političko vijeće.

Nacrt akta o promjeni Ustava stavlja se na javnu diskusiju.

Član 415.

Po sprovedenoj javnoj diskusiji Društveno-političko vijeće utvrđuje predlog akta o promjeni Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.

Član 416.

O promjeni Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine odlučuje se na zajedničkoj sjednici svih vijeća Skupštine SRBiH.

Promjena Ustava usvojena je ako za nju glasa dvije trećine delegata svih vijeća Skupštine.

Član 417.

Ako promjena Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine ne bude usvojena, o promjeni Ustava ne može se odlučivati prije isteka jedne godine od dana kad je predlog odbijen.

Član 418.

Usvojena promjena Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine proglašava se na zajedničkoj sjednici svih vijeća Skupštine SRBiH.

DIO PETI — PRELAZNE I ZAVRŠNE ODREDBE

Član 419.

Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine može se mijenjati ustavnim zakonom ili ustavnim amandmanima.

Član 420.

Pod izrazom &quot;samoupravni opšti akt&quot; u ovom ustavu podrazumijevaju se društveni dogovori, samoupravni sporazumi kojima se na opšti način uređuju samoupravni odnosi i drugi opšti akti organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica.

Član 421.

Za sprovođenje ovog ustava i obezbjeđenje prelaska na njegovo primjenjivanje donijeće se poseban ustavni zakon.

Član 422.

Ovaj ustav stupa na snagu danom proglašenja.

= USTAVNI AMANDMANI I–IV =
== ODLUKA O PROGLAŠENJU USTAVNIH AMANDMANA I–IV ==

Na osnovu člana 418. Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, na zajedničkoj sjednici svih vijeća održanoj 12. jula 1976. godine, donosi Odluku o proglašenju Ustavnih amandmana I–IV.

== AMANDMAN I ==

Pravo je i dužnost radnih ljudi i građana, organizacija udruženog rada, mjesnih zajednica, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, društveno-političkih i drugih društvenih organizacija, društveno-političkih zajednica i njihovih organa da, u cilju odbrane tekovina i ciljeva socijalističke revolucije i razvitka socijalističkog samoupravnog društva, organizuju, razvijaju i ostvaruju društvenu samozaštitu.

Društveno-političke organizacije na čelu sa Savezom komunista Bosne i Hercegovine posebno su odgovorne da kao pokretači i nosioci trajne idejno-političke akcije djeluju na razvijanje društvene svijesti radnih ljudi i građana o neophodnosti organizovanja i sprovođenja društvene samozaštite i na usmjeravanje i podsticanje radnih ljudi i građana i njihovih samoupravnih organizacija i zajednica da se društvena samozaštita razvija i ostvaruje kao cjelovit sistem.

Radi zaštite ustavom utvrđenog društvenog uređenja zasnovanog na vlasti i samoupravljanju radničke klase i svih radnih ljudi, suvereniteta i teritorijalne cjelokupnosti Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, bratstva, jedinstva, ravnopravnosti i zajedništva naroda i narodnosti, društvene imovine, samoupravnih prava radnih ljudi i građana, lične i imovinske sigurnosti radnih ljudi i građana i drugih prava i sloboda čovjeka i građanina, radi razvijanja društvene discipline i odgovornosti i jačanja socijalističkog morala, kao i radi sprečavanja i suzbijanja antisocijalističkog, antisamoupravnog i drugih vidova neprijateljskog djelovanja i drugih štetnih pojava, radni ljudi i građani i njihove samoupravne organizacije i zajednice, društveno-političke zajednice i njihovi organi, u vršenju svojih ustavom utvrđenih prava i dužnosti, dužni su da trajno sprovode i jačaju društvenu samozaštitu i na toj osnovi preduzimaju odgovarajuće aktivnosti i mjere i međusobno ih usklađuju.

Sistem društvene samozaštite uređuje se zakonom.

Kad u zaštiti ustavom utvrđenog poretka nastupe vanredne okolnosti koje onemogućuju ili bitno otežavaju njegovo ostvarivanje, Izvršno vijeće Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine može, uz saglasnost Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, donijeti odluku da su organi u Republici dužni preduzeti sve neophodne mjere za otklanjanje nastalih poremećaja.

== AMANDMAN II ==

Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine razmatra opšta pitanja sprovođenja utvrđene politike u oblasti narodne odbrane, državne bezbjednosti, društvene samozaštite i spoljne politike i predlaže nadležnim republičkim organima preduzimanje mjera za sprovođenje te politike.

Predsjedništvo SRBiH u ostvarivanju svojih prava i dužnosti u oblasti narodne odbrane, u okviru planova, zaključaka i smjernica Predsjedništva Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, utvrđuje plan odbrane Republike i daje smjernice za: preduzimanje pripremnih mjera privrede, društvenih djelatnosti i državnih organa; za organizaciju i pripremanje teritorijalne odbrane; za usklađivanje planova i mjera Republike, opština, organizacija udruženog rada, samoupravnih interesnih zajednica, mjesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, društveno-političkih i drugih društvenih organizacija za funkcionisanje i rad u slučaju neposredne ratne opasnosti i u ratu, kao i za mobilizaciju svih izvora i snaga za odbranu zemlje.

Predsjedništvo SRBiH sarađuje sa Predsjedništvom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i sa predsjedništvima drugih socijalističkih republika i socijalističkih autonomnih pokrajina.

Predsjedništvo SRBiH sarađuje sa republičkim organima društveno-političkih organizacija.

Predsjednika i sedam članova Predsjedništva bira Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine na predlog Republičke konferencije Socijalističkog saveza radnog naroda Bosne i Hercegovine i po pribavljenom mišljenju skupština opština. Predsjednik Centralnog komiteta Saveza komunista Bosne i Hercegovine član je Predsjedništva po položaju.

Predsjedništvo SRBiH za svoj rad odgovara Skupštini SRBiH i radnim ljudima i građanima organizovanim u osnovnim organizacijama udruženog rada, mjesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama i u društveno-političkim organizacijama.

Za vrijeme ratnog stanja Predsjedništvo SRBiH se proširuje sa predsjednikom Skupštine SRBiH, predsjednicima vijeća Skupštine, predsjednikom Izvršnog vijeća Skupštine SRBiH, sekretarom Izvršnog komiteta Predsjedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Bosne i Hercegovine, predsjednikom Republičke konferencije Socijalističkog saveza radnog naroda Bosne i Hercegovine, predsjednikom Vijeća Saveza sindikata Bosne i Hercegovine i komandantom Republičkog štaba teritorijalne odbrane.

Ako Predsjedništvo SRBiH dostavi Skupštini SRBiH predlog za rješenje nekog pitanja, a Skupština ne prihvati predlog, Skupština i Predsjedništvo sporazumno utvrđuju postupak i određuju rok za usaglašavanje stavova o spornom pitanju.

Predsjedništvo SRBiH može zahtijevati da Izvršno vijeće Skupštine SRBiH preduzme određene mjere za sprovođenje politike i izvršavanje zakona i drugih propisa i opštih akata Skupštine u oblasti narodne odbrane, državne bezbjednosti, društvene samozaštite i spoljne politike.

Ako Izvršno vijeće ocijeni da ne može prihvatiti zahtjev, o spornom pitanju otvara se rasprava i odlučuje Skupština.

Predsjedništvo može zahtijevati od predsjednika Izvršnog vijeća da sazove sjednicu Vijeća i da stavi određeno pitanje na dnevni red sjednice.

Predsjedništvo ima pravo da propise Izvršnog vijeća od opšteg interesa za Republiku, prije njihovog objavljivanja, zadrži od izvršenja. O spornom pitanju odlučuje Skupština.

Predsjedništvo SRBiH može podnijeti prijedlog da se pristupi promjeni Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.

Predsjedništvo SRBiH može pokrenuti postupak za ocjenjivanje ustavnosti i zakonitosti pred Ustavnim sudom Bosne i Hercegovine.

Predsjedništvo SRBiH obrazuje savjete i druga stalna i povremena radna tijela.

== AMANDMAN III ==

Ovim amandmanom zamjenjuje se odredba člana 144. stav 2. Ustava (delegiranje delegata za pojedinu sjednicu ili kraći vremenski period).

== AMANDMAN IV ==

Skupštine samoupravnih interesnih zajednica za oblast obrazovanja, nauke, kulture, fizičke kulture, zdravstva, socijalne zaštite i penzijskog i invalidskog osiguranja, organizovanih odnosno udruženih za teritoriju Republike, odlučuju ravnopravno sa Vijećem udruženog rada, Društveno-političkim vijećem odnosno Vijećem opština o pitanjima iz tih oblasti koja su u nadležnosti Skupštine SRBiH, u skladu sa djelokrugom vijeća.

Skupštine drugih samoupravnih interesnih zajednica organizovanih odnosno udruženih za teritoriju Republike imaju pravo da nadležnim vijećima Skupštine SRBiH podnose predloge i mišljenja o pitanjima o kojima se raspravlja i odlučuje u Skupštini, a koja su od interesa za te zajednice. O podnesenim predlozima i mišljenjima nadležna vijeća posebno odlučuju i o svojoj odluci obavještavaju skupštinu samoupravne interesne zajednice koja ih je podnijela.

Ovim amandmanom zamjenjuju se odredbe člana 320. stav 2. i 3. Ustava.

= AMANDMANI V–XII =
== ODLUKA O PROGLAŠENJU AMANDMANA V–XII ==

Na osnovu člana 418. Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine na zajedničkoj sjednici svih vijeća, održanoj 21. jula 1981. godine, donijela je Odluku o proglašenju Amandmana V–XII na Ustav SRBiH.

== AMANDMAN V ==

Svi organi vlasti i samoupravljanja i drugi nosioci samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija dužni su da, u okviru svojih prava, dužnosti i odgovornosti, obezbjeđuju uslove za ostvarivanje interesa radničke klase i svih radnih ljudi u društveno-ekonomskim i političkim odnosima socijalističkog samoupravljanja, a posebno u delegatskom sistemu, i za ostvarivanje prava, obaveza i odgovornosti radnih ljudi i građana u samoupravnim i drugim organizacijama i zajednicama i u društveno-političkim zajednicama.

Organizacija, sastav i način rada kolektivnih organa vlasti i samoupravljanja uređuju se tako da se obezbjeđuju kolektivni rad, odlučivanje i odgovornost i ravnopravnost članova tih organa u ostvarivanju njihovih prava, dužnosti i odgovornosti utvrđenih ustavom, odnosno statutom i zakonom.

Svaki član kolektivnog organa lično je odgovoran za svoj rad i, u skladu sa svojim pravima i dužnostima, za rad i odluke tog organa.

Svaki član kolektivnog organa koji je određen da učestvuje u radu drugih organa i tijela dužan je da, saglasno načelima delegatskog sistema, postupi u skladu sa ovlašćenjima, smjernicama i stavovima tog organa.

Svi organi vlasti i samoupravljanja i drugi nosioci samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija dužni su da svoja prava i dužnosti vrše tako da se omogućava ostvarivanje društvene kontrole nad njihovim radom.

Ovim amandmanom dopunjavaju se odredbe dijela drugog, glave II, odjeljka 1. Ustava SRBiH.

== AMANDMAN VI ==

Predsjednici skupština društveno-političkih zajednica i predsjednici vijeća skupština biraju se na jednu godinu i ne mogu biti ponovo birani na istu funkciju u toku istog mandatnog perioda delegata u skupštinu.

Predsjednici izvršnih organa skupština društveno-političkih zajednica biraju se na dvije godine i ne mogu biti birani dva puta uzastopno na istu funkciju.

Članovi izvršnih organa skupština društveno-političkih zajednica, funkcioneri koji rukovode organima uprave, kao i drugi funkcioneri i nosioci samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija za koje je to određeno ustavom, statutom društveno-političke zajednice ili zakonom i ako za pojedine od njih ovim ustavom nije drukčije određeno, biraju se, odnosno imenuju na četiri godine, a izuzetno, po posebnom postupku, mogu biti birani, odnosno imenovani na istu funkciju još za jedan mandatni period.

Trajanje mandata i ponovni izbor, odnosno imenovanje nosilaca pravosudnih funkcija uređuju se zakonom.

Trajanje mandata i ograničenje ponovnog imenovanja društvenog pravobranioca samoupravljanja uređuju se zakonom.

Ako izabrani ili imenovani funkcioner na istoj funkciji provede više od polovine utvrđenog mandatnog perioda, smatra se da je, u pogledu mogućnosti ponovnog izbora, odnosno imenovanja, proveo na toj funkciji cio mandatni period.

Ovim amandmanom zamjenjuju se odredbe člana 156. Ustava SRBiH.

== AMANDMAN VII ==

Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine ima predsjednika i jednog potpredsjednika, koji se biraju iz reda delegata u Skupštini.

Predsjednik i potpredsjednik Skupštine SRBiH i predsjednici vijeća biraju se na jednu godinu i ne mogu biti birani dva puta na istu funkciju u toku istog mandatnog perioda delegata u Skupštini.

Način programiranja i usklađivanja rada vijeća i radnih tijela Skupštine i vijeća i ostvarivanja odnosa i saradnje Skupštine sa drugim organima i organizacijama uređuju se poslovnikom Skupštine.

Ovim amandmanom zamjenjuju se odredbe člana 343. stav 1. i člana 345. Ustava SRBiH, a u članu 412. stav 1. Ustava riječ &quot;potpredsjednici&quot; zamjenjuje se riječju &quot;potpredsjednik&quot;.

== AMANDMAN VIII ==

Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine sačinjava devet članova.

Osam članova Predsjedništva bira Skupština SRBiH na predlog Republičke konferencije Socijalističkog saveza radnog naroda Bosne i Hercegovine i po pribavljenom mišljenju skupština opština. Predsjednik Centralnog komiteta Saveza komunista Bosne i Hercegovine član je Predsjedništva po položaju.

Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine bira iz reda svojih članova predsjednika Predsjedništva.

Predsjednik Predsjedništva bira se na jednu godinu i ne može biti biran dva puta na istu funkciju u toku istog mandatnog perioda članova Predsjedništva.

Predsjednika Predsjedništva, u slučaju duže spriječenosti da vrši funkciju, zamjenjuje član Predsjedništva koga odredi Predsjedništvo.

Ovim amandmanom zamjenjuju se odredbe člana 314. stav 1. tačka 18. Ustava SRBiH, u dijelu koji se odnosi na izbor i razrješenje predsjednika i članova Predsjedništva SRBiH, i tačke 5. Ustavnog amandmana II na Ustav SRBiH i dopunjavaju se odredbe člana 352. Ustava.

== AMANDMAN IX ==

Članovi Izvršnog vijeća Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine biraju se na četiri godine, a izuzetno, po posebnom postupku utvrđenom zakonom, mogu biti birani na istu funkciju još za jedan mandatni period.

Predsjednik Izvršnog vijeća bira se na dvije godine i ne može biti biran dva puta uzastopno na istu funkciju.

Postupak utvrđivanja predloga kandidata za izbor članova i predsjednika Izvršnog vijeća sprovodi Republička konferencija Socijalističkog saveza radnog naroda Bosne i Hercegovine.

Članove Izvršnog vijeća bira Skupština SRBiH na predlog odgovarajućeg radnog tijela Skupštine i na osnovu mišljenja Predsjedništva SRBiH.

Predsjednika Izvršnog vijeća bira Skupština SRBiH iz reda članova Izvršnog vijeća na predlog Predsjedništva SRBiH.

Izvršno vijeće ima jednog potpredsjednika.

Potpredsjednika Izvršnog vijeća bira Skupština SRBiH iz reda članova Vijeća na predlog odgovarajućeg radnog tijela Skupštine i na osnovu mišljenja Predsjedništva SRBiH.

Ovim amandmanom zamjenjuju se odredbe člana 349. stav 1. tačka 8. člana 361. st. 2. i 4. i člana 362. Ustava SRBiH.

== AMANDMAN X ==

Funkcioneri koji rukovode republičkim organima uprave i republičkim upravnim organizacijama i drugi funkcioneri koje imenuje Skupština SRBiH imenuju se na četiri godine, a izuzetno, po posebnom postupku utvrđenom zakonom, mogu biti imenovani na istu funkciju još za jedan mandatni period.

Ovim amandmanom zamjenjuju se odredbe člana 377. Ustava SRBiH.

== AMANDMAN XI ==

Sudije Ustavnog suda Bosne i Hercegovine biraju se na osam godina i ne mogu biti ponovo birani na istu funkciju.

Predsjednik Ustavnog suda Bosne i Hercegovine bira se iz reda sudija tog suda na jednu godinu i ne može biti ponovno biran na funkciju predsjednika Ustavnog suda.

Ovim amandmanom zamjenjuje se odredba člana 392. stav 2. Ustava SRBiH.

== AMANDMAN XII ==

Za sprovođenje amandmana V–XI na Ustav SRBiH i obezbjeđenje prelaska na njihovo primjenjivanje donijeće se ustavni zakon.

Predlog ustavnog zakona utvrđuje Društveno-političko vijeće Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.

O predlogu ustavnog zakona odlučuje se na zajedničkoj sjednici svih vijeća Skupštine SRBiH.

Predlog ustavnog zakona je usvojen ako za njega glasa dvije trećine delegata u svim vijećima Skupštine.

Ustavni zakon se proglašava i stupa na snagu istovremeno sa ovim amandmanima.

= USTAVNI ZAKON ZA SPROVOĐENJE USTAVA SRBiH =
== ODLUKA O PROGLAŠENJU USTAVNOG ZAKONA ZA SPROVOĐENJE USTAVA SRBiH ==

Na osnovu člana 185. Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, Skupština SRBiH, na zajedničkoj sjednici svih vijeća održanoj 25. februara 1974. godine, donosi Odluku o proglašenju Ustavnog zakona za sprovođenje Ustava SRBiH.

== USTAVNI ZAKON ZA SPROVOĐENJE USTAVA SRBiH ==

=== I — PRIMJENA USTAVA SRBiH ===

Član 1.

Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine primjenjuje se od dana kad ga proglasi Skupština SRBiH, ukoliko u pogledu pojedinih njegovih odredaba, ovim zakonom nije drukčije određeno.

Član 2.

Odredbe Ustava SRBiH koje se odnose na sastav i organizaciju Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine primjenjuju se od dana prvog sastanka novoizabranih vijeća Skupštine SRBiH.

Odredbe Ustava SRBiH koje se odnose na druge organe Republike primjenjuju se od dana izbora članova tih organa odnosno od dana imenovanja funkcionera u tim organima, ako ovim zakonom nije drukčije određeno.

Član 3.

Republički zakoni i drugi republički propisi, ako po ovom zakonu ne prestaju da važe, ostaju na snazi, a njihove odredbe koje nisu u skladu sa Ustavom SRBiH, moraju se uskladiti sa njim u rokovima određenim ovim zakonom.

=== II — ORGANI REPUBLIKE ===

Član 4.

Izbor delegata za vijeća Skupštine SRBiH izvršiće se do 20. aprila 1974. godine.

Član 5.

Vijeća novoizabrane Skupštine SRBiH sastaće se na prve sjednice najkasnije do 30. aprila 1974. godine.

Sjednice vijeća novoizabrane Skupštine SRBiH saziva Predsjednik Skupštine SRBiH.

Član 6.

Izbor Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine i Savjeta Republike izvršiće se odmah po konstituisanju Skupštine SRBiH.

Predsjedništvo SRBiH i Savjet Republike konstituisaće se odmah po izboru njihovih članova.

Član 7.

Izbor predsjednika i članova Izvršnog vijeća Skupštine SRBiH izvršiće se odmah po konstituisanju Skupštine SRBiH.

Do izbora Izvršnog vijeća, Izvršno vijeće u sadašnjem sastavu vršiće izvršne funkcije u okviru prava i dužnosti Republike.

=== III — USKLAĐIVANJE REPUBLIČKIH PROPISA SA USTAVOM SRBiH ===

Član 8.

Skupština SRBiH donijeće do 28. februara 1974. godine sljedeće zakone:

Zakon o izboru delegacija u osnovnim samoupravnim organizacijama i zajednicama;

Zakon o izboru delegata u skupštine opština;

Zakon o izboru delegata u Skupštinu SRBiH;

Zakon o izbornim jedinicama za izbor delegata u Vijeće udruženog rada i Vijeće opština Skupštine SRBiH;

Zakon o biračkim spiskovima;

Zakon o izboru delegacije Skupštine SRBiH u Vijeće republika i pokrajina Skupštine SFRJ.

Član 9.

Skupština SRBiH donijeće do 15. maja 1974. godine sljedeće zakone:

Zakon o Izvršnom vijeću Skupštine SRBiH;

Zakon o Savjetu Republike.

Član 10.

Danom stupanja na snagu ovog zakona prestaje da važi Zakon o Ustavnom sudu Bosne i Hercegovine (Službeni list SRBiH, broj 2/64) i Zakon o samoupravnoj osnovi organizovanja skupština samoupravnih interesnih zajednica (Službeni list SRBiH, broj 6/73).

Član 11.

Do 31. decembra 1974. godine uskladiće se sa Ustavom SRBiH sljedeći republički zakoni:

Zakon o upravi (Službeni list SRBiH, broj 3/70);

Zakon o republičkim organima uprave i republičkim organizacijama (Službeni list SRBiH, broj 14/69, 23/71 i 13/72);

Zakon o sudovima opšte nadležnosti i privrednim sudovima (Službeni list SRBiH, broj 23/67, 2/68 i 21/70).

Član 12.

Do roka iz prethodnog člana Skupština SRBiH donijeće zakon o javnom tužilaštvu.

Član 13.

Republički zakoni koji nisu navedeni u članu 11. do 12. ovog zakona uskladiće se sa Ustavom SRBiH najkasnije do 30. juna 1976. godine. (Kasnije produžavano do 31. decembra 1977.)

Član 14.

Republički propisi doneseni za izvršenje republičkih zakona koji treba da se usklade sa Ustavom, uskladiće se istovremeno sa usklađivanjem republičkih zakona, a najkasnije u roku od tri mjeseca od dana usklađivanja zakona. Ukoliko se u tom roku ne usklade prestaće da važe.

=== IV — OSTALE ODREDBE ===

Član 15.

Do usklađivanja Zakona o sudovima opšte nadležnosti i privrednim sudovima sa Ustavom SRBiH postupak po predmetima za čije su rješavanje do 31. maja 1974. godine nadležni Vrhovni sud Jugoslavije i Vrhovni privredni sud, a od 1. juna 1974. godine prema odredbama Ustava SFRJ nije nadležan Savezni sud, rješavaće Vrhovni sud Bosne i Hercegovine.

Član 16.

Obrazovanje prvih delegacija radnih ljudi koji rade u poljoprivrednoj djelatnosti sredstvima rada na koja postoji pravo svojine zajedno sa radnicima sa kojima udružuju svoj rad i sredstva rada, a koji nisu organizovani u zajednice i druge zakonom određene oblike udruživanja, provešće se na način utvrđen propisom opštinske skupštine, u skladu sa zakonom.

Član 17.

Odredbe Ustava koje se odnose na sastav i organizaciju skupština opština i Skupštine grada Sarajeva i njihove organe, primjenjivaće se od dana prvih sjednica novoizabranih skupština.

Do prve sjednice skupština iz prethodnog stava sadašnje skupštine i njihovi političko-izvršni organi nastavljaju rad u dosadašnjem sastavu u okviru svojih prava i dužnosti.

Član 18.

Izbor delegata u vijeća skupština opština izvršiće se najkasnije do 15. aprila 1974. godine, a u vijeća Skupštine grada Sarajeva do 30. aprila 1974. godine.

Član 19.

Novoizabrana vijeća skupština opština sastaće se radi konstituisanja najkasnije deset dana od dana izbora njihovih delegata.

Prve sjednice novoizabranih vijeća saziva predsjednik skupštine opštine.

Član 20.

Skupštine opština odnosno grada Sarajeva uskladiće svoje propise sa zakonima koji se po odredbama zakona imaju uskladiti sa Ustavom SRBiH, u roku od tri mjeseca od dana usklađivanja tih zakona.

Član 21.

Mandat republičkim poslanicima i odbornicima skupština opština i grada Sarajeva prestaje danom verifikacije mandata novoizabranih delegata u vijećima skupština.

Član 22.

Izuzetno od odredbe stava 2. člana 320. Ustava SRBiH nadležna vijeća Skupštine SRBiH mogu, ako za pojedine oblasti nisu za teritoriju Republike organizovane skupštine samoupravnih interesnih zajednica u skladu sa odredbama ovog ustava, najkasnije do 1. marta 1975. godine, odlučivati o pitanjima o kojima ravnopravno odlučuju sa skupštinama samoupravnih interesnih zajednica.

Član 23.

Delegati delegirani u skupštine samoupravnih interesnih zajednica po odredbama Zakona o samoupravnoj osnovi organizovanja skupština samoupravnih interesnih zajednica zadržavaju mandat u skupštini najkasnije do 1. marta 1975. godine ako su ujedno i članovi odgovarajuće delegacije izabrane po odredbama Zakona o izboru delegacija u osnovnim samoupravnim organizacijama i zajednicama.

Član 24.

Ovaj zakon stupa na snagu kad ga proglasi Skupština SRBiH na zajedničkoj sjednici svih vijeća.

= USTAVNI ZAKON O IZMJENI USTAVNOG ZAKONA ZA SPROVOĐENJE USTAVA SRBiH =
(Donijet 13. aprila 1976. godine)

Član 1.

U Ustavnom zakonu za sprovođenje Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine (Službeni list SRBiH, broj 4/74) u članu 13. riječi &quot;najkasnije do 30. juna 1976. godine&quot;, zamjenjuju se riječima &quot;najkasnije do 30. juna 1977. godine.&quot;

Član 2.

Ovaj zakon stupa na snagu kad ga proglasi Skupština SRBiH na zajedničkoj sjednici svih vijeća.

= USTAVNI ZAKON O IZMJENI USTAVNOG ZAKONA ZA SPROVOĐENJE USTAVA SRBiH =
(Donijet 22. jula 1977. godine)

Član 1.

U Ustavnom zakonu za sprovođenje Ustava Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine (Službeni list SRBiH, broj 4/74 i 9/76) u članu 13. riječi: &quot;30. juna&quot; zamjenjuju se riječima: &quot;31. decembra&quot;.

Član 2.

Ovaj zakon stupa na snagu kad ga proglasi Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.

= USTAVNI ZAKON ZA SPROVOĐENJE AMANDMANA V–XI =
(Donijet 21. jula 1981. godine)

Član 1.

Amandmani V–XI na Ustav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Amandmani) primjenjuju se od dana kad ih proglasi Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine na zajedničkoj sjednici svih vijeća, ako primjena pojedinih odredaba Amandmana ovim zakonom nije drukčije određena.</text>
      <sha1>4seecb77tdcqy0uiqz9n9n65o1iap2q</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>