Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1623 74713 74630 2026-06-18T10:27:03Z Desssigner 17870 /* Түүхэ */ 74713 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэһэтэн |group=&nbsp;&nbsp;&nbsp;<br>Буряад зон |image= |image_caption = |poptime = 540 мянга гаран |region1 = {{flagicon|RUS}} [[ОХУ]] (2010 он)<ref name="ОХУ-2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm 2010 оной Бүхыорос хүн зоной тоосоогой албан ёһоной сахим газар. Бүхыорос хүн зоной тоосоогой үрэ дүн тухай мэдээсэгэй зүйл]</ref> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;461,389 * {{flagicon|Буряад}} [[Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас|БНБурУ]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; 286,839 * [[Эрхүү можо]] &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp; 77,667 * [[Забайкалиин хизаар]]&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 73,941 |region2 = {{flagicon|Монгол}} (2010 он)<ref name="Mongol">[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллого]</ref>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;45,087 |region3 = {{flagicon|Хитад}} [[БНХАУ]] (тоосоо) &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp; 10,000 |rels=диилэнх олонхонь [[Буддын шажан|Буддын]], тодруулбал [[Шарын шажан|Шарын]] шажанай шүтлэгтэй, сүүн гэбшье [[Бөө мүргэл|Бөө]]дэ даатгалтай |langs=түрэлхи [[Буряад хэлэн]] (магадгүй Буряад-Монгол хэлэн, [[Монгол хэлэн]]эй Хойто аялгуу)-нһээ гадана бүри үлүүгөөр [[Ород хэлэн|ородоор]] хэлэлсэжэ байна |related=бусад [[Монголшууд]], тэрэ дотороо [[Барга]] }} {{Хадмал |монгол_бэшэг = [[Файл:Buriyad.PNG|22px]] |кирилл_буряад = буряад |кирилл_монгол = буриад |кирилл_хальмаг = буряд }} '''Буряад зон''' али '''Буряад арад''' ({{lang-ru|буряты}}) (''ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ)'' - [[Буряад хэлэн|буряад хэлэтэй]], түүхэтэ [[Байгал далай|Байгал далайн]] аймагта бии болоһон, хамтын [[соёл]], түүхээр нэгэдэһэн [[Монголшууд|монгол арад]]. Мүнөө сагай буряад Ара, Үбэр Байгалаар нютагтай изагуурай буряад хэлэтэй зонууд. [[Оросой холбоото улас]]ай [[Буряад Улас]]та, [[Эрхүү можо]]до ([[Усть-Ордагай Буряадай тойрог]]) болон [[Забайкалиин хизаар]]та ([[Агын Буряадай тойрог]]) оршон һуужа байдаг. Мүн дээрэхи можонуудай зарим дүүргүүдэдэ амидардаг <ref name="Михайлов">[Михайлов Т. М. Буряты // Народы и религии мира. Энциклопедия. Главный редактор В. А. Тишков. Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 1998]</ref>. ОХУ-һаа гадна Хасаг, Тусгаар уласуудай Хамтын Нүхэрлэлэй оронуудай зэргэсээ Монгол уласай хойто хэһэг болон БНХАУ-ай зүүн хойто нютагта үсөөн тоогоор оршон һуужа байдаг. == Нэрэ == [[File:Buryatdress.jpg|thumb|left|250px|Буряад үндэһэнэй хубсаһан]] Буряад гэһэн нэрэнь анхалан «[[Монголой нюуса тобшоон]]» һорболжо бэшэгтэ дурдагдаһан гэжэ үзэдэг. Гэбэшье энэхүү нэрэнь оршон сагай буряад монголшуудта хамаатай эсэхэнь этигэшэгүй. Дээрэхи нэрын гарал үүсэлэй талаар янза бүриин хубилбари байгааһаа хамагай боломжотойень абажа үзэбэл: # Бүри/бури + д — Шоно гэһэн удхатай эртэнэй монгол, эсэбэл түрэг хэлэнһээ гаралтай нангин амитанай нэрэ + олоной тоогой аафикс. ([[чонос]]/чинос/шонос/шинос/шонод обогтой адли, Бүртэ-шоно холбоотой). Бүри гэһэн үгэнь монгол хэлэндэ сээрлэгдэжэ, орондонь шоно (чоно, чино, чон) гэһэн үгые хэрэглэхэ болоһон байха магадлалтай. Хамагай боломжотой хубилбари. Бури + а(р?, к?) + д — ар/эр/ир (‘эрэ’ гэһэн түрэг үгэ) гү, али -ак/-эк/-ык/-ик/-ук (түрэг хэлэнэй үгэ бүридүүлдэг аафикс) + д (олоной тоогой аафикс). Бури + ата ‘эсэгэ’ гэһэн түрэг үгэ. Бури + йа (тайрамал Айа – хуушан буряад, тэрэнэй түрэг угай байгуулагша, сахилгаан эзэлшэ тэнгэри). (Дугаров Д. С. О происхождении этнонима “бурят” // Аборигены Сибири: проблемы изучения исчезающих языков и культур. Новосибирск, 1995. Т. 1 С. 94-96) # Монгол хэлэнэй ''буриха'' гэдэг үгэһөө үүдэлтэй<ref>Санжеев Г. Д. Некоторые вопросы этнонимики и древней истории монгольских народов // Этнические и историко-культурные связи монгольских народов. Улан-Удэ, 1983. С. 47-49</ref>. # Буруу-д — буруу, үнэн бэшэ, зарим тохёолдолдо урбагша гэһэн удхатай монгол үгэһээ гаралтай. Бурнууд гэжэ монголшууд ислам шажанта хиргисүүдые нэрлэдэг байһан. Иимэдэ бусад монголшуудтай адли бөөгэй, шарын шажанай шүтэлгэтэй хойто монголшуудые иимэ нэрлэдэг байха магадлал бага юм. # Бургут — бургут-бурут нэрын дуудалгын нэгэ хубилбари<ref>Банзаров Д. Собрание сочинений. Улан-Удэ, 1997. С. 102</ref>. Бургуд — хальмаг хэлэнэй бүргэд, шонхор гэһэн үгэ. Гэбэшье бусад монгол хэлэндээ энэ үгэ байгаа гү, али байгаагүй гү мэдэгдээгүй тула түүрэг хэлэнһээ зээлидэһэн байха магадлалтай. Энэнь үмэнэ дуридаһан Бүри гэһэн хубилбаритай адли нангин амитанай нэрын шэнжэтэй. Гэбэшье бургуд — бурут-...- бурийад болон хубирхань этигэшэгүй. # Бураа + д — Ойн эргэд гэһэн үгэһөө гаралтай<ref>Зориктуев Б. Р. О происхождении и семантике этнонима бурят // Монголо-бурятские этнонимы. Улан-Удэ, 1996. С. 26</ref> (ойрод — ‘ойн арад’-тай адли). Эдэгээрһээ гадна дараахи хубилбаринууд баһа тааралдадаг. # «Брат» — ‘дүү хүбүүн’ гэһэн ород үгэ. Ехэхэн магадлал багатай хубилбари. Ородой он тоололой һорболжо бэшэгые буруу тайлбарлаһан алдууһаа һүүдэлтэй болобо уу. # Баряад (алайр, аха, түнхэн, захайн-аман, бөөхэн нютаг хэлэнэй мэдээн дээрэ үндэһэлһэн хубилбари) — «барга», «а-вар» нэрэ гаралгатай, ‘бар’, ‘баруун’ гэдэг үүдэлтэй<ref>Шадаева А. Т. Некоторые проблемы этнокультурной истории бурят. — Улан-Удэ, 1998 — С. 124-128</ref>. # «[[Курыкан]]» нэрэһээ удхатай<ref>[Бертагаев Т. А. Об этнонимах бурят и курыкан. // Этнонимы. М., 1970</ref> # Бури-йа ‘циноовко, маат, хулһан’ гэһэн парсиг үгэ гаралтай<ref>[Митрошкина А. Г. К этимологии этнонима бурят // Проблемы бурятской филологии и культуры. - Иркутск, 1995. С. 30]</ref>. # Сельхүп ‘эрэ амитан, буха’ үгэһөө.<ref>Жамсаранова Р. Г.</ref> # В. Хамутаев «буряад» гэжэ үгэ булагадай [[Эхирэд|эхирэдүүдэй]] [[Баруун зүг|баруун буряад]] нютаг хэлэнһээ бии болоо гэжэ тоолоно, тэндэ «''баряад, баряуд''» гэһэн мартагдаһан «арад» гэһэн үгэ ороно. Энэ үгын үндэhэн «У» үзэг олон шэнжэлэгшэдые эндүүрүүлээ, харин анханай үндэhэнь «баряа» гээд, «баряад, баряуд» гээшэ арад зон, энэ газарай арад зон ба эзэн, энэ дэбисхэрые баряаhан байhан<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D0%B8.html?id=FIvp2uSOsIYC&redir_esc=y|автор=Хамутаев В. А.|заглавие=Присоединение Бурятии к России: история, право, политика|год=2012|место=Улан-Удэ|издательство=Конгресс бурятского народа|страницы=25—27|страниц=174|isbn=978-5-8200-0251-9|archivedate=2023-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707161914/https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D0%B8.html?id=FIvp2uSOsIYC&redir_esc=y}}</ref>. Иигэжэ олон янзын хубилбари байгааһаа үзэхэдэ буряад нэрын жэнхэни удха оршон сагай монгол хэлэндээ гээгдэһэн бололтой. == Буряадуудай тоо == [[Image:Забайкальские буряты.jpg|thumb|right|Үбэр Байгалын Буряад айла<br />(1840 оной номой зураг)]] Ород гурэнэй 2010 оной тоогоор Буряад яhатан 461389 хун зон болоно. Теэд 2010 оной тоогоор Монголой буряадууд 100000 тоо болотор байхын багсаагдана. Хитадта 10000 болотор буряадууд ажа hууна. Тиихэдээ Бухы дэлхэйдээрэ буряяадууд 600000 хун аман зон болохынь харагдана. 1989 оной мэдээгээр Ородто 417400 хүн байгааһаа Буряадта 249500, Эрхүү можодо 77300, үүнэһээ Ордын-Адаг Буряад өөртөө засаха тойрогто 49300, Шэтэ можодо 66600, үүнэһээ Ага Буряад өөртөө засаха тойрогто 42300, ОХУ-ай бусад нютагуудта 24000, үүнэдэ [[Москва]] хотоноо 1 500, Питэр хотоноо 1000 хүн оршон һуужа байна<ref name="ICAPE">{{Cite web |title=Interdisciplinary Center for Advanced Professional Education |url=http://www.ethnos.nw.ru/cgi-bin/el.exe?etnoscod=126 |accessdate=2007-08-29 |archivedate=2004-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040902203723/http://www.ethnos.nw.ru/cgi-bin/el.exe?etnoscod=126 }}</ref>. 2002 оной тооллогоор 445 000 гэжэ ОХУ-ай Шэнжэлхэ ухаанай Акадеэмиин Улас арадай ажахын багсаалга һудалгаанай Хүреэлэнэй Хүнэй демограафи, эколоогиин түбэй "Население и общество" гэжэ мэдээсэлдэ дүриджээ. Хаһагта 1989 оной байдалаар 1 200 хүн<ref name="ICAPE" />. Бусад уласуудта 1989 оной мэдээгээр 2 500 хүн<ref name="ICAPE" />. 1989 оной байдалаар Монгол уласта 34 700 хүн<ref name="ICAPE" />. БНХАУ-та 25 000<ref name="Михайлов" />. == Хэлэ бэшэг == Буряадууд [[Алтайн хэлэнэй изагуур]]ай [[монгол хэлэнэй бүлэг]]эй [[Буряад-монгол хэлэн|Буряад хэлээр]] ярилсадаг. Эртэ үеһөө бусад монголшуудтай адляар [[уйгар бэшэг]]тэ үндэһэлэһэн [[монгол бэшэг]] ашагладаг байһан болобошье [[1931]] онһоо [[Лата үзэг|лата]], [[1939]] онһоо [[Кирилл үзэг|кирилл бэшэг]] хэрэглэхэ болоһон. == Шажан шүтэлгэ == Уламжалалта шажан шүтэлэг [[хара шажан]] <small>(самаан шажан)</small>гү, али [[бөө мүргэл]], [[тэнгэри]] болоод [[ⅩⅥ зуун жэл]]эй һүүлшэһээ түбэдэй [[Буддын шажан]] гү, али [[шара шажан]] (Ехэ хүлгэнэй урасхал)-да ороһон ([[Гэлүгбаа]], һүүлдэ [[Нинмаба]], [[Хажи]]). Буряадта [[Христосой шажан]] анханай ородуудтай хамта нэбтэржэ, [[ⅩⅩ зуун жэл]]эй һүүлэй хагаста үргэн тархаһан. [[1741]] ондо Буддын шажан Ородой тоогдоһон шажануудай нэгэ болоһон болоод Буряадай анханай Буддын [[һүмэ]] [[Тамчын дасан|Тамчын]] (Хүлүүн-Нуурай, Галуута-Нуурай) [[дасан]] тэрэ үедэ байгуулагдаһан байна. Буддын шажан Буряад орондо дэлгэрхэдээ Зүүн зүгэй оронуудай ([[Энэдхэг]], [[Түбэд]], [[Монгол]], [[Хитад]]) заншалнуудай, соёлой, эрдэмэй, удха зохёолой, эмнэлгын, хэлэ бэшэгэй дэлгэрхэ ябадалда горитой нүлөө үзүүлһэн байха юм. [[1914]] оной байдалаар Буряадта 48 дасанда 16000 лама шабилан һуужа байһан гэдэг баримта бии. [[1930]]-аад ондо Буряадай Буддын һүмэ [[хиид]]үүд бараг бүгэдэ хаагдажа, сүйдхэгдэһэн байгаа. 1946 ондо Эбилгын Агын хоёр дасан шэнээр баригдаһан байгаа. 1980 гаран онуудһаа Буряадай Буддын шажан, бөө мүргэл һэргээжэ эхилбэ. == Түүхэ == [[File:Buryat-Mongol ASSR in 1925.jpg|right|thumb|250px]] === Эртэ саг === Буряад зон эртэ сагта Ойн иргэдэй дунда ородог байһан. Ойн иргэд Байгал нуурай хоёр талаар, Сэлэнгэ мүрэнэй адаг, Зүлгэ мүрэнэй һаба, Саяан ууланууд, Енисей мүрэнэй эхин, Тагна, мүнөөнэй Тува, газарнуудаар һуурижаһан гэжэ үзэдэг. Тэрэ сагта Түмэд, буряад, булгачин, хэрэмчин гэхэ мэтэ буряадай үбгэ эсэгэнэр болохо обог аймагууд зариманиинь ой тайгада ан гүрөөл хэжэ, зариманиинь мал маллажа ажаһуудаг байба. Буряад нэрэтэй газар уһанай нэрэнүүд зүүн тээшээ Үбэр Байгалай хизаарай түб болон урда хуби, Эргүнэ мүрэн хүрэтэрхи нютагуудта дайралдадаг. === Ихэ Монгол Уласай үедэ === 1207 ондо тэдэнэр Чингис хаанай байгуулһан Ихэ Монгол Уласай захиргаанда оробо. ==== Юань уласай һүүлэй үе ==== Монголой Юань уласай һүүлээр Барга, Буряадууд «Арын ганса модон» гэжэ нэрлэгдэдэг отогууд буюу Дүрбэн Ойрадай мэдэлдэ ороһон байна. === Ойрад ба Зүүн Монголой үе === XIV зуун жэлдэ Ойрад буюу Баруун Монголшууд баруун зүг руу нүүжэ, Барга Буряад аймагууд Зүүн Монголой Батмүнх Даян хаанай харьяата болоод, зургаан түмэн Монголой зүүн гурбан түмэнэй нэгэ болохо Урианхай түмэнэй бүридэлдэ орожо байба. Тэрэ үедэ Буряад зон Байгал, Сэлэнгэ, Онон, Хүлэнбуир, Хянган нютагуудта нүүдэллэн ажаһуудаг байһан. ==== Халха, Ойрад ба Буряад зон ==== XVII зуун жэлдэ Урианхай бутаржа, Буряад зон Халхын Түшээт хан, Сэсэн ханай захиргаанда хамаарагдадаг болоо. Буряадууд хүн зоной тоогоор үсөөн, Монголой түб нютагһаа холо зайдуу байһан тула XII зуун жэлэй дотоодын тэмсэл, тулалдаануудта, XIV-XVII зуун жэлнүүдэй Халха-Ойрадай зүршэлдэ, Монгол ноёдой хоорондохи маргаан тэмсэлдэ ехээр хабаадаагүй юм. Тэдэ Халхада алба түлэхэ маягаар харилсажа байһан ба газар нютагай байрлалһаа боложо, Монголһоо харисангы бэеэ дааһан байдалтай байһан бололтой. Мүн зариманиинь үндэһэн хубиһаа холдон нүүжэ, нилээд зайдуу ажаһуудаг байба. ==== Сибирь дэхи Буряадууд ==== XVI-XVII зуун жэлнүүдтэ Сибирьтэ эгээл олон тоотой, сэрэгэй болон эдэй засагай талаар хүсэтэй арад түмэн бол буряадууд байһан бөгөөд тэдэ ойр тойроной кеть гэхэ мэтэ бага үндэһэтэниие захирдаг байһан. == Ородой түрэмгээлэл ба Буряадай нютаг == XVII зуун жэлэй дунда үеһөө ородууд Сибирь нютагта орожо ерэн, Буряадай нютагта өөрын бэхилэлтэ, хэрэмүүдээ барижа эхилһэн байна. Монгол улас болон Ойрадай хилэ Урда Сибириин томоохон хубиие хамаржа байһан тула ородой сэрэг хоёр уласай хилые тойрон, баруун хойто зүгһөө Буряадта сүмэрэн орожо, 1648 ондо Үдын хэрэм, 1652 ондо Баргажанай, 1654 ондо Эрхүүгэй, Нэршүүгэй нютагта хэрэм барин һуужа, буряадуудые захиржа, зариманииень ородой шажанда оруулжа эхилһэн юм. === Байгалай баруун ба зүүн талын Буряадууд === XVII зуун жэлэй эхиндэ буряадуудай нилээд ехэ хуби Байгалай баруун талаар, Эрхүү можын урда хубида түблэрэн һуужа байһан бололтой. Бусад буряадууд Байгалай зүүн талаар байба. XVII зуун жэлэй эхиндэ Байгалай зүүн хубида байһан буряадууд тухай мэдээн харисангы бага үлэһэн бол, баруун талаар байһан буряадууд тухай мэдээн буряад болон ород сурбалжануудта нилээд дэлгэрэнгыгээр үлэһэн байна. === Нүүлгэн шэлжэлгэ === Буряадууд XVII зуун жэлэй эхиндэ Оросой түрэмгээлэлдэ өртэжэ, Байгалай зүүн тала руу, гол түлэб мүнөөнэй Буряад Уласай нютаг руу, ехэнхи хубяараа нүүн орожо ерэһэн бололтой. Тэдэ тэрэ оршомдо байһан халхануудые шахажа, мүнөөнэй нютагтаа һуурижаһан байна. Зариманиинь Агын Буряадай тойрогто һуурижаа. Иигэжэ мүнөөнэй Эрхүү можо буюу Байгалай баруун талаар буряадуудай тоо эрид үсөөрһэн байна. Мүн Оросой добтололгоор түрэгдэһэн зарим хубинь Байгалһаа нилээд хойто зүгтэ байдаг нютагуудта шэлжэн һуурижаһан байна. === Дагуур монголшууд ба эзэгүйрһэн нютагууд === Дагуур монголшууд мүнөөнэй Үбэр Байгалай хизаарай Агын Буряадай тойрогһоо Амар мүрэнэй дунда урдас хүрэтэрхи нютагта тархан һуужа байһан. Тэдэ ородой сэрэгтэ шахагдан Үбэр Монгол руу дүрбэн ошохо баатай болоходонь, эзэгүйрһэн нютагтань буряадууд һуурижаһан байна. == Оросой мэдэлдэ ороһон үе == Буряад отогуудай түрүүшүүл, ноёд сугларжа, ямар уласые түшэхэ тухай зүбшэн хэлсэхэдээ, Халха, Манжа, Оросые дагаха гэһэн гурбан һанал гаргаһан байна. Орос талынхид буряадууд 1656 ондо һайн дураараа дагаар орожо, 1689 ондо албан ёһоор нэгэдэһэн гэжэ хэлэдэгшье һаа, буряадууд зэбсэг дутуу, хүн үсөөн байһанһаа 1620-иод онуудһаа эхилэн Оростой хэһэн тулалдаануудта олон хүнөө алдаһан байдаг. XVII зуун жэлэй эхиндэ буряадай хүн зоной тоо ойролсоогоор 77 000 байһан. 1767 ондо Ока голой буряадууд буһалгаан гаргаһан ба эдэ буһалгаан, тэмсэлнүүд дарагдаһанай һүүлээр XVIII зуун жэлэй һүүл багта Буряадые бүрин нэгэдхэжэ дүүргэһэн байна. === Ород таряашадай һуурижуулга === Саашадаа олон ядуу ород таряашадые Сагаан хаанай зарлигаар һуурижуулжа, үрэжэлтэй газар нютагуудые аажам аажамаар эзэлһэн байна. 1727 оной хэлсээгээр хилын шугамай обоонууд бодхоогдожо, Буряад нютаг тэрэ зандаа Хаанта Оросой мэдэлдэ ороһон юм. == XX зуун жэлэй эхин == 1900-аад онуудай эхинһээ буряадууд Оросой хавшалга, хэлмэгдүүлэлгэдэ ехээр өртэхэ болоһон тула Монгол руу дүрбэжэ эхилһэн байна. 1920-иод онуудта Буряадай ниигэмэй болон улас түрын олон зүтгэлтэн Монголдо ерэһэн ушарһаа энгын олон эрхэтэн үрхэ гэрээрээ даган ерэжэ, БНМАУ-ай харьяата болоһон байна. 1925 оной сентябриин мэдээгээр Халхын голой хошуунда 450 үрхэ, Улз голой хошуунда 1700 үрхэ, Онон голой хошуунда 1250 үрхэ, Хэрлэн голой хошуунда 400 үрхэ, Ерөө голой хошуунда 500 үрхэ, Улаанбаатарта ойролсоогоор 2000 буряад эрхэтэн, хамтадаа 15 800 буряад Монголдо һуурижаһан ажээ. === Буряадуудай нүүдэл ба бүридхэл === Нүгөө талаар, БНМАУ-да шэлжэн һуурижаһан буряад эрхэтэдэй тоо бүридхэл гаргаха, тэдэнэй дундаһаа сагаантантай холбоотой байһан хүнүүд, баяшууд, гэмтэ хэрэг үйлдэгшэдые шэнжэн тогтоохо зорилгоор ДХГ-тэ ДХАТ-ай түлөөлэгшэ-сургагша һуужа, Буряадһаа тэдэнэй ударидабари доро ажаллаха нюуса ажалтануудые, сексотнуудые, ерүүлһэн байна. 1930 ондо Орос буряадуудай нүүдэлые зогсооһон байна. == Зүблэлтэ үе == Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Өөртөө Засаха Буряад-Монгол Улас 1925 ондо. Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Өөртөө Засаха Буряад-Монгол Улас 1929 ондо. Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Өөртөө Засаха Буряад Улас 1989 ондо. Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас, Агын Буряадай Өөртөө Засаха Тойрог, Усть-Ордын Буряад-Монголой Өөртөө Засаха Тойрог 2006 ондо. === 1927 оной буһалгаан ба 1937 оной хэлмэгдүүлэлгэ === 1927 ондо буряадууд Оросой даралтын эсэргүү буһалгаан гаргаба. Тус буһалгаанай үедэ 35 000 буряад хүн хюдагдаһан байна. Орос улас буряадай үндэһэнэй үзэл хүсэтэй болохоһоо болгоомжолжо байһан тула Сталинай захиралтаар 1937 ондо 10 000 буряад хүниие буудан хороожоээ. === Хоёрдохи дэлхэйн дайн === Хоёрдохи дэлхэйн дайнда хабаадаһан Зүблэлтэ Буряадуудай дундаһаа 13 000 хүн ами наһаяа алдаһан. Энэ тоо ажалай наһанай эрэшүүлэй 20 хуби болоһон байна. == Буряад бэшэгэй хэлэн == Буряадай эрдэмтэд буряад бэшэгэй хэлэ зохёохдоо халха аялгада эгээл ойро сонгоол аялга дээрэ түшэглэхые зорьһон болобошье, Орос буряадуудые Монголтой ойртохоһоо болгоомжолон, халха аялгатай эгээл адли бэшэ хори аялга дээрэ буряадай мүнөөнэй бэшэгэй хэлэ зохёохые баадхаһан байна. Сонгоолнууд 1689 оной Халха-Ойрадай дайнай үедэ буряадай нютагта дүрбэжэ ошоһон халханууд байһан. Тэдэ ябаандаа буряадууд дунда уусан нэгэдэһэншье һаа, халхануудтал адли хэлэ яриандаа «с» үзэгые үргэнөөр хэрэглэдэг зандаа байһан. Харин эртын буряад аймаг болохо хори буряадуудай хэлэ ярианда «с» үзэг бараг хэрэглэгдэдэггүй, харин «с»-ые «х»-ээр дуугаргадаг байна. Жэшээнь: сайн — хайн гэхэ мэтэ. == Буряад-Монгол нэрын хубилалга == Буряад улас 1923-1958 онуудта Буряад-Монголой Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Улас гэжэ нэрэтэй байба. Зүблэлтэ ударидагша Хрущёвһоо нэгэ хүн «танайда юундэ Буряад-Монгол гэжэ нэрэтэй улас байнаб?» гэжэ асууһанай һүүлээр, Хрущёв Москвада бусажа ерээд, Буряад-Монголой Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Уласай нэрэһээ «Монгол» гэһэн үгые, Карели-Финэй Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Уласай нэрэһээ «Фин» гэһэн нэрэ хасуулһан байна. Энэнь монгол, буряадууд, мүн карели, фин гэхэ мэтэ нэгэ угсаатай арад түмэнүүдые хоорондоо холбоогүй мэтэ харагдуулха зорилготой холбоотой юм. Зүблэлтэ тала нэрэ хубилгаха шалтагаанаа «монголшууд Буряадта ажаһуудаггүй» гэжэ тайлбарлаһан байдаг бол, зарим эрдэмтэд дунда зуун жэлнүүдтэ буряадууд монголшуудай нэгэ хуби байһан тула нэрэ хубилгаха хэрэггүй гэһэн байр суури баримталжа байба. Зүблэлтэ засагтай холбоотой ажаллажа байһан зарим Зүблэлтэ эрдэмтэд буряад, халимагуудые монгол бэшэ гэжэ тэдэндэ этигүүлхые оролдодог байһан. Мүн ородууд мүнөөшье буряад, халимагуудые монгол гэжэ хүлеэн зүбшөөрхэһөө зайлсхээд, тэдэниие жэнхэни монгол угсаатанай бүлэг бэшэ, харин монгол гарбалтай угсаатанай бүлэг, бусад монголшууд, монголой түүхэ болон Монгол уластай төдийлэн холбоогүй мэтээр бэшэжэ, тайлбарладаг. == Буряадта зоршохо хориг == 1980-аад онууд хүрэтэр Буряадта гадаадын эрхэтэдэй зоршохые хориглодог байба. == 2008 оной захиргаанай хубилалта == 2008 ондо Усть-Ордын Буряадай тойрогые Эрхүү можотой, Агын Буряадай тойрогые Үбэр Байгалай хизаартай нэгэдхэхэ һанал асуулга ябуулжа, эдэ хоёр тойрогые ондоо можонуудтай нэгэдхэн, автономито эрхэеэ хасуулһан байна. Буряадууд нэгэдхэлэй энэ үйлэ ябасые эсэргүүсэжэ байһаншье һаа, В. Путинай засаг тэрэниие хүлеэн абаагүй. Мүн бусад үндэһэнэй үсөөнхи арадуудай автономито эрхэтэй бүгэдэ найрамдаха уласууд болон тойрогуудые ород можонуудтай саашадаа нэгэдхэхөөр түсэблэжэ байна. Оросой засаг Буряадай Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Үбэр Байгалай хизаар, Эрхүү можые «Байгал» гэһэн шэнэ можодо нэгэдхэхые оролдожо байгаа бол, Алтайн Бүгэдэ Найрамдаха Улас болон Алтайн хизаарые Кемерово можодо нэгэдхэхые оролдожо байна. == Мүн үзэхэ == *[[Хори]] == Ажаглалта == {{Reflist}} ==Зураг== <gallery> Файл:Mongol Empire c.1207.png|[[Ехэ Монгол Улас]], 1207 он Файл:Mongolia XVI.png|Монгол орон 14-17-р зуунда: Монгол Улас, [[Дүрбэн Ойрад]], [[Моголистан]] Файл:Mongolia XVII.png|Монгол Улас, [[Зүүнгар]], [[Хошуудай ханта улас]], [[Хотгойд]]ой ханта улас, [[Хальмагай ханта улас]], Моголистан </gallery> == Холбооhон == * [http://www.buryatia.org/ Буряад арадай сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ |date=2007-10-26 }} * [http://www.hamagmongol.narod.ru/ Хамаг Монгол] [[Категори:Буряадууд| ]] [[Категори:Монгол]] [[Категори:Оросой арадууд]] [[Категори:Хитадай арадууд]] 1set5r5z16h8lwfefi932g9dbzmkjcv 0 1975 74707 72044 2026-06-18T08:20:26Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74707 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс үндэһэтэн |group=Украиншууд |image=[[Файл:Ukrainians of Zolotonosha, 1910.jpg|250px]]<br /> |caption =Түб украиншууд (1910) |poptime = Дэлхэй даяар — '''45 cая'''. Энэ тоодо: <br>{{flagcountry|Ukraine}} — 37,541,693 (2001)<ref name="perepisU">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык|lang=}}</ref><br>{{flagcountry|RUS}} — 1,927,988 (2010)<ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref><br>{{flagcountry|Canada}} — 1,209,090 (2006)<ref>[http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo26a.htm Population by selected ethnic origins, by province and territory (2006 Census)] Население Канады: этническое происхождение предков.</ref><br />{{flagcountry|Brazil}} — 1,010,000 (1996)<ref>[http://www.ukrweekly.com/ The Ukrainian Weekly<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><br />{{flagcountry|United States}} — 976,314 (2009)<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config= US Census Bureau 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806012556/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config= |date=2011-08-06 }} Происхождение населения США 2009 г.</ref> |languages= [[Украина хэлэн]], [[ород хэлэн]] |religions= Олонхи хуби [[христосой шажан]]ай [[үнэн алдартан шажан]]тад ба [[католицизм|католигууд]]. }} '''Украиншууд''' ([[Украин хэлэн|украин]] ''українці''), [[Украина|Украинын]] диилэнхи арад түмэн болон [[Зүүн Славян хэлэнэй бүлэг|зүүн славян]] үндэһэтэн юм. Ондоо удхаар Украинын харьятад (эрхэтэд) бүхые тэмдэглэнэ. Украиншууд [[Оросой холбоотой улас|Орос]], [[Польшо]], [[Молдово]], [[Беларусь]] ба [[Словаки]], Балтиин гурбан уласууд, Түб Азиин табан уласуудта олон тоотой байна. == Холбооһон == * [http://quebec-ukraine.com/cgi-bin/l/links.cgi?kat=a5 Українці за кордоном] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218034113/http://www.quebec-ukraine.com/cgi-bin/l/links.cgi?kat=a5 |date=2005-12-18 }} [[Украин хэлэн|украин]] * [http://www.kngu.org/KongrUkr/Communit/ObzhUkr.htm Конгрес національних громад України] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516071038/http://www.kngu.org/KongrUkr/Communit/ObzhUkr.htm |date=2007-05-16 }} [[Украин хэлэн|украин]] * [http://www.narodru.ru/peoples1282.html Украинцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080505062050/http://www.narodru.ru/peoples1282.html |date=2008-05-05 }} {{ref-ru}} * [http://ukrfoto.net/photoalbum.html Фото українців] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418035801/http://ukrfoto.net/photoalbum.html |date=2008-04-18 }} [[Украин хэлэн|украин]] * [http://etno.iatp.org.ua/ Українська етнографія] [[Украин хэлэн|украин]] * [http://harazd.net/~nadbuhom/mapy-historia/mapy_7.htm Схематичний огляд границь української національної території (на 1939 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050404112130/http://harazd.net/~nadbuhom/mapy-historia/mapy_7.htm |date=2005-04-04 }} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{stub}} [[Категори:Украина]] [[Категори:Украинын арадууд]] [[Категори:Оросой арадууд]] hn8tziehby7fwz7txi8fxh0zmnwhybj 0 2121 74705 74483 2026-06-18T07:42:03Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74705 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ = '''Ородой холбоото улас'''<br />{{MongolUnicode|ᠣᠷᠤᠰ ᠤᠨ<br />ᠬᠣᠯᠪᠤᠭᠠᠲᠤ<br />ᠤᠯᠤᠰ|v}}<br />'''Россиин холбоото улас''' |уугуул_нэрэ = Российская Федерация |богони_нэрэ = Росси |һүлдын_зураг = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |тугай_зураг = Flag of Russia.svg |түрын_уряа = |түрын_дуулал = «[[Ородой холбоото уласай түрын дуулал]]»<br /><center>[[Файл:Russian Anthem chorus.ogg]]</center> <!-- |Аудио=--> |засаглалай_хэлбэри = [[Холбоото улас]] |газарай_зураг = Russian Federation (orthographic projection) - Annexed Territories disputed.svg |албан_ёһоной_хэлэн = [[Ород хэлэн]] |үндэһэ_язгуур = 79,8 % — [[Ородууд]]<br />  3,8 % — [[Татарнууд]]<br />  2,0 % — [[Украйн үндэһэтэн|украинашууд]]<br />  1,2 % — [[Башкирнууд]]<br />  1,1 % — [[Чувашууд]]<br />12.1 % — бусад арад түмэн ([[Ородой холбоото улас#Яһатанууд|бүриин жагсаалтань →]]) |үндэһэ_язгуур_он =2002 |тогтносон_үйл_явдал1 = 25.12.1991 |үйл_явдалын_огноо1 = РФ-иин байгуулга |Сүвэрэнитэт = Тусгаар тогтонол |ниислэл_хото = [[Файл:Coat of arms of Moscow.svg|14px]] [[Москва]] |тэргүүнэй_класс1 = [[Юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_класс2 = [[Юрэнхы сайд]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Владимир Путин]] ([[Нэгэдэһэн Росси|ЕдРо]]) |тэргүүнэй_нэрэ2 = [[Михаил Мишустин]] |хуули_тогтоогшо = [[Холбооной Хурал]] |дээдэ_танхим = [[Холбоото Уласай Зүблэл]] (ХУЗ) |доодо_танхим = [[Гүрэнэй Дума]] (ГД) |газар_нютаг_км2 = 17,075,400 |нутгийн_талбайгаарх_эрэмбэ_дэс =1 |уһанай_процент = 13 %<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |work=Federal State Statistics Service |accessdate=5 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031021014415/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |archivedate=21 October 2003 }}</ref> |хүн_амай_тоосоо = 143,056,383<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat/rosstatsite/main/population/demography/ |accessdate=2010-12-13 |archivedate=2010-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101213134234/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat/rosstatsite/main/population/demography/ }}</ref> |хүн_ам_тооцоолсон_он = 2012 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =8 |хүн_амын_тооллого =142,905,208<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |хүн_ам_тоолсон_он =2010 |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор = |хүн_амын_нягтрал_нэгж_км2 = |хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс =217 |хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 = 8.3 |ДНБ_ХАЧ =[[Америк доллар|$]]2.383 [[ехэ наяд]]<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=75&pr.y=10&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Russia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=20 April 2012}}</ref> |ДНБ_ХАЧ_он =2011 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =6 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$16,736<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ = |ДНБ_нэрлэсэн =$1.884 [[ехэ наяд]]<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2011 |ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ =9 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$13,235<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ = |ХТББИ =42.3<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=Distribution of family income – Gini index |work=The World Factbook |publisher=CIA |accessdate=13 January 2011 |archivedate=13 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html }}</ref> |Илтгэлцүүр_он =2008 |Илтгэлцүүр_ангилал =<span style="color:#e0584e;">ехэ</span> |Илтгэлцүүр_эрэмбэ =83 |ХХИ ={{increase}} 0.755<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|title=2011 Human development Report|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=148–151|accessdate=5 November 2011}}</ref> |ХХИ_он =2011 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;">һайн</span> |ХХИ_эрэмбэ =65 |мүнгэн_тэмдэгтэ = Ородой дүхэриг (баһа рубль) |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = RUB, [[Файл:Rouble official sign.svg|10px]] |интернет_домэйн = [[.ru]], [[.su]] |телефоной_код = +7 |сагай_бүһэ = +3 … +10 |зүүлтэ = }} '''Ородой холбоото улас''' ({{lang-ru|Росси́йская Федера́ция}}), тобшолбол '''Росси''' гү, али '''Ород Улас''' ({{lang-ru|Росси́я}}) — болбол Евразиин хойто хэһэгээр үргэлжэлхэ улас юм. Ород хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас холбооной 83 нютаг можоһоо бүрилдэнэ. Ород Улас зүүн тиишэ [[Норвеги]], [[Финланд]], [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]], [[Польшо]], [[Беларусь]], [[Украина]], [[Гүржи]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Хитад]], [[Монгол]], [[Хойто Солонгос]] гэһэн арбан дүрбэн гүрэнүүдтэ хилэ зурыдаг, мүн уһаар [[АНУ]]-ай [[Аляска]] можотой болон [[Япон]] уластай хилэ нэгэтэй. Дэлхэйн эгээн томо улас болохо 17,075,400 хабтагай дүрбэлжэн километр газар нютагтай, юһэдэхи хүн зон ехээр һуурижаһан томо улас: хамтадаа 143 сая гаран хүн һууна; тиин эдэнэй 80 оршом процентнь [[ородууд]] болоно. [[Дэлхэйн банк]]ын мэдээгээр, 2014 ондо Ородой холбоото уласай [[ДНБ|ХАШ]]-яар тоосоһон [[дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн]] 3,745 ехэ наяд (триллион) доллар (нэгэ хүндэ 25 636 доллар) болобо. Үндэһэнэй [[мүнгэн тэмдэгтэ]] — [[Ородой дүхэриг]] гэжэ. == Түүхэ == {{main|Ородой холбоото уласай түүхэ}} [[Файл:Growth of Russia 1547-1725.png|thumb|left|300px|1547-1725 оной хоорондо Ород гүрэнэй үргэдхэл]] Ородой холбоото уласай түүхэ — зүүн славянуудаар анха эхилбэ. [[Славян]]ууд {{МЭҮ}} 3-8-р зуунай дундуур [[Европо]]до тодоржо эхилһэн байна. XIX зуунда зүүн славяншуудай түрүүшын улас болохо [[Киевэй Русь]] байгуулагдаба. Энэ улас [[Викинг]]үүд болон тэдэнэй үрэ удамуудаар ударидуулжа байһан болоод 988 ондо [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]һөө [[Христосой шажан|христианствын]] [[үнэн алдарта шажан]] гэһэн һургуулиин сургаал үблүүлэн абаһан. Энэ ябадал дараагай мянган жэлэй турша Ородой соёл уралигые тодорхойлһон Византиин болон славян соёл уралигай нэгэдхэлые эхилүүлээ. Уламаар Киевэй Русь задаржа газар нютагынь Ородой маша олон бишыхан хэмжээнэй феодалай уласуудта хубаагдаһан. XI зуунай [[Сэсэн Ярослав]]ай үедэ Ородто (мүнөөнэй Ород уласай урда захаар) эдэй засаг, уран зохёол, уран барилга һайн дэлгэрбэ. 1237—1240 ондо [[монголшууд]] [[Владимир]], [[Киев]]ые добтолһоноор [[Ехэ Монгол Улас]]ай хэһэг байһан [[Зүчиин улас]]та 1480 он хүрэтэр захирагдаба. Түлхигдэһэн Ородой түб [[Новгород]] боложо, 1240 ондо [[Нева гол]]до Швециие дараһан зэргэ байлдаанаар хойто зүгтэ нютаг тэлээ. Энэһээ [[Ехэ Монгол Улас|Монгол]]-[[Алтан Ордон]]до эсэргүүсэхэ [[Москва]], [[Доодо Новгород]], [[Тверь]] [[зэргэ]] хото һуурин бодожо буһалгаалаа бэлэй. Шажанайнхантайгаа хамжажа тархай ноёдые суглуулһан [[Доной Дмитрий]] 1380 оной шиидбэрилхэ [[Куликовын байлдаан]]аар Мамайн сэрэгые сохёо. Киевэй Русиин залгамжалагша уласуудһаа эгээн хүсэрхэг [[Москва]] байһан болоод энэ гүнлиг Ородой нэгэдэл, [[Алтан Ордон]]до эсэргүү тусгаарлаха хүдэлөөндэ голлохо байра һууриие эзэлжэ байба. Москва — аажамаар оршомойнгоо Ород уласуудые нэгэдхэһэн болоод Киевэй Русиин [[соёл уралиг]], [[улас түрэ|улас түрын]] үбые захирха болоо. XV зуунда Москвагай гүн [[III Иван]] үндэһэндээ газар газарай олон гүн үгэндөө оруулжа, Ород уласай «ехэ [[гүн]]» (великий князь) болоо. 1453 ондо Византиин [[Константинополь]] [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османда]] эзэлэгдэжэ түгэсһэнөөр Византиин агуу үбые Ород залгажа байна гэдэг ойлголтоор [[IV Иван|IV Догшон Иван]] «[[Гай Юлий Цезарь|цезарь]]» гү, али «царь» ([[хаан]] гэжэ) гэдэг тушаалые бии болгон өөрөө анхалан хүртэһэн. IV Иван [[Балтын тэнгис]]тэ гаралгатай болохын тулада [[Ливон]]той (1558—1583) олон жэл байлдажа, дурна тиишэ [[Астрахань]] (1556 ондо буулган абаһан), [[Казань]] (1552) ханлигые мүхөөжэ, [[Ураал уула|Ураалые]] дабажа [[Сибирь]]тэ сэрэгээ эльгээжэ газар нютагаа тэлһэнээр олон үндэһэтэнэй Ород, [[Зүблэлтэ Холбоо|Зүблэлтын]] һуури табяа. 1600-аад оной дотоодын химаралай үедэ Романовой удамда засагай эрхэ шэлжэһэн. Ородойнхи газар нээгшэдэй гаргаһан зам, арһан, үнэтэ эд олохо һэдэл, [[хасаг]] (казак) сэрэгэй хүсөөр XVII—XVIII зуунда нютагаа [[Номгон далай]] хүрэтэрхи нютагые эзэлээ. XVII зуунда хасагууд буряадуудые добтолжо Хойто Монголые эзэмдэбэ. 1721 ондо албан ёһоор [[Ородой эзэнтэ гүрэн]] (''Российская империя'') гэһэн удхата нэрэеэ тунхаглагдаба. XIX зуун гэхэдэ энэ уласынь байлдан дагуулалта, ниилүүлэлтэ, шудалгаа зэргээр хүрээгээ тэлэжэ, [[Польшо]]һоо [[Номгон далай]] хүрэтэр үргэлжэлһэн [[Ородой эзэнтэ гүрэн]] болоһон байба. [[I Пётр]] (1682—1725 оной хоорондо түрэ бариһан), [[Елизавета]] (1741—1762), [[II Екатерина]] (1762—1796), [[II Александр]] (1855—1881) зэргэ түүхэдэ тодоор үлэһэн хаашуул түрэ барижа, мүнөөгэйнхеэр хэлэбэл [[Финланд]], [[Польшо]]һоо [[Аляска]], [[Үбэр Кавказ]], [[Дунда Дурна]] хүрэһэн уудам газар нютагые дайтахадаа дайтажа, туһалхадаа туһалжа мухардуулһаар өөрын уласайнхи болгожо байба. 1878 ондо [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османы уластай]] дайтажа хамар дээрэнь байха [[Болгари]]ие сүлөөлжэ хүсэ шадалаа бахдуулжээ. XIX зуунай түгэсхэл, XX зуунай эхеэр хубисхалай үзэл һанаа дэлгэржэ, [[дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]ай үедэ гү, али 1917 оной 2-р һарада хүрэнгэтэнүүд хаанаа ([[II Николай]]) түлхин унагаба. 11-р һарада ([[Октябриин хубисхал]]) шала өөр гү, али ажалшан таряашадта засагай эрхэ шэлжэбэ. Дайнай дараахи хэрээгээр [[Украина]], [[Польшо]], [[Финланд]], [[Балтиин уласууд]]ай нютагаа алдаһанһаа Украина, Балтиин гурбые эрьюулжэ абаһаншье зуунай адагта дахин табижа ябуулһан. [[Сагаан арми]], һалан тусгаарлагша яһатан үндэһэтэнэй сэрэг, түрэтэй шэнэ түрэжэ гараһан [[Зүблэлтэ Ород]], тэрэнэй [[улаан арми]] хэдэн жэл байлдажа диилэбэ. Ород Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомынь дэлхэйн түрүүшын эгээн томо [[социализм|социалис]] орон, «суперхүсэн» болохо [[Зүблэлтэ холбоото улас|СССР]]-эй хамагай томо, хамагай шухала хэһэг болоо. 1922 ондо байгуулагдаһан СССР-эй гол сүмэнь [[Зүблэлтэ Ород]] орон байһан ба 1922 ондо [[Зүблэлтэ холбоото улас|Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Улас]] (СССР) нэрээр хожомой ойлголтоор 15 бүгэдэ найрамдаха уласайнхинь нэгэ боложо байгуулагдаба. 1924 ондо хубисхалай ударидагша [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] өөдэ боложо [[Иосиф Сталин|Сталинай]] үе (1924—1953) эхилбэ. Түблэрһэн түлэблигтэ эдэй засаг, [[ажаүйлэдбэри]]жэлтэ, [[хүдөө ажахы]]н хамтарал түрын бодолгоор хэрэгжэжэ байба. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]] эхилхэдээ [[Нацис Германи]]тай хамта [[Польшо|Польшые]] добтолжо Баруун Беларусь ба Украина эзэмдэбэ. Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайн 1941 оной июниин 22-ой үүрээр эхилһэн юм гэжэ түүхэдэ эли. Баруунһаа дэлхэйн эзэлхые һанаархагша [[Нацис Германи]], тэрэнэй хамсаатан дурнын [[Япон]]иие һүрэжэ зогсооһон. Энэ Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайнда СССР-эй 30 сая хүн ами алдаһан байдаг. Хардалта һэрдэлгэ маягаар олон сая хүниие хэлмэгдүүлһэниинь Сталинай нэрые түүхэнээ бараатуулдаг. СССР-эй уласынь дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгые хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ булимтархы хамаг бүгэдые гүрэнэй хинан зонхилдог болошоһон гүрэн байгаа. Зүблэлтэ Холбоо үзэл шурталай хубида дэлхэйн [[хүйтэн дайн|социалис лагериин]] тэргүүлэгшэ, сэрэг улас түрын [[Варшавын хэрээ]]нэй оронуудай мүлжэгшэ байһан юм. СССР уралиг, шэнжэлхэ эрдэм ухаанай бүхыл һалбарида амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо СССР задарһанаар Ородой холбоото улас (ОХУ) байгуулагдаһан болоод энэнь СССР-эй залгамжалагша гэжэ тоосогдодог. == Газар зүй == === Физикын газар зүй === [[Файл:Russland_topo.png|thumb|left|340px|Ородой топографиин газарай зураг]] Ородой холбоото улас Дэлхэйн бүмбэрсэгэй хойто хэһэгтэ эгээн томо хуурай газар болохо Евразида оршодог. Ород улас эгээн томо улас болон 17 075,4 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр талмайтай. Ород уласай баруун хэһэг (газар нютагай дүрбэнэй нэгэн) [[Зүүн Европо]]до багтадаг. Тэрэниие Россиин Европын хэһэг гэнэ. [[Ураал уула]]һаа зүүн тиишэ байрлаха (газар нютагай дүрбэнэй гурбан) хэһэгые Ородой Азиин хэһэг гэнэ. Хуурай газарай диилэнхи хэһэг хойто үргэригэй 70 болон 50 градусай хоорондо байрладаг. Ород уласай газар нютагай ойролсоогоор 18 % [[Хойто туйл]]ай сахаригта багтадаг. Туйлай ойролсоохо болон туйлай саадахи газар нютаг гэжэ илгадаг. Ород уласай хойто сэгынь [[Челюскинай булан]]да (хойто үргэригэй 77°43’, зүүн утаригай 104°18') Таймир хахад арал дээрэ байрладаг. Энэ сэгтэ 1742 оной 5 һарада түрүүшынхие С. Челюскинай хоёрдугаар (Агууехэ Хойто нютагай) экспедициинхид хүрөө. Ородой хамагай хойто сэгынь бол [[Франц Иосифой ольтирог]]то (хойто үргэригэй 81°49') оршохо Рудольф арал дээрэхи [[Флигели хушуун]] юм. Энэ сэгһээ [[хойто туйл]] хүрэтэр юрэдөө 900 км байдаг. Урда сэгынь [[Дагестан]]да [[Самур гол|Самур]] ба [[Кура гол]]ой заагта [[Базардюзю|Базардюзю уулын]] баруун урда (хойто үргэригэй 41°11' байрладаг). Урда сэгэй харалдаа Европодо бол [[Неаполь]], [[Мадрид]], [[Америкэ]]дэ бол [[Нью-Йорк хото]] оршодог. Хамагай баруун сэгынь (баруун утаригай 19°38') [[Балтиин тэнгис]]эй [[Гданьскын тохой]]до Балтиин элһэн уршалаада байрладаг. Эндэ ород-[[Польшо|польшын]] хилэ залгадаг. Хуурай газарай хамагай зүүн сэгынь [[Чукоткын автономито тойрог|Чукоткын]] хахад аралай [[Дежнёвэй хушуун]] (хойто үргэригэй 66°5', баруун утаригай 169°40') арал дээрэ байдаг. Ородой нютаг дэбисхэрэй эгээн зүүн сэгынь [[Берингэй хоолой]]дохи [[Ратмоновой арал]] (баруун утаригай 169°02') дээрэ байдаг. [[Файл:Smoke over the river Volga.jpg|thumb|right|250px|[[Доодо Новгород]]ой хажууда [[Эжэл мүрэн|Эжэл]]]] Ород орон хойто хэһэгээрээ [[Хойто мүльһэн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], зүүн талаараа [[Номгон далай]]гаар хиллэжэ байна. Ород орон 62,3 мянган километр ута үргэлжэлхэ эгээн ута хилтэй болон энэһээн 24.6 мянган километр хуурай газарай, 37,7 мянган километр уһаар хиллэдэг байна. Баруун хилэ хизаарынь [[Кола хахад арал]] баруун хойто таладахи [[Баренцевэй тэнгис]]эй эрьеһээ эхилэн Балтиин тэнгисые дайража, Хара тэнгис хүрэдэг. Энэ талын хилэ хизаарта тодорхой тогтооһон байгаалиин хилэ үгы байна. Оросой баруун хүршэнүүдынь [[Норвеги]], [[Финланд]], [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]], [[Беларусь]], [[Украина]] ба нютаг дэбисхэрһээ тусдаа оршохо [[Калининградай можо]] [[Литва]], [[Польшо]] уласуудтай хиллэдэг. Урда хилэ хизаар Хара тэнгисэй эрьеһээ Япон тэнгисэй эрье хүрэтэр үргэлжэлдэг. Кавказ уулаһаа [[Гүрж]], [[Азербайжан]] уласуудтай хиллэдэг. [[Үргэнэ мүрэн|Үргэнэ]], [[Амар мүрэн|Амар]], [[Уссури мүрэн]]гөөр [[Хитад]], [[Монгол]]той хиллэдэг. Мүн урда талаар баһа [[Казахстан]], [[Солонгос]] уластай хиллэдэг. Орос уласай зүүн талын далайн хилэ [[Номгон далай]]н уһаар [[Япон тэнгис|Японой]], [[Ангууриин тэнгис|Ангууриин]], [[Берингэй тэнгис]]үүдээр дайража үнгэрдэг. Эндэ ойрын хүршэ уласуудынь [[Япон Улас]], [[АНУ]] юм. Оросой [[Сахалин]], [[Курилай аралнууд]]ые наринхан [[Лаперузай хоолой]] [[Хоккайдо]] аралһаа тусгаарлажа байдаг. Япон тэнгис, тэрэнэй булангуудынь үбэл хүлдэдэггүй байна. АНУ-тай Ратмановай арал (Орос) ба [[Крузенштернын арал]] (АНУ) болон [[Диомидай арал]]нуудай дунда байдаг 5 км ута булангаар хиллэдэг. Хойто хилэ хизаарынь бүхэлидөө Хойто мүльһэн далайн [[Баренцын тэнгис|Баренцын]], [[Карын тэнгис|Карын]], [[Лаптевай]], [[Зүүн Сибириин тэнгис|Зүүн Сибириин]], [[Чукоткын тэнгис]]үүдэй уһаар дайража гарадаг. Баренцын тэнгисэй зарим хэһэгһээ бусад бүхы хэһэгынь мүльһөөр бүрихэгдэһэн байдаг. Оросой эрьеһээ хойто туйл хүрэтэр Арктикын Оросой хэһэг байдаг. Энэнь 32°4’45'' ба 168°49’30'' меридианай хоорондо оршодог. Энэ хэһэгтэ оршодог бүхы аралнууд, [[Шпицберген]] аралнуудай зарим аралнуудһаа бусадынь Оросой холбоото уласта хамарагдадаг. === Уларил === [[Файл:Elbrusfrombezengi.jpg|left|thumb|230px|Орос гүрэнэй эгээн үндэр сэг — [[Эльбрус]] уула]] Үргэн уудам газар нютагһаан хамааржа Орос гүрэнэй уларил янза бүри байдаг. Орос уласай газар нютагай диилэнхи хэһэгынь эхэ газарай эрид таһа (континентальна) уларилтай байгаад [[Хойто мүльһэн далай]]н аралнууд, хойто талын нютагуудынь арктикын болон хахад арктикын бүһэдэ хамаардаг. Орос улас газар нютаг ехэтэй ушар олон хэһэгүүд түби газарай (континентальна) уларилтай, үбэлдөө хүйтэн, зундаа аяама халуун үдэрнүүд тогтодог. Хойто Орос үбэлдөө маша хүйтэн, хуурай жабартай ба бага саһатай субарктикын уларилтай. [[Кавказ]]дахи Хара тэнгис эрье хаби дүтэ дулаан ороной халуун уларилтай байна. [[Краснодарай хизаар]] болон [[Хара тэнгис]]эй эрье үбэлдөө дулаан нойтон субтропикын уларилтай ушар зундаа халуун, шииг нойтон ехэтэй. Саһан хушалгатай ута үргэлжэлһэн хүйтэн үбэл, халуун зунтай эхэ газарай эрид таһа уларил бараг бүхы нютагта ажаглагдадаг. Алас Дурнын урда хэһэгээр нэгэдүгээр һарад дундажаар 0-һоо −5&nbsp;°C градус хүрэтэр хүйтэрдэг дулаабтар уларилтай. Эгээн ехэ шииг нойтон (жэлдээ 2000 мм хүрэтэр) [[Кавказ]], Алтайн уулаар унадаг байгаад, эгээн хуурай нютагынь (жэлдээ 150 мм оршом шииг нойтонтой) [[Каспиин тэнгис]]эй ойролсоор нам доро газар байдаг. == Улас түрын бодолго == [[Файл:Moscow Kremlin from Kamenny bridge.jpg|thumb|right|Орос уласай улас түрын бодолгын түб болохо [[Кремль]]]] Оросой холбоото уласай гүрэн түрын системэнь 1993 оной 12 һарын 12-нда бүхэ ниитын һанал хураалтаар баталһан [[Оросой холбоото уласай Үндэһэн Хуули|Үндэһэн Хууляар]] тодорхойлогдоно. Үндэһэн Хуулида засагай хуули тогтоохо, гүйсэдхэхэ, шүүхэ һалаада хубааха заршам тохёолдуулагдаһан байдаг. Оросой холбоото уласай тэргүүн ОХУ-ай Юрэнхылэгшэ байна. Юрэнхылэгшэнь Үндэһэн Хуулиин баталга болон ОХУ-ай зэбсэгтэ хүсэнэй юрэнхы дээдэ командировалагша байна. Юрэнхылэгшээр ОХУ-ай эргэн эрхэтэд зургаан жэлэй хугасаатай һунгагдадаг. === Гүйсэдхэхэ засаг === Орос уласай гүйсэдхэхэ засагые Оросой холбоото уласай Засагай газар хэрэгжүүлдэг. Оросой холбоото уласай Засагай газарынь Засагай газарай Толгойлогшо, Засагай газарай Толгойлогшын орлогшонууд, Холбооной сайдуудһаа бүридэдэг. Оросой холбоото уласай юрэнхылэгшэ Сайднарай танхимые бүридүүлжэ, Оросой холбоото уласай Засагай газарай Толгойлогшые [[Гүрэнэй Дүүмэ]]тэй зүбшэлсэжэ томилдог. Шэнээр һунгагдаһан юрэнхылэгшын үмэнэ Оросой холбоото уласай Засагай газарай бүрин эхэ дууһабари болодог. === Хуули тогтоохо засаг === [[Файл:Langman sto.jpg|thumb|Оросой холбоото уласай Холбооной Хуралай Гүрэнэй Думын байра]] Холбооной Хурал — гү, али Оросой холбоото уласай парламент хуули тогтоохо ба түлөөлэгшэдэй засаглалай байгуулга юм. Холбооной Хурал Холбоото Уласай Зүблэл, Гүрэнэй Дума гэһэн 2 танхимтай. Холбоото Уласай Зүблэлдэ Оросой холбоото уласай бүрилдүүн можо нютагһаа бүриһөө 2 түлөөлэгшэ, түрын засаглалай гүйсэдхэхэ ба түлөөлэлэй байгуулгануудһаа тус бүри нэгэ түлөөлэл байдаг. Гүрэнэй Дума нээлтэтэй һанал хураалтаар 4 жэлэй хугасаатай һунгагдаһан 450 гэшүүтэй. Холбооной Хурал байнгын ажаллалгатай байгуулга юм. === Шүүхэ засаг === Шүүхэ эрхэ мэдэлые Орос уласта гансал шүүхэ хэрэгжүүлнэ. Шүүхэ засаглалынь хуули тогтоох ба гүйсэдхэхэ засаглалһаа хараата буса бэе даанги байдаг. Шүүхын тогтолсоонь Орос уласта холбооной шүүгшэд, Үндэһэн хуулиин Шүүхын газар (хууль ёсны) гэшүүд болон анхан шатын шүүгшэдһээ бүридэнэ. Шүүхын тогтолсоо: * Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин Шүүхын газар * Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар; * Оросой холбоото уласай Арбитрын Дээдэ Шүүхын газар; Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин Шүүхын газар бол Үндэһэн хуулида хиналта табиха шүүхэ байгуулга юм. Тэрэ үндэһэн хуулиин тогтолсоо, эргэн эрхэтэдэй хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөөе хамгаалха, Орос уласай бүхы нютаг дэбисхэр дээрэ Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин дээдэ хиналтые хэрэгжүүлжэ байдаг. Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар бол эргэн эрхэтэдэй, эрүүгэй (уголовно), захиргаанай болон бусад асуудал, тухайлбал, хэрэгтэ татагдаһан шүүгшын асуудалые хэлэлсэдэг шүүхын дээдэ байгуулга мүн. Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар бүхы шатын шүүхын байгуулгын, тухайлбал, сэрэгэй, холбооной тусхай шүүхын ажалда шүүхын хиналта табижа байдаг. Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар бүгэдэ найрамдаха улас, хизаар, можо, холбооной уласай хэмжээнэй хото, автономито можо, автономито тойрог, сэрэгэй тойрогой болон уһан сэрэгэй зэргэ шүүхын хубида шүүхын асуудалаар дээдэ байгуулга байна. Оросой холбоото уласай Арбитрын Дээдэ Шүүхын газар бол арбитрын шүүхээр хэлэлсэһэн эдэй засагай маргаан, бусад асуудалые шиидхэ шүүхын дээдэ байгуулга болоод холбоото уласай хууляар олгогдоһон эрхые дахан шүүхын хиналта табиха, шүүхын практика асуудалаар тайлбари үгэнэ. === Һунгуули === [[Файл:Vladimir Putin 18 January 2000-2.jpg|thumb|Владимир Путин Гүрэнэй Думада үгэ хэлэнэ]] Үндэһэн хуулиин ёһоор, Оросто һунгуулиин системэ бүхы эргэн эрхэтэдээ һунгуули, бүхы ниитын һанал асуулгада хамаруулжа һанаа бодолоо сүлөөтэй элирхылхэ эрхээр хангажа, һунгаха эрхэ, һанал асуулгада оролсохо арадшалһан заршам, хэб хэмжээе хамгаалжа байдаг. Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиие дахан улас түрын олон талата шэнжэ, олон намай тогтолсоое хүлеэн зүбшөөрдэг. Үндэһэн хуулиин энэ заршамһаа үүдэн түрэһөө улас түрын намуудай мүрын хүтэлбэри, дүрэм баримта бэшэгтэ тусгагдаһан зорилго, үзэл баримталалһаа үл хамааран хуулиин үмэнэ тэгшэ байдалые хангана. Улас түрын намуудай хуулиин эрхэ ашагые гүрэн түрэһөө хангажа байна. == Засаг захиргаанай хубаари == {{main|Оросой холбоото уласай нютаг можонууд}} ОХУ-ай Үндэһэн хуулиие дахабал, Орос улас бол хүнэй эрхые дээдэлһэн, холбоото уласай зохёон байгуулгатай, арадшалһан бүгэдэ найрамдаха улас юм. ==== Холбооной нютаг можонуудай анги ==== Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин ёһоор, Оросой холбоото уласай наян табан холбооной нютаг можонуудһаа бүридэнэ. Эдэ нютаг можонууд Холбоото Уласай Зүблэлдэ адлихан тус бүри 2 түлөөлэгшын эрхэтэй. Хэдышье, өөртөө засаглаха эрхээр харилсан адлигүй доорохи нэгэжэнүүдтэ хамаарна. * 46 можонууд: захирагшатай, орон нютагай һунгуулита хуули тогтоохо хуралтай. * 22 уласууд: өөртөө засаха эрхэтэй үсөөнхи яһатан, арад түмэдэй үлгы нютаг. Тус бүридээ үндэһэн хуули, юрынхэлэгшэ (толгойлогшо), хуули тогтоохо хуралтай. Ород хэлэнэй хамтаар түрэлхи хэлэниинь албан ёһоной хэлэн болоно, гэбэшье Орос улас даяар болон олон уласай харилсаанда гансал ород хэлэн хэрэглэнэ. * 9 хизаарнууд: үнэндөө можотой адли ородууд голшолон амидардаг нютаг. Гансашье алас, шанад, захын нютаг болоод хүн зон багатай, түүхэдээ заха хизаар гэһээр ерэһэн. * 4 автономито тойрогууд: можо, хизаарай мэдэлдэхи үсөөнхи арад түмэдэй үлгы. 1990 онһоо байра һуури үндыһэн болобошье Чукоткын автономито тойрогһоо бусад үнэндөө можо гү, али хизаарта захирагдадаг. * 1 автономито можо: түүхэдээ, өөртөө засаха можо байһан, һүүлдэнь хизаарта захирагдаһан. 1990 ондо Еврейн автономито можоһоо бусад уласууд болоһон. * 3 холбооной хото: зангилаа хоёр томо хото [[Москва]], [[Санкт-Петербург]], ба 2014 ондо Украинаһаа эзэмдэгдэһэн [[Севастополь]]. [[Файл:Russian-regions.png|thumb|centre|600px|Оросой холбоото уласай засаг захиргаанай хубаари]] ==== Холбооной тойрог ==== Мүн нютаг можонууд Орос уласай юрэнхылэгшын бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэд ударидагдаха найман [[Оросой холбоото уласай холбооной тойрог]]уудта ангилагдадаг. Холбооной тойрог гэжэ холбооной хуулиие улас даяар мүрдүүлхэдэ анхаардаг. == Хүн зон == 2015 оной байдалаар, Орос уласай ниитэ хүн зоной тоо янза бүриин баримта тоосоогоор ойролсоогоор 143 975 923 хүн байна. Орос уласай хүн зоной байрын онсолиг газар нютагай хоёр түрэлэй һуурижалһаа бүридэдэг байна. Орос уласай нютаг дэбисхэрэй хоёрой гурбые эзэлхэ хойто заха хизаар нютагта хүн зоной 15-най нэгэ гү, али 10 оршон сая хүн амидаржа байна. [[Тайга]], [[тундра|тундрын]] хилэ хизааргүй уудам нютагта хүн зониинь хэһэг хэһэгээрээ тархуу амидардаг. Тухайлбал, [[Хамниган автономито тойрог]]то тосхонуудай хоорондо 180 км зайтай байдаг. Орос гүрэнэй Европо түби газарта оршохо талын диилэнхи хэһэг, [[Сибирь]], [[Алас Дурна|Алас Дурнын]] урда хэһэгтэ хүн зоной нягта һуурижалтай байна. Хүн зоной һуурижалай үндэһэн бүһэ гэжэ энэ бүһэ нютагые нэрлэдэг. Нютаг дэбисхэрэй гурбанай нэгые эзэлхэ энэ хэһэгтэ хүн зоной 93 % амидаржа байна. Эндэ Орос уласай бараг бүхы томо хотонууд, болбосоруулха ажаүйлэдбэри, хүдөө ажахы байрладаг. === Хотонууд === {{main|Россиин хотонууд}} 2010 оной Бүхэроссиин хүн амын тоололгын мэдээсэлээр, Орос уласта 1100 һуури газар байгаа.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.xlsx Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов — районных центров и сельских населенных пунктов с населением 3 тысячи человек и более.]</ref>. {{clear}} {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! rowspan=21 | [[Файл:Red Square, Moscow, Russia.jpg|border|115px]]<br />[[Москва]]<br />[[Файл:Palace Square, Saint Petersburg, Russia.jpg|border|115px]]<br />[[Санкт-Петербург]]<br />[[Файл:Novosibirsk Vauhxall.jpg|border|115px]]<br />[[Новосибирск]]<br />[[Файл:Yekaterinburg skyline2.jpg|border|115px]]<br />[[Екатеринбург]]<br />[[Файл:Kremlin Qazansu.JPG|border|115px]]<br />[[Казань]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Дугаар ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Хото ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд|Нютаг можо]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Хүн зон ! rowspan=21 | {{navbar|Largest cities of Russia|plain=1}} [[Файл:Aerial view of Krasnoyarsk (city centre).jpg|border|115px]]<br />[[Красноярск]]<br />[[Файл:Nizhny Novgorod. Kremlin and Strelka.jpg|border|115px]]<br />[[Доодо Новгород]]<br /><br />[[Файл:Opera-House-Chelyabinsk.JPG|border|115px]]<br />[[Челябинск]]<br />[[Файл:Ufa view from Belaya river 2022-05.jpg|border|115px]]<br />[[Уфа]]<br />[[Файл:2023. Краснодар DSC 0157.jpg|border|115px]]<br />[[Краснодар]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Москва]]''' || ''Холбооной хото'' || 13 274 285 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Санкт-Петербург]]''' || ''Холбооной хото'' || 5 652 922 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Новосибирск]]''' || [[Новосибирскын можо]] || 1 637 266 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Екатеринбург]]''' || [[Свердловскын можо]] || 1 548 187 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Казань]]''' || [[Татарстан]] || 1 329 825 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 || align=left | '''[[Красноярск]]''' || [[Красноярскын хизаар]] || 1 211 756 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Доодо Новгород]]''' || [[Доодо Новгород можо]] || 1 198 245 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Челябинск]]''' || [[Челябинскын можо]] || 1 176 770 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Уфа]]''' || [[Башкортостан]] || 1 166 098 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Краснодар]]''' || [[Краснодарай хизаар]] || 1 154 885 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Самара]]''' || [[Самарын можо]] || 1 154 223 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Дондохи Ростов]]''' || [[Ростовой можо]] || 1 143 123 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Омск]]''' || [[Омскын можо]] || 1 101 367 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | '''[[Воронеж]]''' || [[Воронежэй можо]] || 1 041 722 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Пермь]]''' || [[Пермиин хизаар]] || 1 027 518 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Волгоград]]''' || [[Волгоградай можо]] || 1 012 219 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Саратов]]''' || [[Саратовой можо]] || 886 165 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Тюмень]]''' || [[Тюмениин можо]] || 872 077 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Тольятти]]''' || [[Самарын можо]] || 662 683 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Махачкала]]''' || [[Дагестан]] || 625 322 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" |2025<ref>{{cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|accessdate=2025-12-28|work=rosstat.gov.ru}}</ref> |}<noinclude> {{clear}} === Яһатанууд === [[Файл:Percentage of Russians by region.svg|right|320px|thumb|Орос уласай можо нютаг бүридэ ородуудай эзэлжэ бай процентые элидхэһэн газарай зураг (улаарха бүридэ ород хүн олон)]] Оросой холбоото уласта һуужа бай олон [[яһатан]] [[үндэһэтэн]]иие Оросой [[арад түмэн]] гэнэ. Өөрынгөө уластай [[украиншууд]] мэтые хороожо тоосоходошье гэһэн 160 гаран яһатан үндэһэтэн орон, гол нютаг Оросто байна. 2010 оной хүн зоной тоололгын дүнгээр 144 сая хүнтэйһөө 80,9 % али 111 016 896 хүн [[ородууд]] байгаа. Уласай үсөөнхи арад түмэд болохо 19,1 %-һаа сая дабаһан тоотойнь гэбэл: * 3,9 % — [[татарнууд]] (5,310,000) * 1,41 % — [[украиншууд]] (1,930,000) * 1,16 % — [[башкирнууд]] (1,580,000) * 1,05 % — [[чувашууд]] (1,440,000) * 1,04 % — [[чеченүүд]] (1,430,000) * 0,86 % — [[армянууд]] (1,180,000) байжа тааража байгаа юм.<ref name="perepis-2010.ru">http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt</ref><ref name="rg.ru">http://www.rg.ru/2011/12/16/perepis.html</ref> Орос уласай хүн зоной диилэнхи хэһэгынь (88 %) Энэдхэг-Европо хэлэнэй бүлэдэ багтадаг болон голынь славян бүлэгтэ хамарагдадаг. Энэдхэг-Европо хэлэнэй бүлэдэ славян бэшэ бүлэгүүдһөө эгээн олониинь осетин, германи яһатанууд болон тэдэнэй тоо 1985 онойнхиһоо эрид буураһаниинь Германи улас руу сагаашалһантай холбоотой. Алтай хэлэнэй бүлэ (12 сая оршом хүн) тоонойнгоо хубида дараань ородог. Үндэһэндээ энэнь [[түрэг хэлэнэй бүлэг]]тэ багтадаг арадууд (11.2 сая хүн) юм. Ородууд дараа татарнууд (5.5 сая хүн) орохо болон [[Татарстан]]да 1,8 сая, [[Башкортостан]]да 1,1 сая бусадынь [[Ураал]], [[Эжэл мүрэн]], Сибирьда тархан амидардаг. Хүн зонойнгоо тоогоор тэрэнэй дараа түрэг гаралтай яһатанууд ородог болон [[чувашууд|чуваш]] (1,8 сая хүн) [[башкирнууд|башкир]] (1,3 сая хүн) байна. Тэдэһээ ехэнхинь (908 мянган чуваш, 864 мянган башкир) өөһэдын уласуудта амидаржа байна. Казакстантай хилэ оршом, Урда Сибирь, Ураал, Эжэл мүрэнэй һаба газараар [[хасагууд|хасаг]] үндэһэтэнүүд һууна. Өөрөөр хэлэбэл, түрэг гаралтай яһатанууд Ураал, Эжэл мүрэн хабяар түблэрһэн байна. Түрэг гаралтай бусад арадууд ([[алтайшууд|алтай]], [[шорцууд|шорц]], [[хакасууд|хакас]], [[уряанхай]]) Сибириин урда хэһэгһээ Алас Дурна ([[яхад]]) хүрэтэр һуужа байна. Дараань Хойто Кавказын ([[кумыгууд|кумык]], [[ногайшууд|ногай]], [[карачайшууд|карачаев]], [[балкарнууд|балкар]]) арадууд ороно. Ураал-Юкагир бүлын, голынь фин-угор бүлэг яһатанууд гол түлэб Ураал-Эжэл мүрэнэй һаба нютаг, Орос уласай Европын тала хэһэгэй хойто захаар амидардаг. Эдэһээ эгээн том яһатан [[мордвинууд|мордвин]] (1 сая хүн) юм. Тэдэнэй дүнгэжэ гурбанай нэгэниинь [[Мордови Улас]]айнгаа нютаг дэбисхэртэ амидардаг. Бусадынь Ураал-Эжэл мүрэнэй һаба нютагаар тархан амидардаг. 2010 оной тоололгын дүн үндэһэлэн арад түмэниие олонһоо эхилэн дооро жагсааба. Иигэхэдээ ойлгомжотой байхые бодолсожо хэлэн-угсаагаарынь бүлэглэжэ баганада оруулаа:<ref name="perepis-2010.ru"/> {{col-begin}} {{col-break}} * [[Энэдхэг-Европо хэлэнэй бүлэ|Энэдхэг-Европо]] 118,687,275 (84.81 %;<br />энэһээн 82,75 % [[славян]]) ** [[Ородууд|Ород]] 111,016,896 (80.90 %) ** [[Украиншууд|Украин]] 1,930,000 (1.41 %) ** [[Армянууд|Армян]] 1,180,000 (0.86 %) ** [[Белорусууд|Белорус]] 521,443 (0.38 %) ** [[Германшууд|Герман]] 394,138 (0.29 %) ** [[Осетинүүд|Осетин]] 528,515 (0.39 %) ** [[Цыганууд|Цыган]] 204,958 (0.15 %) ** [[Таджигууд|Тажик]] 200,303 (0.15 %) ** [[Молдованууд|Молдавян]] 156,400 (0.12 %) ** [[Грегүүд|Грек]] 85,640 (0.06 %) ** [[Полягууд|Поляк]] 47.125 (0.04 %) ** [[Литовшууд|Литва]] 31,377 (0.03 %) ** [[Болгарнууд|Болгар]] 24,038 (0.02 %) ** [[Латвишууд|Латви]] 18,979 (0.01 %) {{col-break}} * [[Түрэг хэлэнэй бүлэг|Түрэг]] 11,998,830 (бүгд 8,78 %) ** [[Татарнууд|Татар]] 5,310,649 (3.9 %) ** [[Башкирнууд|Башкир]] 1,584,554 (1.16 %) ** [[Чувашууд|Чуваш]] 1,435,872 (1.05 %) ** [[Хасагууд|Хасаг]] 647,732 (0.47 %) ** [[Азербайджанууд|Азербайжан]] 603,070 (0.44 %) ** [[Кумыгууд|Кумык]] 503,060 (0.37 %) ** [[Яхад яһатан|Яхад]] 478,085 (0.35 %) ** [[Узбегүүд|Узбек]] 289,862 (0.21 %) ** [[Уряанхай]] 263,934 (0.19 %) ** [[Карачай яһатан|Карачай]] 218,403 (0.16 %) ** [[Балкар яһатан|Балкар]] 112,924 (0.08 %) ** [[Туркууд|Турк]] 105,058 (0.08 %) ** [[Ногай яһатан|Ногай]] 103,660 (0.08 %) ** [[Хиргис яһатан|Хиргис]] 103,422 (0.08 %) ** [[Алтай яһатан|Алтай]] 74,238 (0.05 %) ** [[Хакас яһатан|Хакас]] 72,959 (0.05 %) ** [[Туркменууд|Түркмен]] 36,885 (0.03 %) ** [[Гагауз яһатан|Гагауз]] 13,690 (0.01 %) ** [[Шор яһатан|Шор]] 12,888 (0.01 %) ** [[Долган яһатан|Долган]] 7,885 (0.01 %) {{col-break}} * [[Кавказын ард түмний хэлнүүд|Кавказ]] 5,152,275 (бүгд 3,77 %) ** [[Чеченүүд|Чечен]] 1,431,360 (1.04 %) ** [[Авар яһатан|Авар]] 912,090 (0.66 %) ** [[Дарган яһатан|Дарган]] 589,396 (0.43 %) ** [[Кабард яһатан|Кабард]] 516,826 (0.38 %) ** [[Лезги яһатан|Лезги]] 473,722 (0.35 %) ** [[Ингуш яһатан|Ингуш]] 443,833 (0.32 %) ** [[Лак яһатан|Лак]] 178,630 (0.13 %) ** [[Гүржинүүд|Гүржи]] 157,803 (0.11 %) ** [[Табасаран яһатан|Табасаран]] 146,360 (0.11 %) ** [[Адыгэ яһатан|Адыгэ]] 124,835 (0.09 %) ** [[Черкес яһатан|Черкес]] 73,184 (0.05 %) ** Абаза 43,341 (0.03 %) ** Рутул 35,240 (0.03 %) ** Агул 34,160 (0.02 %) ** [[Абхаз яһатан|Абхаз]] 11,249 (0.01 %) ** Цахур 12,769 (0.01 %) {{col-end}} {{col-begin}} {{col-break}} * [[Ураал хэлний язгуур|Ураал]] 2,317,001 (1.68 %) ** [[Фин-Угор хэлний бүлэг|Фин-Угор]] 2,266,020 (1.65 %) *** [[Мордвинууд|Мордвин]] 744,237 (0.54 %) *** [[Удмурт яһатан|Удмурт]] 552,299 (0.40 %) *** [[Марийнууд|Мари]] 547,605 (0.40 %) *** [[Коми-зырянууд|Коми]] 228,235 (0.17 %) *** [[Коми-пермягууд|Пермиин Коми]] 94,456 (0.07 %) *** [[Карелнууд|Карел]] 60,815 (0.04 %) *** [[Хантууд|Ханты]] 30,943 (0.02 %) *** [[Фин үндэһэтэн|Фин]] 20,267 (0.02 %) *** [[Эстонишүүд|Эстон]] 17,875 (0.02 %) *** [[Мансинууд|Манси]] 12,269 (0.01 %) *** [[Вепсүүд|Вепс]] 5,936 (0.00 %) *** [[Саамууд|Саам]] 1,771 (0.00 %) *** [[Ижорнууд|Ижор]] 266 (0.00 %) ** [[Самоед хэлний бүлэг|Самоед]] 50,981 (0.03 %) *** [[Ненецүүд|Ненец]] 44,640 (0.03 %) *** [[Селкуп яһатан|Селкуп]] 3,649 (0.00 %) *** [[Нганасан]] 862 (0.00 %) *** [[Энец]] 227 (0.00 %) *** [[Камасин]] 2 (0.00 %) *** [[Юкагир яһатан|Юкагир]] 1,603 (0.00 %) {{col-break}} * [[Монголшууд|Монгол]] 647,761 (0.47 %) ** [[Буряадууд|Буряад]] 461,389 (0.34 %) ** [[Хальмагууд|Хальмаг]] 183,372 (0.13 %) * [[Вьетнам үндэһэтэн|Вьетнам]] 13,954 (0.01 %) * [[Семит хэлэнэй бүлэг|Семит]] 167,885 (0.12 %) ** [[Еврейшүүд|Еврей]] 156,801 (0.11 %) ** Ассир 11,084 (0.01 %) * [[Солонгосууд|Солонгос]] 153,156 (0.11 %) * [[Манжа-Тунгус хэлэнэй бүлэг|Манж-Тунгус]] 77,599 (0.05 %) ** [[Хамнигад|Хамниган]] 38,396 (0.02 %) ** [[Эвэн яһатан|Эвэн]] 21,830 (0.02 %) ** [[Нанай яһатан|Нанай]] 12,003 (0.01 %) ** [[Ульч яһатан|Ульч]] 2,765 (0.00 %) ** Удэгей 1,496 (0.00 %) ** Ороч 596 (0.00 %) ** Негидаль 513 (0.00 %) {{col-break}} * [[Чукотк-Камчатк хэлний бүлэг|Чукотка-Камчаткын]] 28,056 (0.02 %) ** [[Чукча эскимосууд]] 15,908 (0.02 %) ** Коряк 7,953 (0.01 %) ** Ителмени 3,193 (0.00 %) ** Чуван 1,002 (0.00 %) ** Керек 4 (0.00 %) * [[Нивх яһатан|Нивх]] 4,652 (0.00 %) * [[Эскимос-Алеут хэлний бүлэг|Эскимос-Алеут]] 2,220 (0.00 %) ** [[Юпигүүд|Юпик эскимосууд]] 1,738 (0.00 %) ** [[Алеутууд]] 482 (0.00 %) * Кет 1,219 (0.00 %) * Айну 109 (0.00 %) {{col-end}} == Зурагай суглуулбари == <center>{{Gallery |title= Россиин яһатанууд |width=170 |height=180 |lines=5 |Файл:Archangel reindeer3.jpg|Архангельск хотын оршомдо [[буга]]ар ябалга, 20 зуунай эхин |Файл:Russian peasant girls in front of a traditional wooden house in Kirillov.jpg|Ород басагад, 20 зуунай эхин |Файл:Dagestani man and woman.jpg|[[Дагестан]]айнхин эрэ хүн ба һамган, 20 зуунай эхин |Файл:Altais.jpg|[[Алтай Улас|Алтайн]] [[тэлэнгэд]], 20 зуунай эхин |Файл:Siberian-eskimo-Nabogatova-.PNG|[[Юпигүүд|Юпиг]] хүн |Файл:Komi peoples.jpg|[[Коми яһатан|Коми]] хүнүүд }}</center> == Мүн үзэхэ == * [[Ород хэлэн]] * [[Ородууд]] * [[Оросой холбоото уласай холбооной тойрогууд]] * [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд]] == Зүүлтэ == <references/> <references group="К"/> == Холбооһон == {{commons|Россия|Оросой холбоото улас }} ; Засагай газар * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт * [http://www.duma.ru/ Duma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }}—Парламентийн доод танхим * [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Парламентийн дээд танхим * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html |date=2012-09-26 }} * [http://www.cbr.ru/eng/ Оросын төв банк] * [http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ |date=2012-08-04 }} * [http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ |date=2011-02-19 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] from the Energy Information Administration * [http://ria.ru/ РИА Новости] ; Юрэнхы мэдээсэл * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Russia] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Бусад * [http://www.tass.com ТАСС] {{ref-ru}} * [http://www.interfax.com/ Интерфакс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ |date=2006-04-25 }} {{ref-ru}} * [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS Datenbank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }} * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] {{ref-en}} {{G8}} {{Ородой холбооной улас}} {{Европо}} {{Ази}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Оросой холбоото улас| ]] [[Категори:Европын уласууд]] [[Категори:Азиин уласууд]] em387olvfozpxp5wut0h4j6u9401j74 0 4401 74703 74352 2026-06-18T07:27:27Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74703 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улас | conventional_long_name = Бүгэдэ Найрамдаха Намиби Улас | common_name = Намиби | native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:85%; |title = Нэрэ үндэһэнэй хэлэнүүдээр | <center>{{Infobox | subbox=yes | bodystyle=font-size:78%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow | label1 = [[Африкаанс]]: | data1 = {{lang|af|Republiek van Namibië}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |title=Communal Land Reform Act, Afrikaans |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105003/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead |accessdate=12 August 2021 |archivedate=25 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160225105003/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf }}</ref> | rowclass2 = mergedrow | label2 = [[Германи хэлэн|Германи]]: | data2 = {{lang|de|Republik Namibia}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_German.pdf |title=Communal Land Reform Act, German |publisher=Government of Namibia. |access-date=18 February 2016 }}{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | rowclass3 = mergedrow | label3 = [[Нама хэлэн|Нама]]: | data3 = {{lang|naq|Namibiab Republiki dib}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |title=Communal Land Reform Act, Khoekhoegowab |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104943/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead |accessdate=12 August 2021 |archivedate=25 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160225104943/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf }}</ref> | rowclass4 = mergedrow | label4 = [[Гереро хэлэн|Очигереро]]: | data4 = {{lang|hz|Orepublika yaNamibia}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Herero.pdf |title=Communal Land Reform Act, Otjiherero |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 }}{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | rowclass5 = mergedrow | label5 = [[Ошивамбо]]: | data5 = {{lang|kj|Orepublika yaNamibia}}<ref>{{cite web |url=http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |title=Communal Land Reform Act, Oshiwambo |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301124906/http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |archive-date=1 March 2016 |accessdate=12 August 2021 |archivedate=1 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160301124906/http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf }}</ref> | rowclass6 = mergedrow | label6 = [[Квангали хэлэн|РуКвангали]]: | data6 = {{lang|kwn|Republika zaNamibia}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |title=Communal Land Reform Act, Rukwangali |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104955/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead |accessdate=12 August 2021 |archivedate=25 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160225104955/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf }}</ref> | rowclass7 = mergedrow | label7 = [[Тсвана хэлэн|Сетсвана]]: | data7 = {{lang|tn|Rephaboliki ya Namibia}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |title=Communal Land Reform Act, Setswana |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105008/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead |accessdate=12 August 2021 |archivedate=25 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160225105008/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf }}</ref> | rowclass8 = mergedrow | label8 = [[Лози хэлэн|сиЛози]]: | data8 = {{lang|loz| Namibia ye Lukuluhile}}<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |title=Communal Land Reform Act, Lozi |publisher=Government of Namibia |access-date=18 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104949/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |archive-date=25 February 2016 |url-status=dead |accessdate=12 August 2021 |archivedate=25 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160225104949/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf }}</ref> }}</center> }} | image_flag = Flag of Namibia.svg | image_coat = Coat of arms of Namibia.svg | flag_type = [[Намибиин Түрын туг|Түрын туг]] | symbol_type = [[Намибиин Түрын һүлдэ|Түрын һүлдэ]] | national_motto = "Нэгэдэл, Эрхэ сүлөө, Үнэн зүб" | national_anthem = </br>"[[Намиби, Зоригтой Хүнүүдэй Нютаг]]" <div class="center" style="padding-top:0.5em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File: Namibia (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Namibia AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | capital = [[File:Windhoek_COA.svg|21px]] [[Виндхук]] | coordinates = {{Coord|22|34|S|17|5|E|type:city_region:NA}} | largest_city = capital | official_languages = [[Англи хэлэн|Англи]] | national_languages = [[Африкаанс]] </br>[[Германи хэлэн|Германи]] </br>[[Гереро хэлэн|Очигереро]] </br>[[Нама хэлэн|Нама]] </br>[[Ошивамбо]] </br>[[Квангали хэлэн|РуКвангали]] </br>[[Тсвана хэлэн|Сетсвана]] </br>[[Лози хэлэн|сиЛози]] | regional_languages = [[!Кунг хэлэн|!Кунг]] </br>[[Дирику хэлэн|Дирику]] </br>[[Мбукушу хэлэн|Мбукушу]] | ethnic_groups = 49.5% [[Овамбо арад|Овамбо]]</br> 9.2% [[Каванго]]</br> 8.0% Холимог</br> 7.0% [[Гереро|Гереронууд]]</br>7.0% [[Дамара|Дамаранууд]]</br>7.0% [[Сагаан Намибишууд|Сагаан]]</br>4.7% [[Нама арад|Нама]]</br>3.5% [[Лози арад|Лози]] </br>3.0% [[Сан арад|Сан]]</br>0.6% [[Тсвана арад|Тсвана]]</br>0.5% Бусад | ethnic_groups_year = 2014 | religion = 87.9% [[Христосой шажан|Христосой]] </br>10.2% [[Африкын заншашаһан шажанууд|Заншашаһан </br>этигэлүүд]] </br>1.6% Шажангүй </br>0.3% Бусад | religion_year = 2013 | religion_ref = <ref>{{Cite web | title=Namibia Demographic and Health Survey 2013 | publisher=The Namibia Ministry of Health and Social Services (MoHSS) and ICF International | date=September 2014 | url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR298/FR298.pdf | accessdate=5 July 2021 | page=30}} Only people between 15 and 49 years of age were surveyed.</ref> | demonym = |government_type = [[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Хахад-Юрэнхылэгшын систем|Хахад</br>Юрэнхылэгшын]]</br> [[Үндэһэн хуули|үндэһэн хуулита]] </br>[[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха </br>улас]]<ref name="Draft" /><ref name="Dual" /> | leader_title1 = [[Намиби уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] | leader_name1 = [[Һаге Гейнгоб]] | leader_title2 = [[Намиби уласай Вице-Юрэнхылэгшэ|Вице-Юрэнхылэгшэ]] | leader_name2 = [[Нанголо Мбумба]] | leader_title3 = [[Намиби уласай Юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]] | leader_name3 = [[Саара Куугонгельва-Амадхила|Саара Куугонгельва-</br>Амадхила]] | leader_title4 = [[Вице-Юрэнхы сайд|Вице-Юрэнхы </br>сайд]] | leader_name4 = [[Нетумбо Нанди-Ндайтва|Нетумбо Нанди-</br>Ндайтва]] | legislature = [[Намибиин Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Үндэһэнэй Зүблэл (Намиби)|Үндэһэнэй Зүблэл]] | lower_house = [[Үндэһэнэй Ассамблей (Намиби)|Үндэһэнэй Ассамблей]] | sovereignty_type = Түүхэ | established_event1 = [[Намибиин Үндэһэн хуули|Үндэһэн хуули]] | established_date1 = 1990 оной 2 һарын 9 | established_event2 = Тусгаар тогтонол | established_date2 = 1990 оной 3 һарын 21 | area_km2 = 825,615 | area_rank = 34 | area_sq_mi = 318,696 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = үсөөхэн | population_estimate = 2,550,226 | population_census = 2,113,077<ref>{{cite web |url=https://cms2.my.na/assets/documents/p19dmlj9sm1rs138h7vb5c2aa91.pdf |title=Census data |website=cms2.my.na |access-date=2020-10-01 |accessdate=2021-08-12 |archivedate=2019-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190710101819/https://cms2.my.na/assets/documents/p19dmlj9sm1rs138h7vb5c2aa91.pdf }}</ref> | population_estimate_year = 2020 | population_estimate_rank = 140 | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 3.2 | population_density_sq_mi = 6.6 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 235 | GDP_PPP = $23.855 тэрбум<ref name="imfna">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Countries/NAM|title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=29 April 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = 2021 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $9,542<ref name=imfna/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $10.927 тэрбум<ref name=imfna/> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = $4,371<ref name=imfna/> | Gini = 59.1 <!-- number only --> | Gini_year = 2015 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NA |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=20 January 2019}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.646 <!-- number only --> | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=December 15, 2020|access-date=December 15, 2020}}</ref> | HDI_rank = 130 | currency = [[Намиби доллар]] <br /> (NAD) <br /> [[Урда Африкын рэнд]] </br>(ZAR) | time_zone = [[Түб Африкын Саг|CAST]] | utc_offset = +2 | drives_on = | calling_code = [[+264]] | cctld = [[.na]] | footnote_a = |today=}} '''Намиби''' гү, али '''Намиби Орон''' (нама: ''Namibia'', {{lang-af|Republiek van Namibië}}, Ярмаан: {{Audio|De-Republik Namibia.ogg|Republik Namibia}}) — Африкийн улас юм.<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=CIA |publisher=[[The World Factbook]] |title=Namibia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wa.html |year=2009 |accessdate=January 23, 2010 |archivedate=April 23, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423100756/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wa.html }}</ref><ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=728&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=2 |title=Namibia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21}}</ref> Хүн зон — 2 171 916 хүн.<ref name=2011PrelimCensus>{{cite news |url=http://www.namibian.com.na/news-articles/national/full-story/archive/2012/april/article/namibias-population-hits-21-million/ |title=Namibia’s population hits 2.1 million |last=Smit |first=Nico |date=12 April 2012 |work=[[The Namibian]] |archiveurl=https://archive.ph/20121205061700/http://www.namibian.com.na/news-articles/national/full-story/archive/2012/april/article/namibias-population-hits-21-million/ |archivedate=5 December 2012 |accessdate=8 November 2012 }}</ref> Газар 825 418 км². == Газар зүй == Намибынь дарааха улсуудтай хил залгана (сагай зүүнэй эсрэгээр, баруун-хойто зүгhөө зүүн-үмэнэдэ зүг рүү): [[Ангола]], [[Замби]], [[Ботсвана]], [[Урда Африкын Улас|Урда Африк]]. Мүн харисангы бага уhаар [[Атлантын далай]] ойролсоо. {{Geographic location |Centre = {{Flag icon|Namibia}} Намиби |North = {{Flag icon|Angola}} Ангола |Northeast = {{Flag icon|Zambia}} Замби / {{Flag icon|Zimbabwe}} Зимбабве |East = {{Flag icon|Botswana}} Ботсвана |Southeast = |South = {{Flag icon|South Africa}} Өмнөд Африк |Southwest = |West = Атлантын далай |Northwest = }} == Уласууд == [[Файл:Namibia Regions numbered.png|left]] # [[Каприви]] # [[Эронго]] # [[Хардап]] # [[Карас (Намиби)|Карас]] # [[Окаванго (Намиби)|Окаванго]] # [[Кхомас]] # [[Кунене (Намиби)|Кунене]] # [[Охангвена]] # [[Омахеке]] # [[Омусати]] # [[Ошана]] # [[Ошикото]] # [[Очосондьюпа]] == Хотонууд == Ниислэл хото — [[Виндхук]]. {|class="wikitable" style="text-align:left" !Colspan=6|Намибийн хотонууд (2010 жэл) |- ! Зураг: | [[Файл:Windhoek-Skyline.jpg|150px]] | [[Файл:Ozzys Beerhouse and Eugen Kakukuru Street in Rundu, Namibia, March 2006.jpg|150px]] | [[Файл:Walvis Bay aerial.jpg|150px]] | [[Файл:Oshakati street market.JPG|150px]] | [[Файл:Swakopmund (Namibia).jpg|150px]] |- ! Нэрэ: | [[Виндхук]] (01) | [[Рунду]] (02) | [[Уолфиш-Бей]] (03) | [[Ошакати]] (04) | [[Свакопмунд]] (05) |- ! Хүн зон:<br />(2010 жэл) | 315 932 | 81 501 | 67 201 | 39 679 | 34 326 |- ! Зураг: | [[Файл:DF-ST-90-10118.jpg|150px]] | [[Файл:SchuckmannsburgMap.png|150px]] | [[Файл:Bahnhof Okahandja 1903.jpg|150px]] | [[Файл:Otji-skyline.jpg|150px]] | [[Файл:Rehoboth Namibia 1908.jpg|150px]] |- ! Нэрэ: | [[Хрутфонтейн]] (06) | [[Катима Мулило]] (07) | [[Окаханджа]] (08) | [[Очиваронго]] (09) | [[Рехобот]] (10) |- ! Хүн зон:<br />(2010 жэл) | 28 999 | 27 861 | 25 309 | 22 964 | 20 912 |} == Демокраати == == Яһатанууд == == Мүн үзэхэ == * [[Ород хэлэн]] * [[Ородууд]] * [[Оросой холбоото уласай холбооной тойрогууд]] * [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд]] == Зүүлтэ == <references/> <references group="К"/> == Холбооһон == {{Spoken Wikipedia|Namibia spoken word.ogg|2009-08-31}} {{commons|Namibia|Намиби}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAMIBIYA.html Намибия, энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610003839/http://krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAMIBIYA.html |date=2010-06-10 }} * [https://web.archive.org/web/20121204101417/http://www.grnnet.gov.na/ Government of Namibia] Правительственный портал * [http://www.windhoekcc.org.na/ Windhoek City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119115836/http://www.windhoekcc.org.na/ |date=2020-11-19 }} Мэрия Виндхука * http://www.embnamibia.at - EMBASSY / PERMANENT MISSION OF THE REPUBLIC OF NAMIBIA in Austria * [http://www.republikein.com.na Die Republikein] Газета на африкаанс * [http://www.az.com.na/ Allgemeine Zeitung] Единственная в Африке газета на немецком языке * [http://www.namibian.com.na/ The Namibian] Газета на английском, ндонга, а также португальском языках * [http://www.newera.com.na/ New Era] Газета на английском и ряде африканских языков * [http://www.radiokudu.com.na/ Radio Kudu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516032337/http://www.radiokudu.com.na/ |date=2006-05-16 }} Радиостанция, вещание на английском языке, новости также на африкаанс * [http://www.radiowave.com.na/ Radiowave 96,7 FM] Музыкальная радиостанция * [http://www.nbc.com.na/ Namibian Broadcasting Corporation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100315082134/http://www.nbc.com.na/ |date=2010-03-15 }} Государственная радио- и телекомпания * [http://www.hengs.ru/interesting/namib.html Намиб — последняя пустыня Африки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203044031/http://www.hengs.ru/interesting/namib.html |date=2011-02-03 }} * [http://www.opec.ru/1318269.html Статистика экономического и политического состояния Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508071136/http://opec.ru/1318269.html |date=2012-05-08 }} * [http://sov-art.ru/categories.php?cat_id=324 Природа и животный мир Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305235009/http://sov-art.ru/categories.php?cat_id=324 |date=2016-03-05 }} (рус.) * [http://www.klausdierks.com/ Библиотека Клауса Диркса] * [http://genocide.ru/lib/genocides/herero-nama.htm Уничтожение коренных народов Намибии в 1904—1907 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926230145/http://genocide.ru/lib/genocides/herero-nama.htm |date=2017-09-26 }} * [http://www.trubagaz.ru/gkm/gazovoe-mestorozhdenie-kudu-namibija/ Запасы природного газа Намибии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904010219/http://www.trubagaz.ru/gkm/gazovoe-mestorozhdenie-kudu-namibija/ |date=2014-09-04 }} * [http://www.namrus.com Namibian Russian Development Close Company — Союз Намибии и России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825225725/http://www.namrus.com/ |date=2012-08-25 }} {{Африк}} [[Категори:Африка]] {{stub}} rtvywuln63gdykehyqi8mtvr8vfzgkm 0 4472 74708 74633 2026-06-18T08:27:13Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74708 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ = '''Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас'''<br />[[Файл:БНСУ мб.png]] |уугуул_нэрэ = 대한민국<br />''大韓民國'' |богони_нэрэ = Солонгос, Урда Солонгос |һүлдын_зураг = Emblem of South Korea.svg |тугай_зураг = Flag of South Korea.svg |түрын_уряа = {{lang|ko|널리 인간 세계를 이롭게 하라}} (Хамаг дэлхэйһээ һайнаар туһалха, {{lang|ko|弘益人間}}) |түрын_дуулал = [[Солонгос хэлэн|сол.]] «[[Эгукка|애국가]]»<br />«Эгукка»<br />[[Файл:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav|center]] <!-- |Аудио=--> |засаглалай_хэлбэри = [[Бүгэдэ найрамдаха улас]] |газарай_зураг = South Korea (orthographic projection).svg |албан_ёһоной_хэлэн = [[Солонгос хэлэн]] |үндэһэ_язгуур =99 % — [[Солонгос]]<br />>1 % — бусад |тогтносон_үйл_явдал1 = 13 үдэр 4 һара 1919 |Сүвэрэнитэт = Бэе даанги байдал |ниислэл_хото = [[Сеул]] |тэргүүнэй_анги1 = [[Юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_анги2 = [[Юрэнхы сайд]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = Хван Гёан (орлогшо) |тэргүүнэй_нэрэ2 = Хван Гёан |газар_нютаг_км2 = 100 210 |уһанай_процент = 0,3 % |хүн_амай_тоосоо = 48 955 203 |хүн_ам_тооцоолсон_он = 2013 |хүн_амай_нягтарал_нэгжэ_км2 = 480 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =25 |хүн_амын_тооллого = |хүн_ам_тоолсон_он = |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор = |хүн_амын_нягтарал_нэгж_км2 =491 |хүн_амын нягтарал_эрэмбэ_дэс =21 |ДНБ_ХАЧ =$1.622 ехэ наяд<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_он =2012 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =12 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд = $32,431<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =25 |ДНБ_нэрлэсэн =$1.151 ехэ наяд<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=542&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=65&pr.y=6|title=South Korea |publisher=International Monetary Fund |month=September |year=2011 |accessdate=November 1, 2012}}</ref> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2012 |ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ = 15 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$23 020<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ =32 |ХТББИ =31.0<ref name=ciagini>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html Gini index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |date=2009-05-13 }}, CIA World Fact Book.</ref> |Илтгэлцүүр_он =2010 |Илтгэлцүүр_ангилал = |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ ={{nowrap|{{increase}} 0.897<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |title=Human Development Report |year=2011 |publisher=United Nations |accessdate=November 5, 2011}}</ref>}} |ХХИ_он =2012 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;white-space:nowrap;">онсо һайн</span> |ХХИ_эрэмбэ =15 |мүнгэн_тэмдэгтэ = Солонгос вон (₩) |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = KRW |интернет_домэйн = [[.kr]], солонгос — [[.한국]] |телефоной_код = +82 |сагай_бүһэ = +9 |зүүлтэ = }} '''Урда Солонгос''', албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас''' ({{lang-ko|대한민국}} ''Дэхан мингүк'') — [[Солонгос хахад арал]]ай урда хэһэгтэ байрладаг [[Ази]]ин [[улас]] юм. Хойто талаараа [[Хойто Солонгос]]ой хүреэлэгдэжэ ба баруун зүгтэ [[Шара тэнгис]]эй саана [[Хитад]], зүүн зүгтэ [[Япон тэнгис]]эй саана [[Япон]] уласууд ойро байрладаг. Урда Солонгосой хамагай томо хотонь ниислэл [[Сеул]] юм. Энэ улас бараг 50 сая хүнтэй. == Түүхэ == === Солонгос хубаагдахаһаа үмэнэ === {{main|Солонгосой түүхэ}} [[Файл:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|left|220px|[[Когурё улас]]ай үедэ хамаарха<br />булшанай дотор ханын зураг]] [[Солонгос хахад арал]]да хүнэй үлдээһэн [[эртын шудалал]]ай олдобори [[шулуун зэбсэгэй үе|хуушан шулуун зэбсэгэй]] үе эхитэй. Анханай [[солонгос үндэһэтэн|солонгос]] улас болохо [[Кочосон улас|Кочосониие]] [[Тангун]] гэгэшье {{МЭҮ}} 2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea’s History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кочосон [[Хойто Солонгос]] орон, хаяа залгаа [[Манжуур]]та гү, али [[Шара тэнгис]]эй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай [[Хань улас]]тай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ [[Буё|Буё улас]], [[Окджо аймаг|Окджо]], [[Тун-Е аймаг|Тун-Е]], [[Самхан]] зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад [[Солонгосой гурбан улас|гурбан уласай үетэй]] золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда [[Байкжэ улас|Байкжэ]], [[Шилла улас|Шилла]], хойтодо болон үмэнэ Манжуурта [[Гүгүрё улас|Гүгүрё]] гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо [[Тан улас]]тай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ [[Шилла улас|нэгэдэһэн Шилла улас]] болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ [[ирагуу найраг]], [[дүрсэлхэ уралиг]], [[Буддын шажан|Буддын соёл]] дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла ([[Солонгос]]) — Тан ([[Хитад]]) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын хёморолһоо һуларан [[Корё улас]]аар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан [[Бархай улас]] 926 ондо [[Хитан улас|Хитанда]] мүхөөгдэбэ. Корёгой [[Тхэджо (Корёгой ван)|Тхэджо ван]] 936 ондо [[Солонгос үндэһэтэн]]эй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо [[Корё улас]]ые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын [[Чикчи]] гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World’s oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунда Корё [[Ехэ Монгол Улас]]ай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. [[Юань улас]] мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо '''И Сон Ге''' (Чосон уласые үндэһэлэгшэ [[Тхэджо (Чосоной ван)|Тхэджо ван]]) [[жанжан]] (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн [[Чосон улас]]ые үндэһэлбэ. [[Файл:Geunjeongmun.jpg|thumb|left|220px|Чосон уласай Кёнбүк ордон]] Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл [[Сеул|Кэгёнһоо]] Хансондо (мүнөө [[Сеул]]) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. [[Седжон ван]] [[солонгос үзэг]]ээ зохёожо, улас даяар [[Күнзын шажан]] һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо [[Япон]]ой [[Тоёотоми Хидёши]] Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй [[И Сүн-шин]] адмиралай «[[яһата мэлхэй онгосо]]», [[Мин улас]]ай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан [[Манжа үндэһэтэн|Манжатай]] хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. [[Чин улас]]ай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд [[Баруун дахин|Баруунай]] шахалтаар нээгдэһэн. 1870-д онһоо [[Японой эзэнтэ гүрэн|Япон]] ахяад лэ Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref>, уламаар 1905 ондо клиент улас (''протекторат'') болохые тулган зүбшөөрүүлбэ.<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910—1945 оной хоорондо [[Япон эзэнтэ Солонгос орон]] болобо. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн II дайнай]] түгэсхэлдэ [[АНУ]], [[ЗХУ]] хоёр өөһэдынгөө [[улас түрын дэглэм|дэглэмээр]] замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ. === Хубаагдаһанай дараахи БНСУ === Дайнай дараахи гурбан жэл [[Солонгос]]ой үмэнэ хахад АНУ-ай сэрэгэй хиналтада байжа, [[капитализм|капиталис]] (хүрэнгэтэ) эдэй засаг, [[арадшалһан]] дэглэмээр замнахада бэлэдхэгдэнхэй. Японһоо Солонгосые тусгаар тогтонуулхын түлөө тэмсэжэ ябаһан нүхэдһөө АНУ-да гойдо таалагдаһан [[Ли Сын Ман]] 1945 ондо АНУ-һаа ерэжэ, 1948 оной 8 һарын 13-нда БНСУ тунхаглагдахада түрүүшын юрэнхылэгшэ болобо. [[Хүйтэн дайн]]ай арсалдаанай анханай гэжэ болохо [[Солонгосой дайн]] 1950-һаа 1953 оной хоорондо дэгдэбэ. ЗХУ-аар дэмжигдэһэн [[Хойто Солонгос]] эхэнэй үедэ амжилтатай давшижа, зориһоноороо Солонгосые бүхэлдэнь коммунис уласдаа нэгэдхэхэ шахаһаншье [[АНУ]], [[НҮБ]]-ын хүсэнэй туһаламжатайгаар Урдахи ухраан түрж хойтынхи холбоотон [[БНХАУ]]-ай 1 сая сэрэгэй хүсэтэй тулаажа дайн зогсобо. 1953 оной 38-р үргэргээр хилэ тогтоожо, харилсан галаа зогсооһон хэрээндэ [[АНУ]], [[Хойто Солонгос]] хоёр гарай үзэг зуралсаба. Үмнэдынхин гарай үзэг зураагүй болохоор техникын талаасаа хоёр Солонгос одоошье дайнай байдалда байгаа юм.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}</ref> {{Солонгос түүхэ}} 1960 оной хабар оюутанай эсэргүүсэлэй жагсаалаар 85 наһатай Ли Сын Ман огсоршье, тэрэ һамуун сагта генерал [[Пак Чон Хи]] сэрэгэй хүсөөр түрын эрхые абашье 1979 ондо алагдаха хүрэтэрээ юрэнхылэгшэ байба. Тэрэнэй үедэ улас түрын дарангуй дэглэмтэй болобошье эдэй засаг экспортдо шэглэн үсэрэнгы хүгжэһэн. Пак Чон Хиин дараа [[Гуанжү]] хотын гэхэ мэтэ арадшалалые хүсэһэн оюутад, хүдэлмэришэдэй хүдэлөөниие нюхаша байһан даража байжа баһа нэгэн сэрэгэй эрхэтэн [[Чон Ду Хван]] 1987 оной оюутанай ами эрэсдэлтэ хүрэтэр юрэнхылэгшээр ажаллаба. Дараань арадшалһан һунгуулида 6-р бүгэдэ найрамдаха уласай үе эхилһэн.<ref>http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803223326/http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |date=2016-08-03 }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests</ref> [[Сеулай олимп|1988 оной зунай олимпиин наадамые]] Сеул гардан абаһан. 1996 ондо [[ЭЗХАХБ]]-ын гэшүүн болоһоной дараа жэл Урда Солонгос [[1997 оной Азиин мүнгэн һангай хёморол|Азиин мүнгэн һангай хёморолдо]] дайрагдажа үнгэрһэн. 1998—2003 оной юрэнхылэгшэ [[Ким Дэ Чжун]] хоёр Солонгосые эбэлэрүүлхэ удха шанартай ажал һанаашалжа байһанаараа [[Нобелиин шагнал|Нобелиин энхэтайбанай шагнаал]] хүртэбэ.<ref>{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}</ref> 2002 ондо Японтой хамтаран [[Хүлбүмбэгэй дэлхэйн абарга шалгаруулха тэмсээн|Хүлбүмбэгэй ДАШТ]]-ые хүлеэн абаһан. 2000-аад онһоо [[Солонгос дабалгаа]] гү, али Урда бүтээһэн хүгжэм, кино уралигай бүтээл олон уласай байнгын үзэбэр болоһон. Энэ үзэгдэл [[Солонгос долгин]] гэжэ нэрэтэй. == Засаг захиргаанай хубаари == Урда Солонгос нютаг дэбисхэр, тэрэндэ оршон һуугаа хүн арадаа засан захирха зорилгоор дүрбэн нюруугай хэд хэдэн нэгэжэдэ хубаан тохинуулба. Нэгэдүгээр зэргын аймагай, дараахи нюруугай хото, дүүргэ, хорооной гэжэ тодорхойлжо болоно. Нэгэдүгээр зэргэдэ [[аймаг]] (도-''до'' гү, али ''ду'') - 8, [[онсогой захиргаата аймаг]] (특별자치도 ''тыкбёль-чачхидо'') - 1, [[үргэн хото]] (광역시 ''гуан-ёкши'') - 6, [[онсогой хото]] (특별시 ''тыкбёль-ши'') - 1, [[онсогой захиргаата хото]] (특별자치시 ''тыкбёль-чачхиши'') - 1 гү, али бүгэдэ 5 нэгэжын 17 нютаг байна. Удаахи зэргэдэ 77 [[хото]] (시 ''ши''), 85 [[хошуу]] (군 ''гүн''), 69 [[дүүргэ]] (구 ''гү'') болоно. Гурбадугаар зэргэдэ 33 дүүргэ, олон тооной [[тосхон]] (읍 ''ып'', ''ыб''), [[һомон]] (면 ''мён''), дүрбэдүгээр зэргэдэ [[хороо]] (동 ''донг''), [[гасаа]] (리 ''ри'') боложо хубаагдадаг. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газарай зураг ! # ! Нютагай нэрэ ! Солонгос бэшэг ! Лата галиг ! Хүн зон |- |rowspan=25|{{South Korea Provincial level Labelled Map}} |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[онсогой хото]]''' — (солонгосоор 특별시 тыкбёль-ши) |---------- |1 |[[Сеул]] |<span style="font-size:small;">서울특별시</span> |Seoul |9,794,304 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[өөртөө засаха онсогой хото]]''' — (солонгосоор 특별자치시) |---------- |2 |[[Сечжон хото|Сечжон]] |<span style="font-size:small;">세종특별자치시</span> |Sejong |122,263 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[үргэн хото]]''' — (солонгосоор 광역시 куан-ёг-ши) |---------- |3 |[[Бусан]] |<span style="font-size:small;">부산광역시</span> |Busan |3,635,389 |---------- |4 |[[Тэгу]] |<span style="font-size:small;">대구광역시</span> |Daegu |2,512,604 |---------- |5 |[[Инчон]] |<span style="font-size:small;">인천광역시</span> |Incheon |2,628,000 |---------- |6 |[[Тэчжон]] |<span style="font-size:small;">대전광역시</span> |Daejeon |1,442,857 |---------- |7 |[[Кванджу]] |<span style="font-size:small;">광주광역시</span> |Gwangju |1,456,308 |---------- |8 |[[Ульсан]] |<span style="font-size:small;">울산광역시</span> |Ulsan |1,087,958 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[аймаг]] —''' (солонгосоор 도 ту/ду) |---------- |9 |[[Кёнги]] |<span style="font-size:small;">경기도</span> |Gyeonggi |10,415,399 |---------- |10 |[[Канвон аймаг (Урда Солонгос)|Канвон]] |<span style="font-size:small;">강원도</span> |Gangwon |1,592,000 |---------- |11 |[[Хойто Чхунчхон]] |<span style="font-size:small;">충청북도</span> |North Chungcheong |1,462,621 |---------- |12 |[[Урда Чхунчхон]] |<span style="font-size:small;">충청남도</span> |South Chungcheong |1,840,410 |---------- |13 |[[Хойто Чолла]] |<span style="font-size:small;">전라북도</span> |North Jeolla |1,890,669 |---------- |14 |[[Урда Чолла]] |<span style="font-size:small;">전라남도</span> |South Jeolla |1,994,287 |---------- |15 |[[Хойто Кёнсан]] |<span style="font-size:small;">경상북도</span> |North Gyeongsang |2,775,890 |---------- |16 |[[Урда Кёнсан]] |<span style="font-size:small;">경상남도</span> |South Gyeongsang |2,970,929 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|'''— [[өөртөө засаха онсогой аймаг]]''' — (солонгосоор 특별 자치도) |---------- |17 |[[Чеджу аймаг|Чеджу]] |<span style="font-size:small;">제주특별자치도</span> |Jeju |560,000 |} == Газарзүйн байрлалга ба уурал амисхал == [[Файл:South Korea Topography.png|thumb|left|Урда Солонгосой байразүйн зураг]] Урда Солонгосынь Сoлонгосой хахад арал урда хэһэгые эзэлэн оршоно. Уг хахад аралынь хойноһоо урагша ниитэ 1,100 км ута болоод хойто хэһэгээрээ Ази түбитэй холбогдоно. Энэ уулархаг хахад аралынь баруун талаараа [[Шара тэнгис]], зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]ээр (Зүүн тэнгис) хүреэлэгдэнэ. БНСУ-нь ниитэ 99.6 мянган хабтагай ам дүрбэлжэн км газар нютагтай<ref>The estimated area rises steadily from year to year, possibly due to land reclamation. {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_999.cgi?ID=DT_1A1&IDTYPE=3&A_LANG=1&FPUB=3&SELITEM= |work=Korea Statistical Information Service |title=행정구역(구시군)별 국토적 |accessdate=2006-03-27 |archivedate=2004-09-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040917181709/http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_999.cgi?ID=DT_1A1&IDTYPE=3&A_LANG=1&FPUB=3&SELITEM= }}</ref> ба газарзүйн хубида 4 бүһэ нютагта хубаажа болоно. Зүүн хэһэгынь нариин далайн эрье бүхы үндэр ууланууд, баруун хэһэгынь далайн эрье, голой ай һаба бүхы тэгшэ тала, баруун урда хэһэгынь ууланууд ба хүнды, зүүн урда хэһэгынь Накдон голой ай һабаһаа бүридэһэн тэгшэ тала юм. Солонгос ороной газар нютагай ехэнхи хэһэгынь уулархаг газар эзэлдэг болоод нам доро, тэгшэ тала ниитэ газар нютагай 30%-ые эзэлнэ. [[Файл:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|200px|Канвондодохи Сораксан уула]] Солонгосой баруун ба Урда эрьеын дагуу 3000 үлүү бишыхан аралнууд байдагһаа хамагай томонь 1,845 км кв талмайтай, урда эрьеһээ 100 км зайда оршохо [[Чеджу]] арал юм. Мүн томохон гол мүрэн байдагһаа БНСУ–ай ниислэл Сеул хотын түбөөр урсаха [[Хан мүрэн]] (514 км), урда хэһэгээр урсаха [[Накдон мүрэн]] (525 км) юм. === Саг уларил === [[Хабар]], [[зун]], [[намар]], [[үбэл]]эй 4 [[уларил]]тай. Үбэлдөө [[Сеул]] оршомдо 1-р һарада дундажаар -7&nbsp;°C -с 1&nbsp;°C хүрэжэ хүйтэрнэ. Зун 7 һара дундажаар 22&nbsp;°C -с 29&nbsp;°C байна. Уулархаг газараар үбэл үлүү хүйтэн байха ба 6-9-р һарын хоорондо бороо хамагай ехээр орно. Урда эрье оршомоор аадар бороо бүхы [[тропикын циклон|хара һалхин]] зунай һүүл һарануудта үзэгдэнэ. Жэлэй дундажа шииг нойтон 1,370 ммһээ (Сеулда) 1,470 мм-т (Пусан) хэлбэлзэнэ. === Хүреэлэн байгаа оршон === Хүн зон нягта һуурижаһан хотонуудта агаарай болон уһанай бохирдолой асуудал табигдажа байна. Хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха, һэргээн бодгохо талаар томохон ажалнууд хэжэ байгаагын жэшээнь Сеул хотын түбдэ байгуулһан хэмэл гол бүхы (сэбэр уһан) [[Чонгечон]] боложо байна<ref>{{Cite web |title=Seoul Metropolitan Government - "A Clean, Attractive & Global City, Seoul!"<!-- Bot generated title --> |url=http://english.seoul.go.kr/gover/initiatives/inti_02cheon.htm |accessdate=2015-01-29 |archivedate=2009-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215093221/http://english.seoul.go.kr/gover/initiatives/inti_02cheon.htm }}</ref> Урда Солонгосынь хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха Дэлхэйн томохон байгуулалга, протоколнуудта нэгдэһэн орон болоно<ref>{{factbook}}</ref>. == Хүн зон == [[Файл:Korea-South-demography.png|right|thumb|220px|Урда Солонгосой хүн зоной үһэлтын түлэб]] Ниитэ хүн зоной диилэнхинь хото һуурин газар амидардаг ба 1970—1990 оной хоорондо эдэй засагай үсэлдэтэй холбоотойгоор орон нютагһаа хото руу шэглэһэн шэлжэлтэ эршэмтэй ябагдаһан байна<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/south-korea/33.htm |title=South Korea |work=CIA Country Studies |accessdate=2006-04-22}}</ref>. 10.3 сая оршон һуугшадтай ниислэл Сеул хото Үмэнэдэ Солонгосой хамагай томо хото юм<ref>{{cite web |url=http://worldatlas.com/citypops.htm |title=World City Populations |accessdate=2006-04-04}}</ref>. Бусад томохон хотонуудта [[Бусан]] (3.65 сая), [[Инчон]] (2.63 сая), [[Тайгу]] (2.53 сая), [[Тайжон]] (1.46 сая), [[Гванжу]] (1.41 сая), [[Ульсан]] (1.10 сая) багтана<ref>Populations for all cities as of 2005, {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_888.cgi?ID=DT_1B040A2&IDTYPE=3&A_LANG=2&FPUB=4&SELITEM=0 |title=By city and province |work=NSO Database |accessdate=2006-04-22 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {{Largest cities of South Korea}} Хоёр Солонгос хубаагдаһанай дараа 4 сая оршом сагаашад [[Хойто Солонгос]]һоо дүрбэжэ ерэһэн байдаг. Солонгосшууд [[Солонгосой дайн]]ай дараа [[АНУ]], [[Канада]] руу нилээдгүй сагаашалһан ба энэ байдал 1990 оной дунда үеһэ багасажа эхилбэ. Үмэнэдэ Солонгосой ниитэ хүн зон одоогой байдалаар 50 сая үлүү байна. [[Дундажа наһалта]]нь 77 ба энэ тооһоо эмэгтэйшүүдэйхи 80, эрэгтэйшүүдэйхи 73 боложо байна. Солонгосдохи гадаадын эргэдэй тоо һүүлиин жэлнүүдтэ нэмэгдэһээр байгаа ба 2007 оной байдалаар 1 сая тухай гадаадын эргэн байгаагһаа 104,749 Солонгосшуудтай гэрлэһэн, 404,051 ажаллажа бай, 225,273 хуули буса сагаашад байна<ref>http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880037</ref>. Орон нютагта амидарха һонирхолтой эмэгтэйшүүдэй тоо буураһан тула Солонгосой фермернүүд (таряаланшад) Зүүн урда Ази, Зүүн Европын ядуу оронһоо эхэнэр абаха үзэгдэл ехэдхэжэ байна. 2006 оной шудалгаар шэнээр гэрэлэһэн фермернүүдэй 41 % гадаада басагадуудтай һууһан байна<ref>http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519</ref>. Урда Солонгосто АНУ-ай армиин 31,000 бэе бүрилдэхүүн байрладаг<ref>US military figures as of 2005, from [http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209230227/http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls |date=2010-02-09 }} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950—2003</ref>. === Шажан шүтэлгэ === [[Файл:Bulguksa 3.jpg|thumb|Бульгукса сүмын Таботап субраган]] 2005 оной байдалаар ниитэ хүн зоной 46,5 % [[шажангүй үзэл|шажан шүтэдэггүй]]<ref name=koreastats>According to figures compiled by the South Korean [[National Statistical Office]]. {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr:7001/ups/chapterRetrieve.jsp?pubcode=MA&seq=292&pub=3 |accessdate=2006-08-23 |work=NSO online KOSIS database |title=인구,가구/시도별 종교인구/시도별 종교인구 (2005년 인구총조사)}} This should not be confused with other figures which report only the percentage of the ''religious'' population that are Buddhist, Christian, Cheondoist, etc…</ref> ба 29,3 % [[Христосой шажан|Христосой]] (энэһээ 18,3 % протестант, 10,9 % католик), 22,8 % [[буддын шажан]] шүтэжэ байна. Урда Солонгос гадаадада ябуулһан шажанай номлогшонорхи тоогоор Дэлхэйдэ АНУ-ай дараа 2-до ордог байна<ref>{{cite web |url=http://www.christianitytoday.com/ct/2006/003/16.28.html |title=Korean Christian missionaries |work=Christianity Today |accessdate=2006-09-15}}</ref>. == Эдэй засаг == Урда Солонгосой эдэй засаг Дэлхэйдэ эхинэй 8-да, Азида эхинэй 3-да орожо байна<ref>{{cite paper | author = IMF | title = World Economic Outlook Database, October 2007 | version = 2007 | publisher = IMF | date = 2007 | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=56&pr1.y=12&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a= | accessdate = 2008-02-12}} </ref><ref>{{cite paper | author = IMF | title = World Economic Outlook Database, October 2007 | version = 2007 | publisher = IMF | date = 2007 | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=56&pr1.y=12&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a= | accessdate = 2008-02-12}} </ref>. Гадаада худалдаанай гол түншэнь Хитад<ref>{{Cite web |title=Trade Policy Outlook for Second-term Bush Administration |url=http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2015-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105144843/http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf }}</ref>. Солонгосой эдэй засагай тулгуури [[автомашина]], [[хахад дамжуулагша]], [[электроникэ]], [[уһан онгосо]], [[ган]]гай үйлэдбэрилэл юм. 1950-д оной үедэ Солонгос [[Ази]]ин хамагай ядуу ороной нэгэ байба. Японой захиргаанда байха үедэ байгалиин баялигай ехэнхиие олборложо дуусаһан ба [[Солонгосой дайн]]ай үедэ тус улас бүрин һүйрэһэн байна. 1962 ондо сэрэгэй эрьелтээр түрын эрхые абаһан генерал [[Пак Чон Хи]]ин ударидалгаар Солонгосой эдэй засаг һэргэжэ эхилһэн ба 40 жэлэй дотор [[газар таряалан]], [[загаһан агнуур]]ай оронһоо үндэр технологи бүхы ажа үйлэдбэрижэһэн орон боложо хубилаа. Пак Чон Хи ЗХУ-ай загбараар 5 жэл бүриин макро эдэй засагай түлэблигээе хэрэгжүүлжэ эхилһэн<ref>{{Cite web |title=Soviet Economic Development<!-- Bot generated title --> |url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2005-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050108165918/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html }}</ref> ба 1965 ондо [[Япон]]той харилсаха харилсааяа хэбын болгоһоноор гадаада худалдаа, хүрэнгэ оруулалта ехэхэн нэмэгдэбэ. Эхилээд хүнгэн үйлэдбэри, дараань хүндэ үйлэдбэринүүд байгуулагдажа, 1973 он гэхэдэ Урда Солонгос эдэй засагай хубида Дэлхэйдэ 34-дэ орохо болобо<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/eco_gdp_per_cap_in_197-economy-gdp-per-capita-1973 NationMaster — NationMaster Survey<!-- Bot generated title -->]</ref>. Эдэй засагай энэ үһэлтые «[[Хан мүрэн]]эй эрьедэхи гайхамшагта зүйл» гэжэ нэрлэхэ болоһон ба 1980—1990 ондо Солонгос нэхэмэл, даабуу, гуталай экспортһоо үлүү автомашина, электроникэ, уһан онгосо, ган үйлэдбэрилжэ, экспортлохо болоһон. Уламаар үндэр технологиие бүтээгдэхүүн болохо [[LCD дэлгэс|компьютерай дэлгэс]], [[гар утаһан]] (гар телефон), [[хахад дамжуулагша]] үйлэдбэрилжэ эхилбэ. Урда Солонгосой тэргүүлэгшэ компаниинууд болохо [[Хёндай групп|Хёндай]], [[Самсон групп|Самсонг]], [[LG групп|LG]], [[SK групп|SK]] зэргэ хубиин (제벌 — гэр бүлын) компанинууд Пакай ударидалагай үеын һанхүүгэй болон татбарай тааламжатай нүхсэлдэ сэсэглэн хүгжэһэн байна<ref>See Cumings 1997, chapter 6.</ref>. [[1997 оной Азиин мүнгэн һангай хёморол]]ой үеэр Урда Солонгосой эдэй засагай сула тала (жэшээлбэл, ехээхи хэмжээнэй гадаада үрэ гэхэ мэтэ) ил гараһан ба энэхүү хёморол хоёр үе шататайгаар ябагдаба. Эхинэйнь 1997 ондо, дараагайнь 1999 ондо болоһон [[Дэу групп|Дэу компаниин]] дампууралаар сэлмэһэн байна<ref>KOIS (2003), pp. 238—239.</ref>. Дэү компаниин дампууралые Дэлхэйн түүхын дэхэ хамагай томо дампуурал гэжэ тоосожо байна<ref>[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy</ref>. Уг хёморолой дараанһаа компанинуудай бүд өөршэлэгдэн, 2003 он гэхэдэ Урда Солонгосой хамагай томо гэр бүлын 30 компаниин талаһаа үлүүнь хубисаата компани болоһон<ref>18 out of 30, according to {{cite web |url=http://www.economist.com/countries/SouthKorea/profile.cfm?folder=Profile-Economic%20Structure |title=Country Studies: South Korea |work=The Economist |date=2003-04-10 |accessdate=2006-04-06}}</ref> 2003—2005 оной хоорондо эдэй засагай жэлэй үсэлтэ 4 % боложо буураба<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |title=GDP - Rank order - Real Growth Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2017-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701201952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html }}</ref>. Энэ бууралтань хуби хүмүүсэй картын зээл, [[Хитад]]ай ихээхэн хэмжээнэй импорт зэргэһээ үүдэлтэй байна. 2005 онһоо хэрэгжүүлжэ эхилһэн үлэ хүдэлхэ хүрэнгэй, тэтгэбэрэй, ажаллаха хүшэнэй шэнэтгэлэй дүндэ<ref>{{cite web |url=http://search.hankooki.com/times/times_view.php?term=housing+property++&path=hankooki3/times/lpage/nation/200608/kt2006083119175610510.htm&media=kt |title=Anti-Speculation Measures |work=Hankooki Ilbo |accessdate=2006-09-15 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 2006 оной эдэй засагай үсэлтэ 5,1%-д хүрһэн байна. Урда Солонгосой эдэй засаг дунда зэргын [[инфляци]], ажалгүйдалай бага нюруу, экспорт, оролгын харисангы тэгшэ байдал зэргээр тодорхойлогдоно<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2018-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2016-08-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821073349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archivedate=2012-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html }}</ref> Одоогой байдалаар Урда Солонгосой автомашина, уһан онгосын үйлэдбэрилэл эдэй засагай үндэһэнь боложо байна. Урда Солонгосой Хёндай моторс ба энэниин һалбари [[Киа моторс]] Дэлхэйн 5-дахи томо автомашина үйлэдбэрилэгшэ юм<ref>{{Cite web |title=Hyundai-Kia Pass Nissan to Become Worlds Sixth Largest Automaker — Automobile.com Auto News<!-- Bot generated title --> |url=http://car-reviews.automobile.com/news/hyundai-kia-pass-nissan-to-become-worlds-sixth-largest-automaker/1916/ |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2008-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924132244/http://car-reviews.automobile.com/news/hyundai-kia-pass-nissan-to-become-worlds-sixth-largest-automaker/1916/ }}</ref>. Солонгосой автомашина үйлэдбэрилэгшэд хэдыгээр [[Европын холбоо]]той байгуулһан [[Сүлөөтэ худалдаанай хэлэлсээр]]эй хугасаань дуусаһаншье гэһэн Европын холбооной уласуудтадахи экспортын хэмжээеэ нэмэгдүүлхээр түлэблэжэ байна<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6631187.stm BBC NEWS | Business | S Korea and EU begin trade talks<!-- Bot generated title -->]</ref>. Урда Солонгосой уһан онгосын үйлэдбэрилэл Дэлхэйдэ хамагай томодо тоосогдожо байгаа ба 2004 ондо үйлэдбэрилэлэй хэмжээгээрээ Япониие урдань ороһон байна<ref>{{Cite web |title=Shipbuilding on the rise in South Korea — Ports And Shipping {{!}} Business Asia {{!}} Find Articles at BNET.com<!-- Bot generated title --> |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BJT/is_7_11/ai_109402867 |accessdate=2012-07-09 |archivedate=2010-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303100650/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BJT/is_7_11/ai_109402867/ }}</ref>. Урда Солонгос дундажаар ажалай 4 үдэртэ, 80 сая ам.долларай үртэе бүхы нэгэ уһан онгосые үйлэдбэрилдэг ба 2006 оной байдалаар Дэлхэй дээрэ шэнээр үйлэдбэрилжэ бай 3 онгосо бүри нэгые үйлэдбэрилжэ байгаа. Хэдыгээр Урда Солонгос одоогоор уһан онгос үйлэдбэрилэл, захяалгын хэмжээгээрээ үлүү байгаашье, [[Хитад]] улас 2015 он гэхэдэ Дэлхэйн хамагай томо уһан онгосо үйлэдбэрилэгшэ болохо зорилто табижа байна. Гэхыдээ одоогоор Солонгосой уһан онгосо химда үртэгтэй байгаа юм<ref>{{Cite web |title=S. KOREAN SHIPYARDS DOMINATE HIGH-VALUE-ADDED SHIP MARKET. Industry & Business Article — Research, News, Information, Contacts, Divisions, Subsidiaries, Business Associations<!-- Bot generated title --> |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract |accessdate=2013-12-05 |archivedate=2015-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150428080627/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract }}</ref>. == Шэнжэлхэ ухаан ба технологи == === Сансарай хүтэлбэри === [[Файл:Yi_So-yeon_at_ISS_08Apr17_(NASA-ISS016-E-036365).JPG||thumb|right|100px|Урда Солонгос түрүүшы сансарай ниидэгшэ И Со Ён]] Урда Солонгосынь [[ОХУ]]-тай хамтаран сансарай хүтэлбэри хэрэгжүүлжэ<ref>[http://korea.net/news/news/newsView.asp?serial_no=20070703031&part=107&SearchDay= Korea, Russia enter full-fledged space partnership | Korea.net News<!-- Bot generated title -->]</ref>, Ариранг-1, Ариранг-2 хэмэл дахуулнууд хөөргөөд байна. 2008 ондо Урда Солонгосынь өөрын сансарай буудалые (''Naro Space Center'') ашаглалтанда оруулхаар ажаллажа байна. Уг буудалынь Солонгосой Сансар шудалалай хүреэлэндэ харьяалагдаха ба пуужин (ракета) хөөргэхэ табсан, хиналтын байра, пуужингай согсолбори, туршалтын согсолбори, һургалтын байра зэргэһээ бүридэнэ<ref>''[http://www.spacedaily.com/news/korea-03b.html South Korea Begins Construction Of New Space Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921143813/http://www.spacedaily.com/news/korea-03b.html |date=2017-09-21 }}'' – Korean Information Service, ''SpaceDaily'', [[August 12]], [[2003]]</ref>. Урда Солонгосһоо түрүүшын сансарай ниидэгшэнь И Со Ён гэдэг эмэгтэй байһан ба 2008 оной 4 һарын 8-нда Россиин Союз ТМА-12 хүлэгөөр сансарта ниидэһэн байна<ref>''[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/10/korea.astronaut.ap/index.html S. Korea names woman as first astronaut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315003345/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/10/korea.astronaut.ap/index.html |date=2008-03-15 }}'' – Korean CNN, [[March 10]], [[2008]]</ref>. === Робот === Солонгосой шэнжэлхэ ухаан, технологиин ахиһан нюруугай хүреэлэниинь хүнтэй адли, HUBO роботые зохёон бүтээһэн байна. Уг робот болон [[Япон]]ой [[Хонда моторс]] компаниин зохёоһон ASIMO робот 2-нь алхажа шададаг хүнтэй адли роботууд юм<ref name="IFU">{{cite web |last = Lugmayr |first = Luigi |authorlink = |coauthors = |title = New Humanoid Robot: HUBO Robot from Korea |work = |publisher = I4U |date = [[2004-12-22]] |url = http://www.i4u.com/article2641.html |format = |doi = |accessdate = 2007-07-07 }}</ref>. Анханай HUBO роботын үртэгынь 1 сая доллар байһан ба 3 жэл зарсуулһан байна<ref name="ohmynewshubo">{{cite web |last = Kyu |first = Lee Sung |authorlink = |coauthors = Todd Thacker |title = Korean Robotics Steps Into the Future |work = |publisher = OhmyNews |date = [[2005-01-18]] |url = http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=206848&rel_no=1 |format = |doi = |accessdate = 2007-07-07 |archivedate = 2007-12-09 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071209042909/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=206848&rel_no=1 }}</ref>. == Соёл == == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{Аази}} {{1000 үгүүлэл}} {{Korea-stub}} flkn7urnt3kcgdrhcfqxih32rqfbsh1 0 4538 74706 71057 2026-06-18T08:08:27Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74706 wikitext text/x-wiki {{Улас |уугуул_нэрэ =<small>''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania'' ''([[Суахили хэлэн|Суахили]])''</small> |буряад_нэрэ ='''Бүгэдэ Найрамдаха Нэгэдэһэн Танзани Улас''' |богони_нэрэ =Танзани |тугай_зураг =Flag of Tanzania.svg |һүлдын_зураг =Coat of arms of tanzania.svg |сүлдний_төрөл =Төрийн |түрын_уряа ="Uhuru na Umoja" ([[Суахили хэл|Суахили]])<small><br />(Эрхэ сүлөө, эб нэгэдэл)</small> |түрын_дуулал ="Mungu ibariki Afrika"<br /><small>"Африкые бурхан адислаарай"</small> |газарай_зураг =Tanzania (orthographic projection).svg |ниислэл_хото =[[Додома]] |албан_ёһоной_хэлэн =[[Суахили хэл]] (''де факто'')<br />[[Англи хэлэн]] (дээдэ болбосорол, худалдаа, захиргаанда) |засаглалын_хэлбэр =Бүгэдэ найрамдаха улас |тэргүүнэй_класс1 =[[Танзаниин Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_нэрэ1 =[[Жакая Мришо Киквете]] |тэргүүнэй_класс2 =[[Танзаниин Юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]] |тэргүүнэй_нэрэ2 =[[Мизенго Пинда]] |тусгаар_тогтносон_үйл_явдал1 =[[Танганьика]] |тусгаар_тогтносон_огноо1 =[[1961]] оны [[арванхоёрдугаар сарын 9]] |тусгаар_тогтносон_үйл_явдал2 =[[Занзибар]] |тусгаар_тогтносон_огноо2 =[[1964]] оны [[1 сарын 12]] |тусгаар_тогтносон_үйл_явдал3 =[[Нэгдэл]] |тусгаар_тогтносон_огноо3 =[[1964]] оны [[4 сарын 26]] |газар_нютаг_эрэмбэ =27 |газар_нютаг_км2 =945,203 |уһанай_процент =6.2 |хүн_амай_тоосоо =37,849,133 |хүн_ам_эрэмбэ =32 |хүн_ам_тооцоолсон_он =2006 |хүн_амай_тооллого =35,214,888 |хүн_амай_тооллого_он =2002 |хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 =41 |хүн_амын нягтшил_эрэмбэ =159 |ДНБ_ХАЧ =27.12 тэрбум доллар |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ =99 |ДНБ_ХАЧ_он =2007 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =1100 доллар |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ =178 |ХХИ =0.467 |ХХИ_эрэмбэ =159 |ХХИ_он =2005 |ХХИ_ангилал = бага |мүнгэн_тэмдэгтэ =[[Танзани шиллинг]] |мүнгэн_тэмдэгтэ_код =TZS |сагай_бүһэ =+3 |зуны_цагийн_бүсийн_нэр =''үгы'' |utc_offset_DST = |интернет_домэйн =.tz |телефоной_код =255 |тэмдэглэл =¹Энэ улсын хүн амын тооцоонд ДОХ-ын улмаас нас барагсад их байгааг тооцсоноор дундаж наслалт багасч, нярайн эндэгдэл өсч, нас баралтын хэмжээ нэмэгдэж, хүн ам болон хүн амын өсөлтийн хувь буурч, хүн амын нас, хүйсний эзлэх хувь өөрчлөгдсөн.<br />² [[Кени]], [[Уганда]]ас залгавал 007-гоор орно. }} '''Танзани''', албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Нэгэдэһэн Танзани Улас''' ([[Суахили хэлэн|Суахили]]: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) — [[Зүүн Африка]]да хойто зүгтэ [[Кени]], [[Уганда]]тай, баруун зүгтэ [[Руанда]], [[Бурунди]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Улас]]тай, урда зүгтэ [[Замби]], [[Малави]], [[Мозамбик]] уластай хилэлэн оршодог. Зүүн талаараа [[Энэдхэгэй далай]]гаар хүрээлэгдэһэн. Тус уласай нэрэнь [[Танганьика]] хэмээхэ эхэ газарай нютаг дэбисхэр ба [[Занзибар]] хэмээхэ [[олтирог]]ой нэрэнүүдэй эхинэй үенүүдые ниилүүлһэн нэрэ юм. 1964 ондо [[Британиин Эзэнтэ улас]]ай дээрэхи нэрэ бүхы хоёр колони нэгэдэжэ, Танганьика ба Занзибарай Нэгэдэһэн Бүгэдэ Найрамдаха Уласые байгуулһан болон тэрэ жэлээ нэрээ Бүгэдэ Найрамдаха Нэгэдэһэн Танзани Улас болгон өөршэлбэ.<ref name=factbook>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html "The World Factbook - Tanzania"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127225447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |date=2020-11-27 }}, ''[[CIA]]'', 2006</ref> 1996 ондо түрын байгуулгануудынь [[Дар-эс-Салаам]]һаа [[Додома]] руу нүүжэ Додомые уласай ниислэл болгоһон. Дар-эс-Салаамынь тус уласай [[эдэй засаг]]ай гол түб хэбээр байна.<ref name=factbook/><ref name=official_website>{{Cite web |title=The Tanzania National Website: Country Profile |url=http://www.tanzania.go.tz/profilef.html |accessdate=2012-05-29 |archivedate=2013-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131125222553/http://www.tanzania.go.tz/profilef.html }}</ref> == Түүхэ == {{main|Танзаниин түүхэ}} Мүнөөнэй Танзанинь 1880-1919 ондо [[Германи]]ин [[колони]] болон нэгэ хэһэг байһан. [[Үндэһэтэнүүдэй Лигэ|Үндэһэтэнүүдэй Лигын]] тогтоолоор тус нютаг дэбисхэрые [[Британи]]ин мандатта шэлжүүлһэнээр 1919-1961 ондо иимэ статустай байба. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үедэ энэ нютаг дэбисхэрые сэрэгэй пост болгон ашаглажа байһан болон санхүүгэй тусаламжаһаа гадана зэбсэг хэрэглэлээр хангажа байба. 1960 ондо Британиин захиргаанда байһан Танганьикагай Амбан сайдаар [[Жюлиус Нерере]] томилогдоһон ба 1961 ондо Танганьика тусгаар тогтонход Юрэнхы сайд болоо. [[Танганьика]] 1963 ондо тусгаар тогтониһон хүршэ улас [[Занзибар]]тай 1964 оной дүрбэдүгээр һарын 26-нда нэгэдэжэ Танзани уласые байгуулһан. 1970-аад онһоо хойшо тус уласта анха удаа 1995 ондо [[арадшалал|арадшалһан]] һунгуули болоһоноор нэгэ намын ноёрхол эсэс болоо. Тусгаар тогтониһонойнгоо һүүлдэ удалгүй [[социалис улас]] болоһон Танзанида эдэй засагыень доройтуулһан бүтэсын өөршэлэлтэ хэхэ нүхэсэлтэйгээр эдийн засгийн тусламж олгогдсон. Тус уласай ниигэм, эдэй засагай хүреэн [[социализм|социалис]] хэбээрээ байха үедэ капитализм руу огосоом шэлжэһэн тула энэ эдэй засагай хүндэрэл бэрхэшээл үүдэһэн юм. 1980-аад ондо Танзаниин [[ДНБ]] үдэһэн болобошье [[хүнэй хүгжэлэй индекс]]ынь буурээ. Танзаниин эдэй засагай хүгжэл һаад бэрхэшээлтэй тулгаржа байгаа хэдышье тус уласай [[байгаалиин нөөсэ|байгаалиин нөөсын]] экспорт үдэжэ байгаа ушарһаа хэтын түлэб сайтай харагдажа байна. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{Африка}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Африка]] dim9ga4174wp58n50gq6eicwc7x93pb 0 5696 74702 71264 2026-06-18T07:22:07Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74702 wikitext text/x-wiki Энэ үгүүлэл нь '''Монголын Хөрөнгийн биржэд бүртгэгдсэн компаниуд'''ын жагсаалт юм. Энэ жагсаалт нь компаниудын Аангли ба Монгол нэрэ, код, үйлдвэрлэл ба үйлчилгээний төрөл зэрэг мэдээллийг агуулсан болно. Мөн энэхүү жагсаалт нь 2007 оны 9 дүгээр һарын 12-ноос өмнө бүртгэлээс хасагдсан компаниудын мэдээллийг агуулаагүй болно. <ref>{{cite web|publisher=Mongolian Stock Exchange|title=Companies: Joint Stock Companies|accessdate=2007-09-12|url=http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_list|archivedate=2007-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070123203543/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_list}}</ref> [[Монголын Хөрөнгийн Бирж]] нь [[Монгол Улас]]ай ниаслэл [[Улаан-Баатар]] хотоноо байрлах бөгөөд дэлхийн хамгийн бага хөрөнгийн биржүүдийн нэг юм.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation|last=Jeffs|first=Luke|date=2007-02-12|accessdate=2007-09-11|publisher=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news|url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php|date=2006-09-19|accessdate=2007-09-11|title=Mongolian bourse seeks foreign investment|last=Cheng|first=Patricia|publisher=International Herald-Tribune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php|archivedate=2007-04-20}}</ref> ==Жагсаалт== {|class="wikitable sortable" !Нэрэ !Хөрөнгийн бирж дэх код !Үйлдвэрлэл болон үйлчилгээний төрөл !Бүртгэгдсэн огноо !Холбооһон |- ||[[АПУ]]||APU||Төрөл бүрийн ундаа||1992-06-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=90] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023204129/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=90 |date=2007-10-23 }} |- ||[[Баянгол ЗБ]]||BNG||Зочид буудал||1995-01-19||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184829/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=13 |date=2007-10-31 }} |- ||[[БиДиСек]]||BDS||Брокер, дилер ба хөрөнгө оруулалт||1991-01-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=522] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519085723/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=522 |date=2007-05-19 }} |- ||[[Говь компани|Говь]]||GOV||Ноолууран эдлэл||1994-11-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=523]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Зоос Гоёл]]||ZOO||Үнэт эдлэл||1993-04-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=354] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184929/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=354 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Мах импекс]]||MMX||Махан бүтээгдэхүүн||1993-06-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=208]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184844/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=208 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Материалимпекс]]||MIE||Бараа хангамж||1992-10-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=379] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184939/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=379 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Монгол Секюритис]]||MSC||stock service|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=503] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=503 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Монголын Цахилгаан Холбоо]]||MCH||Харилцаа холбоо||1992-06-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=209] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184849/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=209 |date=2007-10-31 }} |- ||[[НИК]]||NIC||Худалдаа|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=428] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224010402/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=428 |date=2007-02-24 }} |- ||[[Орд Харш]]||OHR||Барилга|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=383] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=383 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Спирт Бал Бурам]]||SBB||архи, хүнсний бүтээгдэхүүн||1994-11-22||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=46] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023204114/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=46 |date=2007-10-23 }} |- ||[[Сонсголон Бармат]]||SSG||Барилгын материал||1994-02-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=54] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523235501/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=54 |date=2007-05-23 }} |- ||[[Талх чихэр]]||TCK||Нарийн боов||1994-11-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=22]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хайлааст]]||HST||Уул уурхай||1992-05-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=398] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220101316/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=398 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Улаанбаатар ЗБ]]||ULN||Зочид буудал||1995-03-22||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184909/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=3 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Улсын Их Дэлгүүр]]||UID||Худалдаа, Үйлчилгээ||1998-05-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=484] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031185021/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=484 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Шивээ Овоо]]||SHV||Уул уурхай||1992-08-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=460] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704110128/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=460 |date=2007-07-04 }} |- ||[[Эрдэнэт хивс]]||ERH||Хивс||1992-11-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=109]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ээрмэл]]||EER||Ноосон эдлэл||1993-12-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=191] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184839/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=191 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Монгол савхи]]||UYN||Савхин эдлэл||1993-10-11||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070620134940/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=2 |date=2007-06-20 }} |- ||[[ЦастУ]]||CSU||plumbing||1993-10-11||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031185001/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=4 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Тулга (компани)|Тулга]]||TLG||Тоног төхөөрөмжийн худалдаа||2000-05-31||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=5]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Жуулчин (компани)|Жуулчин]] ||JUU||Жуулчлал||1994-11-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=6]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Улаанбаатар Хивс]] ||UBH||carpet||1995-02-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118130021/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=7 |date=2007-11-18 }} |- ||[[Хүрд]]||HRD||plumbing||1994-05-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=8] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220030303/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=8 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Монгол Нэхмэл]]||MNH||Сүлжмэл||1993-12-06||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070721003825/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=9 |date=2007-07-21 }} |- ||[[Монсав]]||MSV||Сав, Баглаа боодол||1993-08-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=20]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Агро-Амгалан]]||AGA||Хүнсний ногоо|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523235437/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=12 |date=2007-05-23 }} |- ||[[Атар-Өргөө]]||ATR||Нарийн боов||1994-06-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118130001/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=17 |date=2007-11-18 }} |- ||[[Өндөр Дов]]||MZR||Жуулчлал||1995-01-19||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=18]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хэрэглээ Импекс]]||HIE||Худалдаа||1994-06-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=19] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=19 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Дөрвөн Уул]]||DRU||Хүүхдийн хувцас||1995-01-19||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517104847/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=21 |date=2007-05-17 }} |- ||[[Монноос]]||MNS||Ноосон эдлэл||1993-12-21||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070602093025/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=23 |date=2007-06-02 }} |- ||[[Байгууламж]]||BGL||Барилга||1992-11-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118130011/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=24 |date=2007-11-18 }} |- ||[[Монинжбар]]||MIB||Барилга||1993-12-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=25] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023204047/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=25 |date=2007-10-23 }} |- ||[[Машин механизм]]||MMH||Тээвэр||1995-02-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=26] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220170532/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=26 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Туул кашмир]]||TUL||Угаалга||1993-03-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=29]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ханын материал]]||HMK||Барилга||1993-09-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=32] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228073834/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=32 |date=2007-12-28 }} |- ||[[АСБИ]]||CND||Замын барилга||1995-05-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=33] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219200948/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=33 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Газар Сүлжмэл]]||SUL||Сүлжмэл||1994-04-12||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=34] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=34 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Солонго импекс]]||SOI||raw materials||1992-09-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=37] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224010103/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=37 |date=2007-02-24 }} |- ||[[Булигаар]]||MBG||footwear products||1992-09-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=38] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184946/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=38 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Алтан Тариа]]||ALT||Гурил|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=39]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монгол Шаазан]]||KEK||Шаазан эдлэл||1992-07-14||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=40] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220212426/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=40 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Тавилга]]||TVL||Модон эдлэл|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=41]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Тахь Ко]]||TAH||woven products||1995-04-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=44] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023204104/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=44 |date=2007-10-23 }} |- ||[[Монгол Шүдэнз]]||MSD||Модон эдлэл||1993-05-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=47]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Мон-Асар]]||ASA||Барилга||1994-03-21||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=50] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=50 |date=2007-06-18 }} |- ||[[УСИБ]]||USB||Барилга||1993-03-31||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=51] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=51 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Хаш Орд]]||HOR||Барилга||1993-12-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=52] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=52 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Цацрал Мон]]||CCL||Барилга||1995-01-06||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=53] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=53 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Нийслэл Өргөө]]||NUR||Барилга||1994-04-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=55] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=55 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Хөсөг Трейд]]||HTR||Барилга|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=56]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Өрнөлт Ирээдүй]]||URN||Барилга|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=58]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ардын Зориг]]||ARZ||Хөдөө аж ахуй||1994-11-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=60] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=60 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Жуулчин Говь]]||JGV||Жуулчлал||1992-08-31||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=61]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баянмод Уул]]||BNM||Уул уурхай||1992-04-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=62] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=62 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Дархан Мах-Экспо]]||HSH||Махан бүтээгдэхүүн|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=63] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704105602/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=63 |date=2007-07-04 }} |- ||[[ХААБЗ]]||HBZ||drafting service||1993-12-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=65]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Нэхээсгүй Эдлэл]]||NXE||non-woven products||1992-07-29||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=67]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монгол Алт]]||ERS||geography analysis||1993-04-23||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=68]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Бөхөг]]||BHG||poultry||1993-06-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=69]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дархан Нэхий]]||NEH||woven products||1993-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=71] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228073845/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=71 |date=2007-12-28 }} |- ||[[Бат Хийц]]||ZES||Барилга ба тээвэр||1993-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=76]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баянталбай]]||BTL||Хөдөө аж ахуй||1992-11-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=77] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=77 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Хөвсгөл ХК|Хөвсгөл]]||HVL||Модон эдлэл||1993-08-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=78]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Мандалговь Импекс]]||MNG||Барилга||1992-04-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=80]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монагро]]||MAG||trade,transportation||1994-06-21||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=81]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баянтөхөм]]||BND||dairy farm||1993-06-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=83] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=83 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Жанна Д Арк]]||LZB||Тээвэр||1995-02-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=84] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=84 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Говийн Өндөр]]||JGL||Хүнс||1995-03-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=86]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Гутал ХК|Гутал]]||GTL||footwear products, trade|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=88] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070526214425/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=88 |date=2007-05-26 }} |- ||[[Сүлжээ]]||MSL||woven products|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=89] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023204124/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=89 |date=2007-10-23 }} |- ||[[Цагаанчулуут]]||CGC||marble products||1992-12-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=91] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071206005544/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=91 |date=2007-12-06 }} |- ||[[Баянбулаг]]||BBG||Сүүн бүтээгдэхүүн||1992-03-31||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=93]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Увс Хүнс]]||HNG||Хүнс||1994-12-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=94]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Гуурст хүлэг]]||GUU||Тээвэр|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=95]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Гурил ХК|Гурил]]||GUR||Гурил||1993-07-27||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=96]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Сор]]||SOR||Үслэг эдлэл||1992-11-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=97] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031185049/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=97 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Өлзий-Дундговь]]||ULZ||Худалдаа, үйлчилгээ||1993-07-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=98]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хориннаймдугаар Бааз]]||AVT||Тээвэр||1992-05-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=102]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Их Өргөө]]||URT||Барилга||1994-01-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=104]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хөвсгөл Геологи]]||HUV||geography analysis||1992-04-17||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=108]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Сэлэнгэ-Ар-Хөвч]]||ARH||Модон эдлэл||1992-06-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=110]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Саван Трейд]]||SVN||Саван||1994-05-17||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=111] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520032718/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=111 |date=2007-05-20 }} |- ||[[Эрдэнэт Зандан]]||IND||Модон эдлэл||1994-03-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=113]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519085550/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=113 |date=2007-05-19 }} |- ||[[Хялганат ХК|Хялганат]]||HLG||Модон эдлэл||1992-05-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=114]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Төв Оргил]]||ORL||Барилга ба үйлчилгээ||1993-06-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=116] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=116 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Сэл Дулаанхан]]||DLH||Модон эдлэл||1993-01-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=118] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=181 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Алтай ХК|Алтай]]||ATA||geography analysis||1992-04-06||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=119]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Цагдуултай]]||HAH||agricultural products||1993-12-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=120]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Буян]]||BYN||Хүнс||1993-04-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=121]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Арилжаа Увс]]||ARI||экспорт, импорт|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=122]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монгол Ном]]||MNM||Номын Худалдаа||1992-07-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=123] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=231 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Өвөр-Хан материал]]||HML||Барилгын Ханын Материал||1992-03-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=125] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=215 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Буянт]]||BJT||grain|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=126] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220064606/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=126 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Налайх Тээвэр]]||NLH||Тээвэр||1997-01-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=127]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Зост Өргөө]]||ZST||Барилга|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=128] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220004522/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=128 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Аянчин]]||AYN||Тээвэр||1992-07-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=129]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Мөнх Жим]]||AZA||Тээвэр||1992-11-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=130]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дорнод ХК|Дорнод]]||DRN||Махан бүтээгдэхүүн||1992-12-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=132]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хэрлэн Хивс]]||HRL||Хивс||1994-11-17||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=133] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706052255/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=133 |date=2007-07-06 }} |- ||[[Сэлэнгэ Гурил Тэжээл]]||SGT||Гурил, тэжээл||1993-03-11||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=134]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224010113/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=134 |date=2007-02-24 }} |- ||[[Сүү ХК|Сүү]]||SUU||Сүүн бүтээгдэхүүн||1992-06-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=135] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=315 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Бааз]]||TRN||Тээвэр||1993-05-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=136]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дорнодгео]]||HAS||geography analysis|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=139] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=139 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Ой Мод ХК|Ой мод]]||OIN||Худалдаа, нийлүүлэлт||1992-05-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=141] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220024619/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=141 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Төмрийн Завод]]||TMZ||steel production||1992-11-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=142] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=142 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Хорин хоёрдугаар бааз]]||AHH||Тээвэр||1993-06-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=143] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=143 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Буудайн цацрал]]||CCA||Гурил, тэжээл||1992-09-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=146] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219235534/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=146 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Тэгш]]||HAL||Барилга||1994-03-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=147] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=147 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Монгол Шинэс]]||MSI||Модон эдлэл|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=148] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=418 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Монмойд]]||BLA||Модон эдлэл||1992-06-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=149] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=149 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Даваанбулаг]]||DBL||Хөдөө аж ахуй|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=150]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баялаг сүмбэр]]||BAJ||Хөдөө аж ахуй||1994-03-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=152]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эрдэнэт Хүнс]]||TAS||foodstuffs||1993-04-27||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=154] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071206010455/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=154 |date=2007-12-06 }} |- ||[[Жинчин]]||JNN||Тээвэр||1994-07-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=155]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Өнгөт Хэвлэл]]||UNG||Хэвлэл||1994-07-26||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=156] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220024602/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=156 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Их Нуур]]||IHN||irrigation system||1993-02-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=157] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219183005/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=157 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Сэлэнгэ Шим]]||SIM||foodstuff|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=158]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Гонир]]||GNR||Хөдөө аж ахуй||1994-11-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=159]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Харшийн Гэгээ]]||AVH||Барилга||1992-05-06||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=161]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хорго Хайрхан]]||CHE||Хөдөө аж ахуй||1993-05-27||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=162]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ноён Шанд]]||NSD||agricultural products||1992-04-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=163]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Шанх]]||SNH||Хөдөө аж ахуй|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=164]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монгол Шуудан Тээвэр]]||MTR||transportation||1992-06-29||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=168] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520032544/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=168 |date=2007-05-20 }} |- ||[[Баянбадрах]]||BBH||Хөдөө аж ахуй||1994-02-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=169] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=169 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Орхон ХК|Орхон]]||ORH||supply||1992-12-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=170]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Найд]]||NDR||wholesales||1992-04-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=171]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Залуучууд]]||ZAL||grain||1992-06-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=172]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дээж]]||DEE||Хөдөө аж ахуй||1992-12-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=173]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хангай]]||HNG||construction||1992-08-17||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=174] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220050542/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=174 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Шимтлэг]]||AMT||foodstuffs|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=175]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Мөнх Үндэс]]||AHR||trade, service|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=176] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023204037/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=176 |date=2007-10-23 }} |- ||[[Эвлэл]]||JRG||water supply||1992-05-29||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=178] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184834/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=178 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Хархорин ХК|Хархорин]]||HHN||Хөдөө аж ахуй||1993-09-22||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=179]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хужирт Өргөө]]||HUJ||construction||1993-02-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=180]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Чандмань Уул]]||CAD||Хөдөө аж ахуй||1992-05-12||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=181] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=181 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Шар Хоолой]]||SHR||Хөдөө аж ахуй||1992-07-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=183]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эрдэнэтолгой Төв]]||ETL||Хөдөө аж ахуй||1992-06-27||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=184]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Их Үүсгэл]]||IHU||construction, field search, analysis||1995-03-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=185]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Азик]]||ALD||foodstuffs||1995-03-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=187]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Тээвэр Ачлал]]||ACL||transportation||1993-01-11||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=188]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Өргөн Жим]]||JIM||road construction||1993-09-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=189]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Мандал]]||MAN||wood production||1992-09-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=194]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[УБ БҮК]]||BUK||construction materials||1994-03-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=195]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Тэнгис ХК|Тэнгис]]||TGS||water supply||1993-05-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=196]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Зоос Трейд]]||ZOS||trade||1992-05-26||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=197]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хорол-Эрдэнэ]]||MTS||trade, supply|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=198]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дархан Худалдаа]]||ARL||trade||1993-12-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=199] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071206012000/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=199 |date=2007-12-06 }} |- ||[[Ачит Алкаби]]||NOG||feeding farm||1993-06-23||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=200] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121228000835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=200 |date=2012-12-28 }} |- ||[[Жаргалант Үйлс]]||JLT||trade, restaurant||1993-08-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=201]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ургац Өгөөж]]||BNZ||vegetable||1992-08-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=202]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Завхан Баялаг]]||BLG||foodstuffs||1992-09-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=204]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Мон Хүлэг]]||DTT||transportation||1993-06-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=205]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Борнуур]]||BOR||Хөдөө аж ахуй||1993-08-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=207] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219230650/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=207 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Улбаа]]||ULB||road construction||1993-03-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=210] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023204042/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=210 |date=2007-10-23 }} |- ||[[Дээд Буян]]||DHM||construction wall materials||1993-06-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=211]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ув-Усжуулагч]]||UAA||Хөдөө аж ахуй||1993-04-26||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=212] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220080929/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=212 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Авто Тээвэр Тав]]||TAV||transportation||1993-02-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=214] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071206012432/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=214 |date=2007-12-06 }} |- ||[[Шагайт Хайрхан]]||OZT||Хөдөө аж ахуй|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=215] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=215 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Гантөмөрт]]||DLA||heating system|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=216]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Тээвэр Дархан]]||TEE||transportation||1993-01-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=217] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184854/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=217 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Батширээт]]||BST||wood production||1992-07-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=218]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Туул Баян]]||BNT||vegetable|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=219]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баянхонгор ХК|Баянхонгор]]||BNH||geography analysis||1992-09-12||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=222] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=222 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Баянтолгой]]||BAL||Хөдөө аж ахуй||1994-04-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=225] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=225 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Монгол Мах Экспо]]||DLG||vegetable|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=226] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517104836/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=226 |date=2007-05-17 }} |- ||[[Алтайн Зам]]||AZN||road construction||1993-07-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=227] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=272 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Алтан Жолоо-Говь]]||ATG||transportation||1992-05-17||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=228]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Тэнхлэг-Ус]]||TNV||transportation|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=229]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Жинст]]||JST||transportation||1992-04-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=230]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Аривжих]]||ARJ||vegetable||1992-04-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=231] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=231 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Ган Хийц]]||GHC||steel products||1992-10-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=234]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Оргил Говь-Алтай]]||ORI||construction||1992-05-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=235] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=253 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Монгол Шевро]]||MVO||rawhide production||1995-01-06||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=236] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118130006/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=236 |date=2007-11-18 }} |- ||[[Модлог]]||DLM||wood production||1992-11-27||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=238] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220105931/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=238 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Бүтээлч Үйлс]]||BLC||sewing||1992-09-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=239] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=239 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Алтай Ханын Материал]]||AHM||construction wall materials||1993-07-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=240] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220020422/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=240 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Баян Итгэлт]]||ITL||trade||1993-04-14||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=241] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520032651/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=241 |date=2007-05-20 }} |- ||[[Дэлгэртрейд]]||DLB||trade||1992-03-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=242]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Жол]]||JOL||road construction||1993-07-06||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=244]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эд Хэрэглэгчийн Төв]]||EHT||trade, service||1993-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=245] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=524 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Ар Хуст Шунхлай]]||SUN||Хөдөө аж ахуй||1992-07-29||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=246] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=264 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Тулга Алтай]]||TUA||foodstuffs||1992-06-12||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=247] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219190759/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=247 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Өргөн Хэрэглээ]]||OEE||wholesales||1992-10-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=248] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=248 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Шинэчлэл Инвест]]||SCL||construction, service||1995-02-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=249] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=492 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Сайншанд ХК|Сайншанд]]||SAI||trade||1993-02-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=250] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184859/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=250 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Увс ХК|Увс]]||UVN||trade||1993-08-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=251]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дархан Гурил Тэжээл]]||DAR||flour||1992-06-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=252]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Асгат]]||ASG||water supply||1992-10-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=253] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=253 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Эрдэс Хөвөн]]||ESH||cotton||1992-10-27||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=254]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Өгөөж-Сүмбэр]]||OGU||Хөдөө аж ахуй||1993-12-17||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=255]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баялаг Шарын Гол]]||BLS||wood production||1992-03-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=256] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=256 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Дэлгэрэх Хүнс]]||DHO||foodstuffs||1993-03-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=257]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Асралт Хайрхан]]||ASH||wood production||1992-08-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=258] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=258 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Керамзит (компани)|Керамзит]]||KER||brick, lime||1992-12-17||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=259] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=259 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Шинэс ХК|Шинэс]]||SHS||wood production||1993-05-19||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=260]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Оргил Зүүнхараа]]||OZH||wood production, products||1992-07-23||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=261] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220015456/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=261 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Гурил Тэжээл Булган]]||GTJ||flour, feeding||1992-06-12||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=263] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=263 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Бишрэлт Индустриал]]||HHC||child clothes||1993-07-19||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=264] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=264 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Сүмбэр-Өлзий]]||SUO||agricultural products||1992-05-12||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=266]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дорнын Бэрс]]||HHB||trade||1993-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=267]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Жаргалант-Төв]]||JRT||Хөдөө аж ахуй|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=268]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баянбогд]]||BBD||construction||1992-12-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=269] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=296 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Баянбулаг-Сэлэнгэ]]||BBS||Хөдөө аж ахуй||1992-08-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=270] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219201023/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=270 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Мэрэй]]||MER||wood production|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=272] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=272 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Дорнод Барилга]]||DOB||construction|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=274]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баян-Уул]]||BUL||Хөдөө аж ахуй||1993-01-12||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=276]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Буянтбулаг]]||HBB||Хөдөө аж ахуй||1992-08-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=277] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184904/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=277 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Баруун-Урт Ус]]||BUS||construction||1993-06-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=278]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Чандмань тал]]||CNT||construction||1992-09-11||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=279] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=279 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Ачаа Тээвэр]]||ATE||transportation||1992-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=280] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=280 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Хурд Сэлэнгэ]]||HRS||Хөдөө аж ахуй||1993-08-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=281]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Зүрх Уул]]||TGD||transportation||1993-06-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=282]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Иж Бүрэн]]||BUR||Хөдөө аж ахуй||1993-09-22||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=283]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Жирмэн Сүлжээ]]||UUG||construction materials||1994-08-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=285]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Завхан Тээх]]||ORG||transportation||1992-04-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=286]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дамжлага Бааз]]||DBZ||trade, service|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=287]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Өгөөмөр Зуунмод]]||OZM||construction materials||1995-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=288]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ноёт Хайрхан]]||NIE||trade||1992-04-11||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=289] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071206011955/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=289 |date=2007-12-06 }} |- ||[[Монгол Дизель]]||MDZ||transportation||1992-11-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=290]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Авто Дизель]]||GHL||transportation||1992-05-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=291]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Их Даац]]||OBL||transportation, auto service||1992-05-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=292]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Тээвэр Цагаанннуур]]||CNR||transportation||1993-05-19||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=293]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Авто Тээвэр-27]]||AHD||transportation|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=294]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Авто Даац]]||ADC||transportation||1994-05-11||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=295]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баянтоорой ХК|Баянтоорой]]||BTR||Хөдөө аж ахуй||1992-09-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=296] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=296 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Цагаан-Эрдэнэ]]||TSE||Хөдөө аж ахуй|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=298]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дэвшил Мандал]]||DMA||construction materials||1994-06-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=300]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Янзагатай]]||YAN||Хөдөө аж ахуй|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=301]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хийц-Увс]]||HII||construction materials||1992-05-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=304]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219003939/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=304 |date=2007-12-19 }} |- ||[[Жоншит Тээвэр]]||TBE||transportation||1992-06-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=305] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=305 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Чинбай]]||CHI||leather products||1992-08-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=306] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=306 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Авто Комбинат]]||ATK||transportation|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=307] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220013413/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=307 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Булган Ундарга]]||BUN||water supply||1993-03-11||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=308]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Шарын Гол]]||SHG||coal mining||1993-12-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=309]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184914/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=309 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Дорнод Худалдаа]]||DES||trade||1994-04-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=311] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=311 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Дорнод Сито]]||SIT||brick, lime||1992-07-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=312]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ундрага-Өмнөговь]]||UND||construction||1992-06-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=314] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070128054556/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=314 |date=2007-01-28 }} |- ||[[Баянхайрхан]]||BHR||transportation||1993-07-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=315] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=315 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Монгол шир]]||MSR||rawhide production|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=316] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517105031/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=316 |date=2007-05-17 }} |- ||[[Силикат]]||SIL||silk. brick, lime||1992-06-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=317]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монгол ЭЭГ]]||MEG||||1993-02-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=318] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070602092955/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=318 |date=2007-06-02 }} |- ||[[ХИД]]||HID||trade||1993-04-12||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=319]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дорнод Импекс]]||DIM||trade||1992-07-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=320] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224010352/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=320 |date=2007-02-24 }} |- ||[[Тулпар]]||TLP||transportation||1992-09-07||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=322]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Усжуулах]]||CMD||Хөдөө аж ахуй|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=323] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219193405/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=323 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Туруун]]||TRN||Хөдөө аж ахуй||1994-01-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=324] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=324 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Улаансан]]||UNS||Хөдөө аж ахуй||1992-12-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=325]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Жинст-Увс]]||JIV||Хөдөө аж ахуй||1993-02-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=326]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Зүүнтуруун]]||ZNT||Хөдөө аж ахуй||1992-05-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=327] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=372 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Адар]]||ADR||construction materials||1992-07-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=328] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=328 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Ингэттолгой]]||INT||Хөдөө аж ахуй||1992-08-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=329]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хуртай]]||HUR||Хөдөө аж ахуй|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=330] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=330 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Орхондалай]]||ORD||Хөдөө аж ахуй||1993-12-26||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=331]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монгео]]||MOG||geography analysis||1992-04-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=332] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070619052010/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=332 |date=2007-06-19 }} |- ||[[Алмаас]]||ALM||geography analysis||1992-06-22||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=333] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=333 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Мөнхсансар]]||SSR||agricultural products||1992-05-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=334]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Мон Ургац]]||URC||agricultural products|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=336]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хаш өргөө]]||BRL||construction||1992-02-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=339] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220020337/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=339 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Алтан Тулгуур]]||ATU||construction materials||1992-06-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=340]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хөдөөгийн Тээвэр]]||HUD||transportation||1992-07-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=341]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монгол Эд Импекс]]||MED||trade||1992-08-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=342]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дорнод Хүнс]]||DHS||foodstuffs||1995-01-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=343] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184919/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=343 |date=2007-10-31 }} |- || [[Говь Сүмбэр]]||GOS||Хөдөө аж ахуй||1992-08-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=344]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Халх Нуудай]] ||DDL||Хөдөө аж ахуй||1992-06-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=348] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=348 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Атар]] ||ATA||agricultural products||1992-04-17||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=350] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184924/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=350 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Ган Нэгдэл]] ||GNL||construction||1995-03-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=351]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Чандмань Дундговь]]||CDU||hotel||1992-04-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=352]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ган Хэрлэн]]||HZB||construction||1992-05-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=353]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Авто Жинчин]]||AAH||transportation||1994-04-27||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=355]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Магсаржав]]||MGG||agricultural products||1994-06-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=356]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хангайн Царам]]||NUL||agricultural products||1992-09-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=357]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дорнод Тээвэр]]||DOT||transportation||1992-04-06||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=358]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Шинэст]]||NRS||wood production||1993-06-14||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=359] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=359 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Хазна]]||HZH||trade||1993-02-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=360]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монголын Гэгээ]]||GGE||geography analysis||1993-07-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=362] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520032642/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=362 |date=2007-05-20 }} |- ||[[Гүн Галуут]]||GGL||foodstuffs||1992-04-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=363]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хүрх гол]] ||HGO||agricultural products|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=364]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Харгиа]] ||HAG||water filtering||1994-01-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=365]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дархан Зочид буудал]] ||DZG||hotel, restaurant|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=366]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дархан Импекс]] ||DRI||supply||1992-11-06||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=367]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ус-Архангай]] ||UAR||construction||1992-12-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=368] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517104701/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=368 |date=2007-05-17 }} |- ||[[Автозам-Архангай]] ||AAR||construction||1992-10-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=369] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704110315/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=369 |date=2007-07-04 }} |- ||[[Угтаал Төв]] ||UGT||Хөдөө аж ахуй||1992-11-19||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=371]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хангал]] ||HGL||foodstuffs||1994-11-22||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=372] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=372 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Хөвсгөл Усан Зам]]||HUZ||water transportation||1993-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=373]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Завхан Тээвэр]]||ZVH||transportation||1994-03-21||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=375] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184936/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=375 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Хишиг Уул]]||HSX||trade||1992-05-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=376]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эрдэнэт Суварга]]||SVR||construction||1992-03-23||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=377]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хасу-Мандал]]||HSR||trade, service||1992-10-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=378] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=378 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Дархан Хүнс]]||DHU||foodstuffs||1992-10-23||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=380] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519085401/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=380 |date=2007-05-19 }} |- ||[[Дорнод Ноос]] ||DNU||wool washing||1992-05-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=381] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=381 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Ган тээрэм]] ||GTR||flour, feeding||1998-10-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=382] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220013101/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=382 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Сөдөт]] ||UHN||agricultural products||1993-07-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=384]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Уужим Хангай]] ||SOH||Хөдөө аж ахуй||1994-05-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=385] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118130016/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=385 |date=2007-11-18 }} |- ||[[Түшиг Уул]] ||TUS||construction materials||1994-11-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=386] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=386 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Өндөрхаан (компани)|Өндөрхаан]] ||ONH||agricultural products||1993-06-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=389]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Атар Чандган]] ||ACH||agricultural products||1994-12-06||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=391]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хүнс-Архангай]] ||HAR||foodstuffs||1992-08-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=393] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220025029/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=393 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Ар Баянхангай]]||ABH||trade|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=394] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184951/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=394 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Бүтээл]]||BUT||agricultural products||1993-12-26||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=395]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баялаг Налайх]]||BNB||construction, mining||1992-05-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=397] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219182928/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=397 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Дархан Өргөө]]||DER||construction||1993-09-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=399] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=399 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Тахилгат]]||THA||Хөдөө аж ахуй||1994-03-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=400]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Тээвэрчин-7]]||TED||transportation||1993-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=401]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Алтан Дуулга]]||ADU||Хөдөө аж ахуй||1993-08-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=402]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ар Тархи]]||ART||Хөдөө аж ахуй||1993-11-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=403] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=403 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Баяндулаан Уул]]||BDU||Хөдөө аж ахуй||1993-09-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=405] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=405 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Цагаан Толгой]]||TSA||Хөдөө аж ахуй||1995-01-14||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=407] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=470 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Жавхлант Хараа]]||HCH||Хөдөө аж ахуй||1992-06-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=408] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=480 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Цуутайж]]||HJL||Хөдөө аж ахуй||1993-12-08||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=409]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Орхонбулаг]]||OBL||Хөдөө аж ахуй||1993-07-27||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=412]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Сэлэнгэ Сүрэг]] ||SHO||agricultural products||1993-06-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=414] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220142537/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=414 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Торгон Үр]] ||IBU||agricultural products||1993-06-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=415]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Шинэ Өргөө]] ||SNO||felt production||1995-06-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=416]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Арцат Могой]] ||BUO||construction||1992-06-16||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=418] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=418 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Налайх Өргөө]] ||NLO||construction||1992-07-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=419] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070619052130/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=419 |date=2007-06-19 }} |- ||[[Арилжаа Импекс]] ||ALI||durable products||1992-11-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=420] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519085701/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=420 |date=2007-05-19 }} |- ||[[Төв Ус]] ||UST||water distribution||1994-09-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=421]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Улаан Хотгор]] ||ULH||agricultural products||1992-05-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=422] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070602092922/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=422 |date=2007-06-02 }} |- ||[[Агротехимпекс]] ||ATI||supply|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=423] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=423 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Сав Шим]] ||GTU||supply||1993-11-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=424]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эрээнцав]] ||ECV||agricultural products||1994-08-22||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=425]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Орхон Жимс Ногоо]] ||OJN||foodstuffs||1993-08-05||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=426] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070526214500/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=426 |date=2007-05-26 }} |- ||[[Баянхан]] ||BNH||agricultural products||1995-01-14||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=427] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=427 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Билгэх Баянбүрд]] ||SBU||foodstuffs|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=429]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Монел]] ||MEL||electronic equipment||1993-09-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=430]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хөвсгөл Хүнс]] ||HHS||foodstuffs||1993-07-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=431]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Бөөний Худалдаа]] ||BHL||supply||1994-01-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=435] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=435 |date=2007-06-18 }} |- ||[[РИН]] ||RIN||supply||1995-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=436] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031185006/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=436 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Улиастай Тэгш]] ||LJA||supply||1992-07-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=437] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031185011/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=437 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Баян-Алдар]] ||VIK||supply||1993-04-14||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=438]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Тээвэр-Төв]] ||TEV||transportation||1992-09-09||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=439]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эсгий Гутал]] ||ESG||felt products|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=440] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228073840/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=440 |date=2007-12-28 }} |- ||[[Техникимпорт]] ||TEX||supply|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=441]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Жимст]]||JMT||vegetable||1992-04-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=442]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Говь Шанд]]||BRD||foodstuffs||1993-04-19||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=443]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Могойн Гол]]||BDL||coal mining||1992-08-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=444]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Баянтээг ХК|Баянтээг]] ||BTG||coal mining|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=445]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Цагааннуур]] ||TSN||supply||1992-06-27||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=446] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220112152/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=446 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Уран Барилга]] ||UBA||construction засвар||1994-03-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=447] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=447 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Чацаргана ХК|Чацаргана]] ||CHR||fruit production||1994-04-04||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=448] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=448 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Сэлэнгэ Импекс]] ||SEM||trade|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=449]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хотгор]] ||NHT||coal mining||1993-08-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=451]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Автоимпекс]] ||AOI||supply||1995-01-03||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=452] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070128054617/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=452 |date=2007-01-28 }} |- ||[[Хөнгөн Бетон]] ||BET||concrete|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=454]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хар Тарвагатай]] ||TVT||coal mining|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=455] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219205509/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=455 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Тэвшийн Говь]]||TVG||coal mining|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=457] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=475 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Тавантолгой]]||TTL||coal mining||1994-05-24||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=458] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023204111/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=458 |date=2007-10-23 }} |- ||[[Их Баоилга]]||IBA||construction||1992-12-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=459]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Адуунчулуун]]||ADL||coal mining||1994-05-12||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=461] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520032614/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=461 |date=2007-05-20 }} |- ||[[Алтан Үсэг]]||AYG||printing||1992-10-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=463] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220005141/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=463 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Талын Гал]]||TAL||coal mining||1993-09-01||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=464]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Илч-Архангай]] ||IAR||power energy||1993-01-11||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=465]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эрчим Баян-Өлгий]] ||BOE||power energy||1992-07-10||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=466]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эмнэлгийн Техник]] ||ENT||service||1993-01-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=467] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=467 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Ажлын Хувцас]] ||ERD||concrete||1995-03-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=468] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=468 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Эрдэнэт Автозам]] ||EAZ||road construction||1992-07-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=469] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=469 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Дарзам]] ||DRZ||construction||1992-08-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=470] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=470 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Мон Наб]] ||MNB||cleaning construction||1992-08-25||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=471]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Хүнс Төв]]||HTU||foodstuffs|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=472] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031185017/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=472 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Хархираа]]||HRA||agricultural products||1993-01-02||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=473]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ундрам]]||UDR||supply||1994-07-15||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=474] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220030539/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=474 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Зүүнхараа Өргөө]]||ZNR||construction||1994-11-30||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=475] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=475 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Барилга корпораци]]||BRC||construction||1992-07-21||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=476]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[ЭХБҮТ]]||EHB||construction||1995-02-28||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=479] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=479 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Бороогийн Үйлдвэр]]||BRO||gold mining|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=480] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=480 |date=2007-06-18 }} |- ||[[ДЗҮЗГ]]||DZG||||1998-06-18||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=481] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=481 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Шороон орд]]||SHO||gold mining|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=485]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Манзушир]]||MZR||tourism|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=486] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121221034920/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=486 |date=2012-12-21 }} |- ||[[АЗЗАН]]||AZZ||road construction||1998-12-23||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=487]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Ардын Эрх]]||ARX||press||2003-01-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=488]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[ЗГМС]]||ZMS||press||2000-03-29||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=489] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=498 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Шад Трейд]]||SDT||agricultural products|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=490]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эрдэнэ Зам]]||ERZ||road, bridge construction||2000-03-29||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=491] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=491 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Бэрх Уул]]||BEU||coal mining||2000-03-29||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=492] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=492 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Монэнзим]] ||MEZ||pharmaceuticals, supply|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=493]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Эмийн Үйлдвэр]]||EMU||pharmaceuticals|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=494]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дарханы Дулааны Цахилгаан Станц]] ||DAS||power energy|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=496] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=496 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Улаанбаатар Дулааны Сүлжээ]] ||UDS||power energy|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=497]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дарханы Дулааны Сүлжээ]] ||DDS||power energy|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=498] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=498 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Эрдэнэтийн Дулааны Цахилгаан Станц]] ||EDS||power energy|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=499] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220093837/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=499 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Налайхын Дулааны Станц]] ||NDS||power energy|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=500]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Аэрогеодези]] ||ARG||geodesy, drafting|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=501]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дулааны II Цахилгаан Станц]]||DHS||power energy|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=502]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дулааны III Цахилгаан Станц]] ||DGS||power energy|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=504]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дархан Ус Суваг]] ||DUS||water supply, filtering|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=505] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=505 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Эрдэнэт Ус, Дулаан Түгээх Сүлжээ]] ||EUD||water supply, filtering|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=506]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Багануур Зүүн Өмнөд Бүсийн Цахилгаан Түгээх Сүлжээ]] ||BZO||power energy distribution|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=507]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Дархан, Сэлэнгийн Цахилгаан Түгээх Сүлжээ]]||DSS||power energy distribution|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=508] {{Webarchive|url=https://archive.is/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=508 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Монголэмимпекс]] ||MEI||pharmaceuticals, supply|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=509] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=509 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Монголын Хөрөнгийн Бирж]] ||MSE||stock trade|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=510] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121219222717/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=510 |date=2012-12-19 }} |- ||[[Даланзадгадын ДЦС]] ||DZS||power energy distribution|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=513] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=513 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Дулааны Цахилгаан Станц 4]] ||DSD||power energy distribution|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=514]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Улаанбаатар Цахилгаан Түгээх Сүлжээ]]||UTS||power energy distribution|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=515] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220131547/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=515 |date=2012-12-20 }} |- ||[[Шаргалжуут Рашаан Сувилал]] ||SHR||healthcare|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=516]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Зоос Банк]] ||ZSB|||| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=520] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070526214535/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=520 |date=2007-05-26 }} |- ||[[Женко Тур Бюро]] ||GTB|||| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=521] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023204122/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=521 |date=2007-10-23 }} |- ||[[Монгол Шилтгээн]] ||MSH|||| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=517] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031185027/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=517 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Дорнод Автозам]] ||DAZ|||| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=523]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||[[Багануур (компани)|Багануур]] ||BAN||coal mining|| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=396] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184956/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=396 |date=2007-10-31 }} |- ||[[Чандган]] ||CHA||agricultural products||1995-04-20||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=390] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=390 |date=2007-06-18 }} |- ||[[ЦУ]] ||TSU||||2007-04-13||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=524] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20070618163835/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=524 |date=2007-06-18 }} |- ||[[Хай Би Ойл]] ||HBO|||| ||[http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=525] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031185037/http://www.mse.mn/en/index.php?page=com_detail&id=525 |date=2007-10-31 }} |- |} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} [[Категори:Монголын компаниуд| ]] 3lfq2u83r16gjgd2fjth1v0rld9mlen 0 5704 74712 71235 2026-06-18T09:06:38Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74712 wikitext text/x-wiki {{Нютаг |албан_нэрэ = Эрхүү хото |type = хотын тойрог |анхаарах_нэр = {{lang-ru|город Иркутск}} |image_flag = Flag of Irkutsk (Irkutsk oblast).svg |flag_size = |image_seal = Coat of Arms of Irkutsk.svg |seal_size = 90px |image_skyline = Church of the Epiphany (Irkutsk).jpg |image_map = |map_caption = |latd= |latm= |lats= |latNS=N |longd= |longm= |longs= |longEW=E |улас_эсбэл = Улас орон |али_улас_эсбэл = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]] |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Можо нютаг |нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Эрхүүгэй можо]] |хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = Хотын тойрог |хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = '''Эрхүү''' |гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = 4 хороо |гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = Дүрбэн хороотой |нютагай_түбые_юу_гэхэ = |нютагай_түб = |газар_нютаг = 432 км² |газарай_байса = д.н.д. 440 м |хүн_ама = 2015 ондо {{increase}} 620 099 хүн |хүн_ама_үмэнэхэ = |хүн_ама_тоол = |хүн_ама_тоос = |хүн_ама_бүүгэнэрэл = |нягтрал = 1435,41 хүн/км² |арад_түмэн = |сугаараа = Эрхүүгэйхид |даргые_юу_гэхэ = Дарга |даргын_нэрэ = Дмитрий Викторович Бердников |түүхэн_он = 1686 он |түүхын_үйлэ = байгуулагдаһан |түүхын_он1 = |түүхын_үйлэ1 = |түүхын_он2 = |түүхын_үйлэ2 = |байгуулагша = |сагай_бүһэ = |utc_offset = +4 |телефоной_код = +7 3952 |шууданай_индекс = |автомашин_дугаар = |website = [http://admirk.ru/ admirk.ru] (ородоор) |тэмдэглэл = }} '''Эрхүү''' ({{lang-ru|Иркутск}}), [[Оросой холбоото улас]]ай [[Эрхүүгэй можо|Эрхүүгэй можын]] засагай захиргаанай түб, [[Сибирь|Сибириин]] шухала томо хотонуудай нэгэн. [[Эрхүү гол]]ой [[Ангар мүрэн]] руу шудхажа ородог адагта һууна. == Газар зүй == Эрхүү хото Орос уласай ниислэл [[Москва]] хотоһоо 5185 км, [[Байгал]] нуурһаа баруун хойшо 72 км зайда, [[Енисей мүрэн]]дэ шудхажа ородог [[Ангар мүрэн]]эй эрьедэ оршдог. Эрхүүгэй Уһан сахилгаанай станциин хэһэгтэ мүрэн 580 м үргэн болодог. Хотын нэрын анхадагша удха болоһон [[Эрхүү гол]] хотын баруун урдаһаа ерэжэ Ангарта шудхадаг. Ангар хотые зүүн эрье, баруун эрье гэжэ хоёр хубаана. Эрхүү зундаа халуун, үбэлдөө хүйтэн. 7 һарада дундажаар +18 °C, ехэдээ +37.2 °C, 1 һарада дундажаар −18 °C, туйлдаа −49.7 °C хүрэнэ. == Түүхэ == 1652 ондо Иван Похабов хэжэ нэрэтэй хасаг, хасагуудай үбэлжөөнэй модон гэр (Эрхүү голой Ангар гол руу ородог адагта) болбосоруулаад бариһан байна. 1661 ондо Яков Похабов хажуудань модон хэрэм бариба. Энэ хэрэм алта наймаалха, мүн зэрлиг амитадай зөөлэн арһа [[Буряадууд|буряад арадһаа]] абаха гэжэ хэрэглэн табигдаһан байна. Нэгэ хэды жэл болоод энэ модон хэрэм 1686 онһоо «хото» гэжэ нэрэллэдэг болобо. Түрүүшын [[Москва]] хүртэр харгы, Сибириин харгы гэжэ нэрэлһэн, 1760 ондо баригбада. Бараан ехынхиинь [[Хяагта]]ар гарадаг [[Ехэ Сайн зам]]аар [[Хитад Улас]]һаа Ород руу оруулладаг байна. Энэл сагта Эрхүү хото, худалдаа наймаанай түб хото болоод, өөдөө гараба. Эрхүүгэй худалдаа наймаанай бараа алтанһаа, үнтэй шулуунһаа, зөөлэн арһанһаа, модонһоо, сайһаа, торгонһоо болон бусад юмэнүүдһэй бүридэбэ. 19-дэхиин зуун жэлэй эхиндэ Эрхүү хото баруун тэһээ декабрист-эльгээһэншүүдэй газар болоод байгаа. Сэрэгшэдэй нойод, уран зохёолшод, уран зурагшад, бусад Ород Эзэлһэн Уласай нойод-дарганууд Эрхүү руу Николай I Хаанаар эльгээдэһэн байна. Тэдээнһэй боложо, Эрхүү хото эрдэм ухаанай, хүүнэй хамтын ажаһууриин түб болобо. Мүнөөшье болотор эдээнһээ (декабристнуудһаа) үлэһэн соёлой түүхэ Эрхүү баряад байна. Тэрэ сагта баригдаһан баян, уран, гоё модон гэрнүүд мүнөө болотор Эрхүүгэй түб соо байдаг. == Хүн зон == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ 1856—2013 оной Эрхүү хотын ажаһуугшадай тоо<ref>[http://www.mojgorod.ru/irkutsk_obl/irkutsk/index.html Народная энциклопедия «Мой город». Иркутск.]</ref><ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)]</ref> |- ! width="100" | Он ! width="50" | 1856 ! width="50" | 1897 ! width="50" | 1931 ! width="50" | 1967 ! width="50" | 2000 ! width="50" | 2013 |- | '''Хүнэй тоо'''||24 100|| 51 000|| 113 200|| 420 000||593 700 ||606 137 |- |} Эрхүү хотодо 2013 ондо 620 мянган хүн ажа һуужа байна. 2010 оной тоололгоһоо үндэһэлбэл 91.8 процентынь [[ородууд]], 2.3 процент [[буряад яһатан|буряадууд]], 1,1 % [[украиншууд]], 0,8 % [[татарнууд]].<ref>[http://irkutskstat.gks.ru/vpn2010/DocLib/vpn-2010-27.12.12.htm Население города Иркутска по данным Всероссийской переписи населения 2010 года]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == * [http://www.admirkutsk.ru/ Сайт администрации города Иркутска]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823180255/http://www.admirkutsk.ru/ |date=2013-08-23 }} * [http://www.ageirk.baikal.ru/rus/vrml/card1.htm Исторический центр Иркутска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527064648/http://www.ageirk.baikal.ru/rus/vrml/card1.htm |date=2012-05-27 }} Виртуальная прогулка * [http://ru.wikivoyage.org/wiki/Иркутск Иркутск] Статья в путеводителе ''[[Wikivoyage]]'' * [http://pribaikal.ru/irkutsk.html Иркутск] Проект «Прибайкалье» * [http://irkipedia.ru/content/irkutsk Иркутск] Проект «Иркипедия» * [http://www.irkutsk.org/fed/irkmap.html Карта с указанием улиц Иркутска] Роскартография, 1997 [[Категори:Эрхүүгэй можо]] [[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]] ohxof14bkisotrsbtofjlw0mj2i42sk 0 7118 74710 71136 2026-06-18T08:50:29Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74710 wikitext text/x-wiki [[Файл:GClef.svg|thumb|100px|[[Соль түлхюур]] [[Ното тэмдэг]]дэ хэрэглэһэн]] '''Хүгжэм''' гү, али ородоор '''музыка''' ({{lang-el|μουσική}}, {{lang-el|μούσα}} — ''[[муза]]'' гэһэн үгын тэмдэгэй нэрэ) — [[саг]]та табиһан [[Хүгжэмэй абяан|абяан]] болон [[аниргүй]] туһаар уран түхэлүүдые ухаарһан [[уран һайхан]] юм. Дуу аялгае саг хугасаанай хэмэнэлтэйгээр зохёон байрлуулһан [[уралиг]]ые хүгжэм гэдэг. Хүгжэмэй үндэһэн элементүүдтэ үнгэ (аялгуу болон гармони), хэмнэл (темпо, метер) динамик, үтэгэн, шэнгэн гэһэн элементүүд багтадаг. Улас орон, соёлуудай хубида хүгжэмэй талаарха ойлголтонь илагаатай байдаг. Хүгжэмые түрэл, жанр болгон хубаан ангилжа болодог. Хүгжэмые олон иназаар тодорхойлдог. 20-р зуунай хүгжэмэй зохёолшо Жон Кейж (John Cage) "Шуугиан гэжэ байдаггүй, гагсахүү аялгуу лэ гэжэ бии" хэмээн тодорхойлһон байна. == Хүгжэмэй жанрууд == * [[Классик хүгжэм]] * [[Поп хүгжэм]] * [[Рок хүгжэм]] * [[Арадай хүгжэм]] * [[Зэмсэгжүүлгын хүгжэм]] * [[Вокалай хүгжэм]] * [[Хип-хоп]] * [[Электрон музыка]] * [[Блюз]] * [[Джаз]] г.м. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commonscat|Music}} * [http://www.eventua.com.ua/slovar/muzikaliniy_slovari.html Музыкальный словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206050203/http://www.eventua.com.ua/slovar/muzikaliniy_slovari.html |date=2016-02-06 }} * [http://www.7not.ru/theory/ Лекции по теории музыки] * С. В. Дамберг, В. Е. Семенков. [http://anthropology.ru/ru/texts/damberg/sound_09.html Музыка как феномен повседневности] * [http://berkleeshares.com/ Berklee Shares]{{ref-en}} Уроки музыки * Сергей Лебедев. [http://eremus.org Англо-русский словарь музыкальных терминов] Московская государственная консерватория * Майковская Л. С., Ильясов Ф. Н. [https://web.archive.org/web/20130408031005/http://www.iliassovfn.narod.ru/article/music.html Влияние музыкальных предпочтений на коллективное поведение] // [[Вестник Российской академии наук]] 1997. Т. 67. № 3. С. 246—250. * [[Брайнин, Валерий Борисович|Брайнин В. Б.]] [http://www.brainin.org/Method/method_pro_ru/Table_European_vs_Oriental.pdf Системы музыкальных языков, краткий экскурс: Европейская vs. Ориентальная. Ганновер, 2005] * [http://ec-dejavu.net/m/Musical_instrument.html О. Величкина. Музыкальный инструмент и человеческое тело (на материале русского фольклора)] // Тело в русской культуре. — М.: НЛО, 2005, с. 161—176 [[Категори:Хүгжэм|*]] [[Категори:Уран һайхан]] {{1000 үгүүлэл}} f8xhpntfgxikdj17iunex8sk8bxoe0z 0 7494 74711 74131 2026-06-18T08:53:57Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74711 wikitext text/x-wiki {{Таксон | color = pink | name = Хүхэтэн (Mammalia) | image = Mammalia 0.jpg | image_caption = | image_width=250px | domain = [[Эукариот]] | regnum = [[Амитан]] | phylum = [[Хүбшэтэн]] | subphylum = [[Һээр нюргатан]] | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Tetrapoda]] | classis = '''Хүхэтэн''' | classis_authority = [[Карл Линней]], 1758 | subdivision_ranks = Clades | subdivision = *Дэд анги †'''[[Allotheria]]'''[[Paraphyletic|*]] * Дэд анги '''[[Prototheria]]''' * Дэд анги '''[[Theria]]''' ** Инфра анги †[[Trituberculata]] ** Инфра анги [[Metatheria]] ** Инфра анги [[Eutheria]] }} '''Хүхэтэн''' ({{lang-la|Mammalia}}, {{lang-mn|Хөхтөн}}) гү, али '''[[һүн]] тэжээлтэн''' ({{lang-ru|Млекопитающие}}) — [[Һээр нюргатан]] амитадай хүреэн болоод эмэгшэниинь хүхэн, һүнэй [[булшархай]]тай, мүн эрэ, эмэ хоюула үһэн, хүлһэнэй булшархай, дунда шэхэнэй яһан зэрэгтэй болоно. Хүхэтэн амитаниинь халуун шуһатай болоод [[зүрхэн]]иинь 4 [[зүрхэнэй таһалга|таһалга]]атай. == Нэрэ == [[Латин хэлэн|Латин]] нэрэнь '''Mammalia''' — {{lang-la|mamma}} «хүхэн»<ref>{{книга|автор=[[Дворецкий, Иосиф Ханаанович|Дворецкий И. Х.]]&nbsp;|заглавие=Латинско-русский словарь. 3-е изд|место=М.|издательство=[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]|год=1986|страниц=840|страницы=468}}</ref> үгэһээ гаралһан; удхань: «хүхэтэй ([[һүн]] булшархайтай)». Иимэ удхатай: {{lang-mn|[[:mn:Хөхтөн|хөхтөн]]}} {{lang-fr|[[:fr:Mammifère|mammifères]]}}, {{lang-es|[[:es:Mammalia|mamíferos]]}}, {{lang-it|[[:it:Mammalia|mammiferi]]}}, {{lang-pt|[[:pt:Mamíferos|mamíferos]]}}, {{lang-eo|[[:eo:Mamuloj|mamuloj]]}} ({{lang-en|[[:en:Mammal|mammals]]}} — латинһээ абтаһан үгэ). «Һүн тэжээлтэн» удхатайнь — {{lang-de|[[:de:Säugetiere|Säugetiere]]}}, {{lang-nl|[[:nl:Zoogdieren|zoogdieren]]}}, {{lang-ru|[[:ru:млекопитающие|млекопитающие]]}}; «һүниие хүхэгшэд» — {{lang-pl|[[:pl:Ssaki|ssaki]]}}, {{lang-uk|[[:uk:Ссавці|ссавці]]}} удха. == Биологиин ангилал == Хүхэтэниинь ямар хэлбэригээр түрэхэһээ шалтгаалан 2 гол ангида хубаагдана: * '''[[Эгээ ан]]''' (''Prototheria'') ** '''[[Үндэгэлэгшэ]]''' (''Monotremata'') * '''[[Ан]]''' (''Theria'') ** '''[[Уутатан]]''' (''Metatheria'') ** '''[[Ихэстэн]]''' (''Eutheria'') Мүнөө 1200 түрэлэй, 153 обог, 29 багай 5400 зүйл хүхэтэн амитад байна. Ехэнхинь дарааха 6 том багта хамарагдана. * '''Rodentia''' — [[хулгана]], [[харха]] гэхэ мэтэ мэрэгшэд. * '''Chiroptera''' — [[һарьһан эрбээхэй|һарьһан эрбээхэйнүүд]]. * '''Soricomorpha''' — [[сохор номин]], [[гэрэлзгэнэ]]. * '''Carnivora''' — [[муур]], [[нохой]], [[үен]], [[баабгай]], [[далайн хаба]] гэхэ мэтэ. * '''Cetartiodactyla''' — туурайтан болон [[халим]]. * '''Primates''' — [[һармагшан]]ууд, [[хүн]]. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commonscat|Mammals}} * [http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World] * {{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru//БСЭ/Млекопитающие/|title=Млекопитающие|автор=[[Гептнер, Владимир Георгиевич|В. Г. Гептнер]]|издание=3-е}} * [http://www.zoomet.ru/metod_zveri.html Электронная библиотека книг по млекопитающим] * [http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World] * [http://antropogenez.ru/zveno-single/504/ C. Дробышевский «Древнейшие млекопитающие и их классификация»] * [http://www.molekularesystematik.uni-oldenburg.de/33997.html Систематика и эволюция млекопитающих на Programs.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522081507/http://www.molekularesystematik.uni-oldenburg.de/33997.html |date=2013-05-22 }} * [http://www.bbc.co.uk/nature/class/Mammal BBC Wildlife Finder — video clips from the BBC’s natural history archive] * [http://www.globaltwitcher.com/gt2/taxa.asp?classid=278796 GlobalTwitcher.com — All species in the world with distribution maps and images] * [http://paleocene-mammals.de/ Paleocene Mammals], a site covering the rise of the mammals, paleocene-mammals.de * [http://www.enchantedlearning.com/subjects/mammals/Evolution.shtml Evolution of Mammals], a brief introduction to early mammals, enchantedlearning.com * [http://tellapallet.com/tree_of_life.htm Tree of Life poster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210112109/http://www.tellapallet.com/tree_of_life.htm |date=2015-02-10 }} — Shows mammals' evolutionary relation to other organisms, tellapallet.com * [http://brainmaps.org/index.php?p=datasets-species High-Resolution Images of various Mammalian Brains], brainmaps.org * [http://www.learnanimals.com/mammals.php Mammal Species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824030042/http://www.learnanimals.com/mammals.php |date=2018-08-24 }}, collection of information sheets about various mammal species, learnanimals.com * [http://www.fmnh.helsinki.fi/users/haaramo/Metazoa/Deuterostoma/Chordata/Synapsida/Basal_Mammalia/Mammaliaformes_2.htm#Australophenida Mikko’s Phylogeny Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124063323/http://www.fmnh.helsinki.fi/users/haaramo/Metazoa/Deuterostoma/Chordata/Synapsida/Basal_Mammalia/Mammaliaformes_2.htm#Australophenida |date=2008-01-24 }}, fmnh.helsinki.fi * [http://www.european-mammals.org/php/mapmaker.php European Mammal Atlas EMMA] from Societas Europaea Mammalogica, European-mammals.org * [http://nlbif.eti.uva.nl/bis/marine_mammals.php Marine Mammals of the World]—An overview of all marine mammals, including descriptions, multimedia and a key, eti.uva.nl * [http://www.mammalogy.org Mammalogy.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200301013904/http://www.mammalogy.org/ |date=2020-03-01 }} The American Society of Mammalogists was established in 1919 for the purpose of promoting the study of mammals, and this website includes a mammal image library {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Хүхэтэн амитан| ]] [[Категори:Амитад]] {{animal-stub}} n3acs6uxzodcwqzbzby1b4qa92b66l5 0 7573 74704 74585 2026-06-18T07:37:09Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74704 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pleiades large.jpg|мини|250пкс|[[Мэшэдэй ордон]] — [[зурхай]]н [[одоной ордон]]уудай нэгэн]] [[Файл:Starsinthesky.jpg|мини|250пкс|[[Магелланай Томо Үүлэн]]дэ болбосоруулха ододой бүһэ]] '''Одон''' гэдэгынь [[плазма]]һаа тогтохо гэрэлтэгшэ, сула бүмбэлиг юм. [[Наран]]иинь [[Дэлхэй]]дэ хамагай ойро оршохо одон болоод Дэлхэйн [[энерги]]ин гол үүдхүүр болоно. Харин бусад одые [[һүни]] хараха боломжотой. Одониинь тэрэнэй сүмэдэ ябагдажа [[сүмын нэгэдхэ урбал]]һаа ([[уһантүрэгшэ]] [[гели]] руу хубирха) ялгаржа энергиһээ шалтагаалан гэрэлтэдэг байна. [[Уһантүрэгшэ]] ба [[гели]]һээ хүндэ [[химиин элемент|элементүүд]] бараг бүгэдэ ододой сүмдэ ябагдаха энэ урбалай үрэ дүндэ үүдхэһэн болоно. Одоной [[масса]], наһан, химиин найрлага зэргэ олон шэнжэ шанарые, тэрэнэй [[спектр]], [[гэрэлтэлтэ]], хүдэлөөн дээрэ тулгуурилан тогтоожо болоно. Одоной ниитэ массань тэрэнэй [[Одоной хүгжэл|хүгжэлэй үе шатые]] тодорхойлдог үндэһэн үзүүлэлтэ юм. Бусад шэнжэнүүд жэшээлбэл, диаметр, эрьелтэ, хүдэлөөн, температура зэргэынь тэрэнэй хүгжэлэй үе шатаар тодорхойлогдоно. Одоной температура ба гэрэлтэлтыень ашаглан (Херцшпрунг-Расселэй диаграмма, [[H–R диаграмма]]) одоной хүгжэл, наһые тодорхойлжо болоно. Одониинь үндэһэндээ [[уһантүрэгшэ]]һээ тогтоһон (маша бага хэмжээнэй гели болон бусад хүндэ элемент бүхы) [[манансар (астрономи)|манансарһаа]] үүдхэхэ ба үүнэй түбныь хангалтатай нягта болоход, уһантүрэгшын заримынь сүмын нэгэдэхэ урбалаар [[гели]] руу шэлжэжэ эхилнэ. Энэ урбалай үрэ дүндэ илгаржа энергиие, үлэһэн хэһэгынь [[радиациин процесс|радиаци]] ба [[конвекциин процесс]]оор тогтоон барина. Энэ процессынь тухайн одые богони хугасаанда мүхэхэһөө хамгаална. Илгарха энергиин нүлөөгөөр одоной гадаргуу оршомдо стеллар һалхин үүдэнэ, мүн задгай сансарада энерги сасагдана<ref name="sunshine">{{cite web | last = Bahcall | first = John N. | date = June 29, 2000 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/fusion/index.html | title = How the Sun Shines | publisher = Nobel Foundation | accessdate = 2006-08-30 }}</ref>. Сүмэ дэхи уһантүрэгшэ шабхагдажа дуусахад тухайн одоной масса [[наран|наранай массаһаа]]<ref name="late stages">{{cite web | last = Richmond | first = Michael | url = http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html | title = Late stages of evolution for low-mass stars | publisher = Rochester Institute of Technology | accessdate = 2006-08-04 }}</ref> доро хаяжа 0.4 дахин ехэ болох ба сүмынь, эсэбэл сүмын гадаада хэһэгынь хүндэ элементнүүдһээ тогтоһон иимэ одые [[абарга улаан одон]] гэжэ нэрэлнэ. Энэ түрэлэй одониинь мүхэжэ одон болоод уламаар хүндэ элементнүүдые харисангы ехэ хэмжээгээр агуулһан шэнэ одон үүдхэнэ<ref>{{cite web | url = http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html | title = Stellar Evolution & Death | publisher = NASA Observatorium | accessdate = 2006-06-08 | archivedate = 2008-02-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html }}</ref>. [[Хос одон|Хос]] болон олон-одоной системэнь хоёр ба түүнһээ дээшэ одонһоо бүридэхэ болоод эдэгээр одонууд хоорондоо [[татадаг хүсэн|таталсалай хүсээр]] харилсан үйлэшэлэлсэжэ, бэеһээ тодорхой орбитоор тойрон эргэнэ. Хэрэб хоёр одон хоорондоо ойрохон бол [[татадаг хүсэн|таталсалай хүсэнэй]] харилсан үйлэшэлэл тэдэгээр [[одоной хүгжэл]]дэ ехэ хэмжээгээр нүлөөлнэ<ref name="iben">{{cite journal | last = Iben | first = Icko, Jr. | title=Single and binary star evolution | journal=Astrophysical Journal Supplement Series | year=1991 | volume=76 | pages=55–114 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1991ApJS...76...55I }}</ref>. == Хэмжэхэ нэгэжэ == Ехэнхи тохёолдолдо [[СИ|СИ системын]] нэгэжүүдые ашаглана. Масса, гэрэлтэлтэ, радиус зэргые [[Наран|Наратай]] харисуулан хэмжэнэ: :{| |[[Наранай масса (нэгэжэ)|Наранай масса]]: |<math>M_\odot = 1.9891 \times 10^{30}</math>&nbsp;[[килограмм|кг]]<ref name="constants">{{cite journal | author = I.-J. Sackmann, A. I. Boothroyd | title=Our Sun. V. A Bright Young Sun Consistent with Helioseismology and Warm Temperatures on Ancient Earth and Mars | journal=The Astrophysical Journal | year=2003 | volume=583 | issue=2 | pages=1024–1039 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...583.1024S }}</ref> |- |[[Наранай гэрэлтэлтэ (нэгэжэ)|Наранай гэрэлтэлтэ]]: |<math>L_\odot = 3.827 \times 10^{26}</math>&nbsp;[[Ватт]]<ref name="constants" /> |- |[[Наранай радиус (нэгэжэ)|Наранай радиус]]: |<math>R_\odot = 6.960 \times 10^{8}</math> [[Метр|м]]<ref>{{cite journal | author=S. C. Tripathy, H. M. Antia | title=Influence of surface layers on the seismic estimate of the solar radius | journal=Solar Physics | year=1999 | volume=186 | issue=1/2 | pages=1–11 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999SoPh..186....1T }}</ref> |} Ехэхэн хэмжээнэй ута, радиус зэргэые хэмжэхэдээ [[астрономиин нэгэжэ]] ашаглана. == Одоной хүгжэл == {{main|Одоной хүгжэл}} {{sectionstub}} == Шэнжэ шанар == Одоной бараг бүхы шэнжые тэрэнэй масса дээрэ тулгуурилан тодорхойжо болоно. Өөрөөр хэлэбэл гэрэлтэлтэ, хэмжээ, хүгжэлэй үе, наһа зэргэые тэрэнэй масса дээрэ тулгуурилан тогтоожо болоно. === Наһан === Ехэнхи одоной наһан 1 [[тэрбүм]]һаа 10 тэрбүмэй хоорондо байдаг ба одоо мэдэгдэжэ хамагай хүгшэн одон бол 13.2 [[тэрбүм жэл]]эй наһатай [[HE 1523-0901]] одон юм<ref>{{cite news | author=Frebel, A.; Norris, J. E.; Christlieb, N.; Thom, C.; Beers, T. C.; Rhee, J. | title=Nearby Star Is A Galactic Fossil | publisher=Science Daily | date=May 11, 2007 | url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070510151902.htm | accessdate=2007-05-10 }}</ref>. Ехэ [[нягта]]тай, сула одон богони хугасаанда мүхэнэ. Ушарынь эдэгээр одоной сүмынь үндэр [[даралта]] доро оршохо тула уһантүрэгшэнь богони хугасаанда шабхагдажа дуусадаг байна. Иммэрхүү сул одон дундажаар 1 тэрбүм жэлэй дараа мүхэдэг бол, жаахан одон ([[улаан оодой одон]]) 10 тэрбүмһээ хэдэн зуун тэрбүм жэл оршохо боломжотой<ref>{{cite web | author = Naftilan, S. A.; Stetson, P. B. | date = 2006-07-13 | url =http://www.sciam.com/askexpert_question.cfm?articleID=000A6D41-76AA-1C72-9EB7809EC588F2D7&catID=3&topicID=2 | title =How do scientists determine the ages of stars? Is the technique really accurate enough to use it to verify the age of the universe? | publisher =Scientific American | accessdate = 2007-05-11 }}</ref><ref>{{cite journal | author=Laughlin, G.; Bodenheimer, P.; Adams, F. C. | title=The End of the Main Sequence | journal=The Astrophysical Journal | year=1997 | volume=482 | pages=420–432 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L | accessdate=2007-05-11 }}</ref>. === Химиин найрлага === Одон үүдэжэ эхилхэ үедэ тухайн одоной массын 70%-иинь [[уһантүрэгшэ]], 28%-иинь [[гели]], үлэхэ хэһэгынь бусад [[хүндэ элемент]]нүүд байна. [[Түмэр]]иинь үргэн тархалтатай, хэмжэхэд харисангы хилбари тула одоной найрлага дахи хүндэ элементые тухайн одоной [[агаар мандал]] дахи [[түмэр]]эй агуулгатай харисуулан тоосодог байна. Одон үүдхэдэг манансарынь [[супернова тэһэрэлгэ|супернова тэһэрэлгын]] уламһаа хүндэ элементээр таһаралгагүй баяжажа байгаа тула одоной химиин элементын найрлагаар тухайн одоной наһые тодорхойлхо боломжотой<ref>{{cite web | date = September 12, 2006 | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2006/pr-34-06.html | title = A "Genetic Study" of the Galaxy | publisher = ESO | accessdate = 2006-10-10 | archivedate = 2008-07-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080706165740/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2006/pr-34-06.html }}</ref>. Хамагай бага [[түмэр]]эй агуулгатай одониинь HE1327-2326 оодой одон болоод [[Наран]] дахи түмэрэй агуулгын 1/200,000-тэй тэнсэнэ<ref>{{cite web | date = April 17, 2005 | url = http://www.sciencedaily.com/releases/2005/04/050417162354.htm | title = Signatures Of The First Stars | publisher = ScienceDaily | accessdate = 2006-10-10 }}</ref>. Харин хамгийн их төмрийн агуулгатай од нь [[14 Геркулус]] бөгөөд Нарнаас 3 дахин их төмрийн агуулгатай<ref>{{cite journal | last=Feltzing | first=S. | coauthors=Gonzalez, G. | title=The nature of super-metal-rich stars: Detailed abundance analysis of 8 super-metal-rich star candidates | journal=Astronomy & Astrophysics | year=2000 | volume=367 | pages=253-265 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001A&A...367..253F | accessdate=2007-11-27 }}</ref>. === Диаметр === Одонуудынь Дэлхэйһээ асар холо зайда оршохо тула һүни сэг шэнги бишыхан, мүн Дэлхэйн [[агаар мандал]]һаа боложо анабшажа мэтэ харагдадаг байна. Одоной хэмжээнь 20-40 км-һээ ([[нейтрон одон]]) эхилээд Наранай диаметрһээ 650 дахин ехэ гү, али ойролсоогоор 0.9 тэрбүм км (жэшээлбэл,[[Бетелгейз]]) хүрэтэр хэлбэлзэнэ<ref>{{cite web | last = Davis | first = Kate | date = December 1, 2000 | url = http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml | title = Variable Star of the Month—December, 2000: Alpha Orionis | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-08-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20030705130559/http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml | archivedate = 2003-07-05 }}</ref>. === Кинематика === {{sectionstub}} Нарые тойрон эрьехэ наранай аймагай гарагуудай хүдэлөөнэй шудалгаань [[одон орон]]ой бусад ододой бии бололго, наһан, бүтэсэ, хүгжэл зэргэые тайлбарилхада ехэхэн хуби нэмэри оруулна. === Суранзан орон === [[Файл:suaur.jpg|thumb|220px|СУ Аур одоной (залуу одон) гадаргуугай суранзан орон]] [[Суранзан орон]]иинь одоной дотоододо конвекциин хүдэлөөн үүдэжэ хэһэгтэ бии болоно. Суранзан ороной хэмжээнь одоной масса, найрлагаһаа, харин гадаргуугай суранзан эдэбхижэлтэнь одоной эрьелтын зэргэһээ хамаарна. Энэ гадаргуугай эдэбхижэлтэнь [[одоной толбо|одоной толбые]] үүдхэнэ. Одоной толбо гэдэгынь бусад гадаргуугай хэһэгтэй харисуулхад харисангы бага температуратай, хүсэтэй суранзан орон бүхы талбайнууд юм. Залуу, хурдан эрьелдэхэ ододынь ехэхэн [[суранзан орон]]той байха тула гадаргуугай үндэр эдэбхижэлтэтэй байна. Харин удаан эрлгэлтэтэй, хүгшэн одонуудынь гадаргуугай суранзан эдэбхижэлтэ бага байна<ref>{{cite web | last = Berdyugina | first = Svetlana V. | year=2005 | url =http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2005-8/ | title =Starspots: A Key to the Stellar Dynamo | publisher =Living Reviews | accessdate = 2007-06-21 }}</ref>. === Масса === Одоогоор мэдэгдэжэ хамагай хүндэ, сула одон бол [[Эта Карини]]<ref>{{cite web | last = Nathan | first = Smith | date = 1998 | url = http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html | title = The Behemoth Eta Carinae: A Repeat Offender | publisher = Astronomical Society of the Pacific | accessdate = 2006-08-13 | archivedate = 2006-09-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060927091554/http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html }}</ref> болоод Наранһаа 100-150 дахин хүндэ юм. Иимэ одоной наһаниинь хэдэн [[сая жэл]] байна. [[Номын ордон]]ой ододто хэһэн һүүлшын үеын һудалгаанай үрэ дүнгээр, одоной массын хамагай дээдэ хэмжээгые 150 [[наранай масса (нэгэжэ)|наранай масса]] гэжэ тоосоһон байна<ref>{{cite news | title=NASA's Hubble Weighs in on the Heaviest Stars in the Galaxy | publisher=NASA News | date=March 3, 2005 | url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/mar/HQ_05071_HST_galaxy.html | accessdate=2006-08-04 | archivedate=2020-04-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410212238/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/mar/HQ_05071_HST_galaxy.html }}</ref>. [[Ехэ тэһэрэлгэ|Ехэ тэһэрэлгын]] дараагаар үүдэһэн анханай одонуудай масса >300 наранай масса байһан байжа болохо юм<ref>{{cite news | title=Ferreting Out The First Stars | publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics | date=September 22, 2005 | url=http://cfa-www.harvard.edu/press/pr0531.html | accessdate=2006-09-05 }}</ref>. === Эрьелтэ === Одоной тэнхэлэгэй эрьелтые [[спектроскоп]]ой туһаламжатайгаар ойролсоогоор, эсэбэл [[одоной толбо|одоной толбын]] шэлжэлтээр харисангы нарибшалалтайгаар тодорхойлжо болоно. Залуу одоной эрьелтэ хурдан, ойролсоогоор >100 км/сек байна. Жэшээлбэл, B-ангиин одон болохо [[Ачернар]]ын эрьелтэ 225 км/сек байдаг. Энэ одоной экваторын болон туйлын диаметрын зэрүү >50% байна. Хэрэб одоной эрьелтын хурдан 300 км/секундэһээ ехэ болобол тухайн одон һүнэхэ (задарха) болоно<ref>{{cite news | title=Flattest Star Ever Seen | publisher=ESO | date=[[June 11]], [[2003]] | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2003/pr-14-03.html | accessdate=2006-10-03 | archivedate=2006-10-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20061007165607/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2003/pr-14-03.html }}</ref>. 300 км/секундэнь одон задралгүйгээр эргэхэ хурданай дээдэ хизгаар юм. Нараниинь тэнхэлгээ 25-35 хоногто нэгэ бүтэн эргэдэг ба хурданиинь 1.994 км/сек байдаг. === Температура === Одоной гадаргуугай температурань одоной радиус, сүмһөө илгаржа энергиин хэмжээнһээ хамаарна. Одоной гадаргуугай температурые [[одоной үнгын индекс]]ээр тодорхойлно<ref name='astronomynotes'>{{cite web |url=http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm |title=Properties of Stars: Color and Temperature |accessdate=2007-10-09 |last=Strobel |first=Nick |date=2007-08-20 |work=Astronomy Notes |publisher=Primis/McGraw-Hill, Inc. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070626090138/http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm |archivedate=2007-06-26 }}</ref>. Сула ододой хубида гадаргуугай температурань 50,000 [[Кельвин|K]] байна. Наратай ойролсоо жэжэгэбтэр одоной гадаргуугай температура хэдэн мянган К, харин [[Абарга улаан одон]]ой температура харисангы бага ойролсоогоор 3,600 K байна. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commonscat|Star}} * [http://www.astronet.ru/db/map/ Карта звёздного неба] * [http://www.u-tube.ru/pages/video/3576/ Наглядная демонстрация размеров звёзд в отношении к планетам Солнечной системы] * [http://lenta.ru/news/2011/07/08/stars/ Сверхновые запылили молодую Вселенную] ''Лента.ру'', 8 июля 2011 * [http://www1.pushkin.edu.ru/publ/nauka/konfer/xxvii_pushkinskie_chteniya/18-1-0-337 Шамин С. М. Слово звезда и его производонойе в русской культуре // XXVII Пушкинскиечтения. 21 октября 2013 г.: Сборник научных докладов / Сост. В. В. Молчановский. М., 2013. С. 496—506.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029185133/http://www1.pushkin.edu.ru/publ/nauka/konfer/xxvii_pushkinskie_chteniya/18-1-0-337 |date=2013-10-29 }} * [http://science.howstuffworks.com/star1.htm How Stars Work] at HowStuffWorks * [http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html Star, World Book @ NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050508094147/http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html |date=2005-05-08 }} * [http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/sow.html Portraits of Stars and their Constellations]. University of Illinois * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-fid.pl Query star by identifier, coordinates or reference code]. Centre de Données astronomiques de Strasbourg * [http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp How To Decipher Classification Codes]. Astronomical Society of South Australia * [http://www.mydob.co.uk/community_star.php Live Star Chart]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323042810/http://mydob.co.uk/community_star.php |date=2009-03-23 }} View the stars above your location {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Одон орон шудалал|*]] [[Категори:Одод]] 8gr48d18f3k9o1usxbzkta3xvp018do 0 8676 74709 74546 2026-06-18T08:37:45Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74709 wikitext text/x-wiki [[Файл:Black Hole Milkyway.jpg|350px|thumb|right|[[Тэнгэриин зүйдэл]]эй дэбисхэр дээрэ хара нүхэн хэрхэн харагдахые үзүүлһэн дүрсэлэл. Дүрсэлжэ бай хара нүхэнэй массань 10 [[Наран]]ай массатай тэнсэхэ ба ажаглагшаһаа аласлагдаһан зай 600 км.<ref>{{cite web|url=http://www.spacetimetravel.org/expeditionsl/expeditionsl.html |last=Kraus |first=Ute |date=2005-03-20 |title=Step by Step into a Black Hole}}</ref>]] [[Файл:Black hole lensing web.gif|350px|thumb|right|Хара нүхэнэй таталсалай ороной нүлөөгөөр [[орон зай]] мурыжа байгаань аласай ажаглагшын хубида мэшэл шэл лугаа адли үзэгдэнэ]] '''Хара нүхэн''' ({{mongolUnicode|ᠬᠠᠷᠠ ᠨᠦᠬᠡ|h}}) гэдэгынь [[гэрэл]] болон алибаа [[сахилгаан суранзан долгин]] нэбтэрэн гарахааргүй маша хүсэтэй [[таталсалай орон]] бии болгоһон огторгойн орон зай юм. Хара нүхэниие тойроод эрьен гараха боломжогүй [[үзэгдэлэй хаяа]] гэдэг математикада тодорхойлһон гадаргуу байдаг. Үзэгдэхэ гэрэлые өөртөө татан шэнгээдэг ушарһаа гадна ажаглагшын хубида хүреэлэн бай харанхы огторгойн дэбисхэрһээ илгаран харагдаха боломжогүй юм. Тиимэ ушарһаа хара нүхэн гэһэн нэрлэһэн болоно. Өөрөөр хэлэбэл, тухайн хаяанда хүрэһэн бүхы гэрэлые һорожо юушье ойлгуулдаггүй ба яг лэ термодинамикын түгэс хара бэе шэнги байдаг. Огторгойн квант ороной онолоор үзэгдэлэй хаяанһаа тодорхой хизгаартай [[температура]] бүхы хара бэе шэнги сасараг туяа илгардаг. Тухайн температурань хара нүхэнэй температуратай урбуу хамааралтай байдагынь одонуудай бөөгнэрэл бүхы хара нүхэниие энэ сасараг туяагаар ажаглахада түбэгтэй болгодог. Хара нүхэн өөрөө шууд харагдаха боломжогүйшье тэрэниие [[үзэгдэлэй хаяа]]найхи гадна талаарха бодос, бэенүүдтэй харилсан үйлэшэлжэ байдаг байдалаарынь ажаглан элирүүлжэ болоно. Жэшээлбэл, хара нүхэндэ татагдан орожо байдаг хии, тооһониие ажаглаха боломжотой. Хии, тооһониинь хара нүхэндэ татагдан ороходоо хуйларжа (турбулент хүдэлөөн), үндэр температура хүрэтэр халан, ехэ хэмжээнэй сасараг илгаруулна.<ref>{{cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/compact_binary.html |title=Gamma-rays from Black Holes and Neutron Stars |publisher=NASA/Goddard Space Flight Center}}</ref><ref>{{citation |first1=Ronald A. |last1=Remillard |first2Jeffrey E. |last2=McClintock |title=X-ray Properties of Black-Hole Binaries |journal=Ann.Rev.Astron.Astrophys. |volume=44 |year=2006 |pages=49-92 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0606352}}.</ref> Иимэ ажаглалтын үрэ дүндэ манай [[юртэмсэ]]дэ хара нүхэн бодотой оршон байна гэдэгые шэнжэлхэ ухаанай үндэһэтэй нотолһон бэлэй. <ref name="CMS1999">{{Citation |last1=Celotti |first1=A. |last2=Miller |first2=J.C. |last3=Sciama |first3=D.W. |title= Astrophysical evidence for the existence of black holes |year=1999 |journal=Class. Quant. Grav. |volume=16 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/9912186}}.</ref> Гэрэлые өөрһөөн холдуулхагүй барижа байха хүсэрхэг татаха хүсэн бүхы бэе байжа болохо тухай дүгнэлтые 1783 ондо анха Англиин одон орон һонирхогшо Джон Мичелл хэжэ байгаа. <ref name="Michell1784">{{citation |last=Michell |first=J. |year=1784 |journal=Phil. Trans. R. Soc. (London) |volume=74 |pages=35-57}}.</ref> 1795 ондо Франциин физик Пьер Симон Лаплас тоосоонойнгоо үрэ дүндэ тулгуурилан мүн адли дүгнэлтэ хэжэ байба. <ref>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/25715/discovery/conceiving.htm#darkstars |title=Dark Stars (1783) |accessdate=2008-05-28 |quote= |publisher=[[Thinkquest]] }}</ref><ref>Laplace; see Israel, Werner (1987), "Dark stars: the evolution of an idea", in Hawking, Stephen W. & Israel, Werner, 300 Years of Gravitation, Cambridge University Press, Sec. 7.4</ref> Хара нүхэнэй тухай оршон сагай ойлголто [[харисангын юрэнхы онол]]до һуурилдаг. [[Физикэ|Физикын]] энэ тулгуури онолой дахуу ехэ хэмжээнэй масса маша бага орон зайда түблэрһэн нүхэсэлдэ орон зайн гажалта бии болгодог тула матери ба гэрэл, сасаргалта орон зайн тэрэ хэһэгһээ зугтажа гараха боломжогүй болодог. Харисангын юрэнхы онолой хүреэндэ хара нүхэниие түбдөө сэгэн [[сингуляр шанар]]тай, захадаа үйлэ ябадалай хизгаартай орон зай маягаар дүрсэлдэг бол [[квант механикэ|квант механикын]] үйлэшэлэлые тоосожо үзэбэл энэ дүрсэлэлдэ хубилалта оруулха шаардалгатай болоно. Энэ һэдэбээрхи зарим шудалгаанһаа хара нүхэниинь татагдаһан бодосые эсэс түгэсхэлгүй өөртөө агуулһаар байдаг бэшэ харин [[Хокингой сасаргалта]] гэхэ үзэгдэлэй ябасада дулаанай энерги хэлбэреэр аажамаар сасаргадаг болоод наһанииньшье хизгаартай байдаг гэһэн дүгнэлтэ хэгдэдэг байна. <ref name="Nature248 ">{{cite journal |journal=Nature |volume=248 |year=1974 |pages=pp. 30–31 |title=Black Hole Explosions |last=Hawking |first=Stephen |doi=10.1038/248030a0}}</ref><ref name="McDonald">{{citation |last=McDonald |first=Kirk T. |title=Hawking-Unruh Radiation and Radiation of a Uniformly Accelerated Charge |year=1998 |url=http://www.hep.princeton.edu/~mcdonald/accel/unruhrad.pdf |format=PDF }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hep.princeton.edu/~mcdonald/accel/unruhrad.pdf |accessdate=2015-04-11 |archivedate=2008-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081031010810/http://www.hep.princeton.edu/~mcdonald/accel/unruhrad.pdf }}</ref><ref>{{harvnb|Hawking|Penrose|1996|p=44}}.</ref> Гэбэшье [[квант таталсал]]ай онолые оролсуулһан хара нүхэнэй бүрин зүб загбар одоогоор эсэслэн болбосорогдоогүй байна. Хэдыгээр хара нүхэнэй доторхи харагдадаггүйшье хара нүхэнэй оршон байдагые бусад бодос болон гэрэл зэргэ сахилгаан суранзан сасаргатай харилсан үйлэшэлэлсэжэ байгаар тайлбарилжа болоно. Хара нүхэн рүү унаһан бодос огторгойн эгээн тодо бэенүүдые үүсхэдэг үрэлтээр халажа бөөгнэрһэн диск бии болгодог. Хэрэб хара нүхэниие тойроһон одонууд байбал, тэдэнэй тойрог замаар нүхэнэй масса болон байралалые тодорхойлходо ашаглажа болоно. == Ном зохёол == * {{книга |автор = Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие = Гравитация |издательство = Мир |год = 1977 |страниц = 512 |том = 3 |ref = Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3 }} * {{книга |автор = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие = Физика черных дыр |место = М. |издательство = Наука |год = 1986 |страниц = 328 |ref = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр }} * {{книга |заглавие = Чёрные дыры: Мембранный подход |оригинал = Black Holes: The membrane paradigm |ссылка = |ответственный = Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |издание = Пер. с англ |место = М. |издательство = Мир |год = 1988 |страниц = 428 |isbn = 5030010513 |ref = Чёрные дыры: Мембранный подход }} * {{книга |автор = Robert M. Wald. |заглавие = General Relativity |ссылка = http://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |издательство = University of Chicago Press |год = 1984 |isbn = 978-0-226-87033-5 |ref = Wald }} * {{книга |автор = А. М. Черепащук. |заглавие = Чёрные дыры во Вселенной |издательство = Век 2 |год = 2005 |страниц = 64 |серия = Наука сегодня |isbn = 5-85099-149-2 |тираж = 2500 }} * {{книга |автор = [[Торн, Кип Стивен|К. Торн]]. |заглавие = Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |издательство = М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год = 2009 |страниц = |isbn = |тираж = |ref = К. Торн. Черные дыры и складки времени }} * {{статья | автор = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. | заглавие = Чёрные дыры во Вселенной | ссылка = http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf | издание = Успехи физических наук | год = 2001 | том = 131 | номер = 3 | страницы = 307—324 }} * {{книга | автор = Уильям Дж. Кауфман. | заглавие = Космические рубежи теории относительности | ссылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html | место = М. | издательство = Мир | год = 1981 | страниц = 352 | ref = Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности }} * {{книга | автор = Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. | заглавие = Космос: Сборник. Научно - популярная литература | ссылка = | место = М. | издательство = Дет. лит | год = 1976 | страниц = 223 }} * {{книга | автор = [[Киржниц, Давид Абрамович|Д. А. Киржниц]], В. П. Фролов. | заглавие = Прошлое и будущее Вселенной | ссылка = | место = М. | издательство = Наука | год = 1986 | страниц = 61 }} * {{книга | автор = Л. Бриллюен. | заглавие = Наука и теория информации | ссылка = | место = М. | издательство = ГИФМЛ | год = 1960 | страниц = }} * {{книга | автор = С. Х. Карпенков. | заглавие = Концепции современного естествознания | ссылка = | место = М. | издательство = Высш. школа | год = 2003 | страниц = }} * {{книга |автор = Leonard Susskind. |заглавие = The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |издательство = Back Bay Books |год = 2008 |allpages = VIII + 472 |ref = Susskind }} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commonscat|Black hole}} * [http://postnauka.ru/video/1924 Чёрные дыры] // Лекция Э. Ахмедова в проекте [[ПостНаука]] (08.06.2012) {{ref-ru}} * [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Чёрные дыры — что это. Описание. Фото.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=2014-07-24 }} {{ref-ru}} * [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] — статья в Физической энциклопедии {{ref-ru}} * У. Дж. Кауфман. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности (главы из книги)] {{ref-ru}} * [http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html Scientific.ru — «Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?» — Термодинамика чёрных дыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114143218/http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html |date=2012-01-14 }} {{ref-ru}} * [http://habrahabr.ru/blogs/popular_science/56427/ habrahabr.ru — Падаем в чёрную дыру] {{ref-ru}} * Эмиль Ахмедов. [http://postnauka.ru/video/1924 «Черные дыры»], из цикла лекций в проекте «[[ПостНаука]]» (видео) {{ref-ru}} * [http://elementy.ru/lib/25531/25536 Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311080833/http://elementy.ru/lib/25531/25536 |date=2017-03-11 }} {{ref-ru}} * [http://lhc.1-day.ru/ Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529191455/http://lhc.1-day.ru/ |date=2012-05-29 }} {{ref-ru}} * [http://www.dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 Программа для визуализации полетов вокруг чёрной дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016065226/http://dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 |date=2010-10-16 }} {{ref-ru}} * [http://www.inkafilm.ru/view/?film_id=661 Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр»] (видео) {{ref-ru}} * [http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 Анатолий Черепащук. «Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2»], цикл лекций «[[ACADEMIA]]» (видео) {{ref-ru}} * [http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular Южно-европейская Обсерватория — Исследование чёрной дыры в центре Млечного Пути] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118211123/http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular |date=2013-01-18 }} (видео) {{ref-ru}} * [http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ Сверхмассивные чёрные дыры — док. фильм BBC Horizon, посвящённый сверхмассивным чёрным дырам, находящимся в центре галактик] {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/|id=20071008}} (видео) {{ref-ru}} * [http://ria.ru/science/20110617/389470172.html Астрономы впервые увидели, как чёрная дыра разорвала звезду] ''РИА Новости'', 17 июня 2011 {{ref-ru}} * [http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal Чёрные дыры — корона чёрных дыр] {{ref-ru}} * [http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html Реликтовые черные дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822084719/http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html |date=2013-08-22 }} {{ref-ru}} [[Категори:Одон орон шудалал]] {{1000 үгүүлэл}} pnhzn6pw6i7hoqbpc6x88jbntttz5yz 0 12078 74701 74694 2026-06-17T12:46:47Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74701 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс гүрэнэй ажаябуулагша | имя = Максим Кац | изображение = Максим_Кац_2020_crop.jpg | ширина = | описание изображения = | имя при рождении = | псевдонимы = | должность = [[Хотын түсэлнүүд|"Илья Варламов ба Максим Кацын" хото хүгжэлгэдэ туһалха фондын]] дарга<ref name="автоссылка504">{{Cite web|url=https://tvrain.ru/teleshow/ne_soglasovano_s_ilej_azarom/samaja_toksichnaja_struktura-503466/|title=«Самая токсичная структура, в которую я попадал». Максим Кац об исключении из «Яблока», «предательстве» Явлинского и политических амбициях|date=2020-02-24|website=[[Дождь (телеканал)|Дождь]]|accessdate=2020-03-02}}</ref> | флаг = Gorodskije_proekty_logo.png | флаг2 = Flag of Russia.svg | периодначало = 2012 оной 6 һарын 4-һээ | должность_2 = [[Оросой Оппозицын Хинаха Зүблэл|Оросой Оппозицын Хинаха Зүблэлэй]] гэшүүн | флаг_2 = White ribbon.svg | флаг2_2 = Flag of Russia.svg | периодначало_2 = 2012 оной 12 һарын 22 | периодконец_2 = 2013 оной 5 һарын 27 | должность_3 = [[Москва]] хотын [[Щукино (Москвагай дүүрэг)|Щукино]] дүүрэгэй хотын хуралай депутат | флаг_3 = Coat of Arms of Schukino (municipality in Moscow) proposal (2003).png | флаг2_3 = Flag of Schukino (municipality in Moscow).png | периодначало_3 = 2012 оной 3 һарын 4 | периодконец_3 = 2016 оной 9 һарын 18 | дата рождения = 23.12.1984 | место рождения = [[Москва]], [[Зүблэлтэ холбоото улас|ЗХУ]] | деятельность = [[улас түрэшэ]], [[олониитын ажаябуулагша]], [[бизнес эрхилэгшэ]], [[ютубер]] | учёное звание = | вероисповедание = | профессия = [[урбанистика]], [[гүрэнэй ударидалга]] | партия = «[[Яблоко (нам)|Яблоко]]» (2016-2020) | образование = [[Глазгогой Ехэ Һургуули]] | учёная степень = [[магистр]] | отец = | мать = | супруга = Екатерина Патюлина<ref name=wife/> | дети = Валерия | награды = Оросой Спорт Покерой Абарга (2007)<ref name=poker1/><ref name=poker2/><ref name=poker3/><ref name=poker4/><br>[[Чивнинг стипенди]] (2016)<br>[[Файл:YouTube Silver Play Button 2.svg|35px|Серебряная кнопка YouTube, которой награждают за достижения каналом отметки в 100 000 (сто тысяч) подписчиков или более|link=Кнопки YouTube]] (2020)<br>[[Файл:YouTube Gold Play Button 2.svg|35px|Золотая кнопка YouTube, которой награждают за достижения каналом отметки в 1 000 000 (один миллион) подписчиков или более|link=Кнопки YouTube]] (2022) | место работы = [[Хотын түсэлнүүд]] (2012 онһоо)<br>Щукино дүүрэгэй III таталгын депутатуудай зүблэл (2012—2016) | автограф = | ширина автографа = | сайт = [http://maxkatz.ru/ maxkatz.ru] }} {{Listen | Имя_файла = Maksim Kats voice.oga | Название = М. Е. Кацын хоолойн бэшэлгэ | Описание = «[[Москвагай Эхо]]»-гой интервьюһээ <br>2014 оной 4 һарын 14 | float = }} '''Макси́м Евге́ньевич Кац''' ([[1984 он|1984 оной]] [[12 һарын 23|12 һарын 23-да]] түрэһэн) — оросой улас түрэ ба олониитын ажаябуулагша, «[[Хотын түсэлнүүд]]» фондын дарга, [[YouTube]] дээрхи адли нэрэтэй каналай автор, Оросой Спорт Покерой нэгэдүгээр абарга, Москва хотын [[Щукино (Москвагай дүүргэ)|Щукино дүүргын]] хотын хуралай (III таталга 2012—2016 он) депутат. == Намтар == Максим Кац 1984 оной 12 һарын 23-да [[Москва|Москвада]] түрэһэн. Түүнэй эсэгэ 2021 ондо 56, эхэ нь 58 наһатай юм.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2FY3qbRKcnw Гайд по ковиду. Что делать, если вы заболели / @Максим Кац — YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Түүные 8 наһатай байхада гэр бүлэнь [[Израиль|Израилиин]] [[Гиватаим]] хото руу нүүһэн.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://twitter.com/max_katz/status/1392543728062148615|title=Твит Максима Каца|website=[[Твиттер]]|access-date=2021-05-12}}</ref> Максим Израильда тэрэ [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионой]] нэрэмжэтэ һургуулида һуража байһан гэжэ мэдээсэһэн.<ref>{{YouTube|ru5mY0qCRBM|Как появилось государство Израиль|logo=1|start=39s}}. Максим Кац (16 октября 2020).</ref> Тэрээр 17 наһатайдаа Орос руу бусажа ерэһэн. Интервьюдэ Кац сэрэгэй алба хаажа байһан дүршэл дадабаригүй гэжэ мэдэгдэһэн.<ref name=":4">[https://echo.msk.ru/programs/razbor_poleta/1299334-echo/ Максим Кац — Разбор полета — Эхо Москвы] // 14.04.2014</ref> 2012 ондо "Комсомольская правда" радиодо үгэһэн интервьюдэ Оросой гурбан ехэ һургуулида һураша байһан болобошье болбосоролой шанарта сэдьхэл дундуур байһан тула дүүргээгүй хаяжа байһан гэжэ хэлэһэн. Дараань Кац өөрын мүнгөөр [[Дани]] руу хубиин хэшээл, консультаци абахаар хотын элин ниидэлгын специалист руу ошожо байһан.<ref name="kp-9670">{{cite web|author=Михаил Антонов|url=https://www.spb.kp.ru/radio/26511/3423049/|title=Максим Кац: «Образование в России — это какое-то лицемерие. Одни делают вид, что учат, другие — что учатся...»|lang=ru|website=[[Комсомольская правда]]|date=2012-07-18|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616171851/https://www.spb.kp.ru/radio/26511/3423049/|archivedate=2020-06-16}}</ref><ref name="автоссылка258">{{YouTube|I86E8yR8Pv0|Кто такой Максим Кац. Моя биография|logo=1}}. Максим Кац (4 апреля 2021). <small>Дата обращения: 20 апреля 2021</small>.</ref> 2014 ондо Максим Кац [[Израилиин гражданство|Израилиин гражданствотой]] байһан нь түүные ОХУ-да болохо һунгуулида оролсохо боломжогүй гээшэ мэдээсэжэ байһаншье түүнэй түлөөлэгшэ эные буруушааһан юм.<ref>{{Cite web|url=https://jewish.ru/ru/news/articles/168871/|title=Представитель Максима Каца опроверг наличие у него израильского гражданства|website=Jewish.Ru|access-date=2021-12-02}}</ref> Дараань "[[Нэгэдэһэн Орос]]" партиин орлогшо [[Евгений Фёдоров]] энэ шалтагаар [[ОХУ-ай Мүрдэлгын комитет|ОХУ-ай Мүрдэлгын комитетдэ]] уголовно хэрэг эхилхые нэхэһэн болобошье хэрэг эхилээгүй юм.<ref>{{Cite web|url=https://mskgazeta.ru/politika/deputata-maksima-kaca-proveryat-na-nalichie-dvojnogo-grazhdanstva-167.html|title=Депутата Максима Каца проверят на наличие двойного гражданства{{!}} Новости политики|website=mskgazeta.ru|access-date=2021-12-02}}</ref> Өөрын YouTube суваг дээрхи "Максим Кац гэжэ хэн бэ. Минии намтар" видео дээр Кац Ородто бусажа ерэһэнэйхээ дараа бизнес эрхилжэ байһан гэжэ хэлэһэн. Янза бүриин ажал ябуулга туршажа үзэжэ байһан: Москвагай можоһоо Москва хүрэтэр экскурсиин аян, видеогые тоон формат руу оруулга г. м. Худалдаанай автомат табилгын зүбшэлгэ абадаг предприяти дээр зогсоһон.<ref name="автоссылка258" /> Хожомынь Максим Москвагай [[Казино|казинодо]] покер тогложо, ''[[:en:Betting in poker#No_limit|No-Limit]] [[Техасай холдем|Hold’em]]'' түхэлдэ WSOP-ой илагша болоһон.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.wsop.com/players/profile/?playerid=58763|title=MAX KATZ {{!}} UNITED STATES {{!}} WSOP.com|publisher=www.wsop.com|accessdate=2020-01-10}}</ref> 2007 ондо [[Покер|спорт покерой]] тэмсээндэ Оросой абарга болоһон.<ref name=poker1>{{Cite news|title=Чемпионат России по спортивному покеру|url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2007/12/07/66011-chempionat-rossii-po-sportivnomu-pokeru.html|accessdate=2017-05-01|lang=ru}}</ref><ref name=poker2>{{cite web |url=http://www.kommersant.ru/Doc-y/1366908 |title="Не спешите бросать институты" |date=2012-05-17 |publisher=Коммерсантъ |accessdate=2012-10-26 |archiveurl= |archivedate=}}</ref><ref name=poker3>{{cite web |url=http://www.sports.ru/others/poker/74714767.html |title=Макс Кац: «Надеюсь, профессионально играть больше не придется» |date=2010-12-06 |publisher=sports.ru |accessdate=2012-10-26 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo6o6Ai?url=http://www.sports.ru/others/poker/74714767.html |archivedate=2012-11-23 |lang=ru}}</ref><ref name=poker4>{{Cite web |url=http://www.pokerfederation.ru/ru/news/newsitem226 |title=Чемпионат России по спортивному покеру 2007 / ФСПР |publisher=www.pokerfederation.ru |accessdate=2017-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170613150213/http://www.pokerfederation.ru/ru/news/newsitem226 |archivedate=2017-06-13 |deadlink=yes |lang=ru}}</ref> 2010 ондо тэрээр Оросой анханай бэкингын фондые байгуулһан ба хамагай томо ''[[Sports.ru]]'' сайтһаа оной хамагай томо покерой арбан событиин нэгээр нэрлэгдэһэн.<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/poker/75118745.html|title=Россия: 10 главных событий года в покере|date=2010-12-29|publisher=Sports.ru}}</ref> 2008 оной 7 һарада Кац адли нэрэтэй YouTube һубагые регистрировалһан.<ref name=":6">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/channel/UCUGfDbfRIx51kJGGHIFo8Rw|title=YouTube-канал "Максим Кац"|author=|website=|date=|publisher=www.youtube.com|accessdate=2020-05-29}}</ref> 2014 оной 3 ба 4 һарада Кац журналист Александр Белановскын хамта «Эхо Москвы» радиогоор «Хотын проспектууд» дамжуулгые хүтэлһэн.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://echo.msk.ru/programs/gorprospekty/|title=Городские проспекты — Передачи|website=Эхо Москвы|access-date=2021-12-02}}</ref> 2016 ондо [[Ехэ Британи|Ехэ Британиин]] засагай газарай [[Чивнинг стипенди]] абаһан арбан гурбан ородуудай дунда байба. Энэ стипендинь янза бүриин һалбарида түрүүлэн ябаха шадабаритай хуби хүнүүдтэ Ехэ Британиин ехэ һургуулида [[Магистр|магистрын]] зэргэ хамгаалха боломжые олгодог. Кациинь [[Глазгогой Ехэ Һургуули|Глазгогой Ехэ Һургуулида]] олониитэ, улас түрын эрдэм ухаанай факультетдэ "Хотын эрхилэлгэ ба олониитын улас түрэ" мэргэжэл магистратурада ороһон.<ref>{{Cite news|title=University of Glasgow graduation list|author=|url=https://www.pressreader.com/uk/the-scotsman/20171129/282656097771404|work=The Scotsman|date=2017-11-29}}</ref> Кацай хэлэһэнээр тэрээр [[Ород хэлэн|ород]], [[Англи хэлэн|англи]], [[иврит]] хэлээр сүлөөтэй яридаг.<ref name=":4" /> 2020 оной 5 һарын 6-да Екатерина Патюлинатай гэрлэһэн.<ref name=wife>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/443295|title=Как проходят свадьбы во время пандемии?|author=BFM.ru|publisher=BFM.ru - деловой портал|accessdate=2020-05-29}}</ref> Екатеринань Илья Варламовой хамта ООО «Авторские Медиа» хампааниие байгуулһан ба юрэнхы директор,<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://incrussia.ru/fly/avtorskie-media-kak-ilya-varlamov-i-ekaterina-patyulina-prodayut-reklamu-v-blogakh-po-tsene-redaktsi/|title=«Авторские медиа»: Как Илья Варламов и Екатерина Патюлина продают рекламу в блогах по цене редакционных СМИ (и дороже)|author=Андрей Велесюк|accessdate=2020-07-06|archivedate=2020-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614220710/https://incrussia.ru/fly/avtorskie-media-kak-ilya-varlamov-i-ekaterina-patyulina-prodayut-reklamu-v-blogakh-po-tsene-redaktsi/}}</ref> «Варламов.ру» блогой коммерческэ директор болоһон ба «Яблоко» намай гэшүүн юм.<ref>[https://www.yabloko.ru/news/2019/07/01-3 Член «Яблока» передала в Генпрокуратуру и СК 14 тыс. обращений в поддержку сестер Хачатурян | Партия ЯБЛОКО<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 2022 ондо тэрээр [[Оросой холбоото улас|Ородһоо]] [[Израиль]] руу түр зуура ябаһан.<ref>{{cite web|author=Максим Кац|title=https://twitter.com/max_katz/status/1499432861874757632|url=https://twitter.com/max_katz/status/1499432861874757632#m|website=Twitter|date=2022-03-03|accessdate=2022-03-08|lang=en|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308222640/https://twitter.com/max_katz/status/1499432861874757632#m|deadlink=no}}</ref> 2022 оной 5 һарын 3-да Максим ба Екатерина Лера гээшэ нэрлэһэн хүүгэдтэй болоһон.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://twitter.com/max_katz/status/1521588248920969216|title=https://twitter.com/max_katz/status/1521588248920969216|website=Twitter|access-date=2022-05-04|archive-date=2022-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503203157/https://twitter.com/max_katz/status/1521588248920969216|deadlink=no}}</ref> == Олониитэ-хотын хүгжэлтэ үзүүлһэн нүлөө == === Щукиногой һайжаруулга === 2012 ондо Илья Варламовой хамта хото хүгжүүлхын тула "Хотын Түсэлнүүд" фондые байгуулһан<ref>{{cite web|url=http://www.the-village.ru/village/city/city/113963-gorodskie-proekty|title=Илья Варламов и Максим Кац запускают «Городские проекты»|author=Алиса По|date=2012-06-04|publisher=The Village|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo85FBu?url=http://www.the-village.ru/village/city/city/113963-gorodskie-proekty|archivedate=2012-11-23|accessdate=2012-10-26}}</ref> ба тэндэ Кац директороор ажалладаг.<ref name="автоссылка504" /> Москвагай Щукино дүүргын [[Муниципальна район (Орос)|муниципальна]] депутат<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/08/30/60934-fso-samokat-dumskiy-veteran|title=ФСО, самокат, думский ветеран|date=2014-08-30|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref> байхадаа асуудалтай газаруудта шэнжэлэл хиижэ, ажаһуугшадай дэмжэлгэтэйгээр, тодорхойлбол һандали ба хүүгэдэй тоглооной талмай һуурилуулха ажалые хииһэн.<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2012/11/09/52273-pervye-shagi-v-storonu-peshehoda|title=Первые шаги в сторону пешехода|date=2012-11-09|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref> Щукинодахи ниитын транспортын остановкуудые халаагшаар тоноглохо тухай Кацай ондоо үүсхэлые [[Мосгортранс]] дэмжээгүйшье, "Хотын Түсэлнүүд" өөрөө багажа зэбсэгые худалдажа абахада бэлэн байгаагаа зарлаһан.<ref>{{Cite web|url=https://www.rosbalt.ru/moscow/2013/02/25/1098613.html|title=Остановкам не дали тепла|publisher=[[Росбалт]]|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.rosbalt.ru/moscow/2013/02/25/1098613.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/120631-obogrevateli|title=Остановки в Щукине оснастят обогревателями|date=2012-12-14|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.the-village.ru/village/city/city/120631-obogrevateli}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/news/541420|title=Столичные остановки хотят оснастить обогревателями|author=Маргарита Верховская|date=2012-12-13|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref> [[Файл:Максим_Кац_2012.jpg|альт=|мини|320x320пкс|Максим Кац Щукинодо болоһон Муниципальна Хуралай үеэр, 2012 он]] === Тверская дахи зогсоол === 2011 онһоо Москвада тротуар дээр зогсоолой тэмдэглэгээ бии боложо эхилһэн<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/interview/nm/s4807721.shtml|title=«Борьбы с автомобилистами мы не ведем»|publisher=[[Газета.Ru]]|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/situation/109063-parkovka-na-tverskoy|title=На тротуарах Тверской улицы разрешили парковку|date=2011-09-08|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302192514/https://www.the-village.ru/village/city/situation/109063-parkovka-na-tverskoy}}</ref> ба энэнэй дараа 2012 ондо Максим Кац, Илья Варламовой хамта [[Тверскаягай гудамжа|Тверскаягай гудамжада]] шэнжэлэлгэ хиижэ<ref>{{Cite web|url=https://city4people.ru/projects/posts/posts_83.html|title=Отчет по исследованию Тверской|publisher=city4people.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-12|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302010935/https://city4people.ru/projects/posts/posts_83.html}}</ref> Тверскаяда зогсожо байһан 340 автомашина хэрхэн үдэртөө 100,000 хүнэй гаралгада һаад хэжэ байгаа гү, али газарай ашаглагшадай 99% тротуарай гурбанай нэгые ашаглажа байгаа талаар буклет гаргаһан. Шэнжэлэлые [[Москвагай Правительство|мэрияда]] дамжуулан үгэһэнэй дараа зогсоолые хоримжолһон юм.<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/08/29/60919-probki-dostigli-potolka|title=Пробки достигли потолка|date=2014-08-29|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2012/10/18/tverskaya.html|title=Столичные власти запретили парковку на тротуарах Тверской|publisher=Российская газета|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/people/experience/112077-maksim-kats|title=Личный опыт: Зачем идти в муниципальный совет|date=2012-02-28|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302192517/https://www.the-village.ru/village/people/experience/112077-maksim-kats}}</ref> 2012 онһоо хойшо Москвагай правительство хото даяар тротуар дээр зогсоол хиихые хоригложо эхилһэн.<ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/articles/parkovki/21062013/19968|title=Власти запретили стоянку на тротуарах от "Пушкинской" до "Белорусской"|publisher=m24.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://odintsovo.info/news/?id=70721|title=В Одинцово ликвидирована стихийная парковка на тротуаре|date=20191110T102312+00|publisher=Одинцово-ИНФО|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.1108/err.1999.3.7.78.72|автор=Peggy Gaugy|заглавие=Operabase WWW Site9972Mike Gibb. Operabase WWW Site. Date of publication:. URL: http://www.operabase.com/|год=1999-07|издание=Electronic Resources Review|том=3|выпуск=7|страницы=78—79|issn=1364-5137|doi=10.1108/err.1999.3.7.78.72}}</ref> === Турникедууд === 2012 ондо Кац ба Варламов нар турникетэй ниитын тээбэридэ үзүүлхэ нүлөөлэлгын талаар шэнжэлэлгэ ябуулһан<ref>{{Cite web|url=https://city4people.ru/post/posts_194.html|title=Эксперимент с турникетами|publisher=city4people.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-12|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302010932/https://city4people.ru/post/posts_194.html}}</ref> ба үрэ дүниинь Москвагай олониитын тээбэри турникедтэй холбоотойгоор 15%-иар удаан ябадаг ба үргэнөөр хүгжэһэн оронуудта торгуули үлүү үрэ дүнтэй ажалладагые харюулһан юм.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://rg.ru/2013/02/14/proeazd.html|title=Мосгортранс: Турникеты обходятся Москве дешевле контролеров|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref> Максим Кацай дурадхалые транспортын департаментда эльгээһэн.<ref name=":3" /> 2018 ондо Москвада газар дээрэхи транспортдо турникедууд болюулһан.<ref>{{cite web|title=В наземном транспорте Москвы отменили турникеты|url=rg.ru/2018/09/01/reg-cfo/v-nazemnom-transporte-moskvy-otmenili-turnikety.html|publisher=Российская газета|date=1 сентября 2018}}</ref> === Метрогой схемэ === 2012 ондо "Хотын Түсэлнүүд" ба Максим Кац томилолгые туйлажа, [[Москвагай метро|Москвагай метрогой]] шугамай хамагай һайн схемын шэнэ нээлтэтэй конкурсай эмхидхэлгэдэ оролсоһон юм. 35 оролсогшодой дунда "[[Артемий Лебедевэй Студи|Артемий Лебедевэй студи]]" илагша болоһон юм.<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2013/01/31/metrogolos/|title=Картография для чайников|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2020-03-02|lang=ru}}</ref> === Москвадахи замай проектуудай эсэргүү Гадаадын экспертүүд === 2013 ондо Максим Кацай урилгаар АНУ, [[Норвеги]], [[Франци|Франциин]] транспортна экспертүүд, [[Вукан Вучик|Вукан Вучикые]] оруулалсаад Москвада ерэһэн. Экспертүүд Москвагай эрхэ баригшадта замай хоёр томо проектуудые ([[Ленинэй проспект (Москва)|Ленинэй проспектын]] шэнэдхэн байгуулга и [[Баруун-Хойто хордо|Баруун-Хойто хордын]] барилга) шүүмжэлжэ, шэнээр хаража үзэхые һанал болгобо, энэнь тэдэнэй бодолоор замай байдалые улам муудхаана гэжэ үзэһэн юм.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/123731-expert|title=Вукана Вучика пригласят оценить транспортные инициативы мэрии Москвы|date=2013-03-14|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.the-village.ru/village/city/city/123731-expert}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/realty/articles/2013/05/28/sovety_sobyaninu#cut|title=Ленинскому проспекту реконструкция не поможет|publisher=Ведомости|accessdate=2020-03-02}}</ref> [[Ленинэй проспект (Москва)|Ленинэй проспектын]] Проектые хойшолуулһан.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2239624|title=Власти Москвы отменили реконструкцию Ленинского проспекта|date=2013-07-23|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2020-03-02}}</ref> [[Файл:Максим_Кац_и_Вукан_Вучик_на_презентации_доклада.jpg|мини|Максим Кац ба [[Вучик, Вукан|Вукан Вучик]] Москвагай транспортна бодолгын талаар элидхэлэй танилсуулга дээр|альт=|320x320пкс]] === Триумфальна талмай === 2013 ондо Максим Кац Илья Варламовой хамта [[Триумфальна талмай|Триумфальна талмайда]] митинг хэжэ, талмайгые шэнэдхэн байгуулгын тендерэй дүные хүсэгүй болгожо, архитектурын нээлтэтэй конкурс дүүргэхые нэхэһэн. Тендерые сусалжа, нээлтэтэй конкурс соносхоһон.<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2014/02/21/triumfalnuyu-ploschad-zhdet-rekonstrukciya|title=Триумфальную площадь ждет реконструкция|publisher=Ведомости|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/public-space/137671-triumfalnaya|title=В Москве объявили конкурс на реконструкцию Триумфальной площади|date=2014-01-20|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302010932/https://www.the-village.ru/village/city/public-space/137671-triumfalnaya}}</ref> === Санкт-Петербургдахи Ябуулга === [[Файл:Katz Varlamov SPb 2014.jpg|thumb|Максим Кац ба [[Илья Варламов]] Санкт-Петербург дахи Хотын түсэлнүүдэй отделени нээхэ ёһолол дээри|320px]] 2014 ондо Кац [[Санкт-Петербург]] хотодо «Хотын түсэлнүүд»-эй филиалаа нээһэн.<ref>{{Cite web|url=http://novayagazeta.spb.ru/articles/9312/|title=Максим Кац: Если коммунист захочет посчитать троллейбусы, то бога ради|publisher=Новая Газета|accessdate=2020-03-02}}</ref> Санкт-Петербургдахи проектууд: * [[Невский проспект|Невский проспектын]] [https://city4people.ru/post/posts_159.html шэнжэлэлгэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208151501/https://city4people.ru/post/posts_159.html |date=2021-02-08 }} ба ябаган хүндэ зорюулагдаһан хэдэ хэдэн дурадхалай ниитэлэлгэ.<ref>{{Cite web|url=https://gazeta.spb.ru/1677402-0/|title=Пешеходная зона на Невском проспекте может появиться уже в августе этого года (фото) {{!}}|date=2014-07-07|publisher=GAZETA.SPb|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132710/https://gazeta.spb.ru/1677402-0/}}</ref> * [[Казаниин собор (Санкт-Петербург)|Казаниин Собор]], [[Конюшенная талмай]], эрьеын захын нютаг дэбисхэриие һайжаруулгын [https://spb.city4people.ru/project/kazanskiy проектуудай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132710/https://spb.city4people.ru/project/kazanskiy |date=2020-03-02 }} зохёолго.<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/news-city/342481-kats-varlamov-spb|title=Проект дня. Благоустройство трех петербургских пространств от Варламова и Каца|date=2019-02-25|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|lang=ru|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132708/https://www.the-village.ru/village/city/news-city/342481-kats-varlamov-spb}}</ref> * Фрунзенскын район ба Купчинодахи «краб-гарса»-ын асуудалай [https://city4people.ru/post/posts_244.html шэнжэлэлгэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819152221/https://city4people.ru/post/posts_244.html |date=2021-08-19 }} ба хүндэлэлгэ.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/infrastructure/172745-bolee-80-kupchintsev-vyskazalis-protiv-kraba-i-krevetki|title=Более 80 % купчинцев высказались против «краба» и «креветки»|date=2014-12-19|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|lang=ru|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132715/https://www.the-village.ru/village/city/infrastructure/172745-bolee-80-kupchintsev-vyskazalis-protiv-kraba-i-krevetki}}</ref> * Большая Морская гудамжые тактическа [[Хото шэнжэлэлгэ|урбанизм]] ашаглаха һаналтай [https://city4people.ru/post/posts_301.html шэнжэлэлгэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122130301/https://city4people.ru/post/posts_301.html |date=2022-01-22 }}, Нью-Йорк дахи [[Таймс-сквер|Таймс-скверые]] түлбэригүй [[Wi-Fi]] интернетдэ орохо, олониитын шэрээ ба һандали табиха замаар алдартай олониитын газар болгоһон арга.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/public-space/222331-b-morskaya|title=Социолог — о том, как превратить Большую Морскую в Таймс-сквер|date=2015-09-22|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|lang=ru|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132708/https://www.the-village.ru/village/city/public-space/222331-b-morskaya}}</ref> * Шпалерная гудамжые һайжаруулга проект.<ref>{{Cite web|url=https://paperpaper.ru/papernews/2016/05/12/shpalernaya|title=«Городские проекты» показали, как сделать Шпалерную улицу удобнее для пешеходов и водителей|publisher=«Бумага»|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132712/https://paperpaper.ru/papernews/2016/05/12/shpalernaya/}}</ref> «Хотын түсэлнүүд» һүниин автобусай хүдэлөөнэй шэнэ схемэ,<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/transport/233891-night|title=«Городские проекты» предложили новую схему движения ночных автобусов в Петербурге|date=2016-03-28|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|lang=ru|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132706/https://www.the-village.ru/village/city/transport/233891-night}}</ref> олониитын транспортын тарифай шэнэ гуримые һанал болгожо,<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/transport/249815-novye-tarify-transport|title=Предложение дня. Изменить систему тарифов в петербургском общественном транспорте|date=2016-11-08|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|lang=ru|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132710/https://www.the-village.ru/village/city/transport/249815-novye-tarify-transport}}</ref> трамвайн хүдэлөөные [[Литейный проспект]] руу бусаахые һанал болгобо.<ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2017/03/29/078/|title=«Городские проекты» предлагают вернуть трамвай на Литейный проспект|date=2017-03-29|publisher=www.fontanka.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref> 2019 ондо Кац, Варламов нара Петербургые хубилгаха онлайн-штабые ябуулһан,<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2019/02/25/149536-varlamov-i-kats-zapustili-shtab-prebrazheniya-peterburga-blogery-predlagayut-ostanovit-urbanisticheskoe-iznasilovanie-goroda|title=Варламов и Кац запустили «Штаб преображения Петербурга». Они предлагают остановить «урбанистическое изнасилование» города|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref name="автоссылка1" /> ба хотын гудамжа, сквер ба талмайгые хубилгаха арбан найман проектуудые һанал болгобо.<ref>{{Cite web|url=https://spb.city4people.ru/index|title=Штаб преображения Петербурга|publisher=spb.city4people.ru|accessdate=2020-03-02|lang=ru|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132711/https://spb.city4people.ru/index}}</ref> Эдэгээр проектуудые бэелүүлхын тулада Петербургшуудые [[2019 оной Санкт-Петербургын хотын һунгуули|хотын һунгуулида]] оролсохые уриба. Максим Санкт-Петербург хотын «Хотын түсэлүүд» ба «Яблоко» партиин һунгуулиин штабта томилогдоһон.<ref>{{Статья|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/4260961|заглавие=Максима Каца вычеркнут из списков|издание=Коммерсантъ}}</ref><ref name=":5">{{cite web|author=Владимир Хейфец|url=https://www.kommersant.ru/doc/4251384|title=Плод раздора|subtitle=Максима Каца могут вновь исключить из «Яблока» за «нанесение политического ущерба» партии|lang=ru|website=[[Коммерсантъ]]|date=2020-02-11|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200318051656/https://www.kommersant.ru/doc/4251384|archivedate=2020-03-18}}</ref> === Газар дээрэхи ба дорохи гарсын хоро === Кац 2014 ондо [[Газар дээрэхи ябаган хүнэй гарса|газар дээрэхи]] ба [[Газар дорохи ябаган хүнэй гарса|дорохи]] гарсануудай хорые харуулһан проектые эхилүүлһэн.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/143029-ssylki-dnya|title=Ссылки дня. Генератор ругательств из пьес Шекспира, интервью со Стоей и сайт ненависти к переходам|date=2014-04-23|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132711/https://www.the-village.ru/village/city/city/143029-ssylki-dnya}}</ref> Проектдо иимэ гарсануудые аюулгүй байдалые статистикын хубида баталаагүй домог гэжэ үзэдэг ба хүн зоной 30 %-иие эзэлдэг, хизаарлагдамал хүдэлөөнтэй хүнүүд гарса ашаглахадаа онсогой бэрхэшээлтэй ушардаг ба энэнь тэдэные замаар гаталхада хүргэдэг ба энэнь [[Хотын амидаралай оршон|хотын таарамжагүй оршоной]] байдалые бүтээдэг юм.<ref>{{Cite web|url=http://zebra.city4people.ru/|title=Сайт о вреде подземных переходов|publisher=zebra.city4people.ru|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200214210527/http://zebra.city4people.ru/}}</ref> === Троллейбусай хамгаалга === 2016 ондо Кац [[Москвагай троллейбус|москвагай троллейбусые]] хамгаалха мэдээсэлгын кампаниие эхилүүлһэн. Хэдэн һарын дотор москвагай оршон һуугшад 17 мянган оршон бэшэһэн тэмдэг энэ түхэлэй сахилгаан тээбэриин талые дэмжэжэ суглуулжээ.<ref>{{Cite news|accessdate=2020-03-01|last=Влас Мысько, Анастасия Леонтьева|website=БИЗНЕС Online|title=«Сегодня у Сергея Собянина день фейлов...»: Максим Кац «наехал» на электробусы КАМАЗа|url=https://www.business-gazeta.ru/article/394026%D0%92}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/10/09/783121-moskva|title=Москва напрасно отказывается от троллейбусов|publisher=Ведомости|lang=ru|accessdate=2020-03-01}}</ref> Гэбэшье мэрия троллейбусай шугамые бууруулхагүй гэжэ амалжа байһаншье, олон маршрутые бага багаар усадхажа, тэндэ [[Москвагай автобус|дизелиэр ябадаг автобуснуудые]] ябуулһан.<ref>{{Cite web|url=https://bzikoleaks.livejournal.com/52255.html|title=Ликсутов объявил о закрытии ещё 8 маршрутов троллейбуса|author=Пишет bzikoleaks2017-10-31 11:50:00 bzikoleaks bzikoleaks 2017-10-31 11:50:00|publisher=bzikoleaks.livejournal.com|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/situation-comment/255427-trolley|title=Кто и почему пытается спасти московские троллейбусы?|date=2017-01-27|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archivedate=2024-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240826054016/https://www.the-village.ru/city/situation-comment/255427-trolley}}</ref><ref name="newizv-3828">{{cite web|author=Сергей Мизеркин|url=https://newizv.ru/news/city/26-09-2017/smert-rogatym-kak-moskovskie-vlasti-izbavlyayutsya-ot-trolleybusov|title=Смерть «рогатым»! Как московские власти избавляются от троллейбусов|lang=ru|date=2017-09-26|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723205408/https://newizv.ru/news/city/26-09-2017/smert-rogatym-kak-moskovskie-vlasti-izbavlyayutsya-ot-trolleybusov|archivedate=2020-07-23}}</ref> 2020 оной 8 һарын 25-ай үдэр троллейбусай хүдэлөөные бүрин зогсожо, троллейбусай маршрутда автобус, [[Москвагай электробус|электробусые]] ябуулһан.<ref name="end">[https://www.interfax.ru/moscow/723124 Москва спустя 85 лет прекратила троллейбусное движение]</ref> === Электробусай шүүмжэлэл === Кац [[Троллейбус|троллейбусые]] орложо буй [[Электробус|электробусые]] нэбтэрүүлхэ шүүмжэлэлдэ оруулһан, удаахи шалтагаануудые тэмдэглэбэ: * маршрут дээр электробусиинь 50%-һаа дээшэ хугасаагаар хии һааталгада байха ёһотой (зарядилга ба техническэ хангалга), троллейбусда хии һааталга хэрэггүй; тиимэһээ адли хэмжээнэй пассажирда хангахын тулада хэрэгтэй электробусай тоонь хэрэгтэй троллейбусһаа шэнээнэй хоёр дахин ехэ байна; *электробусиинь зарядилгын тулада замай эсэсэй станци дээр маша ехэ зай шангалдаг ба энэнь хотын түб хэсэгтэ байрлаха замай эсэсэй станциудта илангаяа шухала юм; *дизель түлилгын системэтэй — тиихэдээ түлишэ шатаадаг ба электросетьһээ бүрин тэжээгдэдэг троллейбус шэнги [[Экологична автомашина|байгаали оршондо ээлтэй]] бэшэ юм; *электробус худалдажа абаха, заряд хэхэ станци худалдан абаха, хагсаралха ниитэ үнэнь троллейбус, контактын шугамай үнэһээ дабаһан; мүн контактын шугам али хэды бии болоһон ба шэнэдхэн һайжаруулгань эхинһээнь барихаһаа хамаагүй хямда юм. *бодото хэрэг дээр москвагай электробусууд ойро ойро эбдэрдэг ба эные конструкци ба үйлэдбэрилгын һайжаруулгаар һайжаржа магадгүй юм. Хуули засагай мэдүүлгэһээ илгаатайнь троллейбус электробусһаа хямда байдаг гэдэгые харуулһан [https://city4people.ru/post/chto-deshevle-trolleybus-ili-elektrobus.html шэнжэлэлгэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222115412/https://city4people.ru/post/chto-deshevle-trolleybus-ili-elektrobus.html |date=2020-02-22 }} хииһэн.<ref>{{Cite web|url=https://city4people.ru/post/chto-deshevle-trolleybus-ili-elektrobus.html|title=Что дешевле — троллейбус или электробус?|publisher=city4people.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222115412/https://city4people.ru/post/chto-deshevle-trolleybus-ili-elektrobus.html}}</ref> Максим электробусые мэрия троллейбусай тооные бууруулхада ашагладаг "PR оборонын шугам" гэжэ нэрлэжээ.<ref name=":02" /><ref>{{Cite web|url=https://www.business-gazeta.ru/article/394026|title=«Сегодня у Сергея Собянина день фейлов...»: Максим Кац «наехал» на электробусы КАМАЗа|author=Влас Мысько, Анастасия Леонтьева|publisher=БИЗНЕС Online|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.com/russia/16oct2018/ihtiandry.html|title=Москва собирается потратить полмиллиарда рублей на экскурсионные автобусы-"ихтиандры", пополнив парк "дорогих игрушек" вслед за электробусами|date=2018-10-16|publisher=NEWSru.com|accessdate=2020-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zelenograd.ru/otvet/elektrobus-zapustili-v-himkah/|title=Электробус запустили в Химках. Чем он лучше московского?|date=2018-12-03|publisher=Зеленоград.ру|accessdate=2020-03-02}}</ref> Алдартай урбанист [[Вукан Вучик]] энэ һаналтай һанал нэгэ байба.<ref>{{Cite web|url=https://og.ru/society/2018/10/11/99641|title=Известный урбанист назвал ошибкой решение властей Москвы заменить троллейбусы на электробусы|date=2018-10-11|publisher=Общая Газета|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132717/https://og.ru/society/2018/10/11/99641}}</ref> {{Цитата|Троллейбусые электробусаар һолихонь Москвада дахин зүбхэн дизель хүдэлгүүрүүд ябахада хүргэжэ, бидэ тэдэнэй утаанаар амисхалха болоно.|автор=Максим Кац}} === Харга дээрхи ноль гарзалалга === 2017 ондо Кац Швециин [[Vision Zero]] программын туршалгаһаа зоригжожо Ородой зам дээрхи наһа баралгые бууруулха зорилгоор "Ноль Үхэл" кампаниие ябуулжа эхилһэн.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/news-city/298232-zero-dead|title=«Городские проекты» запустили кампанию по снижению смертности в ДТП|date=2018-01-15|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132708/https://www.the-village.ru/village/city/news-city/298232-zero-dead}}</ref> 2019 ондо шэнжэлэлгэ хииһэнэй дараа жолоошо нарай хурдые ямаршье аргаар бууруулха гуримаар авариие бууруулха арга хэмжээнэй талаар [https://city4people.ru/post/snizhayte-skorost.html доклад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723033953/https://city4people.ru/post/snizhayte-skorost.html |date=2021-07-23 }} гаргажа, мэрия, замай сагдаа, мэргэжэлэй байгуулга, региональна ба холбооной парламентын депутатуудта тарааһан.<ref name="afisha-1568">{{cite web|author=Артем Герасименко|url=https://daily.afisha.ru/cities/14552-ravnenie-na-nol-pochemu-vse-govoryat-o-vazhnosti-vision-zero-no-nichego-ne-proishodit/|title=Равнение на ноль: почему все говорят о важности Vision Zero, но ничего не происходит|lang=ru|website=[[Афиша (журнал)|Афиша]]|date=2020-02-19|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200306025821/https://daily.afisha.ru/cities/14552-ravnenie-na-nol-pochemu-vse-govoryat-o-vazhnosti-vision-zero-no-nichego-ne-proishodit/|archivedate=2020-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://besedina.moscow/post/dva-goda-kampanii-nol-smertey.html|title=Два года кампании «Ноль Смертей»|publisher=besedina.moscow|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302132707/https://besedina.moscow/post/dva-goda-kampanii-nol-smertey.html}}</ref> 2020 оной 2 һарада Москвагай ЦОДД-ын ударидагшын орлогшо Артур Шахбазян "нолелой гарзалалга" концепци, Максим Кацай командын урагшань ябуулһан арга хэмжээ, түүнэй дотор хурда үлүүлһэн тохёолдолдо торгуулиин хэмжээные дээшэлэлгэ<ref name="afisha-1568" /> планые дуугардаг болгожо, холбооной түбшэндэ мүн хэлсэгдэжэ байһан.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200131/1564089817.html|title=В новом КоАП предложили увеличить штрафы за превышение скорости|date=20200131T0908+0300|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}</ref> === Олониитын компенсаци === 2021 оной 2 һарада Кацай командын бүтээһэн проект юм. Энэ түсэлые [[Алексей Навальные дэмжэхэ эсэргүүсэлэй жагсаал (2021)|Алексей Навальные дэмжэхэ эсэргүүсэлэй жагсаал]] дээрхи барилгатай холбогдуулан байгуулһан юм. Түсэлиинь эсэргүүсэлэй жагсаалда һаатуулагдаһан хүнүүдтэ туһалдаг юм. Кацай хүнүүд ба захигшада шууд һаатуулагшад руу торгуулиин мүнгө эльгэхэ ба Кац торгуулиин 150%-иин хэмжээндэ түлэхые һанал болгожо байба. Мүн, Каца хэлэһэнээр решёткын саана үнгэргэһэн (арестда) үдэр бүриин хубида тэрээр һаатуулагша бүридэ 4000 рубль түлэхөө мэдэгдэһэн. {{Цитата|«Энэнь һаатуулагдаһан хүнүүдые һаатуулдаг отделдэхи сагдаагай абадаг салинһаа 3 дахин ехэ юм. Энэ бол маша томо компенсаци»|автор=Максим Кац}} 2021 оной 3 һарын 14-дэ 1027 хүндэ туһаламжын зорилгоор 26.79 сая рубль суглуулһанай дараа Кац түсэлые хаажа байгаагаа мэдэгдэбэ.<ref>{{cite web|url=http://rureporter.com/news/50014|title=Максим Кац собрал более 26 млн рублей для задержанных в ходе митингов в поддержку Алексея Навального во время стрима в YouTube|publisher=Российский Репортёр|date=2021-03-15|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210314-maksim-kac-sobral-kompensacii|title=Максим Кац собрал "компенсации" для тысячи задержанных на митингах за Навального|publisher=Собеседник.ру|date=2021-03-15|lang=ru|accessdate=2021-07-22|archivedate=2021-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210315212009/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210314-maksim-kac-sobral-kompensacii}}</ref> == Улас түрын ябуулга == [[Файл:Maxim Katz reading resolution of the manifestation on Triumfalnaya square.jpg|мини|Максим Кац 2013 оной 11 һарын 28-да [[Хотын түсэлнүүд|Хотын түсэлнүүдһээ]] эмхидхэһэн Триумфальна талмайгые бодолгүй шэнэдхэн байгуулгые эсэргүүсэһэн митингын тогтоолые уншаба|альт=|320x320пкс]] Максим дэлхэйн янза бүриин хотонуудаар аялха үеэрээ урбанистика, [[Хотын түлэлблэлгэ|хотын түлэлблэлгын]] асуудалые һонирхожо, 2011 оной 11 һарада [[Ян Гейл|Ян Гейлэй]] хотын дизайн эрхилдэг фирмэдэ һургалгада үнгэрһэн.<ref>{{cite web|url=http://mn.ru/moscow/20120127/310522198.html|title=«Знаем как!» сделать Москву городом для людей|date=2012-01-27|publisher=mn.ru|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo9u7Yz?url=http://mn.ru/moscow/20120127/310522198.html|archivedate=2012-11-23|lang=ru}}</ref> Кацай хэлэһэнээр тэрээр покерэй бизнесһээ эдэбхигүй олзотой, мүнгэнэй һанал һонирходоггүй тула һайн дуранай үндэһэн дээри улас түрэ, ниитын ажал ябуулга эрхилдэг.<ref>{{Cite web|url=https://maxkatz.livejournal.com/66961.html|title=Обо мне|author=maxkatz|website=Кац предлагает победить|date=2012-02-28|accessdate=2020-07-17|lang=ru}}</ref> Хотын хүгжэлгын талаар бодолоо бэелүүлхые хүсэһэн Максим улас түрын ажал ябуулга эрхилхээр шиидэжэ, улас түрын карьерынхаа эхилэлгэ болгон «Яблоко» намһаа Щукиногой хотын суглаанай депутатуудые һунгаха һунгуулида оролсобо. Кацай һунгуулиин кампанида хэблэл мэдээсэлэй хэрэгсэлдэ ехээр анхарал татажа стандартна бэшэ агитациин хуудаһан нь олониитын сетьдэ ехэхэн ажиотаж тариһан.<ref name="rbc">{{cite web|url=http://www.rbcdaily.ru/2012/02/16/focus/562949982822113|title=Кандидат в депутаты Максим Кац: «Вся эта история с Facebook и с интервью мне не очень поможет» date=2012-02-16|publisher=РБК daily|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120218013844/http://www.rbcdaily.ru/2012/02/16/focus/562949982822113|archivedate=2012-02-18|lang=ru}}</ref> 2012 оной 3 һарын 4-дэ болоһон һунгуулиин үеэр Кац дүрбэдүгээр байра эзэлһэн нь<ref>{{cite web|url=http://www.moscow_city.vybory.izbirkom.ru/region/region/moscow_city?action=show&root=774077003&tvd=477407798395&vrn=477407798388&region=77&global=&sub_region=77&prver=0&pronetvd=null&vibid=477407798395&type=423|title=Официальные результаты выборов на сайте Мосгоризбиркома|accessdate=2022-01-22|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402102331/http://www.moscow_city.vybory.izbirkom.ru/region/region/moscow_city?action=show&root=774077003&tvd=477407798395&vrn=477407798388&region=77&global=&sub_region=77&prver=0&pronetvd=null&vibid=477407798395&type=423}}</ref> түүные хотын суглаанай депутатай тушаалаар хангаба.<ref>{{cite web|url=http://www.shukino.ru/Default.aspx?tabid=277|title=Избирательный округ №3|publisher=shukino.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo27LLe?url=http://www.shukino.ru/Default.aspx?tabid=277|archivedate=2012-11-23|accessdate=2012-10-26|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/politics/9183024/Max-Katz-Russia-elections.html|title=Poker champion Max Katz's win in Russian elections|author=Moritz Gathmann|date=2012-04-03|publisher=telegraph.co.uk|lang=en|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COoEJesD?url=http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/politics/9183024/Max-Katz-Russia-elections.html|archivedate=2012-11-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.championat.com/poker/news-1109256-maksim-kac-stal-deputatom.html|title=Максим Кац стал депутатом|date=2012-03-08|publisher=championat.com|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COoF1zTG?url=http://www.championat.com/poker/news-1109256-maksim-kac-stal-deputatom.html|archivedate=2012-11-23|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc-y/1890795|title="Новую главу российской политики будут писать многие"|date=2012-03-13|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2012-10-26|archiveurl=|archivedate=|lang=ru}}</ref> Максим Кац [[Оросдохи эсэргүүсэлэй хүдэлөөн (2011—2013)|һунгуулиин хуурмаг болголгые эсэргүүсэһэн жагсаалда]] оролсожо, 2012 оной 3 һарын 10-да болоһон жагсаалда үгэ хэлэһэнэй нэгэ байба.<ref>{{cite web|url=https://inosmi.ru/politic/20120312/187981717.html|title=Начало конца|author=Люсьен Ким|date=2012-03-12|publisher=ИноСМИ.ru|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COoKbhRX?url=https://inosmi.ru/politic/20120312/187981717.html|archivedate=2012-11-23|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rosbalt.ru/blogs/2012/03/12/956427.html|title=Революция детей|date=2012-03-12|publisher=Росбалт.RU|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COoO0ZE4?url=http://www.rosbalt.ru/blogs/2012/03/12/956427.html|archivedate=2012-11-23|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://f5.ru/mrtelepuzo/post/397200|title=Речь Максима Каца на Новом Арбате|date=2012-03-12|publisher=F5.RU|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COoQEgzC?url=http://f5.ru/mrtelepuzo/post/397200|archivedate=2012-11-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.forbes.ru/sobytiya/vlast/79954-poslednii-miting-reportazh-s-novogo-arbata|title=Последний митинг. Репортаж и фото с Нового Арбата|author=Михаил Левин|date=2012-03-10|publisher=www.forbes.ru|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COoRpcuB?url=http://www.forbes.ru/sobytiya/vlast/79954-poslednii-miting-reportazh-s-novogo-arbata|archivedate=2012-11-23|lang=ru}}</ref> Олониитые барилгын дараа тэрээр бусад политикэй хамта «Баригдаһан хүнүүдтэ туһалха Штаб» (хожом «Росузник» гэжэ нэрлэгдэһэн) нээһэн ба энэнь хүнэй эрхые хамгаалха проект ба зорилгонь жагсаалай дараа сагдаагай хэлтэс, тусхай приёмникда байгаа хүнүүдтэ, гол образаар адвокат хүлһэлхэ, туһалха зорилгоор хүрэнгэ хуряалга байба.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2012/07/23/defence/|title=Гражданская гвардия:"Лента.ру" изучила тех, кто защищает арестованных по "Болотному делу"|author=|date=2012-07-23|publisher=Лента.ру|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725000417/https://lenta.ru/articles/2012/07/23/defence/|archivedate=2012-07-25|lang=ru}}</ref> 2012 оной 12 һарада [[Оросой Оппозицын Хинаха Зүблэл|Оросой Оппозицын Хинаха Зүблэлэй]] гэшүүнээр һунгагдаһан.<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2050837|title=Итоги голосования в Координационный совет оппозиции|date=2012-10-22|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2012-10-26|archiveurl=|archivedate=|lang=ru}}</ref> 2013 оной 5 һарын 27-до Хинаха зүблэлһээ гарахаа зарлаба.<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2013/05/27/deputat-anons.html|title=Депутат Максим Кац вышел из Координационного совета оппозиции|date=2013-05-27|publisher=Российская газета|lang=ru}}</ref> 2013 оной 10 һарада тэрээр [[2014 оной Москвагай хотын думын һунгуули|2014 ондо]] [[Москвагай хотын дума|Москвагай хотын Думын]] депутатда баллотировалагдахада бэлэн байгаагаа зарлаба.<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2013/10/23_a_5720937.shtml Долгосрочный план взятия Москвы]</ref> Гурбан долоон хоногой дараа 5850 гар табилга суглуулһанай эсэсдэ 5-р һунгуулиин округта (Щукино, Хорошёво-Мнёвники, Филёвский парк дүүргэнүүд) кандидатаар регистрировалһэн. Кампани нь хүсэд хуби хүнүүдэй үргэлээр финансировалжа, 300 агитаторнууд хабаадалгаар ябуулагдажа байһан.<ref>{{Cite web|url=https://maxkatz.livejournal.com/333099.html|title=Фильм про выборы|date=2014-10-30|publisher=Кац предлагает победить|accessdate=2015-10-19|lang=ru}}</ref> Гэбэшье 2014 оной 9 һарын 14-дэ болоһон һунгуулида илалта байгуулжа бүтээгүй.<ref>{{cite news|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140915010303.shtml|title=Максим Кац признал поражение на выборах в Мосгордуму|date=2014-09-15|publisher=РБК|accessdate=2014-09-17|lang=ru}}</ref> Түүнэй баллотировалагдаһан 5-р округта Кац гурбадугаар байрада (һаналай 22,99 %) ороһон, харин [[Нэгэдэһэн Орос]] партиһаа баллотировалагдаһан Олег Сорока 32,55 % һанал абажа илалта байгуулһан.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.moscow_city.vybory.izbirkom.ru/region/region/moscow_city?action=show&root=772000408&tvd=27720001540226&vrn=27720001539308&region=77&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&vibid=27720001540226&type=423|title=Результаты выборов по одномандатному (многомандатному) округу №5. Выборы депутатов Московской городской Думы шестого созыва|publisher=ЦИК РФ|accessdate=2014-09-17|lang=ru|archivedate=2017-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223043215/http://www.moscow_city.vybory.izbirkom.ru/region/region/moscow_city?action=show&root=772000408&tvd=27720001540226&vrn=27720001539308&region=77&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&vibid=27720001540226&type=423}}</ref> Илагдаха болоһон шалтагаанаар Кац бага ерэлгэ ба «Яблоко» намһаа дэмжэлгэ абагүйтай холбоотой гэжэ нэрлэһэн. 2014 ондо [[Зүүн Украина дахи Зэбсэгтэ конфликт|Украинада болоһон событиин]] үеэр тэрээр «Антипропаганда — мэдээнэй анализ» проектые эхилүүлһэн ба үүнэй рамкада Оросой телевидениин мэдээнэй анализые янза бүриин интернет-площадкада байрлуулагдаха байба.<ref>{{cite web|url=https://www.the-village.ru/city/city/140785-maksim-kats-zapustil-proekt-antipropaganda|title=Максим Кац запустил проект «Антипропаганда»|author=Анна Волкова|date=2014-03-17|publisher=The Village|lang=ru|accessdate=2022-01-22|archivedate=2022-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122152246/https://www.the-village.ru/city/city/140785-maksim-kats-zapustil-proekt-antipropaganda}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenizdat.ru/articles/1120590/|title=Максим Кац: «Антипропаганда» стала слишком рутинной|author=Софья Сидорова|date=2014-05-16|publisher=Лениздат.ру|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140520124253/https://lenizdat.ru/articles/1120590/|archivedate=2014-05-20|lang=ru}}</ref> [[Борис Немцовой алалга|Борис Немцовой алалгын]] хойшо нэгэ һарын дараа, эрхэ баригшада [[Немцов хүүргэ|үхэһэн газар дахи мүнхэлэлгын газарые]] усадхаха шиидхэбэри гаргаһанай дараа тэрээр мүнхэлэлгын газарые һэргээн бодхоолгодо туһалжа, анханһаа усадхалгын дараа шууд нюураараа тэндэ сэсэг тээжэ ерэжэ, дараань, мүнхэлэлгын газарта волонтёр табихын тулада улас ороной хаанаһаашье алалгын газарта сэсэг захиха боломжотой, проект байгуулба.<ref>{{cite web|url=https://ovdinfo.org/articles/2019/02/23/istoriya-nemcova-mosta-cvety-napadeniya-zaderzhaniya-i-moroz|title=История «Немцова моста»: цветы, нападения, задержания и мороз|author=Алексей Полихович|date=2019-02-23|publisher=ОВД-инфо|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190615161958/https://ovdinfo.org/articles/2019/02/23/istoriya-nemcova-mosta-cvety-napadeniya-zaderzhaniya-i-moroz|archivedate=2019-06-15|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://vz.ru/politics/2015/4/2/737832.html|title=Оппозиция хочет монетизировать Немцова|author=Юрий Богданов|date=2015-04-02|publisher=«Взгляд»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150405225844/https://vz.ru/politics/2015/4/2/737832.html|archivedate=2015-04-05|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26360/3242857/|title=Цветы к месту убийства Немцова везут под отчет и по расписанию|author=Александр Бойко|date=2016-08-24|publisher=«Комсомольская правда»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170301161726/https://www.kp.ru/daily/26360/3242857/|archivedate=2017-03-01|lang=ru}}</ref> 2021 оной 2 һарын 3-да Кац, тэрэ болон түүнэй командынхан, сүүдэй шиидхэбэрээр ОХУ-ай КоАП тухай хуулиин 20.2-то зааһанай дагуу хуули буса хохидогшо болоһон хүнүүдтэ олониитын компенсаци олгохо [[Эрхэтэнэй эрхын түлөө Хүдэлөөн|хүнэй эрхые хамгаалха проектые]] нээхээр шиидэһэнээ зарлаба: арестын тохёолдолдо — үдэртэ 4000 рубль, торгуулиар ялалһан тохёолдолдо — торгуулиин дүнгын 150 % хэмжээндэ. Компенсациие Кац ба бусад ютуберуудэй ябуулһан [[Шууд эфир|стримүүдэй]] дараа һаатуулагдаһан хүнүүдтэ шууд шэлжүүлдэг.<ref>{{YouTube|bnCgZHR86Wk|Помощь задержанным и оштрафованным — общественные компенсации|logo=1}}. Максим Кац (03 февраля 2021).</ref> == YouTube-һубагдахи ажал ябуулга == 2020 оной 3 һарын 2-һоо 2021 оной 3 һарын 1-эй хоорондо һубаг 13,800-һаа 741,000 захигшатай болоһон.<ref>{{Cite web|url=https://socialblade.com/youtube/user/maxkatz1/monthly|title=Максим Кац's YouTube Stats (Summary Profile) - Social Blade Stats|website=socialblade.com|accessdate=2020-10-19}}</ref> 2020 оной 8 һарын 10-да [[2020 оной Беларусиин юрэнхылэгшын һунгуули|Беларусиин һунгуулиин]] дараа болоһон [[Беларусиин эсэргүүсэлэй жагсаал (2020—2021)|эсэргүүсэлэй жагсаалай]] талаар видео хиижэ эхилһэн. Максим «[[The Village]]» журналай Беларусь дахи филиалда үгэһэн интервьюдэ туһа бүринь 300,000-1 сая хүн үзэхэ видеогой тухай концепциие өөрөө гаргажа, улас түрын ябасые бусад уласуудтай жэшэхын тулада ([[Югослави]], [[Армени]], [[Урда Солонгос]], [[Эстони]]) тэрэ гадаадын экспертуудта хандаһан. 2020 оной 9 һарын 1-6-ай хоорондо Кац өөрынх нь хэлэһэнээр түүнэй YouTube-каналай статистикань [[Беларусь|Беларусиин]] харагшад нь 35 % (7 һарада 12 %) байба.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.me/village/city/city-interview/284461-max-kac|title=«Выходки Лукашенко нервируют его окружение»: Интервью с Максом Кацем, которого обожают все беларусы|website=[[The Village]] Беларусь|date=2020-09-08|accessdate=2020-09-20|lang=ru|archivedate=2020-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200921152757/https://www.the-village.me/village/city/city-interview/284461-max-kac}}</ref> == Библиографи == * {{книга |автор=Варламов И., Кац. М. |заглавие=100 советов мэру |издательство=Альпина нон-фикшн |год=2020 |страниц=464 |isbn=978-5-00139-255-2 }} * {{ книга |автор=Кац М. |заглавие=История новой России |издательство=Перо |год=2021 |страниц=336 |isbn=978-5-00189-808-5 }} == Зүүлтэ == [[Категори:Москвада түрэһэн]] [[Категори:Глазгогой ехэ һургуулиин выпускник]] [[Категори:Покерой мэргэжэлтэ наадашан]] [[Категория:Оросой Оппозицын Хинаха Зүблэлэй гэшүүн]] [[Категори:Москвагай муниципальна байгуулгын Депутат]] [[Категори:«Яблоко» намһаа гаргагдаһан]] [[Категория:Оросой Ютубер]] [[Категория:Оросой Урбанистууд]] [[Категория:Оросой Бизнес эрхилэгшэ]] [[Категория:Оросой олониитын ажаябуулагша]] [[Категория:21-р зуунай улас түрэшэ]] [[Категория:Википедист]] [[Категория:Оросой Либералууд]] <references responsive="" /> jhvxbh1w56ds6qqzl9m7mdsg5h6xc43