Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Амитан 0 3134 74717 71521 2026-06-20T10:48:59Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74717 wikitext text/x-wiki {{Таксон | color = pink | name = Амитад (''Animalia'') | image = Animal_diversity_October_2007.jpg | image_width = 250px | image_caption = Зурагай зүүн, дээдэ талаһаа: [[Австрали]]ин модоной ногоон [[мэлхэй]], [[Шара шубуу]], [[Шэбэрэй бар]], [[Европо|Европын]] сэсэрлэгэй [[абаахай]], [[Эмгэн хюмһан]], [[Тэнгис]]эй [[яһата мэлхэй]], [[Зүгы]], Сэнгэг уһанай [[загаһан]], [[Берберэй һармагшан]], [[Мяхашан загаһан]], [[Эрбээхэй]]. | domain = [[Эукариот]] | regnum = '''Амитанай аймаг''' | regnum_authority = ([[Карл Линней]], 1758) }} '''Амитад''' ({{lang-la|''Animalia''}} гү, али ''Metazoa'') гэдэгынь Амитанай [[Биологиин классификаци|аймагта]] хамаарха [[махабад|махабадай]] үндэһэн бүлэгые хэлэнэ. Амитаниинь олон [[эс|эстэй]], оршонтойгоо зохёоһон амидарха шадабаритай ба бусад [[махабад]], эсэбэл тэдыгээрэй зарим хэһэгээр хоололно. [[Мөөгэ]] шэнги амитад гетеротроф махабадууд, тодолон хэлэбэл автотроф махабадууд ([[фотосинтез]]дэ өөрөө органик бодос бүтээдэг) — [[ургамал|ургамалһаа]] ондоо юумэнь гэхэдэ бэлэн органик бодос эдеэдэг. Жиирэй яряанай хэлэндэ "Амитан" гэдэгтэ хүниие хамааруулдаггүй болобош, [[биологи|биологиин]] нэрэ томьёоной хубида [[Биологиин классификаци|Амитанай аймагай]] бүхэ түрэл, зүйл багтаха ушар [[хүн]] баһа багтана. == Хүгжэлэй түхэл == Үнэншэмөөр амитад 1—1,5 [[тэрбүм]] жэлэй саада тээ юрэ бусын заахан [[хлорофил]]гүй амёбоид мушхалаатай ({{lang-la|''flagellate''}}) эсээр гаралгаһан. Газарай амитад тэнгисэй, сэбэр уһанай амитадһаа эхи табигдаһаншье, зарим зүйлүүд уһанай аймагта бусажа ерээ. Амитад [[Дэлхэй]]дэ [[прокариот]] ({{lang-la|''Procaryota''}}), [[замаг]] ({{lang-la|''Algae''}}), [[мөөгэ]] ({{lang-la|''Algae''}}) һүүлдэ бии болоһон. Олон эстэй амитадай шарил (гэдэһэнэй хүндытэн - ''[[coelenterata]]'', [[хорхой]] - ''vermes'', тулюур [[хуби бэетэн]]дэ дүтын зүйлүүд) анхан хуушан кембриин эдиакариин үеын тунасада дайралдана (690—570 [[сая]] жэлэй саада тээ). [[Кембриин үе]]ын эхиндээ (570—490 [[сая]] жэлэй саада тээ) тэнгисэй минерализировагдаһан ([[ёбуун]]тай гү, али [[хитин]]тэй) гадаада яһатай [[нюргата]] болон [[нюргагүй]] олон бүлгэм — трилобидүүд ({{lang-la|''Trilobita''}}), брахиоподууд ({{lang-la|''Brachiopoda''}}), зөөлэн бэетэн ({{lang-la|''Mollusca''}}), археоциадууд ({{lang-la|''Archaeocyatha''}}) бии болобо. Кембриин эсэсдээ гадаада яһатай [[нюргата]] амитад (Cyclostomata — түхэреэн аматанай уг) мэдээжэ. [[Палеозой]]н [[силур үе]]дээ (445—400 [[сая]] жэлэй саада тээ) газарай [[ургамал]] бии бололго нэгэ сагта газарай элдэжэ эхилһэн: орой [[силур үе]]ын [[скорпион]]уудай түрүүшын зүйлүүд мэдээжэ, [[девон үе]]ын (400— 345 [[сая]] жэлэй саада тээ) эсэстэ түрүүшын газарай [[нюргата]] амитад — [[газар уһанай амитад]] — бии болобо. [[Карбон үе]]дээ (345—280 [[сая]] жэлэй саада тээ) газарда [[нюргагүй]] амитадай [[хорхой шумуул]] болон [[нюргата]] амитадай тулюур [[мүлхигшэд]] ба [[газар уһанай амитад]] булюу байба. [[Мезозой]]да ([[триасай үе|триас]], [[юрын үе|юра]] ба [[шохойн үе|шохой]]; 230—66 сая жэлэй саада тээ) мүлхигшэд булюу байба. [[Триасай үе]]ын (230— 195 сая жэлэй саада тээ) дунда хэһэгтэ [[үлэг гүрбэл]]үүд бии болоһон, эсэстээ — [[һүн тэжээлтэн|һүн тэжээлтэд]] бии болобо. [[Шубуун|Шубууд]] [[юрын үе|юрын]] эсэсэй (195—136 сая жэлэй саада тээ) үеһээ хойшо мэдэдэг. [[Шохойн үе]]ын (136—66 сая жэлэй саада тээ) эсэстээ [[нюргагүй]] амитадай, [[үлэг гүрбэл]]үүд оруулалсаад газарай болон тэнгисэй мүлхигшэдэй олон бүлгэмүүд үхэжэ дууһаба. == Биологиин ангилал == {{main|Биологиин классификаци}} [[Файл:AnimalsRelativeNumbers.png|мини|300px|Амитад аймагай зүйлнүүдэй дугаар]] Энэ классификацида амитадай 35 түхэлүүд байна. * [[Eumetazoa|Эуметазойн дэд аймаг]] ''гү, али'' ёһотой олон эстэй, ''Eumetazoa'' ** [[Coelenterata|Гэдэһэнэй хүндытэн]] ''гү, али'' радиата, ''Coelenterata'' гү, али ''Radiata'' *** [[Cnidaria|Книдариа]] ''гү, али'' хадхатан, ''Cnidaria'' (11 000 зүйлнүүд бэшэжэ харуулһан) *** [[Ctenophora|Һамтан]], ''Ctenophora'' (100 — 150 зүйлнүүд мэдэгдэһэн) ** ''[[Bilateria]]'' *** [[Protostomia|Эхин аматан]] (''Protostomia'') **** ''[[Acoelomorpha]]'' **** [[Ортонектида]], ''Orthonectida'' (30 зүйлнүүд оршом) **** [[Дициемида]], ''Dicyemida'' гү, али ''Rhombozoa'' **** [[Хабтагай хорхой]], ''Plathelmintes'' (25 000 зүйлнүүд оршом) **** [[Немертина]], ''Nemertina'' гү, али ''Nemertini'' (1000 зүйлнүүд оршом) **** [[Гастротриха|Гүзэн үрхигэр үһэтэй хорхой]] ''гү, али'' гастротриха, ''Gastrotricha'' (600 зүйлнүүд оршом) **** [[Гнатостомулида]], ''Gnathostomulida'' (100 зүйлнүүд оршом) **** ''[[Micrognathozoa]]'' (ганса зүйлтэй — ''[[Limnognathia maerski]]'') **** [[Ротифера]], ''Rotatoria'' гү, али ''Rotifera'' (1500 зүйлнүүд оршом) **** [[Акантоцефала|Хатуурта толгойтон]] ''гү, али'' акантоцефала, ''Acanthocephala'' (750 зүйлнүүд оршом) **** [[Цефалоринха|Хоншоор толгойтон]], ''Cephalorhyncha'' **** [[Энтопрокта|Дотордо хоргооһотон]], ''Entoprocta'' (150 зүйлнүүд оршом) **** [[Хилгааһан хорхой]] ''гү, али'' бодото түхэреэн хорхой, ''Nematoda'' (80 000 зүйлнүүд оршом бэшэгдэһэн, тухайламжаар нэгэ сая зүйлнүүд оршом байна) **** [[Нематоморфа|Үһэхэтэн]], ''Gordiacea'' гү, али ''Nematomorpha'' (320 зүйлнүүд оршом) **** [[Циклиофора]], ''Cycliophora'' (гурбан зүйлнүүд мэдэгдэһэн) **** [[Зөөлэн бэетэн]] ''гү, али'' моллюска, ''Mollusca'' (150 000 үлүү зүйлнүүд) **** [[Сипункулиды]], ''Sipunculida'' (144—320 зүйлнүүд оршом) **** [[Сахариг хорхой]], ''гү, али'' сахаригтан, ''гү, али'' аннелида, ''Annelida'' (12 000 үлүү зүйлнүүд) **** [[Эхиура]], ''Echiura'' (150 зүйлнүүд оршом) **** [[Тардиграда|Аргаар ябагтан]], ''Tardigrada'' (900 үлүү зүйлнүүд) **** [[Онихофора]] ''гү, али'' эхин амин һүбэтэн, ''Onichophora'' (100 зүйлнүүд оршом) **** [[Хуби бэетэн]], ''Arthropoda'': [[хорхой шумуул]]нууд (тухайламжаар 3 — 30 сая зүйлнүүд), [[аалза хэлбэритэн]] (100 000 зүйлнүүд оршом), [[хабшаахай хэлбэритэн]] (52 000 зүйлнүүд оршом) г. м. **** [[Форонида]], ''Phoronida'' (12 мэдэгдэһэн) **** [[Хүбхэтэн]], ''Bryozoa'' гү, али ''Ectoprocta'' (5000 зүйлнүүд оршом) **** [[Брахиопода|Хүл адхаалтан]] ''гү, али'' брахиопода, ''Brachiopoda'' (мүнөөнэй 280 зүйлнүүд оршом ба 30 000 үхэлһэн) *** [[Deuterostomia|Дахин аматан]] (''Deuterostomia'') **** [[Үүргэһэтэй арһатан]], ''Echinodermata'' (7000 зүйлнүүд оршом): [[далайн одон]]ууд (1600 зүйлнүүд оршом), [[далайн заряа]]нууд (940 зүйлнүүд оршом) г. м. **** [[Шэрхэлиг үргэтэн]], ''Chaetognatha'' (120 зүйлнүүд оршом) **** [[Хахад хүбшэтэн]], ''Hemichordata'' (около 100 видов) **** [[Хүбшэтэн]], ''Chordata'' (51 000 зүйлнүүд оршом): оролсуугаар [[һээр нюруутан]] (40 000 зүйлнүүд оршом; [[һүн тэжээлтэн]] (5400 зүйлнүүд оршом), [[шубуун|шубууд]] (9800 зүйлнүүд үлүү) г. м.)) * [[Prometazoa|Прометазойн дэд аймаг]] (''Prometazoa'') ** [[Хүбэн бэетэн]], ''Porifera'' гү, али ''Spongia'' (8000 зүйлнүүд оршом) ** [[Placozoa|Зуруул бэетэн]], ''Placozoa'' гү, али ''Mesenchymia'' (нэгэ зүйлтэй) [[File:Carolus Linnaeus (cleaned up version).jpg|thumb|upright|[[Карл Линней]], мүнөөнэй [[таксономи]]ин эсэгэ]] == Ангилалай түүхэ == [[Аристотель]] амиды дэлхэйе амитадта ба ургамалда хубаагдаһан ушар [[Карл Линней]] (Carl von Linné) тэрэнэй нэгэдэхи ангилалда мүр абаһан.<ref name=Linn1758>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |accessdate=22 September 2008 |language=Latin | archiveurl=http://web.archive.org/web/20081010032456/http://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archivedate=10 October 2008 |deadurl=no}}</ref> Түүнһээ хойшо биологишад хубиһалай харилсаае онсолон тэмдэглэжэ эхилээд байна, гэхэ эдэгээр бүлэгүүд шэг хизгаарлагдамал байна. Тухайлбал, микроскопична [[protozoa]] тэдэ шэлжэхэд ушарынь анха амитан гэжэ үзэдэг байһан, харин одоо тус тустань абажа үзэнэ. [[Карл Линней|Линнейн]] анханай хүтэлбэриин хубида мал [[хорхой]] (Vermes), [[хорхой шумуул]] (Insecta), [[загаһан]] (Pisces), [[газар уһанай амитан]] (Amphibia), шубуун (Aves), болон [[хүхэтэн]] (Һүн тэмжээлтэн, Mammalia) анги хубаагдадаг гурбан аймагуудай нэгэнь байһан юм. Бусад түрэл бүриин хэлбэринь илгажа байна байхад хойшо һүүлын дүрбэн бүхы нэгэ бүлэ, [[Хүбшэтэн]] (Chordata) орожо үзэнэ байна. Эхэ һурбалжаһаа эхэ үүдэбэриһээ өөр өөр байдаг хэдышье дээрэ дурдаһан жагсаалта, бүлэгэй одоогой бидэнэй ойлголтые илэрхийлдэг. == Зурагай сомог == === Гэрэй амитад === <center> <gallery> Lamb 09807-a.jpg|[[Хонин]] Goat family.jpg|[[Ямаан]] Koe in weiland bij Gorssel.JPG|[[Үхэр]] Pernod Al Ariba 0046b.jpg|[[Морин]] Bactrian Camel.jpg|[[Тэмээн]] </gallery> </center> === Зэрлиг амитад === <center> <gallery> File:Howlsnow.jpg|[[Шоно]] File:Vulpes vulpes sitting.jpg|[[Үнэгэн]] File:Medved mzoo.jpg|[[Баабгай]] File:Lion waiting in Namibia.jpg|[[Арсалан]] File:Elgportraet han (Alces alces).jpg|[[Хандагай]] File:Tigress_at_Jim_Corbett_National_Park.jpg|[[Бар]] ([[эреэн гүрөөhэн]]) File:Paozikun530.jpg|[[Гүрөөhэн]] File:Arctic Hare.jpg|[[Шандаган]] File:Elephas maximus (Bandipur).jpg|[[Заан]] </gallery> </center> == Холбооһон == {{commonscat|Animalia}} * [http://tolweb.org/ Tree of Life Project] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/index.html Animal Diversity Web] - [[University of Michigan]]'s database of animals, showing taxonomic classification, images, and other information. * [http://www.arkive.org ARKive]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427162729/http://www.arkive.org/ |date=2016-04-27 }} - multimedia database of worldwide endangered/protected species and common species of UK. * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=000DC8B8-EA15-137C-AA1583414B7F0000 Scientific American Magazine (December 2005 Issue) - Getting a Leg Up on Land] About the evolution of four-limbed animals from fish. == Ном зохёол == * Биологический энциклопедический словарь под редакцией М. С. Гилярова и др., {{М.}}, изд. Советская Энциклопедия, 1989. * Klaus Nielsen. ''Animal Evolution: Interrelationships of the Living Phyla'' (2nd edition). [[Oxford University Press]], 2001. * Knut Schmidt-Nielsen. ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. (5th edition). [[Cambridge University Press]], 1997. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Амитад| ]] 989ajzjyd7xwsheicunox6kolhvsp21 Загаһан 0 3251 74719 70859 2026-06-20T11:54:12Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74719 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = Загаһан (''Pisces'') |fossil_range = |image=Pieni 2 0139.jpg |image_width =250px |image_caption=Түрэл бүриин далайн загаһан |regnum=[[Амитан]] |phylum=[[Хүбшэтэн]] |classis= '''Загаһан (''Pisces'')''' |subdivision_ranks = Дэд анги |subdivision = * [[Туяа үдэтэ загаһан]] (''Actinopterygii'') * [[Мэнгээрһэтэ загаһан]] (''Chondrichthyes'') * † [[Акантода]] (''Acanthodii'') * † [[Плакодерма]] (''Placodermi'') | commons = Category:Fish | eol = 4656086 }} '''Загаhан''' ({{lang-la|''Pisces''}}) [[һээр нюруутан]]ай эртэнэй бүлэг болохо загаһаниинь 30000 оршом зүйлые багтааһан хамагай олон талада байдалаараа илгагдадаг. Загаһанай 10 % дабһангүй уһан дотор амидардаг. Загаһануудынь [[зангалай]]гаар амисхалдаг, уһан оршондо амидардаг [[хүйтэн шуһата амитад]] юм. Яһата загаһануудынь мэнгээрһэн [[араг яһан|араг яһатай]] загаһануудтай харисуулхад дэлэнхи олоные эзэлдэг. Яһата загаһануудынь далайн гүнһээ эхилээд [[гол мүрэн]], [[нуур]], тэрэ бүү хэлэн сөөрмын оршондошье амидардаг. Зарим зүйлнүүдынь дабһангүй болон дабһатай уһанай хоорондо шэлжэжэ байдаг. Эдэгээр загаһануудай [[араг яһан]]иинь кальцын фосфор хүшэлэй дабһаар бэхэжэһэн байдагаараа тэнгисэй амитад болохо [[абарга загаһан]]ууд (акулa, [[скат]]) зэргэ мэнгээрһэтэй загаһануудай араг яһанһаа илгаатай. Бүхы [[Дэлхэй]]дэ загаһанай ([[2013 он]]ой [[8 һарын 5|8 һарын 5 үдэртэ]]) 32 834 зүйлнүүд мэдээгдэдэг<ref name="EschmeyerFong">Eschmeyer W. N., Fong J. D. [http://research.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/SpeciesByFamily.asp Species by family/subfamily.] In: Catalog of Fishes. Electronic version accessed 6 August 2013.</ref>. Жэл бүри 300—500 оршом шэнэ зүйлнүүд бэшэгдэһэн юм. [[ОХУ|Россида]] 3000 тухай зүйлнүүд байдаг<ref>[http://www.zin.ru/projects/zooint_r/zi2.htm Высшие таксоны животных: данные о числе видов для России и всего мира (А. В. Неелов, 1995)]</ref>, энэ тоондо 280 зүйлнүүд дабһангүй уһан дотор амидардаг<ref>[http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?pre_fishes.html база данных «Позвоночные животные России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924125715/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?pre_fishes.html |date=2015-09-24 }}, см. также [[:ru:Список рыб пресных вод России]]</ref>. == Загаһанай анатоми == Загаһанай бэеын хэлбэринь түүнэй онсогой зуршалда даһан зохисоһон байдаг, жэшээнь ёроолой [[амитан]] болохо халпинь загаһан хабтагай хэлбэритэй. Дайшан аншан болохо сурхай загаһан шунгадаг мина шэнги хэлбэритэй. Загаһанай жэбэрнүүдынь залаха болон урагша хүдэлхэд туһална. Сээжын болон хэбэлэй хос жэбэрынь зайшалан ябахад туһалдаг бол харин нюруунай, һүбэнэй болон һүүлэй жэбрнүүд загаһанай бэеэ тэнсэбэритэй байлгахад нүлөөлдэг. Хосгүй һэлэлтэнь һүүлэй жэбэрүүдэй шэглэлтэ түлхэлтүүд болон үүнэтэй нэгэн зэргэ бэеэ хотойлгосной үрэ дүн. Загаһан өөрынхөө хүбэгжэ шэнжэ шанарые агаараар дүүргэһэн хүбэгжэ сэбэрүүнэй туһалалсаатайгаар зохисуулдаг. Бэеын дээрэхи хажуугай шугамынь уһанай урдагал, тэнгисэй ёроол болон янза бүриин объектуудай ойртожо буйе мэдэрдэг эрхэтэн юм. Загаһаниинь хамгаалалтын хайрһаар бүрхэгдэһэн нимгэн арһатай байдаг. Яһата загаһанууд жэжэгхэн бэе бэеэ даража бүрхэһэн яһан ялтаһууд бүхы арһатай. == Абарга загаһан == {{main|Абарга загаһан}} [[Файл:Tiburón.jpg|мини|слева|Абарга загаһанууд далайда хэдэн сая жэлээр ноёрхоһоор байна]] Томо сагаан акула загаһан 3-7 м ута, 1500 кг жэнтэй. Ангяан хэмээхэ абарга загаһан толгойтойгоо холбогдоһон сээжын хүсэрхэг жэгүүр хэлбэриин жэбрүүдтэй. Халиман [[абарга загаһан]] — [[Дэлхэй]] дээрэхи хамагай томо загаһан: тэрээр уһан доторхи эгээн жэжэг [[амитан]] [[ургамал]]ай [[махабад]]уудые ([[планктон]]) шүүхэ замаар хоололдог. Ангяан абарга загаһанай үнгэнь хүрээлэн буй оршондоо уудахад туһалдаг: зарим тиимэ загаһан хортой хатхуур хэлээр зэбһэглэгдэһэн байдаг. [[File:Lampanyctodes hectoris (Hector's lanternfish).svg|right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Загаhан</span>]] [[Абарга загаһан]]уудынь бараг 300 [[сая]] жэлэй туршада дүрсээ хубиргалгүй байһаар байгаа ба задгай тэнгистэ гайхалтай һэлдэг амитад. Маша хурса үнэрлэхүйтэй, өөртэнь үргэл болохо шуһан болон бусад бодосуудые хол зайнһаа мэдэрдэг. Зарим абарга загаһан ганса үндэгэ гаргадаг бол заримынь амида зулзага түрүүлхэньшье бии. Хэбэлэй тусгай жэбэр дотоодо үрэ тогтолтондо ашаглагддаг. Хатуурһан хайрһанһаа хүгжэһэн тэдэнэй шүдэн эрүүндээ байдаггүй. Абарга загаһаниинь өөртэ баригдаһан амитанаа бүхэлээрынь залгиха юмуу, эсэбэл хүсэрхэг эрүүгээрээ хэдэн хэһэг болгон таһашадаг. == Хоол тэжээл ба нүхэн үрэжэлгэ == Загаһаниинь [[ургамал]], [[планктон]] (уһан доторхи эгээн жэжэг амитан ургамалай организмууд) болон бусад загаһаар хоололдог. [[Аман]]ай байрлалиинь ехэбшэлэн тэдэгээрэй хоол унданай зуршалай үзүүлэлтэ болодог. Ехэнхи загаһанууд гадаада үрэ тогтолтотой. Эмэгшэн загаһан үндэгэн эсээ гаргадаг, харин эрэгшэниинь мүн тэрэ үеэр уһанда өөрын үрын шэнгэнээ гаргана. Үндэгэнэй тоонь загаһанай зүйлһээ шалтагаална. Сөөн тооной зүйл болохо [[гуппи]] /үрэ шүдэтэнэй багай жэжэгхэн загаһан/ болон зарим абарга загаһанууд амида зулзага түрүүлдэг. Үндэгэнь эмэгшэныхээ дотор үрэ тогтодог. Хамтарһан эрхэтэныхээ туһаламжатайгаар эрэгшэниинь оруулдаг. Түрэһэныхөө дараа залуу загаһанууд бараг лэ шууд бэе даан һэлэжэ шададаг. == Загаһанай нүүдэл ба шаталһан загаһан нэбтэрүүлэлгэ == Зарим загаһанууд дабһангүй болон дабһатай уһанай хоорондо амидаралай өөр оршон руу нүүдэлэлдэг. Яргай загаһан түрһээ сасахын тулада тэнгисһээ гол руу нүүдэг бол европын могой загаһан дабһангүй уһанһаа далай руу үржэлэй түлөө нүүдэг. Нэлээд хожом хоёр зүйлэй мальки загаһан аялалынхаа мүсэлигые дууһагахаар бусадаг байна. Нүүдэлдэ далангууд носотой һаад болодог. Одоо сагта энэхүү саадые дабаха боломжые загаһануудта олгоһон уһанай боолтын заршамаар ажалалдаг шаталһан загаһае нэбтэрүүлэлтые ашаглажа байна. == XXI зуун == Загаһан баригша хүлэг онгосын тусгай тороор загаһан барихань маша үрэ дүнтэй, ушарынь зарим зүйлнүүд (май, сардин) хэдэн сая бүхы субаа үүдхэдэг. [[Дэлхэй]]дэ үдэр бүри 140 [[сая]] тонно загаһан баридаг. Үлүүдэл агнуур хэхэнь загаһанай үржэлые мэдэгдэхүйсэ бууруулхад хүргэдэг. == Ангилал == [[Файл:Goldfish.jpg|thumb|right|250px|[[Алтан загаһан]]]] * Загаһан (''Pisces'') ** Анги [[Хуягтай загаһан]] буюу плакодерма (''Placodermi'') † ** Анги [[Мэнгээрһэтэ загаһан]] (''Chondrichthyes'') ** Анги [[Акантода]] (''Acanthodii'') † ** Анги [[Яһата загаһан]] (''Osteichthyes'') *** Дэд анги [[Туяа үдэтэ загаһан]] (''Actinopterygii'') *** Дэд анги [[Һэлюур үдэтэ загаһан]] (''Sarcopterygii'') **** Дээдэ баг [[Сарбуу үдэтэ загаһан]] (''Crossopterygii'') **** Дээдэ баг [[Хоёр амисхалта загаһан]] (''Dipnoi'') == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Ном зохёол == * ''Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 4. Часть первая. (Рыбы)''. Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. М. Просвещение, 1971. 656 стр. * Павлов Д. А. ''Морфологическая изменчивость в раннем онтогенезе костистых рыб'' — М.: ГЕОС, 2007. — 262 с. * Павлов Д. С., Лупандин А. И., Костин В. В. ''Механизмы покатной миграции молоди речных рыб'' — М.: Наука, 2007. — 212 с. * Попов П. А. ''Рыбы Сибири: распространение, экология, вылов'' — Новосибирск, 2007. — 525 с. * Баклашова Т. А. ''Ихтиология'' — М.: Пищевая пром-сть, 1980. — 324 с. == Холбооһон == <!-- === Ссылки на сайты === =================================================== =================================================== Википедия не является площадкой для раскрутки сайтов Пожалуйста, не добавляйте в Википедию ссылки на коммерческие или свои собственные сайты с целью их рекламы, раскрутки или повышения индекса цитируемости (обратите внимание, что все внешние ссылки автоматически получают атрибут nofollow и для так называемого «продвижения» бесполезны). Википедия не является площадкой для размещения рекламы или коллекцией ссылок (см. Википедия: Внешние ссылки, Википедия: СПАМ, Википедия: Чем не является Википедия). Учтите, что ссылки, добавленные вами в статьи с этой целью и не несущие пользы читателю статьи, будут удалены. Тем не менее, мы рады приветствовать вас на нашем проекте, где вы можете внести свой вклад в создание энциклопедии. Данный шаблон-предупреждение предназначен для тех случаев, когда раздел «Ссылки» в статье постоянно захламляют ссылками на сайты, либо не соответствующие теме статьи (например, в статье о городе ставят ссылки на сайты коммерческих фирм, ночных клубов, отделений политических партий и т. д.), либо не соответствующие критериям значимости (например, неофициальные сайты о какой-нибудь известной киноактрисе, которых может набраться не одна сотня). =================================================== =================================================== --> {{commonscat|Fish}} * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D1%8B%20(%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B5)|title=Рыбы}} * [http://fishbase.org/home.htm FishBase // WorldFish Center] — БД по рыбам мира (на декабрь 2006 — 29600 видов, 222490 народных названия, 43600 изображения, 39200 ссылок) * [http://db.angfa.org.au/ ANGFA] – Illustrated database of freshwater fishes of Australia and New Guinea * [http://www.fischinfos.de/ Fischinfos.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130234923/http://fischinfos.de/ |date=2011-11-30 }} – Illustrated database of the freshwater fishes of Germany {{de icon}} * [http://www.fishbase.org/ FishBase online] – Comprehensive database with information on over 29,000 fish species * [http://fishdata.siu.edu/ Fisheries and Illinois Aquaculture Center]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218211743/http://fishdata.siu.edu/ |date=2015-02-18 }} – Data outlet for fisheries and aquaculture research center in the central US * [http://www.poppe-images.com/ Philippines Fishes] – Database with thousands of Philippine Fishes photographed in natural habitat * [http://www.nativefish.org/ The Native Fish Conservancy] – Conservation and study of North American freshwater fishes * [http://www.fao.org/fi/website/FIRetrieveAction.do?dom=topic&fid=2888 United Nation] – Fisheries and Aquaculture Department: Fish and seafood utilization * [http://content.lib.washington.edu/cgi-bin/queryresults.exe?CISOOP=adv&CISORESTMP=%2Fsite-templates%2Fsearch_results-sub.html&CISOVIEWTMP=%2Fsite-templates%2Fitem_viewer.html&CISOMODE=thumb&CISOGRID=thumbnail%2CA%2C1%3Btitle%2CA%2C1%3Bsubjec%2CA%2C0%3Bdescri%2C200%2C0%3B0%2CA%2C0%3B10&CISOBIB=title%2CA%2C1%2CN%3Bsubjec%2CA%2C0%2CN%3Bdescri%2CK%2C0%2CN%3B0%2CA%2C0%2CN%3B0%2CA%2C0%2CN%3B10&CISOTHUMB=3%2C5&CISOTITLE=10&CISOPARM=%2Ffishimages%3Asubjec%3Afish&x=20&y=1 University of Washington Libraries Digital Collections]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Digital collection of freshwater and marine fish images {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Загаhад| ]] 4xhknpsudaqhyren6wzu6xh6s0wuz3y Азербайджан 0 4435 74716 74163 2026-06-20T10:40:27Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74716 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ = '''Бүгэдэ Найрамдаха Азербайджан Улас''' |уугуул_нэрэ = <small>Azərbaycan Respublikası '''(азербайжанаар)'''</small> |богони_нэрэ = Азербайджан |һүлдын_зураг = Coat of arms of Azerbaijan.svg |тугай_зураг = Flag of Azerbaijan.svg |түрын_уряа = |түрын_дуулал = [[Азербайджан хэлэн|азе.]] "Azərbaycan marşı" → «[[Азербайджанай марш]]»<br><center>[[File:National Anthem of the Republic of Azerbaijan instrumental.ogg]]</center> <!-- |Аудио=--> |засаглалай_хэлбэри = [[Бүгэдэ найрамдаха улас|Бүгэдэ найрамдаха засагтай]] [[арадшалал]] |газарай_зураг = Azerbaijan (orthographic projection).png |map_caption = Азербайджанай байгаа газар |ниислэл_хото = [[Файл:Coat of arms of Baku.svg|13px]] [[Баку]] |хамагай_томо_хото = [[Файл:Coat of arms of Baku.svg|13px]] [[Баку]] |албан_ёһоной_хэлэн = [[Азербайджан хэлэн]] |үндэһэ_язгуур =91.6% - [[Азербайджанууд|Азербайджан үндэһэтэн]]<br />2.2% - [[Лезги яһатан]]<br />1.8% - [[Ородууд|Ород үндэһэтэн]]<br />1.1% - [[Армени үндэһэтэн]]<br />3.3% - бусад арад түмэн |үндэһэ_язгуур_он = 1999 |тэргүүнэй_класс1 = Юрэнхылэгшэ |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Ильхам Алиев]] |тэргүүнэй_класс2 = Юрэнхы сайд |тэргүүнэй_нэрэ2 = Артур Расизаде |хуули_тогтоогшо =Милли Мажлис →<br />«Үндэһэнэй Хурал» |дээдэ_танхим = |доодо_танхим = |түүхэн_утга = Түүхэ |түүхэн_огноо1 =1135 он |түүхэн_үйл1 =Атабегай улас байгуулга |түүхэн_огноо2 =[[1920]]-[[4 һарын 28|04-28]] |түүхэн_үйл2 =[[ЗСБН Азербайджан улас]] байгуулагдаһан |түүхэн_огноо3 =[[1991]]-[[10 һарын 18|10-18]] |түүхэн_үйл3 =[[Зүблэлтэ Холбоо]]һоо сүлөөрэлгэ |газар_нютаг_км2 =86,600 |нютагай_талбайгаархи_эрэмбэ_дэс =113 |уһанай_процент = 1.6 % |хүн_амай_тоосоо = 9,165,000<ref name="хүнам">[http://www.azstat.org/press_reliz.php?id=996 ''11 July – The International Population Day'', The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011, retrieved 12 July 2011]</ref> |хүн_ам_тооцоолсон_он =2011 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =89 |хүн_амын_тооллого =7,953,438 |хүн_ам_тоолсон_он =1999 |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор = |хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 =105.8 |хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс =103 |хүн_ам_тооцоолсон_он = 2011 |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс =95 |хүн_амын_тооллого =7,452,075 |ДНБ_ХАЧ =[[Америк доллар|$]]94.318 тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=912&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=45&pr.y=0 |title=Azerbaijan:Report for Selected Countries and Subjects|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 12, 2011}}</ref> |ДНБ_ХАЧ_он =2011 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ = |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд =$10,340<ref name=imf2/> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ = |ДНБ_нэрлэсэн =$72.189 тэрбум<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_он =2011 |ДНБ_нэрлэсэн_эрэмбэ = |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд =$7,914<ref name=imf2/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ = |ХТББИ =36.5<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Distribution of family income – Gini index|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=September 1, 2009|archivedate=May 13, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}</ref> |Илтгэлцүүр_он =2001 |Илтгэлцүүр_ангилал =<span style="color:#fc0;">дундажа</span> |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ ={{increase}} 0.713<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete_reprint.pdf|title=Human Development Report 2010|year=2010|publisher=United Nations|accessdate=4 November 2010}}</ref> |ХХИ_он =2010 |ХХИ_ангилал =<span style="color:#090;">һайн</span> |ХХИ_эрэмбэ =67 |мүнгэн_тэмдэгтэ = [[Азербайжанай манат]] |мүнгэн_тэмдэгтэ_код = AZN |сагай_бүһэ = Азербайжаны саг | utc_offset = +4 | зуны_цагийн_бүсийн_нэр = | utc_offset_DST = +5 |интернет_домэйн =[[.az]] |телефоной_код =+994 |зүүлтэ = }} '''Азербайджан''' ({{mongolUnicode|ᠠᠽᠸᠷᠪᠠᠶᠢᠵᠠᠨ|h}}; {{lang-az|Azərbaycan}}) — [[Каспиин тэнгис]]эй эрьеын, [[Кавказ]]ай гэхэ тодотголтой [[бүрин эрхэтэ улас]] [[Ази]]ин орон. Албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Азербайджан Улас''' ({{lang-az|Azərbaycan Respublikası}}) гэнэ. Угиинь [[Баруун Ази]]инхи<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|title=UN classification of world regions|first=UN classification of world regions|author=UN|accessdate=2012-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417070721/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|archivedate=2010-04-17}}</ref>, арай өөрөөр бодобол [[Зүүн Европо]]ынхи гэжэ баһа хэлэжэ болоно.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/azerbaijan|title=Definition of AZERBAIJAN|quote=independent country W Asia & SE Europe bordering on Caspian Sea|accessdate=2012-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525015950/http://www.merriam-webster.com/dictionary/azerbaijan|archivedate=2012-05-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html|title=AZERBAIJAN|author=CIA|quote=Southwestern Asia, bordering the Caspian Sea, between Iran and Russia, with a small European portion north of the Caucasus range|accessdate=2012-04-18|archivedate=2009-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090610081951/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AJ.html}}</ref> Яг Азербайджан, өөртөө засах [[Нахчыван]] гэхэ хоёр салангид газартай. Энэ хоёрыг Армены нутаг зааглаж байдаг. Яг Азербайджаниинь [[Армени]] (566 км), [[Гүрж]] (322 км), [[ОХУ]] ([[Дагестан]]аар, 284 км), [[Иран]] (432 км) дүрбэн уластай, Нахчиваниинь [[Иран]], Армени, үлэ ялиг зайгаар (9 км) [[Турк]]тай тус тус хилэ залгана. Яг Азербайджан зүүншэ [[Каспиин тэнгис|Каспи]] (эрьеын утань 713 км) хүрэдэг. Азербайджанда [[Кавказ]]ай уулархаг газар, [[Каспиин тэнгис]]эй нама доро газар, энэ хоёрын дундаха тэгшэ тала газар гэһэн гурбан янза байса ажаглагдадаг. [[Орос]]той хилэлхэ зурбаһанаа байха [[Ехэ Кавказ]]ай нюруунай [[Базардүзү уула]] (4,466 м) хамагай үндэр, эсэргээр Каспиин тэнгисэй эрьедэ (-28 м) хамагай набтар сэг байна гэжэ тоосоолбо. Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхэйдэ 113-р томо) нютагтай Азербайджанда 2011 ондо 9.1 сая (дэлхэйдэ 89-р олон) хүн ажа түрэн һуужа байна.<ref name="хүнам">[http://www.azstat.org/press_reliz.php?id=996 ''11 July – The International Population Day'', The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011, retrieved 12 July 2011]</ref> Энэнь нэгэжэ км²-т 105.8 хүн (дэлхэйдэ 103-р шигүү) оногдожо байна гэһэн үгэ. 2009 оной байдалаар хүн зоной олонхи 91.6%-иие [[Азербайджан үндэһэтэн]] бүрдүүлжэ байна.<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/AZ_1.shtml The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.]</ref> Тэдэ [[Түрэг хэлэнэй бүлэг|Түрэг һалбариин]] [[Огуз хэлэнүүд|Огуз]] бүлэгэй [[Азербайджан хэлэн|хэлэн яряатай]] болохоор [[Турк үндэһэтэн|Турк]], [[Туркмен үндэһэтэн|Туркмен]]тэй арай ойро хамаатан болодог. == Газарзүй == Азербайжанынь дарааха улсуудтай хил залгана (сагай зүүнэй эсрэгээр, баруун-хойто зүгhөө зүүн-үмэнэдэ зүг рүү): [[Оросой холбоото улас]]. == Хотонууд == Ниислэл хото — [[Баку]]. Нэгэдэмэл түрын байгууламжатай Азербайджан уласай нютаг дэбисхэр үндэһэн 59 [[аймаг]] (rayon, «район»), эдэгээр аймагһаа гадуур 10 [[хото]] (şəhər) болон салангид оршоһон [[Нахчыван орон]] гээд нэрэ бүхы 70 нютагһаа бүрдэнэ. Саашалбал аймагууд дотороо 2698 [[һуурин газар]] (bələdiyyə), хотууд дотороо дүүргэ (şəhər rayon) болож хубаагддаг. Харамһалтайнь [[Уулын-Карабах орон|Уулын-Карабах]] 12 нютагай абаад тусгаарлашахаһан. [[Файл:Map-Azerbaijan-1991-2009.jpg|thumb|right|300px|[[2009]]]] {| class="wikitable" |- ! Буряад <br />нэрэ !! Азербайджан<br />нэрэ !! хун ама <br />мян. хун. (2011) !! Хото !! Комм. |- class="bright" | [[Агдам (город)|Агдам]] || Ağdam || … || 1741 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Акна'' |- class="bright" | [[Мардакерт|Агдере]] || Ağdərə || … || 1985 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Мардакерт'' |- | [[Агдаш]] || Ağdaş || 29,4 || XVI век || |- | [[Агджабеди]] || Ağcabədi || 39,2 || 1962 || |- | [[Аджигабул]] || Hacıqabul || 25,5 || 1938 || 1991 — ''Кази-Магомед'' |- | [[Акстафа (город)|Акстафа]] || Ağstafa || 12,4 || 1941 || |- | [[Астара (Азербайджан)|Астара]] || Astara || 16,7 || 1945 || |- | [[Ахсу]] || Ağsu || 20,1 || 1967 || |- | '''[[Баку]]''' || Bakı || 2092,4<ref>В том числе собственно Баку, без подчинённых посёлков — 1166,9 тыс. чел. (2011)</ref> || III век || Ниислэл хото |- | [[Барда (город)|Барда]] || Bərdə || 38,1 || 1948 || |- | [[Бейлаган]] || Beyləqan || 15,4 || 1966 || 1989 — ''Ждановск'' |- | [[Белоканы]] || Balakən || 9,4 || 1968 || |- | [[Билясувар]] || Biləsuvar || 20,6 || 1966 || 1991 — ''Пушкино'' |- | [[Габала]] || Qəbələ || 12,6 || 1973 || 1991 — ''Куткашен'' |- | [[Геокчай]] || Göyçay || 35,9 || 1916 || |- | [[Геранбой]] || Goranboy || 6,8 || 1966 || 1991 — ''Касум-Исмаилов'' |- | [[Гёйгёль]] || Göygöl || 17,5 || 1938 || До 1938 — ''Еленендорф'' <br />1938—2008 — ''Ханлар'' |- | [[Гёйтепе]] || Göytəpə || 13,9 || 1967 || До 1992 — ''Пришиб'' |- | [[Гобустан]] || Qobustan || 7,9 || 2008 || |- | [[Горадиз]] || Horadiz || 7,1 || 2007 || |- | [[Гянджа]] || Gəncə || 315,9 || VII век || В 1804—1918 — ''Елисаветполь'' <br />1935—1989 — ''Кировабад'' |- | [[Далимамедли]] || Dəliməmmədli || 5,1 || 1991 || |- | [[Дашкесан]] || Daşkəsən || 10,7 || 1948 || |- | [[Джалилабад]] || Cəlilabad || 43,0 || 1952 || До 1967 — ''Астрахан-Базар'' |- class="bright" | [[Джебраил]] || Cəbrayıl || … || 1980 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Джракан'' |- | [[Джульфа (Азербайджан)|Джульфа]] || Culfa || 12,3 || 1948 || |- | [[Евлах]] || Yevlax || 58,3 || 1938 || |- | [[Закаталы]] || Zaqatala || 20,9 || 1840 || |- class="bright" | [[Зангелан]] || Zəngilan || … || 1967 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Ковсакан'' |- | [[Зардоб]] || Zərdab || 10,4 || 1968 || |- | [[Имишли]] || İmişli || 33,0 || 1960 || |- | [[Исмаиллы]] || İsmayıllı || 15,2 || 1967 || |- | [[Казах (город)|Казах]] || Qazax || 21,0 || 1909 || 1939—1959 — ''Новая Акстафа'' |- | [[Кахи]] || Qax || 12,5 || 1967 || |- | [[Кедабек]] || Gədəbəy || 10,6 || 1990 || |- class="bright" | [[Кельбаджар]] || Kəlbəcər || … || 1980 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Карвачар'' |- | [[Куба (город)|Куба]] || Quba || 23,9 || XVIII век || |- class="bright" | [[Кубатлы]] || Qubadlı || … || 1990 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Санасар'' |- | [[Кусары]] || Qusar || 16,8 || 1938 || |- | [[Кюрдамир]] || Kürdəmir || 18,2 || 1938 || |- class="bright" | [[Лачин]] || Laçın || … || 1923 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Бердзор'' <br />1926 — ''Абдаляр'' |- | [[Ленкорань]] || Lənkəran || 50,5 || XVIII век || |- | [[Лерик]] || Lerik || 7,5 || 2008 || |- | [[Лиман (Азербайджан)|Лиман]] || Liman || 10,8 || 1971 || 1999 — ''Порт-Ильич'' |- | [[Масаллы]] || Masallı || 9,2 || 1960 || |- | [[Мингечаур]] || Mingəçevir || 97,8 || 1948 || |- | [[Нафталан]] || Naftalan || 7,9 || 1967 || |- | [[Нахичевань]] || Naxçıvan || 72,7 || IV век || |- | [[Нефтечала]] || Neftçala || 20,8 || 1959 || |- | [[Огуз (город)|Огуз]] || Oğuz || 7,0 || 1968 || 1991 — ''Варташен'' |- | [[Ордубад]] || Ordubad || 10,2 || XII век || |- | [[Саатлы]] || Saatlı || 17,8 || 1971 || |- | [[Сабирабад]] || Sabirabad || 28,6 || 1935 || 1931 — ''Петропавловка'' |- | [[Сальяны]] || Salyan || 36,7 || 1916 || |- | [[Самух]] || Samux || 9,1 || 2008 || 2008 — ''Набиагалы'' |- | [[Сиазань]] || Siyəzən || 24,1 || 1954 || 1954 — ''Кызыл-Бурун'' |- | [[Сумгаит]] || Sumqayıt || 280,9 || 1949 || |- | [[Тауз]] || Tovuz || 13,6 || 1947 || 1930— ''Траубенфельд'' |- | [[Тертер (город)|Тертер]] || Tərtər || 19,7 || 1949 || 1949—1991 — ''Мир-Башир'' |- | [[Уджары]] || Ucar || 17,0 || 1941 || |- class="bright" | [[Физули (город)|Физули]] || Füzuli || … || 1827 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Варанда'' <br />1959 — ''Карягино'' |- class="bright" | [[Степанакерт|Ханкенди]] || Xankəndi || … || 1923 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Степанакерт'' |- | [[Хачмас]] || Xaçmaz || 39,5 || 1938 || |- class="bright" | [[Мартуни (Нагорный Карабах)|Ходжавенд]] || Xocavənd || … || 1985 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Мартуни'' |- class="bright" | [[Ходжалы (город)|Ходжалы]] || Xocalı || … || 1990 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Иванян'' |- | [[Худат]] || Xudat || 15,7 || 1950 || |- | [[Хызы]] || Xızı || 1,3 || 2008 || |- | [[Хырдалан]] || Xırdalan || 92,7 || 2006 || |- | [[Шабран (город)|Шабран]] || Şabran || 23,0 || 1961 || 2010 — ''Дивичи'' |- | [[Шамкир]] || Şəmkir || 38,5 || 1944 || 1991 — ''Шамхор'' |- | [[Шарур]] || Şərur || 6,7 || 1981 || 1991 — ''Ильичёвск'' |- | [[Шахбуз]] || Şahbuz || 3,1 || 2007 || |- | [[Шеки]] || Şəki || 63,5 || 1840 || 1968 — ''Нуха'' |- | [[Шемаха]] || Şamaxı || 36,3 || VI век || |- | [[Ширван (город)|Ширван]] || Şirvan || 73,9 || 1954 || 1954 — ''Зубовка'' <br />1954—2008 — ''Али-Байрамлы'' |- class="bright" | [[Шуша]] || Şuşa || … || 1752 || [[Нагорно-Карабахская Республика]] — ''Шуши'' |- | [[Ярдымлы (город)|Ярдымлы]] || Yardımlı || 6,7 || 2008 || |} == Арадшалал == == Уласууд == == Яһатанууд == == Мүн үзэхэ == * [[Ород хэлэн]] * [[Ородууд]] * [[Оросой холбоото уласай холбооной тойрогууд]] * [[Оросой холбоото уласай нютаг можоэнүүд]] == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commons|Azerbaijan|Азербайжан}} * [http://www.azerbaijan.az/ Сайт об Азербайджане] * [http://www.tammby.narod.ru/azerbaidjan.htm Официальные сайты органов власти и организаций Азербайджана] * [http://www.azeri.ru/az/history/ История Азербайджана] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610081951/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AJ.html |date=2009-06-10 }} {{ref-en}} * [http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&mid=225 Заповедники Азербайджана]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613234434/http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&mid=225 |date=2018-06-13 }} * [http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_ru/atr_pullar.pdf История национальной валюты Азербайджана. Материалы, подготовленные Президентской библиотекой Управления делами Президента Азербайджанской Республики] * [http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_ru/atr_ordenler.pdf Ордена и медали Азербайджана. Материалы, подготовленные Президентской библиотекой Управления делами Президента Азербайджанской Республики] * [http://www.ceo.az/interview/top/13758.html Стенли Эскудейро: «Азербайджан должен стать важным игроком на международном рынке»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912025648/http://www.ceo.az/interview/top/13758.html |date=2011-09-12 }} * [http://www.ceo.az/upload/bx/index.php?ELEMENT_ID=14722 Министр молодёжи и спорта Азербайджана Азад Рагимов: «Мы докажем всему миру, что Азербайджан — страна спорта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912030127/http://www.ceo.az/upload/bx/index.php?ELEMENT_ID=14722 |date=2011-09-12 }} {{Ази}} {{Европо}} [[Категори:Азербайджан| ]] [[Категори:Азиин уласууд]] [[Категори:Европын уласууд]] [[Категори:Далайда гаралгагүй уласууд]] {{stub}} ktwjssh0bsjx4uoy1ebhd23l054rizn Германи 0 4557 74718 72979 2026-06-20T11:27:05Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74718 wikitext text/x-wiki {{Улас |буряад_нэрэ ='''Холбоото Бүгэдэ Найрамдаха<br/>Германи Улас'''<br>[[Файл:Хбнгу мб.png]] |уугуул_нэрэ ='''Bundesrepublik Deutschland''' |богони_нэрэ = Германи |һүлдын_зураг = Coat of Arms of Germany.svg |тугай_зураг = Flag of Germany.svg |газарай_зураг = EU-Germany.svg |түрын_уряа = Einigkeit und Recht und Freiheit<br />«Нэгэдэл ба Үнэн зүб ба Сүлөө» |түрын_дуулал = [[Германшуудай дуун]]<br />''Das Lied der Deutschen''<br /><center>[[File:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center> |засаглалай_хэлбэри= [[Арадшалһан гурим]], [[Холбоото улас|Холбоото<br />байгууламжа]], парламентын<br />[[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха засагтай]] |албан_ёһоной_хэлэн= [[Германи хэлэн|Германи]] |үндэһэ_язгуур = 82% - [[Герман үндэһэтэн]]<br />7% - бусад Европынхон<br />11% - бусад арад түмэн |үндэс_язгуур_он = 2005 |түүхэн_утга = Түүхэ |түүхэн_огноо1 = [[962]] он |түүхэн_үйл1 = [[Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн]] |түүхэн_огноо2 = [[1871]]-[[1 һарын 18|01-18]] |түүхэн_үйл2 = [[Германи эзэнтэ гүрэн]] |түүхэн_огноо3 = [[1990]]-[[10 һарын 3|10-03]] |түүхэн_үйл3 = Хоёр Германи эргэн нэгдэһэн |хуули_тогтоогшо = <small>[[германи хэлэн|германи]]</small> Bundessammlung<br />→ «Холбооной суглаан» |дээдэ_танхим = <small>[[германи хэлэн|германи]]</small> Bundesrat<br />→ «Холбооной зүблэл» |доодо_танхим = <small>[[германи хэлэн|германи]]</small> Bundestag<br />→ «Уласай хурал» |ниислэл_хото = [[Файл:DEU Berlin COA.svg|15px]] [[Берлин]] |тэргүүнэй_класс1 = [[Юрэнхылэгшэ|Холбооной юрэнхылэгшэ]] |тэргүүнэй_класс2 = [[Канцлер|Холбооной канцлер]] |тэргүүнэй_нэрэ1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] |тэргүүнэй_нэрэ2 = [[Олаф Шольц]] |газар_нютаг_км2 = 357,021 |уһанай_процент = 2.416 % |хүн_амай_тоосоо = 83,155,000 |хүн_ам_тооцоолсон_он = {{date|2021-01-01}} |хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс = 15 |хүн_амын_тооллого = |хүн_ам_тоолсон_он = |хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор= |хүн_амын_нягтрал_нэгж_км2 = 229 |хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс = 55 |ДНБ_ХАЧ = [[Америк доллар|$]]3.089 их наяд<ref name=IMF>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=52&pr.y=0 |title=World Economic Outlook Database |publisher=International Monetary Fund |date=April 2011 |accessdate=26 April 2011}}</ref> |ДНБ_ХАЧ_он = 2011 |ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ = 5 |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд = $37,935<ref name=IMF/> |ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ = 18 |ДНБ_нэрлэсэн = $3.628 ехэ наяд<ref name=IMF/> |ДНБ_нэрлэсэн_он = 2011 |ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ = 4 |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд = $44,555<ref name=IMF/> |ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ= 19 |ХТББИ = 27 |Илтгэлцүүр_он = 2006 |Илтгэлцүүр_ангилал = <span style="color:#090">бага</span> |Илтгэлцүүр_эрэмбэ = |ХХИ = {{increase}} 0.885<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |title=Human development index |publisher=[[United Nations Development Programme]] |year =2010 |accessdate=18 March 2011}}</ref> |ХХИ_он = 2010 |ХХИ_ангилал = 10 |ХХИ_эрэмбэ = <span style="color:#090">дээдэ</span> |мүнгэн_тэмдэгтэ = Евро |мүнгэн_тэмдэгтэ_код= EUR |интернет_домэйн = [[.de]] |телефоной_код = +49 |сагай_бүһэ = +1 |зүүлтэ = }} '''Германи''' ({{lang-de|Deutschland}}), албан ёһоор '''Холбоото Бүгэдэ Найрамдаха Германи Улас''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}) түб [[Европо|Европын]] [[улас]] юм. Хойто талаараа [[Дани]], зүүн талаараа [[Польшо]], [[Чехи]], урда талаараа [[Австри]], [[Швейцари]], баруун талаараа [[Франци]], [[Люксембург]], [[Бельги]], [[Нидерланд]] уласуудтай хиллэдэг. Мүн баруун хойто талада [[Хойто тэнгис]], зүүн хойто талада [[Балтиин тэнгис]] оршодог. Германи 357,021&nbsp;км² нютаг дэбисхэртэй болоод шэрүүн уларилтай. Хүн зонойнгоо тооноор [[Европын Холбоо]]ной гэшүүд дотор түрүүлдэг, мүн гадаада оршон һуугшадаараа дэлхэйдэ гурбан ороно. Германиин гүйсэдхэхэ дээдэ байгуулга болбол Холбооной Засагай газар (''Bundesregierung'') юм. Тэрэнэй үндэһэн үүргэнь уласайнгаа улас түрын ударидалгые хэрэгжүүлхэдэ оршоно. Засагай газарай Канцлер (''Bundeskanzler'') ударидана. Германиин шүүхын тогтолсонь бусад уласуудай шүүхын тогтолсоһоо илгарха тусхай онсолигтой. Ехэнхи уласуудта шүүхын тогтолсо дангаараа түрүүлдэг аад, Германида дээдэ шүүхын үүргые холбооной шүүхын танхим, захиргаанай хэрэгэй шүүхэ газар, хүдэлмэриин шүүхэ газар, ниигэмэй шүүхэ газар гэжэ 5 дээдэ шүүхэ газарнууд тус тусайнгаа хүреэндэ хэрэгжүүлдэг, эдэ дээдэ шүүхэ газарнуудай ниилбэрииень шүүхын сенат гэжэ нэрлэдэг. Германи хадаа [[Европын Холбоо]]ной үндэһэлэгшэ гэшүүн болоод, [[НАТО]] сэрэгэй альянсын, «[[Ехэ долооной]]» гэшүүн мүн. == Газар зүй == [[File:Deutschland topo.jpg|thumb|upright|left|Германиин газарай хэлбэри]] Германи Европын зүрхэн хэһэгтэ байрлана. Юһэн хүршэ улас хилэ нэгэтэй: хойто зүгтээ Данитай, баруун зүгтээ [[Нидерланд]], [[Бельги]], [[Люксембург]], [[Франци]]тай, урда зүгтээ [[Швейцари]] ба [[Австри]]тай болон зүүн зүгтээ [[Польшо]] ба [[Чехи]]тэй хилэлдэг. 1990 оной 10 һарын 3-да дахин нэгэдэһэн үдэрэй һүүлдэ Германиин түб байрлалга үлүү элирүүлэгдэнэ. Германиин талмайнь 357&nbsp;000&nbsp;км² тухай. Хойто зүгһөө урда зүг тээшэ эгээн утань 876&nbsp;км, баруун зүгһөө зүүн зүг тээшэ 640&nbsp;км юм. Эгээн гадаада хилын сэгынь хойто зүгтэ [[Зильт]] арал, зүүн зүгтэ [[Саксони]]ин [[Найсеауэ]], урда зүгтэ Бавариин [[Оберстдорф]] болон баруун зүгтэ [[Зельфкант]] ([[Хойто Райн-Вестфали]]) юм. Германиин хилэнь ниитэдэ 3758&nbsp;км утатай. Германида 81,8 сая шахуу ажаһуугшадтай. Германи хадаа Оросой һүүлдэ Европын олон хүн зонтой улас. === Газарай хэлбэри === Германиин хойто хэһэгынь [[мүльһэн галаб]]та бии болоһон набтар тэгшэ газар юм ([[Хойто-Германиин набтар газар]], эгээн набтар сэгынь — [[Вильстермарш]]ынхи [[Нойендорф-Саксенбанде]], далайн түбшэнһөө доошо 3,54&nbsp;м). Гүрэнэй түб хэһэгтэ урда талаһаа ойтой уулархаг газар аад, урдада [[Альпа]] шэлэ нюруу үргэлжэлнэ (Германиин нютаг дэбисхэр соо эгээн үндэр сэг — [[Цугшпитце]] уула, 2&nbsp;962&nbsp;метр үндэр). === Уһан зүй === Германиин дэбисхэр нютагаар олон гол мүрэнүүд урдана, эдэ дунда эгээн томонь [[Райн мүрэн|Райн]], [[Дунай мүрэн|Дунай]], [[Эльба мүрэн|Эльба]], [[Везер мүрэн|Везер]] ба [[Одер мүрэн|Одер]]. Гол мүрэнүүд һубагаар холбоогдоно, хамагай алдартайнь — [[Балтын тэнгис|Балтын]] ба [[Хойто тэнгис|Хойто]] тэнгисые нэгэдүүлдэг [[Килиин һубаг]]. Килиин һубаг Килиин буланда эхилээд Эльба мүрэнэй адагта шудхана. Германиин эгээн томо нуур озеро — 540&nbsp;км² талмайтай 250&nbsp;метр гүнзэгы [[Боден нуур]]. == Түүхэ == === Дунда зуун === [[File:HRR.gif|thumb|left|[[Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн]]]] {{МЭҮ}} IV зуун жэлһээ хойшо [[германшууд|герман угсаатан]] Германиин нютаг дэбисхэртэ ажаһууна. VI–VIII зуун жэлдэ алеманнуудай, баварнуудай, тюрингүүдэй, саксуудай гэхэ мэтэ герман угсаанууд [[Франкын улас]]ай бүридэлдэ оробо. IX зуун жэлдэ [[Каролингын гүрэн]]эй унаһаар герман орон нютагууд уласай талаар амяарлажа, олон тооной гүнлигүүд бии болобо. Франкын гүрэнэй хубаалгын үрэ дүндэ (843&nbsp;он) Зүүн-Франкын улас бии болоод, энэнэй тулгуури дээрэ X зуунда Германи хаанта улас бии болобо. 962 ондо [[I Оттон]] хаан Хойто ба Түб Италиие туйлажа эзэлһээр [[Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн]] байгуулагдаба (1806 ондо [[Наполеон Бонапарт|Наполеоной]] усадхагдаһан). X-XV зуун жэлдэ [[балтууд|балтын]] ба [[славянууд|славян]] угсаатан ажаһууһан газарнууд Германиин бүридэлдэ оробо. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ сүлөөтэ хотонууд шухала үүргэ гүйсэдхэбэ (XV зуунай һүүлээр 80 үлүү байгаа). === Шэнэ үе === 1530 ондо [[Австри|Австри ехэ гүнлиг]], [[Богеми]], [[Испани]], [[Унгар]] хаанта уласууд, [[Нидерланд]], [[Милан]]ай ба [[Бургунди|Бургунди гүнлиг]] Арюун Римэй эзэн хаан болоһон [[V Карл]]ай мэдэл доро оробо. [[Һабсбург обог|Һабсбургтан обог]] Европын хахадые ноёрхобо. 1517 ондо [[Протестант шэнэшлэл]] эхилжэ, [[Германиин таряашадай дайн|1524-26 оной Таряашадай дайн]] ушаруулба. Германи католик ба протестант гүнлигүүдтэ хахараа. 1618-48 оной Гушан жэлэй дайн Германиин децентрализациие бэхижүүлбэ. XVIII зуун жэлдэ Прусси Австриһаа Силезиие, Польшоһоо [[Баруун Прусси]] ба [[Познань|Познаниие]] эзэлжэ, агуу гүрэнөөр өөдэлбэ. Францида эсэргүү дайнда Германиин гүнлигүүд [[Наполеон Бонапарт|I Наполеоной]] буталагдаһан, Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн усадхажа тэрэнэй орондоо [[Райнай холбоо]]е байгуулба. 1814-1815 оной [[Венын ехэ хурал]]ай шиидхэбэриин ёһоор, 1815 ондо 38 герман уласууд [[Германиин холбоо]] (''Deutscher Bund'') байгуулба. Германиин холбоое [[Австриин эзэнтэ гүрэн]]эй кайзер байһан Холбооной юрэнхылэгшэ ударидагша байгаад, Бундестаг (''Bundestag'', Холбооной хурал) газар нютагуудые түлөөгдэбэ. 1848-49 ондо нэгэдэлгын түлөө [[1848 оной хубисхал|буржуазиин-арадшалһан хубисхал]] болоһоншье һаа, илагдаһан байгаа. Тэрэнэй һүүлээр Австри ба Прусси хоорондо Германиин нэгэдэхын түлөө тэмсэл түрөө. [[Отто фон Бисмарк|Бисмарк]] Пруссин эзэрхэг түримхэй тулгуури дээрэ Австригүйгөөр Бага Германиие (''Kleindeutschland'') нэгэдхэбэ. Тэрэнэй шатанууд: 1864 оной Дани-Пруссиин дайн илажа гараһанай һүүлээр 1866 оной [[Австри-Пруссиин дайн]]ай үрэ дүндэ [[Хойто-Германиин холбоо]] (''Norddeutscher Bund'') бии болоод (1867&nbsp;он), 1870-1871 оной [[Франци-Пруссиин дайн]]ай һүүлдэ [[Эльзас]] ба [[Лотаринги]] эзэлжэ абаад Версаль ордондо [[Германиин эзэнтэ гүрэн]]иие тунхаглагдаба (''Deutsches Reich'', 1871&nbsp;он). 1884–1885 оной хоорондо Германи [[Африка]] болон [[Океани]]да харьяатан оронуудые тогтобо. === XX зуун жэл === [[File:German Empire 1914 adm location map.svg|thumb|left|1871—1918 оной хоорондо Германиин эзэнтэ гүрэн]] 1914 ондо Германи [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]да орожо, Германи ба Австриин сэрэгэй блок илагдаба. 1918 оной [[Ноябриин хубисхал]]ай дүндэ хаанта засаг унажа бүгэдэ найрамдаха засаг мандаба ([[Ваймарай бүгэдэ найрамдаха улас]]). [[Версалиин хэрээ]]гэй ёһоор Германиин тала дайнай бүхы харюусалгые хүлеэжэ, зэбсэггүй орон болохо, тодорхой оронуудта репараци үгэхэ зэргэ заалтанууд ороһон болон Германи уласай түлэхэ ёһотой репарациин ниитэ хэмжээ 1921 ондо 132 тэрбум марка (31,5 тэрбум ам. доллар) байгаа. Гэхыдээ Германи уласые һуларуулжа, сэрэг зэбсэгэй хубида аюулгүй болгохо оролдолгонь бүтээгүй. 1930-аад ондо Германи улас Версалиин хэрээнһээ гараа. 1933 ондо [[Адольф Һитлер]]эй ударидаһан нацистууд эрхые абажа, дахин дэлхэйн хэмжээнэй дайн эхилүүлһэн бэлэй. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай һүүлдэ Германи [[Зүблэлтэ холбоото улас|зүблэлтын]], [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|америкын]], [[Ехэ Британи|англиин]] ба [[Франци|франциин]] дүрбэн эзэмдэлгын бүһэ нютагуудта хубаагдаба. 1949 оной 5 һарын 23-да америкын, англиин ба франциин эзэмдэлгын бүһэ нютагуудһаа [[Бонн]] ниислэлтэйгээр '''Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Германи Улас''' (''Bundesrepublik Deutschland'') байгуулагдаба. 1949 оной 10 һарын 7-до зүблэлтын бүһэ нютаг [[Зүүн Германи|Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Германи Улас]] (''Deutsche Demokratische Republik'') бии болобо. 1989 ондо [[Берлинэй хана]] унаба. Хоёр улас 1990 оной 10 һарын 3-да нэгэдээ. Нэгэдэһэн Германиин ниислэлые [[Берлин]] руу нүүбэ. 1957 ондо Баруун Германи Европын эблэлые байгуулһан оронуудай нэгэ болоод, энэ байгуулга 1993 ондо [[Европын Холбоо]] болоһон байна. Германи Шенгенэй бүһэдэ ороһон болон 1999 ондо Еврое мүнгэн тэмдэгтээ болгоһон. == Улас оронууд == [[File:Administrative divisions of Germany.svg|lang=ru|thumb|Германиин холбоото засагай бүридэл]] Германи улас «газар нютаг» гэжэ удхатай германяар Länder гэжэ нэрэтэй холбооной 16 можоһоо бүридэнэ. Тус бүридөө үндэһэн хуулита, өөртөө засаха эрхэтэй тула заримдаа можо улас гэжэ баһа нэрлэдэг. Эдэһээ [[Бавари]], [[Саксони]], [[Тюринги]] гурбаниинь албан ёһоор "сүлөөтэ улас" гэгдэдэг аад, [[Берлин]], [[Бремен]], [[Һамбург]] гурбан хотонь можын зэргэлэлтэй болоһон тула хото улас гэжэ хэлэгдэдэг. {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right" |- ! Можо !! Ниислэл !! Нютаг дэбисхэр (км²) !! Хүн зон |- |style=text-align:left |[[Баден-Вюртемберг]] |style=text-align:left |[[Штутгарт]] |35,752 ||10,717,000 |- |style=text-align:left |[[Бавари]] |style=text-align:left |[[Мюнхен]] |70,549 ||12,444,000 |- |style=text-align:left |[[Берлин]] |style=text-align:left |[[Берлин]] |892 ||3,400,000 |- |style=text-align:left |[[Бранденбург]] |style=text-align:left |[[Потсдам]] |29,477 ||2,568,000 |- |style=text-align:left |[[Бремен можо|Бремен]] |style=text-align:left |[[Бремен]] |404 ||663,000 |- |style=text-align:left |[[Доодо Саксони]] |style=text-align:left |[[Һанновер]] |47,618 ||8,001,000 |- |style=text-align:left |[[Мекленбург-Урда Поммерани]] |style=text-align:left |[[Шверин]] |23,174 ||1,720,000 |- |style=text-align:left |[[Райн-Пфальц]] |style=text-align:left |[[Майнц]] |19,847 ||4,061,000 |- |style=text-align:left |[[Заар]] |style=text-align:left |[[Заарбрюккен]] |2,569 ||1,056,000 |- |style=text-align:left |[[Саксони]] |style=text-align:left |[[Дрезден]] |18,416 ||4,296,000 |- |style=text-align:left |[[Саксон-Анхальт]] |style=text-align:left |[[Магдебург]] |20,445 ||2,494,000 |- |style=text-align:left |[[Тюринги]] |style=text-align:left |[[Эрфурт]] |16,172 ||2,355,000 |- |style=text-align:left |[[Һамбург]] |style=text-align:left |[[Һамбург]] |755 ||1,735,000 |- |style=text-align:left |[[Һессен]] |style=text-align:left |[[Висбаден]] |21,115 ||6,098,000 |- |style=text-align:left |[[Хойто Райн-Вестфали]] |style=text-align:left |[[Дюссельдорф]] |34,043 ||18,075,000 |- |style=text-align:left |[[Шлезвиг-Һольштайн]] |style=text-align:left |[[Киль]] |15,763 ||2,829,000 |} {{Германай можонууд}} {{-}} == Гол хотонууд == {| class="wikitable" |- ! rowspan=21 | [[Файл:Cityscape Berlin.jpg|border|140px]]<br />[[Берлин]]<br /><br />[[Файл:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|140px]]<br />[[Һамбург]]<br /><br />[[Файл:Stadtbild München.jpg|border|140px]]<br />[[Мюнхен]]<br /><br />[[Файл:Köln Panorama.jpg|border|140px]]<br />[[Кёльн]] ! Дугаар !! Хото !! Газар можо !! Хүн зон<ref>https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile</ref> ! rowspan=21 | [[Файл:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|140px]]<br />[[Майндахи Франкфурт]]<br /><br />[[Файл:Schloß-Rosenstein.jpg|border|140px]]<br />[[Штутгарт]]<br /><br />[[Файл:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|140px]]<br />[[Дюссельдорф]]<br /><br />[[Файл:Dortmund Panorama.jpg|border|140px]]<br />[[Дортмунд]] |- | style=text-align:center | 1 ||'''[[Берлин]]''' ||[[Берлин]] ||style=text-align:right | 3,326,002 |- | style=text-align:center | 2 ||'''[[Һамбург]]''' ||[[Һамбург]] ||style=text-align:right | 1,718,187 |- | style=text-align:center | 3 ||'''[[Мюнхен]]''' ||[[Бавари]] ||style=text-align:right | 1,364,920 |- | style=text-align:center | 4 ||'''[[Кёльн]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 1,013,665 |- | style=text-align:center | 5 ||'''[[Майндахи Франкфурт]]''' ||[[Һессен]] ||style=text-align:right | 676,533 |- | style=text-align:center | 6 ||'''[[Штутгарт]]''' ||[[Баден-Вюртемберг]] ||style=text-align:right | 591,015 |- | style=text-align:center | 7 ||'''[[Дюссельдорф]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 589,649 |- | style=text-align:center | 8 ||'''[[Дортмунд]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 571,403 |- | style=text-align:center | 9 ||'''[[Эссен]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 565,900 |- | style=text-align:center |10 ||'''[[Бремен]]''' ||[[Бремен]] ||style=text-align:right | 544,043 |- | style=text-align:center |11 ||'''[[Дрезден]]''' ||[[Саксони]] ||style=text-align:right | 517,765 |- | style=text-align:center |12 ||'''[[Лейпциг]]''' ||[[Саксони]] ||style=text-align:right | 510,043 |- | style=text-align:center |13 ||'''[[Һанновер]]''' ||[[Доодо Саксони]] ||style=text-align:right | 509,485 |- | style=text-align:center |14 ||'''[[Нюрнберг]]''' ||[[Бавари]] ||style=text-align:right | 490,085 |- | style=text-align:center |15 ||'''[[Дуйсбург]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 487,470 |- | style=text-align:center |16 ||'''[[Бохум]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 362,585 |- | style=text-align:center |17 ||'''[[Вупперталь]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 342,570 |- | style=text-align:center |18 ||'''[[Билефельд]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 327,199 |- | style=text-align:center |19 ||'''[[Бонн]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 307,530 |- | style=text-align:center |20 ||'''[[Мюнстер]]''' ||[[Хойто Райн-Вестфали]] ||style=text-align:right | 293,323 |} <noinclude> {{clear}} == Зурагай сомог == <gallery> Burg Eltz 1.jpg|[[Эльц хэрэм]] [[Мозель|Мозель голой эрьедэ]] ([[Райнланд-Пфальц]]) Schloss Hohenschwangau.jpg|Хаанай [[Хоэншвангау хэрэм]] ([[Бавари]]) Castle_Neuschwanstein.jpg |Хаанай [[Нойшванштайн хэрэм]] ([[Бавари]]) Brandenburger Tor Blaue Stunde.jpg |[[Бранденбургын хаалга]] ([[Берлин]]) Bremen-rathaus.jpg|[[Бремен хотын ратуша]] ([[Бремен]]) Trier Porta Nigra BW 3.JPG|[[Порта Нигра]], [[Трир]] ([[Райнланд-Пфальц]]) Berlin Reichstag BW 2.jpg|[[Райхстаг]] ([[Берлин]]) Aachen Germany Imperial-Cathedral-01.jpg|[[Аахенай собор]], [[Аахен]] ([[Хойто Райн—Вестфали]]) Dresden Frauenkirche Saint Mary october 2005.jpg|[[Фрауэнкирхе (Дрезден)|Фрауэнкирхе]], [[Дрезден]] ([[Саксони]]) Koelner Dom bei Nacht 1 RB.JPG|[[Кёльной собор]], [[Кёльн]] Хойто Райн — Вестфали Berlin_Eiermann_Memorial_Church.JPG|[[Вильгельм эзэн хаанай дурасхалта сүмэ]], [[Берлин]] BrockenTopFromWest.jpg|[[Гарц]] нюруугай [[Броккен]] орьёл ([[Саксони-Анһальт]]) Koenigstuhl von viktoriasicht.jpg|[[Рюген|Рюген аралда шохойн шулуун]] ([[Мекленбург-Ара Померани]]) Zugspitzmassiv_von_Westen_aus.jpg|[[Цугшпитце]] уулын орой Альпа хаданууд соо ([[Бавария]]) Skyline Frankfurt am Main.jpg| Франкфурт-ам-Майнын хотын түб Loreley von Spitznack.jpg|[[Лорелей]] хапсагай [[Сант Гоарсһаузен]]эй хажууда, Райнланд-Пфальц Koblenz im Buga-Jahr 2011 - Deutsches Eck 02.jpg|Германи углуу, саанань Эрэнбрайтштайн хэрэм, [[Кобленц]] (Райнланд-Пфальц) Berlin_Tiergarten_Siegessaeule.jpg|Илалтын колонно Ехэ Мушэн гэжэ талмай дээрэ, ([[Берлин]]) Gerechtigkeitsbrunnen.jpg|[[Фонтан правосуди (Франкфурт)|Фонтан правосудия]] д [[Рёмерберг (Франкфурт)|Рёмерберг]] талмай, [[Франкфурт на Майне]] ([[Һессен]]) Göltzschtalbrücke_Panorama.jpg|[[Гёльчтальбрюкке]] хүүргэ, [[Нечкау]] ([[Свободное государство Саксони|Саксония]]) Alter Markt Potsdam.jpg|Собор Альтер Маркт соо [[Потсдам]] Allianz_Arena_Pahu.jpg|[[Аллианц Арена]], [[Мюнхен]] ([[Бавария]]) Deutsches_Museum.jpg|[[Германиин музей (Мюнхен)|Германиин музей]], [[Мюнхен]] ([[Бавария]]) ICE3 in Cologne.jpg|Хурдан поезд [[InterCityExpress|ICE]] соо Кёльн гарал </gallery> == Холбооһон == * [https://web.archive.org/web/20121105100452/http://www.moskau.diplo.de/Vertretung/moskau/ru/Startseite.html Москвада Германиин элшэн сайдай яаман] {{ref-de}} * [http://www.bundesregierung.de/ Холбооной Засагай Газар] {{ref-de}} * [http://www.bundestag.de/ Бундестаг] {{ref-de}} * [http://www.deutschland.de/ Deutschland.de] – Official Germany portal (non-profit) * [http://www.bundeskanzlerin.de/ Германиин Канцлерэй албан ёһоной сайт] {{ref-de}} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/germany.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612234253/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/germany.html |date=2007-06-12 }} {{ref-en}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/231186/Germany Germany] entry at ''Encyclopedia Britannica'' {{ref-en}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221174544/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm |date=2009-02-21 }} at ''UCB Libraries GovPubs'' {{ref-en}} * [http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/en/ Facts about Germany] – by the German Federal Foreign Office {{ref-de}} * [http://www.destatis.de/e_home.htm Destatis.de] – Federal Statistical Office Germany {{ref-de}} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{G8}} {{Европ}} [[Категори:Германи| ]] [[Категори:Түб Европын уласууд]] [[Категори:Европын уласууд]] [[Категори:Холбооной бүгэдэ найрамдаха улас]] [[Категори:Ехэ Долооной уласууд]] [[Категори:Ехэ Хориной уласууд]] [[Категори:Германи хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд]] [[Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд]] [[Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд]] [[Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд]] [[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]] [[Категори:1871 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]] [[Категори:1949 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]] [[Категори:1990 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]] [[Категори:Баруун Европын уласууд]] tp5jkaf2rhcvskf6gb6f14vtha4q3ok 1989 оной Тяньаньмэнь талмайн алалга 0 7674 74715 73061 2026-06-20T10:25:24Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74715 wikitext text/x-wiki [[File:Tiananmen Square, Beijing, China 1988 (1).jpg|thumb|300px|1989 оной Тяньаньмэнь талмай]] '''Тяньаньмэнь талмайда 1989 ондо болоһон хидалга''' гэдэгынь [[БНХАУ|Хитадай]] [[Бээжэн]] хотын түб талмай гү, али [[Тяньаньмэнь талмай]]да 1989 оной 4 һарын 15-һаа 6 һарын 4-эй хоорондо [[хитад]]ай оюутан, ажалшад болон дэмжэгшэд хитадта [[арадшалал]]ые хүгжүүлхэ шаардалга табижа жагсаал сулаан болон һуулта хэһэн болоод түүниие [[БНХАУ|Хитадай]] ударидалга [[Хитадай арадай сүлөөлхэ арми]]ин [[сэрэг]], [[зэбсэгтэй хүсэн|зэбсэгтэй хүсөөр]] шуһан урдажа дараһаниие хэлэдэг байна.<ref name="nyt1">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE0DC143EF932A15755C0A96F948260&sec=&spon=&pagewanted=all A Reassessment of How Many Died In the Military Crackdown in Beijing] // [[New York Times]]</ref> == Үйлэ ябадалай үрнэл == [[File:蒲志強19890510.jpg|thumb|Тяньаньмэнь талмайда эсэргүүсэжэ байһан оюутан]] 1978 онһоо ударидагша [[Ден Сяопин]] эдэй засаг, улас түрын субарал шэнэшэлэл хэжэ эхилһэниинь 10 жэлэй дараахи ехэ хүдэлөөнэй һалхиие хиидхэбэ. Ден Сяопинэй өөршэлэлтэ шэнэшэлэл гэхэ арга хэмжээнь Хитадай улас түрын тогтолсоое хангалтатай өөршэлжэ шадахагүй байгаад сэдьхэл дундуур оюутан залуушад, сэхээтэнүүд энэ үедэ Хитадай үнсэгэ булан бүритэ бии боложо байба. [[Зүблэлтэ Холбоо|СССР]]-да [[Михаил Горбачёв|М. Горбачёвай]] эхилүүлһэн өөршэлэн байгуулалтатай жэшэжэ болохысо шэнэшэлэлые тэдэ хүсэбэ.<ref>РИА НОВОСТИ http://www.rian.ru/politics/20090604/173226397.html</ref> 1986—1987 ондо [[арадшалал]]ые дэмжэгшэ оюутад эсэргүүсэлэй хүдэлөөн үрнүүлһэнтэй зэргэһэн [[Хитадай Коммунис нам]]ай [[Юрэнхы нарин бэшэгэй дарга]] [[Ху Яобан]] 1987 оной нэгэдүгээр һарада албан тушаалһаа огсоробо. Намай бодолгоһоо «гажууд» өөршэлэлтын тухай нээлтэтэйгээр хэлэжэ, оюутадай хүдэлөөнэй дэмжэһэн [[Ху Яобан]] 1989 оной дүрбэдүгээр һарын 15-ндэ зүрхэнэй шигдээһээр гэнтэ наһа бараһаниинь оюутадай бодолгые үдөөжэ үгэбэ. '''Дүрбэдүгээр һарын 15''': Ху Яобанай дурасхалые хүндэдхэн Тяньаньмэниин талмайн дундаха Арадай баатаруудай хүшөөнэй үмэнэ хэһэг залуушад һайн дураараа сугларба. Бээжэнгэй Ехэ Һургуули, Циньхуа Ехэ Һургуулиин оюутад энэ үдэр оюутанай байр болон Тяньаньмэнь талмайда хэһэг хэһэгээрээ ниилэн эмгэнэлэй үгэсээ бэшэн, гашуудаба. '''Дүрбэдүгээр һарын 16''': Бээжэнһээ гадана Шанхай зэргэ хэд хэдэн хотодо үүнэтэй эжэл үйлэ ажаллагаа эхилһэн. '''Дүрбэдүгээр һарын 17''': Хитадай улас түрын шэнжэлхэ ухаан, хуулиин ехэ һургуулиин 500 үлүү оюутад Тяньаньмэнь талмай дахи Арадай ехэ танхимай зүүн хаалганай үмэнэ сугларжа Ху Яобаные эмгэнэн дурсаба. Сагдаагайхан эхиндээ оюутадые өөрһэдөө тарахые ядхаһан болобошье тэдэнэй хүсэһэнээр болоһонгүй. Һүни болоход бусад ехэ һургуулиһаа болон Бээжэнгэй багажа эргэд олоноороо ерэжэ, тэдэнтэй нэгэдэбэ. Энэ һүни Бээжэнгэй ехэ һургуулиин 3000 үлүү оюутан дотуур байранааһаа Тяньаньмэнь талмай руу жагсажа, тэдэнтэй Циньхуагай оюутадшье нэгэдэбэ. Жагсагшадай тоо нэмэгдэжэ, эсэргүүсэлэй хүрээшье үргэжэжэ, оюутад зүбхэн Ху Яобанай араһаа гашуудха буса түрэ засагай ударидагшадта хүргүүлхэ долоон зүйл бүхы шаардаха бэшэг гаргаба. '''Дүрбэдүгээр һарын 18''': Оюутад эхэ ороншодой дуугаа дуулажа, жагсаал зохёон байгуулагшад өөршэлэлтэ шэнэшэлэлые уряалһан үгэ хэлэжэ байба. Тэдэ Түб хорооной ударидалгануудтай уулзажа, долоон зүйлтэй шаардалгаа үгэхые хүсэбэ. Энэ хоорондо эрхэ баригшадай оршон һуудаг [[Чжуннаньхай]] согсолбориин гадана хэдэн мянган оюутан сугларжа, тэдэнэй шаардалгад харюу үгэхые шаардаба. Оюутад согсолбори руу хүсээр орохо гэжэ дайраһаншье бүтэлгүйтэһэн ушар гадаань һуулта зарлаба. Засагай газарай зарим албанай хүн тэдэнтэй уулзажа ярилсаһаншье албан ёһоной харюу үгөөгүйнь жагсагшадай уур бухимдалые дэбэргэбэ. [[Файл:Fang Zheng at 20th anniversary of Tiananmen Massacre.jpg|мини|Фан Чжэн танкаар дабагдаһан Бээжэнгэй оюутадай дунда байгаа]] '''Дүрбэдүгээр һарын 20''': Эсэстэнь сагдаанар һуулта зарлагшадые хүсээр тарааба. Энэ үегээр багахан хэмжээнэй [[мүргэлдөөн]] гаража. '''Дүрбэдүгээр һарын 21''' һүни буюу Ху Яобаные эсэсэй замдань үдэхэ ёһололой үмэнхи үдэр Тяньаньмэнь талмайда жагсагшадай тоо 100 мянга дабаа. Энэ үеһээ талмайе олон ниитэдэ хааһан байна. '''Дүрбэдүгээр һарын 22''': Бээжэнгэй ехэ һургуулинуудта багша, оюутадынь хэшээлээ хаяжа эхилбэ. '''Дүрбэдүгээр һарын 26''': Коммунис намай ([[ХКН]]) түб хэблэлдэ Ден Сяопиниин «үймээн самуунай эсэргүү тугаа үндэр үргэсэгөөе» нэрэтэй элидхэлые хэблэбэ. '''Дүрбэдүгээр һарын 27''': Элидхэл гараһанай үглөөдэр Бээжэнгэй түб гудамжаар 50 мянган оюутад жагсажа, эрхэ баригшадые дээрэхи мэдэгдэлээ бусаахые шаардаба. Тэдэ мүн Засагай газарай гар хүл болоһон оюутадай холбоодые эсэргүүсэжэ байгаа. '''Табадугаар һарын 4''': Бараг 100 мянга шахам оюутад дахин Бээжэндэ сугларжа улас түрын шэнэшэлэл хэжэ, хэблэл мэдээсэлэй хэрэгсэлые сүлөөлхые, оюутадай түлөөлэгшэдэй эрхэ баригшадтай албан ёһоной хэлэлсээр хэхые шаардаба. Эрхэ баригшад оюутадай албан ёһоной байгуулгатай ярилсахые зүбшөөрһэншье һаналыень хүлээн абахаһаа татгалзаба. '''Табадугаар һарын 13''': [[Зүблэлтэ Холбоо|СССР]]-эй ударидагша [[Михаил Горбачёв|М. Горбачёвай]] айлшалалые дагалдан ерэһэн олон уласай хэблэл мэдээсэлэй агентлигай анхаарлые татаха гэжэ оюутад түб талмайда үлэсхэлэн зарлаба. Долоо хоног үргэлжэлһэн үлэсхэлэнг дэмжэжэ Тяньаньмэнь хүдэлөөн шэнги зохёон байгуулалтатай бэшэшье гэлээ Хитадай 400 үлүү хото, Шанхай, [[Хон Конг]], [[Тайвань]] болон [[Хойто Америкэ]], Европодо хүрэтэр жагсаал суглаан үрнэбэ. Оюутад «Интернационал» дууные хоолой ниилүүлэн дуулажа, эрхэ баригшадые тала талаһаань шахамдуулжа байба. '''Табадугаар һарын 19''': Коммунис намай ([[ХКН]]) Юрэнхы нарин бэшэгэй дарга Чжао Цзыян талмай дээрэ ерэжэ, оюутадые үлэсхэлэнгөө зогсоохые уряалба. Тэрээр «Бидэ али хэдынэ хүгширһэн ушарһаа асуудал байхагүй. Харин танар залуу хүн ушар бэе, эрүүл мэндээ бодолно» гэжэ ухуулжа байба. '''Табадугаар һарын 20''': Бодолгые хэрэхэн зогсоохо тухайда эрхэ баригшад хоорондоо һанал зүрэлдэжэ байба. Чжао Цзыян зөөлөн аргаар жагсаалые тарааха гэжэ оролдожо байһан бол Ли Пен хүсээр дарахые һанаархажа байжа. Албан ёһоной байра һуури байхагүйһээ Сэрэгэй түб хорооной дарга Ден Сяопин сэрэгэй хуули гаргаба. Гэбэшье жагсагшад сэрэгэйхэнэй хүсые хааба. Чжао Цзыян огсорбо. '''Табадугаар һарын 30''': [[Михаил Горбачёв|М. Горбачёвые]] дагалдан ерэһэн гадаадын хэблэлэй агентлигууд оюутадай бодолго хүдэлөөн, үлэсхэлэнг [[дэлхэй]] даяар сасаа. Энэ үеэр коммунис намай ахамадай зүблэл оюутадтай ярилсажа үзэхэ гэһэн болобош тэдэнэй шаардалга хэтэрхы олон, хамагай шухалань юу хүһээд байгаань тодорхойгүй байһанһаа хоёр тала хоорондоо ойлголсоход бэрхэшээл гараба. Юрэнь, Тяньаньмэниин бодолго амжалтад хүрээгүй нэгэ шалтагааниинь энэ юм. Хээл хахуулиие таһалан зогсоохо, хэблэлэй эрхэ сүлөөтэй болгохо, улас түрые өөршэлхэ гээд янза бүриин шаардалга табижа, тэрэ бүри нэгэдһэн зохёон байгуулалтада орожо шадахагүй байһаниинь тэрэ олон хүнэй ами үрэгдэхэд хүргэһэн бэлэй. Арадай Сүлөөлхэ армиин 27, 28 дугаар арми хотые хиналтада абаба. Энэ үедэ АНУ-ай Юрэнхылэгшэ [[Джордж Херберт Уокер Буш]] тус уласда хориг табижа байгаа зарлажа, Хитадай сэрэгэй ударидагшад хоорондоо һанал бодол зүрэлдэжэ байгаа тухай тагнуулай мэдээ абаһанаа мэдэгдэбэ. '''Зургадугаар һарын 3''': Сүлөөлхэ арми, эргэдэй хоорондо мүргэлдөөн гараба. Жагсагшад машина тэргээр хаалта һаад табижа, сэрэгэйхинэй хориглохын хажуугаар гал табижа, өөдэһээнь шулуу шэдэжэ байба. Энэ хоорондо сэрэгэйхэн зохёон байгуулалтатайгаар хотоһоо гараха сэгүүд болон ехэ һургуулиин гудамжануудые хааба. Энгээд оройн 22:30 минутын оршомдо армиин зэбсэгтэ добтолгоо гү, али бодолгые хүсээр дараха шуһата үйлэ ажаллагаа эхилээ. Армиин танкууд Тяньаньмэнь талмайн хэд хэдэн талаһаа дотогжо дайража, замдаа таараһан оюутан жагсагшад руу гал нээн давшалба. Зарим оюутан талмайһаа гараха гэж оролдоһоншье тэдэные дотогшо бусаажа байһан гэдэг. Энэ үедэ жагсаалые зохёон байгуулагшад сэрэгүүдэй өөдэһөө «молотовын коктейль» мэтын зэбсэг ашаглахагүй байхые анхааруулжа байба. '''Зургадугаар һарын 4''': үүрэй дүрбэ, табан сагай үедэ армиин танкууд талмайда бүрэн нэбтэржэ, замдаа байһан жагсагшад, машина техникэ бүгэдые һүйрүүлбэ. Гэбэш үүнһээ гансахан сагай дараа гү, али үүрэй 5:40 үедэ талмайе бүрэн сэбэрлэһэн байба. == Түгэсхэл үрэ дүн == Зон үрэгдэгһэдэй тооные хэншье хэлэжэ мэдэхэгүй. Энэ аймшагта алалга үеэр хэдэн мянган залуу амяа алдаһаные хэлэхэ нотолхо баримта байхагүй. Хитадые Засагай газарай албанай мэдээгээр ами үрэгдэгһэдэй тооные 241 гэжэ зарлаһан бол тус улс дахи [[Улаан Загалмай]]н нийгэмлиг 2600 гэдэг. Харин гадаадын сэдьхүүлшэдэй тоосоолһоноор хамагай багадаа 3000 хүн энэ үеэр ами үрэгдэбэ. Тэгэбэл НАТО-гай тагнуулай мэдээсэлдэ энэ тооные '''7000''' дабаһан гэжэ дурдаһан байдаг. === Олон уласай реакци === [[Файл:Tiananmen-Wroclaw-plDominikanski.jpg|300px|мини|10 жэлэй ойн үйлэ ябадалай зорюулагдаһан [[Польш]]ын дурасхалта]] [[Африка]], [[Азиин]] оронууд, [[Хойто Солонгос]], [[Куба]], [[Чехословаки]], [[Зүүн Германи]], [[Пакистан]] зэргэ Хитадай ойрын холбоотонуудһаа бусад бүхэ улас [[хүнэй эрхэ|хүнэй эрхые]] носотойгоор зүршэһэн энэ ябадалай дараа Хитадые буруудхан мэдэгдэл хэжэ, янза бүриин хориг табиһан юм. [[Ден Сяопинь|Ден Сяопиниин]] гадаада дахи айлшалалай түлэблигөө нуража, [[Дэлхэйн банк]], Азиин хүгжэлэй банк тус уласда үгэхэ гэжэ байһан зээлээ бусааба. === Хорёотой һэдэб === Энэ ябадалай дараа Хитадай сонинуудай 12 хубинь хаагдажа, хэблэлэй компанинуудай долоон хубинь үүдээ барижа, 150 үлүү кино, баримтата киное гаргахые хориглобо. Тухайн үеын олон арбан сониной эрхэлэгшэ ажалһаа халагдан, шиидхэл амсаһан гэдэг. Засагай газар 32 сая хуби ном, 2.4 сая дүрсэ бэшэлгын хуурсагые хураан абаа. Одоошье Хитадта «Google» сахим хуудаһаар Тяньаньмэниин бодолгын талаархи мэдээсэл абаха боломжогүй хэбээр. === Хохирогшодһоо гансахан гэр бүлэдэ нүхэн түлэбэри олгобо === [[НҮБ]]-һаа Хитадай Засагай газарые арад түмэнһээ уушалал гуйхые шаардаһаншье тус уласай эрхэ баригшад хэзээшье буруугаа хүлээжэ байһангүй. Гэхыдээ 2006 оной дүрбэдүгээр һарада нэгэн жагсагшын ара гэртэ 70 мянган юаниин тэдхэмжэ олгоһон тохёолдол бии. Энэ бол Хитадай эрхэ баригшад дээрэхи ябадалда «гэмшэһэн» хамагай анханай тохёолдол юм. == Һонирхолтой баримтанууд == Оюутан залуушадай засагай газартаа табиһан нэгэ үндэһэн шаардалгань: * Алдагдаһан нютаг гү, али [[Монгол Улас]]ые хитадта нэгэдхэхэ тухай шаардалга байһан байна. * Үймээнэй үедэ хитадай армиин танкай субааг нэрэнь үлэ мэдэгдэхэ гар хооһон залуу 30 оршом минута һаатуулан зогсооһоные «Tank man» гү, али монголоор "Танкай " гэж алдаршуулсан байна. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == * [http://www.hro.org/node/5686 Андрей Шароградский «Тяньаньмэнь: 20 лет назад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207164819/https://hro.org/node/5686 |date=2020-12-07 }} * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/06/090601_tiananmen_phantom.shtml Андрей Остальский, обозреватель Русской службы Би-би-си «Призраки „площади убитых студентов“»] * [http://www.temadnya.ru/spravka/03jun2004/3997.html Исторические чтения. Кровопролитие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810010139/https://www.temadnya.ru/spravka/03jun2004/3997.html |date=2020-08-10 }} * [http://www.mk.ru/social/article/2009/06/03/292600-zagadka-tankovogo-cheloveka.html Андрей Яшлавский «Загадка „танкового человека“»] * [http://svpressa.ru/issue/news.php?id=7371&fr=lj Ольга Тягнибеда. «Площадь мертвых студентов». Фотографии] * [http://www.runewsweek.ru/globus/28589/ «Китайский календарь» («Русский Ньюсвик», 1.06.2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612112200/http://www.runewsweek.ru/globus/28589 |date=2009-06-12 }} * [https://web.archive.org/web/20090612165555/http://www.izvestia.ru/world/article3129176/ «Известный китаевед Евгений Бажанов: „В Китае той поры мягкий вариант привел бы к полному развалу“» («Известия», 3.06.2009)] * [http://www.icl-fi.org/russian/oldsite/brink.htm «Китай над грани потрясений: рабочая политическая революция или капиталистическое порабощение?» Бюллетень Спартаковцев Приложение № 17 март 2002 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209162942/https://www.icl-fi.org/russian/oldsite/brink.htm |date=2020-12-09 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=_FhCPpgQTPY&feature=related Бойня на Тяньаньмэнь в 1989 году — мнение очевидца] {{Featured article}} [[Категори:Хитад]] [[Категори:Хубисхалнууд]] nz3ujtxifeltunisz76kvi42c8ga6mt Хэрээһэтэнэй аян дайн 0 8119 74714 74678 2026-06-19T19:32:31Z Shonagon 6315 74714 wikitext text/x-wiki [[Файл:SiegeofAntioch.jpeg|thumb|[[Антиохи]]ин бүһэлэлтэ. Хэрээһэтэнэй түрүүшын аян дайниие харуулһан дунда зуунай үеын уран зураг]] '''Хэрээһэтэнэй аян дайн''' — [[Иерусалим]] хотые ба «[[бурханай абса]]» гэдэгые буруу шажантан лалын шажантанһаа сүлөөлэн хамгаалха гэжэ шалтаг барин XI—XIII зуунай үенүүд соо Баруун Европоһоо Бага Азида дайнай добтолго хэжэ байһан ябадалнууд,<ref name="Абашеев">{{cite book |author=Абашеев Д.А.|date=1941 |title=Военно-политическэ терминүүдэй хуряангы словарь |trans-title= |url= |url-status= |url-access= |format= |language=буряад |location=Улаан-Үдэ |publisher=Бурят-монгол гүрэнэй хэблэл |isbn= |pages=70}}</ref> [[Римэй Папа]]нууд [[католицизм]] нэрын үмэнэһөө [[Европо|Европын]] [[Христосой шажан]]тануудые уряалан дуудажа 1095—1291 оной хоорондо ябуулһан юһэн удаагай дайн юм. Шэнэ заха зээли, колонинуудые бэдэрэгшэ изагууртан-рыцарьнууд ба наймаашад иимэ добтолгонуудые эмхидхэдэг һэн. Тэдэниие хүхеэн ударидагша [[католик сүмэ]] байгаа. Хэрээһэтэнэй аян дайнда 6аһа газаргүй таряашанар газар олохо һанаатай хабаадалсадаг байгаа.<ref name="Абашеев"/> Хэрээһэтэнэй аян дайнай үндэһэн зорилгонь [[лалын шажан]]тануудай хиналтада байһан Арюун нангин хото Иерусалимые бусаан абаха ябадал байһан болоод Сельджук түрэгүүд Анатоли руу эзэмдэжэ орожо, Христосой шажанай [[үнэн алдартай шажан|үнэн алдартай]] шажантанай урасхалые шүтэдэг [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]дэ туһалхаар анханай аян дайн эхилээ. Уг дайнуудынь гансал Левантиин буруу номтон, шажангүй үзэлтэнүүдые номгодхохо шажанай зорилготой байба. Гэбэшье [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]], шажанай үзэл һанаа холилдоһон байһанай элирэлынь шажан шүтэлгын конфликттай байһаншье һаа, [[табадугаар аян дайн]]ай үеэр лалын шажантай Сельджук Түрэгэй Румын Султанта уласынь хэрээһэтэдтай холбоотон боложо тулалдажа байһанаар элирдэг. Хэрээһэтэд олон удаагай аян дайнай үрэ дүндэ маша холо газарта хүрэжэ шадаһаншье Христосой шажанта уласуудай досоохи улас түрын тэмсэлдээниинь тэдэнэй үндэһэн зорилгые һандаажа байһан байна. Тухайлбал Дүрбэдүгээр аянай үедэ христосой шажанта Константинополь хотые тонон дээрэмдэһэниинь Венециин хэрээһэтэд болон [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй хооронд тэмсэлдээн бии болгожо байба. == Хэрээһэтэнэй түрүүшын аян (1095—1099) == === Эхилэл === Хэрээһэтэнэй анханай аян 1095 ондо эхилһэн юм. 1095 оной 3 һарада [[Византи]]ин эзэн хаан [[I Алексей Комнин]] элшэ Пьяченца хотын епископ Ромада ерэжэ Папатай уулзан Византиин эзэнтэ уласта аюул занал ушаруулжа байгаа Сельджук түрэгүүдһөө хамгаалхые гуйба. Римэй Папа [[II Урбан]] энэнииень наашатай хүлеэн абажа жэлэй дараа гэхэдэ бүхыл [[Христосой шажантан]]уудта хандан Туркуудта эсэргүү дайнда хамтаран тэмсэхые уряалан, Клемонтын зүблэгөөн гэгшые зохёоһон байгуулжа «Арюун дайн» гээн нэрлэжэ дайнда оролсохонь арюун үйлэ хэрэг хээд дайн наһа эсэслэбэһээ хилэнсэ нүгэлынь һаадгүй арилна гээн айлдаһан гэдэг. Хэрээһэтэд «Лалын шажантануудые Христосто этигүүлнэ, һуларалтыень мэдүүлнэ ухааруулна, Бурхан хэнэйхинь талада байгаае нотолно» гэһэн уряалга гарган ябаа һэн. 1096—1099 оной хоорондо дүрбэн жэлэй хугасаада ябагдаһан энэ аяниинь Түрэгүүдэй нютагта байрлаха [[Левант]], [[Анатоли]] хото болон Христосой шажанай үлгы нютаг болохо [[Израиль]] үрнэһэн байна. Тэдэниие «Исламшууд» хэрээһэтэд гэжэ нэрлэһэн байна. === Мааррын ба Иерусалимай бүһэлэлтэ === [[Файл:EroberungJerusalems2.jpg|thumb|1099 оной Иерусалимай бүһэлэлтэ, алалга ба шуһанай урасхалнууд]] Эхинэй байлдаанда илалта байгуулһан хэрээһэтэд тэрэндээ урамшин урагшалһаар 1098 оной түгэсхэлөөр мүнөөнэй [[Сири]]ин нютагта Фатимидай Мааррат Аль Нуман хотодо хүрэжэ, түүхэдэ Мааррын бүһэлэлтэ гэжэ тэмдэглэгдэһэн маша хархис хатуу байлдааниие хэбэ. Хотые бүһэлэхэ ябасадаа хэрээһэтэд хүнэһэнэй хангалта байхагүй, үлэсхэлэнэй туйлда хүрэһэн байна. [[Файл:Map Crusader states 1135-en.svg|мини|Хэрээһэтэнэй түрүүшын аян дараа Ойрохи Дурна]] Хотын эргэд өөһэдын хүсэндөө эрдэн, хэрээһэтэдые үлэ тоомсорлон элэглэн шооложо байһан гэдэг. Хэрээһэтэд добтололгүй хоёр долоо хоног бүһэлэн, энэ хоорондоо хэрэм дабаха багажа бүтээжэ, хэрээһэтэнэй ябган сэрэг хана дабахаар доблохо үедэ хүлэг баатарнуудынь хотын нүгөө талаһаань добтолһон байна. Бүтэн 2 үдэр тулалдаһанай эсэстэ хэрээһэтэд 1098 оной 12 һарын 12-до Маарра хотые буулган абаа һэн. Гэбэшье Маарра хотодо хэрээһэтэдые хангаха хоол хүнэһэн байһангүй. Хэрээһэтэдай ехэнхинь [[Иерусалим]] орохо туйлын хүсэлтэй байһан ба хоорондоо бага зэргэ арсаһаншье эсэстээ сааша ябахаар шиидэһэн байна. Хэрээһэтэнэй ударидагшад ехэнхи сэрэгээ абажа, хүнэй хүүрээр дүүрэн Маарра хотоһоо зайдуухан байралһан бол хотодо үлэһэн хэрээһэтэд Мусульманшуудын хүүрээр хооллон ами зогооһон гэдэг. Хүнэй мяхан эдихэ үзэгдэлые [[каннибализм]] гэдэг болоод Арабай түүхэшэд хэрээһэтэдай хархисхал, ёһо буса байдалай энэ жэшээе тэмдэглэн үлдээһэн байна. 1099 оной 6 һарын 7-ндо хэрээһэтэд Иерусалимда хүрэжэ юһэ хоног бүһэлһэнэй эсэстэ абаа һэн. Хэрээһэтэд 1500 хүлэг баатар, 12000 ябган сэрэгтэй байһан бол лалын шажанта Иерусалимай хамгаалагшад имагтал 1000 сэрэгтэй байба. Хэрээһэтэд хотые бүһэлэн шэрүүн дайраһанай үрэ дүндэ хотые бүрин эзэлжэ абаһан байна. Галзуу дошхон хэрээһэтэд хотые абамагсаа хотын эргэдые иргалан алаһан байна. Энэ алалгада Лалын шажантанууд, Еврэйнэр ехэхэн алагдаһан болоод Христосой шажантануудшье алагдаһан гэдэг. Ниитэдээ 40000 оршом энгын эргэн алагдаһан гэжэ тэмдэглэгдэн үлөө. == Хэрээһэтэнэй хоёрдугаар аян (1147—1149) == Турк-сельджугуудай хаанта уласууд нэгэдэн нягтаржа 1144 ондо [[Эдесса]] хотыг эзэлэн абаһан ушарһаа Хэрээһэтэнэй хоёрдугаар аян эхилбэ. Аяниие толгойлогшонь католик сүмын аббат Бернар Клервоский байба. Франциин хаан VII Людовик, Германиин хаан III Конрадай ударидаһан аян амжалта олоогүй. Германиинхидай хэрээһэтэд Бага Азида турк-сельджугуудта толгой дараалан сохигдожо, франциинхин хэрээһэтэд Дамаскые эзэлхэ гэһэниинь амжалтагүй боложо, эхэ орондоо эргэн ерэһэн. Хэрээһэтэд, Византиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо конфликт хурсадаха болоһон. == Хэрээһэтэнэй гурбадугаар аян (1147—1149) == XII зуунай II хахадта [[Египет]], [[Сири]], [[Месопотами]]ин зарим хэһэгые нэгэдхэн шэнэ уласай султан [[Салах-ад-Дин]] (Саладин) 1187 ондо Иерусалимые эзэлһэн. 1189 ондо [[III Александр]] Папа, [[I Фридрих Барбаросса]] хаан, Англиин хаан [[I Ричард Арсаланай Зүрхэн]], Франциин хаан [[II Филипп]] ударидалгаар гурбадахи добтолгоо эхилһэн. Гурбадугаар хэрээһэтэнэй аян дайнда Европын гурбан хүсэрхэг хаан ябаһан ябадалынь папада амжалтатай болохо этигэл түрүүлжэ байһан. Гэбэшье энэ үедэ мусульманшууд али хэзээнэй зохёон байгуулалтада орожо нэгдэһэн байгаа. Удаа дараалһан хэрээһэтэнэй добтолгоо тэдэниие хүсэрхэгжүүлһэн юм. Тэдэнэй хаан Саладин сайтар зэбсэглэһэн, туршалгатай, гурбан зуун мянга хүрэтэр хүнтэй армиие ударидажа байгаа. Шуһые адхаруулһан хатуу шэрүүн тулаан гурбан жэл үргэлжэлжэ, Бага Азиин Киликиин жаахан голые гаталха үеэр Фридрих уһанда шэнгэжэ үхээд, Ричард Саладинтай эбэй хэрээ байгуулһанаар дүүргэһэн юм. Англиин I Ричард Палестина хүрэхэ замдаа Сицилиие эзэлхэ гэһэниинь II Филипп, Германиин шэнэ эзэн хаан VI Генрихэй эсэргүүсэлтэй тулгарһан. Англишууд Кипр аралые л эзэлһэн. Ричард бусаха замдаа Германида баригдажа хоригдожо байгаад, хожом гүйжэ бусаһан гэдэг. Хэрээһэтэд Палестинада ерэжэ, Акра хотые 1191 ондо эзэлэн абаһан. II Филипп энэ үедэ Европодо бусан, I Ричардай эсэргүү Германиин эзэн хаан VI Генрихтэй холбоо байгуулһан. I Ричард [[Иерусалим]]ые эзэмдэн абажа шадаагүй. Иерусалим хото Египедэй гарта үлэһэн. Иерусалимай хаанта уласай ниислэл Акра хото болоһон. == Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян (1202—1204) == [[Файл:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures INV 3821 ; LP 4674 - après restauration 2026.jpg|thumb|[[Эжен Делакруа]]. ''Константинополь руу хэрээһэтэдай түгэлдэр'' (1840)]] Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян дайн хэрээһэтэнэй үнэнтэ зорилгые харуулһан болоод Баруун Европын оронууд болон Византиин конфликт огсомоор хурсадһаниие харуулһан. Хэрээһэтэд аяндаа [[Венеци]]ин хүлэг онгосуудые ашаглажа байһаниинь Венецидэ хэрээһэтэдай туһаламжатайгаар худалдаанай гол үрдилдэгшэ Византида сохилто үгэхэ боломжо олгоһон.1204 ондо хэрээһэтэд [[Константинополь]] хотые эзэлэн, уламаар тэрэнэй Балканын хахад аралай газар нютагаар булаан эзэлхэ ажаллалгагаа үргэлжэлүүлэн, өөрынгөө Латинай эзэнтэ гүрэнээ (1204—1261) байгуулһан. Аяниие эхин үедөө Египет лүү шиглүүлхээр түлэблэһэн болобошье [[Константинополь]] хотые эзэлэн, [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]дэ сохилто үгэһэнөөр түгэсхэл болоо һэн. Византиин эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг дээрэ Эпирэй хаанта улас, Никейн эзэнтэ улас, Трапезундай хаанта улас бэе даанги байдалаа хадгалан үлэһэн. Венециинхид маша ехэ ашаг олоһон. Константинополь, [[Адрианополь]] хотын хэһэг, [[Мрамор тэнгис]]эй эрьеын хэд хэдэн зогсоолнууд, [[Эгейн тэнгис]]эй зарим аралнууд, баруун-урда [[Пелопоннес]], [[Крит арал]]ые тэдэ абаһан. Латинай эзэнтэ гүрэн 1261 он хүрэтэр оршон тогтониһон. 1261 ондо Никейн эзэн хаан [[Михаил Палеолог]] мүнгэ, Венециин гол үрдилдэгшэ [[Генуя]]гай флотой туһаламжатайгаар Византиин эзэнтэ гүрэниие һэргээһэн. == Хэрээһэтэнэй табадугаар аян (1217-1221) == Хэрээһэтэнэй табадугаар аянда Германи, Англи, Голланд, Унгарын хэрээһэтэд оролсоһон. Египедэй гол түшэсэ газар Дамиеттые эзэлэн абаһан. Аянд оролсогшод хоорондоо конфликттай, шадабаригүй ударидагшадтай байһанай уламһаа илагдал хүлеэн Египетые орхин ябаһан. == Хэрээһэтэнэй зургадугаар аян (1228-1229) == [[Файл:Crusaderstates.jpeg|мини|1229 оной хэрээнэй дараа Иерусалимай Хаанта Улас]] Германиин эзэн хаан [[II Фридрих]]эй ударидалга доро германиинхид, франциинхид, англиинхид, италиинхи рыцарьнууд оролсоһон. II Фридрих Египет [[Дамасск]]та эсэргүү дайн хэжэ байһаниие ашаглан, султантай хэрээ хэн, [[Иерусалим]], Палестинын бусад хотые эзэмдэхэ болоһон. Энэнэй харюуда II Фридрих султаниие дурна дайсанта эсэргүү дэмжэхэ ёһотой байһан. 1244 ондо мусульманшууд хэрээһэтэдһаа Иерусалим хотые дахин булаан абаһан. == Хэрээһэтэнэй долодугаар аян (1248-1254) == Папа VII Иннокентий зохёон байгуулжа, гол түлэб Франциин хаан [[IX Людовик]]ой ударидаһан франциинхи рыцарьнууд оролсоһон. Урда Франциин хотонуудтай худалдаанай харилсаатай байһан Хойто Африкада Франциин байра һууриие бэхэжүүлхэ зорилготой байһан. Аян амжалтагүй боложо түгэсһэн. == Хэрээһэтэнэй наймадугаар аян (1248-1254) == Франциин хаан [[IX Людовик]] дахин аян дайниие зохёон байгуулһан. Хэрээһэтэдай флот энэ удаада Тунис руу хүдэлһэн болобош эрье дээрэ [[Тарбаган тахал|тахал үбшэн]] гаража, хаан өөрөө амяа алдаһан. Хэрээһэтэд Дурнада ГДТ-дэхи эзэмдээ ээлж дараалан алдаһан. 1268 ондо Египет Антиохиие, 1289 ондо Триполиие, 1291 ондо Акра хотые алдаһан. Иерусалимай хаанта улас мүхэһэн. Родос, Кипр арал дээрэ хэрээһэтэд үлэһэн. XV зуунай үеэр Кипрынь Венециин эзэмшэлдэ нэгэдхэгдэбэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Дунда зуун]] [[Категори:Дайнууд]] {{Hist-stub}} l2vo5ynqgqaaqkfvxglmao0e9uj9oqt