Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Хабаансхын аймаг 0 2968 74601 71749 2026-04-28T19:56:46Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74601 wikitext text/x-wiki [[File:Location Of Kabansky District (Buryatia).svg|250px|right|thumb]] '''Бодон Гахайтан аймаг''' ({{lang-ru|Каба́нский райо́н}}; {{lang-bua|Бодон Гахайтан аймаг}}, Bodon Gakhaitan ''aimag''), болбол [[Буряад Улас]]ай [[аймаг]]. Аймагай дэбисхэр [[Байгал|Байгал далайн]] Урдын ба Зүүн урдын эрьеэр газар эзэллэнэ. Далайн эрьеын утань 218 км. Бодон Гахайтан аймаг – Буряад Уласай эгээл ехэ аймагуудай нэгэниинь болоно. Газарынь 13470 дүрбэлжэн модон болоно. Аймагтамнай 62 hуурин, тэдэнэй тоодо [[Бабушкин]] хото, [[Селенгинск]], [[Танхой|Тонхой]], [[Хаамин]], аймагай түб – [[Бодон Гахайта]] тосхон. Эзэлдэг талмай – 13 470 дүрб. км., ажаhуугшадай тоо 65, 6 мянган болоно. Аймагайнгаа эгээл ехэ баялиг – Байгал далай болоно. Эд засагай талаар, аймагта загаһа барилга болон туризм хүгжөөһэн байна. Кабанскын аймагта 4 буряад нютагууд: [[Корсаково]], [[Ранжурово]], [[Дулаан]], [[Хандала]]. == Хотонууд == * [[Баабушкин]] == Һууринууд == * [[Кабанск]] * [[Танхой]] * [[Выдрин]] * [[Сэлэнгэ]] * [[Хаамин]] == Ажаглалата == {{Зүүлтэ}} == Холбооһон == * {{egov-buryatia.ru аймаг}} * {{ИпРБ}} * {{Ук}} * {{ТпБ}} * [http://kabansk-info.ru/ Официальный сайт газеты "КАБАНСК-ИНФО" Кабанского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318215345/http://kabansk-info.ru/ |date=2012-03-18 }} ({{rus icon}}) * [http://www.sbmed.narod.ru/ Официальный сайт ГОУ СПО "Байкальский медицинский колледж Министерства здравоохранения Республики Бурятия"] ({{rus icon}}) * [http://tanhoi.ru/ Сайт поселка Танхой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213005504/http://www.tanhoi.ru/ |date=2009-12-13 }} ({{rus icon}}) {{Буряад Улас}} {{rus-el}} <!-- Categories --> [[Категори:Хабаансхын аймаг| ]] {{stub}} <!-- Interwikis --> 6mmgykfyuliy2k9gwqx8hm5or5rwzhf Урда Солонгос 0 4472 74600 72630 2026-04-28T19:47:01Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74600 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ = '''Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас'''<br />[[Файл:БНСУ мб.png]] |уугуул_нэрэ = 대한민국<br />''大韓民國'' |богони_нэрэ = Солонгос, Урда Солонгос |һүлдын_зураг = Emblem of South Korea.svg |тугай_зураг = Flag of South Korea.svg |түрын_уряа = {{lang|ko|널리 인간 세계를 이롭게 하라}} (Хамаг дэлхэйһээ һайнаар туһалха, {{lang|ko|弘益人間}}) |түрын_дуулал = [[Солонгос хэлэн|сол.]] «[[Эгукка|애국가]]»<br />«Эгукка»<br />[[Файл:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav|center]] <!-- |Аудио=--> |засаглалай_хэлбэри = [[Бүгэдэ найрамдаха улас]] |газарай_зураг = South Korea (orthographic projection).svg |албан_ёһоной_хэлэн = [[Солонгос хэлэн]] |үндэһэ_язгуур =99 % — [[Солонгос]]<br />>1 % — бусад |тогтносон_үйл_явдал1 = 13 үдэр 4 һара 1919 |Сүвэрэнитэт = Бэе даанги байдал |ниислэл_хото = [[Сеул]] |тэргүүнэй_анги1 = [[Юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_анги2 = [[Юрэнхы сайд]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = Хван Гёан (орлогшо) |тэргүүнэй_нэрэ2 = Хван Гёан |газар_нютаг_км2 = 100 210 |уһанай_процент = 0,3 % |хүн_амай_тоосоо = 48 955 203 |хүн_ам_тооцоолсон_он = 2013 |хүн_амай_нягтарал_нэгжэ_км2 = 480 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =25 |хүн_амын_тооллого = |хүн_ам_тоолсон_он = |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор = |хүн_амын_нягтарал_нэгж_км2 =491 |хүн_амын нягтарал_эрэмбэ_дэс =21 |ДНБ_ХАЧ =$1.622 ехэ наяд<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_он =2012 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =12 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд = $32,431<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =25 |ДНБ_нэрлэсэн =$1.151 ехэ наяд<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=542&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=65&pr.y=6|title=South Korea |publisher=International Monetary Fund |month=September |year=2011 |accessdate=November 1, 2012}}</ref> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2012 |ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ = 15 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$23 020<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ =32 |ХТББИ =31.0<ref name=ciagini>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html Gini index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |date=2009-05-13 }}, CIA World Fact Book.</ref> |Илтгэлцүүр_он =2010 |Илтгэлцүүр_ангилал = |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ ={{nowrap|{{increase}} 0.897<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |title=Human Development Report |year=2011 |publisher=United Nations |accessdate=November 5, 2011}}</ref>}} |ХХИ_он =2012 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;white-space:nowrap;">онсо һайн</span> |ХХИ_эрэмбэ =15 |мүнгэн_тэмдэгтэ = Солонгос вон (₩) |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = KRW |интернет_домэйн = [[.kr]], солонгос — [[.한국]] |телефоной_код = +82 |сагай_бүһэ = +9 |зүүлтэ = }} '''Урда Солонгос''', албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас''' ({{lang-ko|대한민국}} ''Дэхан мингүк'') — [[Солонгос хахад арал]]ай урда хэһэгтэ байрладаг [[Ази]]ин [[улас]] юм. Хойто талаараа [[Хойто Солонгос]]ой хүреэлэгдэжэ ба баруун зүгтэ [[Шара тэнгис]]эй саана [[Хитад]], зүүн зүгтэ [[Япон тэнгис]]эй саана [[Япон]] уласууд ойро байрладаг. Урда Солонгосой хамагай томо хотонь ниислэл [[Сеул]] юм. Энэ улас бараг 50 сая хүнтэй. == Түүхэ == === Солонгос хубаагдахаһаа үмэнэ === {{main|Солонгосой түүхэ}} [[Файл:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|left|220px|[[Когурё улас]]ай үедэ хамаарха<br />булшанай дотор ханын зураг]] [[Солонгос хахад арал]]да хүнэй үлдээһэн [[эртын шудалал]]ай олдобори [[шулуун зэбсэгэй үе|хуушан шулуун зэбсэгэй]] үе эхитэй. Анханай [[солонгос үндэһэтэн|солонгос]] улас болохо [[Кочосон улас|Кочосониие]] [[Тангун]] гэгэшье {{МЭҮ}} 2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea’s History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кочосон [[Хойто Солонгос]] орон, хаяа залгаа [[Манжуур]]та гү, али [[Шара тэнгис]]эй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай [[Хань улас]]тай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ [[Буё|Буё улас]], [[Окджо аймаг|Окджо]], [[Тун-Е аймаг|Тун-Е]], [[Самхан]] зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад [[Солонгосой гурбан улас|гурбан уласай үетэй]] золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда [[Байкжэ улас|Байкжэ]], [[Шилла улас|Шилла]], хойтодо болон үмэнэ Манжуурта [[Гүгүрё улас|Гүгүрё]] гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо [[Тан улас]]тай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ [[Шилла улас|нэгэдэһэн Шилла улас]] болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ [[ирагуу найраг]], [[дүрсэлхэ уралиг]], [[Буддын шажан|Буддын соёл]] дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла ([[Солонгос]]) — Тан ([[Хитад]]) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын хёморолһоо һуларан [[Корё улас]]аар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан [[Бархай улас]] 926 ондо [[Хитан улас|Хитанда]] мүхөөгдэбэ. Корёгой [[Тхэджо (Корёгой ван)|Тхэджо ван]] 936 ондо [[Солонгос үндэһэтэн]]эй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо [[Корё улас]]ые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын [[Чикчи]] гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World’s oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунда Корё [[Ехэ Монгол Улас]]ай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. [[Юань улас]] мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо '''И Сон Ге''' (Чосон уласые үндэһэлэгшэ [[Тхэджо (Чосоной ван)|Тхэджо ван]]) [[жанжан]] (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн [[Чосон улас]]ые үндэһэлбэ. [[Файл:Geunjeongmun.jpg|thumb|left|220px|Чосон уласай Кёнбүк ордон]] Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл [[Сеул|Кэгёнһоо]] Хансондо (мүнөө [[Сеул]]) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. [[Седжон ван]] [[солонгос үзэг]]ээ зохёожо, улас даяар [[Күнзын шажан]] һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо [[Япон]]ой [[Тоёотоми Хидёши]] Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй [[И Сүн-шин]] адмиралай «[[яһата мэлхэй онгосо]]», [[Мин улас]]ай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан [[Манжа үндэһэтэн|Манжатай]] хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. [[Чин улас]]ай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд [[Баруун дахин|Баруунай]] шахалтаар нээгдэһэн. 1870-д онһоо [[Японой эзэнтэ гүрэн|Япон]] ахяад лэ Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref>, уламаар 1905 ондо клиент улас (''протекторат'') болохые тулган зүбшөөрүүлбэ.<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910—1945 оной хоорондо [[Япон эзэнтэ Солонгос орон]] болобо. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн II дайнай]] түгэсхэлдэ [[АНУ]], [[ЗХУ]] хоёр өөһэдынгөө [[улас түрын дэглэм|дэглэмээр]] замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ. === Хубаагдаһанай дараахи БНСУ === Дайнай дараахи гурбан жэл [[Солонгос]]ой үмэнэ хахад АНУ-ай сэрэгэй хиналтада байжа, [[капитализм|капиталис]] (хүрэнгэтэ) эдэй засаг, [[арадшалһан]] дэглэмээр замнахада бэлэдхэгдэнхэй. Японһоо Солонгосые тусгаар тогтонуулхын түлөө тэмсэжэ ябаһан нүхэдһөө АНУ-да гойдо таалагдаһан [[Ли Сын Ман]] 1945 ондо АНУ-һаа ерэжэ, 1948 оной 8 һарын 13-нда БНСУ тунхаглагдахада түрүүшын юрэнхылэгшэ болобо. [[Хүйтэн дайн]]ай арсалдаанай анханай гэжэ болохо [[Солонгосой дайн]] 1950-һаа 1953 оной хоорондо дэгдэбэ. ЗХУ-аар дэмжигдэһэн [[Хойто Солонгос]] эхэнэй үедэ амжилтатай давшижа, зориһоноороо Солонгосые бүхэлдэнь коммунис уласдаа нэгэдхэхэ шахаһаншье [[АНУ]], [[НҮБ]]-ын хүсэнэй туһаламжатайгаар Урдахи ухраан түрж хойтынхи холбоотон [[БНХАУ]]-ай 1 сая сэрэгэй хүсэтэй тулаажа дайн зогсобо. 1953 оной 38-р үргэргээр хилэ тогтоожо, харилсан галаа зогсооһон хэрээндэ [[АНУ]], [[Хойто Солонгос]] хоёр гарай үзэг зуралсаба. Үмнэдынхин гарай үзэг зураагүй болохоор техникын талаасаа хоёр Солонгос одоошье дайнай байдалда байгаа юм.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}</ref> {{Солонгос түүхэ}} 1960 оной хабар оюутанай эсэргүүсэлэй жагсаалаар 85 наһатай Ли Сын Ман огсоршье, тэрэ һамуун сагта генерал [[Пак Чон Хи]] сэрэгэй хүсөөр түрын эрхые абашье 1979 ондо алагдаха хүрэтэрээ юрэнхылэгшэ байба. Тэрэнэй үедэ улас түрын дарангуй дэглэмтэй болобошье эдэй засаг экспортдо шэглэн үсэрэнгы хүгжэһэн. Пак Чон Хиин дараа [[Гуанжү]] хотын гэхэ мэтэ арадшалалые хүсэһэн оюутад, хүдэлмэришэдэй хүдэлөөниие нюхаша байһан даража байжа баһа нэгэн сэрэгэй эрхэтэн [[Чон Ду Хван]] 1987 оной оюутанай ами эрэсдэлтэ хүрэтэр юрэнхылэгшээр ажаллаба. Дараань арадшалһан һунгуулида 6-р бүгэдэ найрамдаха уласай үе эхилһэн.<ref>http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803223326/http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |date=2016-08-03 }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests</ref> [[Сеулай олимп|1988 оной зунай олимпиин наадамые]] Сеул гардан абаһан. 1996 ондо [[ЭЗХАХБ]]-ын гэшүүн болоһоной дараа жэл Урда Солонгос [[1997 оной Азиин мүнгэн һангай хёморол|Азиин мүнгэн һангай хёморолдо]] дайрагдажа үнгэрһэн. 1998—2003 оной юрэнхылэгшэ [[Ким Дэ Чжун]] хоёр Солонгосые эбэлэрүүлхэ удха шанартай ажал һанаашалжа байһанаараа [[Нобелиин шагнал|Нобелиин энхэтайбанай шагнаал]] хүртэбэ.<ref>{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}</ref> 2002 ондо Японтой хамтаран [[Хүлбүмбэгэй дэлхэйн абарга шалгаруулха тэмсээн|Хүлбүмбэгэй ДАШТ]]-ые хүлеэн абаһан. 2000-аад онһоо [[Солонгос дабалгаа]] гү, али Урда бүтээһэн хүгжэм, кино уралигай бүтээл олон уласай байнгын үзэбэр болоһон. Энэ үзэгдэл [[Солонгос долгин]] гэжэ нэрэтэй. == Засаг захиргаанай хубаари == Урда Солонгос нютаг дэбисхэр, тэрэндэ оршон һуугаа хүн арадаа засан захирха зорилгоор дүрбэн нюруугай хэд хэдэн нэгэжэдэ хубаан тохинуулба. Нэгэдүгээр зэргын аймагай, дараахи нюруугай хото, дүүргэ, хорооной гэжэ тодорхойлжо болоно. Нэгэдүгээр зэргэдэ [[аймаг]] (도-''до'' гү, али ''ду'') - 8, [[онсогой захиргаата аймаг]] (특별자치도 ''тыкбёль-чачхидо'') - 1, [[үргэн хото]] (광역시 ''гуан-ёкши'') - 6, [[онсогой хото]] (특별시 ''тыкбёль-ши'') - 1, [[онсогой захиргаата хото]] (특별자치시 ''тыкбёль-чачхиши'') - 1 гү, али бүгэдэ 5 нэгэжын 17 нютаг байна. Удаахи зэргэдэ 77 [[хото]] (시 ''ши''), 85 [[хошуу]] (군 ''гүн''), 69 [[дүүргэ]] (구 ''гү'') болоно. Гурбадугаар зэргэдэ 33 дүүргэ, олон тооной [[тосхон]] (읍 ''ып'', ''ыб''), [[һомон]] (면 ''мён''), дүрбэдүгээр зэргэдэ [[хороо]] (동 ''донг''), [[гасаа]] (리 ''ри'') боложо хубаагдадаг. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газарай зураг ! # ! Нютагай нэрэ ! Солонгос бэшэг ! Лата галиг ! Хүн зон |- |rowspan=25|{{South Korea Provincial level Labelled Map}} |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[онсогой хото]]''' — (солонгосоор 특별시 тыкбёль-ши) |---------- |1 |[[Сеул]] |<span style="font-size:small;">서울특별시</span> |Seoul |9,794,304 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[өөртөө засаха онсогой хото]]''' — (солонгосоор 특별자치시) |---------- |2 |[[Сечжон хото|Сечжон]] |<span style="font-size:small;">세종특별자치시</span> |Sejong |122,263 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[үргэн хото]]''' — (солонгосоор 광역시 куан-ёг-ши) |---------- |3 |[[Бусан]] |<span style="font-size:small;">부산광역시</span> |Busan |3,635,389 |---------- |4 |[[Тэгу]] |<span style="font-size:small;">대구광역시</span> |Daegu |2,512,604 |---------- |5 |[[Инчон]] |<span style="font-size:small;">인천광역시</span> |Incheon |2,628,000 |---------- |6 |[[Тэчжон]] |<span style="font-size:small;">대전광역시</span> |Daejeon |1,442,857 |---------- |7 |[[Кванджу]] |<span style="font-size:small;">광주광역시</span> |Gwangju |1,456,308 |---------- |8 |[[Ульсан]] |<span style="font-size:small;">울산광역시</span> |Ulsan |1,087,958 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[аймаг]] —''' (солонгосоор 도 ту/ду) |---------- |9 |[[Кёнги]] |<span style="font-size:small;">경기도</span> |Gyeonggi |10,415,399 |---------- |10 |[[Канвон аймаг (Урда Солонгос)|Канвон]] |<span style="font-size:small;">강원도</span> |Gangwon |1,592,000 |---------- |11 |[[Хойто Чхунчхон]] |<span style="font-size:small;">충청북도</span> |North Chungcheong |1,462,621 |---------- |12 |[[Урда Чхунчхон]] |<span style="font-size:small;">충청남도</span> |South Chungcheong |1,840,410 |---------- |13 |[[Хойто Чолла]] |<span style="font-size:small;">전라북도</span> |North Jeolla |1,890,669 |---------- |14 |[[Урда Чолла]] |<span style="font-size:small;">전라남도</span> |South Jeolla |1,994,287 |---------- |15 |[[Хойто Кёнсан]] |<span style="font-size:small;">경상북도</span> |North Gyeongsang |2,775,890 |---------- |16 |[[Урда Кёнсан]] |<span style="font-size:small;">경상남도</span> |South Gyeongsang |2,970,929 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[өөртөө засаха онсогой аймаг]]''' — (солонгосоор 특별 자치도) |---------- |17 |[[Чеджу аймаг|Чеджу]] |<span style="font-size:small;">제주특별자치도</span> |Jeju |560,000 |} == Газарзүйн байрлалга ба уурал амисхал == [[Файл:South Korea Topography.png|thumb|left|Урда Солонгосой байразүйн зураг]] Урда Солонгосынь Сoлонгосой хахад арал урда хэһэгые эзэлэн оршоно. Уг хахад аралынь хойноһоо урагша ниитэ 1,100 км ута болоод хойто хэһэгээрээ Ази түбитэй холбогдоно. Энэ уулархаг хахад аралынь баруун талаараа [[Шара тэнгис]], зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]ээр (Зүүн тэнгис) хүреэлэгдэнэ. БНСУ-нь ниитэ 99.6 мянган хабтагай ам дүрбэлжэн км газар нютагтай<ref>The estimated area rises steadily from year to year, possibly due to land reclamation. {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_999.cgi?ID=DT_1A1&IDTYPE=3&A_LANG=1&FPUB=3&SELITEM= |work=Korea Statistical Information Service |title=행정구역(구시군)별 국토적 |accessdate=2006-03-27 |archivedate=2004-09-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040917181709/http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_999.cgi?ID=DT_1A1&IDTYPE=3&A_LANG=1&FPUB=3&SELITEM= }}</ref> ба газарзүйн хубида 4 бүһэ нютагта хубаажа болоно. Зүүн хэһэгынь нариин далайн эрье бүхы үндэр ууланууд, баруун хэһэгынь далайн эрье, голой ай һаба бүхы тэгшэ тала, баруун урда хэһэгынь ууланууд ба хүнды, зүүн урда хэһэгынь Накдон голой ай һабаһаа бүридэһэн тэгшэ тала юм. Солонгос ороной газар нютагай ехэнхи хэһэгынь уулархаг газар эзэлдэг болоод нам доро, тэгшэ тала ниитэ газар нютагай 30%-ые эзэлнэ. [[Файл:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|200px|Канвондодохи Сораксан уула]] Солонгосой баруун ба Урда эрьеын дагуу 3000 үлүү бишыхан аралнууд байдагһаа хамагай томонь 1,845 км кв талмайтай, урда эрьеһээ 100 км зайда оршохо [[Чеджу]] арал юм. Мүн томохон гол мүрэн байдагһаа БНСУ–ай ниислэл Сеул хотын түбөөр урсаха [[Хан мүрэн]] (514 км), урда хэһэгээр урсаха [[Накдон мүрэн]] (525 км) юм. === Саг уларил === [[Хабар]], [[зун]], [[намар]], [[үбэл]]эй 4 [[уларил]]тай. Үбэлдөө [[Сеул]] оршомдо 1-р һарада дундажаар -7&nbsp;°C -с 1&nbsp;°C хүрэжэ хүйтэрнэ. Зун 7 һара дундажаар 22&nbsp;°C -с 29&nbsp;°C байна. Уулархаг газараар үбэл үлүү хүйтэн байха ба 6-9-р һарын хоорондо бороо хамагай ехээр орно. Урда эрье оршомоор аадар бороо бүхы [[тропикын циклон|хара һалхин]] зунай һүүл һарануудта үзэгдэнэ. Жэлэй дундажа шииг нойтон 1,370 ммһээ (Сеулда) 1,470 мм-т (Пусан) хэлбэлзэнэ. === Хүреэлэн байгаа оршон === Хүн зон нягта һуурижаһан хотонуудта агаарай болон уһанай бохирдолой асуудал табигдажа байна. Хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха, һэргээн бодгохо талаар томохон ажалнууд хэжэ байгаагын жэшээнь Сеул хотын түбдэ байгуулһан хэмэл гол бүхы (сэбэр уһан) [[Чонгечон]] боложо байна<ref>{{Cite web |title=Seoul Metropolitan Government - "A Clean, Attractive & Global City, Seoul!"<!-- Bot generated title --> |url=http://english.seoul.go.kr/gover/initiatives/inti_02cheon.htm |accessdate=2015-01-29 |archivedate=2009-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215093221/http://english.seoul.go.kr/gover/initiatives/inti_02cheon.htm }}</ref> Урда Солонгосынь хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха Дэлхэйн томохон байгуулалга, протоколнуудта нэгдэһэн орон болоно<ref>{{factbook}}</ref>. == Хүн зон == [[Файл:Korea-South-demography.png|right|thumb|220px|Урда Солонгосой хүн зоной үһэлтын түлэб]] Ниитэ хүн зоной диилэнхинь хото һуурин газар амидардаг ба 1970—1990 оной хоорондо эдэй засагай үсэлдэтэй холбоотойгоор орон нютагһаа хото руу шэглэһэн шэлжэлтэ эршэмтэй ябагдаһан байна<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/south-korea/33.htm |title=South Korea |work=CIA Country Studies |accessdate=2006-04-22}}</ref>. 10.3 сая оршон һуугшадтай ниислэл Сеул хото Үмэнэдэ Солонгосой хамагай томо хото юм<ref>{{cite web |url=http://worldatlas.com/citypops.htm |title=World City Populations |accessdate=2006-04-04}}</ref>. Бусад томохон хотонуудта [[Бусан]] (3.65 сая), [[Инчон]] (2.63 сая), [[Тайгу]] (2.53 сая), [[Тайжон]] (1.46 сая), [[Гванжу]] (1.41 сая), [[Ульсан]] (1.10 сая) багтана<ref>Populations for all cities as of 2005, {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_888.cgi?ID=DT_1B040A2&IDTYPE=3&A_LANG=2&FPUB=4&SELITEM=0 |title=By city and province |work=NSO Database |accessdate=2006-04-22 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {{Largest cities of South Korea}} Хоёр Солонгос хубаагдаһанай дараа 4 сая оршом сагаашад [[Хойто Солонгос]]һоо дүрбэжэ ерэһэн байдаг. Солонгосшууд [[Солонгосой дайн]]ай дараа [[АНУ]], [[Канада]] руу нилээдгүй сагаашалһан ба энэ байдал 1990 оной дунда үеһэ багасажа эхилбэ. Үмэнэдэ Солонгосой ниитэ хүн зон одоогой байдалаар 50 сая үлүү байна. [[Дундажа наһалта]]нь 77 ба энэ тооһоо эмэгтэйшүүдэйхи 80, эрэгтэйшүүдэйхи 73 боложо байна. Солонгосдохи гадаадын эргэдэй тоо һүүлиин жэлнүүдтэ нэмэгдэһээр байгаа ба 2007 оной байдалаар 1 сая тухай гадаадын эргэн байгаагһаа 104,749 Солонгосшуудтай гэрлэһэн, 404,051 ажаллажа бай, 225,273 хуули буса сагаашад байна<ref>http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880037</ref>. Орон нютагта амидарха һонирхолтой эмэгтэйшүүдэй тоо буураһан тула Солонгосой фермернүүд (таряаланшад) Зүүн урда Ази, Зүүн Европын ядуу оронһоо эхэнэр абаха үзэгдэл ехэдхэжэ байна. 2006 оной шудалгаар шэнээр гэрэлэһэн фермернүүдэй 41 % гадаада басагадуудтай һууһан байна<ref>http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519</ref>. Урда Солонгосто АНУ-ай армиин 31,000 бэе бүрилдэхүүн байрладаг<ref>US military figures as of 2005, from [http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209230227/http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls |date=2010-02-09 }} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950—2003</ref>. === Шажан шүтэлгэ === [[Файл:Bulguksa 3.jpg|thumb|Бульгукса сүмын Таботап субраган]] 2005 оной байдалаар ниитэ хүн зоной 46,5 % [[шажангүй үзэл|шажан шүтэдэггүй]]<ref name=koreastats>According to figures compiled by the South Korean [[National Statistical Office]]. {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr:7001/ups/chapterRetrieve.jsp?pubcode=MA&seq=292&pub=3 |accessdate=2006-08-23 |work=NSO online KOSIS database |title=인구,가구/시도별 종교인구/시도별 종교인구 (2005년 인구총조사)}} This should not be confused with other figures which report only the percentage of the ''religious'' population that are Buddhist, Christian, Cheondoist, etc…</ref> ба 29,3 % [[Христосой шажан|Христосой]] (энэһээ 18,3 % протестант, 10,9 % католик), 22,8 % [[буддын шажан]] шүтэжэ байна. Урда Солонгос гадаадада ябуулһан шажанай номлогшонорхи тоогоор Дэлхэйдэ АНУ-ай дараа 2-до ордог байна<ref>{{cite web |url=http://www.christianitytoday.com/ct/2006/003/16.28.html |title=Korean Christian missionaries |work=Christianity Today |accessdate=2006-09-15}}</ref>. == Эдэй засаг == Урда Солонгосой эдэй засаг Дэлхэйдэ эхинэй 8-да, Азида эхинэй 3-да орожо байна<ref>{{cite paper | author = IMF | title = World Economic Outlook Database, October 2007 | version = 2007 | publisher = IMF | date = 2007 | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=56&pr1.y=12&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a= | accessdate = 2008-02-12}} </ref><ref>{{cite paper | author = IMF | title = World Economic Outlook Database, October 2007 | version = 2007 | publisher = IMF | date = 2007 | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=56&pr1.y=12&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a= | accessdate = 2008-02-12}} </ref>. Гадаада худалдаанай гол түншэнь Хитад<ref>{{Cite web |title=Trade Policy Outlook for Second-term Bush Administration |url=http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2015-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105144843/http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf }}</ref>. Солонгосой эдэй засагай тулгуури [[автомашина]], [[хахад дамжуулагша]], [[электроникэ]], [[уһан онгосо]], [[ган]]гай үйлэдбэрилэл юм. 1950-д оной үедэ Солонгос [[Ази]]ин хамагай ядуу ороной нэгэ байба. Японой захиргаанда байха үедэ байгалиин баялигай ехэнхиие олборложо дуусаһан ба [[Солонгосой дайн]]ай үедэ тус улас бүрин һүйрэһэн байна. 1962 ондо сэрэгэй эрьелтээр түрын эрхые абаһан генерал [[Пак Чон Хи]]ин ударидалгаар Солонгосой эдэй засаг һэргэжэ эхилһэн ба 40 жэлэй дотор [[газар таряалан]], [[загаһан агнуур]]ай оронһоо үндэр технологи бүхы ажа үйлэдбэрижэһэн орон боложо хубилаа. Пак Чон Хи ЗХУ-ай загбараар 5 жэл бүриин макро эдэй засагай түлэблигээе хэрэгжүүлжэ эхилһэн<ref>{{Cite web |title=Soviet Economic Development<!-- Bot generated title --> |url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2005-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050108165918/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html }}</ref> ба 1965 ондо [[Япон]]той харилсаха харилсааяа хэбын болгоһоноор гадаада худалдаа, хүрэнгэ оруулалта ехэхэн нэмэгдэбэ. Эхилээд хүнгэн үйлэдбэри, дараань хүндэ үйлэдбэринүүд байгуулагдажа, 1973 он гэхэдэ Урда Солонгос эдэй засагай хубида Дэлхэйдэ 34-дэ орохо болобо<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/eco_gdp_per_cap_in_197-economy-gdp-per-capita-1973 NationMaster — NationMaster Survey<!-- Bot generated title -->]</ref>. Эдэй засагай энэ үһэлтые «[[Хан мүрэн]]эй эрьедэхи гайхамшагта зүйл» гэжэ нэрлэхэ болоһон ба 1980—1990 ондо Солонгос нэхэмэл, даабуу, гуталай экспортһоо үлүү автомашина, электроникэ, уһан онгосо, ган үйлэдбэрилжэ, экспортлохо болоһон. Уламаар үндэр технологиие бүтээгдэхүүн болохо [[LCD дэлгэс|компьютерай дэлгэс]], [[гар утаһан]] (гар телефон), [[хахад дамжуулагша]] үйлэдбэрилжэ эхилбэ. Урда Солонгосой тэргүүлэгшэ компаниинууд болохо [[Хёндай групп|Хёндай]], [[Самсон групп|Самсонг]], [[LG групп|LG]], [[SK групп|SK]] зэргэ хубиин (제벌 — гэр бүлын) компанинууд Пакай ударидалагай үеын һанхүүгэй болон татбарай тааламжатай нүхсэлдэ сэсэглэн хүгжэһэн байна<ref>See Cumings 1997, chapter 6.</ref>. [[1997 оной Азиин мүнгэн һангай хёморол]]ой үеэр Урда Солонгосой эдэй засагай сула тала (жэшээлбэл, ехээхи хэмжээнэй гадаада үрэ гэхэ мэтэ) ил гараһан ба энэхүү хёморол хоёр үе шататайгаар ябагдаба. Эхинэйнь 1997 ондо, дараагайнь 1999 ондо болоһон [[Дэу групп|Дэу компаниин]] дампууралаар сэлмэһэн байна<ref>KOIS (2003), pp. 238—239.</ref>. Дэү компаниин дампууралые Дэлхэйн түүхын дэхэ хамагай томо дампуурал гэжэ тоосожо байна<ref>[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy</ref>. Уг хёморолой дараанһаа компанинуудай бүд өөршэлэгдэн, 2003 он гэхэдэ Урда Солонгосой хамагай томо гэр бүлын 30 компаниин талаһаа үлүүнь хубисаата компани болоһон<ref>18 out of 30, according to {{cite web |url=http://www.economist.com/countries/SouthKorea/profile.cfm?folder=Profile-Economic%20Structure |title=Country Studies: South Korea |work=The Economist |date=2003-04-10 |accessdate=2006-04-06}}</ref> 2003—2005 оной хоорондо эдэй засагай жэлэй үсэлтэ 4 % боложо буураба<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |title=GDP - Rank order - Real Growth Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2017-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701201952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html }}</ref>. Энэ бууралтань хуби хүмүүсэй картын зээл, [[Хитад]]ай ихээхэн хэмжээнэй импорт зэргэһээ үүдэлтэй байна. 2005 онһоо хэрэгжүүлжэ эхилһэн үлэ хүдэлхэ хүрэнгэй, тэтгэбэрэй, ажаллаха хүшэнэй шэнэтгэлэй дүндэ<ref>{{cite web |url=http://search.hankooki.com/times/times_view.php?term=housing+property++&path=hankooki3/times/lpage/nation/200608/kt2006083119175610510.htm&media=kt |title=Anti-Speculation Measures |work=Hankooki Ilbo |accessdate=2006-09-15 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 2006 оной эдэй засагай үсэлтэ 5,1%-д хүрһэн байна. Урда Солонгосой эдэй засаг дунда зэргын [[инфляци]], ажалгүйдалай бага нюруу, экспорт, оролгын харисангы тэгшэ байдал зэргээр тодорхойлогдоно<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2016-08-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821073349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2012-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html }}</ref> Одоогой байдалаар Урда Солонгосой автомашина, уһан онгосын үйлэдбэрилэл эдэй засагай үндэһэнь боложо байна. Урда Солонгосой Хёндай моторс ба энэниин һалбари [[Киа моторс]] Дэлхэйн 5-дахи томо автомашина үйлэдбэрилэгшэ юм<ref>[http://car-reviews.automobile.com/news/hyundai-kia-pass-nissan-to-become-worlds-sixth-largest-automaker/1916/ Hyundai-Kia Pass Nissan to Become Worlds Sixth Largest Automaker — Automobile.com Auto News<!-- Bot generated title -->]</ref>. Солонгосой автомашина үйлэдбэрилэгшэд хэдыгээр [[Европын холбоо]]той байгуулһан [[Сүлөөтэ худалдаанай хэлэлсээр]]эй хугасаань дуусаһаншье гэһэн Европын холбооной уласуудтадахи экспортын хэмжээеэ нэмэгдүүлхээр түлэблэжэ байна<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6631187.stm BBC NEWS | Business | S Korea and EU begin trade talks<!-- Bot generated title -->]</ref>. Урда Солонгосой уһан онгосын үйлэдбэрилэл Дэлхэйдэ хамагай томодо тоосогдожо байгаа ба 2004 ондо үйлэдбэрилэлэй хэмжээгээрээ Япониие урдань ороһон байна<ref>[http://archive.is/20120709114142/findarticles.com/p/articles/mi_m0BJT/is_7_11/ai_109402867 Shipbuilding on the rise in South Korea — Ports And Shipping | Business Asia | Find Articles at BNET.com<!-- Bot generated title -->]</ref>. Урда Солонгос дундажаар ажалай 4 үдэртэ, 80 сая ам.долларай үртэе бүхы нэгэ уһан онгосые үйлэдбэрилдэг ба 2006 оной байдалаар Дэлхэй дээрэ шэнээр үйлэдбэрилжэ бай 3 онгосо бүри нэгые үйлэдбэрилжэ байгаа. Хэдыгээр Урда Солонгос одоогоор уһан онгос үйлэдбэрилэл, захяалгын хэмжээгээрээ үлүү байгаашье, [[Хитад]] улас 2015 он гэхэдэ Дэлхэйн хамагай томо уһан онгосо үйлэдбэрилэгшэ болохо зорилто табижа байна. Гэхыдээ одоогоор Солонгосой уһан онгосо химда үртэгтэй байгаа юм<ref>{{Cite web |title=S. KOREAN SHIPYARDS DOMINATE HIGH-VALUE-ADDED SHIP MARKET. Industry & Business Article — Research, News, Information, Contacts, Divisions, Subsidiaries, Business Associations<!-- Bot generated title --> |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2015-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150428080627/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract }}</ref>. == Шэнжэлхэ ухаан ба технологи == === Сансарай хүтэлбэри === [[Файл:Yi_So-yeon_at_ISS_08Apr17_(NASA-ISS016-E-036365).JPG||thumb|right|100px|Урда Солонгос түрүүшы сансарай ниидэгшэ И Со Ён]] Урда Солонгосынь [[ОХУ]]-тай хамтаран сансарай хүтэлбэри хэрэгжүүлжэ<ref>[http://korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20070703031&part=107&SearchDay= Korea, Russia enter full-fledged space partnership | Korea.net News<!-- Bot generated title -->]</ref>, Ариранг-1, Ариранг-2 хэмэл дахуулнууд хөөргөөд байна. 2008 ондо Урда Солонгосынь өөрын сансарай буудалые (''Naro Space Center'') ашаглалтанда оруулхаар ажаллажа байна. Уг буудалынь Солонгосой Сансар шудалалай хүреэлэндэ харьяалагдаха ба пуужин (ракета) хөөргэхэ табсан, хиналтын байра, пуужингай согсолбори, туршалтын согсолбори, һургалтын байра зэргэһээ бүридэнэ<ref>''[http://www.spacedaily.com/news/korea-03b.html South Korea Begins Construction Of New Space Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921143813/http://www.spacedaily.com/news/korea-03b.html |date=2017-09-21 }}'' – Korean Information Service, ''SpaceDaily'', [[August 12]], [[2003]]</ref>. Урда Солонгосһоо түрүүшын сансарай ниидэгшэнь И Со Ён гэдэг эмэгтэй байһан ба 2008 оной 4 һарын 8-нда Россиин Союз ТМА-12 хүлэгөөр сансарта ниидэһэн байна<ref>''[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/10/korea.astronaut.ap/index.html S. Korea names woman as first astronaut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315003345/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/10/korea.astronaut.ap/index.html |date=2008-03-15 }}'' – Korean CNN, [[March 10]], [[2008]]</ref>. === Робот === Солонгосой шэнжэлхэ ухаан, технологиин ахиһан нюруугай хүреэлэниинь хүнтэй адли, HUBO роботые зохёон бүтээһэн байна. Уг робот болон [[Япон]]ой [[Хонда моторс]] компаниин зохёоһон ASIMO робот 2-нь алхажа шададаг хүнтэй адли роботууд юм<ref name="IFU">{{cite web |last = Lugmayr |first = Luigi |authorlink = |coauthors = |title = New Humanoid Robot: HUBO Robot from Korea |work = |publisher = I4U |date = [[2004-12-22]] |url = http://www.i4u.com/article2641.html |format = |doi = |accessdate = 2007-07-07 }}</ref>. Анханай HUBO роботын үртэгынь 1 сая доллар байһан ба 3 жэл зарсуулһан байна<ref name="ohmynewshubo">{{cite web |last = Kyu |first = Lee Sung |authorlink = |coauthors = Todd Thacker |title = Korean Robotics Steps Into the Future |work = |publisher = OhmyNews |date = [[2005-01-18]] |url = http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=206848&rel_no=1 |format = |doi = |accessdate = 2007-07-07 |archivedate = 2007-12-09 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071209042909/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=206848&rel_no=1 }}</ref>. == Соёл == == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{Аази}} {{1000 үгүүлэл}} {{Korea-stub}} fe25ulms4dm2aui3hhm9ji6qfibz0li Андорро 0 4551 74592 70737 2026-04-28T15:45:50Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74592 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ='''Андорра Гүнтэ Улас''' |уугуул_нэрэ='''Principat d'Andorra''' |богони_нэрэ = Андорра |һүлдын_зураг=Coat of arms of Andorra.svg |тугай_зураг=Flag of Andorra.svg |газарай_зураг=Europe location ANR.png |түрын_уряа= Virtus Unita Fortior<br /><small>''Бата бэхэ нэгэдэл улам хүшэрхэг болгоно''</small> |түрын_дуулал=El Gran Carlemany, Mon Pare</br><small>''Эсэгэ болоһон [[Ехэ Карл]]''</small><br/><center></center> |засаглалай_хэлбэри = Парламентын [[Арадшалһан гурим]], [[Гүн|Гүнтэ улас]] |албан_ёһоной_хэлэн=[[Каталан хэлэн]] |үндэһэ_язгуур =36.6% - [[Андорра үндэһэтэн]]<br/>33.0% - [[Испани үндэһэтэн]] ([[Каталан үндэһэтэн]])<br/>16.3% - [[Португал үндэһэтэн]]<br/>6.3% - [[Франци үндэһэтэн]]<br/>7.8% - бусад арад түмэн |үндэс_язгуур_он = 2012 |түүхэн_утга = Түүхэ |түүхэн_огноо1 =[[1278]] он |түүхэн_үйл1 = [[Арагон|Арагон уласай титэм]]эй [[һурбалжатанай хэргэм]] |ниислэл_хото=[[Андорра-ла-Велла]] |тэргүүнэй_класс1 = [[Андоррагай хамтарһан гүнүүд|Хамтарһан гүнүүд]] |тэргүүнэй_класс2 = [[Юрэнхы захирагша|Гүнэй амбан захирагша]] |тэргүүнэй_класс3 = [[Юрэнхы сайд]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Жоан Энрик Вивес Сицилиа]]<br />[[Николас Саркози]] |тэргүүнэй_нэрэ2 = [[Немеси Маркез Осте]]<br />[[Кристиан Фремон]] |тэргүүнэй_нэрэ3 = [[Жауме Бартумеу]] |газар_нютаг_км2 =468 |уһанай_процент = 0 % |хүн_амай_тоосоо = 88,700 |хүн_ам_тооцоолсон_он =2010 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =194 |хүн_амын_тооллого = |хүн_ам_тоолсон_он =2008 |ДНБ_ХАЧ =$4.510 billion<ref name="Departament d'estadística">{{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=3&codi_divisio=1098&codi_subtemes=155 |title=Andorra 2008, Departament d'estadística d'Andorra |publisher=Estadistica.ad |date= |accessdate=2012-08-26 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304201303/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=3&codi_divisio=1098&codi_subtemes=155 }}</ref> |ДНБ_ХАЧ_он =2012 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =155 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$53,383<ref name="andgdp">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf |accessdate=2011-05-10 |archivedate=2011-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510004848/http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf }}</ref> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =9 |ХТББИ = {increase} 27.21 |Илтгэлцүүр_он =2003 |Илтгэлцүүр_ангилал =<span style="color:#090;"></span> |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ ={{increase}} 0.846 |ХХИ_он =2013 |ХХИ_ангилал =33 |ХХИ_эрэмбэ =<span style="color:#090;">дээдэ</span> |мүнгэн_тэмдэгтэ = [[Евро]] (€) |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = EUR |интернет_домэйн = [[.ad]] |телефоной_код = +376 |сагай_бүһэ = +1 |зүүлтэ = }} '''Андоррын Гүнтэ Улас''' ({{lang-ca|Principat d’Andorra}}, {{lang-es|Principado de Andorra}}, {{lang-fr|Principauté d'Andorre}}) — [[Урда Европо]]до [[Франци]] [[Испани]] хоёроор хүрээлүүлжэ [[Пиреней]]н ууланда оршодог [[улас]]. Ниислэл - [[Андорра ла Велла]]. Нютагай дэбсэгэр - 468 км², хүн амын тоо 2010 байдлаар - 91 023.<ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-11 World Gazetteer]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Андорра аялал зуулшалал үндэр хүгжэһэн, татбарай дарамта багатай шинээлэг улас болоно. [[НҮБ]]-ын гэшүүн оронуудай дотрһоо хүн амын дундажа наслалтаараа тэргүүлнэ. Андоррашууд дундажаар 82.17 наһалдаг ажа.<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/04/23/andorra.life.expectancy/index.html</ref>. Тус улас [[Европо]] түбиин 6 дахи жаахан улас болоно. Андорра хэмээхэ нэрэ Пиренейн нуруу хабида мянга гаруй жэлэй урдаһаа нютаглажа байһан гэгдэдэг, эртэнэй [[Баск]]эй аймаг болохо [[Андосинос]]шуудэй нэрэнһээ гаралтай. Андоррагай түрын тэргүүн [[Францын юрэнхылэгшэ]] болон [[Испани]]ин [[Каталан]] можын Урхелиин хамба лам нар юм. == Холбооһон == * {{Commons|Andorra}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{Европо}} [[Категори:Европын уласууд]] [[Категори:Далайда гаралгагүй уласууд]] a38aprb2byonlhw5ixvtqu9e5agqfky Канада 0 4635 74597 74569 2026-04-28T17:40:51Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74597 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улас | conventional_long_name = Канада<!--The official state name of Canada is ''Canada''. The term "Dominion of Canada" was frequently used to describe the Canadian state until the [[Patriation]] of the Canadian constitution in 1982. See|Name of Canada--> | image_flag = Flag of Canada (Pantone).svg | flag_type= [[Канада уласай Туг|Түрын туг]] | alt_flag = A vertical triband design (red, white, red) with a red maple leaf in the center. | image_coat = Royal Coat of arms of Canada.svg | symbol_type= [[Канада уласай Һүлдэ|Түрын һүлдэ]] | alt_coat = At the top there is a rendition of St. Edward's Crown, with the crest of a crowned gold lion standing on a twisted wreath of red and white silk and holding a maple leaf in its right paw underneath. The lion is standing on top of a helm, which is above the escutcheon, ribbon, motto and compartment. There is a supporter of either side of the escutcheon and ribbon; an English lion on the left and a Scottish unicorn on the right. | national_motto = ''[[A mari usque ad mare]]'' ([[Лата хэлэн|Лата]])<br/>"Далайһаа Далай хүрэтэр" | national_anthem = "[[Канадын Түрын Дуулал|O Canada]]"<div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:"O Canada", performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]]</div> | image_map = CAN orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = A projection of North America with Canada highlighted in green | capital = [[File:Blason_ville_ca_Ottawa_(Ontario).svg|19px]] [[Оттава]] | coordinates = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city}} | largest_city = [[Торонто]] | official_languages = [[Англи хэлэнэй Канада хубилбари|Англи]] {{*}} [[Франци хэлэнэй Канада хубилбари|Франци]] | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref name="autogenerated1">{{Cite web |date=October 25, 2017 |title=2016 Census of Population—Ethnic Origin, Catalog no. 98-400-X2016187 |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026161129/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=October 26, 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> | ethnic_groups = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; | title = Жагсаалта:| 72.9% [[Европо Канадшууд|Европшууд]] | 17.7% [[Ази Канадшууд|Ази]] | 4.9% [[Канададахи Түрэлхи Америкынхид|Түрэлхи Америкынхид]] | 3.1% [[Хара Канадшууд|Африк]] | 1.3% [[Латин Америкэ Канадшууд|Латин Америкынхид]] | 0.2% Бусад}}<!-- Percentages total over 100% due to multiple responses --> | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name="statcan1">{{Cite web |date=May 8, 2013 |title=2011 National Household Survey |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515212448/http://statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |archive-date=May 15, 2013 |publisher=Statistics Canada}}</ref> | religion = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title = Жагсаалта:|67.2% [[Христосой шажан|Христосой]] |23.9% Шажангүй|3.2% [[Лалын шажан|Лалын]]|1.5% [[Энэдхэгэй шажан|Индуизм]] |1.4% [[Канададахи Сикх шажан|Сикхизм]] |1.1% [[Канададахи Буддын шажан|Буддизм]] |1.0% [[Канададахи Еврейшүүдэй Түүхэ|Иудаизм]] |0.6% Бусад}} | demonym = | government_type = {{nowrap|[[Федерализм|Холбооной]] <br/>[[Парламентын систем|парламентын]] [[Үндэһэн хуулита хаанта засагта улас|үндэһэн </br>хуулита хаанта засаг]]<ref name="DowdingDumont2014">{{Cite book |last1=Dowding |first1=Keith |url=https://books.google.com/books?id=AClHBAAAQBAJ&pg=PT395 |title=The Selection of Ministers around the World |last2=Dumont |first2=Patrick |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |isbn=978-1-317-63444-7 |page=395}}</ref>}} | leader_title1 = [[Канадын Монархи|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Канадын Амбан Захирагша|Амбан Захирагша]]}} | leader_name2 = [[Мэри Саймон]] | leader_title3 = [[Канада Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы Сайд]] | leader_name3 = [[Джастин Трюдо]] | legislature = [[Канадын Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Канадын Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Канадын Ниитын Танхим|Ниитын Танхим]] | sovereignty_type = [[Канадын Түүхэ|Түүхэ]] | established_event1 = [[Канадын Конфедераци|Конфедераци]] | established_date1 = 1867 оной 7 һарын 1 | established_event2 = [[1931 оной Вестминстерэй тогтоол|Вестминстерэй </br>тогтоол]] | established_date2 = 1931 оной 12 һарын 11 | established_event3 = [[Канадын эрхэ сүлөөнэй харти|Эрхэ сүлөөнэй </br>харти]] | established_date3 = 1982 оной 4 һарын 17 | area_km2 = 9,984,670 | area_label = Бүхэлидөө | area_rank = 2 | area_sq_mi = 3,854,085<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 11.76 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=October 11, 2020 |publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | area_label2 = Ниитэ газарай </br>талмай | area_data2 = 9,093,507 км2 | population_estimate = {{increase neutral}} 38,131,104 <ref>{{Cite web|last=Government of Canada|first=Statistics Canada|date=June 17, 2021|title=The Daily — Canada's population estimates, first quarter 2021|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/210617/dq210617c-eng.htm|access-date=August 5, 2021|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> | population_census = 35,151,728<ref>{{Cite web |date=February 8, 2017 |title=Population size and growth in Canada: Key results from the 2016 Census |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210133245/https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |archive-date=February 10, 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=February 8, 2017}}</ref> | population_estimate_year = Q1 2021 | population_census_year = 2016 | population_estimate_rank = 37 | population_density_km2 = 3.92 | population_density_sq_mi = 10.15<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 185 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.979&nbsp;</br>триллион<!--end nowrap:-->}}<ref name="IMFWEOCA">{{Cite web |date=April 2021 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 6, 2020 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2021 | GDP_PPP_rank = 15 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $51,713<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.883{{nbsp}}</br>триллион}}<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_rank = 9 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $49,222<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 18 | Gini = 30.3 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/chart/5OdN |access-date=July 16, 2021 |publisher=[[OECD]] |accessdate=August 28, 2021 |archivedate=February 6, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206153745/https://data.oecd.org/chart/5OdN }}</ref> | HDI = 0.929 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |year=2020 |title=Human Development Report 2020 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en |access-date=December 15, 2020}}</ref> | HDI_rank = 16 | currency = [[Канадын доллар]] ($)</br> | currency_code = CAD | utc_offset = −3.5 — −8 | utc_offset_DST = −2.5 — −7 | date_format = {{abbr|жжжж|жэл}}-{{abbr|һһ|һара}}-{{abbr|үү|үдэр}}&nbsp;([[Манай эрин|AD]])<ref>The [[Government of Canada]] and [[Standards Council of Canada]] prescribe [[ISO 8601]] as the country's official all-numeric date format: {{Cite book |author=Public Works and Government Services Canada Translation Bureau |author-link=Public Services and Procurement Canada |url=https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 |title=The Canadian style: A guide to writing and editing |year=1997 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-276-6 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 97] |chapter=5.14: Dates |chapter-url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tcdnstyl-chap?lang=eng&lettr=chapsect5&info0=5.14}} The {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yy|year}} and {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yy|year}} formats also remain in common use; see [[Date and time notation in Canada]].</ref> | drives_on = баруун | calling_code = +1 | cctld = [[.ca]] | royal_anthem = "[[Бурхан хатан хааные авраарай|God Save the Queen]]"<ref>{{Cite web |title=Royal Anthem |date=August 11, 2017 |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |access-date=December 18, 2020 |publisher=Government of Canada |accessdate=August 28, 2021 |archivedate=December 6, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201206190257/https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html }}</ref> <div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]]</div> |today=}} '''Канада''' ({{lang-en|Canada}}) — [[Хойто Америкэ|Хойто Америкын]] хойто хэһэгэй ехэнхи нютаг дэбисхэрые эзэлэн оршодог. Зүүн талаараа [[Атлантын далай]], баруун талаараа [[Номгон далай]], хойто талаараа [[Хойто мүльһэн далай]]нуудаар тус тус хүреэлэгдэнэ. Нютаг дэбисхэрээрээ дэлхэйдэ хоёрто ородог<ref name="cia_factbook">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=The World Factbook: Canada |date=[[2006-05-16]] |accessdate=2007-05-06 |archivedate=2019-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html }}</ref>. Канада баруун хойто ба урда талаараа АНУ-тай хилэ залгана. Мүнөөнэй Канадын нютаг дэбисхэртэ олон мянган жэлэй турша олон обог аймагай [[Унаган Америкынхид|унаган эрхэтэд]] амидаржа байгаа. XV зуунай һүүлһээ [[Британи]], [[Франци]]ин аялагша, шэнжэлэгшэнэр Атлантын далайн эрьеэ шудалжа, һүүлдэ һуурижаба. [[Долоон жэлэй дайн]]ай дараа [[1763 он]]до Франци өөрынгөө Хойто Америкэдэхи колонинудаа бараг бүгэдые алдаһан байна. [[1867 он]]до Британиин гурбан колони холбоо үүсхэһэнээр Канада дүрбэн можоһоо тогтоһон холбооной эзэмшэл газар болобо.<ref>{{cite web | title = Territorial evolution | work = Atlas of Canada | publisher = Natural Resources Canada | url = http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09 | quote = In 1867, the colonies of Canada, Nova Scotia and New Brunswick are united in a federal state, the Dominion of Canada.... | archivedate = 2007-08-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070809154930/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol }}</ref><ref>{{cite web| title = Canada: History| work = Country Profiles | publisher = Commonwealth Secretariat | url =http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145152/history/ | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09| quote = The British North America Act of 1867 brought together four British colonies&nbsp;... in one federal Dominion under the name of Canada.}}</ref><ref>{{cite web | last = Hillmer | first = Norman | authorlink = | coauthors = W. David MacIntyre | title = Commonwealth | work = Canadian Encyclopedia | publisher = Historica Project | url = http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 | format = html | accessdate = 2007-10-09 | quote = With CONFEDERATION in 1867, Canada became the first federation in the British Empire&nbsp;... | archivedate = 2005-03-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050328234643/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 }}</ref> Холбоондо бусад можо, нютаг бага багаар нэмэгдэн орһоноор [[1931 он]]ой Вестминстерэй тогтоолоор Канада Нэгэдэһэн Хаанта Уласһаа автономито байдалаа улам нэмэгдүүлээ. [[1982 он]]до Канадын актаар Британиин парламентһаа хуули зүйн хамааралаа бүрин таһалаа. Канада арбан можо, гурбан хизгаарһаа тогтоһон холбооной улас болоод парламентын засаглалтай арадшалһан, үндэһэн хуулита хаанта улас юм. Түрын тэргүүниинь Хатан хаан [[II Елизавета]]. [[Англи хэлэн|Англи]], [[франци хэлэн|франци]] гэһэн албан ёһоной хоёр хэлэтэй болоод олон үндэһэтэн угсаатан амидардаг. Канада технологиин хубида үндэр хүгжөөһэн, ажаүйлэдбэрижэлһэн орон болоод юрэнхыдөө өөрын байгаалиин баялиг, мүн [[АНУ]]-тай хэдэг худалдаан дээрээ тулгуурилһан [[эдэй засаг]]тай юм. == Нэрын гаралга == [[Изображение:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|мини|слева|[[Жак Картье]]]] ''Канада'' гэһэн нэрэ [[Гэгээн Лаврентиин гол|Гэгээн Лаврентиин]] [[ирокезууд]]ай хэлэнэй «тосхон» гү, али «һуурин» гэһэн удхатай ''каната'' гэһэн үгэһөө гаралтай. 1535 ондо мүнөөнэй [[Квебек хото|Квебек хотын]] бүһэ нютагта амидаржа байһан оршон һуугшад шэнжэлэгшэ [[Жак Картье]]да Стадакона тосхон хүрэхэ замые заахадаа энэ үгые хэрэглэбэ.<ref>{{cite book | first = Bruce G. |last = Trigger | coauthors = Pendergast, James F. | year = 1978 |chapter=Saint-Lawrence Iroquoians | title = Handbook of North American Indians Volume 15 | location= Washington |publisher= Smithsonian Institution | pages= pp. 357–361 | id = OCLC 58762737}}</ref> Картьер 'Канада' гэдэг үгые хэрэглэхэдээ зүбхэн тэрэ тосхониие буса Стадаконагай ахалагша Доннаконада харьяалагдаха бүхы нютаг дэбисхэртэ хамаатуулжа хэрэглэбэ. 1545 он гэхэдэ Европын ном, газарай зураг дээрэ энэ бүһэ нютагые Канада гэжэ бэшэжэ эхилхэ болобо.<ref>{{cite web | url = http://www.gutenberg.org/files/12356/12356-h/12356-h.htm | title = Relation originale de Jacques Cartier | publisher = Tross (1863 edition) | author = Jacques Cartier | date = 1545 | accessdate = 2007-02-23}}</ref> Франциин [[Шэнэ Франци|Канадын]] колони гэжэ Гэгээн Лаврентиин голой уташань оршохо Шэнэ Франциин хэһэг болон [[Ехэ Нуурнууд]]ай хойто эрьеэ хэлэжэ байба. Һүүлдэ энэ газар [[Дээдэ Канада]], [[Доодо Канада]] гэһэн Британиин хоёр колони болон хубаагдаһан болоод 1841 ондо Британиин Канада можо болон нэгдэбэ. 1867 ондо [[Канадын Холбоо]] байгуулагдахада ''Канада'' гэһэн нэрэ бүхэли уласта хэрэглэгдэхэ болоһон болон ''[[Доминион]]'' гэһэн нэрые тус уласай титул болгон олгобо.<ref>J. E. Hodgetts. 2004. «Dominion». ''Oxford Companion to Canadian History'', Gerald Hallowell, ed. (ISBN 0-19-541559-0) Toronto: Oxford University Press; p. 183: «The title conferred on Canada by the preamble to the Constitution Act, 1867, whereby the provinces declare 'their desire to be federally united into one Dominion under the Crown of the United Kingdom'.»</ref> 1950-яад он хүрэтэр тус уласые ''Канадын Доминион'' гэхэ түгээмэл байгаа. Канада Британиһаа улас түрын автономито байдалаа баталгаажуулжа абаһанаар холбооной засагай газар хуулиин баримта бэшэг, хэрээнүүдтэ ''Канада'' гэһэн нэрые улам бүри ехэ хэрэглэхэ болоһон. 1982 оной [[Канадын акт]]да зүбхэн «Канада» нэрлэжэ байха болоод энэ нэрэнь одоо ганса хуули ёһоной (хоёр хэлэн дээрэхи) нэрэ болоһон. 1982 ондо тус уласай үндэһэнэй баяр Доминионой үдэрые [[Канадын үдэр]] болгон нэрыень хубилгаһанаар энэ нэрые батадхаһан юм. == Түүхэ == === Анханай үндэһэтэн === [[Изображение:Voyageur canoe.jpg|мини|слева|Ангай арһанай худалдаан XIX зуун хүрэтэр Канадын эгээн шухала һалбари байгаа]] [[Унаган америкынхид|Анханай үндэһэтэн]] ба [[инуитууд]]ай уламжалалаар унаган эрхэтэд саг хугасаанай эхин үеһөө хойшо нютагтаа оршон һууһаар ерээ һэн. Археологиин шудалгаһаа үзэхэдэ 26,500 жэлэй урда хойто [[Юкон]]до, 9,500 жэлэй үмэнэ урда [[Онтарио]]до хүн байһаниие баталдаг.<ref>{{cite journal | last = Cinq-Mars | first = J. | year = 2001 | title = On the significance of modified mammoth bones from eastern Beringia | journal = The World of Elephants&nbsp;– International Congress, Rome | url = http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | accessdate = 2006-05-14 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | archivedate = 2005-01-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf |date=2005-01-05 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf |accessdate=2015-04-20 |archivedate=2005-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf }}</ref><ref>{{cite web |author=Wright, J.V |publisher= Canadian Museum of Civilization Corporation |url=http://www.civilization.ca/archeo/hnpc/npvol04e.html |title=A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes|date=[[2001-09-27]]|accessdate=2006-05-14}}</ref> МЭ 1000 оной оршомдо [[викингүүд]] Л’Анс-о-Медоузда богони хугасаагаар һуурижаха үедэ европынхид түрүүшынхиеэ Америкэдэ хүл табяа. Канадын Атлантын далайн эрьеэ дараань 1497 ондо [[Жон Кабот]] [[Англи]]ин түлөө нээжэ шудалһан бэлэй<ref>{{cite encyclopedia |year= |title = John Cabot = |encyclopedia= Encyclopædia Britannica Online |publisher= Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/eb/article-9018457/John-Cabot}}</ref> болон 1534 ондо [[Жак Картье]] Франциин түлөө шудалһан.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia= World book Encyclopedia |title= Cartier, Jacques |accessdate=2007-09-01 |publisher= World Book, Inc.|id= ISBN 0-7166-0101-X }}</ref> Нэгэ зуунай турша [[баск]]ын халим агнуушад болон загаһашад [[Ньюфаундлэндын ехэ эрье|Ехэ эрье]], Квебекэй [[Тадуссак]]ай хоорондохи бүһэ нютагые уларилай шанартай ашаглажа байгаа.<ref>{{cite encyclopedia |year= 2007 |title= Basques |encyclopedia= The Canadian Encyclopedia |publisher= Historica |url= http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 |accessdate=2015-04-20 |archivedate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111014061733/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 }}</ref> === Шэнэ Франци === Франциин шэнжэлэгшэ [[Самюель де Шамплен]] 1603 ондо ерэжэ, 1605 ондо [[Шэнэ Шотланд]]иин [[Порт Рояль]] хото, 1608 ондо [[Квебек хото|Квебек хотын]] һууриие тус тус табижа Европын анханай байнгын һуурин газарнуудые байгуулаа. Эдэнь һүүлдэ [[Акади]] ба Канадын ниислэл хотонууд болоһон. Шэнэ Франциин франциинхи колонизаторнууд болохо ''Canadiens'' [[Гэгээн Лаврентиин гол]]ой нугада олоноор һуурижаһан болбол акадишууд мүнөөнэй [[Далайн можонууд]]та нютаглаһан. Энэнэй зэргэсээ Франциин үһэтэй арһанай худалдаашад ба [[Рене-Робер Кавелье де Ла Саль]] мэтэ католик миссионернүүд Ехэ Нуурнууд, [[Гудзон булан]], [[Миссисипи мүрэн|Миссисипиин уһанай хагалбариһаа]] эхилээд [[Луизиана|Шэнэ Франциин Луизиана]] хүрэтэр газар нютагые нээн шудалаа һэн. Үһэтэй арһанай худалдаанда табиха хиналтаһаа боложо [[Франци-Индеецүүдэй дайн]] дэгдэһэн юм. === Британиин захиргаан === [[Файл:Benjamin West 005.jpg|thumbnail|right|[[Франци-Индеецүүдэй дайн|Долоон жэлэй дайнай]] нэгэ хэһэг болохо 1759 ондо Квебек хотодо болоһон Авраамын талын тулалдааниие харуулһан ''«Генерал Вольфын үхэл»'' зураг]] Англишууд 1610 оной оршом [[Ньюфаундленд арал|Ньюфаундлендтэ]] загаһан агнууриин һуурингууд байгуулжа, урда зүгтэ [[арбан гурбан колони]]ие колонизировалжа эхилһэн. 1689—1763 ондо [[Франци-Индеецүүдэй дайн|колони хоорондын дайн]] дүрбэн удаа гараһан. Эхэ газарай [[Шэнэ Шотланд]] 1713 оной Утрехтын хэрээгээр Британиин захиргаанда шэлжэһэн; [[Франци-Индеецүүдэй дайн|Долоон жэлэй дайнай]] дараа [[1763 оной Парисай хэрээ]]гээр Канада болон Шэнэ Франциин ехэнхи хэһэгые [[Британиин эзэнтэ гүрэн|Британида]] табижа үгэбэ. 1763 оной эзэн хаанай тунхаглалаар Шэнэ Франциһаа [[Квебек]] можые таһадан абажа, [[Кейп-Бретон арал|Кейп-Бретон арaлые]] Шэнэ Шотландтай нэгэдхэбэ. Мүн тэрэшэлэн энэ тунхаглалаар [[франкоканадынхид]]ай хэлэн, шажан шүтэлгын эрхые хизгаарлаһан байна. 1769 ондо Сен-Жан арал ({{lang-fr|Ile Saint-Jean}}, мүнөөнэй [[Принц Эдвардын арал]]) тусдаа колони болоһон. Квебектэ хэрэлдээн гарахаһаа һэргылжэ, 1774 ондо «Квебек тухай хуули» гаргажа Квебекэй нютаг дэбисхэрые Ехэ нуурнууд болон [[Огайо|Огайо голой хүнды]] хүрэтэр тэлэжэ, [[франци хэлэн]], [[католик шажан]], Франциин эрхэтэнэй эрхэ зүйе Квебектэ һэргэбэ. Энэ арга хэмжээ Арбан гурбан колониин олон ажаһуугшадай уур хилэн бусалгажа, [[Америкын хубисхал]] гарахада түлхэсэ болоһон юм.<ref>{{cite web | author= |publisher= |title= Wars on Our Soil, earliest times to 1885 |accessdate=2006-08-21 |url=http://www.civilization.ca/cwm/gallery1/revolution2_e.html}}</ref> [[Парисай хэрээ (1783)|1783 оной Парисай хэрээгээр]] Америкын тусгаар тогтонолые хүлеэн зүбшөөржэ, Ехэ нуурнуудһаа урдахи нютаг дэбисхэрые [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]та үгэбэ. 50,000 оршом Ехэ Британиин [[роялизм|лоялистууд]] АНУ-һаа тэрьелжэ Канада руу гараба.<ref name="moore">{{cite book |first= Christopher |last=Moore |year=1994 |title=The Loyalist: Revolution Exile Settlement |publisher=McClelland & Stewart |location= Toronto |id=ISBN 0-7710-6093-9}}</ref> [[Далайн можонууд]]тахи лоялистуудай һуурингуудые дахин зохёон байгуулха хүреэндэ [[Нью-Брансуик]]ые Шэнэ Шотландһаа һалгаһан. Квебек можодохи англи хэлэтэ лоялистуудай сэдьхэл һанаае түбшэдхэхын тулада, 1791 оной Үндэһэн хуулиин актаар тус можые франци хэлэтэ [[Доодо Канада]], англи хэлэтэ [[Дээдэ Канада]] гэжэ хубаажа, тус бүридэнь өөрынгөө хуули тогтоохо хуралтай байха эрхые олгобо. === XIX зуун === [[Файл:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|right|200px|thumbnail|«Холбооной эсэгэнэр», зурааша Роберт Харрис, Шарлоттаунай хурал ба Квебекэй хуралай нэгэдэл]] Канада (Дээдэ, Доодо) АНУ болон Британиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо дэгдэһэн [[Англи-америкын дайн|1812 оной дайнай]] гол фронт болоһон. Канадые хамгаалһан Британиин Хойто америкынхидай дунда эб нэгэдэлэй мэдэрэмжэ түрүүлбэ. 1815 ондо Британи болон [[Ирланд]]һаа маша олон сагаашад Канада руу субаха болобо. XIX зуунай эхиндэ [[Модо бэлэдхэл|модоной ажахы]] ажа холбогдолоороо ангай арһанай худалдаанһаа дабажа гараһан байгаа. Харюусалгатай засагай газарые хүсэжэ байһан тула 1837 оной буһалгаан дарагдахада хүрэбэ. Даремэй тайланда ({{lang-en|Durham Report}}) харюусалгатай засагай газарые байгуулжа, франкоканадынхидые Британиин соёлдо хамтадхахые зүблэһэн ажа.<ref name="ce_durhamreport">{{cite web |author=David Mills |publisher= Historica Foundation of Canada |url=http://www.canadianencyclopedia.ca/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0002473 |title=Durham Report |accessdate=2006-05-18}}</ref> 1840 оной Холбооной акт Канада можонуудые Канадын нэгэдэһэн можодо нэгэдхэһэн. Англо-, франкоканадынхид францишуудай эрхые һэргээхын түлөө ассемблейда хамтадаа ажаллажа байба. 1849 он гэхэдэ Британиин Хойто Америкын бүхы можын хэмжээндэ харюусалгатай засагай газар байгуулагдаба. 1846 ондо Британи, АНУ хоёр [[Орегоной хэрээ]]дэ гарай үзэг зураһанаар Орегоной хилын маргааниие эцэс болгожо, хилые баруун зүгтэ 49-р үргэригэй утаашань тогтоожо, [[Ванкувер арал|Ванкувер аралай колони]] болон [[Британиин Колумби|Британиин Колумбиин колонидохи]] Британиин колонинуудта зам гаргаһан бэлэй. Канада Рупертын газар болон [[Хойто мүльһэн далай]]н бүһэ нютагые эзэмшэхын тулада баруун зүгтэ хайгуулын субарал экспедици эльгэбэ. Түрэлтын хуби үндэр байһан тула Канадын хүн зон хурдан ехэдхэһэн. Харин Британиһаа ерэжэ байһан сагаашадай тоо [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]] уруу гараха сагаашад, илангаяа [[Шэнэ Англи]] руу нүүжэ байһан франкоканадынхидай тоогоор тэглэгдэжэ байба. [[Файл:Canada provinces evolution.gif|thumbnail|left|250px|Холбоо байгуулагдаһанһаа хойшохи Канадын нютаг дэбисхэрэй хубилалтын харуулһан хүдэлөөнтэй газарай зураг]] Үндэһэн хуулиин хэд хэдэн хуралай дараа, 1867 оной Үндэһэн хуулиин актаар 1867 оной долодугаар һарын 1-ндэ Канада нэрын доро [[Онтарио]], [[Квебек]], [[Шэнэ Шотланд]], [[Нью-Брансуик]] гэһэн дүрбэн можо бүхы нэгэ Доминион байгуулан Холбооной үндэһэн һууриие табиһан бэлэй.<ref>{{cite book | last=Farthing |first= John |title= Freedom Wears a Crown |location= Toronto |publisher=Kingswood House |date=1957 |id = ASIN B0007JC4G2}}</ref> Канада Рупертын газар болон Баруун хойто нютагые хиналтадаа абажа, [[Баруун Хойто Нютаг дэбисхэр]]ые байгуулһан болоод тэндэхиин [[Канадын метисүүд|метисүүдэй]] (Métis) гомдол [[Улаан голой бодолго]] гарахада хүргэһэн болоод энэ бодолгын дүндэ 1870 оной долодугаар һарада [[Манитоба]] можые байгуулба. Британиин Колумби ба Ванкувер арал (1866 ондо нэгэдэжэ Ванкувер арал ба Британиин Колумбиин Нэгэдэһэн колонинууд болоһон бэлэй), [[Принц Эдвардын арал]]ай колони 1871, 1873 ондо тус тус Холбоондо нэгэдхэһэн. [[Канадын юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]] [[Джон Александер Макдональд|Джон А. Макдональдын]] ударидаһан [[Канадын Консерватив нам|консерватив нам]] дүнгэжэ бии боложо байһан Канадын үйлэдбэрилэлэй һалбариие хамгаалхын тулада тарифай үндэһэнэй бодолго хэрэгжүүлһэн. Баруунай нээхын тулада засагай газар түби дамнаһан гурбан түмэр замай (эгээн алдартайнь [[Канадын Номгон Далайн түмэр зам]]) барилгын ажалые санхүүжүүлжэ, Доминионой «Газар тухай акт» гарган эрьедтэ тала нютагта һуурижаха боломжые нээжэ үгэһэн болоод энэ нютаг дэбисхэртэ эрхэ мэдэлээ батадхахын тулада [[Канадын эзэн хаанай морито сагдаа|Баруун-Хойто нютаг дэбисхэрэй морито сагдаа]] байгуулба. 1898 ондо Баруун Хойто нютаг дэбисхэртэ гараһан [[Клондайкай алтанай халуурал|Клондайкын алтанай халуурал]] дараа Канадын засагай газар [[Юкон]]ой нютаг дэбисхэрые байгуулһан. [[Канадын Либерал нам|Либерал]] [[Канадын юрэнхы сайд|юрэнхы сайд]] [[Уилфрид Лорье]]гэй ударидалга доро Европын эхэ газарай сагаашад тала нютагта һуурижаһан аад 1905 ондо [[Альберта]], [[Саскачеван]] можонууд байгуулагдаба. === Автономито Канада === [[Изображение:Canadian tank and soldiers Vimy 1917.jpg|мини|слева|1917 ондо Канадын сэрэгүүд [[Вими шэлын тулалдаан]]да илалта байгуулһан юм.]] 1914 ондо Британи дайн зарлахада Канада Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда автоматаар орожо, һайн дурынхидые (волонтёрнүүдые) Урда фронт руу эльгээһэн [[Вими шэлын тулалдаан]]да томохон үүргэ гүйсэдхээ һэн. Канадын консерватив Юрэнхы сайд [[Роберт Борден]] франци хэлэтэ квебекшүүдэй эсэргүүсэлые үлэ хайхаран сэрэгэй албые заабал хааха алба болгоһоноор [[1917 оной сэрэг таталгын хёморол]]ые дэгдээбэ. 1919 ондо Канада Британиһаа тусдаа [[Үндэһэтэнүүдэй лигэ]]дэ оролсууһан болон 1931 ондо [[Вестминстерэй тогтоол]]оор Канадын тусгаар тогтонолые баталгаажуулаа һэн. [[Ехэ уналта]] Канадын бүхы нютагта эдэй засагай хүндэрэл асарба. Энэнэй харюуд [[Альберта]], [[Саскачеван]]дахи [[Хоршоололой Хамтын Нүхэрлэлэй Холбоо]] (ХХНХ) 1940-1950-яад ондо Томми Дугласай анха һанаашалһан халамжын уласые анха зүгнөө. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үеэр Британи Германида дайн зарлаһанһаа хойшо гурба хоногой дараа Канада Либерал Юрэнхы сайд [[Уильям Лайон Макензи Кинг]]ын ударидалга доро Германида хараата бусаар дайн зарлаһан. Канадын армиин түрүүшын анги нэгэдхэлнүүд 1939 оной арбанхоёрдугаар һарада Британида ерэсхээһэн юм.<ref name="stacey">{{cite book | last = Stacey |first= C.P.| authorlink =C.P. Stacey | title=History of the Canadian Army in the Second World War | publisher = Queen's Printer | year= 1948}}</ref> Канадын сэрэг [[Атлантын Далайн тулалдаан (1939-1945)|Атлантын Далайн тулалдаан]], нуран унаһан 1942 оной Францидахи [[Дииппиин добтолго]], [[Холбоотоной Италиие эзэлхэ ажаллалга]], D-үдэрэй Нормандиин буулга, [[Нормандиин тулалдаан]], 1944 оной [[Шэлдтын тулалдаан]] зэргэдэ шухала үүргэ гүйсэдхэбэ. Нидерландые эзэлэгдэһэнэй дараа дайнай үеэр тус уласай хаанай гэр бүлые орогнуулжа байһанайхинь түлөө [[Нидерланд]] Канадада талархал хүргэһэн болон Нидерландые [[Нацис Германи]]һаа сүлөөлхэдэ манлайлжа, томохон хуби нэмэри оруулһанайхи түлөө талархаһанаа элирхылһэн. Канадын ажаүйлэдбэри Канада, Британи, Хитад, [[Зүблэлтэ Холбоо]]до зорюулан сэрэгэй зорюулалтатай техника, хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ байһан тула эдэй засаг сэсэглэн хүгжөө һэн. Квебектэ [[1944 оной сэрэг таталгын хёморол|сэрэг таталгын хёморол]] дахин дэгдэһэншье гэһэн Канада дэлхэйдэ томдоо орохо зэбсэгтэ хүсэнтэйгээр дайниие дүүргэгдэһэн.<ref name="stacey"/> 1945 ондо дайнай үеэр Канада [[Нэгэдэһэн Үндэһэнэй Байгуулга]]да оруулсаһан анханай уласуудай нэгэ болоһон. 1949 ондо [[Ньюфаундленд ба Лабрадор|Ньюфаундленд]] Холбоондо нэгэдээ. Дайнай дараа Канада сэсэглэн хүгжэжэ, эдэй засаг үргэжэжэ тэлэһэнээр [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараахи түрэлтын орьёл үе|хүүгэд олоноор түрэжэ]], дайнай хүлдэ нэрбэгдэһэн Европын уласуудһаа сагаашадай татаха болобо.<ref>{{cite web | author= Harold Troper |publisher= Ontario Institute for Studies in Education |url=http://ceris.metropolis.net/Virtual%20Library/Demographics/troper1/troper1.html |title=History of Immigration to Toronto Since the Second World War: From Toronto 'the Good' to Toronto 'the World in a City' |date=2000-03 |accessdate=2006-05-19}}</ref> === Мүнөө үе === [[Лестер Пирсон]], [[Пьер Трудо]] хоёрой дараалан гаража ерэһэн [[Канадын либерал нам|Либерал]] засагай газарнуудай ударидалга доро Канадын шэнэ онсолиг сарай бүрилдэн бии болобо. Канада мүнөөнэй [[Канадын далбаа|агша модоной набшата далбаагаа]] 1965 ондо баталһан. Үлүү хатуу байра һууритай франци хэлэтэ Квебекэй харюуда холбооной засагай газар [[1969 оной Канадын албан ёһоной хэлэнүүд тухай акт]]аар албан ёһоной хоёр хэлэтэй болобо. 1967, 1976 ондо илгабарилан гадуурхаха үзэлгүй [[Канададахи сагаашалал|сагаашалалай хуулинууд]] баталжа, 1971 ондо олон соёлһоо бүридэһэн улас болохо бодолго ябуулжа эхилһэнээр; Европо буса сагаашадай дабалгаа тус уласай нюур сарайе хубилаа һэн. [[Медикэр (Канада)|Ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгэ]], [[Канадын тэдхэбэриин түлэблэлгэ]], [[Канадын оюутанай зээл]], [[Канадын хүрэнгэ оруулалга|Гадаадын хүрэнгэ оруулалгые хинаха алба]], [[Үндэһэнэй эршэм хүсэнэй хүтэлбэри]] зэргэ социал-демократ хүтэлбэринүүд 1960-1970-аад ондо бии болоһон болобошье можын засагай газарнууд, илангаяа Квебек, Альбертагай засагай газарнууд эдэнэй олонхиие өөрһэдын харьяалха асуудалда хамааралсалгаһаа оролсоһон ябадал гэжэ үзэжэ эсэргүүсэһэн байна. Эсэстэнь Юрэнхы сайд Трудогоор ударидуулһан үндэһэн хуулиин хуралнууд боложо, эдэнэй үрэ дүндэ үндэһэн хууляа Британиһаа тусгаарлан 1982 оной Үндэһэн хуулиин актда хуби хүнэй эрхэ дээрэ тулгуурилһан [[Канадын эрхэ сүлөөнэй харти]]ие гаргаһан ажа һэн. Канадашууд ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгын тогтолсоогоороо, тэрэшэлэн олон соёл, хүнэй эрхэдэ уялгатай байдагаараа бахархадаг.<ref name="bickerton">{{cite book |author=Bickerton, James & Gagnon, Alain-G & Gagnon, Alain (Eds). |title=Canadian Politics |publisher=Broadview Press |edition=4th edition |location=Orchard Park, NY |id=ISBN 1-55111-595-6 |year=2004}}</ref> Квебек 1960-аад оной [[Аргаахан хубисхал]]ай ябасада ниигэм, эдэй засагай маша ехэ хубилалтада ороһон. [[Жан Лесаж]]ай ударидаһан [[Квебекэй үндэһэнэй үзэл]]тэнүүд автономи эрхые үргэжүүлхэ шахалта үзүүлжэ эхилһэн.<ref name = "QR">{{cite web |last= Bйlanger |first= Claude |publisher= Marionopolis College, Montreal |url= http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |title= Quiet Revolution |work= Quebec History |date= 2000-08-03 |accessdate= 2008 |archivedate= 2008-02-02 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080202045040/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm }}</ref> Радикал үзэлтэй [[Квебекэй сүлөөлхэ фронт]] 1970 ондо Квебекэй бэе даанги байдалые шаардажа бүмбэгэ дэлбэлжэ, хүн хулгайлһанаар [[арбадугаар һарын химарал]]ые дэгдээһэн. Үлүү аядуу үзэлтэй [[Рене Левеск]]ын [[Квебекэй нам]] (''Parti québécois'') 1976 ондо түрын эрхэдэ гаража, 1980 ондо Квебекэй [[бүрин эрхэтэ улас|бүрин эрхэтэ байдалай]] талаар бүхы ниитын һанал хураалта ябуулһан болобошье амжалта олоогүй юм. [[Брайан Малруни]]ин [[Канадын дэбжэлтэтэ консерватив нам|дэбжэлтэтэ консерватив намай]] засагай газар 1989 ондо [[Мич нуурай зүбшэлсэл]]өөр Квебекые "онсолиг ниигэм" гэһэн үндэһэн хуулида хүлеэн зүбшөөрхые оролдоһон болобошье амжалтагүй болоо һэн. Үндэһэн хуулиин маргаанаар дэгдэһэн бүһын хурсадамал байдал бүһын шэнэхэн намууд болохо [[Люсиан Бушар]]аар ударидуулһан [[Квебекэй блок]] (''Bloc québécois'') болон Баруун Канадын [[Престон Мэннинг]]ээр ударидуулһан [[Канадын Шэнэшлэлэй нам]]да Дэбжэлтэтэ консерватившуудые 1993 оной холбооной һунгууляар табадугаар байра руу ухарааха боломжо үгөө. 1995 ондо ябагдаһан [[1995 оной Квебекэй бүхы ниитын һанал асуулга|Квебекэй бүрин эрхэтэ байдал тухай хоёрдохи удаанай бүхы ниитын һанал асуулга]] 50,6 : 49,4 гү, али маша үсөөхэн хубяар татгалзаһан дүн гараа.<ref name="dickinson">{{cite book |first= John Alexander |last=Dickinson |coauthors=Young, Brian |year=2003 |title=A Short History of Quebec |publisher=McGill-Queen's University Press |edition=3rd edition |location= Montreal |id=ISBN 0-7735-2450-9}}</ref> 1997 ондо Канадын Дээдэ Шүүхэ али нэгэ можо дангаараа тусгаарлахые үндэһэн хуулида ниисэхэгүй гэһэн шиидбэри гаргаһан болоод Жан Шретианай Либерал засагай газар хэлэлсэн тохирһон тусгаарлалтын нүхэсэлые зааһан "[[Тодорхой байдалай акт]]" гаргаба.<ref name="dickinson" /> Шэнэшлэлэй нам [[Канадын эбсэл]] болон үргэжэжэ, Дэбжэлтэтэ консерватившуудтай нэгдэн [[Канадын Консерватив нам]]ые 2003 ондо байгуулаа. 2006 оной холбооной һунгууляар Консерватившууд [[Стивен Харпер]]ай ударидалга доро үсөөнхиин засагай газар байгуулхаар һуудалтай һунгагдаһан. Тэрэ жэлэйнгээ һүүлээр Канадын парламент Канадын дотор Квебекшүүд үндэһэтэн гэһэн хүлеэн зүбшөөрхээр [[Квебекшүүд үндэһэтэнэй һанал|бэлэгдэлэй һаналые]] баталаа һэн.<ref>{{cite web | url = http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | title = Quebecers form a nation within Canada: PM | publisher = Canadian Broadcasting Corporation | date = 2006-11-22 | accessdate = 2008-07-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061206004618/http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | archivedate = 2006-12-06 }}</ref> [[File:Oui1995referendum.jpg|thumb|1995 оной Квебекэй бүрин эрхэтэ байдал тухай хоёрдохи удаагай бүхы ниитын һанал асуулга]] Засагай газарай агентлигууд олон жэлэй турша хайхархагүй, зүй бусаар харисажа байһанай уламһаа унаган [[Индеецүүд|Анханай Үндэһэтэнүүд]] 1960-аад ондо холбооной шүүхэдэ [[Унаган эрхэтэдэй газарай нэхэмжэлэл|газар нэхэмжэлжэ]] үргэдэл гаргахада хүргэһэн болоод уламаар түүхэн хэрээнэй эрхүүдээ хүлеэн зүбшөөрүүлхээр холбооной болон можын засагай газарнуудтай хэлэлсээ хэжэ эхилээ. 1990-ээд ондо хэлэлсээнэй удаан ябасада дурагүйсэһэн дурагүйсэлһээ боложо хүсэн хэрэглэһэн мүргэлдөөнүүд гараһан. Тухайлбал [[Окагиин химарал]], [[Иппервошиин химарал]], [[Густафсен нуурай эсэргүүсэл]] гараһан. Гэхыдээ 1999 онд Канада [[Нунавут]]ые байгуулжа [[инуитууд]]ай автономито эрхые хүлеэн зүбшөөрһэн болон [[Британиин Коламби]]дахи [[Нисга'агай эсэсэй хэлэлсээр|Нисга'агай нэхэмжэлэлые]] шиидбэрилбэ. 2008 ондо Канадын засагай газар унаган эрхэтэдые соёлой хубида уусхахын тулада дотуур байртай һургуулинууд байгуулһанайнгаа түлөө албан ёһоор уушалал гуйһан. == Засагай газар ба улас түрэ == [[File:Canadian parliament MAM.JPG|thumb|alt=A building with a central clocktower rising from a block|Канадын [[Оттава]] ниислэл хотодохи Парламентын гүбээ]] Канада [[үндэһэн хуулита хаанта засаг]]тай болон Канадын Хатан хаан [[II Елизавета]] түрын тэргүүн болон [[Канадын Юрэнхы сайд]] засагай газарай тэргүүн юм.<ref>{{cite web |author=Heritage Canada |authorlink=Department of Canadian Heritage |publisher=Heritage Canada |url=http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |title=The Queen and Canada: 53 Years of Growing Together |date=[[2005-04-21]] |accessdate=2006-05-14 |archivedate=2008-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921072211/http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm }}</ref><ref>{{cite web |author=Governor General of Canada |authorlink=Governor General of Canada |publisher=Governor General of Canada |url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |title=Role and Responsibilities of the Governor General |date=[[2005-12-06]] |accessdate=2006-05-14 |archivedate=2007-12-11 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp }}</ref> Тус улас парламентын засаглалтай холбооной тогтолсоо, арадшалалай хүсэтэй уламжалал бүхы парламентын арадшалһан улас юм. Гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэл албан ёһоор, үндэһэн хуулиин ёһoop хатан хаанда хамаардаг.<ref name="DJC">{{cite web|title=Canada's System of Justice: The Canadian Constitution|publisher=Department of Justice Canada|url=http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|quote=The executive power in Canada is vested in the Queen. In our democratic society, this is only a constitutional convention, as the real executive power rests with the Cabinet.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2012-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121226090927/http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html}}<br />{{cite web|title=''Constitution Act 1867''; III.9|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|quote=The Executive Government and Authority of and over Canada is hereby declared to continue and be vested in the Queen.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2006-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=The governor general holds formal executive power within the Queen's Privy Council for Canada, and signs orders-in-council.}}</ref> Гэхыдээ үндэһэн хуулиин концепциин ёһoop хатан хаан ба тэрэнэй томилһон түлөөлэгшэ болохо Канадын Амбан захирагша ехэ түлэб ёһололой шэнжэтэй, улас түрын буса үүргэ гүйсэдхэдэг болон гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые хэрэгжүүлхэ эрхэ Канадын засагай газарай танхимда байдаг.<ref name="CSPS">{{cite web|title=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change|publisher=Canada School of Public Service|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg5_e.html|quote=Under the constitutional convention of responsible government, the powers of the Crown are exercised by Ministers, both individually and collectively.}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Ray T. Donahue|title=Diplomatic Discourse: International Conflict at the United Nations|work=|publisher=Greenwood Publishing Group|url=http://books.google.ca/books?id=zolqhgKCQ5IC&pg=PA204&lpg=PA204&dq=%22symbolic+power%22+monarch+canada&source=web&ots=IXqQnZ7Hg8&sig=afyqd8EUlF4YUlhr5kNKqkYHAtM&hl=en|quote=As Head of State ... Elizabeth II has no political power, only symbolic power}}<br />{{cite web|author=David Stewart|title=Introduction: Principles of the Westminster Model of Parliamentary Democracy|work=Module on Parliamentary Democracy|publisher=Commonwealth Parliamentary Association, Athabasca University|url=http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|quote=the Crown now serves as the ceremonial executive|accessdate=2015-05-04|archivedate=2011-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615165652/http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'':|publisher=Library and Archives Canada|url=http://collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|quote=As Canada is a constitutional monarchy, the symbolic head of the executive is the governor general.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2016-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160215180143/http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html}}</ref> Засагай газар һунгууляар гаража ерэдэг [[Канадын Ниитын Танхим]]ай урда харюусалга хүлеэдэг сайднарһаа бүридэдэг болон Юрэнхы сайд засагай газарые тэргүүлдэг. Юрэнхы сайд голдуу Ниитын Танхимай этигэлые хүлеэһэн намай дарга байдаг. Тиимэһээ Засагай газарые гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые эдибхэтэй хэрэгжүүлэгшэ байгуулга гэжэ үзэдэг.<ref>{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = 25|isbn = 1-55380-031-1}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author= Joseph Magnet|title= Separation of Powers in Canada|work= Constitutional Law of Canada|publisher= University of Ottawa Faculty of Law|url= http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|quote= ... democratic principles dictate that the bulk of the Governor General's powers be exercised in accordance with the wishes of the leadership of that government, namely the Cabinet. So the true executive power lies in the Cabinet.|accessdate= 2015-05-04|archivedate= 2014-09-15|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140915035150/http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author=W.A. Matheson|title=Prime Minister|work=The Canadian Encyclopedia|publisher=|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474|quote=The prime minister is the chief minister and effective head of the executive in a parliamentary system ...|accessdate=2015-05-04|archivedate=2011-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105053737/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474}}<br />{{cite web|author=|title=The Prime Minister|work=By Executive Decree|publisher=National Archives of Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2030-e.html|quote=While the modern governor general has only a nominal influence on the operation of the Canadian government, the prime minister's influence is decisive.}}</ref><ref name="DJC"/> Харюусалгатай засагай газарай заршамуудһаа гаража ерэһэн энэ зохисуулалта<ref>{{cite web|title=Canadian Cofederation: Responsible Government|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/confederation/023001-2974-e.html|quote=The Executive Council would be governed by the leader of the political party that held an elected majority in the Legislative Assembly. That same leader would also appoint the members of the Executive Council. The governor would therefore be forced to accept these "ministers", and if the majority of the members of the Legislative Assembly voted against them, they would have to resign. The governor would also be obliged to ratify laws concerning the internal affairs of the colony once these laws had been passed to the Legislative Assembly.}}<br />{{cite web|title=''The Canadian Encyclopedia'': Responsible Government|publisher=Historica Foundation of Canada|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792|quote=This key principle of responsibility, whereby a government needed the confidence of Parliament, originated in established British practice. But its transfer to British N America gave the colonists control of their domestic affairs, since a governor would simply follow the advice (ie, policies) of responsible colonial ministers.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2011-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111217060429/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792}}<br />{{cite web|author=|title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown|work=|publisher=|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|quote=Responsible government means that the Crown no longer has the prerogative to select or remove Ministers. They are selected and removed by the first Minister—the Prime Minister.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2008-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown}}</ref><ref name="CSPS" /> засагай газарай тогтоборитой байдалые хангажа, Засагай газарай танхимай бусад гэшүүд, сенаторнар, холбооной шүүхын шүүгшэд, хатан хаанай корпорацинууд, засагай газарай агентлигуудай тэргүүнүүд, холбооной болон можын түлөөлэгшэдые томилхоор һунгадаг Юрэнхы сайдай албые тус тогтолсооной эгээн хүсэтэй байгуулгануудай нэгэ болгодог.<ref>{{cite web |author= |title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown |work=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change |publisher=Canada School of Public Service |url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |quote=Ministers are thereby accountable to the Prime Minister who, in the Canadian tradition, has the sole power to appoint and dismiss them. |accessdate=2015-05-04 |archivedate=2008-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown }}</ref> Гэхыдээ хатан хаан ба Амбан захирагша үндэһэн хуулиин химарал гараһан онсогой нүхэсэлдэ онсо эрхээ хэрэгжүүлхэ эрхэтэй юм.<ref name="Forsey">{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Parliamentary Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/parl_gov_02-e.asp|quote=In very exceptional circumstances, the Governor General could refuse a request for a fresh election.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': The Institutions of Our Federal Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/institutions_02-e.asp|quote=But they almost invariably must act on their Ministers’ advice, though there may be very rare occasions when they must, or may, act without advice or even against the advice of the Ministers in office.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Canadian and American Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/can_am_gov_02-e.asp|quote=Yes: in Canada, the head of state can, in exceptional circumstances, protect Parliament and the people against a Prime Minister and Ministers who may forget that "minister" means "servant," and may try to make themselves masters. For example, the head of state could refuse to let a Cabinet dissolve a newly elected House of Commons before it could even meet, or could refuse to let Ministers bludgeon the people into submission by a continuous series of general elections.}}<br />{{cite web|last=Zolf|first=Larry|title=CBC News: ''Boxing in a Prime Minister''|publisher=CBC News|date=2002-06-28|url=http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|quote=The Governor General must take all steps necessary to thwart the will of a ruthless prime minister prematurely calling for the death of a Parliament.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040412233634/http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|archivedate=2004-04-12|accessdate=2015-05-04}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=In exceptional circumstances, the governor general may appoint or dismiss a prime minister.}}<br />{{cite web|title=Governor General of Canada: Role and Responsibilities of the Governor General|publisher=Office of the Governor General of Canada|url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|quote=One of the governor general’s most important responsibilities is to ensure that Canada always has a prime minister and a government in place. In the case of the death of a prime minister, it is the governor general’s responsibility to ensure the continuity of government.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2007-12-11|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp}}<br />{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = 16-17; 34|isbn = 1-55380-031-1}}<br />[http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf MacLeod, Kevin S.; ''A Crown of Maples: Constitutional Monarchy in Canada''; The Queen in Right of Canada; 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102014353/http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf |date=2008-11-02 }}</ref> [[File:Cansenate.jpg|thumb|Сенат танхимай хуралдаанай танхим]] Хоёрдохи олон һуудал абаһан намай дарга һөөргэ хүсэнэй ударидагша болодог болон засагай газарые хинажа байдаг парламентын сэсэ буляалдаанай тогтолсоодо нэгэ гол үүргэ гүйсэдхэдэг. 2007 оной юһэдүгээр һарын 27-һоо хойшо [[Микаэль Жан]] Канадын Амбан захирагшын алба, 2006 оной хоёрдугаар һарын 6-һаа хойшо [[Канадын Консерватив нам]]ай дарга [[Стивен Харпер]] Юрэнхы сайдай алба хашажа байгаа бол, 2006 оной арбанхоёрдугаар һарын 2-һоо хойшо [[Канадын Либерал нам]]ай дарга [[Стефан Дион]] һөөргэ хүсэнэй ударидагшын үүргэ гүйсэдхэжэ байна. [[Канадын парламент|Холбооной парламент]] Хатан хаан (Амбан захирагшаар түлөөлүүлһэн) болон хоёр танхимһаа бүридэдэг. Ниитын танхим һунгууляар бүрилдэдэг бол [[Канадын Сенат]]ай гэшүүд томилогдодог юм.<ref>{{cite web|title=Constitution Act, 1867; IV|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|quote=There shall be One Parliament for Canada, consisting of the Queen, an Upper House styled the Senate, and the House of Commons.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2006-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060614091739/http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative}}</ref><ref>{{cite web|title=Parliament of Canada: About the Governor General of Canada|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www2.parl.gc.ca/Parlinfo/pages/govgeneral.aspx?Language=E&Menu=GG|quote=Parliament is the legislative branch of Government, composed of the Sovereign (represented by the Governor General), the Senate and the House of Commons.}}</ref> Ниитын танхимай гэшүүн бүри һунгуулиин тойрргуудһаа энгын олонхиин һаналаар һунгагдадаг. Юрэнхы һунгуули тогтоһон хугасаанай дагуу дүрбэн жэл тутамда нэгэ удаа болодог гү, али Ниитын танхимай Засагай газарта этигэл үзүүлхэ үгы, гү талаархи һанал хураалтаар Засагай газар этигэл хүлеээгүй тохёолдолдо (ганса үсөөнхиин засагай газар байгуулагдаһан үедэл боломжотой) ээлжэтэ буса һунгуули зарлажа болоно. Һуудалыень бүһэ бүһээр хубаарилһан Сенатай гэшүүдые Юрэнхы сайд һунгажа, Амбан захирагша албан ёһоор томилдог ба тэдэ 75 наһа хүрэтэрээ энэ албые хашадаг. 2006 оной һунгуулиһаа хойшо холбооной парламентда табан нам түлөөлэлтэй байна. Тухайлбал: [[Канадын Консерватив нам]] (эрхэ баригша нам), [[Канадын Либерал нам]] (албан ёһоной һүргэ хүсэн), [[Шэнэ Арадшалһан нам]] (ШАН), ''[[Блок Квебекуа]]'', [[Канадын Ногоон нам]]. Парламентда һуудал абажа байһан бүхы улас түрын намуудай жагсаалта нэлээд ута болоно. Канадын холбооной бүтэсын дамжан үндэһэн хууляар засагай газарай харюусалгые холбооной засагай газар ба арбан можодо хубаарилһан. Эдэ можын нэгэ танхимта хуули тогтоохо байгуулгануудынь холбооной Ниитын танхимтай адли парламентын хэлбэреэр үйлэ ажаллалга ябуулдаг. Канадын гурбан нютаг дэбисхэр мүн хуули тогтоохо байгуулгатай болобошье үндэһэн хуулиин харюусалга можынхиһаа бага болоод бүтэсын хубида зарим талаар өөр (жэшээлбэл Нунавутын хуули тогтоохо хуралда улас түрын намууд байхагүй болон зүбшэлсэлэй үндэһэн дээрэ ажалладаг). == Засаг захиргаанай хубаари == Канада арбан можо, гурбан нютаг дэбисхэрһээ бүридхэһэн холбооной улас болон эдэ бүһэшэлжэ болодог. Баруун Канадын [[Британиин Колумби]] болон [[Канадын тала|тала нютагай гурбан можоһоо]] ([[Альберта]], [[Саскачеван]], [[Манитоба]]) бүридэнэ. [[Түб Канада]] [[Квебек]], [[Онтарио]] можонуудһаа бүридэнэ. [[Канадын Атлантын Далайн Бүһэ]] далайн эрьеын гурбан можо ([[Нью-Брансвик]], [[Принц Эдвардын арал]], [[Шэнэ Шотланд]]), болон [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]]һоо бүридэнэ. [[Зүүн Канада]] гэжэ Түб Канада, Канадын Атлантын Далайн Бүһые хамтадань хэлэдэг. Гурбан нютаг дэбисхэр ([[Юкон]], [[Баруун Хойто нютаг дэбисхэр]], [[Нунавут]]) Хойто Канадые бүридүүлдэг. Можонууд нютаг дэбисхэрһээ үлүү ехэ өөртөө засаха эрхтэй. Можо, нютаг дэбисхэр бүри өөрын бэлэг тэмдэгтэй. Можонууд Канадын ниигэмэй ехэнхи хүтэлбэриие (тухайлбал элүүр мэндэ, болбосорол, халамжа) харюусадаг болон хамтадаа холбооной засагай газарһаа ехэ оролго суглуулдаг дэлхэйдэ бараг ганса бүтэсэ юм. Холбооной засагай газар зарсуулха эрхэ мэдэлээ ашаглан Канадын элүүр мэндэ тухай акт зэргэ үндэһэнэй бодолгые можонуудта хэрэгжүүлжэ болоно. Можонууд эдэ хамрагдахагүй байхаар шиидэжэ болохо болобошье практикада иигэхэ хобор байдаг. Баян, ядуу можонуудай хоорондо үйлэшэлгэ, татабариин харисангы жэгдэ стандартые хангахын тулада холбооной засагай газар тэгшэ байдалые хангаха мүнгэ олгодог. Бүхы можонууд дан танхимта парламенттай болон Канадын Юрэнхы сайдай нэгэн адли һунгагдаһан Юрэнхы сайдаар ударидуулһан, һунгууляар гаража ерэдэг хуули тогтоохо байгуулгатай. Можо бүридэ Хатан хааные түлөөлхэ Канадын Амбан Захирагшатай адли Дэд Захирагша һуудаг. Дэд Захирагша Канадын Юрэнхы Сайдай зүблэһэнөөр томилогдодог болобошье һүүлшын жэлнүүдтэ можын засагай газарнуудтай зүбшэлдэжэ байжа энэ албанда томилхонь улам ехэдхэжэ байна. <center> {| class="wikitable" |- ! colspan="2" | Канадын засаг захиргаанай хубаари |- align=center | colspan="2" | [[Файл:Map Canada political ru.png|700px|безрамки]] |-align="left" | style="margin:auto;" style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''Можонууд <sup>(1)</sup>'''</div> ---- #  [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британиин Колумби]] #  [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]] #  [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]] #  [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]] #  [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио (можо)|Онтарио]] #  [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]] #  [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]] #  [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Принц Эдвардын арал]] #  [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Шэнэ Шотланд]] #  [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]] | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <div class="center">'''Нютаг дэбисхэрнүүд <sup>(1)</sup>'''</div> ---- #  [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон]] #  [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Баруун Хойто нютаг дэбисхэр]] #  [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]] |-align="left" | colspan="2" | ''<small><sup>(1)</sup>зүүн зүгһөө баруун зүг руу</small>'' |} </center> == Зурагай сомог == <gallery> Cntower2.jpg|Торонто, Канадын хамагай томо хото TeslinRiverYukon.jpg|Тэслин гол, Юкон Canada-Hirsche.JPG|Буга </gallery> == Холбооһон == {{commonscat|Canada}} == Зүүлтэ == {{Reflist}} {{G8}} {{Америк}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Канада| ]] [[Категори:Хойто Америкэ]] [[Категори:Британиин хамтын нүхэрлэл]] 8a50dj26w8euiylsp2gn0c7qtebq9i1 Анциклопедиа 0 5908 74593 74526 2026-04-28T15:47:08Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74593 wikitext text/x-wiki '''Анциклопеэди''' ({{lang-en|Unciklopedia}}) — [[нэбтэрхы толи]] бэшэг нь сүлөөтэ агуулгатай, Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензитэй бидэнэй һайн дурын оролсоотойгоор баяшадаг нэбтэрхэй толи юм. Вэб сайт - http://en.uncyclopedia.co. Хэншье оролсожо баяшуулжа болохо, хамагай баялиг, олон хэлэн дээрэхи нэбтэрхэй толиин түсэл, нэбтэрхэй толи. Тухайн мэдээллые өөршэлхэ, баяшуулха боломжо хүн бүридэ нээлтэтэй байдаг. Энэнь өөрын мэдэлээ бусадтай хубаалсаха үргэн боломжые хүн бүхэндэ олгожо байха юм. ==Хэлэнууд== {|border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 80%;" |- |colspan=8 align="center"|'''Uncyclopædia''' - дэмжэдэг хэлэнүүд |- align="center" |colspan=2|'''Код'''||'''Хостинг'''||'''Нэрэ'''||'''Хэлэн'''||'''Орон'''||''' үгүүллүүд'''||'''URL''' |- |colspan=2 align="center"|ar||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||اللاموسوعة||العربية||[[wikipedia:{{countryname|ar}}|{{countryname|ar}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ar}}||<span class="plainlinks">http://beidipedia.wikia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205040805/http://beidipedia.wikia.com/ |date=2008-12-05 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|ast||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Nunyepedia||Asturianu||[[wikipedia:{{countryname|ast}}|{{countryname|ast}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ast}}||<span class="plainlinks">http://nunyepedia.wikia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013205152/http://nunyepedia.wikia.com/ |date=2008-10-13 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|bg||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Оксипедия||Български||[[wikipedia:{{countryname|bg}}|{{countryname|bg}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|bg}}||<span class="plainlinks">http://bg.oxypedia.net/</span> |- |colspan=2 align="center"|bn||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||আনসাইক্ল<br />োপিডিয়া||বাংলা||[[wikipedia:{{countryname|bn}}|{{countryname|bn}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|bn}}||<span class="plainlinks">http://bn.uncyc.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205060439/http://bn.uncyc.org/ |date=2008-12-05 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|bs||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Neciklopedija||Bosanski||[[wikipedia:{{countryname|bs}}|{{countryname|bs}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|bs}}||<span class="plainlinks">http://bs.neciklopedija.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|ca||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Valenciclopèdia||Català||[[wikipedia:{{countryname|ca}}|{{countryname|ca}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ca}}||<span class="plainlinks">http://valenciclopedia.wikia.com/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |align="center"|cmn||align="center"|zh-tw||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||偽基百科||正體中文||[[wikipedia:{{countryname|cmn}}|{{countryname|cmn}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|zhtw}}||<span class="plainlinks">http://uncyclopedia.tw/</span> |- |colspan=2 align="center"|cs||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Necyklopedie||Česky||[[wikipedia:{{countryname|cs}}|{{countryname|cs}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|cs}}||<span class="plainlinks">http://necyklopedie.wikia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517150121/http://necyklopedie.wikia.com/ |date=2008-05-17 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|cy||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Celwyddoniadur||Cymraeg||[[wikipedia:{{countryname|cy}}|{{countryname|cy}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|cy}}||<span class="plainlinks">http://cy.uncyclopedia.org.uk/{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|da||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Spademanns Leksikon||Dansk||[[wikipedia:{{countryname|da}}|{{countryname|da}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|da}}||<span class="plainlinks">http://spademanns.wikia.com/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|de||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Uncyclopedia.de||Deutsch||[[wikipedia:{{countryname|de}}|{{countryname|de}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|de}}||<span class="plainlinks">http://de.uncyclopedia.wikia.com/{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|el||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Φρικηπαίδεια||Ελληνικά||[[wikipedia:{{countryname|el}}|{{countryname|el}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|el}}||<span class="plainlinks">http://frikipaideia.wikia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706064714/http://frikipaideia.wikia.com/ |date=2008-07-06 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|en||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Uncyclopedia||English||[[wikipedia:{{countryname|en}}|{{countryname|en}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|en}}||<span class="plainlinks">http://en.uncyclopedia.co/</span> |- |colspan=2 align="center"|eo||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Neciklopedio||Esperanto||[[wikipedia:{{countryname|eo}}|{{countryname|eo}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|eo}}||<span class="plainlinks">http://neciklopedio.wikia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012123749/http://neciklopedio.wikia.com/ |date=2008-10-12 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|es||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Inciclopedia||Español||[[wikipedia:{{countryname|es}}|{{countryname|es}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|es}}||<span class="plainlinks">http://inciclopedia.wikia.com/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|et||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Ebatsüklopeedia||Eesti||[[wikipedia:{{countryname|et}}|{{countryname|et}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|et}}||<span class="plainlinks">http://ebatsuklopeedia.org/</span> |- align="center" |colspan=2|'''Код'''||'''Хостинг'''||'''Название раздела'''||'''Язык'''||'''Страна'''||'''Статей'''||'''URL''' |- |colspan=2 align="center"|fa||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||نانشنامه||فارسی||[[wikipedia:{{countryname|fa}}|{{countryname|fa}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|fa}}||<span class="plainlinks">http://fa.uncyc.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|fi||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Hikipedia||Suomi||[[wikipedia:{{countryname|fi}}|{{countryname|fi}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|fi}}||<span class="plainlinks">http://hikipedia.info/</span> |- |colspan=2 align="center"|fr||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Désencyclopédie||Français||[[wikipedia:{{countryname|fr}}|{{countryname|fr}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|fr}}||<span class="plainlinks">http://desencyclopedie.wikia.com/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|ga||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Frithchiclipéid||Gaeilge||[[wikipedia:{{countryname|ga}}|{{countryname|ga}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ga}}||<span class="plainlinks">http://ga.uncyc.org/{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|ge||align="center"|<span style="color:#002bb8">Викия</span>||Anciklopedia||ქართული||[[wikipedia:http://en.wikipedia.org/wiki/Georgia (country)|Georgia]]||{{Uncyclopedia pagecount|Georgia}}||<span class="plainlinks">http://anciklopedia.wikia.com/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|gl||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Desgalipedia||Galego||[[wikipedia:{{countryname|gl}}|{{countryname|gl}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|gl}}||<span class="plainlinks">http://desgalipedia.org/{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|got||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Unsaiklopedia||𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺‬||[[wikipedia:{{countryname|got}}|{{countryname|got}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|got}}||<span class="plainlinks">http://unsaiklopedia.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610010714/http://www.unsaiklopedia.org/ |date=2019-06-10 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|he||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||אנציקלופדיה||עברית||[[wikipedia:{{countryname|he}}|{{countryname|he}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|he}}||<span class="plainlinks">http://eincyclopedia.wikia.com/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|hr||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Neciklopediju||Hrvatski‬||[[wikipedia:{{countryname|hr}}|{{countryname|hr}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|hr}}||<span class="plainlinks">http://hr.neciklopedija.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|hu||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Unciklopédia||Magyar‬||[[wikipedia:{{countryname|hu}}|{{countryname|hu}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|hu}}||<span class="plainlinks">http://unciklopedia.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|hy||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Անգրագ<br />իտարան||Հայերեն‬||[[wikipedia:{{countryname|hy}}|{{countryname|hy}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|hy}}||<span class="plainlinks">http://angragitaran.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515011942/http://angragitaran.org/ |date=2019-05-15 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|id||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Tolololpedia||Bahasa Indonesia||[[wikipedia:{{countryname|id}}|{{countryname|id}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|id}}||<span class="plainlinks">http://tolololpedia.wikia.com/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|it||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Nonciclopedia||Italiano||[[wikipedia:{{countryname|it}}|{{countryname|it}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|it}}||<span class="plainlinks">http://nonciclopedia.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|ja||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||アンサイクロペディア||日本語‬||[[wikipedia:{{countryname|ja}}|{{countryname|ja}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ja}}||<span class="plainlinks">http://ansaikuropedia.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|jv||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Ndhablek||Basa Jawa||[[wikipedia:{{countryname|jv}}|{{countryname|jv}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|jv}}||<span class="plainlinks">http://ndhablek.wikia.com/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- align="center" |colspan=2|'''Код'''||'''Хостинг'''||'''Название раздела'''||'''Язык'''||'''Страна'''||'''Статей'''||'''URL''' |- |colspan=2 align="center"|ka||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||ანციკლ<br />ოპედია||ქართული||[[wikipedia:{{countryname|ka}}|{{countryname|ka}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ka}}||<span class="plainlinks">http://anciklopedia.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190611001133/http://anciklopedia.org/ |date=2019-06-11 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|km||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Uncyclopedia.km||ភាសាខ្មែរ||[[wikipedia:{{countryname|km}}|{{countryname|km}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|km}}||<span class="plainlinks">http://km.uncyclopedia.info/</span> |- |colspan=2 align="center"|ko||align="center"|<span style="color:#ff00ff" title="Независимый хостинг">Незав.</span>||백괴사전||한국어‬||[[wikipedia:{{countryname|ko}}|{{countryname|ko}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ko}}||<span class="plainlinks">http://uncyclopedia.kr/</span> |- |colspan=2 align="center"|la||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Necyclopædia/Uncapædia||Latina||[[wikipedia:{{countryname|la}}|{{countryname|la}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|la}}||<span class="plainlinks">http://uncapaedia.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|lb||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Kengencyclopedia||Lëtzebuergesch||[[wikipedia:{{countryname|lb}}|{{countryname|lb}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|lb}}||<span class="plainlinks">http://kengencyclopedia.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140616061618/http://kengencyclopedia.org/ |date=2014-06-16 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|li||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Kwatsjpedia||Limburgs||[[wikipedia:{{countryname|li}}|{{countryname|li}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|li}}||<span class="plainlinks">http://kwatsjpedia.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025002006/http://kwatsjpedia.org/ |date=2020-10-25 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|lo||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||ວິກິພີເດຍ||ລາວ||[[wikipedia:{{countryname|lo}}|{{countryname|lo}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|lo}}||<span class="plainlinks">http://lo.uncyclopedia.info/</span> |- |colspan=2 align="center"|lt||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Juokopedija||Lietuvių||[[wikipedia:{{countryname|lt}}|{{countryname|lt}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|lt}}||<span class="plainlinks">http://juokopedija.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|lv||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Neciklopēdija||Latviešu||[[wikipedia:{{countryname|lv}}|{{countryname|lv}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|lv}}||<span class="plainlinks">http://lv.neciklopedija.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|mg||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Hatsiklopedia||Malagasy||[[wikipedia:{{countryname|mg}}|{{countryname|mg}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|mg}}||<span class="plainlinks">http://hatsiklopedia.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216183934/http://hatsiklopedia.org/ |date=2019-12-16 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|mk||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Википедија||Македонски||[[wikipedia:{{countryname|mk}}|{{countryname|mk}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|mk}}||<span class="plainlinks">http://mk.neciklopedija.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|mo||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Uichipedia||Молдовеняскэ||[[wikipedia:{{countryname|mo}}|{{countryname|mo}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|mo}}||<span class="plainlinks">http://uichipedia.net/{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|ms||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Bodohpedia||Bahasa Melayu||[[wikipedia:{{countryname|ms}}|{{countryname|ms}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ms}}||<span class="plainlinks">http://bodohpedia.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210315112619/http://bodohpedia.org/ |date=2021-03-15 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|nl||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Oncyclopedia||Nederlands||[[wikipedia:{{countryname|nl}}|{{countryname|nl}}]]/[[wikipedia:{{countryname|be}}|{{countryname|be}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|nl}}||<span class="plainlinks">http://oncyclopedia.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|nn||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Ikkjepedia||Nynorsk||[[wikipedia:{{countryname|nn}}|{{countryname|nn}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|nn}}||<span class="plainlinks">http://ikkjepedia.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|no||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Ikkepedia||Norsk||[[wikipedia:{{countryname|no}}|{{countryname|no}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|no}}||<span class="plainlinks">http://ikkepedia.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|oc||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Oisquipèdia||Occitan||[[wikipedia:{{countryname|oc}}|{{countryname|oc}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|oc}}||<span class="plainlinks">http://oisquipedia.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028061350/http://oisquipedia.org/ |date=2020-10-28 }}</span> |- align="center" |colspan=2|'''Код'''||'''Хостинг'''||'''Название раздела'''||'''Язык'''||'''Страна'''||'''Статей'''||'''URL''' |- |colspan=2 align="center"|pl||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Nonsensopedia||Polski||[[wikipedia:{{countryname|pl}}|{{countryname|pl}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|pl}}||<span class="plainlinks">http://nonsensopedia.wikia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106142723/http://www.nonsensopedia.wikia.com/ |date=2007-01-06 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|pt||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Desciclopédia||Português||[[wikipedia:{{countryname|pt}}|{{countryname|pt}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|pt}}||<span class="plainlinks">http://desciclopedia.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|ro||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Neciclopedie||Română||[[wikipedia:{{countryname|ro}}|{{countryname|ro}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ro}}||<span class="plainlinks">http://uncyclopedia.ro/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812123618/https://uncyclopedia.ro/ |date=2020-08-12 }}</span> |-style="font-weight: bold;" |colspan=2 align="center"|ru||align="center"|<span style="color:#ff00ff" title="Независимый хостинг">Незав.</span>||Абсурдопедия||Русский||[[wikipedia:{{countryname|ru}}|{{countryname|ru}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|ru}}||<span class="plainlinks">http://absurdopedia.net/</span> |- |colspan=2 align="center"|sco||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Scotypedia||Scots||[[wikipedia:{{countryname|sco}}|{{countryname|sco}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|sco}}||<span class="plainlinks">http://scotypedia.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200209052705/https://scotypedia.org/ |date=2020-02-09 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|sk||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Necyklopedia||Slovenčina||[[wikipedia:{{countryname|sk}}|{{countryname|sk}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|sk}}||<span class="plainlinks">http://necyklopedia.wikia.com/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|sl||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Butalopedija||Slovenščina||[[wikipedia:{{countryname|sl}}|{{countryname|sl}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|sl}}||<span class="plainlinks">http://butalopedija.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106073127/http://butalopedija.org/ |date=2009-01-06 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|sr||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Нециклопедија||Српски||[[wikipedia:{{countryname|sr}}|{{countryname|sr}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|sr}}||<span class="plainlinks">http://sr.neciklopedija.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108003553/http://sr.neciklopedija.org/ |date=2009-01-08 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|su||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||Goblogpedia||Basa Sunda||[[wikipedia:{{countryname|su}}|{{countryname|su}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|su}}||<span class="plainlinks">http://su.goblogpedia.wikia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820005209/http://su.goblogpedia.wikia.com/ |date=2008-08-20 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|sv||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Psyklopedin||Svenska||[[wikipedia:{{countryname|sv}}|{{countryname|sv}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|sv}}||<span class="plainlinks">http://psyklopedin.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|th||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||ไร้สาระนุกรม||ไทย||[[wikipedia:{{countryname|th}}|{{countryname|th}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|th}}||<span class="plainlinks">http://th.uncyclopedia.info/</span> |- |colspan=2 align="center"|tl||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Pekepedia||Tagalog||[[wikipedia:{{countryname|tl}}|{{countryname|tl}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|tl}}||<span class="plainlinks">http://pekepedia.net/{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |colspan=2 align="center"|tr||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Yansiklopedi||Türkçe||[[wikipedia:{{countryname|tr}}|{{countryname|tr}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|tr}}||<span class="plainlinks">http://yansiklopedi.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|uk||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Інциклопедія||Українська||[[wikipedia:{{countryname|uk}}|{{countryname|uk}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|uk}}||<span class="plainlinks">http://inciklopedia.org/</span> |- |colspan=2 align="center"|yi||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||קיינציקלאָפעדיע||יידיש||[[wikipedia:{{countryname|yi}}|{{countryname|yi}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|yi}}||<span class="plainlinks">http://keinziklopedie.wikia.com/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |- |align="center"|yue||align="center"|zh-hk||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||偽基百科||香港語||[[wikipedia:{{countryname|yue}}|{{countryname|yue}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|zhhk}}||<span class="plainlinks">http://uncyclopedia.hk/</span> |- |colspan=2 align="center"|zh||align="center"|<span style='color: #002bb8'>Викия</span>||伪基百科||汉语||[[wikipedia:{{countryname|zh}}|{{countryname|zh}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|zhcn}}||<span class="plainlinks">http://zh.uncyclopedia.wikia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704064323/http://zh.uncyclopedia.wikia.com/ |date=2008-07-04 }}</span> |- |colspan=2 align="center"|zombie||align="center"|<span style="color:#ff0000">UnMeta</span>||Zombiepedia||Zombie||[[wikipedia:{{countryname|zombie}}|{{countryname|zombie}}]]||{{Uncyclopedia pagecount|zombie}}||<span class="plainlinks">http://zombie.pedia.ws/{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |} {{stub}} a9jb0n9vv2n7z39zcxy7wvccx9qzcmo Вергили 0 6184 74596 53794 2026-04-28T16:27:58Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74596 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Публи Вергили Марон |уугуул_нэрэ = Publius Vergilius Maro |зураг = Vergilius.jpg |ажал_үйлэ = [[шүлэг]]шэ |түрэһэн_үдэр = |түрэһэн_газар = [[Мантуя]], [[Римэй республика]] |наһа_бараһан_үдэр = |наһа_бараһан_газар = [[Бриндизи|Брундизиум]], [[Римэй республика]] }} '''Публи Вергили Марон''' ({{lang-la|Publius Vergilius Maro}}, {{МЭҮ}} 70 оной 10 һарын 15 – {{МЭҮ}} 19 оной 9 һарын 21) — [[эртын Рим]]эй шүлэгшэ болон хойто [[Итали]]ин Мантуя хотын оршом шэнэлиг таряашанай гэр бүлэдэ түрөө. Тэрэ Кремона, [[Милан]], [[Рома]], [[Неаполь]] зэргэ хотонуудта болбосорол оложо, тэндэхиин изагууртануудай хүүгэдүүдтэй хамта [[гүн ухаан]], илангаяа [[Эпикур]]эй һургаалай хэшээн үзэжэ, баһа [[анагааха ухаан]], [[физикэ]], [[математика]]да һуралсажа байба. Вергили энэ үедэ [[Юлий Цезарь|Юлий Цезариин]] аша, хожомой эзэн хаан [[Август Октавиан]]тай тохой ниилүүлэн һуража байһан гэдэг. Тэрэ {{МЭҮ}} 42-39 ондо бэшэһэн түрүүшынхи бүтээл ''Буколики (Малшанай дуу)'' гэхэ амар шэнжэтэй арбан бүлэг дуулалдаа амрагай сэдьхэлдэ умбаһан малшадай ажа түрэлые магтан дүрсэлөө. {{МЭҮ}} 29 ондо ''Георгики (Газар таряалан)'' гэдэг һургаал найраглал бэшэжэ, Италиин газар эзэмшэлэй ажахые һэргээн хүгжүүлхэ шухала асуудал хүндэһэн байдаг. Энэ зохёолдоо [[эртын Греци]]ин шулуун шударга хэлэдэг һургаалай аясые үрнүүн бадарангы, сэдьхэлэй халил элидхэһэн уянгын хэмнэлтэйгээр һолижо бэшээ. Вергили эзэн хаан Октавианда ''[[Энейн дуулал]]'' гэдэг гол зохёолоо зорюулһан юм. Энэниие Грециин алдарта [[туули үльгэр]] ''[[Илиада|Илионой дуулал]], [[Одиссея|Одиссейн дуулал]]'' хоёртой эн зэргэсэхысэ зохёол болоһон гэжэ зарим һудалаашад үзэдэг. Вергили уг зохёолоо дүүрэхэ шадаагүй болон Римэй үндэһэнэй дуулалые зохёон туурбихаар хэрэг ябадалай болоһон газарые нюдээр үзэхээр [[Греци]], [[Бага Ази|Бага Азяар]] аялжа ябаха замаднь [[Афина]] хотодо тэрэнтэй Август хаан дайралдажа шүлэгшын үбшэн шаналгаатайе мэдэжэ, нютагтаа бусахые зүблэн, хүлэг онгосодоо суулгаһан болобош тэрэ Неаполь хото хүрэжэ шадалгүй замдаа өөд болоо. Вергили алдарта ''Энейн дуулал''-даа [[Троя]]гай эргэн Энейн тухай домогһоо эшэ абажа [[Хомер]]эй хэлбэреэр зохёобо. ''Энейн дуулал'' зохёомжын хубида Энейн аялал болон Эней [[Итали]]ие байлдан дагуулһан тухай гэһэн хоёр үндэһэн хэһэгтэй. Зохёолд Троя хото дайсанда эзэлэгдэһэнэй дараа Эней хүгшэн эсэгэ, хэһэг хүнүүдэй хамта зугтажа, далайгаар аялан ябаһаар Африкада ошожо, хатан хаан Дидонатай хайра сэдьхэлтэй болоһоншье өөрынгөө зөн совин, үүргэдэ ажалдаа хүтлэгдэн Лациин нютагта ошожо, олон дайнда оролсожо илан диилэжэ бай тухай үгүүлдэг. Зохёолой гол һанаа бол Эней Латин орондо шэнэ уласые үндэһэлжэ, үрэ удамынь дэлхэй юртэмсые захирха хуби зохёолтой гэһэниие гаргаһан ябадал юм. == Ном зохёол == * ''Альбрехт М. фон''. История римской литературы. / Пер. с нем. Т. 2. М., 2004. С. 735—780. * {{ВТ-ЭСБЕ|Виргилий|[[Венгерова, Зинаида Афанасьевна|Венгерова З.А.]], }} * ''Шевырев'', «Об Энеиде» («Учёные записки Московского университета», 1835, том X); * L. Müller. «О nomen gentile автора Энеиды» («[[Журнал Министерства народного просвещения]]», 1877, ч. 189); * «De Verg. Aen. I» (390—401, ibid., 1876, ч. 185); * Боровиковский, «Сравнение из Энеиды» (ibid., 1876, ч. 185); * I. Luniac, «Vergiliana (к Энеиде)» (ibid., 1878, ч. 200); * ''Фогель А. К.'' «Vergiliana (к Энеиде)» (ibid., май 1884); * L. Schwabe, «Observationes in Cirin» (Дерпт, 1871). Ср. Д. Нагуевского, «Основы библиографии по истории римской литературы» (Казань, 1889, стр. 61-66) и дополнения В. А. Алексеева (Воронеж, 1890). * [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|''Аверинцев С. С.'']] [http://ec-dejavu.net/v-2/Virgil_Averintsev.html Две тысячи лет с Вергилием] // Аверинцев С. С. Поэты. — М.: Школа «Языки русской культуры», 1996, с. 19-42 * [[Вормс, Альфонс Эрнестович|''Вормс А. Э.'']] [[s:Беседа с Л. Н. Толстым о Вергилии (А. Э. Вормс)|Беседа с Л. Н. Толстым о Вергилии]]. «Яснополянский сборник — 2002» (публикация и биогр. справка И. В. Егорова и Н. И. Шлёнской), Тула, Изд. дом «Ясная Поляна», 2003, с. 228—235. == Холбооһон == * [http://www.thelatinlibrary.com/verg.html Латинские тексты Вергилия] * {{lib.ru|http://lib.ru/POEEAST/WERGILIJ/}} * [http://newhermes.ru/issues/3/georgicae/ «Георгики», новый перевод] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302000020/http://newhermes.ru/issues/3/georgicae/ |date=2013-03-02 }} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Латын зохёолшод]] {{stub}} njysv04akg1tj6ifu0795f84fp31g6q Эртын Греци 0 7018 74603 71167 2026-04-28T20:36:54Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74603 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=300 |image1=Parthenon from west.jpg |alt1=refer to caption |caption1=[[Афины|Афинуудай]] [[Акрополь|Акрополиин]] [[Парфенон]] |image2=Diadochen1.png |alt2=Map of temperature changes across the world |caption2=Эртын Грециин голлохо уласууд. Птолемейн хаанта улас (хара хүхэ); Селевкидын эзэнтэ улас (шара); Македон (ногоон) ба Эпир (ягаан). }} '''Эртын Грециин''' [[эргэншэл|соёл эргэншэл]] {{МЭҮ}} 4 дахи мянган жэлһээ {{МЭҮ}} I зуун хүрэтэр [[Газарай дундада тэнгис]]эй оршомдо сэсэглэһэн хүгжөөжэ байһан [[соёл]] юм. Энэ соёл эргэншэл [[дэлхэй]] дахинаа [[шэнжэлхэ ухаан]], [[философи]]<ref>[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней.]</ref>, [[засаглал]], [[уралиг]], [[уран барилга]]раа маша алдартай бэлэй, Баруун зүгдэ хамагай нүлөөтэй эргэншэл байга.<ref>Richard Tarnas, ''[http://books.google.com/books?id=0n2C299jeOMC&lpg=PA25&pg=PP1#v=onepage&f=false The Passion of the Western Mind]'' (New York: Ballantine Books, 1991).</ref><ref>Colin Hynson, ''[http://books.google.com/books?id=hmweq2TyxvsC&lpg=PT5&pg=PT5#v=onepage&f=false Ancient Greece]'' (Milwaukee: World Almanac Library, 2006), 4.</ref><ref>Carol G. Thomas, ''[http://books.google.com/books?id=NAwVAAAAIAAJ&lpg=PA1&pg=PA1#v=onepage&f=false Paths from Ancient Greece]'' (Leiden, Netherlands: E. J. Brill, 1988).</ref>, родину мировой демократии<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13.]</ref> Эртын Грецида [[Грек хэлэн|Грек хэлэээр]] хэлэгшэдһээ гадна зан заншал, [[шажан|шажан шүтэлгэ]], амидарал, засаглалай хэлбэринь эжэл Газарай дундада тэнгисэй эрье шомой хүмүүниие оруулан абажа үзэдэг. Эртын Грециин хамагай алдартай үень {{МЭҮ}} 480-323 он хүрэтэрхи хугасаае хамарха Һунгадаг эрин болоод Грекшүүд хүгжэл дэбжэлтынгөө орьёлдо хүрэжэ, гайхалтай уралигай бүтээлнүүдые үйлэдэжэ үлдэгдэһэн бэлэй. Энэ үедэ грегүүд ехэбшэлэн ямар нэгэн хаанаар ударидуулдаагүй байба. Тэдэ өөрөө ударидаха ёһониие эрхимэлэн Грециин [[хото улас]]уудай холбоониие бии бологон оршожо байһаншье дайн тулааниинь шиидэлдэ хүрэхэ түгөөмэл гарагалуудай нэгэ байһан. Гэхыдээ шажан шүтэлгэ, хэлэн соёл, уралиг, ахы эжэл Грециин хотонууд [[олимпын наадам]]ые анха зохёон байгуулһан юм. {{МЭҮ}} 146 ондо Грециин [[хото улас]]ууд [[Рома|Римэй]] түримхэйлэлдэ үбэдэг сүхэрһэншье {{МЭҮ}} IV зуунай үедэ тэдэнэй харьяанһаа гаража [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй мэдэлдэ оробо. Оттоманын туркууд 1453 ондо Византиие түлэхэн унагаһан бэлэй. Урта удаан хугасаанай турша оршон тогтониһон Эртын Грециин [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]]ай ноёрхохо байдалань өөрын үндэр хүгжөөтэй соёл эргэншэлые бии болгоһон болоод [[гүн ухаан]], бэшэг соёл, жажагай уралиг Ромшууд, дундада зуунай [[Араб]]ууд, [[Ренессанс үе]]ын [[Европо]] даяар гүнзэгэй нүлөө үзүүлһээр байһан бэлэй. Эртын Грециин [[гүн ухаан]]тадай үзэл һанаанай үнэ сэнэ одоо хүрэтэр зүйрлэшэгүй үнэ сэниие агуулһаар байдаг ба уран барилгын эдэ хэһэгүүд нь мүнөөнэй барилга байгууламжуудадашье тусгалаа олоһон байдаг. Оршон сагай [[арадшалал]]ай үндэһэ һууриие анха Эртын грегүүд табиһан бэлэй. Шухамдаа үрэнын соёл эргэншэлэй үлэгэй нютаг, эхэ булагань Эртын хүширхэг [[Финики]], [[Египет]], [[Вавилон]] уласууд бус '''Эртын Греци''' гэжэ хүлеэн зүбшөөрдэг бэлэй. == Эртын Грециин газар нютаг == [[Файл:Greek Colonization Archaic Period.png|мини|Колонизацилгын үе Грекшуудай үргэдэлгэ]] Энэ соёл эргэншэлиинь [[Балкануудай хахад арал]] түблэрэн зүүн болон урда [[Апеннинуудай хахад арал]]ай нютаг, [[Газарай дундада тэнгис]]эй аралууд, [[Бага Ази]], Дүтын Зүүн зүг, хойто Африкын эрэгтэ өөрын нүлөөгөө тогтоожо байһан ажаһууба. == Эхин үеын түүхэ == === Минойн үе (МЭҮ 2200 — МЭҮ 1400 ) === [[Файл:KnossosSemune.jpg|thumb|200px|right|[[Кносс]]ой [[ордон]]. {{МЭҮ}} 1700 оной оршом баригдаһан. Уг ордониинь Минойшуудай гэнэтын һүйрэлэй гэрэжэ болодог бэлэй.]] {{МЭҮ}} 6000 оной оршомдо загаһа, далайн амитадаар элбэг [[Эгейн тэнгис]]тэ оршохо таряалан эрхилхэд нэн тохиромжотой, уһан тээбэриин шухала зангилаа [[Крит]] гэһэн арал дээрэ [[Бага Ази]]һаа хүмүүн ерэжэ һууриһаниинь Минойн соёлой эхилэлые табиба. {{МЭҮ}} 2200 жэлэй үедэ хаан уласай хэлбэриие олобо. Домогто үгүүлһэнээр Минойн гэдэгэнь Крит аралай хаан [[Минос]]ой нэрэ болоод тэрээр [[Кносс]] гэһэн хотые ниислэлээ болгоһон аһан. Критшүүдые грегүүдтэй эжэл буса, угһаа гарал өөр хүмүүн гэжэ үзэдэг байһан болобош һүүлын үеын һудалгаагаар Эртын грегүүдтэй адли хэлэтэй байһан гэжэ үзэхэ хандалга бии болоһон байна. Минойшууд Эгейн тэнгисэй соёл эргэншэлэй орголиинь байһан болоод [[үзэг бэшэг]]тэй, түмэрлиг болбосоруулха болон бусад технологиин талаар үндэр мэдэлэг шадабаритай байба. Тэдэ мүн барилга байшингаа гайхалтай бахадам һайхан үнгөөр будажа, шэмэглэдэг байһан ажа. Минойшуудай хүгжэл сэсэглэлтэ, худалдаанай һүлжээндэ таатай байршал эзэлжэ байгаань хүршэ уласуудтань, тэрэ дундаа Бага Азиин хиттит уласта түдылэн таатай байһангүй. [[Хиттит]]үүд критые хэд хэдэн удаа эзлэхые забладажа байһаншье мэжилтэ эс олоһон ажа. Минойшуудай хуби газар таряалан маша үрэ ашагтай ажаллаха туйлын бололсоотой байһаниинь тэдэниие аажамдаа хүшэрхэгжэжэ бүһэ нютагтаа нүлөөтэй болоход нь гол нүлөө үзүүлээ. Критдэ али улиралай турша [[олив]], [[уһан үзэм]], үрэ таряа таряалхад боломжотой маша һайхан саг агаартай байгаа. Энэ боломжонь Минойшуудта эрүүл хүнэһэнэй байнгын тасралтагүй хангалтые бии болгоһон болоод хүн зониинь хурдасатай үдэжэ, Минойшууд Эгейн тэнгисэй эрэг оршомой худалдаанда ноёлхо байра һууритай болоо. Һонирхолтойнь Минойшууд өөһэдын хэһэн бүтээгдэхүүнээ хаанадаа абшаржа тушаан орондонь өөртэ хэрэгсээтэ зүйлһээ хаанай шэдэбэригээр һолижо абадаг байгаа. {{МЭҮ}} 1400 оной оршомдо [[Эгейн тэнгис]]тэ болоһон субрал газар хүдэлэлтэ, [[галта уула|галта уулын]] томо тэһэрэлтэһээ бии болоһон тооһон шороонь дэлхэйн [[Дэлхэй#агаар мандал|агаар мандалда]] сасагдан хэдэн жэлэй турша наранай шууда тусгалые бууруулһаниинь дэлхэйн уурал амисхалда хүсэтэй нүлөөлээ. Галта уулын тэһэрэлтэһээ бии болоһон [[цунами]] хэдэхэн хормын дотор бүхы худалаанай хүлгүүдыень боомтотойнь һүйрүүлжэ, гадаад оршонһоо бүрэн таһалһан болоод, дараагай хэдэн жэлэй турша ургаса абажа шадаагүй Минойшууд богони хугасаанай дотор бүхы талаараа доройтон, мүхэлэй шатандаа оробо. Ехэд доройтоһон минойшуудые Микенынхид байлдан дахуулһанаар энэ эрин түгэсдэг байна. ; Эртын Грециин түүхэ: ''<small>Одон ороной он жэлүүд</small>'' <timeline> ImageSize = width:1100 height:100 PlotArea = width:950 height:75 left:65 bottom:20 AlignBars = justify Colors = id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # id:filler value:gray(0.8) # background bar id:black value:black Period = from:-1200 till:529 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-1200 ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-1200 PlotData = align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:10 shift:(0,-5) bar:Period color:filler from: -1200 till: -800 text: Грециин харанхы үе bar:Period color:age from: -800 till: -500 text: Архаик Греци from: -500 till: -323 text: Классик (Һунгадаг) Греци from: -323 till: -146 text: Элладын Греци from: -146 till: 330 text: [[Ромын эзэнтэ гүрэн|Ромын Греци]] from: 330 till: 529 text: Орой урданай үе bar:Phase color:period from: -1200 till: -1100 shift:(0, 5) text: [[Микены]] from: -1200 till: -700 text: Колонизацилга from: -800 till: -700 shift:(0, -15) text: Дурнын нүлөөлгэ from: -700 till: -600 text: Тиранууд from: -600 till: -500 shift:(0, 5) text: Шэнэдхэн from: -500 till: -302 text: Эллада from: -302 till: -279 shift:(0, 5) text: [[Диадохи]] from: -302 till: -279 shift:(-10, -15) text: [[Антипатрид]] from: -279 till: -168 text: [[Антигонид]] from: -168 till: -146 shift:(5, 5) text: Эзэрхэн оролго from: -146 till: 330 text: Хүдөө үе from: 330 till: 529 text: [[Византиин эзэнтэ гүрэн|Византи]] bar:&nbsp; color:filler from: -1200 till: -200 text:Эртэ from: -200 till: 300 text:Дундада from: 300 till: 529 text:Орой </timeline> :::''Һара онууд багсааһан байна'' === Микеныгэй Греци (МЭҮ 1550 — МЭҮ 1000 ) === [[Файл:MaskAgamemnon.png|thumb|200px|right|[[Агамемнон]]ой алтан баг.]] [[Микены]]гэй үень [[Пелопонесс]]та ноёлхо нүлөө бүхы боложо ерэһэн Микенышуудай нэрэһээ гаралтай ажа. Микенышуудай хамагай анханай Грекшууд гэжэ үзэдэг. Ушарынь Микенышуудынь Греци хэлээр яридаг байһаниинь тогтоогдоһон байна. Микеныгэй соёлынь Минойшуудай дараа хүсээ абажа эхилбэ. Тэдэ {{МЭҮ}} 4000 оной оршомһоо [[Балкануудай хахад арал]]ай уулархаг хойто хэһэгһээ зүүн тэйшэ нүүдэлэлэн һуурижаһан болоод {{МЭҮ}} 1400 он гэхэд хэдын баян, хүсэрхэг нүлөө бүхы боложо ерэһэн байна. Үүныень элит гэхэ мэтэ тэдынэй булша бунханһаа алтан шэмэглэл, хүрэл илдэ, мүнгэн аяганууд олдодог байна. Микенынхид тус тусдаа хаад бүхы хото уласуудай холбоо хэлбэритэйгээр оршон байгаа. Тэдынэй дундаһаа Пилосынь гайхалтай шэмэглэлтэ хэрэм, хүнэһэнэй агуулха, уһан сан, дамжуулха системэ бүхы ордонгуудаараа ехэд нэрдэ гараба. Худалдаа, ХАА нь Микенышуудын эдэй засагай гол тулгуур байһан. Минойшуудһаа [[Грек хэлэн|хэлэн]], [[Эртын грекшуудай шажан|шажан]] (Ελληνική θρησκεία), [[уран барилга|уран барилгын]] хэсэ маягаараа эрһэ илгаатай байһан ажа. {{МЭҮ}} 1400-аад ондо [[Микены]] [[Миной]]е байлдан дахуулһан байна. Микенынхид нилээд дайнша улас байһан болоод тулаанай гол хэрэгһэлынь хос дугуйта [[тулаанай морин тэрэг]] байгаа. {{МЭҮ}} 1200 оной үедэ [[Һомер]]ай [[Илиада]] домогто үгүүлдэг [[Троя]] хотын дайниие микенынхид хэһэниинь [[археологи]]ин шудалгаагаар батлагдадаг байна. Уг дайн {{МЭҮ}} 1230-1180 оной оршомдо болоһон болоод Микенынхид Трой хотые түримхэйлэн эзэлжэ, тонон дээрэмдэн, дахин сэргэхээргүй болтолонь һүйтгэн шатааба. [[Египет]] болон [[Хиттит]]уудай тэмдэглэлтэ Микенынхид Тройе эзэлээд бусахадаа ехэхэн гамшые зоблондо унаһан хэмээһэн байдаг. Ехэнхи Микенынхид эрьен ерэжэ шадаагүй аһан. {{МЭҮ}} 1000 оной оршомдо газарай дундада тэнгисэй зүүн хэһэг үймээн һамуун дайн тулаанаар тасарахгүй байһаниинь Микенынхид ай нэгэдэлые үгы бологожо, уналтанда оруулһан байна. Микенынхид ые өөр нэгэ Грециин аймаг болохо [[Дориан]]шууд байлдан дахуулһанаар Грециин «харанхы үе» эхилдэг байна. === Грециин харанхы үе (МЭҮ 1000 — МЭҮ 750) === Греци даяар ябагдажа байһан үймээн һамуунта 200 гаруй жэлынь Грециин ниитэ хүн зондо хүсэтэй муугаар нүлөөлжэ, ядуурал газар абажа, бүхы лэ Грециин эдэй засагай үлэмжэ доройтуулһан байна. Энэ үеые түүхэндэ Грециин харанхы үе гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Грекшууд энэ хугасаанда өөһэдынгөө бүтээн бии болгоһон соёл [[эргэншэл]]эй онсолог болон хото уласууд, абарга ордон, сүмүүд байгуулха, [[үзэг бэшэг]] гэхэ мэтэ зүйлүүдые умартаһан мэтэ байба. Микеныгэй хүсэрхэг хаадуудай орондо үлэ мэдэгдэхэ жажаг захирагша нара бүһэ нютагаа ударидан, Греци даяараа хүсэн шадал, эд баялагаар дутамаг байгаа. Газар таряалан эрхилхэд зохимжогүй боложо, хотонуудта һуурижаха хүмүүнэй тоо эрисэ сөөржэ зарим хотонууд хори хүрэхэгүй хүнтэй үлэжэ байһан гашуун бабаримтууд байдаг аһан. Бусад уридын хүсэрхэг Греци бии болоход урта удаан хугасаа шаардагдажа байна. Микеныгэй соёлой түгэсэл үедэ хара тугалганай худалдаа эршэмтэй боложо ерэһэн болоод хүрэл зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлдэбэрлэхэнь элбэг боложо ерэбэ. [[Түмэр]]эй хүдэр болбосоруулжа түмэр зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ эхилһэниинь эдэй засагта үрэ нүлөөгөө үгэжэ, Грециин хүн злглй амижиргаа һайжиржа дахин сэргэжэ эхилһэн байна. Энэ уналтын жэлүүдынь бүхэл бүтэн 250 жэл үргэлжэлһэн аһан. == Эртын Грециин үе == === Эртын үе (МЭҮ 750-480) === [[Файл:GR-acropolis-parthenon.jpg|thumb|300px|Акрополис, Парфеноной сүмэ]] Энэ үедэ хото уласуудай анханай үүдэл һууринууд табигдан, барилга, [[уран баримал]]ай өөрын гэһэн онсолог байдал түлэбшэн, [[Хомер]] алдарта ирагуу найрагаа туурибһан бэлэй. Газарай дундада тэнгистэ ноёрхожо байһан хаадын угаһаа залгамжалха ёһые халажа, ниитын һаналаар шэйдэдэг улас түрын шэнэ тогтолсоое бии болгоһон байна. Хото уласууд юрэнхыдөө өөрын эрэгтэй эмэгтэй тэгшэ эрхэтэ эргэдын эрхэ, үүрэг, харюусалагаар баталгаажаһан [[ниигэм]], [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]]ай хамтын ударидалгатай байгаа. Хотын эргэдэнь боол болон хари нютагай эргэдһээ эрэс илгаатай эрхэ мэдэлтэй байһан ажа. [[Эргэншэл]]дэ тухайн хүнэй [[ниигэм]]дэ эзэлхэ байра һуури, эд баялгын хэмжээ хамаархагүйгээр бүгэдэ хуулиин доро эжэл эрхэтэй гэжэ тунхаглаһаниинь [[хүн түрэлхитэн]]эй түүхэндэ анханайха юм. Зарим хотонууд наһанда хүрэһэн бүхы хүн хотын ударидахад һаналаа үгэжэ байһаниинь дэбшэлттэй ябадал байһан. Гэбэш эмэгтэй хүмүүн һанал үгэдэггүй байһан болоод эрхэ зүйн шадамжынхаа хубида алишье талаараа эрэгтэй хүнһээ доро түвшындэ байһан аһан. Хотонуудай бүтэсэнь хоорондоо бараг эжэл байһан ба түбдөө ордон, ёһололой түбүүдтэй захаараа газар таряалан, мал ажа ахын эдэлбэри газартай байһан. Эргэдэй ехэнхинь хотын түбһээ алсахан ферма дээрэ эсэбэл таряалангын талбайда хүдэлмэри эрхилэн амидардаг байба. Алдартай баян тансаг хото уласууд өөрын гэһэн маша һайн уһан боомтотой байһан ба бусадтайгаа худалдаа эрхилэн улам хүгжэжэ байгаа. Хотонуудай түбдэ ниитэлэг сүмэ тахилгын арюун газарнууд байһан ба тэрэнэй нэгэнь [[Афины]]да оршохо [[Акрополь]] юм. Мүн хотые гадна халдалагһаа хамгаалха зорилгоор үндэр шулуун хэрэмүүдые байгуулдаг байба. Түмэр зэбсэг үргэн хэрэглэжэ эхилһэниинь хүдэлмэриие үрэ ашагтай зарсуулхад дүхэм боложо, уламаар эдэй засагай хүсэрхэг байдалые бии болгоһон байна. [[Байгаали]] цаг уларил, байгаалиин нөөсын таатай оршон, эрхэ сүлөөтэ байдалиинь хүн зоной хүрдастай үһэлтые бии болгобо. Грекшууд {{МЭҮ}} 500 оной оршомһоо өөһэдын эхэ нютагһаа гадагшэлжэ, мүнөөнэй урда [[Франци]], [[Испани]], урда [[Итали]], хойто [[Африка]] болон [[Хара тэнгис]]эй эрэг оршомой газаруудаар колони хото уласуудаа байгуулжа, нютагай уугуул хүн арадтай холилдон, ниитлэг үбэрмэсэ [[эргэншэл|соёл эргэншэлые]] бии болгоһон байна. Грециин хото уласуудай хүмүүн Дориан, Иониан, Аэолиан гэһэн үндэһэн 3 аялгаар ярилсадаг байгаа. === Һунгадаг үе === ==== Афины эзэнтэ улас (МЭҮ 480 — 359) ==== ===== Пелопонессай дайн ===== ==== Македониин засаглал (МЭҮ 359 — 323) ==== Хойто Грециин жажагхан уласай хаан II Филипп болон тэрэнэй хүбүүн [[Ехэ Александр]] Грециин хэн анзаарамгүй жажагхан газар нютагай аһар хүсэрхэг эзэнтэ гүрэн болгон хубиргаһан юм. Македони бол хойто Грециин түб хэһэгтэ оршохо жажагхан хаанта улас байһанаа бүхы Грекые тэрэ шэгээрэнь өөрын мэдэлдээ оруулан уламаар тухайн үеын хамагай хүсэрхэг улас болохо Персиие байлдан дахуулһан аба. Македоншууд Грекшуудһаа өөр хэлэтэй байһан болоод хэзээшье Грекшууд шэгэ хото улас байгуулжа байһангүй. == Эртын Грециин уналтын үе == [[Файл:Map athenian empire 431 BC-fr.svg|thumb|300px|Афины эзэнт улас гү, али Делийн холбоо, {{МЭҮ}} 431 он. Пелопоннесай дайнай үэмэнэхэн]] === Элладын үе (МЭҮ 323 — 31) === {{МЭҮ}} 331 ондо [[Гавгамела]]гай тулаанда Гурбадугаар Дари хаан [[Ехэ Александр|Македониин Ехэ Александр]] бута ниргэгдэжэ, [[Вавилон]] хото залуу байлдан дагуулагшад хаалгаа нээлээ. Ехэ Александр хаан Вавилоной уугуул оршон һуугшадта сүлөөлэгшэ, абрагшын дүрээр орожо ерэһэн гэдэг. Александрай засаглалай үедэ Вавилон хото дахин соёл, шэнжэлхэ ухаан, худалдаанай түб болон хүгжээ. Гэбэшье {{МЭҮ}} 323 ондо [[Навуходоносор]]ой ордондо Александр хаан наһа нүгшэхэд, тэрэнэй эзэнтэ уласиинь бутаржа, тэрэнэй жанжануудай ударидалга дооро хубаагдажа хоорондоо дайтахад хэд хэдэн удаа дайнай хүлдэ нэрбэгдэһэн байна. Байнгын һамуунтай байһан энэ үедэ хүмүүн Вавилон хотоһоо дайжаха боложо, хүн зоной тоо эрсэ сөөршэ эхилбэ. {{МЭҮ}} 275 ондо Вавилоной оршон һуугшадые шэнэ ниислэл Селевкиа руу нүүлгэһэн байна. Энэ нүүлгэн шэлжүүлэлтэнь Вавилон хотодо дахин сэргэхгүй уналтые абшараа. ===Римэй Греци (МЭҮ 31 — 395)=== Ромшууд Македони Киноскефалын тулалдаанда ({{МЭҮ}} 197 он) диилэһэн һүүлдэ Рома байнга [[олигарх]]уудай [[арадшалал]]ай эсэрэг дабхаргые дэмжэхэ, грегүүд дотоодо хэрэгтэ хамааралсаба. 196 {{МЭҮ}} оной зунда Римэй генерал Тит Квинкти Фламинин (Titus Quinctius Flamininus) Истмиин надаамда грегүүд "эрхэ сүлөөтэй" гэжэ тунхаглаһан, энэ этигэл үнэмшэлынь богони хугасаанай грегүүд дунда Римэй засагые алдартай хэһэн. Тэр сагһаа хойшо, грегүүд Римэй нүлөөн доро байнга байһан юм. Македониин улас түрын аша холбогдол алдажа, {{МЭҮ}} 148 ондо босолгын Андрискус дараа Илир болон Эпир Римэй можотай өөршэлэгдэһэн шүү дээ. Рома Этолиин лигын тарһан. Эхей лиг {{МЭҮ}} 146 ондо уһатгажа юм. Тиимэһээ бараг бүхы Греци Римэй захиржа байһан юм. {{МЭҮ}} 27 ондо [[Римэй эзэнтэ гүрэн]]эй зүбшөөрэлтэйгөөр Греци (нэрлээһэн үнэгүй хото болоод Афины, бусад) Ахайнь Римэй аймагай болон хубирһан байна. IV зуунайнь {{МЭҮ}} Греци Зүүн Римэй эзэнт гүрэнэй бөөмые бии - Византида. === Византиин Греци (395 — 1453) === {{main|Византиин эзэнтэ гүрэн}} == Мүн үзэхэ == *[[Эртын Египет]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} == Ном зохёол == * {{Cite book|author=Charles Freeman|title=Egypt, Greece and Rome|publisher=Oxford University Press|year=1996}} * {{Cite book|author=Paul MacKendrick |authorlink=Paul MacKendrick |title=The Greek Stones Speak: The Story of Archaeology in Greek Lands|publisher=St. Martin's Press|year=1962}} * [[Thomas Wardle]] (1835). [http://books.google.com/books?id=AktXAAAAYAAJ The history of ancient Greece, its colonies and conquests from the earliest accounts till division of the Macedonian Empire in the East]. * Goodrich, S. G. (1849). [http://books.google.com/books?id=cxPPAAAAMAAJ A pictorial history of Greece]: Ancient and modern. New York: Huntington & Savage * [[Андреев, Юрий Викторович|Андреев Ю. В.]] [http://gumilevica.kulichki.net/AUV/auv1.htm ''Цена свободы и гармонии: Несколько штрихов к портр. греч. цивилизации''] СПб.: Алетейя, 1998. * Античная Греция. Проблемы развития полиса. Под ред. Е. С. Голубцовой и др. В 2-х томах. М.: Наука, 1983. * [http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija «Древняя Греция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515094359/http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija |date=2012-05-15 }} Миронов В. Б., 2006. * [http://www.academia.edu/3537408/_ Зайков А. В. Место и роль спартанской государственности в древнегреческой цивилизации (теоретический аспект)] // Материалы XV Международной научно-практическойконференции Гуманитарного университета. Екатеринбург: Гуманитарный университет, 2012. Т. 1. C. 340—345. * [[Карышковский, Пётр Осипович|Карышковский П. О.]] [http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm Монеты Ольвии. Киев, 1988.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023022252/http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm |date=2008-10-23 }} ISBN 5-12-000104-1. * Расширение греческого мира. VIII—VI вв. до н. э. ([[Кембриджская история древнего мира]]. Т. III, ч. 3). М.: Ладомир, 2007. ISBN 978-5-86218-467-9 == Холбооһон == {{Commonscat|Ancient Greece}} *[http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/civil/greece/gr0000e.shtml The Canadian Museum of Civilization—Greece Secrets of the Past] *[http://www.ancientgreece.co.uk Ancient Greece] website from the [[British Museum]] *[http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece Economic history of ancient Greece] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060502201333/http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece |date=2006-05-02 }} *[http://www.fleur-de-coin.com/currency/drachma-history The Greek currency history] *[http://www.limenoscope.ntua.gr/index.cgi?lan=en Limenoscope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090038/http://www.limenoscope.ntua.gr/index.cgi?lan=en |date=2011-05-11 }}, an ancient Greek ports database *[http://www.whitman.edu/theatre/theatretour/home.htm The Ancient Theatre Archive], Greek and Roman theatre architecture *[http://people.hsc.edu/drjclassics/lectures/history/history.shtm Illustrated Greek History], Dr. Janice Siegel, Department of Classics, [[Hampden-Sydney College]], Virginia * [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702010623/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history |date=2011-07-02 }} * [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age Каменный, Бронзовый век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626145938/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age |date=2012-06-26 }} * [http://ellada.spb.ru Культура, история, искусство, мифы и личности Древней Греции] * [http://www.sno.pro1.ru/lib/index.htm Библиотека литературы об истории и культуре] * [http://www.greecancient.ru Спарта — древняя Греция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124004730/http://greecancient.ru/ |date=2018-11-24 }} * [http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ Афинская демократия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229115122/http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ |date=2008-12-29 }} [[Категори:Эртын Греци]] [[Категори:Грециин түүхэ]] [[Категори:Түркын түүхэ]] [[Категори:Эртын уласууд]] dlud7p1ei148rv13m405z2wmn8udhok Вайоминг 0 8338 74595 73474 2026-04-28T16:25:25Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74595 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Вайоминг можо улас |уугуул_нэрэ = State of Wyoming |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Wyoming.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Wyoming.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_WY.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Вайомингай байра |уряа = ''Equal rights''<br/><small>''Тэгшэ эрхэ''</small> |ниислэл = [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]] |хэлэн = [[Англи хэлэн|Англи]] |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Мэтт Мид |тэргүүнэй_тушаал2 = |тэргүүн2 = |газар_нютаг = 568&nbsp;158 км² |уһанай_хуби = 1 775 км² (0,7 %) |хүн_ама = 568 158 (2011)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1890 оной 7 һарын 10 (44-дэхи) }} '''Вайоминг можо улас''' ({{lang-en|State of Wyoming}}) — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай Баруун бүһэдэ оршодог хүн зон үсөөтэй АНУ-ай можо улас. Тус можо уласай ехэнхи хэһэгтэ Рокки уула болон бэлшээр зонхилдог бол можо уласай зүүн захад Хай Плэйнз гэжэ нэрэтэй үндэрлиг тала нютагай бүһэ байдаг. Нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр АНУ-да арбада ородог Вайоминг хамагай үсөөн хүн зонтой можо улас юм. АНУ-ай хүн зоной тоололгоор 2007 ондо 522,830 хүн ажаһуудаг гэжэ тоосоолһониинь 2000 онһоо хойшо 5.9%-яар ехэдхэһэн дүн юм.<ref name=PopEstStates>{{cite web | url = http://eadiv.state.wy.us/pop/st-07est.htm | title = Table 1: Annual Estimates of the Population for the United States, Regions, and States: April 1, 2000 to July 1, 2007 | work = 2007 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = [[2007-12-27]] | accessdate = 2008-01-05 | archivedate = 2008-12-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081206072356/http://eadiv.state.wy.us/pop/st-07est.htm }}</ref> Ниислэл болон эгээн олон хүн зонтой хотонь [[Шайенн (Вайоминг)|Шайенн]]. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == ;Можо уласай засагай газар * [http://wyoming.gov/ State of Wyoming government website] * [http://www.dot.state.wy.us/ Wyoming Department of Transportation website] * [http://wyoming.gov/state/wyoming_news/general/general.asp State information and symbols] * [http://www.wyomingtourism.org/ Official Wyoming State Travel Website - Forever West] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119020611/http://www.wyomingtourism.org/ |date=2020-11-19 }} ;АНУ-ай Засагай газар * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=WY Energy Data & Statistics for Wyoming- From the U.S. Department of Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117132905/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=WY |date=2010-11-17 }} * [http://library.courts.state.wy.us/ Wyoming State Law Library]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=WY USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Wyoming] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/56000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707134319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/56000.html |date=2013-07-07 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/WY.htm Wyoming State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928013525/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/WY.HTM |date=2006-09-28 }} ;Бусад * [http://gowyld.net/ Wyoming's portal to knowledge and learning] * [http://www.snowguide.org/ski_areas/united_states/wyoming.htm Wyoming Ski and Snowboard Areas on SnowGuide.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926040719/http://www.snowguide.org/ski_areas/united_states/wyoming.htm |date=2017-09-26 }} * [http://www.poemhunter.com/poem/gertrude-of-wyoming ''Gertrude of Wyoming'' by Thomas Campbell] * [http://www.wyomingguide.org/ Wyoming Travel Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103184054/http://www.wyomingguide.org/ |date=2014-11-03 }} * [http://www.freestatewyoming.org/ Free State Wyoming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709051319/http://freestatewyoming.org/ |date=2008-07-09 }} {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Вайоминг| ]] koquaf2cw5ug7vjnynq6jq6ju4er5vw Хүүргэ 0 8387 74602 73930 2026-04-28T20:21:24Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74602 wikitext text/x-wiki [[File:Pont du Gard BLS.jpg|thumb|300px|Урда Францидахи Пон-дю-Гар Римэй акведук хүүргын хэһэг]] [[Файл:San Francisco–Oakland Bay Bridge- New and Old bridges.jpg|thumb|300px|Сан-Франциско—Окленд хүүргэ]] '''Хүүргэ''' ({{mongolUnicode|ᠭᠦᠭᠦᠷᠭᠡ|h}}) — [[гол мүрэн]], [[һубаг]], зам<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/125136/%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4|title=Путепровод|publisher=БСЭ|lang=ru|accessdate=2012-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131222042011/http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/125136/%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4|archivedate=2013-12-22}}</ref>, хада сохёо, хабсал, хүнды зэргын нүгөө таладань хүрэхэ боломжые олгодог хэмэл байгууламжа юм. Туулан ошохо газарай зай, хэмжээ гэхэ мэтэ шаардалганууд зорюулан хэгдэһэн янза бүриин хэлбэри, хэмжээ, загбар, зохёон байгуулалтатай олон янзын хүүргэ байдаг.<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/12243/%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA|title=Виадук|lang=ru|accessdate=2012-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110829121040/http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/12243/%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA|archivedate=2011-08-29}}</ref>. Эндэ хүүргын эгээн түгээмэл загбарнууд болохо нуман хүүргэ, хураагдадаг хүүргэ, шулуун хүүргэ, хүндэлэбшэ тулгуурида хүүргэ болон бэхэлгэтэ хүүргэ ороно. Ямар онсолигтой газар баригдахаһаа шалтагаалжа эдэ загбарһаа һунгалтаяа хэдэг. Жэшээнь нуман хүүргэ түб хэһэгһээ эхилһэн ута хүндэл байдаггүй ушарһаа уһан дээрэ барихада тохиромжотой байдаг. (Хүндэл модониинь заабал уһан дээрэ баригдаха албагүй ба заби доогуурынь хилбарихан гараха боломжотой байдаг.) Хураагдадаг хүүргэнь хол зайтай газар барихада үлүү тохиромжотой. Зарим хүүргын шон болон хүндэлынь арга һайтай, хүсэтэй байдаг бол бусадынь түмэр бэхэлгэ, утаһан болобол холбооһон дээрэ һуурилан [[гурбалжан]] хэлбэритэй бүтэсэ болон холбогдожр шэгнүүр хубаарилха зорюулалтатай болон баригдаһан байдаг. Хүүргэ барихада абажа үзэхэ ёһотой эгээл шухала зүйлынь тухайн хүүргэ хэдэн тон шэгнүүр дааха арга боломжотой баригдаха ёһотойе тодорхойлжо мүн [[һалхин]], [[саһан]], [[бороо]] зэргые тэсэбэрилхэдэ зорюулагдаһан загбарые гаргаха юм. == Зурагай сан == === Уран зураг === <gallery> Camille_Corot_-_The_Bridge_at_Mantes.jpg|[[Камиль Коро]] — «Нантдахи хүүргэ», 1906 Joseph Mallord William Turner 065.jpg|[[Уильям Тёрнер]] — «Хуушан Лондоной хүүргэ» Camille Pissarro - The Pont-Neuf - Google Art Project.jpg|[[Камиль Писарро]] — «Шэнэ хүүргэ» James Abbot McNeill Whistler 010.jpg|[[Джеймс Макнейл Уистлер]] — «Боро ба алтан: Вестминстерэй хүүргэ» Monet waterloo bridge.jpg|[[Клод Моне]] — «Ватерлоогой хүүргэ» Pont de Maincy, par Paul Cézanne.jpg|[[Поль Сезанн]] — «Ойн хүүргэ» («Бишыхан хүүргэ») Pont-Neuf (1872) - Pierre-Auguste Renoir (National Gallery of Art, Washington D.C.).jpg|[[Пьер-Огюст Ренуар]] — «Шэнэ хүүргэ» Битва на Мильвийском мосту..jpg|[[Питер Ластман]] — «Мульвиин хүүргэдэхи байлдаан» </gallery> === Филатели === <gallery> Image:RU049 09.jpg|Ока мүрэнэй [[Сартаковой хүүргэ]] ([[Доодо Новгород]]) Image:The bridge across the Moscow Canal in the village Khlebnikovo Moscow region (stamp).jpg|Хлебниководохи Москва нэрэмжэтэй һубаг дээгүүр хүүргэ ([[Москвагай можо]]) Image:RU051 09.jpg|Мацеста голой хүнды дээгүүр ута хүүргэ ([[Сочи]]) Image:RU050 09.jpg|[[Эршэтэ мүрэн|Иртыш мүрэн]] дээгүүр хүүргэ ([[Ханты-Мансийск]]) Image:Rostov lift bridge on stamp.jpg|Дон мүрэн дээгүүр хүүргэ ([[Дон-дохи-Ростов]]) Image:Bridge across the Kola Bay (stamp).jpg|Колын булан дээгүүр хүүргэ ([[Мурманск]]) </gallery> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * ''Надёжин Б. М.'' Мосты и путепроводы в городах. — М., 1964 * ''Надёжин Б. М.'' Архитектура мостов. М.: Стройиздат, 1989. ISBN 5-274-00596-9. 96 с. * ''Гибшман Е. Е.'' Проектирование деревянных мостов. — М., 1965 * ''Гибшман Е. Е.'' Проектирование металлических мостов. — М., 1969 * ''Евграфов Г. К.'' Богданов Н. Н. Проектирование мостов. — М., 1966 * ''Ефимов П. П.'' Архитектура мостов. — М.: Изд-во ФГУП «Информавтодор», 2003 * ''Ильясевич С. А.'' Металлические коробчатые мосты. — М., 1970 * ''Назаренко Б. П.'' Железобетонные мосты, 2 изд. — М., 1970. == Холбооһон == {{commonscat|Bridges}} * [http://www.bridgeart.ru/ BridgeArt: Искусство строить мосты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401195523/http://www.bridgeart.ru/ |date=2022-04-01 }} * [http://autoobozrenie.ru/content/2010/01/09/iz_istorii_mostov Самые самые мосты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224110028/http://autoobozrenie.ru/content/2010/01/09/iz_istorii_mostov |date=2013-12-24 }}{{ref-ru}} * [http://www.bridgepros.com/ Engineering, History & Construction of Bridges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205023743/http://bridgepros.com/ |date=2006-12-05 }} {{ref-en}} * [http://ikar-bud.org.ua/vidy-i-klassifikaciya-mostov Классификация мостов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817132805/http://ikar-bud.org.ua/vidy-i-klassifikaciya-mostov |date=2014-08-17 }} {{ref-ru}} * [http://creativing.net/travel/samye-neobychnye-mosty-v-mire.html Самые необычные мосты в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004024354/http://creativing.net/travel/samye-neobychnye-mosty-v-mire.html |date=2013-10-04 }} {{ref-ru}} * [http://blogs.beon.biz/ru/blog/interesno/37.html Мосты для животных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304232431/http://blogs.beon.biz/ru/blog/interesno/37.html |date=2016-03-04 }} {{ref-ru}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Уран барилга]] sjovojmhheqrzkzvbdirs2fnlkhufqf Ригоберта Менчу 0 10752 74599 52525 2026-04-28T19:06:23Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74599 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн |нэрэ = Ригоберта Менчу |уугуул_нэрэ = Rigoberta Menchú Tum |зураг = RIGOBERTA_MENCHU_PREMIO_ODENBRECHT_(15820890716)_(3).jpg |signature width = 150пкс |шагнал = [[Файл:Nobel prize medal.svg|20px|link=Нобелиин шагнал]] [[Нобелиин шагнал|Нобелиин энхэ тайбанай шагнал]] }} '''Ригоберта Менчу Тум''' (Rigoberta Menchú Tum, [[1959 он]]ой [[1 һарын 9]]), [[Гватемала|Гватемалын]] Чимель нютагта түрэһэн [[Майя]] арад зоной Киче яһатанай түлөөлэгшэ, [[хүнэй эрхэ|хүнэй эрхын]], үсөөн тоотой үндэһэн арадуудай эрхын түлөө тэмсэгшэ юм. 1992 оной Нобелиин энхэ тайбанай шагналда, 1998 оной [[Астуриасай хун тайжа|Астуриасай хунтайжын]] шагналда хүртэһэн, [[ЮНЕСКО]]-гой һайн дуранай элшэн. «Нэрэмни Ригоберта Менчу. Һэшхэлни ягаад түрөө.» (1983, {{lang-es|Me llamo Rigoberta Menchú y así me nació la conciencia}}) ба «Хилэ хизаарые дабажа» гэһэн өөрын намтар номуудые зохёоһон мүн. [[Гватемалын эрхэтэнэй дайн]]ай үеын Гватемалын үндэһэн арад зоной бэрхэшээлнүүд тухай мэдүүлхэдэ амидаралаа зорюулжа, Гватемалын дотоо үндэһэн арад зоной хүнэй эрхэ ба хуули байдалые һайжаруулхын түлөө тэмсэбэ. 1991 ондо НҮБ-ын үндэһэн арад зоной эрхын тухай тунхаглалые бэлдэхэдэ хабаадасаба. [[2007 он]]ой 2 һарада Гватемалада үсөөн тоотой үндэһэн арад зонойнгоо ''Encuentro por Guatemala'' гэжэ намые үндэһэлжэ юрэнхылэгшын һунгуулида һанал хураалтын 3,1 % абаба.<ref>{{Cite web |title=Nobel winner seeks presidency {{!}} WORLD {{!}} NEWS {{!}} tvnz.co.nz<!-- Bot generated title --> |url=http://tvnz.co.nz/view/page/411749/984734 |accessdate=2017-12-30 |archivedate=2009-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090208143456/http://tvnz.co.nz/view/page/411749/984734 }}</ref> 2009 ондо «Уинак» (''Winaq'') гэһэн намые үндэһэлбэ. 2011 оной юрэнхылэгшын һунгуулидаа Баруунтанай үргэн фронтын түлөөлэгшэ боложо һаналай 3,3 % абаба. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд]] n2fmxfdx9z3dcuaeo7ijn3d471x8aua Буряадай гүрэнэй телерадиокомпани 0 11062 74594 54116 2026-04-28T16:21:44Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74594 wikitext text/x-wiki '''Буряадай гүрэнэй телерадиокомпани''' гээшэ [[Буряад Улас]]тахи Бүхэорос гүрэнэй телевиз- ба радиодамжуулха компаниин таһаг. [[Улаан-Үдэ]] хотодо байрладаг. == Телерадиокомпани тухай == === «Россия-1 - Бурятия» телеһубагай дамжуулга === * «Вести-Бурятия» * «Вести-Бурятия. События недели» * «Вести-Бурятия. Дежурная часть» * «В народном Хурале Бурятии» * «Открытая студия: Диалог с президентом» * «Толи» * «Сагай Сууряан» * «Тайзан» * «Улгур» * [[Самбуев, Мэлс Жамьянович|«Буряад Орон»]] * «Бизнес-вектор. Бурятия» * «Вести-Бурятия. Утро» * «Вести. Дальний Восток» === «Россия-24 - Бурятия» телеһубагай дамжуулга === * «Вести-Интервью. Бурятия» * «Вести-Экономика. Бурятия» * «Вести-Пресса. Бурятия» * «Приоритеты национальной политики» * «Благовестъ» * «Вести-Культура. Бурятия» * «Вести. Футбол Бурятии» * «Панорама Бурятии» * «Выбираю будущее» == Холбооһон == *[http://bgtrk.ru ГТРК «Бурятия» Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821060356/http://bgtrk.ru/ |date=2011-08-21 }} *[http://www.vgtrk.com ВГТРК] [[Категори:Буряад Улас]] [[Категори:Телевидени]] [[Категори:Радио]] jih80vlbbr4jifqw36jvsmvemti9iic Basshunter 0 11077 74598 74336 2026-04-28T18:52:09Z Eurohunter 2254 /* Сингл */ +«Ja eller nej» with [[Käärijä]] 74598 wikitext text/x-wiki {{Алдартай хүн|нэрэ=Basshunter}} '''Basshunter''', '''Jonas Erik Altberg''' ([[1984 он|1984 оной]] [[12 һарын 22|12 һарын 22-то]] түрэһэн, [[Хальмстад]]) — [[Швеци]]ин [[дуушан]], [[хүгжэмэй продюсер|продюсер]], [[диджей]] юм. == Бүтээлүүд == * ''[[The Bassmachine]]'' (2004) * ''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' (2006) * ''[[Now You're Gone – The Album]]'' (2008) * ''[[Bass Generation]]'' (2009) * ''[[Calling Time]]'' (2013) === Сингл === * «The Big Show» (2004) * «[[Welcome to Rainbow]]» (2006) * «[[Boten Anna]]» (2006) * «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]» (2006) * «[[Jingle Bells]]» (2006) * «[[Vifta med händerna]]» (2006) * «[[Now You're Gone]]» (2007) * «[[Please Don't Go]]» (2008) * «[[All I Ever Wanted]]» (2008) * «[[Angel in the Night]]» (2008) * «Russia Privjet (Hardlanger Remix)» (2008) * «[[I Miss You]]» (2008) * «[[Walk on Water]]» (2009) * «Al final» (2009) * «[[Every Morning]]» (2009) * «[[I Promised Myself]]» (2009) * «[[Saturday]]» (2010) * «[[Fest i hela huset]]» (2011) * «[[Northern Light]]» (2012) * «[[Dream on the Dancefloor]]» (2012) * «[[Crash & Burn]]» (2013) * «Calling Time» (2013) * «Elinor» (2013) * «Masterpiece» (2018) * «Home» (2019) * «Angels Ain't Listening» (2020) * «Life Speaks to Me» (2021) * «End the Lies» {{Small|(& Alien Cut)}} (2022) * «[[Boten Anna|Ingen kan slå (Boten Anna)]]» {{Small|([[Victor Leksell]])}} (2023) * «Ja eller nej» {{Small|(x [[Käärijä]])}} (2026) == Ажаглалата == {{Зүүлтэ}} == Холбооһон == {{Commonscat|Basshunter}} * [https://basshunter.se Вэб сайт] [[Категори:Швеци]] j0tuqy7wjg3vnv1kt21fh6g8goon6wn COVID-19-дэ эсэргүү Pfizer–BioNTech вакцина 0 12513 74591 71812 2026-04-28T15:25:31Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74591 wikitext text/x-wiki '''Comirnaty''' брэндээр зарагдажа байдаг,<ref name="Comirnaty EPAR">{{cite web|title=Comirnaty EPAR|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/comirnaty|access-date=23 December 2020|website=[[European Medicines Agency]] (EMA)|archive-date=17 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317131756/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/comirnaty|url-status=live}}</ref> '''Pfizer–BioNTech COVID-19 вакцин''' ([[Уласхоорондын патентовалхагүй нэрлэлгэ|INN]]: '''tozinameran''') — болбол [[Германи|Германиин]] [[BioNTech]] хампааниин бүтээһэн [[РНХ-вакцина|мРНХ-да]] һуурилһан [[COVID-19-дэ эсэргүү вакцина]] юм. Энэнь [[COVID-19|COVID-19-ые]] үүсхэдэг [[SARS-CoV-2]] вирусай халдабариһаа хамгаалха зорилгоор<ref name="Comirnaty EPAR" /> зарим уласта 12 ба тэрэнһээ дээшэ наһанай, бусад уласта 16 ба тэрэнһээ дээшэ наһанай хүнүүдтэ хэрэглэхые зүбшөөрһэн.<ref>{{cite press release|title=First COVID-19 vaccine approved for children aged 12 to 15 in EU|website=[[European Medicines Agency]] (EMA)|date=28 May 2021|url=https://www.ema.europa.eu/en/news/first-covid-19-vaccine-approved-children-aged-12-15-eu|access-date=29 May 2021|archive-date=28 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528212329/https://www.ema.europa.eu/en/news/first-covid-19-vaccine-approved-children-aged-12-15-eu|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Information for UK recipients on Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine|publisher=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA)|date=8 December 2020|url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19/information-for-uk-recipients-on-pfizerbiontech-covid-19-vaccine|access-date=29 May 2021|archive-date=30 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210530190316/https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19/information-for-uk-recipients-on-pfizerbiontech-covid-19-vaccine|url-status=live}}</ref> [[BioNTech]] нь вакцина бэлэдхэлгэдэ Америкын [[Pfizer]] хампаанитай [[клиникын туршалта]], логистикэ, үйлэдбэрилгын шэглэлээр хамтаран ажаллаһан.<ref>{{cite news|date=11 November 2020|title=What you need to know about BioNTech – the European company behind Pfizer's Covid-19 vaccine|publisher=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2020/11/11/biontech-the-european-company-behind-pfizers-covid-19-vaccine.html|access-date=14 January 2021|vauthors=Browne R|archive-date=4 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304192058/https://www.cnbc.com/2020/11/11/biontech-the-european-company-behind-pfizers-covid-19-vaccine.html|url-status=live}}</ref> Хитадта BioNTech нь Хитадай [[Fosun Pharma]] хампаанитай хамтаран хүгжөөлгэ, соносхол, эльгээхэ эрхын шэглэлээр ажалладаг ба вакциные '''Fosun–BioNTech COVID‑19 вакцина''' гэжэ хара хэлэндэ нэрлэһэн.<ref name="Fosun PR 20201216">{{cite press release|title=BioNTech and Fosun Pharma to Supply China with mRNA-based COVID-19 Vaccine|url=https://www.fosunpharma.com/en/news/news-details-3820.html|date=16 December 2020|access-date=2021-04-18|publisher=Fosun Pharma|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418144020/https://www.fosunpharma.com/en/news/news-details-3820.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=BioNTech in China alliance with Fosun over potential coronavirus vaccine|date=16 March 2020|url=https://www.reuters.com/article/us-biontech-fosunpharma-vaccine-collabor-idUKKBN2130O5|access-date=19 March 2021|work=Reuters|quote=BioNTech struck a collaboration deal with Shanghai Fosun Pharmaceutical over the German biotech firm's rights in China to an experimental coronavirus vaccine, the latest gambit in a global race to halt the pandemic.|vauthors=Burger L|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414205227/https://www.reuters.com/article/us-biontech-fosunpharma-vaccine-collabor-idUKKBN2130O5|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=BioNTech, Fosun start Phase II trial of COVID-19 vaccine in China|date=25 November 2020|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-biontech-fosunphar-idUSKBN2850ZZ|access-date=20 March 2021|work=Reuters|quote=BioNTech and Shanghai Fosun Pharmaceutical said on Wednesday they would launch a Phase{{nbs}}II clinical trial of BioNTech's experimental COVID-19 vaccine in China.|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414205231/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-biontech-fosunphar-idUSKBN2850ZZ|url-status=live}}</ref><ref name="Fosun PR 20210227">{{cite press release|title=BioNTech and Fosun Pharma Jointly Announce the Arrival of the First Batch of COVID-19 mRNA Vaccine in Hong Kong and Macau|publisher=[[Fosun Pharma]]|date=27 February 2021|url=https://www.fosunpharma.com/en/news/news-details-3829.html|access-date=15 April 2021|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415191727/https://www.fosunpharma.com/en/news/news-details-3829.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=BioNTech and China partner, not Pfizer, to produce HK shots|url=https://www.thestandard.com.hk/section-news/section/11/225661/BioNTech-and-China-partner,-not-Pfizer,-to-produce-HK-shots|website=[[The Standard (Hong Kong)|The Standard]]|date=14 December 2020|access-date=18 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418142309/https://www.thestandard.com.hk/section-news/section/11/225661/BioNTech-and-China-partner,-not-Pfizer,-to-produce-HK-shots|url-status=live}}</ref> Вакциные балсанда тариха замаар хэдэг. == Эмнэлгын хэрэглэлгэ == Pfizer–BioNTech COVID-19 вакциные COVID-19-һээ уридшалан һэргылхэ, [[SARS-CoV-2]] вирусай халдабариһаа хамгаалха зорилгоор ашагладаг. Вакциные "сагаанһаа шара-сагаан үнгэтэй, арюун, консервантгүй, балсан тарихада хүлдөөhэн" хэлбэреэр олон тунгаар хэһэн флакондо ниилүлэгдэдэг. Вакциные хэрэглэхэһээ үмэнэ таһалгын температура руу гэдхээжэ, [[Дабһанай уусамал|дабһанай уусамалда]] шэнгэрүүлхэ хэрэгтэй. Эхинэй курсынь хоёр дозоһоо бүридэхэ ба гурбадахи нэмэлтэ дозо зайлашагүй гэһэн баталалга байхагүй юм. [[Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга|Дэлхэйн Элүүр Мэндын Байгуулга]] (ДЭМБ) дозын хоорондо 3-4 долоон хоногой зайтай байхые зүблэжэ байна. Хоёрдохи дозые 12 долоон хоног хүрэтэр хойшолуулхань наhатай хүнүүдтэ иммунитет тогтохо шадабариие ехэдхэдэг ба [[SARS-CoV-2-ай Альфа хубилбари|Альфа хубилбариин]] эсэргүү нэгэдэхи дозын үрэ дүн 10 долоон хоног үргэлжэлдэг болохые харуулжа байна. Тиимэһээ хангамжа хизаарлагданги байгаа тохёолдолдо наһа баралтаһаа зайлахын тулада ДЭМБ-һаа нэн приоритетэй бүлэгүүдэдэ нэгэдэхи дозые үндэр олгохын тулада хоёрдохи дозые тариха хугасаае 12 долоон хоног хүрэтэр хойшолуулхые зүблэжэ байна.<ref name="who-guidance">{{cite techreport|type=Guidance|title=Interim recommendations for use of the Pfizer–BioNTech COVID-19 vaccine, BNT162b2, under Emergency Use Listing|id=WHO/2019-nCoV/vaccines/SAGE_recommendation//BNT162b2/2021.2|institution=World Health Organization|date=15 June 2021|url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-2019-nCoV-vaccines-SAGE_recommendation-BNT162b2-2021.1}}</ref> === Үрэ дүн === {| class="wikitable sortable" |+Үбшэнэй хүндын зэргээр үрэ дүнтэй байдал ! rowspan="2" |[[SARS-CoV-2-ай хубилбаригууд|Хубилбари]] ! colspan="3" |Хоёр дозо ! colspan="3" |Нэгэ дозо |- !Шэнжэ тэмдэггүй !Шэнжэ тэмдэгтэй !Госпитализаци !Шэнжэ тэмдэггүй !Шэнжэ тэмдэгтэй !Госпитализаци |- |Бусад эрьежэ байһан |{{good|{{Estimate|92|88|95|unit=%|mini=auto}}<ref>{{cite journal |vauthors=Dagan N, Barda N, Kepten E, Miron O, Perchik S, Katz MA, Hernán MA, Lipsitch M, Reis B, Balicer RD |display-authors=6 |date=April 2021 |title=BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine in a Nationwide Mass Vaccination Setting |journal=New England Journal of Medicine |volume=384 |issue=15 |at=Table 2 |doi=10.1056/NEJMoa2101765 |pmc=7944975 |pmid=33626250}}</ref>|align=left}} |{{good|{{Estimate|94|87|98|unit=%|mini=auto}}|align=left}} |{{good|{{Estimate|87|55|100|unit=%|mini=auto}}|align=left}} |{{good|{{Estimate|60|53|66|unit=%|mini=auto}}|align=left}} |{{good|{{Estimate|66|57|73|unit=%|mini=auto}}|align=left}} |{{good|{{Estimate|78|61|91|unit=%|mini=auto}}|align=left}} |- |[[SARS-CoV-2-ай Альфа хубилбари|Альфа]] |{{good|{{Estimate|90|86|92|unit=%|mini=auto}}<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Abu-Raddad LJ, Chemaitelly H, Butt AA |title=Effectiveness of the BNT162b2 Covid-19 Vaccine against the B.1.1.7 and B.1.351 Variants |at=Table 1 |journal=New England Journal of Medicine |date=5 May 2021 |pmid=33951357 |pmc=8117967 |doi=10.1056/NEJMc2104974 |doi-access=free |url=https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMc2104974 }}</ref>|align=left}} |{{good|{{Estimate|93|90|96|unit=%|mini=yes}}<ref>{{cite journal |vauthors=Bernal JL, Andrews N, Gower C, Gallagher E, Simmons R, Thelwall S, Stowe J, Tessier E, Groves N, Dabrera G, Myers R |display-authors=6 |date=2021-05-24 |title=Effectiveness of COVID-19 vaccines against the B.1.617.2 variant |at=Table 2 |url=https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2021.05.22.21257658v1 |via=[[medRxiv]] |type=[[Preprint]] |doi=10.1101/2021.05.22.21257658}}</ref><ref name="briefing17">{{cite techreport |type=Briefing |title=SARS-CoV-2 variants of concern and variants under investigation in England, technical briefing 17 |id=GOV-8576 |institution=Public Health England |date=2021-06-25 |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996740/Variants_of_Concern_VOC_Technical_Briefing_17.pdf |format=PDF |access-date=2021-06-26}}</ref>|align=left}} |{{good|{{Estimate|95|78|99|unit=%|mini=auto}}|align=left}} |{{Estimate|30|23|36|unit=%|mini=auto}} |{{Estimate|49|43|55|unit=%|mini=auto}} |{{good|{{Estimate|83|62|93|unit=%|mini=auto}}|align=left}} |- |[[SARS-CoV-2-ай Бета хубилбари|Бета]] |{{good|{{Estimate|75|71|79|unit=%|mini=auto}}<ref name=":2" />|align=left}} |{{n/a|Not reported}} |{{good|{{Estimate|100|74|100|unit=%|mini=auto}}<ref name=":2"/>|align=left}} |{{Estimate|17|10|23|unit=%|mini=auto}} |{{n/a|Not reported}} |{{Estimate|0|0|19|unit=%|mini=auto}} |- |[[SARS-CoV-2-ай Гамма хубилбари|Гамма]] |{{n/a|Not reported}} |{{n/a|Not reported}} |{{n/a|Not reported}} |{{n/a|Not reported}} |{{n/a|Not reported}} |{{n/a|Not reported}} |- |[[SARS-CoV-2-ай Дельта хубилбари|Дельта]] |{{good|{{Estimate|79|75|82|unit=%|mini=auto}}<ref name="effectiveness-scotland">{{cite journal |vauthors=Sheikh A, McMenamin J, Taylor B, Robertson C |date=2021-06-14 |title=SARS-CoV-2 Delta VOC in Scotland: demographics, risk of hospital admission, and vaccine effectiveness |at=Table S4 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(21)01358-1/abstract |journal=The Lancet |doi=10.1016/S0140-6736(21)01358-1 |issn=0140-6736 |pmid=34139198|pmc=8201647 }}</ref>|align=left}} |{{good|{{Estimate|88|78|93|unit=%|mini=auto}}|align=left}} |{{good|{{Estimate|96|86|99|unit=%|mini=auto}}<ref>{{cite techreport |type=[[Preprint]] |via=Knowledge Hub |vauthors=Stowe J, Andrews N, Gower C, Gallagher E, Utsi L, Simmons R, Thelwall S, Tessier E, Groves N, Dabrera G, Myers R, Campbell C, Amirthalingam G, Edmunds M, Zambon M, Brown K, Hopkins S, Chand M, Ramsay M, Bernal JL |display-authors=6 |title=Effectiveness of COVID-19 vaccines against hospital admission with the Delta (B.1.617.2) variant |at=Table 1 |institution=Public Health England |date=2021-06-14 |url=https://khub.net/documents/135939561/479607266/Effectiveness+of+COVID-19+vaccines+against+hospital+admission+with+the+Delta+%28B.1.617.2%29+variant.pdf/1c213463-3997-ed16-2a6f-14e5deb0b997?t=1623689315431}}</ref><ref name="briefing17"/>|align=left}} |{{Estimate|30|17|41|unit=%|mini=auto}} |{{Estimate|33|8|51|unit=%|mini=auto}} |{{good|{{Estimate|94|46|99|unit=%|mini=auto}}|align=left}} |} == Түүхэ == === Зүбшөөрэл === {{#section:COVID-19-дэ эсэргүй вакцинай зүбшөөрэлэй жагсаалта|pfizerauthmap}} {{See also|COVID-19-дэ эсэргүй вакцинай зүбшөөрэлэй жагсаалта#Pfizer–BioNTech}} ==== Түргэдхэһэн ==== Нэгэдэһэн Хаанта Уласай [[Эм ба Элүүр Мэндын Бүтээгдэхүүные Гуримшуулха Агентлаг]] вакцинда 'халдабарита үбшэн зэргэ олониитын элүүр мэндын шухала асуудалнуудые шиидэхэ түр зуурын журамаар олгодог зүбшөөрэл'-ые 2020 оной 12 һарын 2-до олгоһон. Энэнь томо хэмжээнэй туршалга хииһэнэй дараа үндэһэнэй хэмжээндэ хэрэглэхые зүбшөөрһэн анханай COVID‑19-дэ эсэргүү вакцина<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/uk-authorizes-vaccine-emergency-use-ea0170c978eb281a905866e5bd78bbdf|title=Britain OKs Pfizer vaccine and will begin shots within days|publisher=Associated Press|date=2 December 2020|vauthors=Neergaard L, Kirka D|access-date=6 December 2020|archive-date=6 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206161358/https://apnews.com/article/uk-authorizes-vaccine-emergency-use-ea0170c978eb281a905866e5bd78bbdf|url-status=live}}</ref> ба хүндэ хэрэглэхэ зүбшөөрэл абаһан анханай [[РНХ-вакцина]] юм.<ref name="mueller">{{cite news|vauthors=Mueller B|title=U.K. Approves Pfizer Coronavirus Vaccine, a First in the West|url=https://www.nytimes.com/2020/12/02/world/europe/pfizer-coronavirus-vaccine-approved-uk.html|access-date=2 December 2020|work=The New York Times|date=2 December 2020|archive-date=28 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128124416/https://www.nytimes.com/2020/12/02/world/europe/pfizer-coronavirus-vaccine-approved-uk.html|url-status=live}}</ref> Иихэлээрээ Нэгэдэһэн Хаанта уласиинь үндэһэнэй хэрэглээндэ зорюулагдаһан COVID‑19 вакциные баталһан анханай баруунай улас болоһон<ref name="bbcuk">{{cite news|date=2 December 2020|title=Covid Pfizer vaccine approved for use next week in UK|vauthors=Roberts M|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/health-55145696|access-date=2 December 2020|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202070718/https://www.bbc.com/news/health-55145696|url-status=live}}</ref> ба вакциные хурдан хугасаанда нэбтэрүүлхэ шиидхэбэриие зарим экспертүүд шүүмжэлжэ байһан.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2020/dec/03/europe-us-experts-question-uk-fast-track-covid-vaccine|title=European and US experts question UK's fast-track of Covid vaccine|date=3 December 2020|vauthors=Henley J, Connolly, Jones S|website=The Guardian|access-date=9 December 2020|archive-date=9 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209004141/https://www.theguardian.com/world/2020/dec/03/europe-us-experts-question-uk-fast-track-covid-vaccine|url-status=live}}</ref> Нэгэдэһэн Хаанта Уласай дараа удаахи улас ба бүһэ нютагнууд Pfizer–BioNTech COVID‑19 вакциные хэрэглэхэ зүбшөөрэлые олгохо ажалые хурдадхаһан: Аргентинэ,<ref>{{cite news|url=https://www.lanacion.com.ar/sociedad/coronavirus-argentina-anmat-aprobo-uso-emergencia-vacuna-nid2548852|title=Coronavirus en la Argentina: La ANMAT aprobo el uso de emergencia de la vacuna Pfizer|access-date=25 December 2020|newspaper=La Nación|language=es|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126205219/https://www.lanacion.com.ar/sociedad/coronavirus-argentina-anmat-aprobo-uso-emergencia-vacuna-nid2548852|url-status=live}}</ref> Австрали,<ref>{{cite press release|title=TGA provisionally approves Pfizer COVID-19 vaccine|website=[[Therapeutic Goods Administration]]|url=https://www.tga.gov.au/media-release/tga-provisionally-approves-pfizer-covid-19-vaccine|date=25 January 2021|access-date=26 January 2021|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126071449/https://www.tga.gov.au/media-release/tga-provisionally-approves-pfizer-covid-19-vaccine|url-status=live}}</ref> Баhрэйн,<ref>{{cite web|title=Bahrain becomes second country to approve Pfizer COVID-l19 vaccine|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/4/bahrain-becomes-second-country-to-approve-pfizer-covid-19-vaccine|publisher=[[Al Jazeera]]|date=4 December 2020|archive-date=4 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204211007/https://www.aljazeera.com/news/2020/12/4/bahrain-becomes-second-country-to-approve-pfizer-covid-19-vaccine|url-status=live}}</ref> Канада,<ref name="CA Pfizer-BioNTech product description">{{cite web|title=Pfizer–BioNTech COVID-19 Vaccine (tozinameran)|url=https://covid-vaccine.canada.ca/pfizer-biontech-covid-19-vaccine/product-details|publisher=[[Health Canada]]|access-date=15 December 2020|archive-date=16 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216003438/https://covid-vaccine.canada.ca/pfizer-biontech-covid-19-vaccine/product-details|url-status=live}}</ref><ref name="canlist">{{cite web|date=9 December 2020|title=Drug and vaccine authorizations for COVID-19: List of applications received|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/covid19-industry/drugs-vaccines-treatments/authorization/applications.html|access-date=9 December 2020|publisher=[[Health Canada]]|archive-date=18 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318002401/https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/covid19-industry/drugs-vaccines-treatments/authorization/applications.html|url-status=live|accessdate=9 July 2021|archivedate=18 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318002401/https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/covid19-industry/drugs-vaccines-treatments/authorization/applications.html}}</ref> Чили,<ref name="El Pais">{{cite web|title=Chile y Ecuador se adelantan en Sudamérica y autorizan la vacuna de Pfizer|date=16 December 2020|url=https://elpais.com/sociedad/2020-12-16/chile-y-ecuador-se-adelantan-en-sudamerica-y-autorizan-la-vacuna-de-pfizer.html|publisher=El Pais|access-date=17 December 2020|archive-date=16 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216222640/https://elpais.com/sociedad/2020-12-16/chile-y-ecuador-se-adelantan-en-sudamerica-y-autorizan-la-vacuna-de-pfizer.html|url-status=live}}</ref> Коста-Рика,<ref>{{cite news|date=23 December 2020|title=First Pfizer COVID-19 vaccines set to reach Costa Rica on Wednesday – president|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-costarica-vaccine-idUSS0N2HB06S|access-date=24 December 2020|archive-date=9 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309150520/https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-costarica-vaccine-idUSS0N2HB06S|url-status=live}}</ref> Эквадор, Хонконг,<ref>{{cite press release|title=SFH authorises COVID-19 vaccine by Fosun Pharma/BioNTech for emergency use in Hong Kong|website=[[The Government of Hong Kong]]|url=https://www.info.gov.hk/gia/general/202101/25/P2021012500829.htm|date=25 January 2021|access-date=26 January 2021|archive-date=19 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319090956/https://www.info.gov.hk/gia/general/202101/25/P2021012500829.htm|url-status=live}}</ref> Ирак,<ref name="msn.com">{{cite web|title=Iraq grants emergency approval for Pfizer COVID-19 vaccine|url=https://www.msn.com/en-ae/news/other/iraq-grants-emergency-approval-for-pfizer-covid-19-vaccine/ar-BB1cgvD6|access-date=27 December 2020|publisher=MSN|archive-date=8 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108101400/https://www.msn.com/en-ae/news/other/iraq-grants-emergency-approval-for-pfizer-covid-19-vaccine/ar-BB1cgvD6|url-status=live}}</ref> Израиль,<ref>{{cite web|title=Israeli Health Minister 'pleased' as FDA approves Pfizer COVID-19 vaccine|url=https://www.jpost.com/breaking-news/fda-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-for-emergency-use-nyt-651871|access-date=28 December 2020|website=The Jerusalem Post|archive-date=19 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319104432/https://www.jpost.com/breaking-news/fda-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-for-emergency-use-nyt-651871|url-status=live}}</ref> Иордани,<ref>{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Jordan approves Pfizer–BioNTech Covid vaccine|url=https://www.france24.com/en/live-news/20201215-jordan-approves-pfizer-biontech-covid-vaccine|date=15 December 2020|publisher=France 24|archive-date=9 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309150527/https://www.france24.com/en/live-news/20201215-jordan-approves-pfizer-biontech-covid-vaccine|url-status=live}}</ref> Кувейт,<ref>{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Kuwait authorizes emergency use of Pfizer–BioNTech COVID-19 vaccine|url=https://arab.news/427j9|date=13 December 2020|website=Arab News|archive-date=19 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319120421/https://www.arabnews.com/node/1776666/middle-east|url-status=live}}</ref> Малайзи,<ref>{{cite web|url=https://codeblue.galencentre.org/2021/01/08/malaysias-npra-approves-pfizer-covid-19-vaccine/|title=Malaysia's NPRA Approves Pfizer Covid-19 Vaccine|publisher=CodeBlue|date=8 January 2021|access-date=25 February 2021|archive-date=20 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120091910/https://codeblue.galencentre.org/2021/01/08/malaysias-npra-approves-pfizer-covid-19-vaccine/|url-status=live}}</ref> Мексикэ,<ref>{{cite news|vauthors=Solomon DB, Torres N|title=Mexico approves emergency use of Pfizer's COVID-19 vaccine|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mexico-idUSKBN28M019|work=[[Reuters]]|date=11 December 2020|access-date=14 December 2020|archive-date=15 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115173149/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mexico-idUSKBN28M019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=12 December 2020|title=Mexico Approves Pfizer Vaccine for Emergency Use as Covid Surges|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-12/mexico-approves-pfizer-vaccine-for-emergency-use-as-covid-surges|access-date=12 December 2020|archive-date=8 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108043302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-12/mexico-approves-pfizer-vaccine-for-emergency-use-as-covid-surges|url-status=live}}</ref> Оман,<ref name="oman">{{cite news|date=15 December 2020|title=Oman issues licence to import Pfizer BioNTech Covid vaccine – TV|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-oman-vaccine-int-idUSKBN28P1RA|access-date=16 December 2020|archive-date=9 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309150457/https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-oman-vaccine-int-idUSKBN28P1RA|url-status=live}}</ref> Панама,<ref name="panama">{{cite news|title=Panama approves Pfizer's COVID-19 vaccine – health ministry|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-panama/panama-approves-pfizers-covid-19-vaccine-health-ministry-idUSS0N2HB06H|vauthors=Moreno E|work=[[Reuters]]|date=15 December 2020|access-date=8 May 2021|archive-date=8 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208234438/https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-panama/panama-approves-pfizers-covid-19-vaccine-health-ministry-idUSS0N2HB06H|url-status=live}}</ref> Филиппина,<ref>{{cite news|date=14 January 2021|title=PH authorizes Pfizer's COVID-19 vaccine for emergency use|work=CNN Philippines|url=https://cnnphilippines.com/news/2021/1/14/Pfizer-COVID-19-vaccine-Philippines-FDA-emergency-use-EUA.html|access-date=21 January 2021|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227101930/https://cnnphilippines.com/news/2021/1/14/Pfizer-COVID-19-vaccine-Philippines-FDA-emergency-use-EUA.html|url-status=live|accessdate=9 July 2021|archivedate=27 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227101930/https://cnnphilippines.com/news/2021/1/14/Pfizer-COVID-19-vaccine-Philippines-FDA-emergency-use-EUA.html}}</ref> Катар,<ref>{{cite news|access-date=24 December 2020|title=Qatar, Oman to receive Pfizer–BioNTech COVID-19 vaccine this week|date=21 December 2020|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-qatar/qatar-oman-to-receive-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-this-week-idUSKBN28U0VE|work=Reuters|archive-date=9 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309150503/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-qatar/qatar-oman-to-receive-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-this-week-idUSKBN28U0VE|url-status=live}}</ref> Саудай Арави,<ref>{{cite web|date=10 December 2020|title=Coronavirus: Saudi Arabia approves Pfizer COVID-19 vaccine for use|url=https://english.alarabiya.net/en/coronavirus/2020/12/10/Coronavirus-Saudi-Arabia-approves-Pfizer-COVID-19-vaccine-for-use|access-date=10 December 2020|website=Al Arabiya English|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211155342/https://english.alarabiya.net/en/coronavirus/2020/12/10/Coronavirus-Saudi-Arabia-approves-Pfizer-COVID-19-vaccine-for-use|url-status=live}}</ref><ref name="mulla">{{cite news|vauthors=Al Mulla Y|title=Kuwait approves emergency use of Pfizer vaccine|url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/kuwait-approves-emergency-use-of-pfizer-vaccine-1.75875294|work=[[Gulf News]]|date=13 December 2020|access-date=14 December 2020|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214125031/https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/kuwait-approves-emergency-use-of-pfizer-vaccine-1.75875294|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Saudi Arabia to Launch Its Coronavirus Vaccination Program|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-15/saudi-arabia-to-launch-its-coronavirus-vaccination-program|publisher=Boomberg|access-date=17 December 2020|language=es|url-status=live}}</ref> Сингапур,<ref>{{cite web|title=First shipments of Pfizer–BioNTech vaccine in Singapore by end-Dec; enough vaccines for all by Q3 2021|url=https://www.straitstimes.com/singapore/health/first-shipments-of-pfizer-biontech-vaccine-in-singapore-by-end-dec-enough-vaccines|date=14 December 2020|website=The Straits Times|access-date=14 December 2020|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214091234/https://www.straitstimes.com/singapore/health/first-shipments-of-pfizer-biontech-vaccine-in-singapore-by-end-dec-enough-vaccines|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Abdullah Z|title=Pfizer–BioNTech COVID-19 vaccine approved by Singapore, first shipment expected by end-December|url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/singapore-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-phase-3-13769570|website=CNA|access-date=16 January 2021|date=14 December 2020|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204082015/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/singapore-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-phase-3-13769570|url-status=live|accessdate=9 July 2021|archivedate=4 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204082015/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/singapore-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-phase-3-13769570}}</ref><ref>{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Singapore approves use of Pfizer's COVID-19 vaccine|url=https://apnews.com/article/science-singapore-coronavirus-pandemic-lee-hsien-loong-coronavirus-vaccine-5bf8461b9d2d32ec08d56fcf5958317a|date=14 December 2020|website=AP News|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122101951/https://apnews.com/article/science-singapore-coronavirus-pandemic-lee-hsien-loong-coronavirus-vaccine-5bf8461b9d2d32ec08d56fcf5958317a|url-status=live}}</ref> Урда Солонгос,<ref>{{cite news|vauthors=Lim JY|date=3 February 2021|title=South Korea approves special import of Pfizer vaccine|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20210203001122|access-date=28 February 2021|work=The Korea Heral|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216020623/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20210203001122|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|vauthors=Lee K|date=27 February 2021|title=S. Korea begins rolling out Pfizer vaccines on second day of national vaccination program|url=https://www.arirang.com/news/News_View.asp?nseq=273056|access-date=28 February 2021|work=Arirang News|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310013846/https://www.arirang.com/news/News_View.asp?nseq=273056|url-status=live|accessdate=9 July 2021|archivedate=10 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310013846/https://www.arirang.com/news/News_View.asp?nseq=273056}}</ref> Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас,<ref name="emirateswoman.com">{{cite web|date=23 December 2020|title=Dubai approves the Pfizer–BioNTech vaccine which will be free of charge|url=https://emirateswoman.com/dubai-approves-the-pfizer-biontech-vaccine-for-free/|access-date=28 December 2020|website=Emirates Woman|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131135503/https://emirateswoman.com/dubai-approves-the-pfizer-biontech-vaccine-for-free/|url-status=live}}</ref> АНУ ба Вьетнам.<ref>{{cite web|url=https://e.vnexpress.net/news/news/vietnam-approves-pfizer-covid-vaccine-for-emergency-use-4293267.html|title=Vietnam approves Pfizer Covid vaccine for emergency use|vauthors=Nga L|publisher=VnExpress|date=12 June 2021|accessdate=15 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615091636/https://e.vnexpress.net/news/news/vietnam-approves-pfizer-covid-vaccine-for-emergency-use-4293267.html|archive-date=15 June 2021|url-status=live}}</ref> [[Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга|Дэлхэйн Элүүр Мэндын Байгуулга]] (ДЭМБ) вакциные онсо яаралтай үедэ ашаглаха зүбшөөрэл олгоһон.<ref>{{cite press release|title=WHO issues its first emergency use validation for a COVID-19 vaccine and emphasizes need for equitable global access|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url=https://www.who.int/news/item/31-12-2020-who-issues-its-first-emergency-use-validation-for-a-covid-19-vaccine-and-emphasizes-need-for-equitable-global-access|date=31 December 2020|access-date=6 January 2021|archive-date=17 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317043909/https://www.who.int/news/item/31-12-2020-who-issues-its-first-emergency-use-validation-for-a-covid-19-vaccine-and-emphasizes-need-for-equitable-global-access|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=WHO recommendation BioNtech Tozinameran – COVID-19 mRNA vaccine (nucleoside modified) – Comirnaty|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=31 December 2020|url=https://extranet.who.int/pqweb/vaccines/who-recommendation-covid-19-mrna-vaccine-nucleoside-modified-comirnaty|access-date=30 May 2021|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509155424/https://extranet.who.int/pqweb/vaccines/who-recommendation-covid-19-mrna-vaccine-nucleoside-modified-comirnaty|url-status=live|accessdate=9 July 2021|archivedate=9 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509155424/https://extranet.who.int/pqweb/vaccines/who-recommendation-covid-19-mrna-vaccine-nucleoside-modified-comirnaty}}</ref> АНУ-да [[аварийна үенэй зүбшөөрэл]] (EUA) — болбол "элүүр мэндын онсогой байдалай үедэ, жэшээнь мүнөөнэй COVID‑19 халдабарита үбшэн үедэ, вакциные нээлгээтэй, хэрэглэлгые хүнгэдхэхэ механизм" юм.<ref name="fda-eua">{{cite web|title=Emergency Use Authorization for vaccines explained|website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|date=20 November 2020|url=https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/vaccines/emergency-use-authorization-vaccines-explained|access-date=20 November 2020|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120184730/https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/vaccines/emergency-use-authorization-vaccines-explained|url-status=live}} {{PD-notice}}</ref> == Зүүлтэ == <references responsive="" /> == Холбоо == [[Категори:ATC код олгогүй эм]] [[Категори:BioNTech]] [[Категори:Клиникын туршалга]] [[Категори:COVID-19-дэ эсэргүү вакцина]] [[Категори:COVID-19-эй халдабарита үбшэнэй медицинскэ харюу]] [[Категори:Pfizer]] [[Категори:2020 ондо нэбтэрүүлэгдэһэн бүтээгдэхүүн]] [[Категори:РНХ-вакцина]] 1fftsp4lkof7t07oimvplpxgjclqq7o