Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4586 74576 73921 2026-04-20T18:53:56Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74576 wikitext text/x-wiki {{Бусад ашаглалта}} {{Инфобокс улас | conventional_long_name = Украина | common_name = Украина | native_name = Україна ([[Украин хэлэн|украин]]) | image_flag = Flag of Ukraine.svg | image_coat = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | symbol_type = {{nowrap|[[Украина уласай һүлдэ|Түрын һүлдэ]]}} | flag_type = {{nowrap|[[Украина уласай туг|Түрын туг]]}} | national_anthem = <br />"[[Украинын Түрын Дуулал|Ще не вмерла України ні слава, ні воля]]"<br />«Украина алдар суушье </br>сүлөөшье үшөө үжөөгүй»</br>[[File:National anthem of Ukraine, instrumental.oga|center]] | image_map = [[File:Europe-Ukraine (disputed territory).svg|upright=1.15|frameless]] | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон}} [[Оросой Украина руу добтолон оролго (2022)|2022 оной Оросой добтолон оролгын]] үмэнэхи [[Украинын эзэмдэгдэһэн газар нютаг|эзэмдэгдэһэн/аннексидэ байгаа нютаг]] (сайбар ногоон) | capital = [[Киев]]<!--See [[Talk:Kyiv/naming]] re Kiev/Kyiv. --> | coordinates = {{coord|49|N|32|E|scale:10000000_source:GNS|display=inline,title}} | largest_city = capital <!-- Please discuss on talk before changing any languages. --> | official_languages = [[Украин хэлэн]] | ethnic_groups = 77.8% [[Украиншууд]] </br>17.3% [[Украиндахи Ородууд|Ородууд]] </br>{{nowrap|4.9% бусад}} | ethnic_groups_year = 2001 | ethnic_groups_ref = | demonym = | government_type = {{nowrap|[[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Хахад-Юрэнхылэгшын систем|Хахад</br>Юрэнхылэгшын]]</br> [[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха </br>улас]]}} | leader_title1 = [[Украина уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] | leader_name1 = [[Владимир Зеленский]] | leader_title2 = [[Украина уласай Юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]] | leader_name2 = [[Yulia Svyrydenko]] | legislature = [[Дээдэ Зүблэл|Дээдэ Рада]] | sovereignty_type = [[Украинын Түүхэ|Түүхэ]] | established_event1 = {{nowrap|[[Киевэй Русь]]}} | established_date1 = 879 | established_event2 = {{nowrap|[[Галич-Волыниин гүнлиг|Галич-Волынь]]}} | established_date2 = 1199 | established_event3 = [[Гетманщина]] | established_date3 = 1649 оной </br>8 һарын 18 | established_event4 = [[Бүгэдэ Найрамдаха Украина Арад Улас|Оросһоо]] | established_date4 = 1918 оной </br>1 һарын 22 | established_event6 = {{nowrap|[[Бүгэдэ Найрамдаха Баруун Украина Арад Улас|Австриһаа]]}} | established_date6 = 1918 оной </br>11 һарын 1 | established_event7 = {{nowrap|[[БНУАУ ба БНБУАУ-ай нэгэдэлгын акт|Нэгэдэлгын акт]]}} | established_date7 = 1919 оной </br>1 һарын 22 | established_event8 = {{nowrap|[[Украинын Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|ЗХУ-һаа]]}} | established_date8 = 1991 оной </br>8 һарын 24 | established_event9 = {{nowrap|[[Украинын Үндэһэн Хуули|Мүнөөнэй </br>Үндэһэн хуули]]}} | established_date9 = 1996 оной </br>6 һарын 28 | area_km2 = 603,628 | area_rank = 45 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = or 233,013/ 223,013<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 7 | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 41,442,615<ref name="auto">{{cite web|url=https://ukrstat.org/en/operativ/operativ2020/ds/kn/xls/kn1220_ue.xls|title=Population (by estimate) as of 1 May 2021.|website=ukrcensus.gov.ua|access-date=23 June 2021|accessdate=28 June 2021|archivedate=6 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306154326/https://ukrstat.org/en/operativ/operativ2020/ds/kn/xls/kn1220_ue.xls}}</ref> <br/> | population_census = 48,457,102 | population_estimate_year = 2021 | population_estimate_rank = 35 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 73.8 | population_density_sq_mi = 191 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 115 | GDP_PPP = {{increase}} $429.947 </br>тэрбүм<ref name="IMFWEOUA">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=80&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=16 May 2020}}</ref> | GDP_PPP_year = 2020 | GDP_PPP_rank = 48 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $10,310<ref name="IMFWEOUA"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 108 | GDP_nominal = {{increase}} $161.872 </br>тэрбүм<ref name="IMFWEOUA"/> | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_rank = 56 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,881<ref name="IMFWEOUA"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 119 | Gini = 26.1 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=UA |title=GINI index (World Bank estimate) - Ukraine |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=22 March 2020 |accessdate=28 June 2021 |archivedate=19 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200419235030/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=UA }}</ref> | Gini_rank = 18 | HDI = 0.779 <!--number only--> | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 74 | currency = [[Украинын гривня|Гривня]] (₴) | currency_code = UAH | time_zone = [[Зүүн Европын Саг|EET]] | utc_offset = +2<ref name="timechange">{{cite web |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas|script-title=uk:Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час|trans-title=Rada Decision: Ukraine will change to winter time on 30 October |language=uk |publisher=korrespondent.net |date=18 October 2011 |access-date=31 October 2011}}</ref> | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зунай Саг|EEST]] | drives_on = | calling_code = +380 | cctld = [[.ua]] {{*}}[[.укр]] | religion = 87.3% [[Христосой шажан|Христосой]] </br>11.0% Шажангүй </br>0.8% Бусад </br>0.9% Харюулагүй | religion_year = 2018 | religion_ref = <ref>{{citation|url=http://razumkov.org.ua/uploads/article/2018_Religiya.pdf|script-title=uk:Особливості Релігійного І Церковно-Релігійного Самовизначення Українських Громадян: Тенденції 2010-2018|trans-title=Features of Religious and Church - Religious Self-Determination of Ukrainian Citizens: Trends 2010-2018|date=22 April 2018|publisher=[[Razumkov Center]] in collaboration with the All-Ukrainian Council of Churches|pages=12, 13, 16, 31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426194313/http://razumkov.org.ua/uploads/article/2018_Religiya.pdf|archive-date=26 April 2018 <!-- Archive date guessed from URL -->|url-status = live|language=uk|place=Kyiv}}<br>Sample of 2,018 respondents aged 18 years and over, interviewed 23–28 March 2018 in all regions of Ukraine except Crimea and the occupied territories of the Donetsk and Lugansk regions.</ref> }} '''Украина''' ({{Lang-uk|Україна}}) — [[Зүүн Европо]]до байрладаг улас юм. Зүүн талаараа [[Ород]], хойто талаараа [[Беларусь]], баруун талаараа [[Польшо]], [[Словаки]], [[Унгар]], баруун урда талаараа [[Румыни]], [[Молдави|Молдово]] (мүн маргаантай газар нютаг болохо [[Приднестрови]]) оронуудтай хилэлдэг. Мүн урда таладань [[Хара тэнгис]], [[Азовой тэнгис]] оршодог. Ниислэл хото [[Киев]] юм. Украина хадаа Европын хоёрдохи томо орон юм. Хорин долоон засаг захиргаанай нэгэжэдэ хубаагдана, тэдэнэй дунда хорин дүрбэниинь можо нютагууд, нэгэниинь автономито бүгэдэ найрамдаха улас ([[Крым]]), хоёрынь тусхай эрхэтэй хото ([[Киев]], [[Севастополь]]). 2022 оной эсэсэй байдалаар, Орос Украинын 18% оршомые эзэлһэн байна.<ref name=gov_uk_2022_12_20>{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/speeches/defence-secretary-oral-statement-on-war-in-ukraine |title=Defence Secretary oral statement on war in Ukraine |date=2022-12-20 |publisher=Government of the United Kingdom |access-date=2023-12-16 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727100827/https://www.gov.uk/government/speeches/defence-secretary-oral-statement-on-war-in-ukraine |url-status=live }}</ref>. X—XI зуун жэлэй үедэ Украина хадаа Европын эгээн томо, эгээн хүсэтэй улас байһан зүүн славян улас болохо Киевэй Русиин түб байгаа. Хэрүүл тэмсэл, Ехэ Монгол Уласай добтололгоһоо һула болоһон Киевэй Русь Литвагай ехэ гүнлиг, һүүлдэнь [[Польшо-Литва]]гай хамтын нүхэрлэлэй бүридэлдэ ороһон байна. Киевэй Русиин соёлой ба шажанай уг гарбал Украинын үндэһэтэнэй үзэл бодолой үндэһэ табиһан юм. XVII зуун жэлэй дунда үедэ полякуудта эсэргүү буһалгаан боложо, казак [[һетьманщина]] гэжэ улас байгуулагдаһан. Москвагай үргэлжэлһэн дарамта үзүүлһэншье һаа, һетьманщина 100 гаран жэлэй туршада автономито байжа шадаһан. XVIII зуунай һүүлшын үедэ [[Ородой эзэнтэ гүрэн]] Украинын ехэнхи газарые эзэмдэбэ. Хаанта Орос 1917 ондо һандарһанай һүүлдэ, Украина богони хугасаанай бэеэ даанхай болобошье һаа (1917—1920), эрхэтэнэй дайнай үрэ дүндэ Зүблэлтэ Оросто эзэмдэһэн байгаа. 1922 онһоо 1991 он болотор [[СССР]]-эй нэгэ холбооной улас, болон СССР-эй үндэһэлэгшэ дүрбэн гэшүүдэй нэгэн байгаа. == Түүхэ == [[Файл:Vasnetsov_Bapt_Vladimir.jpg|thumb|left|[[Киев]]эй хаан [[Владимир Святославич|Владимирай]] [[хэрээснэг бололго]]]] Украина уласай түүхэ [[Славян|зүүн славянуудһаа]] эхилээ. [[IX-р зуун жэл]]эй үедэ Украинын газар нютаг [[викинг]]үүдээр ударидуулһан зүүн славянуудай эргэншэл болохо [[Киевэй Русь|Киевэй Русиин]] түб байһан [[XII-р зуун жэл]]дэ хубаагдажа задарһан бэлэй. [[XIV-р зуун жэл]]һээ хойшо Украинын газар нютаг бүһэ нютагай хүсэрхэг гүрэнүүдэй хоорондо хубаагдажа, [[XIX-р зуун жэл]] гэхэдэ ехэнхи хэһэг [[Ородой эзэнтэ гүрэн]]дэ шэнгэжэ, бусад [[Австри-Унгар]]ай эрхэ мэдэл дооро байба. Оросой [[Октябриин хубисхал]], [[эрхэтэнэй дайн]]ай дараа 1917—1921 оной хоорондо тусгаар тогтонолой түлөөхи үргэлжэлһэн тэмсэл боложо, уламаар Украина 1922 ондо [[Зүблэлтэ Холбоо]]ной анханай бүгэдэ найрамдаха уласуудай нэгэ болобо. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үмэнэхэн ба дараахан болон 1954 ондошье Крымые шэлжүүлһэнэй дараа [[Украинын ССР]]-эй газар нютаг баруун тиишэ нэмээ. 1945 ондо Украинын ССР [[НҮБ]]-ын үндэһэлэгшэ гэшүүн оронуудай нэгэ болоһон түүхэтэй. 1991 ондо СССР задарһанаар Украина дахин тусгаар тогтониһон улас болһон байна. Энэнэй үрэ дүндэ заха зээлиин эдэй засагта шэлжэхэ боложо, найман жэл дараалан эдэй засагай уналтада оробо. Гэбэшье шэнэ зуун жэл эхилһэнһээ хойшо эдэй засаг тогтоборитой хүгжэжэ, [[ҮНБ]]-нь жэл бүридөө 7 хубяар нэмэгдэжэ байгаа. Тусгаар тогтониһонһоо хойшо Украина Оросһоо [[байгаалиин хии]], [[нефть]] импортировалхаһаа дулдыдажа байгаа аад, Оростой харилсаан шанга байгаа. 2014 оной [[Крымэй химарал]]ай үедэ [[Крымэй хахад арал]]ые Орос гүрэндэ абтажа, зүүн Украинада (Донбасс) дайн эхилһэн, тэндэ Оросой дэмжэһэн хоёр бүгэдэ найрамдаха улас байгуулһан. 2022 ондо Орос гүрэн уласхоорондын хуули журам эбдэн Украинада добтолжо, тэрэ сагһаа хойшо дайн үргэлжэлһөөр. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == * {{commons|Ukraine}} {{Европо}} [[Категори:Украина| ]] [[Категори:1991 ондо Украинада байгуулагдаhан]] [[Категори:Европын уласууд]] [[Категори:Зүүн Европын уласууд]] [[Категори:Киевэй Русь]] [[Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд]] [[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]] [[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд]] [[Категори:1991 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]] [[Категори:Украин хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд]] {{1000 үгүүлэл}} bv8ft0pav3rlg9itirex7lhjuaj0gef 0 5920 74577 74545 2026-04-20T18:59:01Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74577 wikitext text/x-wiki <!-- Please discuss at talk before adding a map here. There are neutrality issues to resolve. --> [[File:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|alt=A long row of flags|thumb|upright=1.2|[[Женева]] дахи [[Үндэһэтэнүүдэй Ордон]]ой үмэнэ [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга|НҮБ]]-ын [[НҮБ-ын гэшүүн уласууд|гэшүүн]] ба гэшүүн бэшэ ЮА ажаглагша гүрэнүүдэй туг.]] Доорохи жагсаалта нь бүхэдэлхэйн [[Бүрин эрхэтэ улас|сувереннэ уласуудай]] статус, [[Суверенитет|суверенитетые]] зүбшөөһэн талаар мэдээсэлые байлгаһан жагсаалта юм. Жагсаалтада ороһон 206 уласые [[НҮБ-ын системэ|НҮБ-ын системээр]] гэшүүн байлгагаар гурбан категорида хубаажа болоно: 193 [[НҮБ-ын гэшүүн уласууд|гэшүүн улас]],<ref name="unms">{{cite web|title=United Nations Member States|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=United Nations|author=Press Release ORG/1469|access-date=November 3, 2019|date=3 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml|archive-date=30 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[НҮБ-ын Юрэнхы Ассамблейн ажаглагшад|ЮА ажаглагша]] 2 улас, ба бусад 11 улас. ''Бүрин эрхэтэ байдалай арсалдаанай'' баганада арсалдаангүй бүрин эрхэтэ уласууд (188 улас), бүрин эрхын арсалдаантай уласууд (16 улас, 6 гэшүүн улас, 1 ЮА ажаглагша улас, ба бусад 9 улас байдаг), ба [[Кукай арал ба Ниуэгэй улас түрын статус|улас түрын тусхай статустай]] уласууд (2 улас) байдаг. [[Бүрин эрхэтэ улас|Гүрэн байлгын критериин]] улас оронуудай хамтын бүлгэмэй бүхэ гэшүүдтэ заабол дагажа мүрдэхэ тодорхойлолто байдаггүй тула иимэ жагсаалта гаргаха нь түбэгтэй ба зүршэлдөөнтэй ябаса байжа болохо юм. Энэ жагсаалтын агуулгые тодорхойлходо ашаглаһан критериудай талаар дэлгэрэнгы мэдээсэл абахын тулада доорохи ''[[#Оруулха критери|оруулха критериие]] үзэгты. == Оруулха критери == Гүрэн байлгын [[Юрын уласхоорондын хуули|уласхоорондын хуулида булюу байха]] журам болбол [[1933 оной Монтевидеогой конвенци|1933 оной Монтевидеогой конвенциор]] кодифицировалһан [[Бүрин эрхэтэ улас#Тунхаглалай теори|гүрэн байлгын тунхаглалай теори]] юм. Энэ конвенцидэ гүрэные "(a) байнгын хүн зон; (b) тодорхойлһон нютаг; (c) засагай газар; ба (d) бусад гүрэнүүдтэй харилсаанда орохо шадабаритай" байбала уласхоорондын [[Хуулиин нюур|хуулида нюур]] гээшэ тодорхойлһон байдаг, гэбэшье'' энэ шанаруудые ''"зэбсэг хэрэглэхэ, дипломат түлөөлэгшые занаха гү, али бусад үрэтэй албадаһан аргаар" абаһан болбол тоосохогүй''.<ref>{{cite book|author=Hersch Lauterpacht|title=Recognition in International Law|url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&pg=PA419|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=419|isbn=9781107609433}}</ref>'' [[Дипломат зүбшөөлгэ|Хүлээн зүбшөөлгые]] хэр зэргэ гүрэн байлгын критери болгон оруулха талаар арсалдаан хэгдэжэ байна. Гүрэн байлгын тунхаглалай теоринь гүрэн байлгань сэбэр объективнэ ба бусад уласуудай зүбшөөлгэнь хамаагүй гээшэ үзэдэг. Нүгөө таладань [[Бүрин эрхэтэ улас#Бүридүүлэгшэ теори|гүрэн байлгын бүридүүлэгшэ теоринь]] зүбхэн бусад [[Суверенитет|тусгаар]] уласууд зүбшөөһэн тохёолдолдо уласхоорондын хуулида нюур гээшэ тоосогдодог. Энэ жагсаалтада өөртөө бүрин эрхэтэ улас гэжэ үзэдэг бүхы уласууд (тусгаар тогтонолой тунхаглал гү, али бусад аргаар) багтаһан гү, али: * гүрэн байлгын тунхаглалай теориие хангаһан гэжэ үзэдэг ''гү, али'' * [[НҮБ-ын гэшүүн уласууд|НҮБ-ын гэшүүн улас]] багадаа нэгэ улас тусгаар тогтониһон улас гэжэ зүбшөөһэн байха == Гүрэнүүдэй жагсаалта == {| class="sortable wikitable" style="background:white; text-align:left;" ! width="300pt" |Юрэнхы ба албан нэрэнүүд ! width="150pt" |[[НҮБ-ын системэ|НҮБ-ын системын]] гэшүүн байлга ! width="150pt" |Суверенитедэй арсалдаан ! class="unsortable" |Суверенитедэй статус ба зүбшөөгдэһэн байдалай нэмэлтэ мэдээсэл |- style="background:Darkgrey;" | style="text-align:center;" |<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">A AAA</span> | |- style="background:Lightgrey;" | style="text-align:center;" |<span style="display:none">ZZZ</span>↓ [[НҮБ-ын гэшүүн уласууд]] ба [[НҮБ-ын Юрэнхы Ассамблейн ажаглагшад|Юрэнхы Ассамблейн ажаглагша уласууд]] ↓ |<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Абхази → [[Улас оронуудай жагсаалта#Абхази|Абхазиин жагсаалтые харагты]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Азербайджан}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Азербайджан Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Азербайджанда, [[Бүгэдэ Найрамдаха Автономито Нахчыванай Улас|Нахчыван]], гэдэг нэгэ автономито гүрэн байдаг Азербайджанай баруун-урда хэсэгтэ ''де-факто'' [[Улас оронуудай жагсаалта#Арцах|Арцах]] улас байгуулагдаба. |- | style="vertical-align:top;" |'''[[Афганистан]]''' |<span style="display:none">A</span> [[НҮБ-ын гэшүүн уласууд|НҮБ-ын гэшүүн улас]] |Үгы {{extent}}НҮБ мүнөөнэй байдалаар {{flag|Лалын Бүгэдэ Найрамдаха Афганистан Улас}}ые, ''де-факто'' засагай газар {{flag|Лалын Эмиртэ Афганистан Улас}}ай орондо, Афганистанай засагай газар гэжэ зүбшөөһэн.<ref name="akhund2">{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}</ref><ref name="UN_Seats_Denied">{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan’s Taliban and Myanmar’s Junta|work=nytimes|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Албани}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Албани Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Алжир }}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Алжир Арад Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Андорро}}'''&nbsp;– Андоррын Гүнтэ Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Андорродо түрын тэргүүнэй албаные [[Францын юрэнхылэгшэ]] ба, [[Арюун Шэрээ]]нэй зүбшөөлээр томилогдодог, Римэй Католик шажанай Урхелиин хамба лам,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders|title=Andorra country profile|work=BBC News|access-date=8 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders|archive-date=15 February 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> нара гүйсэдхэдэг [[Диархи|хамтарһан засаглал]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Ангола}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Ангола Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Антигуа ба Барбуда}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Антигуа ба Барбуда болбол, [[Барбуда]] гэдэг нэгэ автономито можотой [[Хамтын нүхэрлэлэй хаанта улас|Хамтын нүхэрлэлэй гүрэн]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Аргентинэ}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Аргентинэ Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Аргентинэ нь [[Аргентинын Можонууд|23 можонууд ба нэгэ автономито хото]]һоо бүридэдэг [[холбооной улас|холбоо]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Армени}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Армени Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас | style="background:#fcc;" |[[Улас оронуудай жагсаалта#Пакистан|Пакистан]] зүбшөөдэггүй. {{extent}}Армениие [[Улас оронуудай жагсаалта#Арцах|Арцах]]ай [[Уулын Карабахай конфликт|арсалдаан]]һаа боложо Пакистан [[Армени–Пакистанай харилсаа|зүбшөөдэггүй]].<ref>{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009|accessdate=2 February 2022|archivedate=19 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf}}</ref><ref>[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: "For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html|date=13 August 2011}} 13 September 2006 [14:03] – Today.Az</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognizing Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Арцах → [[Улас оронуудай жагсаалта#Арцах|Арцахай жагсаалтые харагты]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Австрали}}'''&nbsp;– Австралиин Хамтын Нүхэрлэл |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Австрали нь [[Хамтын нүхэрлэлэй хаанта улас|Хамтын нүхэрлэлэй гүрэн]] ба [[Австралиин Можо ба нютагууд|можо ба нютагууд]]ай [[холбооной улас|холбоо]] юм. Зургаан можо, гурбан дотоодын нютаг, зургаан гадаадын нютаг ба нэгэ [[Антарктика дахи Нютагай нэхэбэри|мэдээсэгдэһэн]] Антарктикын гадаада нютагтай. Австралиин гадаада нютагууд нь: * {{noflag|[[Ашмор ба Картье Аралнууд]]}} * {{flag|Зул hарын арал}} * {{flag|Кокос (Кийлийнг) аралууд}} * {{noflag|[[Шүрэтэ Тэнгисэй Аралууд]]}} * {{noflag|[[Херд Арал ба Макдональд Аралууд]]}} * {{flag|Норфолк Арал}} * ''{{noflag|[[Австралиин Антарктикын Нютаг]]}}'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Австри}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Австри Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}[[Европын Холбоон]]ой Гэшүүн. Австри нь [[Австриин Можонууд|юһэн можонууд]]ай [[холбооной улас|холбоон]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бахама}}'''&nbsp;– Бахамын Нүхэрлэл<ref>{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Бахама нь [[Хамтын нүхэрлэлэй хаанта улас|Хамтын нүхэрлэлэй гүрэн]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Баһрэйн }}'''&nbsp;– Баһрэйнэй Хаанта Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бангладеш}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Бангладеш Арад Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Барбадос}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Беларусь}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Беларусь Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бельги}}'''&nbsp;– Бельгиин Хаанта Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}ЕХ-ой Гэшүүн. Бельги нь [[Бельгиин бүлгэмүүд, бүһэнүүд ба хэлэнэй нютагууд|гурбан хэлэнэй бүлгэм ба гурбан бүһэһээ]] бүридэдэг [[холбооной улас|холбоон]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Белиз}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Белиз нь [[Хамтын нүхэрлэлэй хаанта улас|Хамтын нүхэрлэлэй гүрэн]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бенин}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Бенин Улас |<span style="display:none">A</span><span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бутан}}'''&nbsp;– Бутанай Хаанта Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Боливи}}'''&nbsp;– Боливиин Олон Үндэһэтэнэй Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Босни ба Герцеговина}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Босни ба Герцеговина нь хоёр субъектһээ бүридэдэг: * {{noflag|[[Босни ба Герцеговинын Холбоон]]}} * {{flag|Бүгэдэ Найрамдаха Сербын Улас}} ба [[Брчко Дүүргэ]], өөрын захиргаантай административна ''дүүргэ''.<ref name="Stjepanović2015">{{cite journal|title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District|journal=Nationalism and Ethnic Politics|date=2015|pages=382–383|first=Dejan|last=Stjepanović|volume=21|issue=4|doi=10.1080/13537113.2015.1095043|s2cid=146578107|issn=1353-7113|eissn=1557-2986|oclc=5927465455}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Ботсвана }}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Ботсвана Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бразил}}'''&nbsp;– Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Бразил Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Бразил нь [[Бразилай Можонууд|26 можонууд ба нэгэ холбооной дүүргэ]]һээ бүридэдэг [[холбооной улас|холбоон]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Брүнэй }}'''&nbsp;– Брүнэй Гүрэн, Эб Найрамдалай Байра |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Болгари}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Болгари Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}ЕХ-ой Гэшүүн улас. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Буркино-Фасо}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Бирма → [[Улас оронуудай жагсаалта#Мьянма|Мьянмагай жагсаалтые харагты]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бурунди}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Бурунди Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Кампучи}}'''&nbsp;– Кампучиин Хаанта Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Камерун}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Камерун Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Канада}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Канада нь [[Хамтын нүхэрлэлэй хаанта улас|Хамтын нүхэрлэлэй гүрэн]] ба [[Канадын можонууд ба нютагууд|арбан можонууд ба гурбан нютаг]]һаа [[Канадын федерализм|холбоон]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Кабо-Верде}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Кабо-Верде Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Түб Африкын Бүгэдэ Найрамдаха Улас}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Чад}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Чад Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Чили}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Чили Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span><span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}{{efn|Chile's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of the ''[[Chilean Antarctic Territory|Chilean Antarctic]]'' (''Antártica Chilena'') is a [[Communes of Chile|commune]] of the [[Antártica Chilena Province]] of the [[Magallanes Region]].|name="ChileanAntarctic"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Хитад}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас | style="background:#fcc;" |[[Хитадай Гадаада Харилсаан#Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай Уласхоорондын Мэдэрэлгэ|Зариманиинь зүбшөөгдэгүй]]. [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас]] мэдээсэһэн {{extent}}Хитад табан автономито оронһоо бүридэдэг, [[Гуанси - Чжуангай автономито орон|Гуанси]], [[Үбэр Монгол]], [[Нинся - Хотонгой автономито орон|Нинся]], [[Түбэдэй автономито орон|Түбэд]], ба [[Синьцзян - Уйгурай автономито орон|Синьцзян]]. Тэрээнһээ гадна, энэнь [[Хитадай Онсогой захиргаата оронууд|онсогой захиргаата орондо]] суверенитеттэй: * {{flag|Хонконг}} * {{flag|Макао}} Хитад улас, бүхы Хитадые өөрын нютаг дэбисхэр гэжэ үзэдэг арсалдагша засаг захиргаа (Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас) ударидадаг [[Улас оронуудай жагсаалта#Тайвань|Тайван]]иие абахые үнгэлзэжэ байгаа, болобошье хинадаггүй. Хитадые [[Хитадай Гадаада Харилсаан#БНХАУ-тай дипломатическа харилсаагүй гүрэнүүд|{{numrec|Republic of China|link=N|N=1}}]] НҮБ-ын гэшүүн улас ба [[Ватикан]] зүбшөөхэгүй, ба, Бутанһаа бусадиинь, бүгэдэ Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Уласые (Тайвань) зүбшөөдэг. |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |''Хитад улас, Бүгэдэ Найрамдаха → [[Улас оронуудай жагсаалта#Тайвань|Тайваниин жагсаалтые харагты]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Колумби}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Колумби Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Коморой аралнууд}}'''&nbsp;– Коморой Холбоон |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Комор нь [[Коморой Улас Түрэ#Автономито аралнууд|гурбан аралай]] [[холбооной улас|холбоон]] юм. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Улас}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бүгэдэ Найрамдаха Конго Улас}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Кукай аралнууд → [[Улас оронуудай жагсаалта#Кукай аралнууд|Кукай аралнуудай жагсаалтые харагты]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Коста-Рика }}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Коста-Рика Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Хорвати}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Хорвати Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}ЕХ-ой Гэшүүн улас. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Куба}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Куба Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Кипр}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Кипр Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас | style="background:#fcc;" |[[Улас оронуудай жагсаалта#Түрэг|Түрэг]] зүбшөөгдэгүй<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognize the "TRNC" and is the only country that does not recognize the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><!-- and [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]]{{cn|date=17 May 2014}} --> {{extent}}ЕХ-ой Гэшүүн улас. Аралай зүү-хойто хэсэг нь ''де-факто'' [[Улас оронуудай жагсаалта#Хойто Кипр|Хойто Кипр]] гүрэн юм. [[Кипрын арсалдаан]]ай уламһаа [[Улас оронуудай жагсаалта#Түрэг|Түрэг]] улас Кипрые зүбшөөдэггүй, ба Түрэг [[Улас оронуудай жагсаалта#Хойто Кипр|Хойто Кипрые]] зүбшөөдэг. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag| Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас}}'''{{efn|A simpler official short name has been encouraged by the Czech government, "''Czechia''". This variant remains uncommon, but has been adopted by several companies and organisations. See [[Name of the Czech Republic]].}} |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}ЕХ-ой Гэшүүн улас. |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арадай Улас'' ''→ [[Улас оронуудай жагсаалта#Солонгос, Хойто|Солонгос, Хойто]] [[Улас оронуудай жагсаалта#Тайвань|жагсаалтые харагты]]'' |- | style="vertical-align:top;" |<span id="Denmark"></span>'''{{flag|Дани}}'''&nbsp;– Даниин Хаанта Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}Ех-ой Гэшүүн улас.{{efn|name="EU"}} The [[Даниин Хаанта Улас]] 2 өөртөө заһаха нютагтай: * {{flag|Фарерай аралнууд}} * {{flag|Гренланд}} Даниин захиргаанай нютаг, Фарерай аралнууд ба Гренландынь Хаанта уласай гурбан уласые бүридүүлдэг.{{efn|The designation "Denmark" can refer either to metropolitan Denmark or to the entire Danish Realm (for example in international organizations).}} Данийн Хаанта Улас бүхэлидөө ЕХ-ой гэшүүн болобошье ЕХ-ой хуули (ехэнхи үедэ) Фарерай аралнууд ба Гренландтай [[Гренландын хэрээ|хамаархадаггүй]]. [[Гренланд ба Европын Холбоо]], ба [[Фарерай аралнууд ба Европын Холбоо]] хуудаһые нэмэлтэ мэдээсэлэй түлөө харагты.<ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Джибути}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Джибути Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Доминика}}'''&nbsp;– Доминиканы Хамтын Нүхэрлэл |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Бүгэдэ Найрамдаха Доминикана Улас}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Бүгэдэ Найрамдаха Донецк Арад Улас → [[#Бүгэдэ Найрамдаха Донецк Арад Улас|Бүгэдэ Найрамдаха Донецк Арад Улас жагсаалтые харагты]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Зүүн Тимор}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Тимор-Лесте Улас{{efn|Зүүн Тиморой засагай газар "Тимор-Лесте" нэрые уласай албан Англи нэрээр ашагладаг.}} |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Эквадор}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Эквадор Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Египет}}'''&nbsp;– Араб Бүгэдэ Найрамдаха Египет Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Сальвадор}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Сальвадор Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Экваторын Гвиней}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Экваторын Гвиней Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Эритрей}}'''&nbsp;– Эритрей Гүрэн |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Эстони}}'''&nbsp;– Бүгэдэ Найрамдаха Эстони Улас |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гэшүүн улас |<span style="display:none">A</span> Үгы {{extent}}ЕХ-ой Гэшүүн улас.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Eswatini}}'''&nbsp;– Kingdom of Eswatini{{efn|Formerly referred to as the Kingdom of Swaziland, its official name until 2018.}} |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Ethiopia}}'''&nbsp;– Federal Democratic Republic of Ethiopia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Ethiopia is a [[federation]] of [[Regions of Ethiopia|nine regions and two chartered cities]].<!--The European Union is not a sovereign state and should not be included--> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Fiji}}'''&nbsp;– Republic of Fiji |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Fiji contains one autonomous region, [[Rotuma]].{{efn|name="autonomous"}}<ref>{{Cite book|title=Laws of Fiji|place=Suva, Fiji|publisher=Government of Fiji|year=1927|edition=1978|chapter=Rotuma Act|chapter-url=http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html|access-date=10 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html|archive-date=21 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=Government of Fiji, Office of the Prime Minister|title=Chapter 122: Rotuma Act|work=Laws of Fiji|publisher=[[University of the South Pacific]]|year=1978|url=http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/|archive-date=1 March 2011|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Finland}}'''&nbsp;– Republic of Finland |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} * {{flag|Åland}} is a neutral and demilitarised autonomous region of Finland.{{efn|name="autonomous"}}{{efn|[[Åland]] was demilitarised by the [[Treaty of Paris (1856)|Treaty of Paris]] in 1856, which was later affirmed by the [[League of Nations]] in 1921, and in a somewhat different context reaffirmed in the treaty on Finland's admission to the European Union in 1995.}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|France}}'''&nbsp;– French Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} France contains five [[Overseas department and region|overseas regions/departments]]; [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], and [[Réunion]]. France also includes the [[Overseas France|overseas territories]] of: * {{noflag|[[Clipperton Island]]}} * {{flag|French Polynesia}} * {{flag|New Caledonia}} * {{noflag|[[Saint Barthélemy]]}} * {{noflag|[[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]]}} * {{noflag|[[Saint Pierre and Miquelon]]}} * {{noflag|[[Wallis and Futuna]]}} * {{flag|French Southern and Antarctic Lands}}{{efn|France's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Adélie Land]]'' (''Terre Adélie'') is one of five constituent districts of the French Southern and Antarctic Lands.|name="Adélie"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Gabon}}'''&nbsp;– Gabonese Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Gambia, The}}'''&nbsp;– Republic of The Gambia<ref>{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Georgia}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Georgia contains two autonomous republics, [[Adjara]] and [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Abkhazia]].{{efn|name="autonomous"}} In [[Улас оронуудай жагсаалта#Abkhazia|Abkhazia]] and [[Улас оронуудай жагсаалта#South Ossetia|South Ossetia]], ''de facto'' states have been formed. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Germany}}'''&nbsp;– Federal Republic of Germany |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} Germany is a [[federation]] of [[States of Germany|16 states]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Ghana}}'''&nbsp;– Republic of Ghana |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Greece}}'''&nbsp;– Hellenic Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} Greece contains one autonomous area, [[Mount Athos]].<ref>Constitution of Greece, Art. 105.</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Grenada}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Grenada is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name="realm"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Guatemala}}'''&nbsp;– Republic of Guatemala |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Guinea}}'''&nbsp;– Republic of Guinea{{efn|Also known as Guinea-Conakry.}} |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Guinea-Bissau}}'''&nbsp;– Republic of Guinea-Bissau |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Guyana}}'''&nbsp;– Co-operative Republic of Guyana |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Haiti}}'''&nbsp;– Republic of Haiti |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Holy See → [[Улас оронуудай жагсаалта#Vatican City|See Vatican City listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Honduras}}'''&nbsp;– Republic of Honduras |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Hungary}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Iceland}}'''{{efn|While sometimes referred to as the "Republic of Iceland"<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|title=Iceland - Culture, History, & People|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718220132/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|archive-date=18 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |title=Working Paper No. 54 : UNGEGN list of country names (Prepared by the United Nations Group of Experts on Geographical Names) |location=Vienna |date=May 2011 |access-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811023432/https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |archive-date=11 August 2011 |url-status=live |df=dmy-all |website=unstats.un.org }}</ref> and sometimes its counterpart ''Lýðveldið Ísland'' in Icelandic, the official name of the country is simply "Iceland".<ref>{{cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=54970|title=Hvert er formlegt heiti landsins okkar?|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722022935/http://visindavefur.is/svar.php?id=54970|archive-date=22 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> One example of the former is the name of the [[Constitution of Iceland]], which in Icelandic is ''Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands'' and literally means "the Constitution of the republic of Iceland". However, note that in this usage "republic" is not capitalised.|name="Republic"}} |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|India}}'''&nbsp;– Republic of India |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}India is a [[federation]] of [[States and territories of India|28 states and eight union territories]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Indonesia}}'''&nbsp;– Republic of Indonesia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Indonesia has five autonomous [[Provinces of Indonesia|provinces]], [[Aceh]], [[Jakarta]], [[Papua (province)|Papua]], [[West Papua (province)|West Papua]], and [[Special Region of Yogyakarta|Yogyakarta]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Iran}}'''&nbsp;– Islamic Republic of Iran |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Iraq}}'''&nbsp;– Republic of Iraq |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Iraq is a [[federation]]{{efn|name="federal"}}<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf Iraqi constitution] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf|date=18 May 2016}}</ref> of [[Governorates of Iraq|19 governorates]], four of which make up the autonomous [[Kurdistan Region]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Ireland}}'''{{efn|"Ireland" is the official name of the country in English. "Republic of Ireland" (the official ''description'' in English) and "Éire" (the official name in Irish) have sometimes been used unofficially to distinguish the state from the larger [[Ireland|island of Ireland]], however, this is officially deprecated.<ref>{{cite journal |journal=Journal of British Studies |volume=46 |pages=72–90 |number=1 |date=January 2007 |publisher=Cambridge University Press on behalf of The North American Conference on British Studies |doi=10.1086/508399 |jstor=10.1086/508399 |title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: "A Country by Any Other Name"? |last=Daly |first=Mary E. |doi-access=free }}</ref> See [[names of the Irish state]].}} |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Israel}}'''&nbsp;– State of Israel |<span style="display:none">A</span> UN member state | style="background:#fcc;" |[[International recognition of Israel|Partially unrecognised]] {{extent}}Israel exerts strong control over the territory claimed by [[Улас оронуудай жагсаалта#Palestine|Palestine]]. It has annexed [[East Jerusalem]],<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> an act not recognised by the international community.<ref name="dis">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html|title=Disputes: International|publisher=CIA World Factbook|access-date=8 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html|archive-date=14 May 2011|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 February 2022|archivedate=4 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404200356/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html}}</ref> Israel has [[West Bank Areas in the Oslo II Accord|varying levels of control]] over the rest of the [[West Bank]], and although it ended its [[Israel's unilateral disengagement plan|permanent civilian or military presence]] in the [[Gaza Strip]], it is still considered to be the occupying power under international law.<ref>{{cite web|last=Bell|first=Abraham|title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense|work=Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29|publisher=Jerusalem Center for Public Affairs|date=28 January 2008|url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm|access-date=16 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm|archive-date=21 June 2010|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 February 2022|archivedate=21 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm}}</ref><ref>{{cite web|last=Salih|first=Zak M.|title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status|publisher=[[University of Virginia School of Law]]|date=17 November 2005|url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm|access-date=16 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm|archive-date=3 March 2016|url-status=dead|df=dmy-all|accessdate=2 February 2022|archivedate=3 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation|publisher=Human Rights Watch|date=29 October 2004|url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm|access-date=16 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm|archive-date=1 November 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="occ">{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt|editor2=Louise Arimatsu|editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science & Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}} * {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last=Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44|quote=In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}</ref> Israel is not recognised as a state by [[International recognition of Israel|28 UN members]] and the [[Улас оронуудай жагсаалта#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]]. The [[Palestine Liberation Organization]], recognised by a majority of UN member states as the representative of the Palestinian people, [[Israel–Palestine Liberation Organization letters of recognition|recognised in Israel in 1993]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Italy}}'''&nbsp;– Italian Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} [[Italy]] has 5 autonomous regions, [[Aosta Valley]], [[Friuli-Venezia Giulia]], [[Sardinia]], [[Sicily]] and [[Trentino-Alto Adige/Südtirol]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Ivory Coast}}'''&nbsp;– Republic of Côte d'Ivoire{{efn|The government of Ivory Coast uses "Côte d'Ivoire" as the official English name of the country.}} |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Jamaica}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Jamaica is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name="realm"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Japan}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Jordan}}'''&nbsp;– Hashemite Kingdom of Jordan |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Kazakhstan}}'''&nbsp;– Republic of Kazakhstan |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Kenya}}'''&nbsp;– Republic of Kenya |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Kiribati}}'''&nbsp;– Republic of Kiribati |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Korea, North}}'''&nbsp;– Democratic People's Republic of Korea |<span style="display:none">A</span> UN member state | style="background:#fcc;" |{{claimedby|SKOREA}} {{extent}}North Korea is not recognised by three UN members, [[Улас оронуудай жагсаалта#France|France]], [[Улас оронуудай жагсаалта#Japan|Japan]], and [[Улас оронуудай жагсаалта#Korea South|South Korea]], the last of which claims to be the sole legitimate government of [[Korea]].<ref>{{cite web|url=http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html|title=Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea|access-date=27 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html|archive-date=13 March 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Korea, South}}'''&nbsp;– Republic of Korea |<span style="display:none">A</span> UN member state | style="background:#fcc;" |{{claimedby|NKOREA}} {{extent}}South Korea has one autonomous region, [[Jeju Island|Jejudo]].{{efn|name="autonomous"}}<ref>{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> South Korea is not recognised by [[Улас оронуудай жагсаалта#Korea North|North Korea]], which claims to be the sole legitimate government of [[Korea]]. |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Kosovo → [[Улас оронуудай жагсаалта#Kosovo|See Kosovo listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Kuwait}}'''&nbsp;– State of Kuwait |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Kyrgyzstan}}'''&nbsp;– Kyrgyz Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Laos}}'''&nbsp;– Lao People's Democratic Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Latvia}}'''&nbsp;– Republic of Latvia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Lebanon}}'''&nbsp;– Lebanese Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Lesotho}}'''&nbsp;– Kingdom of Lesotho |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Liberia}}'''&nbsp;– Republic of Liberia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Libya}}'''&nbsp;– State of Libya |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Liechtenstein}}'''&nbsp;– Principality of Liechtenstein |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Lithuania}}'''&nbsp;– Republic of Lithuania |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Luxembourg}}'''&nbsp;– Grand Duchy of Luxembourg |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Macedonia → [[Улас оронуудай жагсаалта#North Macedonia|See North Macedonia listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Madagascar}}'''&nbsp;– Republic of Madagascar |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Malawi}}'''&nbsp;– Republic of Malawi |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Malaysia}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Malaysia is a [[federation]] of [[States and federal territories of Malaysia|13 states and three federal territories]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Maldives}}'''&nbsp;– Republic of Maldives |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Mali}}'''&nbsp;– Republic of Mali |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Malta}}'''&nbsp;– Republic of Malta |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Marshall Islands}}'''&nbsp;– Republic of the Marshall Islands |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[Улас оронуудай жагсаалта#United States|United States]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Mauritania}}'''&nbsp;– Islamic Republic of Mauritania |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Mauritius}}'''&nbsp;– Republic of Mauritius |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Mauritius has an autonomous island, [[Rodrigues]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Mexico}}'''&nbsp;– United Mexican States |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Mexico is a [[federation]] of [[Political divisions of Mexico|31 states and one autonomous city]]. The [[Rebel Zapatista Autonomous Municipalities]] have de facto autonomy. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Micronesia}}'''&nbsp;– Federated States of Micronesia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[Улас оронуудай жагсаалта#United States|United States]]. The Federated States of Micronesia is a [[federation]] of [[Administrative divisions of the Federated States of Micronesia|four states]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Moldova}}'''&nbsp;– Republic of Moldova |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Moldova has the [[Autonomous territorial unit|autonomous regions]] of [[Gagauzia]] and the [[Administrative-Territorial Units of the Left Bank of the Dniester|Left Bank of the Dniester]]. The latter and a city, [[Bender, Moldova|Bender]] (Tighina), is under the ''de facto'' control of [[Улас оронуудай жагсаалта#Transnistria|Transnistria]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Monaco}}'''&nbsp;– Principality of Monaco |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Mongolia}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Montenegro}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Morocco}}'''&nbsp;– Kingdom of Morocco |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Part of the Moroccan-claimed [[Western Sahara]] is controlled by the partially recognised [[Улас оронуудай жагсаалта#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Mozambique}}'''&nbsp;– Republic of Mozambique |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Myanmar}}'''&nbsp;– Republic of the Union of Myanmar{{efn|The country's official name of Myanmar, adopted in 1989, has been mixed and controversial, with the former name Burma still being used in many cases. See [[Names of Myanmar]].}} |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}[[Wa State]] is a de facto autonomous state within Myanmar. The United Nations currently recognises the [[National Unity Government of Myanmar]] as the government of Myanmar instead of the ''de facto'' ruling government, the [[State Administration Council]].<ref name="UN_Seats_Denied" /> |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Nagorno-Karabakh → [[Улас оронуудай жагсаалта#Artsakh|See Artsakh listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Namibia}}'''&nbsp;– Republic of Namibia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Nauru}}'''&nbsp;– Republic of Nauru |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Nepal}}'''&nbsp;– Federal Democratic Republic of Nepal |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Nepal is a [[federation]] composed of [[Provinces of Nepal|7 provinces]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flagcountry|Kingdom of the Netherlands}}'''<!--Link to state instead of country--> – Kingdom of the Netherlands<!-- Note that metropolitan Netherlands is not the sovereign state, the Kingdom is—see [[Kingdom of the Netherlands#The distinction between the Netherlands and "the Kingdom"]]. --> |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} The [[Kingdom of the Netherlands]] includes four areas with substantial autonomy: * {{flag|Aruba}} * {{flag|Curaçao}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Sint Maarten}} Metropolitan Netherlands, Aruba, Curaçao and Sint Maarten form the four constituent countries of the Kingdom. Three overseas parts of the Netherlands ([[Bonaire]], [[Saba]] and [[Sint Eustatius]]) are [[Caribbean Netherlands|special municipalities]] of metropolitan Netherlands.{{efn|The designation "Netherlands" can refer either to metropolitan [[Netherlands]] or to the entire [[Kingdom of the Netherlands|Kingdom]] (e.g. in international organizations).}} The Kingdom of the Netherlands as a whole is a member of the EU, but EU law applies only to parts within Europe. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|New Zealand}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}New Zealand is a [[Commonwealth realm]],{{efn|name="realm"}} and has one dependent territory and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory: * {{flag|Tokelau}} * ''{{noflag|[[Ross Dependency]]}}'' The [[New Zealand Government]] acts for the entire [[Realm of New Zealand]] in all international contexts, which has responsibilities for (but no rights of control over) two freely [[Associated state|associated states]]: * {{flag|Cook Islands}} * {{flag|Niue}} The Cook Islands and Niue have diplomatic relations with {{Numrel|CK||alt2=}} and {{Numrel|Niue||alt2=}} UN members respectively.<ref>{{cite web|author=Federal Foreign Office of Germany|title=Beziehungen zu Deutschland|publisher=Government of Germany|date=November 2009|url=http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html|access-date=16 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723070259/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html|archive-date=23 July 2010|url-status=live|df=dmy-all}} For more information, see [[Foreign relations of the Cook Islands]].</ref><ref>{{cite web|author=Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations|title=Foreign Affairs|publisher=United Nations|url=http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html|access-date=16 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html|archive-date=4 October 2014}}</ref> They have full treaty-making capacity in the UN,<ref name="untreaty1">{{cite web|url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf|title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994)|website=untreaty.un.org|access-date=15 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf|archive-date=3 April 2012|df=mdy-all|accessdate=2 February 2022|archivedate=23 July 2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040723045746/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf}}</ref> and are members of some [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Nicaragua}}'''&nbsp;– Republic of Nicaragua |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Nicaragua contains two autonomous regions, [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] and [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Niger}}'''&nbsp;– Republic of Niger |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Nigeria}}'''&nbsp;– Federal Republic of Nigeria |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Nigeria is a [[federation]] of [[States of Nigeria|36 states and one federal territory]]. |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Niue → [[Улас оронуудай жагсаалта#Niue|See Niue listing]]'' |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''North Korea → [[Улас оронуудай жагсаалта#Korea North|See Korea, North listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|North Macedonia}}'''&nbsp;– Republic of North Macedonia{{efn|Formerly known constitutionally as the "Republic of Macedonia" from 1991 to 2019 and under the international designation of "the former Yugoslav Republic of Macedonia" (FYROM) from 1993 to 2019 due to the [[Macedonia naming dispute]] with [[Greece]]. Following the [[Prespa agreement]] going into effect in February 2019, the country was renamed "North Macedonia".}} |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Northern Cyprus → [[Улас оронуудай жагсаалта#Northern Cyprus|See Northern Cyprus listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Norway}}'''&nbsp;– Kingdom of Norway |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Norway has two [[Unincorporated area|unincorporated areas]] in Europe: * {{noflag|[[Svalbard]]}} is an integral part of Norway, but has a special status due to the [[Svalbard Treaty]]. * {{noflag|[[Jan Mayen]]}} is an uninhabited island that is an integral part of Norway, although unincorporated. Norway has one [[Dependencies of Norway|dependent territory]] and two [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territories in the [[Southern Hemisphere]]: * {{noflag|[[Bouvet Island]]}} * ''{{noflag|[[Peter I Island]]}}'' * ''{{noflag|[[Queen Maud Land]]}}'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Oman}}'''&nbsp;– Sultanate of Oman |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Pakistan}}'''&nbsp;– Islamic Republic of Pakistan |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Pakistan is a [[federation]] of [[Subdivisions of Pakistan|four provinces and one capital territory]]. Pakistan exercises control over certain portions of [[Kashmir]], but has not officially annexed any of it,<ref>Constitution of Pakistan, Art. 1.</ref><ref>{{Cite news|author=Aslam, Tasnim|title=Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part...|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374|newspaper=Outlook India|publisher=The Outlook Group|date=11 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374|archive-date=13 December 2011|url-status=live|df=dmy-all|access-date=27 February 2011}}</ref> instead regarding it as a disputed territory.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=Kristen P.|title=Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2001|pages=154–155|url=https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC|isbn=978-0-275-96934-9}}</ref><ref>{{Cite book|last=Pruthi|first=R.K.|title=An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century|publisher=Anmol Publications Pvt. Ltd.|year=2001|pages=120–121|url=https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC|isbn=978-81-261-1091-9}}</ref> The portions that it controls are divided into two territories, administered separately from Pakistan proper: * {{flag|Azad Kashmir}} * {{flag|Gilgit-Baltistan}} Azad Kashmir describes itself as a "self-governing state under Pakistani control", while Gilgit-Baltistan is described in its governance order as a group of "areas" with self-government.<ref>{{cite web|url=http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&catid=14|title=Archived copy|access-date=2014-07-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&catid=14|archive-date=12 August 2014|df=dmy-all|accessdate=2022-02-02|archivedate=2014-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&catid=14}}</ref><ref name="gbtribune.files.wordpress.com">{{cite web|url=http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf|title=To Be Published In The Next Issue Of The|access-date=28 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905063539/http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="AJ&KHistory">{{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/history.php|title=AJ&K History|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106174235/http://www.ajk.gov.pk/history.php|archive-date=6 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> These territories are not usually regarded as sovereign, as they do not fulfil the criteria set out by the declarative theory of statehood (for example, their current laws do not allow them to engage independently in relations with other states). Several state functions of these territories (such as foreign affairs and defence) are performed by Pakistan.<ref name="gbtribune.files.wordpress.com" /><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-aRAwAAQBAJ&q=azad+kashmir+gilgit+baltistan&pg=PA1100|title=Political Handbook of the World 2014|access-date=5 October 2014|isbn=9781483333281|last1=Lansford|first1=Tom|date=2014-04-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf#|title=The Azad Jammu And Kashmir Interim Constitution Act, 1974|format=PDF|access-date=28 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013171853/http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf|archive-date=13 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Palau}}'''&nbsp;– Republic of Palau |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[Улас оронуудай жагсаалта#United States|United States]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flagcountry|State of Palestine}}'''&nbsp;– State of Palestine | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> [[United Nations General Assembly observers|UN General Assembly observer state]]; member of 2 [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]<!-- {{cn|date=April 2021}} -- it appears that the convention on this page is to keep details and citations to the last column, which is where the details and citations for this claim can be found --> | style="background:#fcc;" |[[International recognition of the State of Palestine|Partially unrecognised]]. {{extent}}The State of Palestine, declared in 1988, is not recognised as a state by Israel but has received diplomatic recognition from {{Numrec|Pal}} states.<ref>{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}</ref> The proclaimed state has no agreed territorial borders, or effective control over much of the territory that it proclaimed.<ref>See the following on statehood criteria: * {{cite web|author=Mendes, Errol|title=Statehood and Palestine for the purposes of Article 12 (3) of the ICC Statute|url=http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|pages=28, 33|date=30 March 2010|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831190057/http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|archive-date=31 August 2011|url-status=live|df=dmy-all}} "...the Palestinian State also meets the traditional criteria under the Montevideo Convention..."; "...the fact that a majority of states have recognised Palestine as a State should easily fulfil the requisite state practice". * {{cite journal|author=McKinney, Kathryn M.|title=The Legal Effects of the Israeli-PLO Declaration ofPrinciples: Steps Toward Statehood for Palestine|url=http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&context=sulr&sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|journal=Seattle University Law Review|volume=18|issue=93|year=1994|page=97|publisher=Seattle University|access-date=17 April 2011|postscript=:|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&context=sulr&sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|archive-date=22 July 2011|df=dmy-all}} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&context=sulr&sei-redir=1 |accessdate=2 February 2022 |archivedate=22 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&context=sulr&sei-redir=1 }} "It is possible, however, to argue for Palestinian statehood based on the constitutive theory". * {{cite journal|author=McDonald, Avril|title=Operation Cast Lead: Drawing the Battle Lines of the Legal Dispute|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&srctype=smi&srcid=3B15&key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|journal=Human Rights Brief|volume=25|date=Spring 2009|publisher=Washington College of Law, Center for Human Rights and Humanitarian Law|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329201731/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&srctype=smi&srcid=3B15&key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|archive-date=29 March 2012|url-status=live|df=dmy-all}} "Whether one applies the criteria of statehood set out in the Montevideo Convention or the more widely accepted constitutive theory of statehood, Palestine might be considered a state."</ref> The [[Palestinian National Authority]] is an interim administrative body formed as a result of the [[Oslo Accords]] that exercises limited autonomous jurisdiction within the [[Palestinian territories]]. In foreign relations, Palestine is represented by the [[Palestine Liberation Organization]].<ref name="unnms">{{cite web|title=Non-member States and Entities|url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml|publisher=United Nations|access-date=30 August 2010|date=29 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml|archive-date=9 May 2009}}</ref> The State of Palestine is a member state of UNESCO,<ref>{{cite web|author=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|title=Arab States: Palestine|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|publisher=United Nations|access-date=3 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104131813/http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|archive-date=4 January 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> UNIDO and other international organizations.<ref>{{cite web|title=The Palestinians: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf|pages=40–41|date=18 March 2021|publisher=Congressional Research Service|accessdate=2 February 2022|archivedate=13 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513163558/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Panama}}'''&nbsp;– Republic of Panama |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Papua New Guinea}}'''&nbsp;– Independent State of Papua New Guinea |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Papua New Guinea is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name="realm"}} with one autonomous region, [[Autonomous Region of Bougainville|Bougainville]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Paraguay}}'''&nbsp;– Republic of Paraguay |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Peru}}'''&nbsp;– Republic of Peru |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Philippines}}'''&nbsp;– Republic of the Philippines |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}The Philippines contains one autonomous region, [[Bangsamoro]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Poland}}'''&nbsp;– Republic of Poland |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Portugal}}'''&nbsp;– Portuguese Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} Portugal contains two autonomous regions, [[Azores|the Azores]] and [[Madeira]].{{efn|name="autonomous"}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Pridnestrovie → [[Улас оронуудай жагсаалта#Transnistria|See Transnistria listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Qatar}}'''&nbsp;– State of Qatar |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Republic of Korea → [[Улас оронуудай жагсаалта#Korea South|See Korea, South listing]]'' |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Republic of the Congo → [[Улас оронуудай жагсаалта#Congo, Republic of the|See Congo, Republic of the listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Romania}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Russia}}'''&nbsp;– Russian Federation |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Russia is a [[federation]] of 85&nbsp;[[Federal subjects of Russia|federal subjects]] (republics, oblasts, krais, autonomous okrugs, federal cities, and an autonomous oblast). Several of the federal subjects are ethnic republics.{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Rwanda}}'''&nbsp;– Republic of Rwanda |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Sahrawi Arab Democratic Republic → [[Улас оронуудай жагсаалта#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Saint Kitts and Nevis}}'''&nbsp;– Federation of Saint Christopher and Nevis |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Saint Kitts and Nevis is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name="realm"}} and is a [[federation]]{{efn|name="federal"}} of two islands, [[St. Kitts]] and [[Nevis]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Saint Lucia}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Saint Lucia is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name="realm"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Saint Vincent and the Grenadines is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name="realm"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Samoa}}'''&nbsp;– Independent State of Samoa |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|San Marino}}'''&nbsp;– Republic of San Marino |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|São Tomé and Príncipe}}'''&nbsp;– Democratic Republic of São Tomé and Príncipe |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}São Tomé and Príncipe contains one autonomous province, [[Príncipe]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Saudi Arabia}}'''&nbsp;– Kingdom of Saudi Arabia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}<!--Sealand is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--> <!--Scotland is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Senegal}}'''&nbsp;– Republic of Senegal |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Serbia}}'''&nbsp;– Republic of Serbia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Serbia contains two autonomous regions, [[Vojvodina]] and [[Kosovo and Metohija]].{{efn|name="autonomous"}} The latter is under the ''de facto'' control of [[Улас оронуудай жагсаалта#Kosovo|Kosovo]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Seychelles}}'''&nbsp;– Republic of Seychelles |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Sierra Leone}}'''&nbsp;– Republic of Sierra Leone |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Singapore}}'''&nbsp;– Republic of Singapore |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Slovakia}}'''&nbsp;– Slovak Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Slovenia}}'''&nbsp;– Republic of Slovenia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Solomon Islands}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Solomon Islands is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name="realm"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Somalia}}'''&nbsp;– Federal Republic of Somalia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Somalia is a federation of [[States and regions of Somalia|six states]]. Two, [[Puntland]] and [[Galmudug]], have self-declared autonomy, while one, [[Улас оронуудай жагсаалта#Somaliland|Somaliland]], is ''de facto'' independent. |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Somaliland → [[Улас оронуудай жагсаалта#Somaliland|See Somaliland listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|South Africa}}'''&nbsp;– Republic of South Africa |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''South Korea → [[Улас оронуудай жагсаалта#Korea South|See Korea, South listing]]'' |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''South Ossetia → [[Улас оронуудай жагсаалта#South Ossetia|See South Ossetia listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|South Sudan}}'''&nbsp;– Republic of South Sudan |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}South Sudan is a [[federation]] of [[States of South Sudan|10 states and three administrative areas]]. * The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with "special administrative status" established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but ''de facto'' administered by two competing administrations and the United Nations.<ref name="UNISFA2017">{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="AbyeiName">{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Spain}}'''&nbsp;– Kingdom of Spain |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} Spain is divided into [[Autonomous communities of Spain|17 autonomous communities and two special autonomous cities]].{{efn|name="autonomous"}}{{efn|Spain holds several small overseas territories scattered along the Mediterranean coast bordering [[Morocco]], known as the [[Plazas de soberanía]].|name="Plazas"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Sri Lanka}}'''&nbsp;– Democratic Socialist Republic of Sri Lanka{{efn|Formerly known as [[Dominion of Ceylon|Ceylon]] until 1972.}} |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Sudan}}'''&nbsp;– Republic of the Sudan |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Sudan is a [[federation]] of [[States of Sudan|18 states]]. * The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with "special administrative status" established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but ''de facto'' administered by two competing administrations and the United Nations.<ref name="UNISFA2017" /><ref name="AbyeiName" /> |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Sudan, South → [[Улас оронуудай жагсаалта#South Sudan|See South Sudan listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Suriname}}'''&nbsp;– Republic of Suriname |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Swaziland → [[Улас оронуудай жагсаалта#Eswatini|See Eswatini listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Sweden}}'''&nbsp;– Kingdom of Sweden |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Member of the EU.{{efn|name="EU"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Switzerland}}'''&nbsp;– Swiss Confederation |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Switzerland is a [[federation]] of [[Cantons of Switzerland|26 cantons]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Syria}}'''&nbsp;– Syrian Arab Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}The [[National Coalition for Syrian Revolutionary and Opposition Forces|Syrian National Coalition]], which is [[International recognition of the Syrian National Coalition|recognised]] as the legitimate representative of the Syrian people by 20 UN members, has established an [[Syrian Interim Government|interim government]] to rule rebel controlled territory during the [[Syrian civil war]]. Syria has one self-declared autonomous region: [[Rojava]]. |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Taiwan (Republic of China) → [[Улас оронуудай жагсаалта#Taiwan|See Taiwan listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Tajikistan}}'''&nbsp;– Republic of Tajikistan |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Tajikistan contains one autonomous region, [[Gorno-Badakhshan Autonomous Province]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Tanzania}}'''&nbsp;– United Republic of Tanzania |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Tanzania contains one autonomous region, [[Zanzibar]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Thailand}}'''&nbsp;– Kingdom of Thailand |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''The Bahamas → [[Улас оронуудай жагсаалта#Bahamas|See Bahamas, The listing]]'' |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''The Gambia → [[Улас оронуудай жагсаалта#Gambia|See Gambia, The listing]]'' |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Timor-Leste → [[Улас оронуудай жагсаалта#East Timor|See East Timor listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Togo}}'''&nbsp;– Togolese Republic |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Tonga}}'''&nbsp;– Kingdom of Tonga |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Transnistria → [[Улас оронуудай жагсаалта#Transnistria|See Transnistria listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Trinidad and Tobago}}'''&nbsp;– Republic of Trinidad and Tobago |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Trinidad and Tobago contains one autonomous region, [[Tobago]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Tunisia}}'''&nbsp;– Republic of Tunisia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Turkey}}'''&nbsp;– Republic of Turkey |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Turkmenistan}}'''&nbsp;– Republic of Turkmenistan |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Tuvalu}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Tuvalu is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name="realm"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Uganda}}'''&nbsp;– Republic of Uganda |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Ukraine}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Ukraine contains one autonomous region, the [[Autonomous Republic of Crimea]],{{efn|name="autonomous"}} which is under the ''de facto'' control of [[Улас оронуудай жагсаалта#Russia|Russia]], along with neighbouring [[Sevastopol]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|United Arab Emirates}}''' |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}The United Arab Emirates is a [[federation]] of [[Emirates of the United Arab Emirates|seven emirates]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|United Kingdom}}'''&nbsp;– United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}The United Kingdom is a [[Commonwealth realm]]{{efn||name="realm"|group=}} consisting of [[Countries of the United Kingdom|four constituent countries]]; [[England]], [[Northern Ireland]], [[Scotland]], and [[Wales]]. The United Kingdom has the following 13 [[British Overseas Territories|overseas territories]] and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory: * {{noflag|[[Akrotiri and Dhekelia]]}} * {{flag|Anguilla}} * {{flag|Bermuda}} * {{flag|British Indian Ocean Territory}} * {{flag|British Virgin Islands}} * {{flag|Cayman Islands}} * {{flag|Falkland Islands}} * {{flag|Gibraltar}} * {{flag|Montserrat}} * {{flag|Pitcairn Islands}} * {{noflag|[[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]}} * {{flag|South Georgia and the South Sandwich Islands}} * {{flag|Turks and Caicos Islands}} * ''{{flag|British Antarctic Territory}}'' The [[The Crown|British monarch]] also has direct sovereignty over three self-governing [[Crown dependencies]]: * {{flag|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}} * {{flag|Isle of Man}} * {{flag|Jersey}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|United States}}'''&nbsp;– United States of America |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}The United States is a [[federation]] of [[Political divisions of the United States#States and their subdivisions|50 states]], one [[Washington, D.C.|federal district]], and one [[Palmyra Atoll|incorporated territory]]. Additionally, the [[Federal government of the United States]] has sovereignty over 13 [[unincorporated territories]]. Of these territories, the following five are inhabited possessions: * {{flag|American Samoa}} * {{flag|Guam}} * {{flag|Northern Mariana Islands}} * {{flag|Puerto Rico}} * {{flag|U.S. Virgin Islands}} It also has sovereignty over several uninhabited territories: * [[Baker Island]] * [[Howland Island]] * [[Jarvis Island]] * [[Johnston Atoll]] * [[Kingman Reef]] * [[Midway Atoll]] * [[Navassa Island]] * [[Wake Island]] It also disputes sovereignty over the following two territories: * ''[[Bajo Nuevo Bank]]'' * ''[[Serranilla Bank]]'' Three sovereign states have become [[Associated state|associated states]] of the United States under the [[Compact of Free Association]]: * {{flag|Marshall Islands}} – Republic of the Marshall Islands * {{flag|Micronesia}} – Federated States of Micronesia * {{flag|Palau}} – Republic of Palau |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Uruguay}}'''&nbsp;– Oriental Republic of Uruguay |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Uzbekistan}}'''&nbsp;– Republic of Uzbekistan |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Uzbekistan contains one autonomous region, [[Karakalpakstan]].{{efn|name="autonomous"}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Vanuatu}}'''&nbsp;– Republic of Vanuatu |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Vatican City}}'''&nbsp;– Vatican City State | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> [[United Nations General Assembly observers|UN General Assembly observer state]] under the designation of "[[Holy See]]"; member of three [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]] and the [[International Atomic Energy Agency|IAEA]] |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Administered by the [[Holy See]], a sovereign entity with diplomatic relations to {{Numrec|Holy See||states|N=3}}. This figure consists of {{Numrec|Holy See|link=N}} UN member states, the Cook Islands, the Republic of China (Taiwan), and the State of Palestine.<ref>{{cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|title=Bilateral relations of the Holy See|publisher=Holy See website|access-date=5 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709142833/https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|archive-date=9 July 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> In addition, the European Union and the Sovereign Military Order of Malta maintain diplomatic relations with the Holy See. The Holy See is a member of the [[International Atomic Energy Agency|IAEA]], [[International Telecommunication Union|ITU]], [[Universal Postal Union|UPU]], and [[World Intellectual Property Organization|WIPO]] and a permanent observer of the UN (in the category of "Non-member State")<ref name="unnms" /> and [[Foreign relations of the Holy See#Participation in international organizations|multiple other UN System organizations]]. The Vatican City is governed by officials appointed by the [[Pope]], who is the Bishop of the Diocese of Rome and ''[[ex officio]]'' sovereign of Vatican City. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Venezuela}}'''&nbsp;– Bolivarian Republic of Venezuela |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}}Venezuela is a [[federation]] of [[States of Venezuela|23 states]], [[Administrative divisions of Venezuela|one capital district, and federal dependencies]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Vietnam}}'''&nbsp;– Socialist Republic of Vietnam |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | colspan="4" style="vertical-align:top;" |<span style="display:none">ZZZ</span>''Western Sahara → [[Улас оронуудай жагсаалта#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]'' |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Yemen}}'''&nbsp;– Republic of Yemen |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Zambia}}'''&nbsp;– Republic of Zambia |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Zimbabwe}}'''&nbsp;– Republic of Zimbabwe |<span style="display:none">A</span> UN member state |<span style="display:none">A</span> None {{extent}} |- style="background:Lightgrey;" | style="text-align:center;" |<span style="display:none">ZZZ</span>↑ [[Member states of the United Nations|UN member states]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|General Assembly observer states]] ↑ |<span style="display:none">A ZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- style="background:Darkgrey;" | style="text-align:center;" |<span style="display:none">ZZZ</span> |<span style="display:none">AB</span> |<span style="display:none">B</span> | |- style="background:Lightgrey;" | style="text-align:center;" |<span style="display:none">ZZZ</span>↓ Other states ↓ |<span style="display:none">D AAA</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> |{{Anchor|Other states}} |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Abkhazia}}'''&nbsp;– Republic of Abkhazia | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> No membership | style="background:#fcc;" |{{claimedby|GEORGIA}} {{extent}}[[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|Recognised by]] Russia, Nauru, Nicaragua, Syria, Venezuela, Artsakh, South Ossetia and Transnistria.<ref name="ASOTREC">{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Claimed in whole by [[Улас оронуудай жагсаалта#Georgia|Georgia]] as the [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Autonomous Republic of Abkhazia]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Artsakh}}'''&nbsp;– Republic of Artsakh{{efn|Formerly known as the Nagorno-Karabakh Republic, its official name from 1991 to 2017}} | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> No membership | style="background:#fcc;" |{{claimedby|AZERBAIJAN}} {{extent}}A ''de facto'' independent state,<ref name="montevideo">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognized by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}</ref><ref>{{Cite book|author=Krüger, Heiko|title=The Nagorno-Karabakh Conflict: A Legal Analysis|url=https://books.google.com/books?id=7JDCQu-Us8sC&pg=PA55|page=55|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-11787-9}}</ref><ref>{{Cite news|author=Nikoghosyan, Hovhannes|title=Kosovo ruling implications for Armenia and Azerbaijan|url=http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|newspaper=HULIQ.com|publisher=Hareyan Publishing, LLC|date=August 2010|access-date=17 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123044441/http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|archive-date=23 November 2011|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[Foreign relations of Artsakh|recognised only by]] [[Abkhazia]],<ref name="NKRrecognition">[http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html Вице-спикер парламента Абхазии: Выборы в НКР соответствуют всем международным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811164310/http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html|date=11 August 2011}}: "Абхазия, Южная Осетия, НКР и Приднестровье уже давно признали независимость друг друга и очень тесно сотрудничают между собой", – сказал вице-спикер парламента Абхазии. ... "...Абхазия признала независимость Нагорно-Карабахской Республики..." – сказал он."</ref> [[South Ossetia]]<ref name="NKRrecognition" /> and [[Transnistria]].<ref name="NKRrecognition" /><ref name="transgovt">{{cite web|url=http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html|title=In detail: The foreign policy of Pridnestrovie|publisher=[[Pridnestrovie]]|date=26 May 2010|access-date=29 June 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html|archive-date=11 May 2008|accessdate=2 February 2022|archivedate=11 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html}}</ref> Claimed in whole by [[Улас оронуудай жагсаалта#Azerbaijan|Azerbaijan]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm Regions and territories: Nagorno-Karabakh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823113424/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm|date=23 August 2007}} (17 January 2006). BBC News. Retrieved 17 January 2006.</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Cook Islands}}''' | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Member of eight [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]] |<span style="display:none">A</span> None <small>(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])</small> {{extent}}A state in [[Associated state|free association]] with [[Улас оронуудай жагсаалта#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|CK|diplomatic relations with|states|alt2=the Cook Islands maintains|O=Y}}. The Cook Islands is a member of [[List of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.<ref name="untreaty1" /> It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Kosovo}}'''&nbsp;– Republic of Kosovo | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]] | style="background:#fcc;" |{{claimedby|SERBIA}} {{extent}}Pursuant to [[United Nations Security Council Resolution 1244]], Kosovo was placed under the administration of the [[United Nations Interim Administration Mission in Kosovo]] in 1999.<ref>{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Kosovo [[2008 Kosovo declaration of independence|declared independence in 2008]], and it has {{Numrec|Kos|received diplomatic recognition from|UN member states}} and the [[Republic of China]], while 18 states have recognized Kosovo only to later withdraw their recognition.<ref>[http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat ''"Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova"'' − http://www.mfa.gov.rs/]</ref> Serbia continues to maintain its sovereignty claim over Kosovo. Other UN member states and non UN member states continue to recognise Serbian sovereignty or have taken no position on the question. Kosovo is a member of the [[International Monetary Fund]] and the [[World Bank Group]]. The Republic of Kosovo has ''de facto'' control over most of the territory, with limited control in [[North Kosovo]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Niue}}''' | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Member of five [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]] |<span style="display:none">A</span> None <small>(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])</small> {{extent}}A state in [[Associated state|free association]] with [[Улас оронуудай жагсаалта#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|Niue|diplomatic relations with|states|alt2=Niue maintains|O=Y}}. Niue is a member of [[List of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.<ref name="untreaty1" /> It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Northern Cyprus}}'''&nbsp;– Turkish Republic of Northern Cyprus | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> No membership | style="background:#fcc;" |{{claimedby|CYPRUS}} {{extent}} [[Foreign relations of Northern Cyprus|Recognised only by]] [[Улас оронуудай жагсаалта#Turkey|Turkey]]. Under the name "Turkish Cypriot State", it is an observer state of the [[Organisation of Islamic Cooperation]] and the [[Economic Cooperation Organization]]. Northern Cyprus is claimed in whole by the [[Улас оронуудай жагсаалта#Cyprus|Republic of Cyprus]].<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }} (10 January 2006). Central Intelligence Agency. Retrieved 17 January 2006.</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}''' | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> No membership | style="background:#fcc;" |{{claimedby|MOROCCO}} {{extent}}Recognised at some stage by {{Numrec|SADR||UN member states}}, {{Numrec|SADR|W=Y|link=N}} of which have since withdrawn or frozen their recognition. It is a founding member of the [[African Union]] and the Asian–African Strategic Partnership formed at the 2005 [[Asian–African Conference]]. The territories under its control, the so-called [[Free Zone (region)|Free Zone]], are claimed in whole by [[Улас оронуудай жагсаалта#Morocco|Morocco]] as part of its [[Southern Provinces]]. In turn, the Sahrawi Arab Democratic Republic claims the part of [[Western Sahara]] to the west of the [[Moroccan Western Sahara Wall|Moroccan Wall]] controlled by Morocco. Its government resides in exile in [[Tindouf]], [[Улас оронуудай жагсаалта#Algeria|Algeria]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Somaliland}}'''&nbsp;– Republic of Somaliland | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> No membership | style="background:#fcc;" |{{claimedby|SOMALIA}} {{extent}}A ''de facto'' independent state,<ref name="montevideo" /><ref name="FailureofStates">{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19:2|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf |date=27 September 2013 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf |accessdate=2 February 2022 |archivedate=27 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf }}</ref><ref name="AfricaReport">{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf |accessdate=2022-02-02 |archivedate=2011-07-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf }}</ref><ref name="PolSomaliland">{{cite journal|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|last1=Mesfin|first1=Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=[[Institute for Security Studies]]|date=September 2009|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123043040/http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|archive-date=23 November 2011|df=dmy}}</ref><ref name="StrangeCase">{{cite journal|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|last1=Arieff|first1=Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|journal=[[Yale Journal of International Affairs]]|issue=Spring/Summer 2008|pages=1–79|publisher=International Affairs Council at Yale|access-date=17 April 2011|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|archive-date=13 December 2011|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf |date=13 December 2011 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf |accessdate=2 February 2022 |archivedate=13 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf }}</ref> [[Foreign relations of Somaliland|not diplomatically recognised by]] any other state, claimed in whole by the [[Улас оронуудай жагсаалта#Somalia|Federal Republic of Somalia]].<ref name="Somalilandprofile">{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|South Ossetia}}'''&nbsp;– Republic of South Ossetia–the State of Alania | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> No membership | style="background:#fcc;" |{{claimedby|GEORGIA}} {{extent}}A ''de facto'' independent state,<ref>{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|recognised by]] Russia, Nicaragua, Nauru, Syria, Venezuela, Abkhazia, Artsakh and Transnistria. Claimed in whole by [[Улас оронуудай жагсаалта#Georgia|Georgia]] as the [[Provisional Administrative Entity of South Ossetia]].<ref name="cnnAbSO">{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Republic of China|name=Taiwan}}'''&nbsp;– Republic of China{{efn|name="ChinaTaiwan"}} | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> No membership | style="background:#fcc;" |[[Foreign relations of Taiwan|Partially unrecognised]]. {{claimedby|PRC}} {{extent}}A state competing (nominally) for recognition with the [[China|People's Republic of China]] (PRC) as the government of China since 1949. The Republic of China (ROC) controls the island of [[Taiwan]] and associated islands, Quemoy, Matsu, the Pratas and parts of the [[Spratly Islands]], and has not renounced claims over its annexed territories on the [[Mainland China|mainland]].<ref>{{Cite news|title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview|work=[[Taipei Times]]|date=8 October 2008|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320|access-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320|archive-date=3 June 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> The ROC is recognised by {{Numrec|ROC|asof=E|alt=UN member states and the Holy See as of}}, none of which recognise the PRC. Additionally, one UN member ([[Bhutan]]) has [[Foreign relations of Taiwan#Relations with neither the ROC nor the PRC|refrained from recognising]] either the ROC or the PRC. The territory of the ROC is claimed in whole by the PRC.{{efn|name="TAI2"}} The ROC [[Foreign relations of Taiwan#Relations with international organizations|participates in international organizations]] under a variety of pseudonyms, most commonly "[[Chinese Taipei]]" and in the [[World Trade Organization|WTO]] it has full membership. The ROC was a founding member of the UN and enjoyed membership from 1945 to 1971, with veto power in the [[United Nations Security Council|UN Security Council]]. See [[China and the United Nations]]. |- | style="vertical-align:top;" |'''{{flag|Transnistria|state}}'''&nbsp;– Pridnestrovian Moldavian Republic | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> No membership | style="background:#fcc;" |{{claimedby|MOLDOVA}} {{extent}}A ''de facto'' independent state,<ref name="montevideo" /> [[Foreign relations of Transnistria|recognised only by]] Abkhazia, Artsakh and South Ossetia.<ref name="ASOTREC" /> Claimed in whole by [[Улас оронуудай жагсаалта#Moldova|Moldova]].<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268 Regions and territories: Trans-Dniester]</ref> |- style="background:Lightgrey;" | style="text-align:center;" |<span style="display:none">ZZZ</span>↑ Other states ↑ |<span style="display:none">D ZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- style="background:Darkgrey;" | style="text-align:center;" |<span style="display:none">ZZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZZ</span> | |} {{col-begin|width=700px}} {{col-2}} '''Legend "Membership within the UN System" column''' {{legend|white|UN Member states}} {{legend|#ddf|UN General Assembly Observer states}} {{legend|#e2efda|Member of a UN Specialized Agency}} {{legend|lemonchiffon|No membership in the UN System}} {{col-2}} '''Legend "Sovereignty dispute" column''' {{legend|white|Undisputed sovereignty}} {{legend|#fcc|Sovereignty disputed}} {{col-end}} ==Оронууд== '''[[Азербайжан]]''' {{·}} [[Арабын Нэгдсэн Эмирт Улс]] {{·}} [[Армени]] {{·}} [[Афганистан]] {{·}} [[Балба]] {{·}} [[Бангладеш]] {{·}} [[Бахрейн]] {{·}} [[Бруней]] {{·}} [[Бутан]] {{·}} [[Вьетнам]] {{·}} [[Гүрж]] {{·}} [[Египет]] {{·}} [[Зүүн Тимор|Зүүн Тимор (Тимор-Лесте)]] {{·}} [[Израиль]] {{·}} [[Индонез]] {{·}} [[Йордан]] {{·}} [[Ирак]] {{·}} [[Иран]] {{·}} [[Йемен]] {{·}} [[Казахстан]] {{·}} [[Камбож]] {{·}} [[Катар]] {{·}} [[Кипр]] {{·}} [[Кыргызстан]] {{·}} [[Кувейт]] {{·}} [[Лаос]] {{·}} [[Ливан]] {{·}} [[Малайз]] {{·}} [[Мальдив]] {{·}} [[Монгол Улас]] {{·}} [[Мьянмар]] {{·}} [[Оман]] {{·}} [[Оросой холбоото улас]] {{·}} [[Узбекистан]] {{·}} [[Пакистан]] {{·}} [[Саудын Араб]] {{·}} [[Сингапур]] {{·}} [[Сири]] {{·}} [[Хойд Солонгос]] {{·}} [[Өмнөд Солонгос]] {{·}} [[Тажикистан]] {{·}} [[Хитад Улас]] {{·}} [[Таиланд]] {{·}} [[Туркменистан]] {{·}} [[Турк]] {{·}} [[Филиппин]] {{·}} [[Шри Ланка]] {{·}} [[Энэтхэг]] {{·}} [[Эсватини]] {{·}} [[Жибэн]] {{·}} [[Азербайжан]] {{·}} [[Албани]] {{·}} [[Андорра]] {{·}} [[Армен]] {{·}} [[Беларусь]] {{·}} [[Бельги]] {{·}} [[Болгар]] {{·}} [[Босни ба Херцеговина]] {{·}} [[Ватикан]] {{·}} [[Герман]] {{·}} [[Грек]] {{·}} [[Гүрж]] {{·}} [[Дани]] {{·}} [[Ирланд]] {{·}} [[Исланд]] {{·}} [[Испани]] {{·}} [[Итали]] {{·}} [[Казахстан]] {{·}} [[Кипр]] {{·}} [[Ород]] {{·}} [[Латви]] {{·}} [[Литва]] {{·}} [[Лихтенштейн]] {{·}} [[Люксембург]] {{·}} [[Хойто Македони]] {{·}} [[Мальта]] {{·}} [[Молдав]] {{·}} [[Монако]] {{·}} [[Монтенегро]] {{·}} [[Нидерланд]] {{·}} [[Норвеги]] {{·}} [[Нэгдсэн Вант Улс]] {{·}} [[Польш]] {{·}} [[Португал]] {{·}} [[Румын]] {{·}} [[Сан-Марино]] {{·}} [[Серби]] {{·}} [[Словак]] {{·}} [[Словен]] {{·}} [[Турк]] {{·}} [[Унгар]] {{·}} [[Украина]] {{·}} [[Финланд]] {{·}} [[Франц]] {{·}} [[Хорват]] {{·}} [[Чех]] {{·}} [[Швейцари]] {{·}} [[Швед]] {{·}} [[Эстон]] {{·}} [[Амеэрикын Нэгэдэһэн Улас]] {{·}} [[Антигуа ба Барбуда]] {{·}} [[Багамын арлууд]] {{·}} [[Барбадос]] {{·}} [[Белиз]] {{·}} [[Гайти]] {{·}} [[Гватемал]] {{·}} [[Гондурас]] {{·}} [[Гренада]] {{·}} [[Доминика]] {{·}} [[Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс]] {{·}} [[Канад]] {{·}} [[Коста-Рика]] {{·}} [[Куба]] {{·}} [[Мексик]] {{·}} [[Никарагуа]] {{·}} [[Панам]] {{·}} [[Сальвадор]] {{·}} [[Сент-Винсент ба Гренадин]] {{·}} [[Сент-Китс ба Невис]] {{·}} [[Сент-Люси]] {{·}} [[Тринидад ба Тобаго]] {{·}} [[Ямайк]] {{·}} [[Аргентин]] {{·}} [[Боливи]] {{·}} [[Бразил]] {{·}} [[Венесуэл]] {{·}} [[Гайана]] {{·}} [[Колумб]] {{·}} [[Парагвай]] {{·}} [[Перу]] {{·}} [[Суринам]] {{·}} [[Уругвай]] {{·}} [[Чили]] {{·}} [[Эквадор]] {{·}}[[Алжир]]{{·}} [[Ангол]] {{·}} [[Бенин]] {{·}} [[Ботсвана]] {{·}} [[Буркино-Фасо]] {{·}} [[Бурунди]] {{·}} [[Габон]] {{·}} [[Гамби]] {{·}} [[Гана]] {{·}} [[Гвиней]] {{·}} [[Гвиней-Бисау]] {{·}} [[Джибути]] {{·}} [[Египет]] {{·}} [[Замби]] {{·}} [[Зимбабве]] {{·}} [[Кабо-Верде]] {{·}} [[Камерун]] {{·}} [[Кени]] {{·}} [[Коморын арлууд]] {{·}} [[Конго]] {{·}} [[Ардчилсан Конго]] {{·}} [[Кот д'Ивуар]] {{·}} [[Лесото]] {{·}} [[Либери]] {{·}} [[Ливи]] {{·}} [[Маврикий]] {{·}} [[Мавритан]] {{·}} [[Мадагаскар]] {{·}} [[Малави]] {{·}} [[Мали]] {{·}} [[Марокко]] {{·}} [[Мозамбик]] {{·}} [[Намиби]] {{·}} [[Нигер]] {{·}} [[Нигери]] {{·}} [[Өмнөд Африк]] {{·}} [[Өмнөд Судан]] {{·}} [[Руанда]] {{·}} [[Сан-Томе ба Принсип]] {{·}} [[Сейшелийн арлууд]] {{·}} [[Сенегал]] {{·}} [[Сомали]] {{·}} [[Судан]] {{·}} [[Сьерра-Леоне]] {{·}} [[Танзани]] {{·}} [[Того]] {{·}} [[Тунис]] {{·}} [[Төв Африк]] {{·}} [[Уганда]] {{·}} [[Чад]] {{·}} [[Экваторын Гвиней]] {{·}} [[Эритрей]] {{·}} [[Этиоп]] {{·}} [[Австрали]] {{·}} [[Вануату]] {{·}} [[Кирибати]] {{·}} [[Маршаллын арлууд]] {{·}} [[Микронези]] {{·}} [[Науру]] {{·}} [[Палау]] {{·}} [[Папуа-Шинэ Гвиней]] {{·}} [[Самоа]] {{·}} [[Соломоны арлууд]] {{·}} [[Тонга]] {{·}} [[Тувалу]] {{·}} [[Фижи]] {{·}} [[Шэнэ Зеланд]] == Холбооһон == * [http://www.madore.org/~david/misc/countries.html Дэлхийд хэдэн орон байдаг вэ?] - энэ хариулж болохгүй асуултын талаарх Дэйвид Марорегийн ниитлэл {{stub}} [[nds:Land#Länner]] [[sv:Världsgeografi#Lista över länder]] <references /> r02bh4iid0djqx9xjv4zzndgomllq9v 0 7268 74574 73217 2026-04-20T17:52:09Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74574 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Отто фон Бисмарк |уугуул_нэрэ = Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen |зураг = Bismarck1894.jpg |ажал_үйлэ = [[улас түрэ|гүрэнэй ажал ябуулагша]], [[Германиин эзэнтэ гүрэн]]эй [[юрэнхи сайд|райхсканцлер]] |түрэһэн_үдэр = |түрэһэн_газар = [[Шёнхаузен]], [[Саксони]], [[Прусси]] |иргэн = [[Файл:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|20px|link=Прусси]] → [[File:Flag of Germany (1867–1919).svg|20px|link=Германиин эзэнтэ гүрэн]] |наһа_бараһан_үдэр = |наһа_бараһан_газар = [[Фридрихсру]], [[Германиин эзэнтэ гүрэн|Германи]] |ажал_хэһэн_саг = |нүхэр = |хүүгэд = |шагнал = |гар = [[Файл:Autograph-OttoBismarck.png|150px]] }} '''Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шёнхаузен''' ({{lang-de|Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen}}, [[1815 он]]ой [[4 һарын 1]] — [[1898 он]]ой [[7 һарын 30]]) — [[Германи]]ин [[улас түрэ|гүрэнэй ажал ябуулагша]] болон улас түрын эрхилэгшэ байба. Тэрэ 1862 онһоо 1890 хүрэтэр — 1873 ондо тобшо таһалдахатайнь — [[Прусси]]ин Юрэнхэлэгшэ сайд, 1867 онһоо 1871 он хүрэтэр [[Хойто-Германиин Холбоо]]ной канцлер байһан; ба 1871 онһоо 1890 хүрэтэр [[Германиин эзэнтэ гүрэн]]эй Райхсканцлер байгаа.<ref>[[Christopher Clark]]: ''Preußen. Aufstieg und Niedergang 1600—1947''. Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-421-05392-3, S. 592 f.; [[Lothar Gall]]: ''Bismarck. Der weiße Revolutionär''. 2. Auflage, Ullstein, Berlin 2002, ISBN 3-548-26515-4, S. 27-30; Volker Ullrich: ''Otto von Bismarck''. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1998, ISBN 3-499-50602-5, S. 14 f.</ref> 1862 онһоо 1890 хүрэтэр Пруссиин Юрэнхэлэгшэ сайд байхадаа, тэрэ олон бэе даанги [[Германи]]ин улас оронуудые нэгэдхэгшэ, 1871 ондо Германиин эзэнтэ гүрэниие байгуулагшаар голлон харюусажа байһан юм. Тэрэ шэнэ эзэнтэ гүрэнэй түрүүшын канцлер болоһон бэлэй. Тэрэ 1865 ондо Граф фон Бисмарк-Шёнхаузен (Бисмарк-Шёнхаузенай [[Гүн]]) болоһон, 1871 онһоо хойшо Фюрст фон Бисмарк (Бисмаркын Ноён), мүн 1890 онһоо хойшо Һерцог фон Лауенбург (Лауенбургын ван). Түрүүн тэрэ ван нэрэ солые хүсэхэгүй байгаа юм бэ, харин дараань солые хүлеэн абаһан. Бисмаркын улас түрын бодолго маша консерватив байгаад, тэрэ хаанта холбогдоһон байгаа. Тэрэ [[арадшалал]]ай томо дэмжэгшэ бэшэ байһан. Хамагай шухала зорилгонь Прусси хүсэтэй болгохын тулада болоод тэрэ [[Германи]]ие [[даяар герман]] бэшэ нэгэдэхэ замаар хүрэжэ шадаһан юм. Бисмарк [[ниигэм журам|социалис]] хүдэлөөниие зогсоожо, [[Католик Церковь|Католик Церковиин]] хүсые бууруулха гэжэ оролдоһон. == Намтар == === Албанай дэбжэлтын эхил === [[Файл:Coat of Arms of Otto von Bismarck.svg|мини|left|Бисмаркын һүлдэ]] Отто фон Бисмарк Шёнхаузенда 1815 оной дүрбэдүгээр һарын 1 түрэһэн. [[Померани]]ин юнкер гэр бүлэһээ гараһан. Гёттенген, Берлин хотодо хуули һураһан. 1847—1848 онуудта Пруссиин Нэгэдэһэн [[Бундестаг|Ландтагай]] депутат; 1848 хубисхалай үедэ тулалдаанаа зэбсэгтэ даралга зүбшөөһэн. Пруссиин Консерватив намын зохёон байгуулагшадай нэгэ юм. 1851—1859 ондоо Бисмарк [[Майн дахи Франкфурт]]ай [[Бундестаг]]да Пруссиин түлөөлэгшэ байһан. 1859—1862 ондо [[Ородой эзэнтэ гүрэн|Ород]] соо Пруссиин [[элшэн сайд]], 1862 ондо [[Хоёрдугаар Франциин эзэнтэ гүрэн|Франци]] соо элшэн сайд. 1862 оной юһэдүгээр һарада Пруссиин хаанта засаг болон Пруссиин Ландтагай сүлөөтэ олонхиин хоорондохо үндэһэн хуулиин мүргэлдөөнэй үедэ Пруссиин хаан [[I Вильхельм]] Бисмарк Юрэнхэлэгшэ сайдаар томилобо; Бисмарк буурахгүй [[титим]]эй эрхые хамгаалжа, хаан засаг талада зүршэлгые шиидхэһэн. === Германиин нэгэдэлгэ === [[Файл:Otto+von+bismarck.jpg|мини|Отто фон Бисмарк — Пруссин Юрэнхэлэгшэ сайд]] Гурбан Пруссиин илалтата дайнуудай эсэстээ (1864 ондо [[Австриин эзэнтэ гүрэн|Австритай]] хамта [[Дани]] урдаһаа, 1866 ондо [[Австриин эзэнтэ гүрэн|Австри]] урда, 1870—1871 ондо [[Франци]] урда) Отто фон Бисмаркын ударидалга доро «оройлогшодто хубисхал» аргаар Германиин нэгэдэлгэ бэелүүлһэн. Пруссиин титимда, юнкеруудта үнэн шударгуу байхада, Бисмарк энэ үедэ Германиин үндэһэнэй либерал хүдэлөөн хамтарха баатай болоһон. Тэрэ ажаүйлэдбэриин ниигэмэй замда Германи уласда нэгэ томо нүлөө үзүүлэд, буржуазиин найдабари нэмэгдэжэ, Германиин арад түмэнэй үндэһэнэй хүсэл эрмэлзэлые хангаһан юм. === Дотоодын бодолго === [[Файл:Anton von Werner - Kaiserproklamation in Versailles 1871.jpg|мини|left|Сагаан хубсагатай Бисмарк Германиин эзэнтэ гүрэнэй тунхаглалда."''1871 оной Версальда хаанай тунхаглал''", Антон фон Вернер, 1885]] 1867 ондо [[Хойто Германиин холбоо]]ной байгуулга һүүлдэ Отто фон Бисмарк бундесканцлер болоһон. 1871 оной 1 һарын 18 үдэртэ [[Германиин эзэнтэ гүрэн]] тунхаглаһан һүүлдэ тэрэнь Эзэнтэ гүрэнэй канцлерай тушаалда ороһон, 1871 оной үндэһэн хуулида тааруугаар шахам хизааргүй этигэмжые хүртэһэн. Эзэнтэ гүрэнэй түрүүшын онуудта Бисмарк парламентта олонхинь либералуудай һанамжые тоодо абаха баатай байгаа. Гэбэшье Пруссиин эзэрхэг туйлахаяа, ёһо заншалай ниигэмэй ба улас түрын иерархиие бүхэлхэеэ, өөрынгөө засагые бүхэлхэеэ эрмэлзэлгэ канцлер ба парламент хоорондо үргэлжын хабирсалдааниие байгуулһан. Бисмарк байгуулһан ба хамгаалһан системэ — хүсэтэй [[гүйсэдхэгшэ засаг]] (өөрөө Бисмарк), шадалгүй парламент, ажалшадай ба социалист хүдэлөөндэ хэһээлтын бодолго — ажалүйлэдбэриин ниигэмэй бодолгодо таруу байгаагүй. Энэнь 1880-дахи он жэлүүдта Бисмаркын һуларуулгын ушар болобо. 1872—1875 он жэлүүдта Бисмаркын үүсхэлээр, хашалтаар [[Католик Церковь]] урда хуулинууд абагдаһан: церковиин һургуулинуудта хиналта эрхэнь хаһалгын хуулинууд, Германи дотор [[иезуидуудай орден]]ые хорюул, уялгатай эргэнэй гэрлэгэ, церквиин автономито байдалые болюулга, гэхэ мэтэ. Эдэгээр партикулярист клерикуудай эсэргүү хүсэнэй эсэрэг тэмсэл шууд заригдаһан «Kulturkampf» (Соёлой барилдаан) гэжэ нэрлэгдэдэг үйлэ ябадалнууд сэбэр улас түрын асуудалнууд католик санаартадай эрхые гайтайгаар хизгаарлаһан; мэдэлээ үгэхэгүй ябадал тушаалгые дуудаба. Энэнь Католик хүн амын уласһаа суглааниие хизгаарлаха хүргэһэн. 1878 ондо Бисмарк Ниигэм-Арадшалһан байгууллагуудай үйлэ ажалалгаае хориглоһон социалистуудһаа эсэрэг [[Бундестаг|Райхстаг]] "онcогой байдалай тухай хуули"ин замаар урагшалһан. 1879 ондо Отто фон Бисмарк [[Бундестаг|Райхстагда]] протекционист гаалиин тарифаар дамжуулан орожо байба. Либералнууд үндэр улас түрэһээ гаража хабшажа барижа байһан. Томо Ажаүйлэдбэри, томо газарай эзэдэнь ашаг сонирхолдо ниисэһэн Шэнэ хэлэлсээ, эдэй засаг, санхүүгай бодолго. Тэдэнэй холбоо улас түрын амидарал, түрын захиргаанай дабамгайлха байра һуури баримталжа байба . 1881—1889 он жэлүүдта Отто фон Бисмарк (хуушан наһанай тэтгэбэри, хүгжэлэй бэрхэшээлтэйнь тохёолдолдо үбшэн, осол гэмтэл гараһан тохёолдолдо ажалшадай даатгал) "ниигэмэй хуули"да ниигэмэй хамгаалалай ажалтан эхэ һууриие табиһа. Гэһэн хэдышье, тэрэ хатуу эсэрэг хүдэлмэриин бодолгые шаардажа буй, 1880 ондо амжалтатай сунгуулхад эрэлхэлһэн «онсогой хуули». Ажалшад болон социалистуудһаа шэглэһэн Хос бодолгын эзэнтэ гүрэнэй, ниигэм, түрын бүтсэдэнь нэгэдэмэл сэргиилдэг. === Гадаадын бодолго — Реалполитик === Тэрэнэй гадаадын бодолго Франциин [[Франко-Пруссиин дайн]]да илагдалда болон [[Эльзас ба Лотринген]]ай нүлөөлгэдэ үндэһэлһэн байба. Орёо холбооной системэ дамжуулан Бисмарк Франциие тусгаарлаба, [[Австри-Унгар]]да ойртолдуулба, Ород дахи һайн хариласааниие дэмжэлгэбэ. Холбооной системын аргаар («гурбан эзэн хаашуулай холбоо» — [[Германи]], [[Австри-Унгар]] ба [[Ородой эзэнтэ гүрэн|Ород]] 1873 он ба 1881 он; 1879 оной австри-германиин холбоо; 1882 оной «Гурбалдахи холбоо» — Германи, Австри-Унгар и Итали; 1887 оной «[[Газар дундада тэнгис]]эй хэлсээн» — Австри-Унгар, Итали ба Англи; болон 1887 оной Ородой хамта «бэеэ сагааруулха хүсэлэй хэрээ бэшэг») Бисмарк Европодо эбые үргэлжэлүүлбэ; Германиин эзэнтэ гүрэн улас хоорондын политкагай ударидагша болоһон. === Бисмаркын албанай дэбжэлтын барагдалга === [[Файл:1890 Bismarcks Ruecktritt.jpg|мини|«Жолоодогшо хажууһаа орхижо ябана» Панч журналай карикатура, 1890]] 1880-дахи он жэлүүдта энэ системэ буруу һүрэжэ эхилһэн. [[Ородой эзэнтэ гүрэн|Ород]] Францида дүтэлсэбэ. 1880 ондо эхилһэн Германиин колониин үргэдэлгэ Англо-Германиин харилсаа улам хурсадһан. 1890 оной эхиндэ «бэеэ сагааруулха хүсэлэй хэрээ бэшэг» гэжэ үргэлжэлүүлэн Ородой татгалзаха ностой ухралта канцлер байһан юм. Дотоодо полтикада, Бисмарк алдаа тохинуулалда социалистуудһаа эсэрэг «онсогой хуули» эргэжэ тэрэнэй түлэблэгөөнэй алдаа байһан юм. 1890 оной нэгэдүгээр һарада [[Бундестаг|Райхстаг]] хуулиие шинэшлэхэ татгалзаһан байна. Шэнэ эзэн хаан, [[II Вильхельм]], болон гадаада, колониин бодолго, хүдэлмэриин асуултын Бисмарк сэрэгэй тушаалаар мүргэлдөөнэй үр дүнд өөрын хүдэлхэ хүрэнгэ Фридрихсру тэрэнэй амидаралай һүүлын 8 жэлэй гурбадугаар һарада 1890 ондо халагдаһан байба. Отто фон Бисмарк Фридрихсрудань 1898 оной долоодугаар һарын 30 үдэртэ наһа бараһан бэлэй. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/506859-echo/ Отто фон Бисмарк — враг революций. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] * [http://vivl.ru/bismark/bismarck.php Отто фон Бисмарк. Намтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208100502/http://vivl.ru/bismark/bismarck.php |date=2013-12-08 }} * [http://www.bismarck-stiftung.de/start.htm Отто фон Бисмаркын Фонд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503063128/http://www.bismarck-stiftung.de/start.htm |date=2008-05-03 }} * [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BISMARK_Otto/_Bismark_O..html Мысли и воспоминания в 3-х томах] * [http://beiunsinhamburg.de/2010/отто-фон-бисмарк/ Статья о Отто фон Бисмарке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228003415/http://beiunsinhamburg.de/2010/%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%BE-%D1%84%D0%BE%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA/ |date=2011-12-28 }} == Biografia == * Busch, Moritz. ''Bismarck: Some secret pages from his history,'' 2 volums, Macmillan (1898). * Crankshaw, Edward. ''Bismarck.'' The Viking Press. (1981). * Eyck, Erich. ''Bismarck and the German Empire.'' W. W. Norton & Company. (1964). * Hiss, O.C. ''Bismarck: Gesetze und Würste.'' Sans Souci Druck (1931) * Hollyday, F. B. M. ''Bismarck (Great Lives Observed),'' Prentice-Hall, (1970). * Lerman, Katharine Anne. ''Bismarck: Profiles in Power''. Longman, 2004. ISBN 0-582-03740-9. * Ludwig, Emil, ''Wilhelm Hohenzollern: The last of the Kaisers,'' Nova York (1927a) * Ludwig, Emil, ''Bismarck: The Story Of A Fighter,'' Little, Brown (1927b) * Ludwig, Emil, ''Bismarck: Geschichte Eines Kämpfers,'' Paul Zsolnay Verlag (1932) * Palmer, Alan. ''Bismarck,'' Charles Scribner’s Sons. (1976) * Otto Pflanze. ''Bismarck and the Development of Germany.'' 3 volums. (Princeton University Press, 1963-90). * Werner Richter, ''Bismarck,'' G.P. Putnam’s Sons, Nova York (1965). * [[Fritz Stern|Stern, Fritz]]. ''Gold and Iron: Bismarck, [[Gerson von Bleichröder|Bleichröder]] and the Building of the German Empire.'' Penguin. (1977). * [[A.J.P. Taylor|Taylor, A. J. P.]] ''Bismarck: the Man and the Statesman.'' Alfred A Knopf, New York, (1969). * [[Hans-Ulrich Wehler|Wehler, Hans-Ulrich]] «Bismarck’s Imperialism 1862—1890» pages 119—155 de ''Past and Present'', No. 48, agost del 1970. * Thomas Weiberg: … wie immer Deine Dona. Verlobung und Hochzeit des letzten deutschen Kaiserpaares. Isensee-Verlag, Oldenburg 2007, ISBN 978-3-89995-406-7. {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Германиин түүхэ]] [[Категори:Германиин гүрэнэй ажал ябуулагша]] 7uy0x332bvqjex064djt70763mkrcos 0 7344 74578 74547 2026-04-20T19:29:04Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74578 wikitext text/x-wiki {{Сүнхэрэг | name = Умарада мүльһэн далай | image = [[File:IBCAO betamap.jpg|250px]] | caption = Хойто мүльһэн далайн газарай зураг | salinity = 32—34 ‰ (хуудам далай) | area = 14,75 сая км² | volume = 18,07 сая км³ | max-depth = 5527 м | depth = 1225 м | islands = [[Гренланд]], г.м. }} '''Арктик далай''' гү, али '''Умарада мүльһэн далай''' — [[Дэлхэйн|Дэлхэйн бүмбэрсэгэй]] хойто хахадта, [[Хойто туйл]]ын оршом байрлаха [[Дэлхэй]]н [[далай]]нууд дотор хамагай жажаг, хамагай гүехэндэ тоосогдохо, жэлэй бүхы уларилда [[мүльһэн]]өөр хушагдан оршодог далай юм<ref Name=Pidwirny>{{cite web | title=Introduction to the Oceans| work=www.physicalgeography.net| url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | author=Michael Pidwirny|date=2006 | accessdate=2006-12-07 }}</ref>. Арктик далайнь [[Еврази]] ба [[Хойто Америка]]ар хүрээлэгдэн оршохо ба [[уһан]]ай [[температура]], [[дабһан|дабһажалтын]] хэмжээнь уларилһаа хамаарна. Өөрөөр хэлэбэл [[мүльһэн]]эй хайлалта ба уһанай хүлдэлтэһээ хамаардаг байна<ref>[http://psc.apl.washington.edu/HLD/Lomo/OM2001AagaardWoodgate.pdf Some Thoughts on the Freezing and Melting of Sea Ice and Their Effects on the Ocean] K. Aagaard and R. A. Woodgate, Polar Science Center, Applied Physics Laboratory University of Washington, January 2001. Retrieved [[7 December]] [[2006]]. </ref>. Бусад далайнуудтай харисуулхад хамагай бага дабһажалтатай, мүн хамагай бага ууршалтатай далай юм. Далайн уһанай дабһажалтын хэмжээндэ эхэ газарһаа шудхаха ехэ хэмжээнэй сэнгэг уһан, [[Атлантын далай]] болон [[Номгон далай]]тай уһаа сүлөөтэй һолилсодоггүй зэргэ шалтагаан гол нүлөөтэй. [[Зун]]ай уларилда далайн мүльһэн бүрхүүлэй 50% хайладаг байна<ref Name=Pidwirny/>. == Нэрэ == * [[Буряад хэлэн|Буряад]] [[Монгол хэлэн]]дэ хойто, урда зүгтэ оршохо газар ороной нэрые хойто, урда хэмээн нэрлэдэг хэдышье туйлын хойто, урда зүгтэ байгаае умарада, үмэнэдэ хэмээн нэрэлдэг. Тиимэһээ зарим тохёолдолдо гадаад хэлэнһээ оршуулхадаа '''Умарада мүльһэн далай''' хэмээн оршуулдаг болобош, уг ёһоор боло '''Хойто мүльһэн далай''' гэхэнь зүб юм. * Хэдыгээр Олон Уласай Уһанзүйн байгуулалгаһаа (International Hydrographic Organization, IHO) "Далай" гэжэ тодорхойлдог болобош зарим далай шудлаашад [[Атлантик далай]]н нэгэ [[тэнгис]] гү, али ''Арктик тэнгис'' гэжэ нэрэлхэнь бии<ref>{{Citation | first=Matthias | last=Tomczak | first2=J. Stuart | last2=Godfrey | title=Regional Oceanography: an Introduction | edition=2 | year=2003 | publisher=Daya Publishing House | place=Delhi | isbn=81-7035-306-8 | url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630202249/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ |date=2007-06-30 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ |accessdate=2014-02-05 |archivedate=2007-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070630202249/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ }}</ref>. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} {{Дэлхэйн далайнууд}} tq3y8c8ahw3hm57sl25wtuk0d4ywvdb 0 8012 74580 74549 2026-04-20T19:48:05Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74580 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатадаг занараар гал түлижэ байнь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатадаг занар''' — органик бодосой ([[кероген]]) үндэр агуулга бүхы нарин шэрхэгтэй [[шулуу|тунамал шулуулиг]] юм. Шатадаг занарһаа [[газарай тоһон|түүхэй газарай тоһотой]] адли найрлага бүхы шэнгэн [[нүүрһэнуһантүрэгшэ]] гарган абажа болоно. Шатадаг занарынь геологиин нэрэ томьёогой хубида занарһаа өөр шулуулиг болоод, шатадаг занарһаа гарган абаһан тоһониинь газарай тоһонһоо бага зэргэ илгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатадаг занарынь харисангы үргэн тархалтатай [[ашагта малтамал]] богоод томохон ордонууд [[АНУ]], [[Бразил]]и, [[БНХАУ]], [[Эстони]]дэ байдаг. Дэлхэйн шатадаг занарай [[байгаалиин нөөсэ|нөөсэ]] (газарай тоһондо шэлжүүлһэн нөөсэ) 2.8–3.3 ехэ наяд (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212111028/http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |date=2019-12-12 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=https://fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |accessdate=2025-12-22 |archivedate=2019-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212111028/https://fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатадаг занарые нэрэжэ (химиин аргаар болбосоруулан) синтетик газарай тоһон, хии гарган абажа болоно. Энэ шэнгэн бүтээгдэхүүниие "шатадаг занарай тоһон", "хии" гэжэ нэрэлнэ. Мүн шатадаг занарые шууд [[түлишэ]] болгон хэрэглэжэ (шатаажа) болохоһоо гадна химиин болон барилгын материалай [[түүхэй эд]] болгон хэрэглэжэ болоно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа, үнэ ехээр нэмэгдэжэ бай мүнөө үедэ шатадаг занарынь газарай тоһые оролхо эршэм хүсэнэй эхэ үүдэбэри гэжэ тоосогдожо байгаа болоно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evi.ee/lib/Security.pdf |accessdate=2014-05-25 |archivedate=2012-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120108161835/http://www.evi.ee/lib/Security.pdf }}</ref><ref name=doe> {{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate =2007-10-20}} </ref>. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html |date=2006-09-25 }} *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name=show_record&format=brief&host=georeg&gattr1=@attr+2%3D102&entry1=The+Scandinavian+Alum+Shales&field1=all&logic1=&attr1=@attr+4%3D2&page=1&norec=1&service=sgu&lang=eng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |date=2007-09-28 }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archivedate=2007-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm }} *[http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html |date=2008-05-12 }} * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archivedate = 2007-10-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archivedate = 2007-10-25 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm }} [[Категори:Түлишэ]] thm8g20jtxwddxvgxvtvfd36nlm8n9a 0 8703 74579 74548 2026-04-20T19:39:03Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74579 wikitext text/x-wiki [[Файл:Saskatchewan Farm Elevator.jpg|thumb|300px|[[Саскачеван]]дахи фермэ]] [[Файл:Sheep and cow in South Africa.jpg|thumb|300px|[[Урда Африка (улас)|Урда Африкын]] бэлшээридэ [[хонин]] ба [[үнеэн]] (эмэ хашараг).]] '''Хүдөө ажахы''' ({{mongolUnicode|ᠬᠥᠳᠡᠭᠡ ᠠᠵᠤ ᠠᠬᠤᠢ|h}}) — гарай [[амитан]] болон таримал [[ургамал]]ые тодорхой зохёон байгуулалтатайгаар үсхэбэрилхэ үрэжүүлхэ замаар [[хүнэһэн]], [[тэжээл]], [[крахмал]] болон бусад бүтээгдэхүүнүүдые үйлэдбэрилхэ үйлэ ябаса, [[арадай ажахы]]н һалбари юм. Оршон сагай хэлэндэ хүдөө ажахы (ХА) гэдэг нэрэ томьёондо [[мал]] амитан үсхэн үрэжүүлхэһээ эхилээд тэдэһээ абажа болохо [[түүхэй эд]]ые болбосоруулха, мүн хүнэһэн, тэжээл, крахмал үйлэдбэрилхэ бүхыл үйлэ ажаллалгые хамаруулан ойлгодог. Хүдөө ажахы гэдэгынь мүн ХА-н практик үйлэ ажаллалгын шудалга болоод энэниие [[хүдөө ажахын шэнжэлхэ ухаан]] гэдэг. Хүдөө ажахынь [[дэлхэй]] ниитын [[ниигэм]] эдэй засагай хубилалтын гол хүсэн зүйл байһаар ерэһэн ушар [[хүдөө ажахын түүхэ]] [[дэлхэйн түүхэ|хүн түрэлхитэнэй түүхын]] үндэһэн нэгэ, хахасашагүй бүрилдүүлэгшэ хэһэг бэлэй. 2006 оной байдалаар дэлхэйн ниитэ ажаллаха хүсэнэй 36 хубинь хүдөө ажахын һалбарида ажаллажа байгаань<ref>[[International Labour Organization]] [http://www.ilo.org/public/english/employment/strat/kilm/index.htm Key Indicators of the Labour Market 2007], [http://www.ilo.org/public/english/employment/strat/kilm/download/kilm04.pdf chapter 4] p. 6</ref> (1996 ондо энэ үзүүлэлтэ 42 % байһан) Хүдөө ажахые хамагай түгээмэл ажалай байрын талбари болгожо байна. Гэһэн хэдышье фермын ажахын аша холбогдол ажа үйлэдбэрижэжэ эхилһэнһээ хойшо харисангыгаар нилээд унаһан ба 2006 ондо түүхэдэ анха удаа [[үйлэшэлгэ|үйлэшэлгын]] һалбари дэлхэй дээрэ эгээн ехэ ажалай байра бии болгожо хүдөө ажахын һалбариһаа дабажа гараад байна. Мүн хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлынь [[дэлхэйн ниитэ бүтээгдэхүүн]]эй (бүхы [[ДНБ]]-үүдэй ниилбэри) 5 %-һаа бага байдаг.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Econ |title=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Econ |accessdate= |format= |work= |archivedate=2010-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Econ }}</ref> == Үгын гаралга == Хүдөө ажахы баһал '''агрикультура''' гэдэг. ''Агри'' [[лата хэлэн]]эй «газар, талмай» гэһэн удхатай ''ager'', ''культура'' [[лата хэлэн]]эй ''cultura'' гү, али болбосоруулха (гэхыдээ хүрьһэн) гэһэн үгэнүүд юм. Удхашалан оршуулбал ''талмайн хүрьһэн болбосоруулалта'' гэжэ болно. == Танилсуулга == [[Файл:Ford tractor, Sweden.jpg|мини|250px|справа|Трактороор таряалга. [[Швеци]].]] [[Файл:Farming-on-Indonesia.jpg|мини|250px|справа|[[Сагаан будаа]]най һуулгасын нүхэниие бэлэдхэжэ байна. [[Индонези]].]] Хүдөө ажахын нэгэ хэһэгынь хизгаарлагдамал нөөсэ бололсоо бүхы бишыхан хэмжээнэй газар ашаглан зүбхэн үрхынгөө хүнэһэнэй хэрэгсээе хангадаг [[үрхын хүдөө ажахы|үрхын фермер]] бол нүгөө хэһэг [[интенсив фермийн ажахы|эршэмжэһэн хүдөө ажахы]] гэхэ мэтын аралжаанай шэглэлийн [[ажаүйлдэбэри]]жэһэн хүдөө ажахы байдаг. Энэ түрэлэй ажахынь үргэн уудам газар, талмай ашаглажа гү, али олон тооной үндэр ашаг шэмтэ мал амитан үсхэн үрэжүүлжэ мүн үндэр нюруугай [[механика|механизацилга]] ашагладаг. Иимэ үйлэ ажаллалгануудынь юрэнхыдөө эсэсэй бүтээгдэхүүнһөө гү, али [[түүхэй эд]], дайбари бүтээгдэхүүнһөө эгээн ехэ оролго олохо зорилготой байдаг. Оршон үеын хүдөө ажахынь хүнэй хүнэһэнэй хэрэгсээе хангаха, [[малай тэжээл]] бэлэдхэхэ уламжалалта хэб маягһаа халин гараһан. Тухайлбал бусад түрэлэй хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн гэбэл [[сэсэг|бэлэг дурасхалай сэсэг]], гоёлой болон эмшэлгын ургамал, модон бэлэдхэхэ, [[үтэгжүүлгэ]], амитанай [[арһан]], [[үһэ нооһон]], ажаүйлэдбэриин химиин бодос ([[крахмал]], [[шэхэр]], [[этанол]], [[спирт]], [[пластик]] гэхэ мэтэ), [[акрил]] ([[хүбэн]], [[нооһон]], [[аргамжа]], [[флакс]]), [[түлишэ]] ([[биомасса|биомассын]] [[метан]], [[био-дизель]]), мүн хуули ёһоной болон хуулигүй бодос ([[эмэй ургамал]], [[тамхи]], [[улһан|марихуана]], [[хара тамхи|хара тамхи (опиум)]], [[кокаин]]) зэргэнүүдые нэрлэжэ болоно. Хоридугаар зуунда хүдөө ажахын практикада маша ехэ хубилалта гараһан. Илангаяа [[хүдөө ажахын хими]]ин һалбари болон механизацилга. Хүдөө ажахын химинь химиин үтэгжүүлгэ, химиин [[инсектицид]], [[пестицид]], [[фунгицид]], хүрьһэнэй нүхэн һэргээлтэ, хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй шудалга, үндэр ашаг шэмтэ малай тэжээлэй хэрэгсээ гэхэ мэтын асуудалнуудые шиидэдэг. 1970-аад он болон тэрэнһээ үмэнэ химиин үтэгжүүлгэ болон пестицид хүрьһэнэй гадаргууһаа урдаха болоһониинь нэмэгдэжэ, уламаар үлэ хинажа шадаха асуудал болоһон. Барагсаагаар 1980 оной үедэ баруунай олон орон [[байгаали]] оршониие хамгаалха хүдэлгөөнүүдэй шахалтаар хүдөө ажахын гаралтай бохирдолдо эсэргүү хиналта табижа, хэрэгжүүлжэ эхилһэн ба энэ [[ногоон хубисхал]]ынь байгаали оршониие бохирдуулахгүйгээр хүдөө ажахын химиин бодосой хэрэглээний олон үр ашагтай давуу талуудыг дэлхэйн олон фермүүдэд тарааж эхилһэн. 1950-аас 1984 онуудай хоорондо ногоон хубисхалынь дэлхэй даяар хүдөө ажахые хубилалһан ба дэлхэйн хэмжээндэ [[улаан буудай]]н үйлэдбэрилэл 250%-яар ехэдхэһэн байна.<ref>[http://casaubonsbook.blogspot.com/2007/01/how-much-did-green-revolution-matter-or.html Can We Feed the World Without Industrial Agriculture?]</ref> Дэлхэйн ехэнхи бүһэ нютагта механизацилга илангаяа [[трактор]], [[пресс]], [[комбайн]]ай хэрэглээнь хүдөө ажахын үрэ ашаг, үйлэдбэрилэлые огсом нэмэгдүүлһэн ([[хүдөө ажахын машина|хүдөө ажахын машиные]] харагты). Хүдөө ажахыда гараһан һүүлшын үеын хубилалта, ололто гэбэл [[гидропоник]], ургамал сортировалха, гибридизацилга, [[генетик хубилалта|ген шудалал]], хүрьһэнэй тэжээлэй менеджмент гэхэ мэтэ дурдажа болоно. [[Генэй инженери]]лга алибаа ургамалые байгаали дээрэ байгааһаа үлүү үрэ ашагтай болгохо тухайлбал үндэр ургасатай, үбшэндэ тэнхээтэй гэхэ мэтэ боломжотой болоһон. Инженернүүд [[уһажуулга]], [[газар хатаалта]], [[байгаали хамгаалха ёһон зүй|байгаали хамгаалал]], эрүүл ахын түлэблигөө болбосоруулха боломжотой болоһон. Энэнь илангаяа байнгын уһалгаа шаардаһан хуурай, шииг багатай газар нютагта байдаг томо хэмжээнэй фермын хубида маша шухала асуудал. Мүн шэнжэлхэ ухаанай ололто амжалтанууд хүдөө ажахын бүтээгдэхүүниие болбосоруулха, һаблаха, заха зээлдэ түгээхэ асуудалнуудта нүлөөлхэ болоһон. Түргэн хүлдөөхэ болон хатааха арганууд хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй заха зээлиин хэрэгсээе нэмэгдүүлжэ байна. [[Адуу]], [[луус]], [[үхэр]], [[тэмээн]], [[лама гүрөөһэн]], [[нохой]] зэргэ амитадые таряалангай талмайе болбосоруулха, ургаса хураан абаха, хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн тээбэрлэхэ зэргэдэ түгээмэл ашагладаг. [[Мал ажахы]]нь мал һүрэгые үсхэн үрэжүүлжэ тогтомол хугасаанда [[мяхан]], [[һүн]], [[үндэгэ]], нооһон гэхэ мэтэ бүтээгдэхүүниие гаргажа абаха зорилготой. Механизацилгань фермын ажахын үрэ ашаг, үйлэдбэрилэлые ехэхэн хэмжээгээр дээшэлүүлдэг. ([[хүдөө ажахын тоног түхеэрэмжэ|хүдөө ажахын тоног түхеэрэмжые]] харагты) Онгосо, ниидэдэг тэрэг, ашаанай машина, трактор зэргэ техникэнүүдые баруунай хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлдэ үрэ һуулгаса һуулгаха, хорото хорхой шумуул, үбшэндэ эсэргүү бодос сасаха, үтэгжүүлгэ сасаха, амархан муудаха бүтээгдэхүүн тээбэрилхэ зорилгоор үргэн хэрэглэдэг. Фермернүүдэй хуби холбоо харилсаань саг агаарай мэдээсэл, [[эдэй засаг]] заха зээлиин тойм мэдээсэл абаха зэргээр аша холбогдол үндэр болоһон. Фермын менеджментые онобшотой байлгаха үүдэнһээ [[компьютер]] хэрэглэжэ байна. [[АНУ]]-ай [[Үндэһэнэй Инженериин Академи]] хүдөө ажахын механизацилгые 20-р зуунай инженериин шэлдэг 20 ололто амжалтын нэгэ гэжэ үзэбэ. Энэ зуунай эхин үедэ нэгэ америкынхи фермер 2.5 хүнэй хүнэһэниие үйлэдбэрилжэ байһан бол мүнөөдэр хүдөө ажахын технологиин хүгжэл дэбшэлэй ашаар нэгэ фермер 130 хүнэй хүнэһэниие бэлэдхэдэг боложо.<ref>{{cite web |url=http://www.greatachievements.org/greatachievements/ga_7_2.html |title=http://www.greatachievements.org/greatachievements/ga_7_2.html |accessdate= |format= |work= |archivedate=2004-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041123000807/http://www.greatachievements.org/greatachievements/ga_7_2.html }}</ref> Һүүлшын жэлнүүдтэ эршэмжэһэн хүдөө ажахын зарим асуудал ехээр анхаарал татажа хэлэлсэгдэхэ болобо. Асуудалай голынь томохон хүдөө ажахын химиин бодос үйлэдбэрилэгшэд, мяхан хилгэгшэд, хүнэһэн болбосоруулха үйлэдбэринүүдэй нүлөөлэл ехэдхэжэ бай ябадал. Өөр нэгэн асуудал бол эршэмжэһэн хүдөө ажахын байгаали оршондо үзүүлжэ бай һөөргэ (отрицательна) нүлөөлэлэй талаар юм. Жэшээлбэл, [[АНУ]]-ай [[Миссисипи мүрэн]]дэ [[химиин үтэгжүүлгэ]] олон жэлэй турша урдан орожо бай болоод энэнь [[Мексикын булан]]гай дээрэхи мүрэн шудхадаг (дренажна) хэһэгтэ Үхэлэй Бүһэ бии болохо шалтагааниинь боложо. Эршэмжэһэн хүдөө ажахынь мүн газарай үржэл шэмые аажамаар багадхажа ябаандаа [[сүл]]жэлгэ үүсхэхэ нүхэсэлые бүридүүлжэ байна. [[Файл:Barley_field-2007-02-22(large).jpg|thumb|[[Арбай]]н тайлбай]] Генетикын инженериин ашаглан шэнэ түрэлэй үрые гаргажа абаһан байгуулганууд [[патент]]аар өөһэдынгөө бүтээлые хамгаалһанаар компьютерэй [[программын хангамжа|программын хангамжые]] хүлһэлдэг шэнги өөһэдын үрые фермернүүдтэ хүлһэлхэ замаар хэрэглэхэ эрхыень олгожо байна. Энэнь үрэ ниилүүлдэг компанинуудай хубида хүсэнэй тэнсэбэриие алдагдуулжа, урид үмэнэ дуулдаагүй һонин нүхэсэл шаардалгануудые табижа эхилхэ болобо. [[Энэдхэг]]эй эрдэмтэн, эдэбхитэн [[Вандана Шива]] эдэ компанинуудые [[Био-хулгай]]да буруудхажа байгаа һэн. Хүрьһэн хамгаалал болон [[шэм шудалалай менеджмент]] 1950-яад онһоо эхилэн шухала һэдэб боложо ерэһэн. Гэһэн хэдышье олон орондо уһанай һубаг, намаг зэргэнь [[азот]], [[фосфор]] мэтын шэм тэжээллгэ бодоһоор бохирдохо боложо. Хүдөө ажахын асуудалнуудта хандаха хэрэглэгшэдэй анхаарал үдэн нэмэгдэһэнээр органик хүнэһэн гэхэ мэтын уряатай хүдэлөөнүүд түрэн гараха болобо. == Түүхэ == [[Файл:ClaySumerianSickle.jpg|thumb|right|Шабар шатаажа хэһэн [[Шумер]]эй [[гар хадуур]], {{МЭҮ}} 3000 он]] === Эртэ үеын гаралга === Газар зүйн хубида аласлагдамал хүн арад бэе бэеһээ хамааралгүйгөөр хүдөө ажахые хүгжүүлжэ эхилһэн. Эхинэй зохёон байгуулгатай хүдөө ажахы эрхэлжэ байһан мүр баруун урда Азида гү, али [[Месопатами]]ин [[үрэжэлтэй хэлтэгы һара]]да <small>({{lang-ru|Плодородный полумесяц}})</small> олдодог. {{МЭҮ}} 9500 жэлэй урда фермернүүд тодорхой шэнжэ шанар бүхы хүнэһэнэй ногоониие һунгажа абан тарижа эхилэнхэй. Гэхыдээ энэһээ эртэ зэрлиг арбайе хэрэглэжэ байһан мүр байдагшье анханай найман үндэһэн хүдөө ажахын ургамалые хүн зон тарижа эхилхэһээ тиимэ үмэнэ бэшэ юм. Анханайхинь [[Эмер буудай|Эмер]] болон [[Ганса эбэртэ буудай]], дараагаарынь [[арбай]], [[горох]], [[сэбэг зарма]], [[эһэһэн буурсаг]], [[нут]], [[флакс]] зэргэ ургамалнуудые тарижа эхилһэн байна. {{МЭҮ}} 7000 он гэхэдэ [[Египет]]дэ багтаса хүреэ багатай хүдөө ажахы эрхэлжэ эхилһэн байна. {{МЭҮ}} 9000 оной урда Энэдхэгэй бага түби дээрэ [[арбай]], [[улаан буудай]] таряалжа байһан археологиин олдобори [[Балучистан]]ай [[Мергарх]]дахи археологиин малталтаһаа олдонхой. {{МЭҮ}} 6000 он гэхэдэ дунда оборой фермын ажахынь [[Нил мүрэн]]эй һаба газар үргэн тараһан байна. Ойролсоогоор энэ үедэ хүдөө ажахынь [[Алас Дурна]]да баһа харилсан хамааралгүйгөөр хүгжэжэ байһан ба тэндэ улаан буудайһаа үлүү [[сагаан будаа]]е голлон таряалжа байба. [[Хитад]], [[Индонези]]ин фермернүүд [[горох]], [[шара буурсаг]], [[азуки]], [[таро]] зэргэ ургамалые тарималжуулжа байба. Эдэ [[нүүрһэнуһан]]ай шэнэ эхэ гаралгын энэ бүһэ нютагдахи тэнгэсэй эрье, нуур сөөрэм, гол мүрэнэй дагууха [[загаһа барилга]]тай хамтадхаһанаар шаарадлгатай амин дэм, [[уураг]]ые ехэ хэмжээгээр абаха болоһон. Бүхэлдээ энэ шэнэ түрэлэй хүдөө ажахы болон загаһа барилгань хүн зоной үсэлтые огсом нэмэгдүүлхэ хүсэн зүйл болоһон ба мүнөөдэршье үргэлжэлһээр байна. [[Файл:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|мини|слева|300px|[[Эртын Египет]]. {{МЭҮ}} 1200 он]] {{МЭҮ}} 5000 жэлэй үедэ [[Шумер]]нууд хүдөө ажахын үндэһэн гол техникэнүүд болохо гарые үргэн багтасатайгаар, эршэмтэйгээр болбосоруулха, нэгэ түрэлэй ургамал таряалха, зохёон байгуулгатай [[уһажуулга]], мэргэшэһэн ажаллаха хүсэниие ашаглаха зэргэнүүдые илангаяа [[Персиин булан]]һаа [[Тигр мүрэн|Тигр]] ба [[Евфрат мүрэн|Евфратай]] ай һаба хүрэтэрхи одоогой [[Шатт-эль-Араб]]ай уһан замай утаашань хүгжүүлжэ ерэһэн байна. [[Зэрлиг үхэр]] болон [[аргали]]ие [[үхэр]], [[хонин]] болгон гаршуулжа тэдые үргэнөөр хүнэһэн, үмдэгэлэй хэрэгсээндээ болон тээбэрилэлтэдэ ашаглажа байгаа һэн. [[Кукуруза]], [[шуулж]], хулһалиг харбуулай үндэһэн зэргэ ургамалнуудые анха Америкэдэ {{МЭҮ}} 5200 жэлэй урдаһаа гаршуулжа эхилһэн<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ucalgary.ca/news/feb2007/early-farming/ |accessdate=2015-04-13 |archivedate=2015-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151201180130/http://www.ucalgary.ca/news/feb2007/early-farming/ }}</ref>. [[Түмэс]], [[томат]], [[перец]], [[дыни]], бусад түрэлэй [[буурсаг]], [[канна]], [[тамхи]] болон бусад ургамалнуудые Шэнэ Юртэмсэдэ таряалдаг байһан болоод [[Урда Америкэ|Урда Америкын]] [[Анда|Андын нюрганда]] добын ташаланиие шаталуулха маягаар таряалдаг байжа. [[Эртын Рома|Ромашууд]] болон [[Эртын Грек|грекүүд]] һүүлдэнь шумернуудай бай болгоһон техникэнүүдые арай һайжаруулаад ашаглажа эхилэнхэй. === Дунда зуунай үеын хүдөө ажахы === [[Файл:Crescenzi calendar.jpg|мини|справа|250px|Петруса Кресценциин гар бэшэмэлһээ [[литэ|хүдөө ажахын литэ]]]] [[Дунда зуун]]ай үедэ [[Хойто Африка|Хойто Африкын]] болон [[Ойрохи Дурна|Ойрохи Дурнын]] [[лалын шажан]]ай фермернүүд [[гидролик]] болон [[гидростатик]] заршам дээрэ үндэһэлэн уһажуулгын системэ, далан зэргые ашаглан уһанай нөөсые бии болгохо, уһа дамжуулха хүрдэн машина зэргэ хүдөө ажахын технологинуудые бии болгоһон байна. [[Лалын шажан|лалашууд]] мүн газар таряалангай гарай абалга бэшэжэ энэнь [[шэхэрэй хуһан]], сагаан будаа, жүржын түрэлэй жэмэс, гүйлһэн, хүбэн зэргэ ургамалые гаршуулан ургуулха һууринь боложо үгэнхэй. Лалашууд анха [[Испани]]да [[нимбэг]], [[жүржэ]], хүбэн, бүйлһэн, [[гадил]] зэргэ жэмэс ногоониие асарһан байна. === Һэргэн мандалтын үеһөө мүнөө болотор === [[Файл:Agriculture (Plowing) CNE-v1-p58-H.jpg|left|thumb|[[Трактор]]оор [[саргаһан]]ай талмайе хагалжа байна]] [[Файл:Clark's Sector Model.png|thumb|right|Хүдөө ажахыда шэглэһэн ажаллаха хүсэнэй хэмжээ багадхаха хандалгатай]] [[Файл:2005gdpAgricultural.PNG|thumb|right|2005 оной хүдөө ажахын үйлэдбэрилэл]] [[Дунда зуун]]ай үедэ [[һэлгэсэ|һэлгэсые]] анха бодон оложо, хитадуудай зохёон бүтээһэн [[анзаhан]]иие абажа хэрэглэһэнээр хүдөө ажахын үйлэдбэрилэл үлэмжэ нэмэгдэһэн. 1492 онһоо хойшо мал амитан, шэнэ сортын үрэ таряа, ногоониие түби дамжуулан һолилсожо үсхэн үрэжүүлхэ болоһон. Тухайн үедэ шэнэ түбиһөө хуушан руу орожо ерэһэн хүдөө ажахын гол бүтээгдэхүүнүүд гэбэл [[томат]], [[кукуруза]], [[түмэс]], [[какао]], [[тамхи]], харин хуушан түбиһөө шэнэ түби рүү [[перец]], [[кофе]], [[шэхэрэй хуһан]] зэргэ байһан. Хуушан түбиһөө шэнэ түби рүү абаашаһан чухал амитад гэбэл [[адуу]], [[нохой]] зэргэ болоно (нохой хэды [[Христофор Колумб|Колумбһаа]] урдахи Америкэдэ байһаншье гэһэн хүдөө ажахыда ашаглахада тохирхогүй үүлдэр угсаанайхи байба). Адууниие хүнэһэнэй хэрэгсээндэ үргэн хэрэглэдэггүй байһаншье адуу, [[элжэгэн]], [[пони]] болон нохой зэргэ амитадынь дэлхэйн хойто хахадта фермын ажахыда ехээр хэрэглэгдэхэ болоһон. 1800-аад оной эхинэй үедэ хүдөө ажахын практикада һайжаруулһан сорт, үрые һунган хэрэглэхэ болоһоноор дунда зуунай үеын ургасаһаа хэд дахин үлүүе хурааха болобо. 19-р зуунай һүүл, 20-р зуунда механизацилга хүгжэжэ тэрэниие хүдөө ажахын практикада ашаглаһанаар фермын ажахы хурдасатай, үргэн багасатай үйлэдбэрилэл болон хубирба. Энэ дабуу талань мүнөөнэй [[АНУ]], [[Аргентинэ]], [[Израиль]], [[Германи]] болон бусад үсөөн хэдэн орондо газарай хизгаарлагдамал нөөсэ бололсоое ашаглан үндэр үрэ ашагтай фермын ажахые бии болгоһон. [[Олон уласай валютын сан]]гай тоосоолһоноор 2005 ондо [[Хитад Улас|Хитадай]] хүдөө ажахын бүтээмжэ дэлхэйдэ эгээн томодо тоосогдожо байһан ба [[Европын Холбоо]], [[Энэдхэг]], [[АНУ]] удаалһан байна. == Хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн == === 2004 оной дэлхэйн хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй үйлэдбэрилэл === Тодорхой зүйлэй үрэ таряа, ногоониинь дэлхэйн тодорхой бүһэ нютагуудта таряалагдадаг. Дэлхэйн [[Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулга|Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулгын]] үнэлгые сая тонноор дооро элирхылбэ. {| class="wikitable" align=left ! colspan=2|Гол нэрын хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн, бүтээгдэхүүнэй түрэлөөрынь <br />(сая тоннооор) 2004 он |- | [[Үрэ таряа]] || align="right" | 2,263 |- | [[Ногоо]] болон [[дыни]] || align="right" | 866 |- | [[Үндэһэн үрэтэ ургамал]] болон [[булсуута ногоо]] || align="right" | 715 |- | [[Һүн]] || align="right" | 619 |- | [[Жэмэс]] || align="right" | 503 |- | [[Мяхан]] || align="right" | 259 |- | [[Тоһоной ургамал]] || align="right" | 133 |- | [[Загаһан]] (2001 оной байдалаар) || align="right" | 130 |- | [[Үндэгэ]] || align="right" | 63 |- | [[Буурсагта ургамал]] || align="right" | 60 |- | [[Акрил]] || align="right" | 30 |- |colspan=2|''Эхэ һурвалжа: <br />[[Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулга]] (ХХАБ)''<ref name="FAO">{{cite web |url=http://faostat.fao.org/ |title=FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS (FAOSTAT) |accessdate= 2007-10-11 |format= |work= }}</ref> |} {| class="wikitable" align=right ! colspan=2|Гол нэрын хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнүүд, бүтээгдэхүүн бүреэр <br />(сая тонноор) 2004 он |- | [[Шэхэрэй хуһан]] || align="right" | 1,324 |- | [[Кукуруза]] || align="right" | 721 |- | [[Улаан буудай]] || align="right" | 627 |- | [[Сагаан будаа]] || align="right" | 605 |- | [[Түмһэн]] || align="right" | 328 |- | [[Шэхэрэй свекла]] || align="right" | 249 |- | [[Шара буурсаг]] || align="right" | 204 |- | [[Дала модоной тоһон]] жэмэс || align="right" | 162 |- | [[Арбай]] || align="right" | 154 |- | [[Томат]] || align="right" | 120 |- |colspan=2|''Эхэ һорболжо: <br />[[Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулга]] (ХХАБ)''<ref name="FAO" /> |} {{clear}} === Таримал ургамалай шэнэшлэл === [[Файл:Ueberladewagen_(jha).jpg|thumb|[[Трактор]] болон ашаанай угсарга]] [[Файл:Cropscientist.jpg|right|thumb|Хүдөө ажахын мэргэжэлтэн кукурузын үсэлтые тэмдэглэн абажа байна]] [[Файл:Bird netting.jpg|thumb|[[Уһан үзэм]]ые шубуунһаа хамгаалха һараалжа]] Зэрлиг ургамалые гаршуулан таряалха болоһон шалтагааниинь мэдээжэ баян ехэ ургаса абаха, үбшэн болоод хорото хорхой шумуулда эсэргүү тогууритай, ган хуурай нүхэсэлдэ мүн тогууритай, тэжээллиг шанар болоод амта шанар һайтай ургамалые гаргажа абаха болон өөр олон шалтагаан байдаг. Олон зуунай туршада ябагдаһан селекци, һунган һайжаруулха үйлэ ябасань таряа, ногооной ургамалай шэнжэ шанарта ехэхэн хубилалтые асаранхай. Шэнэ [[сорт]]ын ургамал гаргажа абадаг хүн зон мүнөөдэр [[хүлэмжэ]] болон өөр бусад технологинуудые ашаглан нэгэ жэлэй дотор ургамалай гурбанһаа дээшэхи үе удамые гарган ажаллажа байнь дээрэхи һайжаруулха, сортировалха ябасые улам хурдалуулжа байна. 1920 болон 30-аад ондо [[Шэнэ Зеланд]]та шэнэ сорт гаргажа абаһанаар бэлшээриин шанар эрэс һайжарһан. 1950-аад оной үедэ мутагениие ашаглан мүнөөнэй бидэнэй хэрэглэжэ бай (аралжаанай зорилгоор) үрэ таряануудай сорт бии болоһон юм. Тухайлбал, улаан буудай, кукуруза, арбай зэргэ үрэ таряаниие дурдажа болоно<ref>{{cite journal | last = Stadler| first = L. J. | authorlink = Lewis Stadler | coauthors = G. F. Sprague | title = Genetic Effects of Ultra-Violet Radiation in Maize. I. Unfiltered Radiation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 22 | issue = 10 | pages = 572-578 | publisher = US Department of Agriculture and Missouri Agricultural Experiment Station | date = 1936-10-15 | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/22/10/579.pdf | doi = | id = | accessdate = 2007-10-11 }}</ref><ref>{{cite book | last = Berg | first = Paul | coauthors =Maxine Singer | title = George Beadle: An Uncommon Farmer. The Emergence of Genetics in the 20th Century | publisher = Cold Springs Harbor Laboratory Press | date = 2003-08-15 | id = ISBN 0-87969-688-5 }}</ref>. 1900 оной оршомдо АНУ-да нэгэ [[гектар]] газарһаа абаха [[кукуруза|кукурузын]] хэмжээ 2.5 тонно байһан бол 2001 оной байдалаар 9.4 тонные 1 гектарһаа абаһан байна. Энэтэй адляар 1900 оной үеын [[улаан буудай]]н дэлхэйн дундажа хэмжээ 1 гектарта 1 тонноһоо ехэгүй байһан бол 1990 ондо 2.5 тонноһоо үлүү болоһон байна. Урда Америкын улаан буудайн дундажа хэмжээ 1 гектарта 2 тонно оршом, [[Африка]]да 1 тонноһоо бага, харин [[Египет]] болон Арабта уһажуулгын системэ ашаглан 3.5-һаа 4 тонно хүрэтэр улаан буудайе хураан абажа байна. [[Франци]] мэтын оронуудта бол 1 гектарһаа 8-һаа дээшэ тонно улаан буудай хураан абадаг. Ургасын гарасань олон янзын хэмжээтэй байгаань саг уларил, тухайн ургамалай сорт, эршэмжэһэн фермын техникэ технологиие ашаглажа бай зэргэһээ хамааран янза бүри байдаг.<ref>{{cite journal | last = Ruttan | first = Vernon W. | title = Biotechnology and Agriculture: A Skeptical Perspective | journal = AgBioForum | volume = 2 | issue = 1 | pages = 54-60 | publisher = | date = Winter 1999 | url = http://www.mindfully.org/GE/Skeptical-Perspective-VW-Ruttan.htm | accessdate = 2007-10-11 }}</ref><ref>{{cite journal | last = Cassman | first = K. | authorlink = | coauthors = | title = Ecological intensification of cereal production systems: The Challenge of increasing crop yield potential and precision agriculture | journal = Proceedings of a National Academy of Sciences Colloquium, Irvine, California | volume = | issue = | pages = | publisher = University of Nebraska | date = 1998-12-05 | url = http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html | doi = | id = | accessdate = 2007-10-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024001804/http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html |date=2007-10-24 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html |accessdate=2015-04-13 |archivedate=2007-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024001804/http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html }}</ref><ref>Conversion note: 1 bushel of wheat = 60 pounds (lb) ≈ 27.215 kg. 1 bushel of corn = 56 pounds ≈ 25.401 kg</ref> Хүдөө ажахынь [[ажаүйлэдбэри]]жэһэн оронуудта, үйлэдбэрилэгшын һонирхолые хангаха эдэнһээ таряа ногооной ургасые һайжаруулһанаар (ургаса баян болоһоноор) тухай таряа ногооной тэжээллиг шанар болон бусад ашагтай шанарнуудынь харин эсэргээр багадхажа ерэһэн. 60-аад оной эхин үедэ механикэ томат хураагша машина гараһанаар хүдөө ажахын эрдэмтэд арай хатуу, тэжээллиг багатай томатай сортые гаргажа эхилһэн (Фридланд ба Бартон 1975). Эндэ һүүлшын 50 жэлдэ маша олон хүнэһэнэй ногооной тэжээллиг багадхаһаниие шудалгаагаар гаргаһан байна. Жэшээлбэл АНУ-да тарижа бай хүнэһэнэй ногоондо агуулагдаха B2 витаминай агууламжа дундажаар 38%-аар, С витаминай агууламжа 15%-аар багадхаһан байна (Дэвис, Риордан 2004). Һүүлшын хэдэн жэлдэ дэлхэйн зарим оронуудта [[генэй инженери]]ие шэнэ сорт гаргажа абаха тала дээрэ эршэмтэй ашаглажа байна. [[Хорото ургамал]]ай эсэргүү тогуури һайтай [[ген]] бүхы сортуудые гаргажа абаха тала дээрэ анхааржа байна. Зарим хүнүүд ниитэлиг бэшэ амитад, ургамалые мүн үсхэн үрэжүүлдэг. Хүдөө ажахытай холбоотой өөр нэгэн ажахы бол [[загаһан]], [[сам хорхой]] болон [[замаг]] үрэжүүлхэ үйлэ ажаллалга [[загаһанай ажахы]] гэдэг (аквакультура). Уламжалалта зүгын [[бал]] гаргажа абадаг байһан [[зүгын ажахы]]е һүүлшын үед таримал ургамалай үрэжэлдэ ехээр ашаглаха болобо. == Мал ажахы == Мал ажахын дадал дэлхэй даяар өөр өөр мал амитан үсхэн үрэжүүлдэг ушарһаа янза бүри байдаг. Малые юрэнхыдөө хашаа, амбаар, хороондо байлгадаг болон хүнүүдэй бэлэдхэһэн тэжээлээр хоолложо, тэдэниие зорюудаар селекционировалдаг бол зарим газар малые сүлөөтэй байлгажа бэлшээриин байдалаар тэжээдэг, уламаар сүлөөтэй эбсэлдүүлдэг. Хүдөө ажахыда ашаглагдажа бай ниитэ газарай ойролсоогоор 68%-иие малай байнгын бэлшээри байдалаар ашаглажа байна.<ref>FAO Database, 2003</ref> == Байгаали оршоной асуудал == [[Файл:Erosion.jpg|thumb|250px|[[Вашингтон можын ехэ һургуули]]ин ойролсоохо улаан буудайн талмайдахи [[хүрьһэнэй элэгдэл]]. АНУ (c.2005)]] Хүдөө ажахынь гол түлэб байгаалиин тогтууритай байдалые алдагдуулжа, үйлэдбэрилэн гаргажа бай дайбар бүтээгдэхүүнүүд байгаали оршондо халгаатай байдаг ушарһаа байгаали оршоной асуудалнуудые бии болгодог. Зарим һүргэ (негатив) нүлөөлэлые дуридбал: * [[Азот]] болон [[фосфор]]ой үлүүдэл гол мүрэн, нуур сөөрэмдэ орожо байна * [[Гербицид]], [[фунгицид]], [[инсектицид]], бусад түрэлэй [[биоцид]] бодосой хоротой нүлөөлэл * Түрэл бүриин байгаалиин [[экосистемэ|экосистемые]] [[атар газар|атаршаһан газар]] болгожо байна * Үргэн багтаса бүхы [[биомасса|биомассые]] үсөөн хэдэн зүйлэй ургамалаар (амитан) һолижо байна * [[Хүрьһэнэй элэгдэл]] * Хүрьһэнэй үржэл шэмын алдагдал * Амитанай хаядаһанһаа гараха [[аммиак]] болон бусад хатуу тооһонсорнууд [[агаарай бохирдол]]до нүлөөлхэ һүргэ нүлөө * Хорото ургамал, амитан * Хүдөө ажахын хаягдалһаа илгарха үнэр, хии * Хүрьһэн хужиршалга Хүдөө ажахын үйлэ ажаллалгаһаа боложо [[ой|ой модон]] багадхажа, оршон һуугшад шэнэ газарые фермын ажахын хэрэгсээтэ газар болгон хубиргажа байгаань олон ороной [[биологиин түрэл зүйл]]дэ (био олон янза байлга) мэдэгдэхысэ таагүй нүлөө үзүүлжэ байна гэжэ тухайн оронуудай [[биологиин түрэл зүйлые хамгаалха үйлэ ажаллалгын хүтэлбэри]]дэ дурдагдаһан байна. Зарим шүүмжэлэгшэд хүдөө ажахынь мүнөөнэй [[дэлхэйн дулаарал|дэлхэйн саг агаарай хубилалтада]] нүлөөлжэ байна гэжэ үзөө һэн. [[НҮБ]]-эй тайланда дурдаһанаар манай дэлхэйн хүреэлэн байдаг оршондо орон нютагай нюрууһаа эхилээд дэлхэйн нюрууда эгэн һүргээр нүлөөлжэ бай хоёрһоо гурбан хүсэн зүйлэй нэгэниинь мал ажахын (голдуу үхэр, тахяа болон гахайн ажахы) сектор гэһэн. Мал ажахын үйлэдбэрилэл хүдөө ажахыда ашаглагдажа бай ниитэ газарай 70%-иие эзэлдэг, харин манай гарагай хуурай газарай 30%-иие эзэлдэг байна.<ref>[http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf Food and Agricultural Organization of the U.N.] retrieved 27 jun 2007</ref> Энэ ажахынь [[хүлэмжын хии]] булангиртуулжа бай эгээн томо эхэ һурвалжануудай нэгэ юм байна. СО2 эквивалентээр хэмжэхэдэ дэлхэйн ниитэ булангиртуулжа бай хүлэмжын хиин 18%-иие бүридүүлжэ байна. Бусад эхэ һурвалжануудһаа дурдабал зам тээбэри ниитэ хүлэмжын хиин юрэдөө 13,5%-иие булангиртуулдаг. Мал ажахын секторынь мүн хүнэй үйлэтэй холбогдон булангиртуулжа бай азотын оксидын 65%-иие дангаараа, хүнэй оролсоотой булангиртажа бай метанай 37%-иие агаар мандалда булангиртуулжа байна. 64%-иин [[аммиак]]ые булангиртуулжа байдаг ябадалынь хүшэллиг бороо орохо болон экосистемын хүшэллигжэлгые нэмэгдүүлжэ байдаг.<ref>{{Cite web |title=Livestock’s long shadow: Environmental issues and options |url=http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm |accessdate=2015-04-13 |archivedate=2014-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140806144540/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm }}</ref> == Хүдөө ажахын болон мал амитанай биологиин түрэл зүйлэй тараалга дахи генетик нөөсын хомсодол == Хүдөө ажахын болон мал амитаны биологиин түрэл зүйлэй тараалга дахи генетикын элэгдэл гэдэгынь генетикын түрэл зүйл үгы болохые хэлэнэ. Эндэ тодорхой хуби ген үгы болохо, тодорхой генүүдэй зохилдуулга үгы болохые гү, али тухайлбал оршондоо дадажа зохисожо бии болоһон гаршуулһан амитадай үүлдэрнүүд, тухайн байгаалидаа дадажа зохисожо бай болоһон ургамалнуудые нэрлэжэ болоно. Генетикын элэгдэл гэдэг нэрэ томьёонь ябасуу хүреэндэ ашаглагдаха болоод эндэ жэшээлбэл генүүдиэй гү, али [[аллель]]нуудай алдагдал, эс бүгһөө арай үргэн хүреэндэ түрэл гү, али бүри зүйлэй алдагдалые ойлгожо болоно. Ургамалай генетикын элэгдэлэй арад бай томо нүлөөлхэ хүсэн зүйлнүүдынь түрэл зүйлые хубилалха, газарай сэбэрлэлгэ, зүйлнүүдэй хэт ехэ таряалалга, ургамалай тоо хэмжээнэй дарамта, хүреэлэн бай оршоной тогтуурита байдал алдагдаха, хэт ехэ бэлшээриин талмайе бии болгохо бодолго болон хүдөө ажахын системэнүүдэй хубилалта зэргэ байдаг. Гэхыдээ эгээн голлохо хүсэн зүйл тухайн оршоной амитан, ургамалнуудые үндэр шэмэтэ гү, али ашагтай түрэл, зүйлнүүдээр һолижо байдаг ябадал юм. Амитан, ургамалай түрэл зүйлэй тоонь маша ехээр байнга багадхажа бай ябадалынь аралжаанай шэнжэтэй түрэл зүйлнүүд уламжалалта хүдөө ажахын системэдэ орожо ерэжэ байтай холбоотой юм (эндэнь [[Генетикын хубиргаһан организм|ГХО]] ороно). Олон шудалшад агро-экосистемын менеджменттэй холбоотой гол бэрхэшээл оршон үеын хүдөө ажахын хүгжэлэй үрэ дүндэ бии боложо бай генетикын болон экологиин түгээмэл байдал руу шэлжэхэ хандалга юм гэжэ үзэжэ байна. === Үндэр ашаг шэмэтэ мал амитан, ургамал гаргажа абаха уламжалалта селекци, генетик инженери === Хүдөө ажахы болон [[мал ажахы]]н һалбарида [[ногоон хубисхал]] [[үндэр ашаг шэмэтэ мал|үндэр ашаг шэмэтэ түрэлнүүдые]] бии болгохо замаар малай ашаг шэмые хэд дахин ехэдхэхэ уламжалалта [[гибрид]]изировалха аргые түгээмэл болгоһон. Хүгжэһэн оронуудта гол түлэб амитан болон ургамалай олон үүлдэрые ехээр гибридизировалха эхилһэн болон бусад хүгжэжэ бай оронуудта тухайн бүһэ нютагай байгаали саг уларил, үбшэн эмгэгтэ тогтууритай түрэл зүйлнүүдтэй гибридизировалха замаар үндэр ашаг шэмэтэ түрэл зүйлнүүдые гарган абажа байна. == Ухаан бодолго == Хүдөө ажахын ухаан бодолгонь хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлэй зорилго болон арга технологи дээрэ анхаардаг. Бодолгын нюрууда дараахи хүдөө ажахын ниитэлиг зорилгые хэрэгжүүлдэг: * Хүнэһэнэй эрүүл ахы: хүнэһэнэй ниилүүлэлтэ хүнэй бэедэ хоро хохирол ушаруулхаһаа һэргылхэ. * Хүнэһэнэй аюулгүй байдал: хүнэһэнэй ниилүүлэлтэ хүн зоной шаардалга хангаха.<ref>[http://www.csmonitor.com/2007/0724/p01s01-wogi.html Rising food prices curb aid to global poor]</ref><ref>[http://www.finfacts.com/irelandbusinessnews/publish/article_1011078.shtml Record rise in wheat price prompts UN official to warn that surge in food prices may trigger social unrest in developing countries]</ref> * Хүнэһэнэй шанар: Хүнэһэнэй ниилүүлэлтын шанарые танюулжа тэрэниие тогтоборитой үргэлжэлүүлхэ. * [[Ядуурал]]ые бууруулха * Байгаали оршоной хамгаалал * Байгаали оршоной нүлөөлэл * Эдэй засагай тогтоборитой байдал == Хүдөө ажахыдахи аюулгүй байдал болон эрүүл мэндын асуудалнууд == [[Файл:Crops Kansas AST 20010624.jpg|thumb|300px|2001 оной 7-р һарын һүүлээр абаһан [[Канзас]] можо уласай Хаскел тойрогдохи эрьелдэгшэ уһалгын системэ бүхы газар таряалангай дугариг хэлбэриин талмайнуудай хэмэл дахуулай зураг. Эрүүл ургажа бай таряан талмай ногоон харагдажа байна. [[Кукуруза]] набшан ногоон үнгэтэй харагдажа бай бол харин соргум (Sorghum) кукурузые бодобол удаан ургадаг, жаахан ушарһаа арай сайбар харагдажа байна. Улаан буудай 7-р һарада болбосордог ушарһаа алтан шаргал үнгэтэй байна. Хүрэн талмайнуудынь ургасыень хурааһан гү, али жэлэй турша таряалаагүй хэһэг.]] === АНУ === Хүдөө ажахынь эгээн аюултай [[ажаүйлэдбэри]]нүүдэй жагсаалтада багтадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/niosh/topics/agriculture/|title=NIOSH- Agriculture|accessdate=2007-10-10|publisher=United States National Institute for Occupational Safety and Health}}</ref> Фермернүүдынь аминда хүрэхэ болон үлэ хүрэхэ гэмтэл абаха, ажалай гаралтай [[уушхан]]ай үбшэлэлтэ, шэмээ шааяанһаа үүдэлтэй [[дүлии]]рэл, арһанай үбшэн, ута хугасаада наранда ажаллаһанһаа болон химиин бодостой ажаллаһанһаа бии болохо тодорхой түрэлэй хорото хабдарнуудта нэрбэгдэхэ үндэр эрэсдэлтэй байдаг. Фермын ажахынь гэр бүлээрээ (ехэбшэлэн гэр бүлээрээ ажалладаг болон фермэ дээрээ амидардаг) гэмтэл бэртэл абаха, үбшэн туһаха, үхэхэ эрэсдэлтэй үсөөхэн ажаүйлэдбэринүүдэй нэгэ юм. * [[АНУ]]-да жэл бүри дундажаар 516 ажалшан фермын ажалһаа болон наһа барадаг байна (1992—2005). Эдэ наһа баралтануудай 101 нь трактортой болгоомжогүй харисаһанһаа ушартай юм байна. * Үдэр бүри ойролсоогоор 243 хүдөө ажахын ажалшан ажалай үеын гэмтэл бэртэлдэ нэрбэгдэжэ байна. Энэ дундань 5 % байнгын хүгжэлэй бэрхэшээлтэй боложо байна.<ref name=NIOSH_AgInj>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/niosh/topics/aginjury//|title=NIOSH- Agriculture Injury|accessdate=2007-10-10|publisher=United States National Institute for Occupational Safety and Health}}</ref> === Залуу ажалшад === Хүдөө ажахынь залуу ажалшадай хубида эгээн аюултай үйлэдбэрилэл юм. АНУ-да 1992 онһоо 2000 оной хоорондо залуу ажалшадай абаһан ниитэ бэртэл гэмтэлэй 42 % хүдөө ажахын һалбарида ноогдожо байна. Бусад ажаүйлэдбэринүүдтэй адлигүйгөөр эдэ залуу хохирогшодой тала хубинь 15 наһанһаа доошо наһанайхи байдаг.<ref>NIOSH [2003]. Unpublished analyses of the 1992—2000 Census of Fatal Occupational Injuries Special Research Files provided to NIOSH by the Bureau of Labor Statistics (includes more detailed data than the research file, but excludes data from New York City). Morgantown, WV: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control and Prevention, National Institute for Occupational Safety and Health, Division of Safety Research, Surveillance and Field Investigations Branch, Special Studies Section. Unpublished database.</ref> Хүдөө ажахыдахь 15-һаа 17 наһанай залуу ажалшадай амида халгаатай гэмтэл бэртэл абаха эрэсдэлынь бусад ажалай талбаридахи залуу ажалшадай иимэ түрэлэй бэртэл абаха эрэсдэлһээ 4 дахин ехэ байдаг байна.<ref>BLS [2000]. Report on the youth labor force. Washington, DC: U.S. Department of Labor, Bureau of Labor Statistics, pp. 58-67.</ref> Хүдөө ажахыда залуу ажалшадынь машинатай харисаха, хизгаарлагдамал орон зай, сахилгаан шата, мал амитантай харисаһанһаа бии болохо гэмтэл бэртэлдэ үртэдэг. * 2004 оной байдалаар ниитэ 1.26 сая 20-һоо доошо наһанай үхибүүд болон наһанда хүрэгшэ фермэ дээрэ амидаржа байна. Энэнэй ойролсоогоор 699,000 фермэ дээрэ ажаллажа байна. 2004 ондо фермэ дээрэ ажаллажа бай залуушуудһаа гадна 337000 үхибүүд болон наһанда хүрэгшэ АНУ-дахи фермэнүүд дээрэ гаднаһаа нэмэжэ ажаллажа байна. * Дундажаар 1990-һээ 1996 оной хоорондо 103 үхибүүд фермэ дээрэ ами наһаяа алдаһан байна. Ойролсоогоор 40 шахуу хубинь ажалай бии бололготой байна. * 2004 ондо барагсаагаар 27,600 үхибүүд болон наһанда хүрэгшэ фермэ дээрэ гэмтэл бэртэл абаһанай 8,100 фермын ажалһаа бии бололготой байна.<ref name=NIOSH_AgInj/> [[Файл:Coffee Plantation.jpg|thumb|600px|center|[[Бразил]] улас — [[Минас-Жерайс]] можо — Сро Хоро до Манхуасу хотодохи [[кофе]]гай таряалан.]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * {{книга|часть=[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/259/СЕЛЬСКОЕ_ХОЗЯЙСТВО Сельское хозяйство]|автор=Горкин А. П. (Гл. Ред.)|заглавие=География: Современная иллюстрированная энциклопедия|место=М.|издательство=Росмэн|год=2006|страниц=624|isbn=5353024435}} * Artz, F. B, (1980), ‘The Mind of the Middle Ages’; Third edition revised; The University of Chicago Press, * Bolens, L. (1997), `Agriculture’ in Encyclopedia of the history of Science, technology, and Medicine in Non Western Cultures, Editor: Helaine Selin; Kluwer Academic Publishers. Dordrecht/Boston/London, pp 20–2 * Collinson, M. (editor): ''A History of Farming Systems Research''. CABI Publishing, 2000. ISBN 0-85199-405-9 * Crosby, Alfred W.: ''The Columbian Exchange : Biological and Cultural Consequences of 1492''. Praeger Publishers, 2003 (30th Anniversary Edition). ISBN 0-275-98073-1 * Davis, Donald R., and Hugh D. Riordan (2004) Changes in USDA Food Composition Data for 43 Garden Crops, 1950 to 1999. Journal of the American College of Nutrition, Vol. 23, No. 6, 669—682. * Friedland, William H. and Amy Barton (1975) Destalking the Wily Tomato: A Case Study of Social Consequences in California Agricultural Research. Univ. California at Sta. Cruz, Research Monograph 15. * Saltini A.''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984-89, ISBN 88-206-2412-5, ISBN 88-206-2413-3, ISBN 88-206-2414-1, ISBN 88-206-2414-X * Watson, A.M (1974), ‘The Arab agricultural revolution and its diffusion’, in The Journal of Economic History, 34, * Watson, A.M (1983), ‘ Agricultural Innovation in the Early Islamic World’, Cambridge University Press * Wells, Spencer: ''The Journey of Man : A Genetic Odyssey''. Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11532-X * Wickens, G.M.(1976), ‘What the West borrowed from the Middle east’, in Introduction to Islamic Civilization, edited by R.M. Savory, Cambridge University Press, Cambridge == Холбооһон == * [http://www.ukagriculture.com/ UKAgriculture.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071111084257/http://www.ukagriculture.com/ |date=2007-11-11 }} — Advance the education of the public in all aspects of agriculture, the countryside and the rural economy {{ref-en}} * [http://www.cdc.gov/niosh/topics/agriculture National Institute for Occupational Safety and Health — Agriculture Page] {{ref-en}} * [http://odi.org.uk/agriculture Research on the role of Agriculture in Poverty Reduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030002226/http://www.odi.org.uk/agriculture/ |date=2007-10-30 }} from the Overseas Development Institute {{ref-en}} * [http://www.gks.ru/news/perepis2006/totals-osn.htm Окончательные итоги всероссийской сельскохозяйственной переписи России 2006 года] {{ref-ru}} * [http://agroatlas.spb.ru/ru/ Агроэкологический атлас России и сопредельных государств: сельскохозяйственные растения, их вредители, болезни и сорняки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410135339/http://www.agroatlas.spb.ru/ru/ |date=2010-04-10 }} {{ref-ru}} * [http://agro-bursa.ru/prices/ Мониторинг цен сельхозкультур и продуктов их переработки] {{ref-ru}} {{1000 үгүүлэл}} {{Featured article}} [[Категори:Хүдөө ажахы| ]] [[Категори:Эдэй засаг]] itpg11ytqrwd3ypljrkhborzwd465ur 0 9573 74575 74231 2026-04-20T18:41:02Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74575 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |нэрэ = Тбилиси |албан_нэрэ = Тбилиси хото |ямар_янзын_нутаг = хото |анхаарах_нэр = {{Lang-ka|თბილისი}} |image_flag = Flag of Tbilisi.svg |flag_size = |image_seal = Seal of Tbilisi, Georgia.svg |seal_size = 90px |image_skyline = Tbilisi sunset-6.jpg |image_caption = Нара ороходо Тбилиси |image_map = Tbilisi.png |map_caption = Гүржидэхи Тбилиси хото |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = {{flagcountry|Georgia}} |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Уласай хото |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Файл:Seal of Tbilisi, Georgia.svg|16px]] '''Тбилиси''' |хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = |хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = |нутгийн_төв = |газар_нютаг = 726 км² |газарай_байса = |хүн_ама_тоос = |хүн_ама_бүүгэнэрэл = |даргые_юу_гэхэ = |даргын_нэрэ = |хүн_ама = 1 113 000 хүн (2016) |хүн_ама_тоол = |хүн_ама_тооц = |нягтрал = 1533 хүн/км² |арад_түмэн = |сугаараа = |сагай_бүһэ = |utc_offset = +4 |автомашин_дугаар = |website = [http://tbilisi.gov.ge/ tbilisi.gov.ge] (гүр.) |тэмдэглэл = }} '''Тбилиси''' ({{Lang-ka|თბილისი}} tʰ'biliˌsi {{Audio|Tbilisi.ogg}}<ref>[http://pt.forvo.com/word/tbilisi/ Pronúncia de Tbilisi: Como pronunciar Tbilisi em Georgiano, Tcheco, Italiano, Polonês, Inglês]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Hy2Ajxdu8BQ Tbilisi — Capital City of Georgia (Part One) — YouTube]</ref> — «дулаан аршаан») — [[Кура мүрэнэй]] эрьедэ байрладаг 1,5 сая оршом ажаһуугшадтай [[Гүржи]]ин [[ниислэл]]<ref>{{Cite web |title=Столица Грузии |url=https://geosfera.info/europe/tbilisi-georgia/ |accessdate=2023-03-08 |archivedate=2023-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308220010/https://geosfera.info/europe/tbilisi-georgia/ }}</ref> ба эгээн томо [[хото]]. V зуун жэлдэ байгуулһан.  Хото хизаар зэргэтэй ''Тбилиси нютаг засаг ''байгуулна, 726&nbsp;км²<ref name="area">[http://www.tbilisi.gov.ge/page/9 თბილისი > გეოგრაფია და ბუნება]<span> </span>(груз.</ref> нютаг дэбисхэрые эзэлжэ <span>1 113 000</span> хүнтэй (2016 он)<ref name="оценка"><span class="citation">[http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 2005—2016 гг.].&#x20; [http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=473&lang=eng Национальная статистическая служба Грузии].&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2016.</small></span><span class="citation"></span><span> </span></ref> гү, али <span>1 108 717</span> хүнтэй (2014 оной тоосоо), эдэ дунда <span>1 062 282</span> хүн хотынхи ажаһуугшад (2014 он), 4 [[хотын янзатай һуурин]]да <span>16 015</span> хүн (2014 он), 22 хүдөө газарта <span>30 420</span> хүн ажаһууна (2014 он)<ref name="гнп2014"><span class="citation">[http://census.ge/files/results/english/03_Urban%20settlements%20by%20type%20and%20by%20size%20of%20population.xls Группировка городских населённых пунктов по типу и численности населения (Urban settlements by type and by size of population)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809235333/http://census.ge/files/results/english/03_Urban%20settlements%20by%20type%20and%20by%20size%20of%20population.xls |date=2016-08-09 }} <small>[http://census.ge/en/results/census 2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214144947/http://census.ge/en/results/census |date=2020-02-14 }}</small>&nbsp;(англ.).&#x20; Национальная статистическая служба Грузии.&#x20;<small>Проверено 2 мая 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref><ref name="снп2014"><span class="citation">[http://census.ge/files/results/english/04_Rural%20settlements%20by%20size%20of%20population.xls Группировка сельских населённых пунктов по численности населения (Rural settlements by size of population)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810000508/http://census.ge/files/results/english/04_Rural%20settlements%20by%20size%20of%20population.xls |date=2016-08-10 }} <small>[http://census.ge/en/results/census 2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214144947/http://census.ge/en/results/census |date=2020-02-14 }}</small>&nbsp;(англ.).&#x20; Национальная статистическая служба Грузии.&#x20;<small>Проверено 2 мая 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref>. == Нэрэ == Тбилиси гэһэн нэрэ түрүүшынхиеэ IV зуун жэлдэ дурдагдаһан байна; нэрэниинь дулаан аршаан бии болоһон ушарһаа холбоотой ({{Lang-ka|ტფილისი}} [Тпилиси]; тбили — «дулаан»). 2008 онһоо Тбилиси нютаг засагта хамта <span>16 015</span> ажаһуугшадтай (2014 оной тоосоо)<ref name="гнп2014"/> 4 хотын янзатай һууринууд — Диди-Лило (2420 ажаһуугшадтай, 2002), Загэси (5331 ажаһуугшадтай, 2002), Коджори (1867 ажаһуугшадтай, 2002), Цхнети (8187 ажаһуугшадтай, 2002)<ref name="гнп">{{Cite web |title=Население городских населённых пунктов Грузии |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-cities.htm |accessdate=2016-09-24 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321204718/http://pop-stat.mashke.org/georgia-cities.htm }}</ref> — болон 22 сельских населённых пункта общей численностью <span>30 420</span> человек (перепись 2014) ороно <ref name="снп2014"/> Текущая статистика учитывает пгт и снп в составе города Тбилиси<ref name="geostat.ge">[http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/yearbook/Yearbook_2014.pdf Statistical Yearbook Of Georgia, 2014]</ref>, тогда как переписи населения выделяют отдельно<ref name="гнп2014"/><ref name="снп2014"/><ref name="гнп"/>. == Түүхэ == [[Файл:Tiflis_by_Timm,_Vasilii_Fedorovich.jpg|мини|315x315пкс|Тифлис, 1852 он. В.{{Nbsp}}Тиммай зураг.]] === Тобшо түүхэ === Тбилиси манай эринэй V зуун жэлдэ [[Ибери]]ин хаан [[Вахтанг Горгасали]]ин байгуулһан болон VI зуун жэлдэ ниислэл болобо. Харин Тбтлада гэһэн нэрэ эртын римэй газарай зурагта харагдажа, Тбилиси хотын түүхын түбдэ I—II зуун жэлэй мозаикаар хэһэн бассейнтэй, хубсаһаа һэлгэхэ таһалгатай дулаан [[бани]] малтагдаһан байна. Хотын бусад газарта {{МЭҮ}} VI-III зуунай һууринууд малтагдажа гараа.  == Засаг захиргаанай хубаари == Мүнөөдэр хото иимэ дүүргэдэ хубаагдаһан<ref>[http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&sec_id=5024 Районные территориальные единицы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327025757/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&sec_id=5024 |date=2013-03-27 }} // Муниципальный портал Тбилиси</ref>: * Ваке (ვაკე) * Сабуртало (საბურთალო) * Исани (ისანი) * Самгори (სამგორი) * Дидубе (დიდუბე) * Чугурети (ჩუღურეთი) * Глдани (გლდანი) * Надзаладеви (ნაძალადევი) 2008 онһоо Тбилиси нютаг засагта хамта <span>16 015</span> ажаһуугшадтай (2014 оной тоосоо)<ref name="гнп2014"/> 4 хотын янзатай һууринууд — Диди-Лило (2420 ажаһуугшадтай, 2002), Загэси (5331 ажаһуугшадтай, 2002), Коджори (1867 ажаһуугшадтай, 2002), Цхнети (8187 ажаһуугшадтай, 2002)<ref name="гнп"/> — болон 22 сельских населённых пункта общей численностью <span>30 420</span> человек (перепись 2014) ороно <ref name="снп2014"/> Текущая статистика учитывает пгт и снп в составе города Тбилиси<ref name="geostat.ge"/>, тогда как переписи населения выделяют отдельно<ref name="гнп2014"/><ref name="снп2014"/><ref name="гнп"/>. == ̪Хүн зон == === Хүн зоной тоо === Тбилиси хотын хүн зоной тоо бүридхː {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" ! 1825<ref>Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год. Сост. из офиц. сведений по руководством директора Департамента полиции исполнительной Штера. Спб., 1829.</ref> ! 1833<ref>Обозрение состояния городов российской империи в 1833 году / Изд. при министерстве внутренних дел. — Спб., 1834.</ref> ! 1840<ref>Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. — Спб., 1840.</ref> ! 1856<ref>Статистические таблицы Российской империи, составленные и изданные по распоряжению министра внутренних дел Стат. отделом Центрального статистического комитета. [Вып. 1]. За 1856-й год. Спб., 1858.</ref> ! 1867<ref>Статистический временник Российской империи. Серия 2. Вып. 1. — Спб., 1871, с. 190.</ref> ! 1870<ref>Статистический временник Российской империи. Серия 2. Вып. 10. Спб., 1875, с. 107.</ref> ! 1885<ref>Статистика Российской империи. 1: Сборник сведений по России за 1884—1885 гг. Спб., 1887, с. 24.</ref> ! 1897<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=69 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.]</ref> ! 1923<ref>Города Союза ССР / НКВД РСФСР, Стат. отдел — М., 1927, с. 84—85.</ref> ! 1926<ref name="autogenerated1">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rngeorgia.html Население Грузии]</ref> ! 1937 ! 1939<ref name="autogenerated1"/> ! 1959<ref name="перепись1959">[http://archive.is/0ibd#selection-9.1475-9.1481 Перепись населения СССР 1959 года]</ref> ! 1970<ref name="перепись1970">[http://archive.is/WlYo Перепись населения СССР 1970 года]</ref> ! 1979<ref name="перепись1979">[http://archive.is/0bVA#selection-9.6285-9.6292 Перепись населения СССР 1979 года]</ref> |- | <span>29 859</span> | <span>19 170</span> | <span>23 045</span> | <span>38 375</span> | <span>60 937</span> | <span>70 591</span> | <span>89 551</span> | <span>159 590</span> | <span>233 958</span> | <span>294 044</span> | <span>451 679</span> | <span>519 220</span> | <span>694 664</span> | <span>889 020</span> | <span>1 066 022</span> |} === Арад яһан === 2002 оной тоосоогой ёһоор, Тбилисиин <span>1 081 679</span> ажаһуугшадай дунда [[гүржинүүд]] 84,2 % (<span>910 712</span> хүн), армянууд — 7,6 % (<span>82 586</span> хүн), [[ородууд]] — 3,0 % (<span>32 580</span> хүн), осетинууд — 1,0 % (<span>10 268</span> хүн), [[азербайджанууд]] — 0,9 % (<span>10 942</span> хүн), грегүүд — 0,4 % (<span>3792</span> хүн), бусад — 2,9 % (<span>27 471</span> хүн) болоно<ref name="этн">[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/92/Georgia_Census_2002-_Ethnic_group_by_major_administrative-territorial_units.pdf Этнический состав Грузии по переписи 2002 года] <span> </span>(англ.</ref>. {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" |+Арад яһан (2002 оной тоосоо) <ref name="этн"/> | Тбилиси | align="right" | <span>1 081 679</span> | align="right" | 100,00 % |- | [[гүржинүүд]] | align="right" | <span>910 712</span> | align="right" | 84,19 % |- | [[Армяне|армянууд]] | align="right" | <span>82 586</span> | align="right" | 7,63 % |- |[[ородууд]] | align="right" | <span>32 580</span> | align="right" | 3,01 % |- | [[Курды|курдууд]] | align="right" | <span>12 116</span> | align="right" | 1,58 % |- | [[Осетины|осетинууд]] | align="right" | <span>10 268</span> | align="right" | 1,40 % |- | [[азербайджанууд]]  | align="right" | <span>10 942</span> | align="right" | 0,95 % |- | [[Греки|грегүүд]] | align="right" | <span>3792</span> | align="right" | 0,35 % |- | [[украиншууд]] | align="right" | <span>3328</span> | align="right" | 0,31 % |- | абхазууд | align="right" | 471 | align="right" | 0,04 % |- | кистинүүд | align="right" | 73 | align="right" | 0,01 % |- |бусад | align="right" | <span>9811</span> | align="right" | 0,91 % |} === Шажан === Хотын хүн зоной угсаатанай болон шажанай бүридэл элдэб. Ажаһуугшадай диилэнхинь [[үнэн алдартанай шажан|үнэн алдартанай]] (Гүржиин үнэн алдартанай церковиин) гэшүүдшье һаа, Абанотубани дүүргэдэ болон Мейданда эртын Метехи гүржиин церковьһоо холо бэшэ синагоганууд, мечеть сүмэ хэдэн зуун метр оршом өөр хоорондоо ойро байрладаг.  == Аха дүү хотонууд == [[Файл:Tbilisser-platz-saarbruecken.jpg|мини|300x300пкс|Хотын хоорондо найрамдал тухай һануулдаг харгын тэмдэг ([[Саарбрюккен]], [[Германи]])]] <div class="references"> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Саарбрюккен]] ([[Германи хэлэн|нем.]]&nbsp;''<span lang="de">Saarbrücken</span>''), [[Германи]] (1975)<ref name="sister">[http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&sec_id=4571 Города-побратимы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409045422/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&sec_id=4571 |date=2012-04-09 }}(недоступная ссылка)</ref> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Armenia.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Ереван]] (арм.<span> </span><span lang="hy">Երևան</span>), [[Армени]] * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_France.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Нант]] ([[Франци хэлэн|фр.]]&nbsp;''<span lang="fr">Nantes</span>''), [[Франци]] (1979)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Любляна]] (словен.<span> </span>Ljubljana), [[Словени]] (1975)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Austria.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Инсбрук]] ([[Германи хэлэн|нем.]]&nbsp;''<span lang="de">Innsbruck</span>''), [[Австри]] (1982)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Атланта]] ([[Англи хэлэн|англ.]]&nbsp;''<span lang="en">Atlanta</span>''), [[АНУ]] (1987)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Сан-Антонио]] ([[Англи хэлэн|англ.]]&nbsp;''<span lang="en">San Antonio</span>''), [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|АНУ]] (1994)<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;1663&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Italy.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Палермо]] (итал.&nbsp;Palermo), [[Итали]] (1987)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Бристоль]] ([[Англи хэлэн|англ.]]&nbsp;''<span lang="en">Bristol</span>''), [[Ехэ Британи]] (1988)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Spain.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Бильбао]] ([[Испани хэлэн|исп.]]&nbsp;<span lang="es">''Bilbao''</span>, баск.<span> </span>Bilbo), [[Испани]] (1989)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Киев]] ([[Украин хэлэн|укр.]]<span> </span>Київ), [[Украина]] (1999)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Астана]] ([[Хасаг хэлэн|каз.]]<span> </span>Астана), [[Казахстан]] (2005)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Вильнюс]] (лит.<span> </span>Vilnius), [[Литва]] (2009)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Poland.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Варшава]] ([[Польшо хэлэн|польск.]]<span> </span>''<span lang="pl">Warszawa</span>''), [[Польшо]] (2010)<ref name="sister"/> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Moldova.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Кишинэу]] (молд.<span> </span>Chişinău), [[Молдави]] (2011)<ref>[http://www.chisinau.md/tabview.php?l=ro&idc=526&id=2563 Oraşe înfrăţite] // Официальный сайт Кишинёва<span> </span>(молд.</ref> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Томск]], [[Оросой холбоото улас|ОХУ]] (2002)<ref><span class="citation">[http://www.pankisi.info/media/?page=ru&id=3578 Города-побратимы Томск и Тбилиси против войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215025505/http://www.pankisi.info/media/?page=ru&id=3578 |date=2007-12-15 }}.&#x20; Российско-Грузинский аналитический сайт.&#x20;<small>Проверено 29 ноября 2011.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation"></span></ref> * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Грозный]] (чеч.<span> </span>Соьлжа-ГӀала), [[Оросой холбоото улас|ОХУ]] * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Qatar.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Доха]] (араб.<span> </span>الدوحة‎‎‎), [[Катар]] (2012)<ref>{{Cite web |title=Тбилиси и Доха стали городами-побратимами |url=http://russian.people.com.cn/31520/7840292.html |accessdate=2016-09-24 |archivedate=2014-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140523230003/http://russian.people.com.cn/31520/7840292.html }}</ref> </div> == Зүүлтэ == {{Reflist}} [[Категори:Гүржи]] [[Категори:Азиин ниислэлнүүд]] [[Категори:Европын ниислэлнүүд]] p2z2ji0gp8bzs3cu3kd8poeaoogplgl