ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 37 1570585 1570477 2026-04-01T12:05:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570585 wikitext text/x-wiki {{نامەی ڕوونکردنەوە|پارێزگای کوردستان|‏کوردستان (ڕوونکردنەوە)}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = پارێزگای کوردستان | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 400px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[ئێران]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوەندی پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[سنە]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | ژمارەی_دانیشتووان = ١٬٦٠٣٬٠١١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]]ەکان | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]، [[کوردیی کەڵھوڕی|کەڵھوڕی]]، [[ھەورامی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]]ەکان | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]، [[شیعە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە =|وێنەی_ئاڵا=}} '''پارێزگای کوردستان''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ئێران]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسێی [[پارێزگای ھەمەدان]] و [[زەنگان]]ە، لە باشوورەوە [[پارێزگای کرماشان]]، لە باکوورەوە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای سلێمانی]] [[ھەرێمی کوردستان]]. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا ١٬٦٠٣٬٠١١ کەس لە ٤٧١٬٣١٠ بنەماڵەدا دانیشتووی ھەبوو.<ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-بە-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128025603/https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-بە-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395 |date=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری [[سنە]]یە و شارە گەورەکانی کە زۆرتر لە ٣٠ ھەزار کەس دانیشتوویان بێت بریتین لە: [[سەقز]]، [[مەریوان]]، [[بانە]]، [[قوروە]]، [[دیواندەرە]]، [[بیجاڕ]] و [[کامیاران]]. زۆربەی دانیشتووانی ئەم پارێزگا بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی]] و ژمارەیەکیش بە شێوەزارەکانی [[ھەورامی]] و [[کوردیی کەڵھوڕی|کەلھوڕی]] دەدوێن. == ناو == کوردستان پێکھاتووە لە دوو وشەی [[کورد]] و پاشگری (ستان) بە واتای شوێن. کوردستان شوێن و نیشتمانی کوردەکانە و ناوچەیەکە لە [[ڕۆژاوای ئێران]]. وشەی کوردستان بۆ یەکەمین جار بە شێوەیەکی فەرمی لە سەردەمی [[سەلجوقیەکان|سەلجووقییەکاند]]ا بەکار ھێنرا و لەو کاتەوە لە سەرچاوە جۆراوجۆرەکاندا دووبارە بووەتەوە.<ref>https://web.archive.org/web/20120113131032/http://www.kurdishglobe.net/displayArticle.jsp?id=8F45BFF7E739694E09A76D76AB92C3F8</ref><ref>https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php</ref> بە بڕوای زۆرێک لە مێژوونووسان، لە ھەزارەکانی پێش [[ئیسلام]]یشدا (لە نزیکەی ٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەرەوە تا سەرەتای سەردەمی [[ئەشکانییەکان]])، کۆردۆئێنە، [[کاردۆخ]]، [[گۆتی]]، کاردا، بێت قاردو، [[کوردا]] و… ھەموویان وەکوو بەشێک لە ناوچە جیاوازەکانی ناوچە کوردنشینەکانی ئێستا تۆمار کراون.<ref>https://www.bartleby.com/topics/Minorities-Essay</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp. ، 1966. (see p.342)</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp. , Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp. ، 1985</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp. , Bouma Publishers, 1998.(see p.44)</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref> == جوگرافیا == پارێزگای کوردستان بە پانتایی ٢٩٬٥٠٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ئێران و ھاوسنووری وڵاتی [[عێراق]]، لە نێوان ٣٤ پلە و ٤٤ خولەک تا ٣٦ پلە و ٣٠ خولەکی پانیی باکوور و ٤٥ پلە و ٣١ خولەک تا ٤٨ پلە و ١٦ خولەکی درێژیی ڕۆژھەڵات لە ھێڵی نیوەڕۆی گرینیچەوە ھەڵکەوتووە، کە ئەم ڕووبەرە لە سەدا ١٬٧ی کۆی پانتایی وڵات پێک دەھێنێت و لە ڕووی گەورەیییەوە پلەی شازدەیەمینی لە وڵاتدا ھەیە. لە باکوورەوە بە پارێزگاکانی [[ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]] و بەشێک لە [[زەنگان]]، لە باشوورەوە بە [[پارێزگای کرماشان]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە [[پارێزگای ھەمەدان]] و بەشێکی دیکە لە [[پارێزگای زەنگان]] و لە ڕۆژاواشەوە بە وڵاتی عێراق سنووردارە. ئەم پارێزگایە ٢٣٠ کیلۆمەتر سنووری وشکانیی ھاوبەشی لەگەڵ وڵاتی عێراقدا ھەیە. لەڕووی ئاووھەوا و سروشتەوە، پارێزگای کوردستان ناوچەیەکی [[شاخ]]اوییە کە [[دەشت]]ە بەرزەکان و [[دۆڵ]]ە پانەکانیش لە پانتایی ناوچەکەدا بڵاو بوونەتەوە. جیاوازیی بەرزیی نێوان بەرزترین و نزمترین خاڵەکانی پارێزگاکە دەگاتە نزیکەی ٢٤٠٠ مەتر. [[کێوی بەدر]] لە [[قوروە]] بە بەرزیی ٣٣١٠ مەتر بەرزترین و ناوچەی ئالۆت لە [[بانە]] بە بەرزیی نزیکەی ٩٠٠ مەتر، نزمترین خاڵی پارێزگاکەیە؛ کە ئەم جیاوازییە لە بەرزی و نزمی دا خۆی دەبێتە ھۆی دروستبوونی ئاووھەوای جیاواز. کوردستان مەودای لەگەڵ دەریادا زۆرە، بەڵام لە ڕێگەی دۆڵە قووڵە تێکچڕژاوەکانەوە، ڕێگەی بە ئاوە کراوەکانی جیھان لە باشوور و دەریاچەکانی باکوور وەک [[دەریای مازەندەران]] و [[دەریاچەی ورمێ]] ھەیە. سەرچاوەی زۆرێک لە ڕووبارە گەورەکان لە چیاکانی کوردستاندا ھەڵکەوتوون. == سیاسەت == === پێکھاتەی سیاسیی بەڕێوەبردنی پارێزگا === بەرزترین پۆستی کارگێڕی لە ھەر پارێزگایەکدا، پارێزگارە کە لەلایەن وەزیری ناوخۆوە دیاری دەکرێت و دەبێت لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە پەسەند بکرێت. لە ئێستادا ئارەش زڕەتەن لھۆنی پارێزگاری کوردستانە.<ref>https://www.kebnanews.ir/news/490833/</ref><ref>https://rozanonline.ir/fa/tiny/news-1833{{بەستەری مردوو|url=https://rozanonline.ir/fa/tiny/news-1833 |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەنجومەنی ئیسلامیی پارێزگای کوردستان بەرزترین دامەزراوەی بڕیاردانە لە پارێزگاکەدا. ئەم ئەنجومەنە بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٣٧٢ ([[ڕۆژژمێری ھەتاوی|ھەتاوی]]) پێکھێنرا. ئەم ئەنجومەنە بەپێی ماددەی ١١ی «یاسای پێکھاتەکان، ئەرک و دەسەڵاتەکان و ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی ئیسلامییەکانی وڵات و ھەڵبژاردنی سەرۆک شارەوانییەکان»، لە نوێنەرانی ھەڵبژێردراوی ئەنجومەنی شارستانە سەر بە پارێزگاکە پێک دێت، کە لە قۆناغی یەکەمدا بە زۆرینەی ڕەھای دەنگەکان و لە ئەگەری بەدەستنەھێنانی زۆرینەی دەنگەکاندا، لە قۆناغی دووەمدا بە زۆرینەی ڕێژەیی لە نێوان ئەندامانی ئەنجومەنی [[شارستان]] ھەڵدەبژێردرێن و دەناسێندرێن. لە ئەنجومەنی ئیسلامیی پارێزگای کوردستانەوە، ٢ کەس وەکوو نوێنەری پارێزگا بۆ ئەندامێتی لە ئەنجومەنی باڵای پارێزگاکان ھەڵدەبژێردرێن. لە ئێستادا و لە سەرماوەزی ١٤٠١ەوە [[وەحید ڕەزایی]] و [[ھیوا محەممەدی]] سەرۆک و جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی ئیسلامیی پارێزگای کوردستانن و [[کەیوان وەیسیان]] و [[عارف محەممەدخان]]یش دوو نوێنەری پارێزگای کوردستانن لە ئەنجومەنی باڵای پارێزگاکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://shoraha.org.ir/fa-IR/DouranPortal/4666/page/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200708020506/http://shoraha.org.ir/fa-IR/douranportal/4666/page/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>https://www.shoraha.org.ir/news/1400102513148</ref> پارێزگای کوردستان ھەروەھا ٦ نوێنەری لە [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیسی شوورای ئیسلامی]]دا ھەیە کە وەکوو نوێنەرانی خەڵکی ٥ بازنەی ھەڵبژاردنی ئەم پارێزگایە لە دەسەڵاتی یاسادانانی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا ھەژمار دەکرێن. بازنەی ھەڵبژاردنی سنە، [[دیواندەرە]] و [[کامیاران]] ٢ نوێنەری ھەیە و بازنەکانی ھەڵبژاردنی [[بیجاڕ]]، [[سەقز]] و [[بانە]]، [[قوروە]] و [[دێولان]] و [[مەریوان]] و [[سەوڵاوا]] ھەریەکەیان ١ نوێنەریان لە مەجلیسی شوورای ئیسلامیدا ھەیە کە بە گشتی لە سەدا ٢٫٠٦ی کورسییەکانی ئەم مەجلیسە پێک دەھێنن. نوێنەرانی مەجلیس لە ھەر خولێکدا «کۆڕی نوێنەرانی پارێزگای کوردستان لە مەجلیسی شوورای ئیسلامی» پێک دەھێنن و پاش کۆتاییھاتنی خولی نوێنەرایەتیی خۆشیان ھێشتا وەک ئەندامی «کۆڕی نوێنەرانی پارێزگای کوردستان لە خولەکانی مەجلیسی شوورای ئیسلامی» دەمێننەوە.<ref>https://www.shoraha.org.ir/news/1400111313512</ref><ref>https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/جدول207حوزهانتخابیهمجلسدهم.pdf</ref> جگە لەم پۆستە کارگێڕییانە، نوێنەری ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە پارێزگای کوردستانیش بە ناونیشانی «نوێنەری وەلی فەقیھ لە پارێزگای کوردستان» ڕۆڵی لە بڕیاردانەکاندا ھەیە. لە ئێستادا و لە ١٢ی [[خەرمانان]]ی ١٣٩٩ەوە، نوێنەرایەتیی وەلی فەقیھ لە پارێزگای کوردستان لە ئەستۆی [[عەبدولڕەزا پوورزەھەبی]]یە کە ھاوکات بەڕێوەبەری ناوەندی گەورەی ئیسلامیی ڕۆژاوای ئێرانە. ھەڵبژاردنی پێشنوێژەکانی ناوەندی پارێزگا و شارستانەکانی سەر بە پارێزگا لە ئەستۆی نوێنەری وەلی فەقیھ لە پارێزگاکەدا. پارێزگای کوردستان لە [[مەجلیسی خوبرەگان]]ی ڕێبەریشدا ٢ نوێنەری ھەیە کە لە ناو مامۆستایانی ئایینیی [[سوننە]]دا ھەڵدەبژێردرێن.<ref>https://www.leader.ir/fa/content/24601</ref><ref>https://www.irna.ir/xjPWMN</ref> == مێژوو == پارێزگای کوردستان لە مێژەوە شوێنی نیشتەجێبوونی [[مرۆڤ]] و [[شارستانیەت]] بووە، کە نموونەی ئەوەش شارە کۆنەکانی وەکوو [[سەقز]] و [[قوروە]]یە. پارێزگای کوردستان بەشێکە لەو سەرزەمینەی کە لە ڕۆژھەڵاتی سەرزەمینی [[مادەکان]]دا بە ناوەکانی پارسوا یان پرسوا لە بەردنووسە [[ئاشووری]] و [[ئورارتوو]]یییەکاندا تۆمار کراوە، و بەپێی شوێنەوارە مێژوویییە بەجێماوەکان و گەنجینەی زێویە، قەڵا و کۆشکی زێویە ناوەندی حکوومەت و پایتەختی مادەکان بووە. پارسوا ناوی ناوچەیەک بوو لە شارستانی سنە کە لە ٢٧ ناوچەی کەمدانیشتوو پێکھاتبوو و بە ژینگەی کۆنی ھۆزەکانی پارس ھەژمار دەکرا. یەکەمین ئاماژەی مێژوویی بۆ پارسوا لە ھێرشی [[شەلمەنەسەری سێیەم]] لە بەردنووسێکدا بۆ ساڵی ٨٣٧ی [[پێش زایین]] دەگەڕێتەوە. لە باکوورەوە بە ئورارتوو، لە ڕۆژاواوە بە ئاشوور و لە باشوور و باشووری ڕۆژاواوە بە [[ئیلام]] و [[سوومەر]] کۆتایی دەھات. لە سەرەتادا ھۆزە [[ئاریاییەکان]] لە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]] نیشتەجێ بوون. ژمارەیەک لەوان لە ڕۆژھەڵاتی دەریاچەکەدا نیشتەجێ بوون و ناویان نا «ئامادای» و ئەو بەشەش کە لە ڕۆژاوای دەریاچەی ورمێ بوو، بە پارسوا (پارسووما) دەناسرا. گرووپی یەکەم دەوڵەتی مادەکانیان دامەزراند و گرووپی دووەم دەسەڵاتی بەھێزی [[ھەخامەنشییەکان]]یان پێکھێنا. بە سەرنجدان بە دەقی نووسراوەکەی [[داریووش]] لە تەختی جەمشید و بێستوون، دەوڵەتی پاشایەتیی مادەکان لە ناوچەی ھەخامەنشی لە ساڵی ٥٥٠ی پێش زایین ھەڵکەوتووە و سەرزەمینی مادەکان بوو بە یەکێک لە ویلایەتەکانی دەوڵەتی ھەخامەنشی.<ref>https://web.archive.org/web/20090223070214/http://tourism.ostan-kd.ir/details.aspx?pageId=item_0_0</ref><ref>https://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/images/maps/MiddleEastParsa700.jpg</ref><ref>https://books.google.com/books/about/The_Cambridge_History_of_Iran.html?hl=ar&id=BBbyr932QdYC#v=onepage&q=Parsua&f=false</ref> === ھەڵکەوتەی پارسوا لە ڕووانگەی مێژوونووسانەوە === پارسوا لە باشوورتری [[زێی بچووک]] و لە دیالەی سەروودا ([[سیروان]]) ھەڵکەوتبوو و لە لایەکەوە لەگەڵ ناوچە جیاوازەکانی نامار و تووپ لیاش لە دیالەی ناوەڕاست و خواروو و لە لایەکی دیکەشەوە لەگەڵ ماننا و ناوچە جیاوازەکانی نزیک لە ماننا و لە کۆتاییشدا لەگەڵ ناوچە جیاوازەکانی ماد ھاوسنوور بوو. ھەروەھا لە بەردنووسە ئورارتوویییەکانەوە دیارە کە پارسوا لە نێوان ماننا و سەرزەمینی بابلیی ناماردا ھەڵکەوتبوو. لە کۆی ئەم خاڵانەی سەرەوە دەرەنجامی ئەوە بەدەست دێت کە دەبێت لە سنووری کوردستان و شارستانی سنەی ئێستادا بەدوای پارسوادا بگەڕێین. [[دیاکۆنۆڤ]] لە بەرھەمەکەی خۆیدا بە ناوی «مێژووی ماد» دەنووسێت: بەشی سەرووی [[ڕووباری دیالە]] و لق و پۆپەکانی لە سێگۆشەی شارەکانی ئێستای [[سلێمانی]]، [[سەرپێڵی زەھاو]] و سنە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆیەمی پێش زایینەوە بە پارسوا ناودێر کراوە. لەکاتی دەسەڵاتداریی [[ھەخامەنشییەکان]]ەوە، لە ناوچەکانی [[پارسەکان]] و [[ساسانییەکان]]، ویلایەتی [[مادەکان]] وەکوو یەکێک لە ویلایەتەکانی ئێرانی کەونارا بە ناوی «ماھ» دەناسرا. ئەم ویلایەتە پێکھاتبوو لە دوو بەشی «ماھی خواروو»یان ڕازی ماھ و «ماھی سەروو»یان نەھاوەند ماھ. لە سەردەمی پێش [[ئیسلام]]دا سەرزەمینی مادەکان بە «مای»یان «ماھ» ناودەبرا. ناوچەی پارێزگای کوردستان (ئەردەڵان) لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]]دا پێکھاتبوو لە ٩ شاری گەورە: سنە، سەقزی سوڵتانیی ئەردەڵان، [[گەڕووس]]، [[ئەلکا]]، [[زەڕین کەمەر]]، [[تەغامین]]، [[خوڕخوڕە]]، [[پاوە]] و [[ھەورامان]]، [[ئەلکای بانە]]، [[قەڵازەڵام]] و [[پاڵنگان]]. دەسەڵاتدارانی سەربەخۆ بۆ ھۆزە گەورەکان دیاری دەکران. === سەردەمی ھاوچەرخ === بەپێی ڕەشنووسی ژمارە ١٢٧٥ لە ٩ی سەرماوەزی ١٣١٦ ([[ڕۆژژمێری ھەتاوی|ھەتاوی]])، ئێران بۆ شەش بەش دابەش کرابوو. پارێزگای ڕۆژاوا پێکھاتبوو لە شارەکانی کوردستان، [[کرماشان]]، [[گەڕووس]]، [[باوەندپوور]] ([[کەڵھوڕ]])، [[پشتکێو]]، ھەمەدان، [[مەلایێر]]، [[خوڕەمشار]]، [[ئابادان]]، [[خوزستان]] و [[کۆھگیلوویە]]. لە ساڵی ١٣٣٥ بەپێی فەرمانی ئەنجومەنی وەزیران، کوردستان لە پارێزگای پێنجەم جیا کرایەوە و پارێزگای کوردستانی پێکھێنا. شارەکانی پارێزگاکەش [[سنە]]، [[بیجاڕ]]، [[سەقز]] و [[قوروە]] بوون.<ref>http://ostan-kd.ir/?p=77</ref> بەپێی بڕیارنامەی ٤٠٠٤/٤٥٦٢٩/ی ئەنجومەنی وەزیران کە لە دابەشکارییەکانی وڵاتدا لە ساڵی ١٣٣٧ی ھەتاویدا کرا، شاری قوروە لە [[پارێزگای ھەمەدان]] جیا کرایەوە و خرایە سەر پارێزگای کوردستان.<ref>«تقسیمات استانی شورای وزرا به پیشنهاد شماره ۴۰۰۴/۴۵۶۲۹/ل شهر قروه از استان همدان منتزع شد و به استان کردستان ملحق گردید.» قانون تقسیمات کشور و اصلاح قانون ڕاجع به محصلین کلاس اختصاصی وزارت داخله بازبینی‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۱۸ وبگاه شهرهای ایران.</ref> پارێزگای کوردستان لە [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ١٣٥٧دا]] ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو و دوای ھاتنە سەر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیش، شوێنی [[سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)|تێکھەڵچوونی نێوان ھێزە کوردییەکان و حکوومەتی نوێ]] بوو. لە ماوەی [[شەڕی ئێران و عێراق]]یشدا پارێزگای کوردستان چەندین جار لەلایەن ھێزە سەربازییەکانی عێراقەوە بۆردوومان کرا و نزیکەی ٤٥٠٠ کەس لە دانیشتووانی ئەم پارێزگایە لەلایەن سوپای عێراقەوە کوژران.<ref>https://kurdpress.com/news/3234/چهره-شوم-جنگ-28-دی-ماه-سنندج-و-وظیفه-امروز-منصور-اولی</ref> == سروشت و ژینگە == === ئاووھەوا === ئاووھەوای کوردستان لەژێر کاریگەریی بارستە ھەوا گەرم و شێدارەکانی [[دەریای ناوین]]ە کە ئەم بارستانە دەبنە ھۆی بارانبارین لە [[بەھار]] و بەفربارین لە [[زستان]]ەکاندا. ئەم بارستە ھەوایانە لە [[زەریای ئەتڵەسی]] و دەریای ناوینەوە بە بەرکەوتنیان بە بەرزایییەکانی [[زاگرۆس]] بەشێکی بەرچاو لە شێ بە شێوەی بەفر و بارانی پەرشوبڵاو لەم ناوچەیەدا دادەبارێنن. ژمارەی ڕۆژەکانی سەھۆڵبەندان ١٠٩ ڕۆژە و ڕێژەی بارانبارینی ساڵانە لە بارودۆخی ئاسایی ئاووھەوادا یەکسانە بە ٥٠٠ ملیمەتر. [[سەقز]] وەک یەکێک لە ساردترین شارەکانی [[ئێران]]، زۆرترین ڕۆژەکانی سەھۆڵبەندانی لە ساڵدا ھەیە و زۆرترین ڕێژەی بارانبارین لە پارێزگاکەدا پەیوەندیی بە شارەکانی [[مەریوان]] و [[بانە]]وە ھەیە بە نزیکەی ٨٠٠ ملیمەتر لە ساڵێکدا، و کەمترین ڕێژەی بارانبارین لە ناوچەی ڕۆژھەڵات نزیکەی ٤٠٠ ملیمەتر و لە بەشی ناوەندی پارێزگا واتە سنە نزیکەی ٥٠٠ ملیمەترە لە ساڵێکدا. دزەکردنی بارستە شێدارەکانی زستانە و بەھارە لە مەریوان و [[دەریاچەی زرێبار]] کاریگەرییەکی زۆری لە شێدار و مامناوەندبوونی ھەوای ئەم ناوچەیەدا ھەیە. ڕێژەی شێ و بارانبارینی گونجاو بووەتە ھۆی دروستبوونی دارستانە چڕەکانی بەڕوو و جۆرە جیاوازەکانی دارە دارستانییەکان. لە ڕۆژاوای پارێزگاکەدا ڕێژەی بارانبارین زیاترە لە ناوچەکانی تر. وەرزی ھاوین کەمترین بارانبارینی ھەیە. ھەوای پارێزگاکە لە ھاویندا گەرم و لە زستاندا ساردە. کوردستان بەھۆی ئاووھەوا بێوێنەکەیەوە توانایەکی زۆری بۆ ڕاکێشانی گەشتیار ھەیە. === زەویناسی === ڕۆژھەڵاتی پارێزگاکە لە کۆتایییەکانی سەردەمی سێیەم و بەتایبەتی لە ناوەڕاستی میۆسێن بەھۆی تەقینەوە [[گڕکان]]ییەکان و توندیی جووڵە چرچبوونەکان لە پەراوێزەکاندا، بووەتە شێوەی حەوزێکی نیشتووی تا ڕادەیەک سەربەخۆ کە ئاوی بەرزایییەکانی دەوروبەر، بەتایبەتی سەرزەمینە بەرزەکان و شیستییەکانی ڕۆژاوا دەڕژانە ناوی. لە پلیۆسێندا ئەم حەوزە وەکوو حەوزە ھاوشێوەکانی ناوخۆی بانەی ئێران بەھۆی ڕەنگدانەوەی جووڵە شاخ دروستکەرەکان یان زەوی دروستکەرەکان بەرز بووەتەوە و لە ئاو ھاتووەتە دەرەوە؛ بۆیە یەکەمین تۆڕی ئاوە ڕووانەکان کە لە ڕابردوودا دەڕژانە ئەم حەوزە، دەستبەجێ دوای ھاتنەدەرەوەی نیشتووەکان لە ئاو، لە ناوچەکەدا دەستی بە چالاکی کردووە و بە لەبەرچاوگرتنی لێژایی ڕواڵەتیی نیشتووەکان لە ڕۆژاواوە بۆ ڕۆژھەڵات لە یەک لقدا ڕووی کردووە کە ئەمڕۆ ئێمە بە ناوی قزڵ ئوزەن دەیناسین.<ref>محمودی، فرج‌الله (آذر ۱۳۵۲). «آب‌وهوا». پژوهش‌های جغرافیایی (۹): ۱۷.</ref> === چیاکان و لووتکەکان === لە پارێزگای کوردستاندا بەرزایی، بنار و زنجیرەچیای جۆراوجۆر بوونیان ھەیە. زنجیرەچیاکانی ڕۆژاوای وڵات بە شێوەی زنجیرەی ھاوتەریب، تەواوی پانتایی پارێزگاکەیان گرتووەتەوە و سنووری سروشتیی پارێزگاکە پێک دەھێنن. لەم ناوچە شاخاوییانەدا سەھۆڵچیاکان، لووتکە بەرزەکان و کانییەکی زۆر بوونیان ھەیە. بناری ناوچە شاخاوییەکان، بەتایبەتی ناوچەکانی نزیک لە شارەکان ([[ئاویەر]]، کێوی ئاربابا، [[شاھۆ]]) لە باشووری پارێزگاکەدا خاوەنی داپۆشراوییەکی بەرفراوانی دارستان و لەوەڕگەن. گرنگترین چیاکانی پارێزگای کوردستان کە زیاتر لە ٢٨٠٠ مەتر بەرزن بریتین لە: کێوی کۆچسار، کێوی نەکرۆز لە ڕۆژاوای سەقز نزیک گوندی میرەدێ، کێوی شێخ مەعرووف، کێوی پەنجەعەلی (بە بەرزیی ٢٩٤٠ مەتر کێوی حەوت سوار لە باشووری ڕۆژھەڵاتی دێولان و باشووری ڕۆژاوای [[قوروە]] لە تەنیشت گوندی کەنگەرەی ٣٥ کیلۆمەتری قوروە)، کێوی کانی چەرمە، کێوی ئەڵقەمسیر، کێوی سناسەرە، کێوی میانە، کێوی مزگەوت میرزا، کێوی مەلاکاوو، کێوی حوسێنبەگ، کێوی پیازە، کێوی تەخت، کێوی ھۆعالیداغ، ھەوارەبەرزە، کێوی چەرخلان، کێوی سیراجەددین، و زنجیرەچیای چلچەمە لە نزیک گوندی ئیسحاق ئاوای و کانێعمەتی سەقز. بەرزترین لووتکە لە پارێزگای کوردستاندا لووتکەی بەدرە کە لە ناوچەی چواردۆڵی شارستانی قوروە ھەڵکەوتووە و ٣٣١٠ مەتر بەرزە.<ref>https://kurdpress.com/news/9366/بدر-قروه-به-عنوان-مرتفع-ترین-قله-در-کردستان-معرفی-شد</ref> کێوی عەواڵانی نشوور بە بەرزیی ٢٩٧٠ مەتر کانیگەلێکی پڕئاوی ھەیە. بەرزایییەکانی تەتە لە ناوچەی [[ھەورامان]] لە ڕۆژاوای پارێزگاکەش یەکێکە لە بەرزترین ملەکانی پارێزگای کوردستان و ڕێگای گەیاندنە بە [[پارێزگای کرماشان]] کە ھەموو ساڵێک بۆ ماوەی نزیکەی ١٥٠ ڕۆژ بەھۆی بەفر و بەرزیی زۆرەوە دادەخرێت. بەرزایییەکانی ڕۆژاوای پارێزگا وەکوو ھێڵی سنووریی ھەردوو وڵاتی ئێران و [[عێراق]] دیاری کراوە. == دانیشتووان == ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای کوردستان لەسەر بنەمای سەرژمێریی گشتیی دانیشتووان و خانووبەرەی ساڵی ١٣٩٥ی ھەتاوی یەکسان بە ١٬٦٠٣٬٠١١ کەس بووە. لەم ڕێژەیە لە سەدا ٣٥ لە گوندەکان و لە سەدا ٦٥ لە شارەکاندا دەژین. چڕیی ڕێژەیی دانیشتووان یەکسانە بە ٥٢٫١ کەس لە یەک کیلۆمەتری چوارگۆشەدا. چڕترین و پڕدانیشتووترین شارستانیش، [[شارستانی سنە]]یە. === زمان === زۆرینەی خەڵکی پارێزگای کوردستان بە زمانی [[کوردی]] و بە شێوەزارە جیاوازەکان قسە دەکەن. لە پارێزگای کوردستاندا بە شێوەزارەکانی [[سۆرانی]]، [[ھەورامی]] و [[کوردیی باشووری]] قسە دەکرێت. پڕئاخێوترین شێوەزاری کوردی لە پارێزگای کوردستاندا «سۆرانی»یە کە شێوەزارەکانی [[ئەردەڵانی]]، [[سەقزی]]، [[جافی]]، [[موکریانی]] و [[بابانی]] لەم شێوەزارە لە پارێزگاکەدا قسەی پێ دەکرێت. ھەروەھا [[کوردیی باشووری]] بە شێوەزاری [[گەڕووسی]] لە شارستانەکانی [[بیجاڕ]] و [[قوروە]]، و [[ھەورامی]] لە شارستانەکانی [[سنە]]، [[مەریوان]]، [[سەوڵاوا]]، [[کامیاران]] و قوروەش لە پارێزگای کوردستاندا قسەی پێ دەکرێت.<ref>http://chap.sch.ir/books/8182</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200928135829/https://kurdestan.ict.gov.ir/fa/kordestanprovince/generalinfo/history-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86</ref><ref>https://atlas.uok.ac.ir/about.aspx</ref> سەرەڕای زمانی کوردی، کەمینەیەک لە ئاخێوەرانی [[فارسی]] زمان و [[تورکی]] زمانیش لە پارێزگای کوردستاندا دەژین. ئازەرییە تورکی زمانەکانی کوردستان لە شارستانەکانی [[بیجاڕ]] و [[قوروە]] دەژین.<ref>https://web.archive.org/web/20131014040836/http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2396</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130808090412/http://www.ghorveh.gov.ir/Default.aspx?TabID=62</ref> === ئایین و مەزھەب === زۆرینەی خەڵکی ئەم پارێزگایە مسوڵمانی [[سوننە]] و [[مەزھەبی شافیعی|شافیعی]] مەزھەبن و لە جێبەجێکردنی دابونەریت و ڕێوڕەسمە ئایینییەکاندا پەیڕەوی لە فیقھی شافیعی دەکەن. ھەروەھا گرووپێکیش پەیڕەوی مەزھەبی [[شیعە]]ن کە زۆرینەیان لە ڕۆژھەڵاتی پارێزگاکەدا نیشتەجێن. سەرەڕای ئەمانە، گرووپە بچووکەکانیش بە پەیڕەویکردن لە ئایینەکانی تر وەکوو [[جوولەکە]]، [[مەسیحی]]، [[یارسان]]، [[بەھایی]] و مەزھەبەکانی دیکە لەم پارێزگایەدا دەژین.<ref>http://chap.sch.ir/books/7625</ref> == شارستانەکان == پارێزگای کوردستان دە شارستانی ھەن: {{نەخشەی پارێزگای کوردستان}} === دانیشتووان === شارستانەکانی پارێزگای کوردستان بەپێی دانیشتوو بەم شێوەیە ڕیزبەندی کراون: {| class="wikitable sortable" |- ! ڕێژە!! شارستان!! ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦) |- |١ || [[شارستانی سنە|سنە]] || ٥٠١٬٤٠٢ |- |٢ || [[شارستانی سەقز|سەقز]] || ٢٢٦٬٤٥١ |- |٣ || [[شارستانی مەریوان|مەریوان]]|| ١٩٥٬٢٦٣ |- |٤ || [[شارستانی بانە|بانە]] || ١٥٨٬٦٩٠ |- |٥ || [[شارستانی قوروە|قوروە]] || ١٤٠٬١٩٢ |- |٦ || [[شارستانی کامیاران|کامیاران]] || ١٠٢٬٨٥٦ |- |٧ || [[شارستانی بیجاڕ|بیجاڕ]]|| ٨٩٬١٦٢ |- |٨ || [[شارستانی دیواندەرە|دیواندەرە]] || ٨٠٬٠٤٠ |- |٩ || [[شارستانی دێولان|دێولان]] || ٦٤٬٠١٥ |- |١٠ || [[شارستانی سەوڵاوا|سەوڵاوا]] || ٤٤٬٩٤٠ |- | || '''سەرجەمی دانیشتووان''' || ١٬٦٠٣٬٠١١ |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی ئێران]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Kurdistan Province}} {{پارێزگای کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|پارێزگای سنە}} [[پۆل:پارێزگای کوردستان|*]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|کوردستان]] [[پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردستان]] [[پۆل:پارێزگاکانی ئێران|کوردستان]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان]] [[پۆل:نیشتنگە کوردییەکان]] 8iofn35aheldr251s8hr7vh5mvk7gyc 0 45 1570985 1567404 2026-04-02T09:53:51Z ~2026-20290-25 75507 زانیاری 1570985 wikitext text/x-wiki {{Short description|شارێک لە هەرێمی کوردستان، عێراق}} {{Use dmy dates|date=مارس ٢٠٢٦}} {{Infobox settlement | name = هەڵەبجە | native_name = Helebce-هەڵەبجە | native_name_lang = ckb | image_skyline = | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = [[عێراق]] | subdivision_type1 = هەرێم | subdivision_name1 = [[هەرێمی کوردستان]] | subdivision_type2 = پارێزگا | subdivision_name2 = [[پارێزگای هەڵەبجە]] | pushpin_map = Iraq | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = شوێنی هەڵەبجە لە عێراق | coordinates = {{coord|35|10|N|45|59|E|region:IQ_type:city|display=inline,title}} | elevation_m = 700 | population_total = 140,000 | population_as_of = 2022 | timezone = [[کاتی ستانداردی عەرەبی|AST]] | utc_offset = +3 }} '''هەڵەبجە''' شارێکە لە [[هەرێمی کوردستان]]ی [[عێراق]]، کە لە دامێنی [[چیاکانی زاگرۆس]] لە نزیک سنووری [[ئێران]] هەڵکەوتووە. شارەکە نزیکەی ٧٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و ئاوی [[ڕووباری سیروان]] دەیبژێوێت. هەڵەبجە ناوەندی [[پارێزگای هەڵەبجە]]یە، کە لە نیسانی ٢٠٢٥دا لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|پەرلەمانی عێراقەوە]] بە ڕەسمی وەک پارێزگایەکی تەواو ناسێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://amwaj.media/en/media-monitor/iraqi-lawmakers-vote-to-recognize-new-governorate|سەردێڕ=Iraqi lawmakers vote to recognize new governorate|وێبگە=Amwaj.media|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> [[جووەکانی میزراحی]] ناسراو [[جووە کوردەکان]]ی هەڵەبجە، لەگەڵ خێزانەکانی گرووپی "سیانزە ماڵ" ([[جاف|هۆزی جاف]])، لە دامەزرێنەرانی شارەکە بوون و سەرەتا لە نزیک کانی [[نەواڵە]] نیشتەجێ بوون.<ref name="jinha">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency.com/so/zhyan/gky-jwwlkan-w-khanww-drynkany-hbj-brw-lnawchwwn-dchn-17600|سەردێڕ=گەڕەکی جوولەکان و خانووە دێرینەکانی هەڵەبجە بەرەو لەناوچوون دەچن|وێبگە=JINHA Agency|زمان=ku|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> هەڵەبجە یەکێکە لە پیتۆڵترین ناوچەکانی عێراق، کە ساڵانە ٧٠٠ تا ٩٠٠ ملیمەتر بارانی لێ دەبارێت و لە ناوخۆدا بە ''بواینی'' (بواینى) ناسراوە، کە بە واتای "خاکی پیرۆز" دێت.<ref name="shafaq">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Report/Discover-Iraq-Halabja--Where-land-memory-and-resilience-intertwine|سەردێڕ=Discover Iraq: Halabja — Where land, memory, and resilience intertwine|وێبگە=Shafaq News|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ئێستا شارەکە نزیکەی ١٤٠،٠٠٠ کەسی تێدا نیشتەجێیە، کە زۆرینەی هەرە زۆریان [[کورد]]ن. لە کاتێکدا زۆربەی دانیشتووانەکەی بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]] دەدوێن، زۆرێکیشیان دیالێکتی [[هەورامی]] دەپارێزن، کە ئەمەش پردێکی زمانەوانی لەگەڵ [[کوردستانی ڕۆژهەڵات|کوردستانی ئێران]] و [[پارێزگای کرماشان]]ی دراوسێ دروست دەکات لە پاڵ قسەکردن بە دیالێکتی سۆرانی لە شارەکدا بۆ جێبەجێکردنی کار و پیشەی ڕۆژانە.<ref name="shafaq"/> لە ڕووی مێژووییەوە، هەڵەبجەی ئێستا مەڵبەندی دەسەڵاتی [[جاف|هۆزی جاف]] بووە. شارەکە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەهۆی [[کیمیابارانی هەڵەبجە]] لە ساڵی ١٩٨٨ ناسراوە، کە تێیدا هەزاران هاووڵاتی سڤیلی کورد لە هێرشێکی کیمیاییدا بە فەرمانی حکوومەتی [[عێراقی بەعسی]] لە سەردەمی [[سەددام حوسێن]] شەهید کران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/16/newsid_4304000/4304853.stm|سەردێڕ=1988: Thousands die in Halabja gas attack|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> هەروەها شارەکە بەوە ناسراوە کە چەندین [[شاعیر]]، [[زانا ئیسلامییەکان|زانای ئایینی]] و [[کەسایەتیی سیاسی]] دیار لە مێژووی خۆیدا پێگەیاندووە.<ref name="nasih2024">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/3097|سەردێڕ=Halabja: A Chronicle of Endurance and Heritage|نووسەر=Nukhsha Nasih|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref>ئێستا ئەم شارە پایتەختی میرنشینی ئیسلامی کوردستانە == ڕەگناسی (ئێتیمۆلۆژی) == سەبارەت بە بنچینەی ناوی "هەڵەبجە" چەندین بۆچوونی جیاواز هەن و مشتومڕیان لەسەرە، کە گرنگترینیان ئەمانەن:<ref name="etymology">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=هەڵەبجە مەملەکەتی ژیان|نووسەر=خەبات عەبدوڵڵا|زمان=ku}}</ref><ref name="kurdcollect">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://zamenpress.com/Details.aspx?jimare=80433|سەردێڕ=هەڵەبجە - مێژوو و کولتوور|وێبگە=Zamen Press|زمان=ku}}</ref> یەکەم بۆچوون ناوی هەڵەبجە بە مێژووی کۆنەوە دەبەستێتەوە. پاشای ئەکەدی [[سارگۆنی ئەکەدی]] (٢٣٣٤–٢٢٧٩ پ.ز) هێرشی کردە سەر ناوچەیەک کە ئەو کات بە ''هەرهەر'' (Har Har) دەناسرا، کە ناوچەکانی هەڵەبجە و [[شارەزوور]]ی دەگرتەوە. دوای داگیرکردنی، سارگۆن ناوەکەی گۆڕی بۆ ''کار شارووکین'' (شاری سارگۆن). مێژوونووسی کورد [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] پێی وایە کە شاری ئێستای هەڵەبجە لەوانەیە هەمان ئەو شوێنە کۆنە بێت.<ref name="etymology"/> لە سەردەمی [[هۆرییەکان|هۆرییەکاندا]]، ئەم ناوچەیە لە دەقە بزمارییەکانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووریدا]] بە ناوی ''کەرداخەر'' (یان ''خار خار'') هاتووە کە دەکەوێتە سەر [[ڕووباری سیروان]]. بەڵام هەندێک توێژەر ئەم پەیوەندییە لە ڕووی فۆنۆلۆژییەوە بە دوور دەزانن.<ref name="kurdcollect"/> [[پەڕگە:Rainbow Bee-eaters Juffs.JPG|وێنۆک|باڵندەی کەرخۆرە (زەنگوڵەبایە).|alt=Rainbow Bee-eaters Juffs]]بۆچوونی دووەم وایە کە بەهۆی باخ و سەوزایی و ئاوی ناوچەکەوە، خەڵکی پێیان وتووە ''عەجەب جا'' (عەجەب جا) واتە "شوێنێکی سەرسوڕهێنەر"، کە دواتر گۆڕاوە بۆ ''هەڵەبجە''.<ref name="kurdcollect"/> بۆچوونی سێیەم ناوەکە لە وشەی کوردیی ''هەڵوژە'' (هەڵوژە) وەردەگرێت، کە شوێنی هێلانەی باڵندەی کەرخۆرەیە؛ تا ئێستاش گوندەکانی دەوروبەری هەڵەبجە ناوی شارەکە بە ''هەڵەوجە'' گۆڕ دەکەن.<ref name="etymology"/> بۆچوونی چوارەم دەڵێت ناوەکە لە ''هەڵۆجێ'' (هەڵۆجێ) واتە "جێگەی هەڵۆ" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ میرێکی [[میرنشینی ئەردەڵان]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦٠٠–١٦١٥ دەسەڵاتی لە ناوچەکەدا هەبووە.<ref name="kurdcollect"/> بۆچوونی پێنجەم، کە لەلایەن زانا [[جەمال بابان]] پاڵپشتی دەکرێت، ناوەکە لە ''ئەڵبجە'' (Albje) وەردەگرێت و ئاماژە بەوە دەکات کە لە [[کوردیی ناوەندی|دیالێکتی جافیدا]] پیتی ''ئەلف'' (ئ) زۆرجار دەگۆڕێت بۆ ''ه'' (ه)، و لە دەستنووسە مێژووییەکانیشدا ناوەکە بە ''ئەڵەبجە'' هاتووە.<ref name="kurdcollect"/> == مێژوو == هەڵەبجە یەکێکە لە کۆنترین ئەو شارانەی کە ژیان تێیاندا بەردەوام بووە لە [[هەرێمی کوردستان]]، کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی گەلی [[لۆلۆیییەکان|لۆلۆیی]] یان [[لۆلۆییەکان]] دەگەڕێتەوە. وا بڕوا دەکرێت شاری دێرینی «[[خار خار]]» کە مێژووەکەی بۆ ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، هەمان شوێنی هەڵەبجەی ئێستا بێت.<ref name="uoh">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uoh.edu.iq/en/halabja-city/|سەردێڕ=Halabja City|وێبگە=University of Halabja|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230220020149/https://uoh.edu.iq/en/halabja-city/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> لە ساڵی ٦٤١ی زایینی، شارەکە دوای [[فەتحی ئیسلامی]] بۆ سەر [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیسلام.<ref name="uoh"/> لە سەردەمی [[خەلافەتی عەباسی]]دا، ناوچەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی میرنشینی [[حەسەنوەیهییەکان|حەسەنوەیهی]] (٩٥٩-١٠١٥ ز)، پاشان میرنشینی [[عەننازییەکان|عەننازی]] (١٠١٦-١١١٧ ز).<ref name="uoh"/> شێوازی ئێستای نیشتەجێبوون لە هەڵەبجە تەمەنی نزیکەی ٥٠٠ ساڵ دەبێت،<ref name="nasih2024"/> کە سەرچاوەکەی بۆ کۆچبەرانی ناوچەی [[هەورامان]] و [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] (باکووری ڕۆژئاوای [[ئێران]]) دەگەڕێتەوە.<ref name="nasih2024"/> [[پەڕگە:Battle of Chaldiran.jpg|وێنۆک|جەنگی چاڵدێران.]] هەڵەبجە لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٦٩ بوو بە قەزا.<ref name="zamen">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=80433|سەردێڕ=History of Halabja|وێبگە=Zamen Press}}</ref> یەکەم قایمقامی شارەکە «[[محەمەد بەگ]]» بوو لە بنەماڵەی [[جاف]]، کە لەلایەن بەرپرسانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە هەڵبژێردرا.<ref name="zamen"/> گەشەکردنی شارەکە لە سەردەمی عوسمانیدا خێرایی بەخۆوە بینی، بەتایبەت دوای [[جەنگی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤. شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٦٥٠ لە نزیک شوێنی ئێستای [[مزگەوتی تەکێ]] بنیات نراوەتەوە، پێشتر بەشێک بووە لە ناحیەی جوڵانبار ([[خورماڵ]]) پێش ئەوەی بکرێتە قەزا.<ref name="uoh"/> ڕێككەوتنێکی گشتی هەیە کە شارەکەی ئێستا لە سەردەمی عوسمانیدا دروستکراوە و دوای ساڵی ١٧٠٠ی زایینی گەشەی کردووە.<ref name="kurdcollect"/> بە تێپەڕبوونی کات، شارەکە [[کۆچەرییەکانی هەورامان]]، خانەدانەکانی [[قەڵای جەوانڕۆ]] لە [[جوانڕۆ]]ی ئێستا، و خێزانە دەستڕۆیشتووەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا. هەڵەبجە بوو بە شوێنی تێکەڵبوونی ئایین و نەتەوە جیاوازەکان، کە تێیدا زۆرینەی [[موسڵمانان|موسڵمان]] لەگەڵ پێکهاتەکانی [[کاکەیی]]، [[زەردەشتییەکان|زەردەشتی]] و [[جووەکان|جوو]] پێکەوە دەژیان, ئەم پێکەوە ژیانە هەتا ئەمڕۆش بەردەوامی هەیە.<ref name="nasih2024"/> یەکەم قوتابخانە لە هەڵەبجە لە ساڵی ١٩١٩ دامەزرا.<ref name="uoh"/> بەپێی ئامارە بەریتانییەکان، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ساڵی ١٩٢٠دا نزیکەی ٦،٥٠٩ کەس بووە، و ناحیەکانی [[پێنجوێن]]، [[خورماڵ]]، ورماوە و [[دەربەندیخان]] لەژێر کارگێڕی ئەو شارەدا بوون.<ref name="uoh"/> هەڵەبجە مێژوویەکی درێژی هەیە وەک وێستگەیەکی گرنگ بۆ گەشتیاران لە نێوان باشوور و ناوەڕاستی عێراق و ناوچەکانی باکوور، هەروەها لەسەر ڕێڕەوی کاروانە بازرگانییەکان بووە کە بە [[تورکیا]] و [[ئەورووپا]] دەبەسترانەوە. زۆرێک لەو کاروانانە «[[خورما]]»یان دەگواستەوە، کە ئەمەش لە ناوی ناحیەی [[خورماڵ]]دا ڕەنگی داوەتەوە (بە واتای کۆگای خورما)، کە ئاماژەیە بۆ بازرگانیی خورما کە لەو سەردەمەدا باڵادەست بووە.<ref name="uoh"/> === دامەزراندن و نیشتەجێبوونی سەرەتایی === هۆزی [[جاف]] بە دامەزرێنەری هەڵەبجەی ئێستا دادەنرێن.<ref name="kurdcollect"/> بەپێی نەریتی ناوخۆیی، یەکەم خانوو لەلایەن بەگەکانی تاقمی «[[شێوەکەڵ]]»ەوە دروستکراون؛ لە نەوەکانی دوای ئەوانیشدا نەوەکانیان گەشەیان کرد بۆ «[[سیانزە ماڵ]]» (سێزدە ماڵ)، کە بە هۆزە دامەزرێنەرە ڕەسەنەکانی شارەکە دادەنرێن.<ref name="kurdcollect"/> دواتر [[جووەکانی میزراحی]] کە پاش چەند ساڵێک خۆیان ناو نا [[جووە کوردەکان]] گەیشتنە ناوچەکە و هەندێکیان بازرگانی لێهاتوو بوون، کە بەهۆی بازرگانیی سنوورییەوە ڕاکێشرابوون، لە تەنیشت هۆزەکانی جاف نیشتەجێ بوون و بەشدارییان کرد لە گەشەپێدانی هەڵەبجە وەک ناوەندێکی بازرگانی؛ ئەم خەڵکە بە زمانی [[جوو-ئارامیی نوێ]] (کە زۆرجار بە [[لیشانا دیدان]] یان [[هولاولا]] ناودەبرێت) قسەیان دەکرد.<ref name="kurdcollect"/> === مێژووی کارگێڕی و دیمۆگرافیا === هەڵەبجە لە ساڵی ١٨٨٩ بە فەرمی وەک «قەزا» (ناوچەی کارگێڕی) دامەزرا، و بوو بە دووەم قەزا کە لە عێراقدا دوای [[نەجەف]] پێکهێنرابێت، ئەمەش هاوکات بوو لەگەڵ دەستنیشانکردنی [[عوسمان پاشای جاف]] وەک یەکەم سەرۆک شارەوانیی شارەکە لەژێر ئیدارەی عوسمانیدا.<ref name="kurdcollect"/><ref name="uoh"/> تا ساڵی ١٩٣٠، شارەکە لە سێ گەڕەکی سەرەکی پێکهاتبوو: پاشا (ناوەندی ئێستای شار)، پیر محەمەد، و کانی ئاشقان.<ref name="kurdcollect"/> دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق لە ساڵی ١٩٢٠، قەزای هەڵەبجە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٥،٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بوو و ٣٧٥ گوندی لەخۆدەگرت، لەوانە ناحیەکانی [[سیروان (ناحیە)|سیروان]]، [[شارەزوور]]، [[پێنجوێن]]، [[خورماڵ]]، و ورماوە.<ref name="kurdcollect"/> بەهۆی سیاسەتەکانی [[تەعریب]] و ڕاگواستنی زۆرەملێی گوندەکان لەلایەن حکوومەتی [[بەعس]]ەوە، تا سەرژمێریی ساڵی ١٩٨٧ تەنها ١٨ گوند مابوونەوە، لە کاتێکدا لە ساڵی ١٩٧٧دا ٢١٦ گوند بوون.<ref name="kurdcollect"/> شارەکە لە ئێستادا لە ٣٧ گەڕەک و ١٣٢ شەقام پێکهاتووە، ژمارەی دانیشتووانە تۆمارکراوەکەی ١١٧،٦٦١ کەسە، و خاوەنی ٤ ناحیە ([[خورماڵ]]، [[ناحیەی بیارە|بیارە]]، [[سیروان (ناحیە)|سیروان]]، و [[بەمۆ]])، ٨٣ کەرتی کارگێڕی، و ١٢٤ گوندە.<ref name="kurdcollect"/> === بیستەکانی سەدەی ڕابردوو و شۆڕشەکانی شێخ مەحموود === لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەڵەبجە ڕۆڵێکی بەرچاوی گێڕا لە پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی [[شێخ مەحموودی حەفید]] دژی حوکمی بەریتانیا. دانیشتووانی شارەکە بە چالاکیی بەرگرییان لە شارەکە کرد دژی فڕۆکە بەریتانییەکان لەژێر فەرمانی ئەدمۆندز، کە بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان ڕەوانە کرابوون. ئەم ڕووداوانە بە [[جەنگی ئەشکۆڵ]] لەسەر [[چیای شنروێ]] کۆتایییان هات.<ref name="uoh"/> === بەرگریی چینی کرێکار و ڕاپەڕینی ئایاری ١٩٨٧ === لە ساڵانی پێش کۆمەڵکوژییەکەی ١٩٨٨، هەڵەبجە ببووە ناوەندێکی سەرەکیی بەرگریی جەماوەری دژی [[جەنگی ئێران و عێراق]]. تا ساڵی ١٩٨٧، حکوومەتی عێراق ٤٥ گوندی دەوروبەری هەڵەبجەی خاپوور کردبوو، ئەمەش وای کرد ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بگاتە نزیکەی ١١٠،٠٠٠ کەس، کە زۆربەیان هەڵاتووانی سوپا و خێزانەکانیان بوون.<ref name="libcom">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://libcom.org/article/1988-halabja-massacre|سەردێڕ=1988: The Halabja Massacre|وێبگە=Libcom.org|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|note=Published in Wildcat no.13, Summer/Autumn 1989}}</ref> لەنێوان ڕێکخراوە سیاسییەکاندا، [[حیزبی شیوعیی عێراق]] تاکە لایەن بوو کە لای هەڵاتووانی سوپا جێگەی بڕوا بوو، هەروەها تاکە لایەن بوو کە بە ئاشکرا هۆشداریی دا کە حکوومەت مەبەستیەتی هێرش بکاتە سەر هەڵەبجە.<ref name="libcom"/> [[پەڕگە:Children of Halabja, performing chants about peace, to Iraqi communist officials, written on the board "Bzhî âşti cîhan", meaning "Long live peace in the world".jpg|وێنۆک|منداڵانی هەڵەبجە لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، سرودی ئاشتی بۆ بەرپرسانی شیوعیی عێراقی دەڵێن، لەسەر تەختەکە نووسراوە «بژی ئاشتی جیهان».]] تەنها چەند هەفتەیەک پێش ڕاپەڕینەکە، لە ١٦ی نیسانی ١٩٨٧، ڕژێمی بەعس یەکەمین هێرشی [[چەکی کیمیایی|کیمیایی]] کردە سەر هاووڵاتیانی مەدەنیی کورد لە گوندی [[شێخ وەسانان]] لە دۆڵی [[بالیسان]]، کە تێیدا زیاتر لە ٣٠٠ کەس شەهید بوون؛ ئەمە وەک تاقیکردنەوەیەک بۆ هێرشە گەورەترەکان دەبینرا.<ref name="may13rudaw">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/3097|سەردێڕ=Halabja: A Chronicle of Endurance and Heritage|نووسەر=Nukhsha Nasih|وێبگە=Kurdistan Chronicle|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}</ref> لە ١٣ی ئایاری ١٩٨٧، بانگەوازێکی تۆمارکراو لە بڵندگۆی مزگەوتەکانەوە بڵاوکرایەوە و داوای لە هاووڵاتیان کرد بڕژێنە سەر شەقامەکان. دوو گرووپی خۆپیشاندەر یەکیان گرت و بوونە سەدان کەس، کە هەشت ژن لە کۆی ٢٠ ژنی سەرەتایی لەنێوانیاندا بوون.<ref name="may13rudaw"/> [[عەلی حەسەن مەجید]] (عەلی کیمیایی)، سکرتێری ئەوکاتی مەکتەبی باکووری [[حیزبی بەعس]]، فەرمانی دا هەرکەسێک لە خۆپیشاندانەکاندا بریندار بوو بە زیندوویی بخرێتە ژێر خاک، هەروەها «لیستێکی کوشتن»ی بۆ ١٦ ڕێکخەری خۆپیشاندانەکە ئامادە کرد.<ref name="may13rudaw"/> یەکێک لە بەشداربووان بە ناوی چنور قادر کە ئەوکات تەمەنی ٢٠ ساڵ بوو و لە ڕیزەکانی [[حیزبی شیوعی]] چالاک بوو، ناوی خۆی لە لیستەکەدا بینییەوە سەرەڕای ئەوەی بە جلی پیاوانەوە بەشداریی کردبوو؛ ئەو بە گۆڕینی پۆشاکەکەی لە ماڵێکی نزیکدا ڕزگاری بوو. لەو ١٦ کەسەی ناویان لە لیستەکەدا بوو، تەنها ئەو و هاوڕێیەکی ڕزگاریان بوو.<ref name="may13rudaw"/> ڕاپەڕینەکە بە تەقەی موشەکی هێلیکۆپتەر و هێزە [[ئوردن]]ییەکان سەرکوت کرا؛ ٢٠٠ کەس دەستگیر کران و بە زیندوویی نێژران. ڕاپەڕینی هاوشێوە بۆ چوار یان پێنج شاری تری کوردنشین گوازرایەوە.<ref name="libcom"/> ئەم ڕووداوانە لە فیلمێکی دیکۆمێنتاریدا بە ناوی «١٣ی ئایار» (٢٠١٨) لە دەرهێنانی سینەماکاری کورد [[تاریق تۆفیق]] خراونەتە ڕوو، کە لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی [[سلێمانی]] نمایش کرا.<ref name="may13rudaw"/> نەریتی سیاسیی چالاکیی [[شیوعی]] لە هەڵەبجە، لە ڕووی دامەزراوەییەوە لەلایەن [[حیزبی شیوعیی کوردستان–عێراق]] درێژەی پێدرا کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amnesty.org/es/wp-content/uploads/2021/06/mde140011995en.pdf|سەردێڕ=IRAQ Human rights abuses in Iraqi Kurdistan since 1991|بڵاوکەرەوە=Amnesty International|ڕێکەوت=١٩٩٥}}</ref> === عادیلە خانم و هۆزی جاف === [[پەڕگە:First primary school for boys, during Lady Adela's rule in Halabja, late 1910s.jpg|وێنۆک|یەکەم قوتابخانەی سەرەتایی کوڕان لە هەڵەبجە لە کۆتایییەکانی ١٩١٠کاندا، لە سەردەمی دەسەڵاتی [[عادیلە خانم]].]] هەڵەبجە وەک ناوەندی سەرەکیی [[عوسمان پاشای جاف]] خزمەتی کردووە، کە پاشایەکی کورد و سەرۆکی [[هۆزی جاف]] بوو، کە گەورەترین کۆنفیدراسیۆنی هۆزە کوردییەکانە لە [[ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunter|یەکەم=Michael M.|سەردێڕ=The A to Z of the Kurds|پەڕە=٢١١|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ڕێکەوت=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨٠٨١٠٨٦٣٣٤٧}}</ref> [[پەڕگە:Lady Adela the mayor of Halabja, and her family, 1920s.webp|وێنۆک|عادیلە خانمی قایمقامی هەڵەبجە و خێزانەکەی لە ١٩٢٠کاندا.]] هاوسەرەکەی، [[عادیلە خانم]] (عادیلە خانم، نزیکەی ١٨٤٧–١٩٢٤)، کە لە بنەماڵەی ئەریستۆکراتی [[ساحێبقڕان]] لە شاری [[سنە]] لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایکبووە، بوو بە یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی مێژووی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Edmonds|یەکەم=Cecil John|سەردێڕ=Kurds, Turks, and Arabs: Politics, Travel, and Research in North-eastern Iraq, 1919–1925|ڕێکەوت=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٠٤-١٨٩٦٠-٠}}</ref> کاتێک [[شێخ مەحموودی حەفید]] لە ساڵی ١٩١٩ ڕاپەڕینی دژی ئەفسەرە سیاسییەکانی بەریتانیا دەستپێکرد، عادیلە خانم پەنای دا بەو ئەفسەرە بەریتانیانەی کە بۆ ناوچەی هۆزی جاف دەستنیشانکرابوون؛ [[پەڕگە:Lady Adela the ruler and mayor of Halabja, meeting with Major General Fraser in 1919.webp|وێنۆک|عادیلە خانم، فەرمانڕەوا و قایمقامی هەڵەبجە، لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ مەیجر جەنەراڵ فرەیزەر لە ساڵی ١٩١٩.]] بەریتانییەکان نازناوی «خان-بەهادور»یان پێبەخشی و بە «شازادەی ئازاکان» ناویان برد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thejiyanarchives.com/obituary/lady-adela-jaff-1847-1924|سەردێڕ=Lady Adela Jaff|وێبگە=The Jiyan Archives|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> ئەو دوای مردنی عوسمان پاشای جاف لە ساڵی ١٩٠٩ بەردەوام بوو لە فەرمانڕەواییکردن، و وەک یەکەم فەرمانڕەوای مێژوویی ژن لە هەڵەبجە پێش سەردەمی نوێ دەناسرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/836019|سەردێڕ=Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq|وێبگە=Kurdistan24|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> نووسەری بەریتانی [[گەتروود بێڵ]] لە ساڵی ١٩٢١ سەردانی هەڵەبجەی کردووە و لە نامەیەکی بەناوبانگدا وەسفی عادیلە خانمی کردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://avauntmagazine.com/lady-adela-khanum-leader-of-the-kurds-jaff-tribe-kurdistan/|سەردێڕ=Lady Adela|وێبگە=avauntmagazine.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> هەروەها [[ڤلادیمیر مینۆرسکی]] کۆبوونەوەیەکی خۆی لەگەڵ ئەو خانمە لە ساڵی ١٩١٣دا تۆمار کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Minorsky|یەکەم=Vladimir|سەردێڕ=The Tribes of Western Iran|journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland|پەڕەکان=٧٣–٨٠|ساڵ=١٩٤٥}}</ref> === کۆمەڵگەی جوو لە هەڵەبجە === هەڵەبجە لە مێژوودا باوەشی بۆ [[جووە کوردەکان|کۆمەڵگەیەکی جوو]] کردووەتەوە کە لە گەڕەکی جووەکانی شارەکەدا (گەڕەکی [[جوولەکە]]کان) نیشتەجێ ببوون.<ref name="diplo">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://diplomaticmagazine.net/detail/2702|سەردێڕ=پارێزگای هەڵەبجە|وێبگە=Diplomatic Magazine|زمان=ku}}</ref> دانیشتووانە جووەکان بە بازرگانی لێهاتوو دەناسران؛ خێزانەکانی پاشا و بەگی [[هۆزی جاف]] ڕێز و پاراستنێکی زۆریان لێ دەکردن، کە بەپێی ڕاپۆرتەکان ئەمە وای کردبوو [[جووە کوردەکان]]ی هەڵەبجە ئازادتر بن بەراورد بە زۆرێک لە شارۆچکە کوردنشینەکانی تر.<ref name="diplo"/> [[پەڕگە:Kurdish Jews of Halabja, Performing for officials of Monarch Iraq.png|وێنۆک|[[جووە کوردەکان]]ی هەڵەبجە، خەریکی نمایشی شانۆین بۆ بەرپرسانی [[شانشینی عێراق]]، لە گەڕەکی جوولەکەکان.]] کۆمەڵگەی جوو [[سینەگۆگ|سینەگۆگێکیان]] لە دووریی نزیکەی ١٠٠–١٥٠ مەتر لە مزگەوتی گەورەی شارەکەوە بنیات نا، کە دواتر لە ساڵی ١٩٥٤ بە ٥٥ [[دیناری عێراقی]] کڕدرا و گۆڕدرا بۆ مزگەوتی ئەحمەدی (بە ناوی [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]] ناونرا).<ref name="diplo"/> دوای دامەزراندنی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]] لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو، عێراق ڕەگەزنامەی لە دانیشتووانە جووەکانی وەرگرتەوە و ناچاری کردن کۆچ بکەن، هاوکات دەستی بەسەر زۆربەی موڵک و ماڵەکانیاندا گرت.<ref name="diplo"/> ==== هەوڵەکانی پاراستن ==== تا ساڵی ٢٠٢٠، پاشماوەی خانووە ڕەسەنەکان کە بە تەلارسازییە تایبەتەکەیان دەناسرێنەوە، هێشتا لە گەڕەکی جوولەکاندا ماونەتەوە، بەڵام بەهۆی پشتگوێخستنەوە بەرەو لەناوچوون دەچن.[[پەڕگە:Halabja Jewish Synagogue.jpg|وێنۆک|سینەگۆگی جووەکانی هەڵەبجە.]]<ref name="snn">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://snnc.co/en/17396|سەردێڕ=In Halabja, the Jewish Quarter is heading toward disappearance|نووسەر=Ali Hama Saeed|وێبگە=SNN|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}</ref> شوێنەوارناس هاوار نەجمەدین ئاماژە بەوە دەکات کە ڕووپێوییە مێژووییەکان دەریدەخەن نزیکەی ٨٥٠ دانیشتووی جوو لە شارەکەدا ژیاون، و جەختیش دەکاتەوە کە گەڕەکەکە دەکەوێتە ژێر یاسای پاراستنی شوێنەوار و کەلەپوور.<ref name="jinha"/> بەڕێوبەرایەتیی کەلەپووری هەڵەبجە داوای ١.٥ ملیار دیناری عێراقی کردووە بۆ کڕینەوە و نۆژەنکردنەوەی حەوت خانووی ماوە؛ هەرچەندە لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە بە سەرەتایی ڕەزامەندی لەسەر دراوە، بەڵام تا کاتی ئامادەکردنی ڕاپۆرتەکە هیچ بودجەیەکی بۆ تەرخان نەکراوە.<ref name="snn"/> زانایان هۆشدارییان داوە کە ئەگەر هەنگاوی بەپەلە نەنرێت، لە گەڕەکی جوولەکان هیچ نامێنێتەوە تەنها ناوەکەی نەبێت.<ref name="snn"/> === کۆمەڵگەی کاکەیی (یارسانی) لە هەڵەبجە === لەنێو ئەو پێکهاتە ئایینییانەی کە لە مێژوودا لە هەڵەبجە هەبوون، پێکهاتەی [[کاکەیی]] یەکێکیانە، کە بە [[یارسان|یارسانی]] یان [[ئەهلی حەق]] ناسراون. لە باشووری [[کوردستان]] بە «کاکەیی» ناودەبرێن؛ لە [[ئێران]] و ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش بە [[یارسان|یارسانی]] ناسراون.[[پەڕگە:Kakayis (Yarisanis) followers of Kakayi, or Yarsani religions, of Halabja, Kurdistan region of Iraq.jpg|وێنۆک|کاکەیییەکان (یارسانییەکان)ی هەڵەبجە.]] توێژەران کاکەیی وەک ڕێبازێکی ئایینیی کاریگەر بە [[تەسەووف|سۆفیگەرایەتی]] وەسف دەکەن کە لە پەیوەندی لەگەڵ ئایینی [[شیعەی دوازدە ئیمام]] گەشەی کردووە. یەکێک لە تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی تیۆلۆژیای ئەوان بریتییە لە «[[دۆنادۆن]]» (دۆنادۆن)، کە گەشتی ڕۆحە لە جەستەیەکی یەک لە دوای یەکدا لە ڕێگەی قۆناغە ڕوحانییەکانەوە؛ ئەمە لە [[ڕێناس]] ([[گیانگوێزانەوە]]) جیاوازە، چونکە ئاماژەیە بۆ جووڵەیەکی ئاراستەکراو بەرەو [[سەرچاوەی خودایی]].<ref name="kakei-history">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2017/12/30/%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%D9%88-%D9%88-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%95%DB%8C-%D8%A6%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%DA%A9%DB%95%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%B3/|سەردێڕ=مێژوو و بیروباوەڕی ئایینی کاکەیی (یارسان)|نووسەر=جوتیار نەریمان حسێن|وێبگە=مێژووی کورد|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|زمان=ku}}</ref> سەرچاوەی ئەم باوەڕە بۆ [[سوڵتان سەهاکی بەرزنجەیی]] (کۆچی دوایی نزیکەی ٦١٢ی کۆچی) دەگەڕێتەوە، کە بە ڕێکخەری پرەنسیپەکانی ئەم ئایینە دادەنرێت.<ref name="kakei-history"/> == هێرشی کیمیاییی ١٩٨٨ == {{سەرەکی|کیمیابارانی هەڵەبجە}} === پاشخان و ئامادەکارییەکان === لە هەفتەکانی پێش هێرشەکەدا، سەرۆک هۆزەکان و ئەفسەرانی سوپا بە نهێنی بۆ شاری [[سلێمانی]] گوازرانەوە. هەڵاتووانی سوپا دەستیان بەسەر شارۆچکەی [[سیروان (ناحیە)|سیروان]]ی نزیک هەڵەبجەدا گرتبوو؛ دواتر هێزی ئاسمانیی عێراق شارۆچکەکەی بە تەواوی خاپوور کرد.<ref name="libcom"/> ماوەیەکی کەم پێش هێرشە کیمیاییەکە، هەڵەبجە بۆ ماوەی سێ ڕۆژ لەلایەن تۆپخانەکانی ئێرانەوە بۆردومان کرا، پاشان لەلایەن هێزەکانی [[پاسداران|پاسدارانی ئێران]]ەوە داگیرکرا.<ref name="libcom"/> [[پەڕگە:Photographer Ramazan Öztürk as he arrived in Halabja to document the tragedy.jpg|وێنۆک|وێنەگر ڕەمەزان ئۆزتورک کاتێک گەیشتە هەڵەبجە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی کارەساتەکە.]] === هێرشەکە === [[کیمیابارانی هەڵەبجە]] لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ ڕوویدا، کاتێک هەزاران هاووڵاتیی مەدەنیی کورد لە هێرشێکی کیمیاییی بەرفراواندا شەهید کران کە لەلایەن [[حکومەتی عێراق]]ەوە وەک بەشێک لە [[ئەنفال|شاڵاوەکانی ئەنفال]] بە سەرکردایەتیی [[عەلی حەسەن مەجید]] ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/16/newsid_4304000/4304853.stm|سەردێڕ=1988: Thousands die in Halabja gas attack|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hiltermann|یەکەم=Joost R.|سەردێڕ=A Poisonous Affair: America, Iraq, and the Gassing of Halabja|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨٠٥٢١٨٧٦٨٦٥|پەڕە=١٩٥}}</ref> [[پەڕگە:Halabja Chemical Genocide 1988, done by the Baath'ist regime of Iraq.jpg|وێنۆک|کۆمەڵکوژیی کیمیاییی هەڵەبجە ١٩٨٨، لەلایەن ڕژێمی بەعسی عێراقەوە ئەنجامدرا.]] کەناڵی بی-بی-سی بڵاویکردەوە کە تێکەڵەیەک لە [[گازی خەردەل]] و بریکارە دەمارییەکانی وەک [[تابون]]، [[سارین]]، و [[ڤی-ئێکس (بریکاری دەماری)|VX]] بەکارهێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2138447.stm|سەردێڕ=Kurds look back with fear|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> لە نێوان ٣,٢٠٠ بۆ ٥,٠٠٠ کەس شەهید بوون و ٧,٠٠٠ بۆ ١٠,٠٠٠ کەسیش بریندار بوون، ئەمەش وایکرد کۆمەڵکوژیی هەڵەبجە ببێتە گەورەترین هێرشی [[چەکی کیمیایی]] لە مێژوودا کە دژی ناوچەیەکی مەدەنی نیشتەجێبوو ئەنجامدرابێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fas.org/nuke/guide/iraq/cw/program.htm|سەردێڕ=Chemical Weapons Programs – Iraq Special Weapons Facilities|بڵاوکەرەوە=Federation of American Scientists|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> === دەرەنجامەکان و کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان === لە ساڵی ٢٠١٠دا، [[دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق]] بە فەرمی هێرشەکەی وەک کۆمەڵکوژییەکی [[کۆمەڵکوژی|جینۆساید]] دژی گەلی کورد پێناسە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.upi.com/Top_News/Special/2010/03/08/1988-Kurdish-massacre-labeled-genocide/UPI-93471268062566/|سەردێڕ=1988 Kurdish massacre labeled genocide|بڵاوکەرەوە=United Press International|ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171023160235/https://www.upi.com/Top_News/Special/2010/03/08/1988-Kurdish-massacre-labeled-genocide/UPI-93471268062566/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> لە هەمان ساڵدا [[پەرلەمانی کەنەدا]] هێرشەکەی وەک [[تاوان دژی مرۆڤایەتی]] شەرمەزار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://karygiannismp.com/spip/article.php3?id_article=1345|سەردێڕ=House adopts Karygiannis Motion on Halabja Gassing as a Crime Against Humanity|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110713135718/http://karygiannismp.com/spip/article.php3?id_article=1345|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> تا ئێستا کەمتر لە ١٥ کەسی تێوەگلاو ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی یاسایی بوونەتەوە.<ref name="shafaq"/> ڕزگاربووانی هێرشەکە تا ئێستاش بەدەست نەخۆشییەکانی [[شێرپەنجە]]، نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کۆئەندامی هەناسە، کەمئەندامیی زگماکی و زەبرە دەروونییەکانەوە دەناڵێنن. توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٢ دەریخستووە کە زیاتر لە ٧٠٪ی خاکی ناوچە زیانلێکەوتووەکان هێشتا شوێنەواری ژەهراویبوونیان تێدا ماوە.<ref name="shafaq"/> هەروەها ڕاپۆرتێکی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سەپاندنی سزاکان "زیان بە بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا دەگەیەنێت."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.publications.steveplatt.net/halabja.htm|سەردێڕ=Saddam's secret weapon (Channel 4, 1988)|بڵاوکەرەوە=Channel 4|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ١٩٨٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170423093543/http://www.publications.steveplatt.net/halabja.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵانە لە ١٦ی ئازاردا، شەقامەکان بە پانکارت و ئاڵای ڕەش دەڕازێنرێنەوە و قوتابیان بۆ ڕێزگرتن لە قوربانییەکان شیعر دەخوێننەوە.<ref name="shafaq"/> === مۆنۆمێنت و مۆزەخانەی ئاشتیی هەڵەبجە === لە ناوەندی شارەکەدا مۆنۆمێنتی ئاشتیی هەڵەبجە وەستاوە، کە ساڵانە زیاتر لە ١٠٠،٠٠٠ سەردانکەر بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت.<ref name="shafaq"/>[[پەڕگە:Inside the Halabja Monument.jpg|وێنۆک|ناو مۆنۆمێنتی هەڵەبجە.]] لە تەنیشتیدا مۆزەخانەی ئاشتیی هەڵەبجە هەڵکەوتووە کە پێشانگای تێدایە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی هێرشەکە؛ گوڵزار ئازاد، بەڕێوەبەری مۆزەخانەکە، وەسفی کردووە بەوەی کە "شوێنێکە جیهان تێیدا فێری شەڕ، خۆڕاگری و هێزی یادەوەری دەبێت."<ref name="shafaq"/> دەروازەیەکی نوێی یادگاری کە لەسەر فەرمانی سەرۆکوەزیران [[محەممەد شیاع سودانی]] و بە تێچووی نزیکەی ١.٩٣٧ ملیار دیناری عێراقی (~١.٣٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠٢٥دا لە کۆتایییەکانی تەواوبووندابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.964media.com/46258/|سەردێڕ=Halabja gateway project nearing completion|وێبگە=964 Media|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٥}}</ref>[[پەڕگە:Halabja Monument.jpg|وێنۆک|مۆنۆمێنتی ئاشتی لە هەڵەبجە.]] == پارێزگای هەڵەبجە == {{سەرەکی|پارێزگای هەڵەبجە}} [[پارێزگای هەڵەبجە]] لە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٥ بە فەرمی لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]]ەوە وەک ١٩یەمین پارێزگای عێراق ناسێنرا، کە بەمەش کۆتایی بە چەندین دەیەی وابەستەیی بە [[پارێزگای سلێمانی]] هێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://amwaj.media/en/media-monitor/iraqi-lawmakers-vote-to-recognize-new-governorate|سەردێڕ=Iraqi lawmakers vote to recognize new governorate|وێبگە=Amwaj.media|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> پێشتر [[حکوومەتی هەرێمی کوردستان]] لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٤دا بە شێوەیەکی یەکلایەنە هەڵەبجەی وەک چوارەمین پارێزگای هەرێم ناساندبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=KRG order turning Halabja into province sets off street celebrations|ناونیشان=https://amwaj.media/en/media-monitor/iraqi-lawmakers-vote-to-recognize-new-governorate|وێبگە=Amwaj.media|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> [[پەڕگە:Topographic Map of Halabja.jpg|وێنۆک|نەخشەی تۆپۆگرافیی پارێزگای هەڵەبجە.]] پارێزگاکە ڕووبەری ٨٨٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە دادەپۆشێت و لە پێنج ناحیە پێکدێت: هەڵەبجە (ناوەند)، [[سیروان (ناحیە)|سیروان]]، [[ناحیەی خورماڵ|خورماڵ]]، [[ناحیەی بیارە|بیارە]]، و [[بەمۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.niqash.org/en/articles/politics/5168/|سەردێڕ=A paper province: Halabja, symbol of Iraqi suffering, waits for its new beginning|یەکەم=Zhyar|دوایین=Mohammed|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ئیش=Niqash}}</ref> == بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان و هەڵەبجە == [[بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان]] لە ساڵی ١٩٨٧ لە شاری [[سنە]]ی ئێران لەلایەن [[شێخ عوسمان عەبدولعەزیز]] دامەزرا، کە بنکەی سەرەکیی پشتگیرییەکەی لە هەڵەبجە و ناوچەکانی دەوروبەری بوو؛ لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠١دا زیاتر لە ٥٠٪ی دەنگەکانی هەڵەبجەی بەدەستهێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cisac.fsi.stanford.edu/mappingmilitants/profiles/islamic-movement-kurdistan|سەردێڕ=Islamic Movement of Kurdistan|وێبگە=Mapping Militants Project, Stanford University}}</ref> دوای ئەوەی نەیتوانی ڕێژەی پێویست لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ساڵی ١٩٩٢ی هەرێمی کوردستان ببڕێت، بزووتنەوەی ئیسلامی ژێرخانێکی سەربازیی جیاوازی بە پاڵپشتیی [[ئێران]] و [[سووریا]] پەرەپێدا، و هێرشی دەکردە سەر حکوومەتی هاوبەشی یەکێتی و پارتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cisac.fsi.stanford.edu/mappingmilitants/profiles/islamic-movement-kurdistan|سەردێڕ=Islamic Movement of Kurdistan|وێبگە=Mapping Militants Project, Stanford University}}</ref> چەندین گرووپی جیاواز لە ناو بزووتنەوەی ئیسلامی جیابوونەوە، کە دیارترینیان [[ئەنسارولئیسلام]] بوو کە لە ساڵی ٢٠٠١ لەژێر سەرکردایەتیی [[مەلا کرێکار]] دامەزرا، کە «میرنشینێکی ئیسلامی»یان لە دەوروبەری [[ناحیەی بیارە|بیارە]] و [[تەوێڵە]] لە سنووری قەزای هەڵەبجە ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2003/02/05/iraqi-kurdistan-human-rights-abuses-committed-ansar-al-islam|سەردێڕ=Iraqi Kurdistan: Human Rights Abuses Committed by Ansar al-Islam|بڵاوکەرەوە=Human Rights Watch|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٠٣}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی ڕێکخراوی [[هیومان ڕایتس وۆچ]] لە ساڵی ٢٠٠٢دا، چەندین حاڵەتی دەستگیرکردنی سەرەڕۆیانە، دەستبەسەرکردنی درێژخایەن، ئەشکەنجەدان و کوشتنی چەکدارانی دوای خۆبەدەستەودانی لەو ناوچانەدا بەدۆکۆمێنت کرد کە لەژێر کۆنتڕۆڵی ئەنسارولئیسلامدا بوون لە دەوروبەری هەڵەبجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2003/02/05/iraqi-kurdistan-human-rights-abuses-committed-ansar-al-islam|سەردێڕ=Iraqi Kurdistan: Human Rights Abuses Committed by Ansar al-Islam|بڵاوکەرەوە=Human Rights Watch|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٠٣}}</ref> مۆڵگەکانی ئەنسارولئیسلام لە ئازاری ٢٠٠٣دا لەلایەن هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و هێزە زەمینییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە سەرەتای پرۆسەی ئازادیی عێراقدا تێکشکێنران. بزووتنەوەی ئیسلامی لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە فەرمی لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە چەككرا و لەو کاتەوە تەنها وەک حیزبێکی سیاسی کار دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cisac.fsi.stanford.edu/mappingmilitants/profiles/islamic-movement-kurdistan|سەردێڕ=Islamic Movement of Kurdistan|وێبگە=Mapping Militants Project, Stanford University}}</ref> == حوكمڕانیی سەردەم == [[پەڕگە:First Mayor of Halabja, Nuxsha Nasih.jpg|وێنۆک|نوخشە ناسح، پارێزگاری هەڵەبجە.]] دوای [[ڕاپەڕین|ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١]]، هەڵەبجە ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە ڕووخانی ڕژێمی [[حیزبی بەعس|بەعس]] و پشتگیریکردنی دامەزراندنی [[حکوومەتی هەرێمی کوردستان]].<ref name="nasih2024"/> لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥، [[نوخشە ناسح]] وەک پارێزگاری بەوەکالەتی هەڵەبجە دەستنیشانکرا، و بوو بە یەکەم ژن کە پۆستێکی جێبەجێکردن لەسەر ئاستی پارێزگا لە مێژووی عێراقدا وەربگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aziz|یەکەم=Kamaran|ڕێکەوت=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/836019|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan24}}</ref> ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٦ەوە وەک قایمقامی هەڵەبجە خزمەتی کردبوو، کە بەوەش بووە دووەم ژن بەرزترین پۆستی سیاسی لە شارەکەدا وەربگرێت دوای [[عادیلە خانم]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/836019|سەردێڕ=Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq|وێبگە=Kurdistan24|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥دا، چالاکوانانی ژن لە هەڵەبجە بە ئاشکرا پشتگیریی خۆیان بۆ ژنانی شەڕڤانی کورد لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] دووپاتکردەوە، ئەمەش دوای هێرشەکانی سەر گەڕەکەکانی [[شێخ مەقسوود]] و ئەشرەفییە لە [[حەلەب]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=657943|سەردێڕ=چالاکوانانی ژن لە هەڵەبجە پشتیوانی ژنانی شەڕڤان دووپاتکردەوە|وێبگە=Rojnews|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٥}}</ref> [[پەڕگە:Protest in Halabja, against digital abuse.jpg|وێنۆک|خۆپیشاندان لە هەڵەبجە دژی توندوتیژی دیجیتاڵی.]] === پێکەوەژیانی ئایینی === سەرەڕای مەینەتییە مێژووییە گەورەکان، هەڵەبجە بە پێکەوەژیانی نێوان پێکهاتە ئایینییە جیاوازەکانی دەناسرێتەوە. گرووپە ئایینییە جیاوازەکان ڕێز لە دابونەریتی یەکتر دەگرن و بەشداری لە مەراسیمەکانی یەکتردا دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/8001132.html|سەردێڕ=پێکەوەژیانی ئاینی سیمایەکی شارستانی هەڵەبجەیە|وێبگە=Voice of America Kurdish|زمان=ku|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> دانیشتووانی شارەکە «پێکەوەژیانی ئایینی» وەک سیمایەکی ناسنامەی شارستانیی هەڵەبجە وەسف دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/8001132.html|سەردێڕ=پێکەوەژیانی ئاینی سیمایەکی شارستانی هەڵەبجەیە|وێبگە=Voice of America Kurdish|زمان=ku|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> پێکهاتەی کاکەیی هێشتا لە سنووری پارێزگای هەڵەبجەدا ماون، بەتایبەتی لە ناحیەی هاوار، هەروەها پەیڕەوانی ئایینی زەردەشتی لە تەنیشت زۆربەی دانیشتووانی موسڵمانی سوننەدا ئەرکە ئایینییەکانی خۆیان جێبەجێ دەکەن. === زمان === زۆربەی دانیشتووانی هەڵەبجە بە زاراوەی [[سۆرانی]] دەدوێن، کە زاراوەی باڵای [[زمانی کوردی]]یە لە [[هەرێمی کوردستان]]. شارەکە و ناوچەی [[هەورامان]]ی دەوروبەری، هاوکات شوێنی ئاخێوەرانی زمانی [[هەورامی]]یە (کە بە [[گۆرانی]]یش دەناسرێت)، کە یەکێکە لە کۆنترین جۆرە تۆمارکراوەکانی زمانی کوردی؛ ئەمەش پردێکی زمانەوانی لەگەڵ پارێزگای کرماشان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دروست دەکات.<ref name="shafaq"/> === پەروەردە و خوێندن === هەڵەبجە خاوەنی یەکێک لە بەرزترین ڕێژەکانی [[خوێندەواری]]یە لەسەر ئاستی عێراق، کە لە ٨٥٪ تێدەپەڕێت.<ref name="shafaq"/> [[زانکۆی هەڵەبجە]] لە ساڵی ٢٠١١ دامەزراوە و زیاتر لە ٦،٠٠٠ خوێندکاری تێدایە لە پسپۆڕییە جیاوازەکاندا، لە جۆرەکانی [[ئەندازیاری]]یەوە تاوەکو [[زانستە مرۆیەتییەکان]].<ref name="shafaq"/> [[پەڕگە:University of Halabja.jpg|وێنۆک|زانکۆی هەڵەبجە.]] [[پەڕگە:Ahmed Mukhtar Jaff High School.jpg|وێنۆک|ئامادەیی ئەحمەد موختار جاف.]] دابەشبوونی جوگرافیی خزمەتگوزارییە پەروەردەییەکان لە هەڵەبجەی نوێ لە توێژینەوەیەکی زانستیدا کە لە [[گۆڤاری توێژەر]] لە ساڵی ٢٠٢٥ ([[زانکۆی سلێمانی]]) بڵاوکراوەتەوە، لێکۆڵینەوەی تێدا کراوە و کەم و کورتییەکانی پلاندانانی پەروەردەیی بۆ ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ دەستنیشان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Hameed Mohamed|یەکەم١=Shad|دوایین٢=Hamad Qadr|یەکەم٢=Didar|دوایین٣=Latif Muhammad|یەکەم٣=Sabah|سەردێڕ=Geographical analysis for the distribution of educational services in new Halabja in (2022–2023)|journal=Twejer Journal|بەرگ=٧|issue=4|پەڕەکان=٥٤٨–٥٨٣|ساڵ=٢٠٢٥|doi=10.31918/twejer.2574.19}}</ref> == ئابووری و کشتوکاڵ == [[کشتوکاڵ]] وەک کۆڵەکەی ئابووریی هەڵەبجە ماوەتەوە، کە زیاتر لە ٦٠٪ی دانیشتووانەکەی تێیدا سەرقاڵن.<ref name="shafaq"/> کاریگەرییەکانی هێرشە کیمیاییەکەی ساڵی ١٩٨٨ هێشتا لەسەر خاکەکە ماون: توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٢ دەریخستووە کە زیاتر لە ٧٠٪ی خاکی ناوچە زیانلێکەوتووەکان شوێنەواری ژەهراویبوونیان تێدا ماوە.<ref name="shafaq"/> ڕێژەی [[بێکاری]] لەنێوان گەنجاندا بە ٣٥٪ دەخەمڵێندرێت. چەقی داهێنانی هەڵەبجە کە لە ساڵی ٢٠٢٢ دامەزراوە و لەلایەن دیاسپۆرا و ڕێکخراوە ناحکومییە نێودەوڵەتییەکانەوە بودجەی بۆ دابین کراوە، پشتگیریی کارساز گەنجەکان دەکات لە بوارەکانی بازرگانیی کشتوکاڵی و تەکنەلۆژیادا.<ref name="shafaq"/> === هەنار === ناوچەی هەڵەبجە بە چاندنی [[هەنار]] بەناوبانگە. یازدە جۆری جیاواز لەسەر ڕووبەری نزیکەی ٨،٥٠٠ [[دۆنم]] باخ دەچێندرێن، کە ساڵانە نزیکەی ٣٠،٠٠٠ تۆن بەرهەمیان هەیە.[[پەڕگە:Pomegranates of Halabja farmers, in Halabja pomegranate festival.jpg|وێنۆک|هەناری جووتیارانی هەڵەبجە، لە فێستیڤاڵی هەناری هەڵەبجە.]]<ref name="awene">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.awene.com/article?no=13653&auther=1545|سەردێڕ=ڤیستیڤاڵی هەنار و پایزی هەڵەبجە|وێبگە=Awene|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٤}}</ref> ساڵانە «فێستیڤاڵی هەنار و پایزی هەڵەبجە» لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە بەڕێوەدەچێت، کە تێیدا هەنار لە تەنیشت بەرهەمە ناوخۆییەکانی تری وەک گوێزی هەورامان، ڕۆنی زەیتوونی ڕەسەن، و خواردنە تەقلیدییە کوردییەکان نمایش دەکرێن.<ref name="awene"/>[[پەڕگە:Halabja Pomegranate Festival.jpg|وێنۆک|فێستیڤاڵی هەناری هەڵەبجە.]] === ڕۆنی زەیتوون === کارگەی ڕۆنی زەیتوونی ڕەسەن (Rasan)، کە لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن گرووپی هەڵەبجەوە دامەزراوە، گەورەترین بەرهەمهێنەری [[ڕۆنی زەیتوون]]ە لەسەر ئاستی عێراق لە ڕووی قەبارەوە، کە بەرهەمی ڕۆژانەی دەگاتە ١٢٠ تۆن و توانای ساڵانەی ١٥٠،٠٠٠ لیترە.<ref name="kc">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/3097|سەردێڕ=From harvest to production|وێبگە=Kurdistan Chronicle|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٤}}</ref> هەرچەندە زیاتر بە ڕۆنەکەی ناسراوە، بەڵام کارگەی ڕەسەن دۆشاوی هەنار و سرکەش بەرهەم دەهێنێت. بەرهەمەکانی ڕەسەن بۆ [[ئەڵمانیا]] و [[بەریتانیا]] هەناردە دەکرێن، و گفتوگۆش بەردەوامە بۆ هەناردەکردن بۆ وڵاتی [[نۆرویژ]].<ref name="kc"/> == گەشتوگوزار == [[پەڕگە:Ahmed Awa Waterfall, Halabja, Tourism.jpg|وێنۆک|تاڤگەی ئەحمەد ئاوا لە هەڵەبجە.]] هەڵەبجە و ناحیەکانی دەوروبەری چەندین شوێنی سروشتیی بەناوبانگیان تێدایە، لەوانە تاڤگەی [[ئەحمەد ئاوا]] و هاوینەهەواری [[ئاوێسەر]].<ref name="kurdcollect"/>[[پەڕگە:Awesar Resort, Halabja, Kurdistan Region.jpg|وێنۆک|هاوینەهەواری ئاوێسەر لە هەڵەبجە.]] ناوچە شاخاوییەکانی [[هەورامان]] ناوەندێکی سەرەکیین بۆ گەشتوگوزاری ژینگەیی (Ecotourism) و گەشتوگوزاری کولتووری.<ref name="nasih2024"/> === مەراسیمی پیرشالیار === [[پەڕگە:Pir Shaliyar Ceremony, Hewraman.jpg|وێنۆک|ڕێوڕەسمی شاخاویی دێرین لە کاتی مەراسیمی پیرشالیاردا لەلایەن دەروێشەکانەوە، بۆ گەیشتن بە عیشقی خودایی.]] مەراسیمی [[پیرشالیار]]، کە ساڵانە لە گوندی هەورامانی تەخت بەڕێوەدەچێت، یەکێکە لە دیارترین فێستیڤاڵە کولتووری و ئایینییەکانی ناوچەی هەڵەبجە.<ref name="pirsh">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://knwe.org/KU/Details/15324|سەردێڕ=پیرشالیار|وێبگە=KNWE|زمان=ku|نووسەر=سەرکەوت فەیروز}}</ref> وا بڕوادەکرێت پیرشالیار کەسایەتییەکی ئایینی دێرینی ناوچەی هەورامان بووبێت لەسەر ڕێبازی [[موغەکان]]؛ هەریەکە لە [[ڕەشید یاسمی]] و [[ئایەتوڵڵا مەردۆخ]] وەک پیرێکی زەردەشتی دەیناسێنن کە ناوەکەی بۆ سەردەمی ئایینی میهرپەرستی دەگەڕێتەوە.<ref name="pirsh"/> فێستیڤاڵەکە وەک یادکردنەوەی ئاهەنگی پیرشالیار بەڕێوەدەچێت، کە لەلایەن خەڵکی هەورامانەوە بۆی ڕێکخرا دوای ئەوەی کچی ئەمیری [[بوخارا]]ی چاككردەوە لە نابیستی و لە دەستچوونی توانای قسەکردن. [[پەڕگە:Pir Shaliyar Festival, Halabja, Kurdistan Region.jpg|وێنۆک|فێستیڤاڵی پیرشالیار، هەڵەبجە.]] مەراسیمەکە سێ ڕۆژ دەخایەنێت، کە تێیدا قوربانیکردنی ئاژەڵ، دابەشکردنی گوێز، [[زیکر]] (خوێندنەوەی ڕوحانیی سۆفیگەری)، و ئامادەکردنی شۆربایەکی تەقلیدی لەخۆدەگرێت کە دەوترێت هەمان ئەو پێکهاتەیەیە کە لە ژەمی ڕەسەنی ئاهەنگەکەدا پێشکەش کراوە.<ref name="pirsh"/> == ژینگە == ڕێژەی ڕووبەری سەوزایی لە ناوچە شارنشینەکانی هەڵەبجە گەیشتووەتە ٢١٪، لە کاتێکدا ئەم ڕێژەیە لە [[بەغدا]] تەنها ١٠٪ە؛ ئەم دەستکەوتە تا ڕادەیەکی زۆر لە ڕێگەی هەوڵە خۆبەخشییەکان و ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە (NGO) بەدی هاتووە.<ref name="wadi">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wadi-online.org/2022/01/30/greening-halabja/|سەردێڕ=Greening Halabja|وێبگە=WADI|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، لە کۆی ٢٥٥ کانی، ١١٦یان وشک بوون، هەروەها ٤،٨٦١ دار زیانیان بەرکەوتووە.<ref name="wadi"/> ڕێکخراوی ناوخۆیی NWE پڕۆژەی «با کوردستان سەوز بکەین»ی جێبەجێ کردووە، کە لەلایەن ڕێکخراوی ئەڵمانی-عێراقی وادی (WADI) و لە ڕێگەی وەزارەتی فیدراڵیی ئەڵمانیا بۆ پەرەپێدان و هاریکاریی ئابووری (BMZ) بودجەی بۆ دابین کراوە، کە نۆ قوتابخانەی لە سەرتاسەری هەڵەبجە و ناحیەکانی دەوروبەری کردووەتە ئامانج.<ref name="wadi"/> == کەسایەتییە دیارەکان == === سیاسەت و سەرکردایەتی === * [[عادیلە خانم]] (نزیکەی ١٨٤٧–١٩٢٤)، فەرمانڕەوای کوردی هۆزی جاف، کە لەلایەن بەریتانییەکانەوە بە "شازادەی ئازاکان" ناودەبرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thejiyanarchives.com/obituary/lady-adela-jaff-1847-1924|سەردێڕ=Lady Adela Jaff|وێبگە=The Jiyan Archives|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> * [[ئەحمەد موختار جاف]] (١٨٩٨–١٩٣٤)، شاعیر و سیاسیی کورد، ئەندامی پەرلەمانی عێراق و قایمقامی هەڵەبجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://diplomaticmagazine.net/detail/2702|سەردێڕ=پارێزگای هەڵەبجە|وێبگە=Diplomatic Magazine|زمان=ku}}</ref> * [[نوخشە ناسح]] (لەدایكبووی ١٩٧٨)، یاسایی و سیاسیی کورد؛ دووەم ژنە قایمقامی هەڵەبجە و یەکەم ژن کە لە مێژووی عێراقدا پۆستی پارێزگار (بە وەکالەت) وەربگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aziz|یەکەم=Kamaran|ڕێکەوت=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/836019|وێبگە=Kurdistan24}}</ref> * [[نارین بڕیار]] (لەدایكبووی ساڵی ٢٠٠٠، [[داڵاس]]، [[تێکساس]])، یەکەم کوردی-ئەمریکی و یەکەم ژنە کورد کە بۆ پۆستێکی گشتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان هەڵبژێردرێت، وەک ئەندامی ئەنجومەنی شاری [[بێلڤیو، واشینگتن|بێلڤیو]] لە [[واشینگتن]] لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ هەڵبژێردرا. باوکی خەڵکی هەڵەبجەیە و ڕزگاربوویەکی کیمیابارانی ساڵی ١٩٨٨ ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4396|سەردێڕ=Kurdish-American Woman Makes History in Bellevue Elections|نووسەر=Wladimir van Wilgenburg|وێبگە=Kurdistan Chronicle|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> === ئایین و زانست === * [[عەبدولکەریم مودەریس]] (نزیكەی ١٩٠٢–٢٠٠٥)، زانای ئایینی و فەقیهی ناودار، لە ساڵی ١٩٢٤ەوە لە هەڵەبجە وانەی وتووەتەوە و وەک موفتی عێراق خزمەتی کردووە؛ یەکەم کەس بووە قورئانی وەرگێڕاوەتە سەر [[زمانی کوردی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Al-Ghantousi|دوایین٢=Alhamid|سەردێڕ=The Mystic Scholar Sheikh Abdul Karim Bayara Al-Mudarris and His Efforts in Education|ناونیشان=https://www.jalhss.com/index.php/jalhss/article/view/182|وێبگە=Journal of Arts, Literature, Humanities and Social Sciences|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> === ئەدەب، هونەر و ڕۆشنبیری === لە وێژەی کوردیدا شاعیر، نووسەر، ئەکادیمی و ڕۆشنبیرانی هەڵەبجە زۆرن. هەندێک لەوانە: * [[مەولانا خالیدی نەقشبەندی]] * [[شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی یەکەم]] * [[شێخ عەبدوڵڵای خەرپانی]] * [[مەولەوی]] * [[گۆران|عەبدوڵڵا گۆران]] (١٩٠٤–١٩٦٢)، شاعیری پێشەنگی کورد کە شیعری نوێی هێنایە ناو ئەدەبی کوردی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hitchins|یەکەم=Keith|ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=GORĀN, ʿABD-ALLĀH SOLAYMĀN|ناونیشان=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/*-COM_2332|journal=Encyclopædia Iranica}}</ref> * [[شێخ نەجمەدین نەقشبەندی]] * [[شێخ حسامەدین نەقشبەندی]] * [[شێخ عەلادین نەقشبەندی]] * [[ئەحمەد موختار جاف]] (١٨٩٨–١٩٣٤)، شاعیر و سیاسیی کورد، ئەندامی پەرلەمانی عێراق و قایمقامی هەڵەبجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://diplomaticmagazine.net/detail/2702|سەردێڕ=پارێزگای هەڵەبجە|وێبگە=Diplomatic Magazine|زمان=ku}}</ref> * [[تاهیر بەگی جاف]] * [[عەبدولکەریم مودەریس|مەلا عەبدولکەریم مودەریس]] * [[شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی دووەم]] * [[مەلا حەسەن قازی]] * [[شێخ حەمە ئەمین کاردۆخی]] * [[حلمی عەلی شەریف]] * [[ساڵح هەژار]] * [[مستەفا زەڵمی|مەلا مستەفای زەڵمی]] * [[شێخ ئەمین نەقشبەندی]] * [[حەمە ئەمین هەورامی]] * [[عوسمان هەورامی]] * [[مەحموود یاروەیسی]] * [[بابا ڕەسوڵی عەبابەیلێ]] * [[شێخ مستەفای موفتی]] * [[نامیق]] * [[ع. ع. شەونم]] * [[ئەژی گۆران]] * [[جەفایی]] * [[کاردۆخی]] * [[عەزیزی فەتاح]] * [[مامۆستا هیوا]] * [[تارا جاف]] (لەدایكبووی ١٩٥٨)، گۆرانیبێژ و یاریزانی چەنگی کورد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/radio3/world/onyourstreet/mstara1.shtml|سەردێڕ=Tara Jaff on BBC Radio 3|بڵاوکەرەوە=BBC Radio 3}}</ref> * [[مەریوان هەڵەبجەیی]] (نووسەر)، نووسەری کتێبی "سێکس و شەرع و ژن لە مێژووی ئیسلامدا".<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/04/04/world/middleeast/04mariwan.html|سەردێڕ=Sex and Islam Author Says He Fears for His Life|دوایین=Worth|یەکەم=Robert F.|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٠٦|ئیش=The New York Times}}</ref> * [[مەریوان هەڵەبجەیی (وەرگێڕ)]]، وەرگێڕ و ڕەخنەگری ئەدەبی. * [[ئەیوب نووری]]، ڕۆژنامەنووسی کورد-کەنەدی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://reviewcanada.ca/magazine/2017/11/a-long-way-from-home/|سەردێڕ=A Long Way From Home|نووسەر=Ava Homa|وێبگە=Literary Review of Canada|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> * [[سەرکەوت هادی گۆرانی]] (ئایزێ)، ئەکتەر و فیلمساز لە فەڕەنسا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Germian|یەکەم=Roza|سەردێڕ=What motivation is behind daily live videos by Sarkaw Hadi Gorani|ناونیشان=https://www.sbs.com.au/language/kurdish/en/podcast-episode/what-motivation-is-behind-daily-live-videos-by-sarkaw-hadi-gorani/93rshef9w|وێبگە=SBS Kurdish|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> لە ژنە شاعیر و ناودارەکانیش: * [https://web.archive.org/web/20171227131626/http://kurdipedia.org/default.aspx?q=20170306224408138649&lng=1 کوردە نەقشبەندی] (کورەزای [[شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی یەکەم]]) * [[خورشیدە بابان]] * حەمە ڕەشید هەورامی (ڕەشید بکر محمود)، نووسەر و خەباتگێڕ * مامۆستا پشکۆ نەجمەدین == کەشوهەوا == هاوینەکانی هەڵەبجە زۆر گەرم و زستانەکانی فێنکە. {{Weather box |location = هەڵەبجە |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 9.6 |Feb high C = 11.8 |Mar high C = 16.9 |Apr high C = 22.0 |May high C = 29.5 |Jun high C = 35.8 |Jul high C = 39.6 |Aug high C = 39.2 |Sep high C = 35.0 |Oct high C = 28.4 |Nov high C = 19.7 |Dec high C = 12.5 |year high C = 25.0 |Jan mean C = 4.8 |Feb mean C = 6.6 |Mar mean C = 11.2 |Apr mean C = 15.8 |May mean C = 22.0 |Jun mean C = 27.4 |Jul mean C = 31.2 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 26.4 |Oct mean C = 20.5 |Nov mean C = 13.3 |Dec mean C = 7.3 |year mean C = 18.1 |Jan low C = 0.1 |Feb low C = 1.4 |Mar low C = 5.6 |Apr low C = 9.7 |May low C = 14.5 |Jun low C = 19.0 |Jul low C = 22.8 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 17.9 |Oct low C = 12.7 |Nov low C = 7.0 |Dec low C = 2.2 |year low C = 11.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 144 |Feb precipitation mm = 146 |Mar precipitation mm = 132 |Apr precipitation mm = 85 |May precipitation mm = 35 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 0 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 0 |Oct precipitation mm = 28 |Nov precipitation mm = 79 |Dec precipitation mm = 124 |source 1 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.climate-data.org/location/47960/|سەردێڕ=Climate statistics for Halabja|بڵاوکەرەوە=Bureau of Meteorology|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> |date= 2017 }} == پەیوەندیی نێونەتەوەیی == === دەستەخوشک === * [[سەردەشت]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rwmal.net/19424/|سەردێڕ=یادی کیمیابارانکردنی سەردەشت؛ دەستەخوشک و هاوزامی هەڵەبجە|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=ڕووماڵ|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230416155527/https://rwmal.net/19424/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی هەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|عێراق|پارێزگای هەڵەبجە}} {{پۆلی کۆمنز|Halabja}} [[پۆل:هەڵەبجە| ]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|هەڵەبجە]] [[پۆل:پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان|هەڵەبجە]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای هەڵەبجە]] [[پۆل:پەرتبوونی کورد]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:چاندی کوردی]] [[پۆل:وێژەی کوردی]] [[پۆل:یارسان]] [[پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەڵەبجە]] [[پۆل:ھەڵەبجە]] gd1x7ut1p6mp5wqoafma40wffwfu79s 1570996 1570985 2026-04-02T10:01:40Z ~2026-20290-25 75507 مێژوو و ئێستا 1570996 wikitext text/x-wiki {{Short description|شارێک لە هەرێمی کوردستان، عێراق}} {{Use dmy dates|date=مارس ٢٠٢٦}} {{Infobox settlement | name = هەڵەبجە | native_name = Helebce-هەڵەبجە | native_name_lang = ckb | image_skyline = | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = [[عێراق]] | subdivision_type1 = هەرێم | subdivision_name1 = [[هەرێمی ئیسلامی کوردستان]] | subdivision_type2 = پارێزگا | subdivision_name2 = [[ئەیالەتی هەڵەبجە]] | pushpin_map = Iraq | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = شوێنی هەڵەبجە لە عێراق | coordinates = {{coord|35|10|N|45|59|E|region:IQ_type:city|display=inline,title}} | elevation_m = 700 | population_total = 140,000 | population_as_of = 2022 | timezone = [[کاتی ستانداردی عەرەبی|AST]] | utc_offset = +3 }} '''هەڵەبجە''' شارێکە لە [[هەرێمی کوردستان|هەرێمی کوردستانی ئیسلام]]ی [[عێراق]]، کە لە دامێنی [[چیاکانی زاگرۆس]] لە نزیک سنووری [[ئێران]] هەڵکەوتووە. شارەکە نزیکەی ٧٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و ئاوی [[ڕووباری سیروان]] دەیبژێوێت. هەڵەبجە ناوەندی ئەیالەتی [[پارێزگای هەڵەبجە|هەڵەبجە]]یە، کە لە نیسانی ٢٠٢٥دا لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|پەرلەمانی عێراقەوە]] بە ڕەسمی وەک ویلایەتێکی تەواو ناسێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://amwaj.media/en/media-monitor/iraqi-lawmakers-vote-to-recognize-new-governorate|سەردێڕ=Iraqi lawmakers vote to recognize new governorate|وێبگە=Amwaj.media|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەم شارە لەسەر دەستی چوارەم خەلیفەی مسوڵمانان عەلی دروستکراوە لەگەڵ خێزانەکانی گرووپی "سیانزە ماڵ" ([[جاف|هۆزی جاف]])، لە دامەزرێنەرانی شارەکە بوون و سەرەتا لە نزیک کانی [[نەواڵە]] نیشتەجێ بوون.<ref name="jinha">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://jinhaagency.com/so/zhyan/gky-jwwlkan-w-khanww-drynkany-hbj-brw-lnawchwwn-dchn-17600|سەردێڕ=گەڕەکی جوولەکان و خانووە دێرینەکانی هەڵەبجە بەرەو لەناوچوون دەچن|وێبگە=JINHA Agency|زمان=ku|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> هەڵەبجە یەکێکە لە پیتۆڵترین ناوچەکانی عێراق، کە ساڵانە ٧٠٠ تا ٩٠٠ ملیمەتر بارانی لێ دەبارێت و لە ناوخۆدا بە ''بواینی'' (بواینى) ناسراوە، کە بە واتای "خاکی پیرۆز" دێت.<ref name="shafaq">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Report/Discover-Iraq-Halabja--Where-land-memory-and-resilience-intertwine|سەردێڕ=Discover Iraq: Halabja — Where land, memory, and resilience intertwine|وێبگە=Shafaq News|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ئێستا شارەکە نزیکەی ١،٥٤٩،٠٠٠ کەسی تێدا نیشتەجێیە، کە زۆرینەی هەرە زۆریان [[کورد]]ن و سەرجەمیان مسوڵمانی سوننەن. لە کاتێکدا زۆربەی دانیشتووانەکەی بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]] دەدوێن، زۆرێکیشیان دیالێکتی [[هەورامی]] دەپارێزن، کە ئەمەش پردێکی زمانەوانی لەگەڵ [[کوردستانی ڕۆژهەڵات|کوردستانی ئێران]] و [[پارێزگای کرماشان]]ی دراوسێ دروست دەکات لە پاڵ قسەکردن بە دیالێکتی سۆرانی لە شارەکدا بۆ جێبەجێکردنی کار و پیشەی ڕۆژانە.<ref name="shafaq"/> لە ڕووی مێژووییەوە، هەڵەبجەی ئێستا مەڵبەندی دەسەڵاتی [[جاف|هۆزی جاف]] بووە. شارەکە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەهۆی [[کیمیابارانی هەڵەبجە]] لە ساڵی ١٩٨٨ ناسراوە، کە تێیدا هەزاران هاووڵاتی سڤیلی کورد لە هێرشێکی کیمیاییدا بە فەرمانی حکوومەتی [[عێراقی بەعسی]] لە سەردەمی [[سەددام حوسێن]] شەهید کران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/16/newsid_4304000/4304853.stm|سەردێڕ=1988: Thousands die in Halabja gas attack|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> هەروەها شارەکە بەوە ناسراوە کە چەندین [[شاعیر]]، [[زانا ئیسلامییەکان|زانای ئایینی]] و [[کەسایەتیی سیاسی]] دیار لە مێژووی خۆیدا پێگەیاندووە.<ref name="nasih2024">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/3097|سەردێڕ=Halabja: A Chronicle of Endurance and Heritage|نووسەر=Nukhsha Nasih|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref>ئێستا ئەم شارە پایتەختی میرنشینی ئیسلامی کوردستانە == ڕەگناسی (ئێتیمۆلۆژی) == سەبارەت بە بنچینەی ناوی "هەڵەبجە" چەندین بۆچوونی جیاواز هەن و مشتومڕیان لەسەرە، کە گرنگترینیان ئەمانەن:<ref name="etymology">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=هەڵەبجە مەملەکەتی ژیان|نووسەر=خەبات عەبدوڵڵا|زمان=ku}}</ref><ref name="kurdcollect">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://zamenpress.com/Details.aspx?jimare=80433|سەردێڕ=هەڵەبجە - مێژوو و کولتوور|وێبگە=Zamen Press|زمان=ku}}</ref> یەکەم بۆچوون ناوی هەڵەبجە بە مێژووی کۆنەوە دەبەستێتەوە. پاشای ئەکەدی [[سارگۆنی ئەکەدی]] (٢٣٣٤–٢٢٧٩ پ.ز) هێرشی کردە سەر ناوچەیەک کە ئەو کات بە ''هەرهەر'' (Har Har) دەناسرا، کە ناوچەکانی هەڵەبجە و [[شارەزوور]]ی دەگرتەوە. دوای داگیرکردنی، سارگۆن ناوەکەی گۆڕی بۆ ''کار شارووکین'' (شاری سارگۆن). مێژوونووسی کورد [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] پێی وایە کە شاری ئێستای هەڵەبجە لەوانەیە هەمان ئەو شوێنە کۆنە بێت.<ref name="etymology"/> لە سەردەمی [[هۆرییەکان|هۆرییەکاندا]]، ئەم ناوچەیە لە دەقە بزمارییەکانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووریدا]] بە ناوی ''کەرداخەر'' (یان ''خار خار'') هاتووە کە دەکەوێتە سەر [[ڕووباری سیروان]]. بەڵام هەندێک توێژەر ئەم پەیوەندییە لە ڕووی فۆنۆلۆژییەوە بە دوور دەزانن.<ref name="kurdcollect"/> [[پەڕگە:Rainbow Bee-eaters Juffs.JPG|وێنۆک|باڵندەی کەرخۆرە (زەنگوڵەبایە).|alt=Rainbow Bee-eaters Juffs]]بۆچوونی دووەم وایە کە بەهۆی باخ و سەوزایی و ئاوی ناوچەکەوە، خەڵکی پێیان وتووە ''عەجەب جا'' (عەجەب جا) واتە "شوێنێکی سەرسوڕهێنەر"، کە دواتر گۆڕاوە بۆ ''هەڵەبجە''.<ref name="kurdcollect"/> بۆچوونی سێیەم ناوەکە لە وشەی کوردیی ''هەڵوژە'' (هەڵوژە) وەردەگرێت، کە شوێنی هێلانەی باڵندەی کەرخۆرەیە؛ تا ئێستاش گوندەکانی دەوروبەری هەڵەبجە ناوی شارەکە بە ''هەڵەوجە'' گۆڕ دەکەن.<ref name="etymology"/> بۆچوونی چوارەم دەڵێت ناوەکە لە ''هەڵۆجێ'' (هەڵۆجێ) واتە "جێگەی هەڵۆ" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ میرێکی [[میرنشینی ئەردەڵان]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦٠٠–١٦١٥ دەسەڵاتی لە ناوچەکەدا هەبووە.<ref name="kurdcollect"/> بۆچوونی پێنجەم، کە لەلایەن زانا [[جەمال بابان]] پاڵپشتی دەکرێت، ناوەکە لە ''ئەڵبجە'' (Albje) وەردەگرێت و ئاماژە بەوە دەکات کە لە [[کوردیی ناوەندی|دیالێکتی جافیدا]] پیتی ''ئەلف'' (ئ) زۆرجار دەگۆڕێت بۆ ''ه'' (ه)، و لە دەستنووسە مێژووییەکانیشدا ناوەکە بە ''ئەڵەبجە'' هاتووە.<ref name="kurdcollect"/> == مێژوو == هەڵەبجە یەکێکە لە کۆنترین ئەو شارانەی کە ژیان تێیاندا بەردەوام بووە لە [[هەرێمی کوردستان]]، کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی گەلی [[لۆلۆیییەکان|لۆلۆیی]] یان [[لۆلۆییەکان]] دەگەڕێتەوە. وا بڕوا دەکرێت شاری دێرینی «[[خار خار]]» کە مێژووەکەی بۆ ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، هەمان شوێنی هەڵەبجەی ئێستا بێت.<ref name="uoh">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uoh.edu.iq/en/halabja-city/|سەردێڕ=Halabja City|وێبگە=University of Halabja|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230220020149/https://uoh.edu.iq/en/halabja-city/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> لە ساڵی ٦٤١ی زایینی، شارەکە دوای [[فەتحی ئیسلامی]] بۆ سەر [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیسلام.<ref name="uoh"/> لە سەردەمی [[خەلافەتی عەباسی]]دا، ناوچەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی میرنشینی [[حەسەنوەیهییەکان|حەسەنوەیهی]] (٩٥٩-١٠١٥ ز)، پاشان میرنشینی [[عەننازییەکان|عەننازی]] (١٠١٦-١١١٧ ز).<ref name="uoh"/> شێوازی ئێستای نیشتەجێبوون لە هەڵەبجە تەمەنی نزیکەی ٥٠٠ ساڵ دەبێت،<ref name="nasih2024"/> کە سەرچاوەکەی بۆ کۆچبەرانی ناوچەی [[هەورامان]] و [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] (باکووری ڕۆژئاوای [[ئێران]]) دەگەڕێتەوە.<ref name="nasih2024"/> [[پەڕگە:Battle of Chaldiran.jpg|وێنۆک|جەنگی چاڵدێران.]] هەڵەبجە لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٦٩ بوو بە قەزا.<ref name="zamen">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=80433|سەردێڕ=History of Halabja|وێبگە=Zamen Press}}</ref> یەکەم قایمقامی شارەکە «[[محەمەد بەگ]]» بوو لە بنەماڵەی [[جاف]]، کە لەلایەن بەرپرسانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە هەڵبژێردرا.<ref name="zamen"/> گەشەکردنی شارەکە لە سەردەمی عوسمانیدا خێرایی بەخۆوە بینی، بەتایبەت دوای [[جەنگی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤. شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٦٥٠ لە نزیک شوێنی ئێستای [[مزگەوتی تەکێ]] بنیات نراوەتەوە، پێشتر بەشێک بووە لە ناحیەی جوڵانبار ([[خورماڵ]]) پێش ئەوەی بکرێتە قەزا.<ref name="uoh"/> ڕێككەوتنێکی گشتی هەیە کە شارەکەی ئێستا لە سەردەمی عوسمانیدا دروستکراوە و دوای ساڵی ١٧٠٠ی زایینی گەشەی کردووە.<ref name="kurdcollect"/> بە تێپەڕبوونی کات، شارەکە [[کۆچەرییەکانی هەورامان]]، خانەدانەکانی [[قەڵای جەوانڕۆ]] لە [[جوانڕۆ]]ی ئێستا، و خێزانە دەستڕۆیشتووەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا. هەڵەبجە بوو بە شوێنی تێکەڵبوونی ئایین و نەتەوە جیاوازەکان، کە تێیدا زۆرینەی [[موسڵمانان|موسڵمان]] لەگەڵ پێکهاتەکانی [[کاکەیی]]، [[زەردەشتییەکان|زەردەشتی]] و [[جووەکان|جوو]] پێکەوە دەژیان, ئەم پێکەوە ژیانە هەتا ئەمڕۆش بەردەوامی هەیە.<ref name="nasih2024"/> یەکەم قوتابخانە لە هەڵەبجە لە ساڵی ١٩١٩ دامەزرا.<ref name="uoh"/> بەپێی ئامارە بەریتانییەکان، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ساڵی ١٩٢٠دا نزیکەی ٦،٥٠٩ کەس بووە، و ناحیەکانی [[پێنجوێن]]، [[خورماڵ]]، ورماوە و [[دەربەندیخان]] لەژێر کارگێڕی ئەو شارەدا بوون.<ref name="uoh"/> هەڵەبجە مێژوویەکی درێژی هەیە وەک وێستگەیەکی گرنگ بۆ گەشتیاران لە نێوان باشوور و ناوەڕاستی عێراق و ناوچەکانی باکوور، هەروەها لەسەر ڕێڕەوی کاروانە بازرگانییەکان بووە کە بە [[تورکیا]] و [[ئەورووپا]] دەبەسترانەوە. زۆرێک لەو کاروانانە «[[خورما]]»یان دەگواستەوە، کە ئەمەش لە ناوی ناحیەی [[خورماڵ]]دا ڕەنگی داوەتەوە (بە واتای کۆگای خورما)، کە ئاماژەیە بۆ بازرگانیی خورما کە لەو سەردەمەدا باڵادەست بووە.<ref name="uoh"/> === دامەزراندن و نیشتەجێبوونی سەرەتایی === هۆزی [[جاف]] بە دامەزرێنەری هەڵەبجەی ئێستا دادەنرێن.<ref name="kurdcollect"/> بەپێی نەریتی ناوخۆیی، یەکەم خانوو لەلایەن بەگەکانی تاقمی «[[شێوەکەڵ]]»ەوە دروستکراون؛ لە نەوەکانی دوای ئەوانیشدا نەوەکانیان گەشەیان کرد بۆ «[[سیانزە ماڵ]]» (سێزدە ماڵ)، کە بە هۆزە دامەزرێنەرە ڕەسەنەکانی شارەکە دادەنرێن.<ref name="kurdcollect"/> دواتر [[جووەکانی میزراحی]] کە پاش چەند ساڵێک خۆیان ناو نا [[جووە کوردەکان]] گەیشتنە ناوچەکە و هەندێکیان بازرگانی لێهاتوو بوون، کە بەهۆی بازرگانیی سنوورییەوە ڕاکێشرابوون، لە تەنیشت هۆزەکانی جاف نیشتەجێ بوون و بەشدارییان کرد لە گەشەپێدانی هەڵەبجە وەک ناوەندێکی بازرگانی؛ ئەم خەڵکە بە زمانی [[جوو-ئارامیی نوێ]] (کە زۆرجار بە [[لیشانا دیدان]] یان [[هولاولا]] ناودەبرێت) قسەیان دەکرد.<ref name="kurdcollect"/> === مێژووی کارگێڕی و دیمۆگرافیا === هەڵەبجە لە ساڵی ١٨٨٩ بە فەرمی وەک «قەزا» (ناوچەی کارگێڕی) دامەزرا، و بوو بە دووەم قەزا کە لە عێراقدا دوای [[نەجەف]] پێکهێنرابێت، ئەمەش هاوکات بوو لەگەڵ دەستنیشانکردنی [[عوسمان پاشای جاف]] وەک یەکەم سەرۆک شارەوانیی شارەکە لەژێر ئیدارەی عوسمانیدا.<ref name="kurdcollect"/><ref name="uoh"/> تا ساڵی ١٩٣٠، شارەکە لە سێ گەڕەکی سەرەکی پێکهاتبوو: پاشا (ناوەندی ئێستای شار)، پیر محەمەد، و کانی ئاشقان.<ref name="kurdcollect"/> دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق لە ساڵی ١٩٢٠، قەزای هەڵەبجە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٥،٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بوو و ٣٧٥ گوندی لەخۆدەگرت، لەوانە ناحیەکانی [[سیروان (ناحیە)|سیروان]]، [[شارەزوور]]، [[پێنجوێن]]، [[خورماڵ]]، و ورماوە.<ref name="kurdcollect"/> بەهۆی سیاسەتەکانی [[تەعریب]] و ڕاگواستنی زۆرەملێی گوندەکان لەلایەن حکوومەتی [[بەعس]]ەوە، تا سەرژمێریی ساڵی ١٩٨٧ تەنها ١٨ گوند مابوونەوە، لە کاتێکدا لە ساڵی ١٩٧٧دا ٢١٦ گوند بوون.<ref name="kurdcollect"/> شارەکە لە ئێستادا لە ٣٧ گەڕەک و ١٣٢ شەقام پێکهاتووە، ژمارەی دانیشتووانە تۆمارکراوەکەی ١١٧،٦٦١ کەسە، و خاوەنی ٤ ناحیە ([[خورماڵ]]، [[ناحیەی بیارە|بیارە]]، [[سیروان (ناحیە)|سیروان]]، و [[بەمۆ]])، ٨٣ کەرتی کارگێڕی، و ١٢٤ گوندە.<ref name="kurdcollect"/> === بیستەکانی سەدەی ڕابردوو و شۆڕشەکانی شێخ مەحموود === لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەڵەبجە ڕۆڵێکی بەرچاوی گێڕا لە پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی [[شێخ مەحموودی حەفید]] دژی حوکمی بەریتانیا. دانیشتووانی شارەکە بە چالاکیی بەرگرییان لە شارەکە کرد دژی فڕۆکە بەریتانییەکان لەژێر فەرمانی ئەدمۆندز، کە بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان ڕەوانە کرابوون. ئەم ڕووداوانە بە [[جەنگی ئەشکۆڵ]] لەسەر [[چیای شنروێ]] کۆتایییان هات.<ref name="uoh"/> === بەرگریی چینی کرێکار و ڕاپەڕینی ئایاری ١٩٨٧ === لە ساڵانی پێش کۆمەڵکوژییەکەی ١٩٨٨، هەڵەبجە ببووە ناوەندێکی سەرەکیی بەرگریی جەماوەری دژی [[جەنگی ئێران و عێراق]]. تا ساڵی ١٩٨٧، حکوومەتی عێراق ٤٥ گوندی دەوروبەری هەڵەبجەی خاپوور کردبوو، ئەمەش وای کرد ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بگاتە نزیکەی ١١٠،٠٠٠ کەس، کە زۆربەیان هەڵاتووانی سوپا و خێزانەکانیان بوون.<ref name="libcom">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://libcom.org/article/1988-halabja-massacre|سەردێڕ=1988: The Halabja Massacre|وێبگە=Libcom.org|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|note=Published in Wildcat no.13, Summer/Autumn 1989}}</ref> لەنێوان ڕێکخراوە سیاسییەکاندا، [[حیزبی شیوعیی عێراق]] تاکە لایەن بوو کە لای هەڵاتووانی سوپا جێگەی بڕوا بوو، هەروەها تاکە لایەن بوو کە بە ئاشکرا هۆشداریی دا کە حکوومەت مەبەستیەتی هێرش بکاتە سەر هەڵەبجە.<ref name="libcom"/> [[پەڕگە:Children of Halabja, performing chants about peace, to Iraqi communist officials, written on the board "Bzhî âşti cîhan", meaning "Long live peace in the world".jpg|وێنۆک|منداڵانی هەڵەبجە لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، سرودی ئاشتی بۆ بەرپرسانی شیوعیی عێراقی دەڵێن، لەسەر تەختەکە نووسراوە «بژی ئاشتی جیهان».]] تەنها چەند هەفتەیەک پێش ڕاپەڕینەکە، لە ١٦ی نیسانی ١٩٨٧، ڕژێمی بەعس یەکەمین هێرشی [[چەکی کیمیایی|کیمیایی]] کردە سەر هاووڵاتیانی مەدەنیی کورد لە گوندی [[شێخ وەسانان]] لە دۆڵی [[بالیسان]]، کە تێیدا زیاتر لە ٣٠٠ کەس شەهید بوون؛ ئەمە وەک تاقیکردنەوەیەک بۆ هێرشە گەورەترەکان دەبینرا.<ref name="may13rudaw">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/3097|سەردێڕ=Halabja: A Chronicle of Endurance and Heritage|نووسەر=Nukhsha Nasih|وێبگە=Kurdistan Chronicle|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}</ref> لە ١٣ی ئایاری ١٩٨٧، بانگەوازێکی تۆمارکراو لە بڵندگۆی مزگەوتەکانەوە بڵاوکرایەوە و داوای لە هاووڵاتیان کرد بڕژێنە سەر شەقامەکان. دوو گرووپی خۆپیشاندەر یەکیان گرت و بوونە سەدان کەس، کە هەشت ژن لە کۆی ٢٠ ژنی سەرەتایی لەنێوانیاندا بوون.<ref name="may13rudaw"/> [[عەلی حەسەن مەجید]] (عەلی کیمیایی)، سکرتێری ئەوکاتی مەکتەبی باکووری [[حیزبی بەعس]]، فەرمانی دا هەرکەسێک لە خۆپیشاندانەکاندا بریندار بوو بە زیندوویی بخرێتە ژێر خاک، هەروەها «لیستێکی کوشتن»ی بۆ ١٦ ڕێکخەری خۆپیشاندانەکە ئامادە کرد.<ref name="may13rudaw"/> یەکێک لە بەشداربووان بە ناوی چنور قادر کە ئەوکات تەمەنی ٢٠ ساڵ بوو و لە ڕیزەکانی [[حیزبی شیوعی]] چالاک بوو، ناوی خۆی لە لیستەکەدا بینییەوە سەرەڕای ئەوەی بە جلی پیاوانەوە بەشداریی کردبوو؛ ئەو بە گۆڕینی پۆشاکەکەی لە ماڵێکی نزیکدا ڕزگاری بوو. لەو ١٦ کەسەی ناویان لە لیستەکەدا بوو، تەنها ئەو و هاوڕێیەکی ڕزگاریان بوو.<ref name="may13rudaw"/> ڕاپەڕینەکە بە تەقەی موشەکی هێلیکۆپتەر و هێزە [[ئوردن]]ییەکان سەرکوت کرا؛ ٢٠٠ کەس دەستگیر کران و بە زیندوویی نێژران. ڕاپەڕینی هاوشێوە بۆ چوار یان پێنج شاری تری کوردنشین گوازرایەوە.<ref name="libcom"/> ئەم ڕووداوانە لە فیلمێکی دیکۆمێنتاریدا بە ناوی «١٣ی ئایار» (٢٠١٨) لە دەرهێنانی سینەماکاری کورد [[تاریق تۆفیق]] خراونەتە ڕوو، کە لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی [[سلێمانی]] نمایش کرا.<ref name="may13rudaw"/> نەریتی سیاسیی چالاکیی [[شیوعی]] لە هەڵەبجە، لە ڕووی دامەزراوەییەوە لەلایەن [[حیزبی شیوعیی کوردستان–عێراق]] درێژەی پێدرا کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amnesty.org/es/wp-content/uploads/2021/06/mde140011995en.pdf|سەردێڕ=IRAQ Human rights abuses in Iraqi Kurdistan since 1991|بڵاوکەرەوە=Amnesty International|ڕێکەوت=١٩٩٥}}</ref> === عادیلە خانم و هۆزی جاف === [[پەڕگە:First primary school for boys, during Lady Adela's rule in Halabja, late 1910s.jpg|وێنۆک|یەکەم قوتابخانەی سەرەتایی کوڕان لە هەڵەبجە لە کۆتایییەکانی ١٩١٠کاندا، لە سەردەمی دەسەڵاتی [[عادیلە خانم]].]] هەڵەبجە وەک ناوەندی سەرەکیی [[عوسمان پاشای جاف]] خزمەتی کردووە، کە پاشایەکی کورد و سەرۆکی [[هۆزی جاف]] بوو، کە گەورەترین کۆنفیدراسیۆنی هۆزە کوردییەکانە لە [[ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunter|یەکەم=Michael M.|سەردێڕ=The A to Z of the Kurds|پەڕە=٢١١|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ڕێکەوت=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨٠٨١٠٨٦٣٣٤٧}}</ref> [[پەڕگە:Lady Adela the mayor of Halabja, and her family, 1920s.webp|وێنۆک|عادیلە خانمی قایمقامی هەڵەبجە و خێزانەکەی لە ١٩٢٠کاندا.]] هاوسەرەکەی، [[عادیلە خانم]] (عادیلە خانم، نزیکەی ١٨٤٧–١٩٢٤)، کە لە بنەماڵەی ئەریستۆکراتی [[ساحێبقڕان]] لە شاری [[سنە]] لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایکبووە، بوو بە یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی مێژووی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Edmonds|یەکەم=Cecil John|سەردێڕ=Kurds, Turks, and Arabs: Politics, Travel, and Research in North-eastern Iraq, 1919–1925|ڕێکەوت=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٠٤-١٨٩٦٠-٠}}</ref> کاتێک [[شێخ مەحموودی حەفید]] لە ساڵی ١٩١٩ ڕاپەڕینی دژی ئەفسەرە سیاسییەکانی بەریتانیا دەستپێکرد، عادیلە خانم پەنای دا بەو ئەفسەرە بەریتانیانەی کە بۆ ناوچەی هۆزی جاف دەستنیشانکرابوون؛ [[پەڕگە:Lady Adela the ruler and mayor of Halabja, meeting with Major General Fraser in 1919.webp|وێنۆک|عادیلە خانم، فەرمانڕەوا و قایمقامی هەڵەبجە، لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ مەیجر جەنەراڵ فرەیزەر لە ساڵی ١٩١٩.]] بەریتانییەکان نازناوی «خان-بەهادور»یان پێبەخشی و بە «شازادەی ئازاکان» ناویان برد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thejiyanarchives.com/obituary/lady-adela-jaff-1847-1924|سەردێڕ=Lady Adela Jaff|وێبگە=The Jiyan Archives|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> ئەو دوای مردنی عوسمان پاشای جاف لە ساڵی ١٩٠٩ بەردەوام بوو لە فەرمانڕەواییکردن، و وەک یەکەم فەرمانڕەوای مێژوویی ژن لە هەڵەبجە پێش سەردەمی نوێ دەناسرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/836019|سەردێڕ=Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq|وێبگە=Kurdistan24|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> نووسەری بەریتانی [[گەتروود بێڵ]] لە ساڵی ١٩٢١ سەردانی هەڵەبجەی کردووە و لە نامەیەکی بەناوبانگدا وەسفی عادیلە خانمی کردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://avauntmagazine.com/lady-adela-khanum-leader-of-the-kurds-jaff-tribe-kurdistan/|سەردێڕ=Lady Adela|وێبگە=avauntmagazine.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> هەروەها [[ڤلادیمیر مینۆرسکی]] کۆبوونەوەیەکی خۆی لەگەڵ ئەو خانمە لە ساڵی ١٩١٣دا تۆمار کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Minorsky|یەکەم=Vladimir|سەردێڕ=The Tribes of Western Iran|journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland|پەڕەکان=٧٣–٨٠|ساڵ=١٩٤٥}}</ref> === کۆمەڵگەی جوو لە هەڵەبجە === هەڵەبجە لە مێژوودا باوەشی بۆ [[جووە کوردەکان|کۆمەڵگەیەکی جوو]] کردووەتەوە کە لە گەڕەکی جووەکانی شارەکەدا (گەڕەکی [[جوولەکە]]کان) نیشتەجێ ببوون.<ref name="diplo">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://diplomaticmagazine.net/detail/2702|سەردێڕ=پارێزگای هەڵەبجە|وێبگە=Diplomatic Magazine|زمان=ku}}</ref> دانیشتووانە جووەکان بە بازرگانی لێهاتوو دەناسران؛ خێزانەکانی پاشا و بەگی [[هۆزی جاف]] ڕێز و پاراستنێکی زۆریان لێ دەکردن، کە بەپێی ڕاپۆرتەکان ئەمە وای کردبوو [[جووە کوردەکان]]ی هەڵەبجە ئازادتر بن بەراورد بە زۆرێک لە شارۆچکە کوردنشینەکانی تر.<ref name="diplo"/> [[پەڕگە:Kurdish Jews of Halabja, Performing for officials of Monarch Iraq.png|وێنۆک|[[جووە کوردەکان]]ی هەڵەبجە، خەریکی نمایشی شانۆین بۆ بەرپرسانی [[شانشینی عێراق]]، لە گەڕەکی جوولەکەکان.]] کۆمەڵگەی جوو [[سینەگۆگ|سینەگۆگێکیان]] لە دووریی نزیکەی ١٠٠–١٥٠ مەتر لە مزگەوتی گەورەی شارەکەوە بنیات نا، کە دواتر لە ساڵی ١٩٥٤ بە ٥٥ [[دیناری عێراقی]] کڕدرا و گۆڕدرا بۆ مزگەوتی ئەحمەدی (بە ناوی [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]] ناونرا).<ref name="diplo"/> دوای دامەزراندنی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]] لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو، عێراق ڕەگەزنامەی لە دانیشتووانە جووەکانی وەرگرتەوە و ناچاری کردن کۆچ بکەن، هاوکات دەستی بەسەر زۆربەی موڵک و ماڵەکانیاندا گرت.<ref name="diplo"/> ==== هەوڵەکانی پاراستن ==== تا ساڵی ٢٠٢٠، پاشماوەی خانووە ڕەسەنەکان کە بە تەلارسازییە تایبەتەکەیان دەناسرێنەوە، هێشتا لە گەڕەکی جوولەکاندا ماونەتەوە، بەڵام بەهۆی پشتگوێخستنەوە بەرەو لەناوچوون دەچن.[[پەڕگە:Halabja Jewish Synagogue.jpg|وێنۆک|سینەگۆگی جووەکانی هەڵەبجە.]]<ref name="snn">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://snnc.co/en/17396|سەردێڕ=In Halabja, the Jewish Quarter is heading toward disappearance|نووسەر=Ali Hama Saeed|وێبگە=SNN|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}</ref> شوێنەوارناس هاوار نەجمەدین ئاماژە بەوە دەکات کە ڕووپێوییە مێژووییەکان دەریدەخەن نزیکەی ٨٥٠ دانیشتووی جوو لە شارەکەدا ژیاون، و جەختیش دەکاتەوە کە گەڕەکەکە دەکەوێتە ژێر یاسای پاراستنی شوێنەوار و کەلەپوور.<ref name="jinha"/> بەڕێوبەرایەتیی کەلەپووری هەڵەبجە داوای ١.٥ ملیار دیناری عێراقی کردووە بۆ کڕینەوە و نۆژەنکردنەوەی حەوت خانووی ماوە؛ هەرچەندە لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە بە سەرەتایی ڕەزامەندی لەسەر دراوە، بەڵام تا کاتی ئامادەکردنی ڕاپۆرتەکە هیچ بودجەیەکی بۆ تەرخان نەکراوە.<ref name="snn"/> زانایان هۆشدارییان داوە کە ئەگەر هەنگاوی بەپەلە نەنرێت، لە گەڕەکی جوولەکان هیچ نامێنێتەوە تەنها ناوەکەی نەبێت.<ref name="snn"/> === کۆمەڵگەی کاکەیی (یارسانی) لە هەڵەبجە === لەنێو ئەو پێکهاتە ئایینییانەی کە لە مێژوودا لە هەڵەبجە هەبوون، پێکهاتەی [[کاکەیی]] یەکێکیانە، کە بە [[یارسان|یارسانی]] یان [[ئەهلی حەق]] ناسراون. لە باشووری [[کوردستان]] بە «کاکەیی» ناودەبرێن؛ لە [[ئێران]] و ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش بە [[یارسان|یارسانی]] ناسراون.[[پەڕگە:Kakayis (Yarisanis) followers of Kakayi, or Yarsani religions, of Halabja, Kurdistan region of Iraq.jpg|وێنۆک|کاکەیییەکان (یارسانییەکان)ی هەڵەبجە.]] توێژەران کاکەیی وەک ڕێبازێکی ئایینیی کاریگەر بە [[تەسەووف|سۆفیگەرایەتی]] وەسف دەکەن کە لە پەیوەندی لەگەڵ ئایینی [[شیعەی دوازدە ئیمام]] گەشەی کردووە. یەکێک لە تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی تیۆلۆژیای ئەوان بریتییە لە «[[دۆنادۆن]]» (دۆنادۆن)، کە گەشتی ڕۆحە لە جەستەیەکی یەک لە دوای یەکدا لە ڕێگەی قۆناغە ڕوحانییەکانەوە؛ ئەمە لە [[ڕێناس]] ([[گیانگوێزانەوە]]) جیاوازە، چونکە ئاماژەیە بۆ جووڵەیەکی ئاراستەکراو بەرەو [[سەرچاوەی خودایی]].<ref name="kakei-history">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2017/12/30/%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%D9%88-%D9%88-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%95%DB%8C-%D8%A6%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%DA%A9%DB%95%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%B3/|سەردێڕ=مێژوو و بیروباوەڕی ئایینی کاکەیی (یارسان)|نووسەر=جوتیار نەریمان حسێن|وێبگە=مێژووی کورد|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|زمان=ku}}</ref> سەرچاوەی ئەم باوەڕە بۆ [[سوڵتان سەهاکی بەرزنجەیی]] (کۆچی دوایی نزیکەی ٦١٢ی کۆچی) دەگەڕێتەوە، کە بە ڕێکخەری پرەنسیپەکانی ئەم ئایینە دادەنرێت.<ref name="kakei-history"/> == هێرشی کیمیاییی ١٩٨٨ == {{سەرەکی|کیمیابارانی هەڵەبجە}} === پاشخان و ئامادەکارییەکان === لە هەفتەکانی پێش هێرشەکەدا، سەرۆک هۆزەکان و ئەفسەرانی سوپا بە نهێنی بۆ شاری [[سلێمانی]] گوازرانەوە. هەڵاتووانی سوپا دەستیان بەسەر شارۆچکەی [[سیروان (ناحیە)|سیروان]]ی نزیک هەڵەبجەدا گرتبوو؛ دواتر هێزی ئاسمانیی عێراق شارۆچکەکەی بە تەواوی خاپوور کرد.<ref name="libcom"/> ماوەیەکی کەم پێش هێرشە کیمیاییەکە، هەڵەبجە بۆ ماوەی سێ ڕۆژ لەلایەن تۆپخانەکانی ئێرانەوە بۆردومان کرا، پاشان لەلایەن هێزەکانی [[پاسداران|پاسدارانی ئێران]]ەوە داگیرکرا.<ref name="libcom"/> [[پەڕگە:Photographer Ramazan Öztürk as he arrived in Halabja to document the tragedy.jpg|وێنۆک|وێنەگر ڕەمەزان ئۆزتورک کاتێک گەیشتە هەڵەبجە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی کارەساتەکە.]] === هێرشەکە === [[کیمیابارانی هەڵەبجە]] لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ ڕوویدا، کاتێک هەزاران هاووڵاتیی مەدەنیی کورد لە هێرشێکی کیمیاییی بەرفراواندا شەهید کران کە لەلایەن [[حکومەتی عێراق]]ەوە وەک بەشێک لە [[ئەنفال|شاڵاوەکانی ئەنفال]] بە سەرکردایەتیی [[عەلی حەسەن مەجید]] ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/16/newsid_4304000/4304853.stm|سەردێڕ=1988: Thousands die in Halabja gas attack|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hiltermann|یەکەم=Joost R.|سەردێڕ=A Poisonous Affair: America, Iraq, and the Gassing of Halabja|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨٠٥٢١٨٧٦٨٦٥|پەڕە=١٩٥}}</ref> [[پەڕگە:Halabja Chemical Genocide 1988, done by the Baath'ist regime of Iraq.jpg|وێنۆک|کۆمەڵکوژیی کیمیاییی هەڵەبجە ١٩٨٨، لەلایەن ڕژێمی بەعسی عێراقەوە ئەنجامدرا.]] کەناڵی بی-بی-سی بڵاویکردەوە کە تێکەڵەیەک لە [[گازی خەردەل]] و بریکارە دەمارییەکانی وەک [[تابون]]، [[سارین]]، و [[ڤی-ئێکس (بریکاری دەماری)|VX]] بەکارهێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2138447.stm|سەردێڕ=Kurds look back with fear|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> لە نێوان ٣,٢٠٠ بۆ ٥,٠٠٠ کەس شەهید بوون و ٧,٠٠٠ بۆ ١٠,٠٠٠ کەسیش بریندار بوون، ئەمەش وایکرد کۆمەڵکوژیی هەڵەبجە ببێتە گەورەترین هێرشی [[چەکی کیمیایی]] لە مێژوودا کە دژی ناوچەیەکی مەدەنی نیشتەجێبوو ئەنجامدرابێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fas.org/nuke/guide/iraq/cw/program.htm|سەردێڕ=Chemical Weapons Programs – Iraq Special Weapons Facilities|بڵاوکەرەوە=Federation of American Scientists|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> === دەرەنجامەکان و کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان === لە ساڵی ٢٠١٠دا، [[دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق]] بە فەرمی هێرشەکەی وەک کۆمەڵکوژییەکی [[کۆمەڵکوژی|جینۆساید]] دژی گەلی کورد پێناسە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.upi.com/Top_News/Special/2010/03/08/1988-Kurdish-massacre-labeled-genocide/UPI-93471268062566/|سەردێڕ=1988 Kurdish massacre labeled genocide|بڵاوکەرەوە=United Press International|ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171023160235/https://www.upi.com/Top_News/Special/2010/03/08/1988-Kurdish-massacre-labeled-genocide/UPI-93471268062566/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> لە هەمان ساڵدا [[پەرلەمانی کەنەدا]] هێرشەکەی وەک [[تاوان دژی مرۆڤایەتی]] شەرمەزار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://karygiannismp.com/spip/article.php3?id_article=1345|سەردێڕ=House adopts Karygiannis Motion on Halabja Gassing as a Crime Against Humanity|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110713135718/http://karygiannismp.com/spip/article.php3?id_article=1345|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> تا ئێستا کەمتر لە ١٥ کەسی تێوەگلاو ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی یاسایی بوونەتەوە.<ref name="shafaq"/> ڕزگاربووانی هێرشەکە تا ئێستاش بەدەست نەخۆشییەکانی [[شێرپەنجە]]، نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کۆئەندامی هەناسە، کەمئەندامیی زگماکی و زەبرە دەروونییەکانەوە دەناڵێنن. توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٢ دەریخستووە کە زیاتر لە ٧٠٪ی خاکی ناوچە زیانلێکەوتووەکان هێشتا شوێنەواری ژەهراویبوونیان تێدا ماوە.<ref name="shafaq"/> هەروەها ڕاپۆرتێکی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سەپاندنی سزاکان "زیان بە بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا دەگەیەنێت."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.publications.steveplatt.net/halabja.htm|سەردێڕ=Saddam's secret weapon (Channel 4, 1988)|بڵاوکەرەوە=Channel 4|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ١٩٨٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170423093543/http://www.publications.steveplatt.net/halabja.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵانە لە ١٦ی ئازاردا، شەقامەکان بە پانکارت و ئاڵای ڕەش دەڕازێنرێنەوە و قوتابیان بۆ ڕێزگرتن لە قوربانییەکان شیعر دەخوێننەوە.<ref name="shafaq"/> === مۆنۆمێنت و مۆزەخانەی ئاشتیی هەڵەبجە === لە ناوەندی شارەکەدا مۆنۆمێنتی ئاشتیی هەڵەبجە وەستاوە، کە ساڵانە زیاتر لە ١٠٠،٠٠٠ سەردانکەر بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت.<ref name="shafaq"/>[[پەڕگە:Inside the Halabja Monument.jpg|وێنۆک|ناو مۆنۆمێنتی هەڵەبجە.]] لە تەنیشتیدا مۆزەخانەی ئاشتیی هەڵەبجە هەڵکەوتووە کە پێشانگای تێدایە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی هێرشەکە؛ گوڵزار ئازاد، بەڕێوەبەری مۆزەخانەکە، وەسفی کردووە بەوەی کە "شوێنێکە جیهان تێیدا فێری شەڕ، خۆڕاگری و هێزی یادەوەری دەبێت."<ref name="shafaq"/> دەروازەیەکی نوێی یادگاری کە لەسەر فەرمانی سەرۆکوەزیران [[محەممەد شیاع سودانی]] و بە تێچووی نزیکەی ١.٩٣٧ ملیار دیناری عێراقی (~١.٣٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠٢٥دا لە کۆتایییەکانی تەواوبووندابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.964media.com/46258/|سەردێڕ=Halabja gateway project nearing completion|وێبگە=964 Media|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٥}}</ref>[[پەڕگە:Halabja Monument.jpg|وێنۆک|مۆنۆمێنتی ئاشتی لە هەڵەبجە.]] == پارێزگای هەڵەبجە == {{سەرەکی|پارێزگای هەڵەبجە}} [[پارێزگای هەڵەبجە]] لە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٥ بە فەرمی لەلایەن [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]]ەوە وەک ١٩یەمین پارێزگای عێراق ناسێنرا، کە بەمەش کۆتایی بە چەندین دەیەی وابەستەیی بە [[پارێزگای سلێمانی]] هێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://amwaj.media/en/media-monitor/iraqi-lawmakers-vote-to-recognize-new-governorate|سەردێڕ=Iraqi lawmakers vote to recognize new governorate|وێبگە=Amwaj.media|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> پێشتر [[حکوومەتی هەرێمی کوردستان]] لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٤دا بە شێوەیەکی یەکلایەنە هەڵەبجەی وەک چوارەمین پارێزگای هەرێم ناساندبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=KRG order turning Halabja into province sets off street celebrations|ناونیشان=https://amwaj.media/en/media-monitor/iraqi-lawmakers-vote-to-recognize-new-governorate|وێبگە=Amwaj.media|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> [[پەڕگە:Topographic Map of Halabja.jpg|وێنۆک|نەخشەی تۆپۆگرافیی پارێزگای هەڵەبجە.]] پارێزگاکە ڕووبەری ٨٨٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە دادەپۆشێت و لە پێنج ناحیە پێکدێت: هەڵەبجە (ناوەند)، [[سیروان (ناحیە)|سیروان]]، [[ناحیەی خورماڵ|خورماڵ]]، [[ناحیەی بیارە|بیارە]]، و [[بەمۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.niqash.org/en/articles/politics/5168/|سەردێڕ=A paper province: Halabja, symbol of Iraqi suffering, waits for its new beginning|یەکەم=Zhyar|دوایین=Mohammed|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ئیش=Niqash}}</ref> == بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان و هەڵەبجە == [[بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان]] لە ساڵی ١٩٨٧ لە شاری [[سنە]]ی ئێران لەلایەن [[شێخ عوسمان عەبدولعەزیز]] دامەزرا، کە بنکەی سەرەکیی پشتگیرییەکەی لە هەڵەبجە و ناوچەکانی دەوروبەری بوو؛ لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠١دا زیاتر لە ٥٠٪ی دەنگەکانی هەڵەبجەی بەدەستهێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cisac.fsi.stanford.edu/mappingmilitants/profiles/islamic-movement-kurdistan|سەردێڕ=Islamic Movement of Kurdistan|وێبگە=Mapping Militants Project, Stanford University}}</ref> دوای ئەوەی نەیتوانی ڕێژەی پێویست لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ساڵی ١٩٩٢ی هەرێمی کوردستان ببڕێت، بزووتنەوەی ئیسلامی ژێرخانێکی سەربازیی جیاوازی بە پاڵپشتیی [[ئێران]] و [[سووریا]] پەرەپێدا، و هێرشی دەکردە سەر حکوومەتی هاوبەشی یەکێتی و پارتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cisac.fsi.stanford.edu/mappingmilitants/profiles/islamic-movement-kurdistan|سەردێڕ=Islamic Movement of Kurdistan|وێبگە=Mapping Militants Project, Stanford University}}</ref> چەندین گرووپی جیاواز لە ناو بزووتنەوەی ئیسلامی جیابوونەوە، کە دیارترینیان [[ئەنسارولئیسلام]] بوو کە لە ساڵی ٢٠٠١ لەژێر سەرکردایەتیی [[مەلا کرێکار]] دامەزرا، کە «میرنشینێکی ئیسلامی»یان لە دەوروبەری [[ناحیەی بیارە|بیارە]] و [[تەوێڵە]] لە سنووری قەزای هەڵەبجە ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2003/02/05/iraqi-kurdistan-human-rights-abuses-committed-ansar-al-islam|سەردێڕ=Iraqi Kurdistan: Human Rights Abuses Committed by Ansar al-Islam|بڵاوکەرەوە=Human Rights Watch|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٠٣}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی ڕێکخراوی [[هیومان ڕایتس وۆچ]] لە ساڵی ٢٠٠٢دا، چەندین حاڵەتی دەستگیرکردنی سەرەڕۆیانە، دەستبەسەرکردنی درێژخایەن، ئەشکەنجەدان و کوشتنی چەکدارانی دوای خۆبەدەستەودانی لەو ناوچانەدا بەدۆکۆمێنت کرد کە لەژێر کۆنتڕۆڵی ئەنسارولئیسلامدا بوون لە دەوروبەری هەڵەبجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2003/02/05/iraqi-kurdistan-human-rights-abuses-committed-ansar-al-islam|سەردێڕ=Iraqi Kurdistan: Human Rights Abuses Committed by Ansar al-Islam|بڵاوکەرەوە=Human Rights Watch|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٠٣}}</ref> مۆڵگەکانی ئەنسارولئیسلام لە ئازاری ٢٠٠٣دا لەلایەن هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و هێزە زەمینییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە سەرەتای پرۆسەی ئازادیی عێراقدا تێکشکێنران. بزووتنەوەی ئیسلامی لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە فەرمی لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە چەككرا و لەو کاتەوە تەنها وەک حیزبێکی سیاسی کار دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cisac.fsi.stanford.edu/mappingmilitants/profiles/islamic-movement-kurdistan|سەردێڕ=Islamic Movement of Kurdistan|وێبگە=Mapping Militants Project, Stanford University}}</ref> == حوكمڕانیی سەردەم == [[پەڕگە:First Mayor of Halabja, Nuxsha Nasih.jpg|وێنۆک|نوخشە ناسح، پارێزگاری هەڵەبجە.]] دوای [[ڕاپەڕین|ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١]]، هەڵەبجە ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە ڕووخانی ڕژێمی [[حیزبی بەعس|بەعس]] و پشتگیریکردنی دامەزراندنی [[حکوومەتی هەرێمی کوردستان]].<ref name="nasih2024"/> لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥، [[نوخشە ناسح]] وەک پارێزگاری بەوەکالەتی هەڵەبجە دەستنیشانکرا، و بوو بە یەکەم ژن کە پۆستێکی جێبەجێکردن لەسەر ئاستی پارێزگا لە مێژووی عێراقدا وەربگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aziz|یەکەم=Kamaran|ڕێکەوت=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/836019|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan24}}</ref> ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٦ەوە وەک قایمقامی هەڵەبجە خزمەتی کردبوو، کە بەوەش بووە دووەم ژن بەرزترین پۆستی سیاسی لە شارەکەدا وەربگرێت دوای [[عادیلە خانم]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/836019|سەردێڕ=Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq|وێبگە=Kurdistan24|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥دا، چالاکوانانی ژن لە هەڵەبجە بە ئاشکرا پشتگیریی خۆیان بۆ ژنانی شەڕڤانی کورد لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] دووپاتکردەوە، ئەمەش دوای هێرشەکانی سەر گەڕەکەکانی [[شێخ مەقسوود]] و ئەشرەفییە لە [[حەلەب]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=657943|سەردێڕ=چالاکوانانی ژن لە هەڵەبجە پشتیوانی ژنانی شەڕڤان دووپاتکردەوە|وێبگە=Rojnews|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٥}}</ref> [[پەڕگە:Protest in Halabja, against digital abuse.jpg|وێنۆک|خۆپیشاندان لە هەڵەبجە دژی توندوتیژی دیجیتاڵی.]] === پێکەوەژیانی ئایینی === سەرەڕای مەینەتییە مێژووییە گەورەکان، هەڵەبجە بە پێکەوەژیانی نێوان پێکهاتە ئایینییە جیاوازەکانی دەناسرێتەوە. گرووپە ئایینییە جیاوازەکان ڕێز لە دابونەریتی یەکتر دەگرن و بەشداری لە مەراسیمەکانی یەکتردا دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/8001132.html|سەردێڕ=پێکەوەژیانی ئاینی سیمایەکی شارستانی هەڵەبجەیە|وێبگە=Voice of America Kurdish|زمان=ku|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> دانیشتووانی شارەکە «پێکەوەژیانی ئایینی» وەک سیمایەکی ناسنامەی شارستانیی هەڵەبجە وەسف دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/8001132.html|سەردێڕ=پێکەوەژیانی ئاینی سیمایەکی شارستانی هەڵەبجەیە|وێبگە=Voice of America Kurdish|زمان=ku|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> پێکهاتەی کاکەیی هێشتا لە سنووری پارێزگای هەڵەبجەدا ماون، بەتایبەتی لە ناحیەی هاوار، هەروەها پەیڕەوانی ئایینی زەردەشتی لە تەنیشت زۆربەی دانیشتووانی موسڵمانی سوننەدا ئەرکە ئایینییەکانی خۆیان جێبەجێ دەکەن. === زمان === زۆربەی دانیشتووانی هەڵەبجە بە زاراوەی [[سۆرانی]] دەدوێن، کە زاراوەی باڵای [[زمانی کوردی]]یە لە [[هەرێمی کوردستان]]. شارەکە و ناوچەی [[هەورامان]]ی دەوروبەری، هاوکات شوێنی ئاخێوەرانی زمانی [[هەورامی]]یە (کە بە [[گۆرانی]]یش دەناسرێت)، کە یەکێکە لە کۆنترین جۆرە تۆمارکراوەکانی زمانی کوردی؛ ئەمەش پردێکی زمانەوانی لەگەڵ پارێزگای کرماشان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دروست دەکات.<ref name="shafaq"/> === پەروەردە و خوێندن === هەڵەبجە خاوەنی یەکێک لە بەرزترین ڕێژەکانی [[خوێندەواری]]یە لەسەر ئاستی عێراق، کە لە ٨٥٪ تێدەپەڕێت.<ref name="shafaq"/> [[زانکۆی هەڵەبجە]] لە ساڵی ٢٠١١ دامەزراوە و زیاتر لە ٦،٠٠٠ خوێندکاری تێدایە لە پسپۆڕییە جیاوازەکاندا، لە جۆرەکانی [[ئەندازیاری]]یەوە تاوەکو [[زانستە مرۆیەتییەکان]].<ref name="shafaq"/> [[پەڕگە:University of Halabja.jpg|وێنۆک|زانکۆی هەڵەبجە.]] [[پەڕگە:Ahmed Mukhtar Jaff High School.jpg|وێنۆک|ئامادەیی ئەحمەد موختار جاف.]] دابەشبوونی جوگرافیی خزمەتگوزارییە پەروەردەییەکان لە هەڵەبجەی نوێ لە توێژینەوەیەکی زانستیدا کە لە [[گۆڤاری توێژەر]] لە ساڵی ٢٠٢٥ ([[زانکۆی سلێمانی]]) بڵاوکراوەتەوە، لێکۆڵینەوەی تێدا کراوە و کەم و کورتییەکانی پلاندانانی پەروەردەیی بۆ ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ دەستنیشان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Hameed Mohamed|یەکەم١=Shad|دوایین٢=Hamad Qadr|یەکەم٢=Didar|دوایین٣=Latif Muhammad|یەکەم٣=Sabah|سەردێڕ=Geographical analysis for the distribution of educational services in new Halabja in (2022–2023)|journal=Twejer Journal|بەرگ=٧|issue=4|پەڕەکان=٥٤٨–٥٨٣|ساڵ=٢٠٢٥|doi=10.31918/twejer.2574.19}}</ref> == ئابووری و کشتوکاڵ == [[کشتوکاڵ]] وەک کۆڵەکەی ئابووریی هەڵەبجە ماوەتەوە، کە زیاتر لە ٦٠٪ی دانیشتووانەکەی تێیدا سەرقاڵن.<ref name="shafaq"/> کاریگەرییەکانی هێرشە کیمیاییەکەی ساڵی ١٩٨٨ هێشتا لەسەر خاکەکە ماون: توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٢ دەریخستووە کە زیاتر لە ٧٠٪ی خاکی ناوچە زیانلێکەوتووەکان شوێنەواری ژەهراویبوونیان تێدا ماوە.<ref name="shafaq"/> ڕێژەی [[بێکاری]] لەنێوان گەنجاندا بە ٣٥٪ دەخەمڵێندرێت. چەقی داهێنانی هەڵەبجە کە لە ساڵی ٢٠٢٢ دامەزراوە و لەلایەن دیاسپۆرا و ڕێکخراوە ناحکومییە نێودەوڵەتییەکانەوە بودجەی بۆ دابین کراوە، پشتگیریی کارساز گەنجەکان دەکات لە بوارەکانی بازرگانیی کشتوکاڵی و تەکنەلۆژیادا.<ref name="shafaq"/> === هەنار === ناوچەی هەڵەبجە بە چاندنی [[هەنار]] بەناوبانگە. یازدە جۆری جیاواز لەسەر ڕووبەری نزیکەی ٨،٥٠٠ [[دۆنم]] باخ دەچێندرێن، کە ساڵانە نزیکەی ٣٠،٠٠٠ تۆن بەرهەمیان هەیە.[[پەڕگە:Pomegranates of Halabja farmers, in Halabja pomegranate festival.jpg|وێنۆک|هەناری جووتیارانی هەڵەبجە، لە فێستیڤاڵی هەناری هەڵەبجە.]]<ref name="awene">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.awene.com/article?no=13653&auther=1545|سەردێڕ=ڤیستیڤاڵی هەنار و پایزی هەڵەبجە|وێبگە=Awene|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٤}}</ref> ساڵانە «فێستیڤاڵی هەنار و پایزی هەڵەبجە» لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە بەڕێوەدەچێت، کە تێیدا هەنار لە تەنیشت بەرهەمە ناوخۆییەکانی تری وەک گوێزی هەورامان، ڕۆنی زەیتوونی ڕەسەن، و خواردنە تەقلیدییە کوردییەکان نمایش دەکرێن.<ref name="awene"/>[[پەڕگە:Halabja Pomegranate Festival.jpg|وێنۆک|فێستیڤاڵی هەناری هەڵەبجە.]] === ڕۆنی زەیتوون === کارگەی ڕۆنی زەیتوونی ڕەسەن (Rasan)، کە لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن گرووپی هەڵەبجەوە دامەزراوە، گەورەترین بەرهەمهێنەری [[ڕۆنی زەیتوون]]ە لەسەر ئاستی عێراق لە ڕووی قەبارەوە، کە بەرهەمی ڕۆژانەی دەگاتە ١٢٠ تۆن و توانای ساڵانەی ١٥٠،٠٠٠ لیترە.<ref name="kc">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/3097|سەردێڕ=From harvest to production|وێبگە=Kurdistan Chronicle|ڕێکەوتی سەردان=٢٠٢٤}}</ref> هەرچەندە زیاتر بە ڕۆنەکەی ناسراوە، بەڵام کارگەی ڕەسەن دۆشاوی هەنار و سرکەش بەرهەم دەهێنێت. بەرهەمەکانی ڕەسەن بۆ [[ئەڵمانیا]] و [[بەریتانیا]] هەناردە دەکرێن، و گفتوگۆش بەردەوامە بۆ هەناردەکردن بۆ وڵاتی [[نۆرویژ]].<ref name="kc"/> == گەشتوگوزار == [[پەڕگە:Ahmed Awa Waterfall, Halabja, Tourism.jpg|وێنۆک|تاڤگەی ئەحمەد ئاوا لە هەڵەبجە.]] هەڵەبجە و ناحیەکانی دەوروبەری چەندین شوێنی سروشتیی بەناوبانگیان تێدایە، لەوانە تاڤگەی [[ئەحمەد ئاوا]] و هاوینەهەواری [[ئاوێسەر]].<ref name="kurdcollect"/>[[پەڕگە:Awesar Resort, Halabja, Kurdistan Region.jpg|وێنۆک|هاوینەهەواری ئاوێسەر لە هەڵەبجە.]] ناوچە شاخاوییەکانی [[هەورامان]] ناوەندێکی سەرەکیین بۆ گەشتوگوزاری ژینگەیی (Ecotourism) و گەشتوگوزاری کولتووری.<ref name="nasih2024"/> === مەراسیمی پیرشالیار === [[پەڕگە:Pir Shaliyar Ceremony, Hewraman.jpg|وێنۆک|ڕێوڕەسمی شاخاویی دێرین لە کاتی مەراسیمی پیرشالیاردا لەلایەن دەروێشەکانەوە، بۆ گەیشتن بە عیشقی خودایی.]] مەراسیمی [[پیرشالیار]]، کە ساڵانە لە گوندی هەورامانی تەخت بەڕێوەدەچێت، یەکێکە لە دیارترین فێستیڤاڵە کولتووری و ئایینییەکانی ناوچەی هەڵەبجە.<ref name="pirsh">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://knwe.org/KU/Details/15324|سەردێڕ=پیرشالیار|وێبگە=KNWE|زمان=ku|نووسەر=سەرکەوت فەیروز}}</ref> وا بڕوادەکرێت پیرشالیار کەسایەتییەکی ئایینی دێرینی ناوچەی هەورامان بووبێت لەسەر ڕێبازی [[موغەکان]]؛ هەریەکە لە [[ڕەشید یاسمی]] و [[ئایەتوڵڵا مەردۆخ]] وەک پیرێکی زەردەشتی دەیناسێنن کە ناوەکەی بۆ سەردەمی ئایینی میهرپەرستی دەگەڕێتەوە.<ref name="pirsh"/> فێستیڤاڵەکە وەک یادکردنەوەی ئاهەنگی پیرشالیار بەڕێوەدەچێت، کە لەلایەن خەڵکی هەورامانەوە بۆی ڕێکخرا دوای ئەوەی کچی ئەمیری [[بوخارا]]ی چاككردەوە لە نابیستی و لە دەستچوونی توانای قسەکردن. [[پەڕگە:Pir Shaliyar Festival, Halabja, Kurdistan Region.jpg|وێنۆک|فێستیڤاڵی پیرشالیار، هەڵەبجە.]] مەراسیمەکە سێ ڕۆژ دەخایەنێت، کە تێیدا قوربانیکردنی ئاژەڵ، دابەشکردنی گوێز، [[زیکر]] (خوێندنەوەی ڕوحانیی سۆفیگەری)، و ئامادەکردنی شۆربایەکی تەقلیدی لەخۆدەگرێت کە دەوترێت هەمان ئەو پێکهاتەیەیە کە لە ژەمی ڕەسەنی ئاهەنگەکەدا پێشکەش کراوە.<ref name="pirsh"/> == ژینگە == ڕێژەی ڕووبەری سەوزایی لە ناوچە شارنشینەکانی هەڵەبجە گەیشتووەتە ٢١٪، لە کاتێکدا ئەم ڕێژەیە لە [[بەغدا]] تەنها ١٠٪ە؛ ئەم دەستکەوتە تا ڕادەیەکی زۆر لە ڕێگەی هەوڵە خۆبەخشییەکان و ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە (NGO) بەدی هاتووە.<ref name="wadi">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wadi-online.org/2022/01/30/greening-halabja/|سەردێڕ=Greening Halabja|وێبگە=WADI|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، لە کۆی ٢٥٥ کانی، ١١٦یان وشک بوون، هەروەها ٤،٨٦١ دار زیانیان بەرکەوتووە.<ref name="wadi"/> ڕێکخراوی ناوخۆیی NWE پڕۆژەی «با کوردستان سەوز بکەین»ی جێبەجێ کردووە، کە لەلایەن ڕێکخراوی ئەڵمانی-عێراقی وادی (WADI) و لە ڕێگەی وەزارەتی فیدراڵیی ئەڵمانیا بۆ پەرەپێدان و هاریکاریی ئابووری (BMZ) بودجەی بۆ دابین کراوە، کە نۆ قوتابخانەی لە سەرتاسەری هەڵەبجە و ناحیەکانی دەوروبەری کردووەتە ئامانج.<ref name="wadi"/> == کەسایەتییە دیارەکان == === سیاسەت و سەرکردایەتی === * [[عادیلە خانم]] (نزیکەی ١٨٤٧–١٩٢٤)، فەرمانڕەوای کوردی هۆزی جاف، کە لەلایەن بەریتانییەکانەوە بە "شازادەی ئازاکان" ناودەبرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thejiyanarchives.com/obituary/lady-adela-jaff-1847-1924|سەردێڕ=Lady Adela Jaff|وێبگە=The Jiyan Archives|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> * [[ئەحمەد موختار جاف]] (١٨٩٨–١٩٣٤)، شاعیر و سیاسیی کورد، ئەندامی پەرلەمانی عێراق و قایمقامی هەڵەبجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://diplomaticmagazine.net/detail/2702|سەردێڕ=پارێزگای هەڵەبجە|وێبگە=Diplomatic Magazine|زمان=ku}}</ref> * [[نوخشە ناسح]] (لەدایكبووی ١٩٧٨)، یاسایی و سیاسیی کورد؛ دووەم ژنە قایمقامی هەڵەبجە و یەکەم ژن کە لە مێژووی عێراقدا پۆستی پارێزگار (بە وەکالەت) وەربگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aziz|یەکەم=Kamaran|ڕێکەوت=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/836019|وێبگە=Kurdistan24}}</ref> * [[نارین بڕیار]] (لەدایكبووی ساڵی ٢٠٠٠، [[داڵاس]]، [[تێکساس]])، یەکەم کوردی-ئەمریکی و یەکەم ژنە کورد کە بۆ پۆستێکی گشتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان هەڵبژێردرێت، وەک ئەندامی ئەنجومەنی شاری [[بێلڤیو، واشینگتن|بێلڤیو]] لە [[واشینگتن]] لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ هەڵبژێردرا. باوکی خەڵکی هەڵەبجەیە و ڕزگاربوویەکی کیمیابارانی ساڵی ١٩٨٨ ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4396|سەردێڕ=Kurdish-American Woman Makes History in Bellevue Elections|نووسەر=Wladimir van Wilgenburg|وێبگە=Kurdistan Chronicle|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> === ئایین و زانست === * [[عەبدولکەریم مودەریس]] (نزیكەی ١٩٠٢–٢٠٠٥)، زانای ئایینی و فەقیهی ناودار، لە ساڵی ١٩٢٤ەوە لە هەڵەبجە وانەی وتووەتەوە و وەک موفتی عێراق خزمەتی کردووە؛ یەکەم کەس بووە قورئانی وەرگێڕاوەتە سەر [[زمانی کوردی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Al-Ghantousi|دوایین٢=Alhamid|سەردێڕ=The Mystic Scholar Sheikh Abdul Karim Bayara Al-Mudarris and His Efforts in Education|ناونیشان=https://www.jalhss.com/index.php/jalhss/article/view/182|وێبگە=Journal of Arts, Literature, Humanities and Social Sciences|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> === ئەدەب، هونەر و ڕۆشنبیری === لە وێژەی کوردیدا شاعیر، نووسەر، ئەکادیمی و ڕۆشنبیرانی هەڵەبجە زۆرن. هەندێک لەوانە: * [[مەولانا خالیدی نەقشبەندی]] * [[شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی یەکەم]] * [[شێخ عەبدوڵڵای خەرپانی]] * [[مەولەوی]] * [[گۆران|عەبدوڵڵا گۆران]] (١٩٠٤–١٩٦٢)، شاعیری پێشەنگی کورد کە شیعری نوێی هێنایە ناو ئەدەبی کوردی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hitchins|یەکەم=Keith|ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=GORĀN, ʿABD-ALLĀH SOLAYMĀN|ناونیشان=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/*-COM_2332|journal=Encyclopædia Iranica}}</ref> * [[شێخ نەجمەدین نەقشبەندی]] * [[شێخ حسامەدین نەقشبەندی]] * [[شێخ عەلادین نەقشبەندی]] * [[ئەحمەد موختار جاف]] (١٨٩٨–١٩٣٤)، شاعیر و سیاسیی کورد، ئەندامی پەرلەمانی عێراق و قایمقامی هەڵەبجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://diplomaticmagazine.net/detail/2702|سەردێڕ=پارێزگای هەڵەبجە|وێبگە=Diplomatic Magazine|زمان=ku}}</ref> * [[تاهیر بەگی جاف]] * [[عەبدولکەریم مودەریس|مەلا عەبدولکەریم مودەریس]] * [[شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی دووەم]] * [[مەلا حەسەن قازی]] * [[شێخ حەمە ئەمین کاردۆخی]] * [[حلمی عەلی شەریف]] * [[ساڵح هەژار]] * [[مستەفا زەڵمی|مەلا مستەفای زەڵمی]] * [[شێخ ئەمین نەقشبەندی]] * [[حەمە ئەمین هەورامی]] * [[عوسمان هەورامی]] * [[مەحموود یاروەیسی]] * [[بابا ڕەسوڵی عەبابەیلێ]] * [[شێخ مستەفای موفتی]] * [[نامیق]] * [[ع. ع. شەونم]] * [[ئەژی گۆران]] * [[جەفایی]] * [[کاردۆخی]] * [[عەزیزی فەتاح]] * [[مامۆستا هیوا]] * [[تارا جاف]] (لەدایكبووی ١٩٥٨)، گۆرانیبێژ و یاریزانی چەنگی کورد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/radio3/world/onyourstreet/mstara1.shtml|سەردێڕ=Tara Jaff on BBC Radio 3|بڵاوکەرەوە=BBC Radio 3}}</ref> * [[مەریوان هەڵەبجەیی]] (نووسەر)، نووسەری کتێبی "سێکس و شەرع و ژن لە مێژووی ئیسلامدا".<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/04/04/world/middleeast/04mariwan.html|سەردێڕ=Sex and Islam Author Says He Fears for His Life|دوایین=Worth|یەکەم=Robert F.|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٠٦|ئیش=The New York Times}}</ref> * [[مەریوان هەڵەبجەیی (وەرگێڕ)]]، وەرگێڕ و ڕەخنەگری ئەدەبی. * [[ئەیوب نووری]]، ڕۆژنامەنووسی کورد-کەنەدی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://reviewcanada.ca/magazine/2017/11/a-long-way-from-home/|سەردێڕ=A Long Way From Home|نووسەر=Ava Homa|وێبگە=Literary Review of Canada|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> * [[سەرکەوت هادی گۆرانی]] (ئایزێ)، ئەکتەر و فیلمساز لە فەڕەنسا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Germian|یەکەم=Roza|سەردێڕ=What motivation is behind daily live videos by Sarkaw Hadi Gorani|ناونیشان=https://www.sbs.com.au/language/kurdish/en/podcast-episode/what-motivation-is-behind-daily-live-videos-by-sarkaw-hadi-gorani/93rshef9w|وێبگە=SBS Kurdish|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> لە ژنە شاعیر و ناودارەکانیش: * [https://web.archive.org/web/20171227131626/http://kurdipedia.org/default.aspx?q=20170306224408138649&lng=1 کوردە نەقشبەندی] (کورەزای [[شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی یەکەم]]) * [[خورشیدە بابان]] * حەمە ڕەشید هەورامی (ڕەشید بکر محمود)، نووسەر و خەباتگێڕ * مامۆستا پشکۆ نەجمەدین == کەشوهەوا == هاوینەکانی هەڵەبجە زۆر گەرم و زستانەکانی فێنکە. {{Weather box |location = هەڵەبجە |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 9.6 |Feb high C = 11.8 |Mar high C = 16.9 |Apr high C = 22.0 |May high C = 29.5 |Jun high C = 35.8 |Jul high C = 39.6 |Aug high C = 39.2 |Sep high C = 35.0 |Oct high C = 28.4 |Nov high C = 19.7 |Dec high C = 12.5 |year high C = 25.0 |Jan mean C = 4.8 |Feb mean C = 6.6 |Mar mean C = 11.2 |Apr mean C = 15.8 |May mean C = 22.0 |Jun mean C = 27.4 |Jul mean C = 31.2 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 26.4 |Oct mean C = 20.5 |Nov mean C = 13.3 |Dec mean C = 7.3 |year mean C = 18.1 |Jan low C = 0.1 |Feb low C = 1.4 |Mar low C = 5.6 |Apr low C = 9.7 |May low C = 14.5 |Jun low C = 19.0 |Jul low C = 22.8 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 17.9 |Oct low C = 12.7 |Nov low C = 7.0 |Dec low C = 2.2 |year low C = 11.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 144 |Feb precipitation mm = 146 |Mar precipitation mm = 132 |Apr precipitation mm = 85 |May precipitation mm = 35 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 0 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 0 |Oct precipitation mm = 28 |Nov precipitation mm = 79 |Dec precipitation mm = 124 |source 1 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.climate-data.org/location/47960/|سەردێڕ=Climate statistics for Halabja|بڵاوکەرەوە=Bureau of Meteorology|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> |date= 2017 }} == پەیوەندیی نێونەتەوەیی == === دەستەخوشک === * [[سەردەشت]]، [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rwmal.net/19424/|سەردێڕ=یادی کیمیابارانکردنی سەردەشت؛ دەستەخوشک و هاوزامی هەڵەبجە|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=ڕووماڵ|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230416155527/https://rwmal.net/19424/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی هەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|عێراق|پارێزگای هەڵەبجە}} {{پۆلی کۆمنز|Halabja}} [[پۆل:هەڵەبجە| ]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|هەڵەبجە]] [[پۆل:پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان|هەڵەبجە]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای هەڵەبجە]] [[پۆل:پەرتبوونی کورد]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:چاندی کوردی]] [[پۆل:وێژەی کوردی]] [[پۆل:یارسان]] [[پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەڵەبجە]] [[پۆل:ھەڵەبجە]] sac48nuwvr2vvngl1gs2839tywtfxgk 0 115 1570586 1570475 2026-04-01T12:06:12Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570586 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای کرماشان | ناوی_فەرمی = استان کرمانشاە - Kermanshah province | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = IMG20170904012815887کرماشان.jpg | photo2a = IranKermanshah-SVG.svg | photo3a = | photo2b= | photo3b = | photo4a = | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = | position = center }} | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}[[شارستان]]ەکانی پارێزگای کرماشان{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}پارێزگای کرماشان لە [[ئێران]]دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=6 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای کرماشان''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]] دا | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{flagicon image| Flag of Kurdistan.svg}} [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کرماشان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[کرماشان]] | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[شارستان]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٤</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناوچە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">٣٣</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوندەوار]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color: #090;">٨٤</span> | جۆری_دابەشکراو٦ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٦ = <span style="color: #090;">٣١٤٩</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = سەدەی چوارەمی زایینی<ref>https://www.britannica.com/place/Kermanshah</ref> | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[پارێزگار]] | ناوی_سەرۆک = بەھمەن ئەمیری موقەدەم<ref>https://kermanshah.ir/News/3dffa6962f/شھردار {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220829064914/https://kermanshah.ir/News/3dffa6962f/شھردار |date=٢٩ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٥٠٠٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٣٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٬٩٥٢٬٤٣٤<ref>https://web.archive.org/web/20190327172500/https://azgharbi.mporg.ir/FileSystem/View/File.aspx?FileId=5667c51a-59d4-482f-a804-bfe650b98de0</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ =٧٨ | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|کەڵھوڕی]]، [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]، [[لەکی]] و [[ھەورامی]] و [[لوڕی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[یارسان]]، [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]]، [[مەسیحی]] و [[جوو]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kermanshah.ir/}}{{dead link|date=کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای کرماشان''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: ''استان کرمانشاە'') پارێزگایەکە لە ڕۆژاوای [[ئێران]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]ە و ڕووبەرەکەی ٢٤ ھەزار و ٦٤٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ١٧ھەمین پارێزگای گەورەی [[ئێران]]ە. پارێزگای کرماشان کە ١٫٥٪ی ڕووبەری ئەم وڵاتە دەگرێتەوە، یەکێکە لەو پارێزگاکانی ڕۆژاوایی کە ھاوسنووری لەگەڵ [[عێراق]]دا ھەیە. ئەم پارێزگایە لە باکوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای کوردستان]]، لە باشوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای لوڕستان]] و [[پارێزگای ئیلام]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[پارێزگای ھەمەدان]]، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای دیالە]] و [[پارێزگای ھەڵەبجە]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] ھاوسنوورە. [[شار]]ی [[کرماشان]] ناوەندی پارێزگای کرماشانە.<ref>https://web.archive.org/web/20130901222122/http://www.iran.ir/about/city/kermanshah</ref> بەپێی دوایین گۆڕانکارییەکانی ساڵی ٢٠١٣، پارێزگای کرماشان لە ١٤ [[شارستان]]، ٣٥ [[شارۆچکە]] و [[شارەدێ]]، ٣١ [[ناوچە]] و ٨٤ [[گوندەوار]] پێکھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://chap.sch.ir/books/1161 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220829155444/http://chap.sch.ir/books/1161 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پارێزگای کرماشان پڕ حەشیمەتترین پارێزگای کوردنشینی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الفجر|یەکەم=مطلع|سەردێڕ=مطلع الفجر {{!}} آمار جمعیت استان کرمانشاه به تفکیک شهرها در سال ۱۴۰۰|ناونیشان=http://www.matlaelfajr.ir/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=مطلع الفجر|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230730053801/http://www.matlaelfajr.ir/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کرمانشاه؛ پرجمعیت ترین شهر کردنشین ایران - خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/1563659/%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.mehrnews.com}}</ref> == ناو == ناوچەی ئێستای پارێزگای کرماشان لە قۆناغە مێژوویییە جیاوازەکاندا بە ناوی جیاوازەوە ناوزەد کراوە. پارێزگای ئێستای کرماشان لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی نیشتەجێبوون بووە. ناوی ئەم ناوچەیە کە لە سنوورەکانی ئێستای پارێزگاکە گەورەتر بوو، ھێشتا لە سەردەمی ھەخامەنشی و ئەشکانی و ساسانییەکاندا ویلایەتی ماد بوو. لە سەرچاوەکانی دوای ئیسلامدا، بۆ چەند سەدەیەک، ئەم ناوچەیە بە «ماھ» ناودەبرا، کە فۆرمێکی دەستکاریکراوی وشەی مادە.<ref>http://andisheh-kermanshah.ir/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220829160906/http://andisheh-kermanshah.ir/ |date=٢٩ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> لە سەردەمی سەلجوقییەکانەوە تەواوی ناوچەی ڕۆژاوای [[ئێران]] بە دەوڵەتی [[کوردستان]] ناودەبرا و شاری [[کرماشان]] یەکێک لە شارەکانی بوو. دەستەواژەی [[کرماشان]] تەنیا بۆ شاری [[کرماشان]] بەکاردەھات تا دەورووبەری ئەو کاتەی کە [[سەفەوییەکان]] ھاتنە سەر دەسەڵات، بەڵام ھەموو ناوچەکە ناوی [[کوردستان]] بوو؛ بەڵام ھاوتەریب لەگەڵ دەسەڵاتی سەفەوی، ناوی کرماشان بۆ ھەموو ناوچەکانی دراوسێی ئەو شارە درێژ کراوەتەوە. لە سەردەمی یەکەم پەھلەوی و لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٣٨ [[یاسا]]ی کارگێڕی وڵات ھەموار کرایەوە و ناوچەی کرماشان شارستانەکانی باوەندپوور ([[ئارووناوا|شاباد]])، [[کرماشان]]، پشتکوو([[ئیلام]])، کوردستان([[سنە]])، سەلاس ([[مەلایێر|مەلایر]]، [[نیاوەن|ناوەن]] و [[تووسرکان]]) و [[ھەمەدان]] و دواتریش [[سەقز]] و [[بیجاڕ]] دەگرتەوە، وەک یەکێک لە ١٠ پارێزگاکانی ئێران وەک «پارێزگای پێنجەم» ناوزەد کران. لەگەڵ جیابوونەوەی پارێزگاکانی دیکە، شێوازی ناونانی پارێزگاکانیش گۆڕا و بە فەرمی ناوی کرماشان بۆ تەواوی پارێزگاکە جێبەجێ کرا.<ref>https://web.archive.org/web/20190807042522/http://tarikhirani.ir/fa/events/3/EventsDetail/33</ref> == دانیشتووان == === ڕەگەز === لە میانی توێژینەوەیەکدا کە [[کۆمپانیا]]ی پارس پسپۆڕی توێژینەوە لەسەر داوای ئەنجومەنی ڕۆشنبیری گشتی لە ساڵی ٢٠٠٩ و بە پشتبەستن بە ڕاپرسییەکی مەیدانی و ژمارەی دانیشتووانی ئاماری لە نێوان دانیشتووانی ٢٨٨ شار و نزیکەی ١٤٠٠ گوند لە سەرانسەری وڵات ئەنجامدراوە، ڕێژەی سەدی ئەو نەتەوەیانەی کە لەم ڕاپرسییەدا لە پارێزگای کرماشان نموونەیان لێوەرگیراوە بەم شێوەیە بووە: ٤٫٢٪ فارس، ٩٢٫٥٪ کورد، ٠٫٢٪ عەرەب، ٠٫٧٪ لوڕ، ٠٫٥٪ی دیکە و ١٫٩٪ بێ وەڵام.<ref>طرح بررسی و سنجش شاخصھای فرھنگ عمومی کشور (شاخصھای غیرثبتی){گزارش}:استان کرمانشاھ/بە سفارش شورای فرھنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوھشگران خبرە پارس -شابک:۱–۵۷–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تھران-موسسە انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاھری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)</ref> [[کورد]] دانیشتووانی سەرەکی پارێزگای کرماشانن.<ref>https://seymare.com/گفتگو/خبر/149-2013-10-24-02-03-25.html{{بەستەری مردوو|url=https://seymare.com/گفتگو/خبر/149-2013-10-24-02-03-25.html |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> پارێزگای کرماشان خاکی زێدی بەشێک لە گەورەترین ئێڵ و ھۆز و تیرە کوردە، وەک [[زەنگنە|زەنگەنە]]، [[کەڵھوڕ]]، [[گۆران]]، [[جاف]]، [[لوڕ]]، سەنجابی، قەڵخانی، کولیایی، باجەلان، زولە، جەمیر و [[لەک]]، لەوانە: جەلالوند، کاکەوەند، عوسمانوەند، پایرۆند و بالوەند. تورکەکانی پارێزگای کرماشان لە تەنیشت کوردە کولیایییەکانی شاری [[سونقوڕ]] دەژین و بە زمانی تورکی سونقوڕی قسە دەکەن.<ref>https://www.iranicaonline.org/articles/turkic-languages-overview</ref><ref>https://www.isna.ir/news/kermanshah-23037/نگاھی-بھ-موقعیت-شھرستان-کنگاور-در-منطقھ</ref><ref>گودرزینژاد، ۱۳۵۲: ص ۵–۶.</ref> === ئایینزا === پارێزگای کرماشان لە ڕوانگەی ئایینییەوە فرەڕەنگییەکی زۆری ھەیە. پەیڕەوانی ئایینزاکانی [[شیعە]]، [[سوننە]] و [[یارسان]] و کەمینەکانی پەیڕەوانی [[خاکساریە]]، [[نعمەتوڵڵاھی]]، [[ئوەیسی]]، [[نەقشبەندی]]، [[ڕێبازی قادری|قادری]] و ئایینەکانی [[جوو]]، [[مەسیحی]] (ئەرمەن و ئاشوری) و [[ئایینی بەھایی|بەھایی]] لە پارێزگای کرماشان شان بە شانی یەک دەژین.<ref>https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2013/06/11/Kermanshah-Shia%20Kurds.pdf</ref> بەشێکی زۆر لە [[کورد]]انی کرماشان تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم پەیڕەوی لە ئایینی [[یارسان]] کرد. ھێنری بیندەر، گەشتیارێکی فەرەنسی کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا سەردانی پارێزگای کرماشانی کرد، لە سەفەرنامەکەیدا بە ناونیشانی «لە کوردستان، لە میزۆپۆتامیا و فارس» کە لە ساڵی ١٨٨٧دا بڵاوکراوەتەوە، ئایینی باڵادەستی خەڵک بە [[یاساران]] دەزانێت. لە سەردانەکەیدا بۆ شارۆچکەی [[قەسری شیرین]] دەنووسێت: <blockquote>زۆربەی کوردانی ئێران سەر بە مەزھەبی عەلیئوڵڵاھین. ئەگەر ئازاد بن بۆ ئەنجامدانی کارەکانیان، ئەوا دەستێوەردان لە کاری کەسانی دیکە ناکەن. ھەستی ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی ئایینی ئەوانی تر لە چاوی ئەواندا زۆر بەرزە.</blockquote> ھەروەھا لە کاتی سەردانی شاری [[کرماشان]] دەنووسێت: <blockquote>کوردانی پارێزگای کرماشان کەسانێکی ئارام و دۆستانەن. سەر بە مەزھەبی عەلیوڵاھین کە کۆنترین مەزھەبی ئایینییە. لە ھەندێک گونددا شوێنکەوتوانی ئەم مەزھەبە لەگەڵ مەسیحییەکان جووتبوون دەکەن، کە لێبوردەیییان کەمترە.</blockquote> {{bar box | title=گرووپە ڕەگەزییەکان لە پارێزگای کرماشان (٢٠١٦)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=نەسیری|یەکەم=موژگان|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ئەنجامی کتێب|ساڵ=١٣٩٥ ھەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٤١٥-٢٠٦-١|شوێن=تاران}}</ref> | titlebar=#ddd | left1='''گرووپە ڕەگەزییەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float= right | bars= {{bar percent|کورد|purple|٩٩٫٠}} {{bar percent|فارس|black|١٫٠}} }} === مەزارگەکان === لە پارێزگای کرماشان زۆر مەزارگەلێک ھەیە کە پەیوەندییان بە [[ئیسلام]]ەوە ھەیە ([[شیعە]] و [[سوننە]]) و ئایینی [[یارسان]]. لە پارێزگای کرماشان ٤٥ گۆڕستان و مەزارگە ھەیە. گرنگترین مەزارگە [[شیعە]]کانی لە پارێزگای کرماشان بریتین لە ئیمام زادە باقر بێستون، ئیمام زادە ئەحمەد سنوقوڕ، ئیمام زادە ئیبراھیم کەنگاوەر و مەزارگەی ئەحمەد بن ئیسحاق سەرپێڵی زەھاو.<ref>https://www.isna.ir/news/91070201375/45-امامزادھ-در-استان-کرمانشاھ</ref> ھەروەھا گۆڕی سەید عوبێدوڵڵا ناسراو بە کۆسەی ھەجیج لە شاری پاوە، گۆڕی خەلیفە حەیدەر حەیدەری باینگانی لە ناوچەی باینگان و گۆڕی ویس نەزەر لە ڕەوانسەر لە گرنگترین مەزارگە [[سوننە]]کانی کرماشانن.<ref>https://www.isna.ir/news/8907-02826/گذری-بر-بناھای-مذھبی-کرمانشاھ-15-زیارتگاھ-اویس-قرنی</ref> سەبارەت بە پەیڕەوانی ئایینی [[یارسان]]ەکان، گرنگترین مەزارەکانیان وەک مەزارەکانی [[سوڵتان]] ئیسحاک، داوکەوسوار و خاتوون ڕۆزبار لە کۆمەڵگەی پێردیوەر لە شێخان، بابایادگار لە زەردە، پیر بنیامین و پیرموسا لە کەرەند، شا حەیاس لە جیھۆن ئاباد و ئەتاشبەگ ھەڵکەوتوون لە گەرھبان لە پارێزگای کرماشان، پەیڕەوانی ئەم ئایینە لە ھەموو ئێران و عێراقەوە دێنە پارێزگای کرماشان بۆ سەردانیان.<ref>http://www.shiitestudies.com/article_21857.html{{بەستەری مردوو|url=http://www.shiitestudies.com/article_21857.html |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> === زمان === لە پارێزگای کرماشان زاراوە جیاوازەکانی [[زمانی کوردی]] قسەی پێدەکرێت. زاراوە جۆراوجۆرەکانی [[کوردیی باشووری]] وەک کرماشانی، کەڵھوڕی، زەنگنەیی، سەنجابی و کەلیایی لە شارەکانی [[کرماشان]]، [[ئارووناوا|شاباد]]، [[شارستانی داڵاھۆ|داڵاھۆ]]، [[گیەڵان (شارستان)|گیەڵان]]، [[سەرپێڵی زەھاو]]، [[قەسری شیرین]]، [[سونقوڕ]] و بەشێک لە [[سەحنە]] و [[کەنگەوەر|کەنگاوەر]].<ref>https://web.archive.org/web/20090209083336/http://kshpol.ir/kermanshah%20moshakhsat.htm</ref> زاراوە گورانییەکان لەوانە گۆرێجوی لە داڵاھۆ و ھۆرامی لە شاری پاوە و گوندەکانی قەندۆڵ و زەردە، زاراوەی مامناوەندی کوردی وەک ئەردەڵانی و جافی لە شارەکانی جۆانرۆ، ڕەوانسەر، سەڵاس باباجانی و بەشێک لە شارەکانی داڵاھۆ، سەرپوڵ زەھاب، قەسر شیرین و کرماشان.<ref>https://web.archive.org/web/20100621084030/http://www.salamkermanshah.ir/test/kermanshah-mad-info.htm</ref> و [[لەکی]] لە شاری ھەرسین و بەشی باشووری شاری کرماشان و بەشێک لە شارەکانی سەحنە و کەنگاوەر قسەی پێدەکرێت.<ref>https://www.iranicaonline.org/articles/lak-tribe</ref> لە بەشێکی دانیشتووانی شاری کەنگاوەردا، زاراوەی [[لوڕی]] قسەی پێدەکرێت. [[زمانی ئازەربایجانی]] لە شارۆچکەی [[سونقوڕ]] قسەی پێدەکرێت.<ref>ایل کلھر در دورە مشروطیت، علیرضا گودرزی انتشارات کرمانشاە، ۱۳۸۱</ref> لە ناوەندی پارێزگای کرماشان، جگە لە زاراوە جیاوازەکانی [[زمانی کوردی]]،<ref>دن ودینگ.arrest of the Assyrian leader of the kermanshah church in iran.february21,2010</ref> زاراوەی فارسی کرماشانی ھەروەھا بووەتە باو کە تایبەتە بە شاری [[کرماشان]]، و دەگوترێ بە فراوانبوونی فەرمانگە ئیدارییەکان لە سەردەمی [[قاجاڕەکان]]ەوە و ھەروەھا لەژێر کاریگەری کۆچبەرانی پارێزگاکانی تر و زیارەتکاران کە لە کرماشانەوە دەچوونە ئێتبات دروست بووە.<ref>https://www.isna.ir/service/province/kermanshah</ref><ref>https://web.archive.org/web/20100203102116/http://ebtekarnews.com/Ebtekar/News.aspx?NID=25936</ref> == مێژووی کرماشان == پارێزگای کرماشان بێشکەی یەکێک لە کۆنترێن شارستانییەتەکانە لە جیھان. کۆنترین گوند کە لە پارێزگای کرماشان و بگرە لە ھەموو کوردستان تا ئێستە دۆزراوەتەوە، گوندی شێخئاوا یە، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠±٩٨١٠ پێش زایین یان نێزیکەی ٦٠±١١٨٢٥ ساڵ پێش ئێستا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.czap.org/sheikh-e-abad |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160818192022/http://www.czap.org/sheikh-e-abad# |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئابی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == شێوەزارکانی زمانی کوردی لە پارێزگای کرماشان == خەڵکی ئەم پارێزگایە پتر لە ٩٠ لە سەدی کوردزمانن کە بە چەندین شێوەزار و زاراوە دەپەیڤن. شێوەزاری سەردەست لە شاری کرماشان زاراوەی کرماشانییە. بە گوێرەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٣ ژمارەی دانیشتووانی شاری کرماشان زیادترە لە ١٠٥٧١٦٦ کەس کە زۆرتر لە سەدا ٥٣ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێک دێنێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sabteahval-ksh.ir/fa/ftps/Salnameh/salname1392.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150518070436/http://www.sabteahval-ksh.ir/fa/ftps/Salnameh/salname1392.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٥}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518070436/http://www.sabteahval-ksh.ir/fa/ftps/Salnameh/salname1392.pdf |date=١٨ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> ھەروەھا لە بەر گرنگی و کاریگەری شاری کرماشان بۆ سەر ناوچەکانی دەوروبەری دەتوانین بڵێن شێوەزاری سەردەست لە کۆی پارێزگای کرماشان شێوەزاری کوردیی کرماشانییە. شێوەزاری زمانی کوردی لە ھەر ١٤ شارستانەکەی پارێزگای کرماشان تەقریبەن بەم شێوەیە: # لە شارستانی کرماشان: کوردیی باشووری (کەڵھوڕی/کرماشانی/زەنگنەیی)، لەکی، فارسی، سۆرانی ، ھەورامی # لە شارستانی ئارووناوا (شاباد): کوردیی باشووری (کەڵھوڕی/زەنگنەیی) # لە شارستانی داڵاھۆ: کوردیی باشووری (کرنی/کەڵھوڕی/گاوارەیی)، گۆرانی (ھەورامی، گەورەجوویی) # لە شارستانی سەرپێڵی زەھاو: کوردیی باشووری (کەڵھوری)، سۆرانی # لە شارستانی قەسری شیرین: کوردیی باشووری (کەڵھوری)، سۆرانی # لە شارستانی گیەڵان: کوردیی باشووری (کەڵھوڕی) # لە شارستانی سەلاسی باوەجانی: کوردیی باشووری (کەڵھوڕی)، سۆرانی، ھەورامی # لە شارستانی جوانڕۆ: سۆرانی (جافی) # لە شارستانی ھەورامان: گۆرانی (ھەورامی)، سۆرانی (جافی) # لە شارستانی ڕوانسەر: سۆرانی (ئەردەڵانی) # لە شارستانی سەحنە؛ کوردیی باشووری (سەحنەیی)، لەکی # لە شارستانی کەنگاوەر: لوڕی، کوردیی باشووری (کرماشانی، کولیایی)، لەکی # لە شارستانی ھەرسین؛ لەکی، کوردیی باشووری (زەنگنەیی) # لە شارستانی سونقور و کولیایی؛ کوردیی باشووری (کولیایی)، سۆرانی، تورکیی ئازەربایجانی (سونقوری) == مێژوو == === پارچەکردنی پارێزگە === کرماشان خاوەنی شارستانییەتی مێژوویییە، لە سەدساڵی بیستەمدا دەوڵەتانی ناوەندیی ئێران زۆر ھەوڵیان داوەتەوە تا بەشەکانی لەم پارێزگا جیا بکەن و بیانخەتە سەر پارێزگاکانی دیکەی ئێران. ھەموو شارە لەکنشینەکان تا ساڵی ١٩٦٨ی زایینی سەر بە پارێزگای کرماشان بوون. لەو ساڵەدا دەوڵەتی ئەوکاتی ئێران ئەم ناوچانەی لە کرماشان دابڕی و خستیانە سەری ''فەرمانداریی تایبەتی لوڕستان'' کە لەو کاتە بەشێگ لە [[پارێزگای خووزستان]] بوو.<ref name="ھەمشەھری ئانلاین ١">[http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Ardebil/Contents/استانھا-از-کی-استان-شدند?feed=7f8efd72-28da-477e-b60f-8e05d3af01d5 ڕۆژنامەی ھەمشەھریی پارێزگاکان: ''پارێزگاکانی ئێران لە کەی بوون بە پارێزگا؟ (فارسی)''، نووسراوی ٥ی گەڵاوێژی ٢٠١٤؛]{{dead link|date=April 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٨.</ref> ئەم ناوچانە لە ساڵی ١٩٧٣ی زایینیدا، بوون بە پارێزگایەکی نوێ بە ناوی [[پارێزگای لوڕستان]]،<ref name="یافتە ١">[http://yaftenews.ir/introduction/managers-and-celebrities-of-lorestan/14301-ostandaranloresta.html پێگەی ھەواڵی یافتە: ''پارێزگادارانی لوڕستان (لە سەرەتاوە تاکۆ ئێستاکە)''، نووسراوی ٦ی گەڵاوێژی ٢٠١٦؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411031241/http://yaftenews.ir/introduction/managers-and-celebrities-of-lorestan/14301-ostandaranloresta.html |date=١١ی نیسانی ٢٠١٨}} سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٨.</ref> بەڵام شارە لەکنشینەکانی [[کەنگەوەر|کەنگاوەر]]، [[ھەرسین]]، [[سەحنە]] و ھەروەھا ناوچەکانی [[جەلاڵەوەند]] و [[سەرفیرووزاوا]] ھێشتا بەشێک لە پارێزگاێ کرماشان ماونەتەوە. == دابەشی کارگێڕی == ناوەندی پارێزگای کرماشان شاری [[کرماشان]]ە و لە ١٤ [[شارستان]] پێکھاتووە کە ئەمانەن: {| class="wikitable sortable" |- ! شارستان!! ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦) |- | [[شارستانی ئارووناوا]] || ١٤٠٨٧٦ |- | [[شارستانی پاوە]] || ٦٠٤٣١ |- | [[شارستانی سەلاسی باوەجانی]] || ٣٥٢١٩ |- | [[شارستانی جوانڕۆ]] || ٧٥١٦٩ |- | [[شارستانی داڵاھۆ]] || ٣٥٩٨٧ |- | [[شارستانی ڕوانسەر]] || ٤٧٦٥٧ |- | [[شارستانی سەرپێڵی زەھاو|شارستانی سەرپێڵ]] || ٨٥٣٤٢ |- | [[شارستانی سونقوڕ]] || ٨١٦٦١ |- | [[شارستانی سەحنە]] || ٧٠٧٥٧ |- | [[شارستانی قەسری شیرین|شارستانی قەسر]] || ٢٣٩٢٩ |- | [[شارستانی کرماشان]] || ١٠٨٣٨٣٣ |- | [[شارستانی کەنگەوەر|شارستانی کەنگاوەر]] || ٧٦٢١٦ |- | [[شارستانی گیەڵان]] || ٥٧٠٠٧ |- | [[شارستانی ھەرسین]] || ٧٨٣٥٠ |} شارە گەورەکانی ئەم پارێزگا بریتین لە [[کرماشان]]، [[ئارووناوا|شائاباد]]، [[ھەرسین]]، [[کەنگەوەر|کەنگاوەر]]، [[سونقوڕ]]، [[جوانڕۆ]]، [[سەرپێڵی زەھاو|سەرپێڵ]]، [[سەحنە]]، [[ڕوانسەر]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|ئێران}} {{پارێزگای کرماشان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Kermanshah Province}} [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|کرماشان]] [[پۆل:پارێزگاکانی ئێران|کرماشان]] [[پۆل:پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:نیشتنگە کوردییەکان]] [[پۆل:ڕێگای ئاوریشم]] rcl9sf7fkqmuea557yve7yl1o65itzh 0 552 1571000 1570249 2026-04-02T10:14:55Z 1silent scientist 51740 /* لە وێژە و ھونەردا */ 1571000 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = قازی محەممەد | وێنە = Qazi Muhammad.jpg | قەبارەی وێنە = 180px | ناوی کاتی لەدایکبوون = | شوێنی لەدایکبوون = [[مەھاباد]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون|١٨٩٣|٥|١}} | ڕێکەوتی مردن = {{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|١٩٤٧|٠٣|٣١|١٨٩٣|٠٥|٠١}} | شوێنی مردن = [[مەیدانی چوارچرا]]، [[مەھاباد]] | ھۆکاری مردن = [[سزای مەرگ|لەسێدارەدان]] | شوێنی گۆڕ = [[مەھاباد]] | نیشتەجێ =[[کوردستان]] | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = پێشەوا | ھاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = [[دادوەر]] | ساڵانی چالاکی = | شار = [[مەھاباد]] | ناسراو بە = پێشەوا | سەرناو = سەرۆکی [[کۆماری کوردستان]] | وادە = ١١ مانگ | حیزب = [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان|کۆمەڵەی ژێکاف]]، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] | بەرامبەرەکان = [[شانشینی پەھلەوی]] | ئایین = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | ھاوسەر = [[مینا قازی|مینا ئەسکەندەری]] | منداڵەکان = عیفەت، [[عەلی قازی|عەلی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تەرمی عەلی قازی لە گۆڕستانی كەلار بە خاك دەسپێردرێت|ناونیشان=https://www.gksat.tv/details.aspx?jimare=135430|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=www.gksat.tv|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220718094919/https://www.gksat.tv/details.aspx?jimare=135430|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پەروین، فەوزیە، مونیر، سوھەیلا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= سوھەیلا قازی محەمەد کۆچی دوایی کرد|ناونیشان= https://jinhaagency1.com/so/zhan/fdg-35433|بڵاوکەرەوە= jinhaagency}}</ref> و [[مریەم قازی|مریەم]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0104202018|سەردێڕ=تەرمی مریەم قازی کچی پێشەوا قازی محەممەد لە کەلار بەخاکسپێردرا|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٠|وێبگە=rudaw}}</ref> | باوان = [[قازی عەلی]] (باوک){{ھن}}[[گەوھەرتاج خانم]] (دایک) }} '''قازی محەممەد''' (١ی ئایاری ١٨٩٣، [[مەھاباد]] – ٣١ی ئازاری ١٩٤٧، [[مەھاباد]]) [[سیاسەتوان]]، [[دادوەر]]ێکی [[کورد]] و سەرۆکی [[کۆماری مەھاباد]] بوو. ئەو یەکێک لە کەسایەتییە بەناوبانگەکانی ناوچەی [[موکریان]] بوو کە لە ساڵی ١٩٤٦، بە ھاوکاری چەند کەسێکی دیکە دەوڵەتی کۆماری مەھاباد لە شاری [[مەھاباد]] دامەزراند. دوای ڕووخانی کۆمار لە ساڵی ١٩٤٧، قازی لەگەڵ برا و ئامۆزاکەی لەلایەن [[شانشینی پەھلەوی|حکوومەتی پەھلەوی]]یەوە لە [[مەیدانی چوارچرا]]ی [[مەھاباد]] لە [[سزای مەرگ|سێدارە]] دران. == سەرەتای ژیان == [[پەڕگە:Qazi Muhammed wearing Kurdish clothes.jpg|200px|وێنۆک|وێنەی قازی محەممەد بە گەنجی و بە جلوبەرگی کوردییەوە.]] قازی محەممەد، کوڕی [[قازی عەلی]]، لە بنەماڵەیەک لەدایکبووە کە ناوبانگی لە شاری [[مەھاباد]] بۆ چوار سەدە پێشتر دەگەڕێتەوە. ئەوان نەک تەنیا لەلای خەڵک بەڵکو لەلایەن دەسەڵاتداران و بەرپرسانی حکوومەتیش جێگەی ڕێز و پێزانین بوون. ھەر بە بنەماڵە زانا و {{قت|ئازادیخواز}} و نیشتمانپەروەر بوون. لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی یەکەمی جیھانیدا]] پیاوی وەک [[میرزا فەتاحی]] قازییان لە بەرەنگاریی ڕاستەوخۆ لەگەڵ [[ڕووسەکان]] لێ شەھید بوو، کوڕە لاوەکانیشی (سالار و محەممەد) بە دیل گیران و بۆ شوێنە دوورەکانی [[ڕووسیا]]ی ئەو کات بەڕێ کران و تا [[شۆڕشی تشرینی یەکەم]] ھەر لە دیلیدا بوون. قازی عەلی باوکی، لە ١٩٣٠ لە مەھاباد ڕێکخراوێکی کوردی بە ناوی ''بزووتنەوەی محەممەد'' پێک ھێنا. ناوبراو لەگەڵ [[جووڵانەوەی شێخ محەممەد خیابانی]] لە [[تەورێز]] پەیوەندی ھەبوو، تا ساڵی ١٩٣٤یش کە مرد لەسەر ئەو کارە بەردەوام بووە. قازی عەلی، دوو کوڕی ھەبووە، یەکێکیان [[ئەبوولقاسم قازی|ئەبوالقاسم قازی]] (ناسراو بە سەدری قازی) بووە کە دوو دەورە لەلایەن خەڵکەوە کراوەتە نوێنەری [[پەرلەمان]] و جێی بڕوا و کاریگەرێتی تایبەتی ھەبووە. دوای تەواوبوونی کاری [[پەرلەمان]] لەسەر ڕاسپاردەی باوکی، بۆ ڕاپەڕاندنی کارە سیاسییەکان و یاریدانی خەڵک ھەر لە [[تاران]] مابووەوە. قازی محەممەدیش کە ساڵی ١٨٩٣ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] لەو بنەماڵەدا لەدایکبووە. قازی محەممەد لە منداڵی و لاویدا زۆر خولیای زانست و فێربوونی زمانە بیانییەکان بووە و جگە لە [[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]]، لەگەڵ زمانی [[زمانی فەڕەنسی|فەرەنسی]] و [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و [[ئێسپێرانتۆ]] و تا ڕادەیەکیش [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]] ئاشنایەتی کردووە. قازی محەممەد زۆری حەز بە تێکەڵاوی لەگەڵ کەسایەتییە گەورەکان، کوردانی نیشتمانپەروەر و سەرۆک عەشیرەتەکان ھەبووە. == دەستپێکی فەرھەنگی == دوای مردنی باوکی، بوو بە [[دادوەر]]ی شار. لەبەر ئارەزووی خۆی بۆ کاری فەرھەنگی و پەرەپێدانی ئاستی ڕۆشنبیریی خەڵک، لە ساڵەکانی پێش ١٩٤١ و دوای ئەوەش بەرپرسیارێتی فەرمانگەی فەرھەنگ و ئەوقافی شاری مەھابادی لە ئەستۆ گرتووە و خزمەتی بەرچاوی فەرھەنگی کردووە و لەکاتی بەرپرسیارێتی ئەودا، یەکەم [[خوێندنگە]]ی کچان لە [[مەھاباد]] کراوەتەوە. ھەر لەبەر ئەوە لەگەڵ زۆرێک لە خوێندکاران، ڕۆشنبیران و مامۆستایان پەیوەندی نزیکی بووە. لە ماوەی ناجێگیری دەوڵەتی ئێران، واتە لە ساڵانی ١٩٤١–١٩٤٦، بەڕێوەبەرایەتی ئەو لە پێشبردنی کاروبارەکان و بەتایبەتی لە چارەسەرکردنی کێشەی [[ھۆز]]ەکاندا ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە. زۆر لە گرفتەکانی کاری ڕۆژانەی خەڵک لە دیوانی ئەودا کە ''مەحکەمە''یان [[دادگا]]یان پێدەگوت، چارەسەر دەبوو. قازی محەممەد ڕێزێکی تایبەتی لای دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان]] (ژ.ک) ھەبووە. زۆرێک لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان|ژ.ک]] ڕاوێژیان لەگەڵدا کردووە و زۆریان خۆش ویستووە و زۆر ھەوڵیان داوە تا ببێتە ئەندامیان. قازی لە ڕوانگەی نوێنەرانی بیانیشەوە کە ئەوکات ئێرانیان لەنێو خۆیان دابەش کردبوو، ڕێزی تایبەتی ھەبووە. ھەر کەس چووەتە [[مەھاباد]] و تێکۆشاوە بەر لە ھەموو کەسێک چاوی بەو کەوتووە. بانگکردنی بۆ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ھەر لەم پەیوەندییەدا بووە، کە لەگەڵ شاندێکی گەورە سەردانی [[باکوو|باکوویان]] کردووە. == کەسایەتی قازی == [[پەڕگە:Qazi-barzani1.JPG|وێنۆک|200px|{{چینی ناوەند}}قازی محەممەد و مستەفا بارزانی{{کۆتایی}}]] قازی محەممەد مرۆڤێکی فەرھەنگ دۆست، خۆش بەیان، [[وێژە|ئەدەب]] و [[ھونەر]] دۆست، ئەھلی ڕاوێژ و لە ھەمان کاتدا خەباتگەرێکی نیشتمانپەروەر و گەل خۆشەویست بوو. لەگەڵ ھەموو چین و توێژێک ھەڵسوکەوتی ھەبوو و لە کاتی پێویستدا لە ھەست و ھێزیان کەڵکی وەر دەگرت. وەک ئەوەی لە وەسیەتەکەیدا ھاتوو، قازی محەممەد برایەتی و یەکگرتوویی کوردی پێ گەورەترین ھۆی سەرکەوتن بوو. ھەر بۆیە لە زۆربەی وتارەکانی کە لە ڕۆژنامەی کوردستان، ئەوکات چاپ کراون لەسەر بابەتی یەکێتی و برایەتی دواوە و مەرجی سەرکەوتن و کۆڵەکەی ڕاگرتنی کۆمار و ھۆی سەرکەوتن بەسەر دوژمنانیدا زانیوە. ھەرچەند دەیزانی دوژمنەکانی [[کورد]] ڕاست ناکەن بەڵام لە وتووێژدا زۆر بە ڕاشکاوی ڕای دەگەیاند کورد حەز دەکات لە ڕێگای ئاشتییەوە بە مافی خۆی بگا، بەڵام ئەگەر وا نەبێ ئەوەی بۆی بکرێ دەیکات. لە پێش کۆماردا جاربەجارە لە [[کوردستان (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی کوردستان]] بە ناوی '''''پێشەوا''''' باسی لێوە دەکرا، لە دوای دامەزرانی کۆمار بە شێوەی فەرمی نازناوی پێشەوای پێبەخشراو و ئەو ناوە تا ئێستاش لەنێو کۆڕ و کۆمەڵی خەڵکیدا ھەر باوە. == ژیانی ڕامیاری و کۆمار == [[پەڕگە:Qazi Muhammed with military leaders.jpg|250px|وێنۆک|قازی محەممەد لەگەڵ چەند سەرکردەیەکی سەربازی.]] [[پەڕگە:Mustafa Barzani in Mahabad Kurdish Republic.jpg|300px|وێنۆک|قازی محەممەد لە کاتی دامەزراندنی کۆماری مەھاباد لە ساڵی ١٩٤٦.]] قازی محەممەد کە بوو بە ئەندامی [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان|کۆمەڵەی ژ. ک]] و ناوی نھێنی ''بینایی'' بۆ دانرا، ھیوایەکی زیاتری بۆ بەرپرسان و خەڵک پێک ھێنا. لە ئاکامی تێگەیشتنی بە وەخت و ئازایەتی [[سیاسەت|ڕامیاری]] ئەو و بە قەناعەت گەیشتنی بەرپرسانی کۆمەڵەدا بوو کە ''ژێ. کاف ب''وو بە [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (ڕوونکردنەوە)|حیزبی دیموکراتی کوردستان]] و وەک پارتێکی [[دیموکراسی|دیموکرات]] و پێشکەوتوو دەستی کرد بە تێکۆشان و خەباتی ڕامیاری. قازی لەبەر ڕێزی تایبەتی کە بۆ ژێ. کاف ھەبوو، بناغەی دامەزرانی پارتی دیموکراتیشی ھەر بە ٢٥ی [[گەلاوێژ (مانگ)|گەلاوێژ]]، ڕۆژی دامەزرانی ژ. کاف دانا و ھەر بۆیەش سەرنجی زۆربەی نزیک بە تەواوی بەرپرسانی بۆ تێکۆشان لە نێو پارتی دیموکراتی کوردستاندا ڕاکێشا. پارتەکە زۆر بە خێرایی پەلوپۆی سەند و تێکۆشانی لە ھەموو ناوچەی ئازادی کوردستان دا پەرەی سەند. قەیرانی بە زۆر لکاندنی [[کوردستان]] بە [[ئازەربایجان]]ەوە چارەسەر کرد و ناچاری کردن حیسابی جیاواز بۆ کوردستان بکەن. لە یەکەم کۆنگرەدا، لە ٢٢ی [[کانوونی دووەم]]ی ١٩٤٦ (٢ی [[ڕێبەندان]]ی ١٣٢٤ی [[ڕۆژژمێری ئێرانی|کۆچیی ھەتاوی]]) بە بەشداریی نوێنەرانی پارچەکانی دیکەی [[کوردستان]] و [[مەلا مستەفا بارزانی]] و سەرۆکی [[ئێڵ|عەشیرەت]] و نوێنەرانی ھەموو چین و توێژەکانی کوردستان پێکھاتنی یەکەم [[کۆماری کوردستان]] ڕاگەیەندرا. لە کۆماری کورستان دا پێنچ کەس پلەی ژەنەراڵیان پێبەخشرا ئەوانیش ( سەیفی قازی ، مەلا مستەفا بارزانی ، حەمە رەشید خانی بانە ، عەمەرخانی شکاک ، زێڕۆبەگی هەرکی ) بوون ، لە ماوەی دەسەڵاتداری کۆماری کوردستان ئەوەی پێویست بوو زۆر بە ڕاشکاوی بە [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئێران]] و [[ئەحمەد قەوام]] ([[سەرۆک وەزیران]]ی کاتی [[ئێران]]) ڕاگەیاندووە، قامکی لەسەر پێگه‌ی ئه‌وان بەرامبەر بە نه‌ته‌وه‌ی [[کورد]] داناوە. بە ئاشکرا پێی گوتوون ناتانەوێ پرسی [[کوردستان]] چارەسەر بکەن. قازی محەممەد لە کاتی حکومڕانی [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەهاباد]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردانی ڕۆژهەڵات]] بە زۆری سیقەیان بە ئەو نەدەکرد چونکە ئەو لەگەڵ ڕووسە ''بێ خواکان'' پەیوەندیەکی باشی هەبوو. کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیای قەیسەری]] شارەکەیان تاڵانکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=O'Ballance|یەکەم=E.|سەردێڕ=The Kurdish Struggle, 1920-94|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan UK|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٧٧٤٢-٤|edition=١٩٩٦|شوێن=[[لەندەن]]|پەڕەکان=٢٩}}</ref> جگە لەمە، ڕووسەکان دوژمنێکی سەرسەختی کوردن لە مێژووی کورد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Kurdistan_Times/EcgMAQAAMAAJ?hl=en|سەردێڕ=Kurdistan Times|ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Mustafa al Karadaghi|پەڕەکان=١٣٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adamson|یەکەم=David|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Kurdish_War/79iSEAAAQBAJ?hl=en|سەردێڕ=The Kurdish War|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٠-٧٢٦٠٩-١|زمان=en}}</ref> == ڕووخانی کۆمار == دوای وتووێژی زۆر، تاران و کۆماری کوردستان بە خاڵێکی ھاوبەش نەگەشتن و گرفتەکان چارەسەر نەکران. ھەر بۆیە بەشوێن ماوەیەک ھەڕەشە، و بە دوای وەر گرتنی ھێندێ بەڵێن بۆ یارمەتیدان لە ڕووخاندنی کۆماری كوردستان لەلایەن بڕێک سەرۆک عەشیرەتەکان، تەنانەت چەن کەس لەوانەی دەگەڵ قازی سەفەری باکۆیان کردبوو، تاران لە پێشدا ھێرش دەکاتە تەورێز بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئازەربایجان و پاشان ھێرش دەکاتە سەر کوردستان. ئەو سەرۆک عەشیرەتانی بەرگرییان لە کۆمار کرد ( مەلا مستەفا بارزانی و زێڕۆبەگ هەرکی و تەها بەگ هەرکی ) بوون و تا روخانی کۆمار خۆیان بە دەستەوە نەدا . [[پەڕگە:Kurdish Mahabad Republic Was Established in 1947 - The President Ghazi Muhammad In The Middle.jpg|350px|وێنۆک|وێنەی قازی محەممەد لەگەڵ چەند وەزیر و کاربەدەستێکی [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد]] لە ساڵی ١٩٤٧.]] ئەرتەشی ئێران کە قورسترین ئامێری شەریان چەن تانکی کۆن و قۆڕازە بوو، ڕۆژی ٢٠ سەرماوەزی ساڵی ١٣٢٥ی ھەتاوی (١٩٤٦ی زایینی) گەیشتە دەرۆی شاری تەورێز و ڕۆژی ٢١بە ھەڵاتنی سەرۆکانی کۆمار بۆ سۆڤیەت [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]] ڕووخا و ئەرتەش شاری تەورێزی داگیر کرد. دوای ئەوە ئەرتەش لەوێڕا بەرەو مەھاباد ڕێ کەوت. لەو ئەو ناوچانەی دیکە لە باشووری مەھاباددا کە خۆیان بە بەشی کۆمار دەزانی و دەسەڵاتی تارانیان بە [[حکوومەتی ناوەندی]] نادەزانی، واتە لە شارەکانی [[سنە]]، [[دیواندەرە]]، [[مەریوان]] ھەتا نزیکی [[سەقز]]، لە چەن مانگ پێش ئەوە، ھێزیان ئامادە کردبوو؛ بەڵام دوای [[تەورێز]] ئەرتەش ھێزی نوێی لە ڕێگای [[قەزوین]] بۆ سەقز نارد کە لە ٢٠ی سەرماوەز گەیشتنە سەقز و لە ڕێگەی [[بۆکان]] بە یارمەتی ھێندێ لە کوردەکانی سەربە حکوومەتی شا، ڕێگەی مەھابادیان گرتە بەر. قازی وەک سەرۆک کۆمار دەستوور دەدات ھەتا دەکرێ لە شەڕ خۆ بپارێزن چون ماڵوێرانی پێوەیە. ئەگەرچی لە پێناوی وڵات ھەمووان تێدەکۆشن بەڵام بەھۆی جووڵانەوەی سەرنجڕاکێشی ھێزەکانی سۆڤیەت، زۆر بە خێرایی، لە ماوەی چەن ڕۆژ کوردستان داگیر دەکرێ. ئەگەر چی ئەو ڕەخنە لە قازی، وەک سەرۆک کۆمار و جێی متمانەی جەماوەر دەگیرێت کە بۆ ئەوندە پشتی بە یارمەتی سۆڤیەت بەستبوو کە بە دەستکێشانی لە پاڵپشتی کۆمار ئاوەھا بە خێرایی کۆمار تێدا چوو؛ بەڵام لەوەدەچێ گەورەترین ھۆی ڕووخانی کۆمار یەکنەبوونی ھەوموو دەستەکان ببێت، تا ئەو ڕادەیە کە ھێندێ ھەتا سۆڤیەت کوردستانی چۆڵ کرد، نامەیان نارد بۆ تاران کە وەرن، ئێستە کاتی ھێرشە. بە ئاگادار بوون لە داھاتووی کۆمار مەلا مستەفا ھەوڵی دا کە قازی دەگەڵ خۆی بباتە دەرەوە، بۆ پاراستنی گیانی، بەڵام قازی بەوە ڕازی نەبوو، پێی وا بوو دەبێ لەسەر بەڵێنی خۆی بمێنێتەوە. قازی دەزانێ کە بە زوویی کۆمار دەڕووخێت؛ لە نێوان شەر یان خۆبەدەستەوە دان، وەک بەرپرسیارێکی گیانی خەڵک، بۆ بەرگری لە کوشتن و وێرانکردن، وەک قارەمانێکی نەتەوەیی خۆ بەدەستەوە دەدات. ھەڵبەت سەبارەت بەوە، ڕەخنەدەگرن کە ئایا ئەگەر قازی دەگەڵ مەلا مستەفا بڕۆشتایە، دواتر نەیدەتوانی قازانجی زیاتر بێت بۆ گەلەکەی؟ بەڵام لە کاتی ماڵاوایی لەگەڵ مەلا مستەفا، قازی ئاڵای کوردستان دەسپێرێ بە مەلا مستەفا و وەک جوابی ئەو پرسیارە دەڵێ: «من خۆم فیدای خەڵکی دەکەم و ھیچ کات وەک پیشەوەری و سەرانی ئازەربایجان ناکەم تا وڵاتەکەم لە خوێن دا شەڵاڵ بێو ھەزاران کەس بە کوشت بچن.» ئەرتەش ڕۆژی ٢٩ی سەرماوەز دەگاتە مەھاباد وەک پایەتەختی كوردستان و وەک ئەو شارەی ده‌وڵه‌تی كوردستانی تێدایە، کاتێ زیاتری بۆ دادەنێن. ئەگەرچی ھەر لە پێشدا ھەم قازی بۆخۆی و ھەمووان دەیانزانی سزای قازی و ھەڵسووکەوتی حکوومەت دەگەڵ وی چۆن دەبێ، بەڵام دادگایەک ڕێ دەخرێت و تێیدا قازی و ئەندامانی کۆمار بە چەن تاوانی سەرەکی دادگایی دەکرێن. ئەگەرچی ھەردوو ده‌وڵه‌تی کوردستان و ئازەربایجان لەسەر پاڵپشتی سۆڤیەت دامەزرێندران، بەڵام کۆماری کوردستان ڕاسته‌قینە ئارەزووی جەماوەری کورد بوو. سۆڤیەت بۆ سوودی خۆی دەستی لە پاڵپشتی کێشاوە و دەسەڵاتی تاران ھەردوو ده‌وڵه‌تی تازه‌دامه‌زراوی كوردستان و ئازەربایجانی ڕووخاند. درێژەی کۆماری كوردستان ١١ مانگ بوو. == دادگاییکردنی قازی == ٦ی ڕێبەندانی ھەمان ساڵ (١٣٢٥ھەتاوی- ١٩٤٧زایینی) لێژنەی تایبەت کە لە [[تاران]]ەوە ھاتبوون بە سەرۆکایەتی ''سەرھەنگ ڕەزا'' دەگەنە [[مەھاباد]] و دادگا ڕێدەخەن. پرسیارەکانی دادگا ڕوون نەبوون. لەلایەن قازییەکانەوە (قازی محەممەد، [[ئەبوولقاسم قازی|سەدر قازی]]، [[محەممەد حوسێن سەیفی قازی|سەیف قازی]]) ھەموو تاوانەکان ڕەد کرایەوە و داوای بەڵگەیان دەکرد. ئاشکرا بوو کە ئەو دادگا ھیچ بەڵگەیەکی بە دەستەوە نەبوو.{{ھن}} تاوانەکانی قازی ئەمانە بوون: * گۆڕین و دەستکاری کردنی نەخشەی [[ئێران]] * ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و داگیرکردنی بەشێک لە خاکی ئێران بە ناوی کوردستان * بازرگانیکردنی [[نەوت]] لەگەڵ [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]] بە بێ ئاگاداری و ڕەزامەندی دەوڵەتی ناوەندی * سازکردنی نەخشەی [[کوردستان|کوردستانی گەورە]] بە لکاندنی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردستانی ئێران]]، [[باشووری کوردستان|عێراق]]، [[باکووری کوردستان|تورکیا]] و [[ڕۆژاوای کوردستان|سووریا]] * ھێنانە ناوەی بێگانە و بەشێک لە خاکی ئێران خستنە ژێر دەستی (مەبەست [[مەلا مستەفا بارزانی]]) * دانانی ئاڵای جیاواز بۆ کوردستان بە نیشانی [[چەکوچ و داس]] بە شێوەی [[ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت]] * لێدانی [[سککە]] بۆ کوردستان بە وێنەی [[ڕەبڵی ڕووسی|ڕووپیەی ڕووسی]] قازی ھەموو ڕەد دەکاتەوە و لە وەڵام دا دەڵێ ئاڵایەکم داناوە بەڵام نە وەک ئەوەی ئەوان دەڵێن وەک ئاڵای سۆڤیەت. سەبارەت بە [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانی]]، ئەو بۆ خۆی ھاتووەتە مەھاباد و کەس نەیھێناوە، ئەو کوردە و کوردستان ماڵی ھەموو کوردێکە و ھەر کوردێک بە ئارەزووی خۆی لەسەر ھەر بستە خاکی کوردستاندا دەتوانێ بژی. یەکێک لە تاوانەکانی سەرەکی [[ئەبوولقاسم قازی|سەدر قازی]] جێگری سەرۆک کۆمار و برای قازی محەممەد نووسینی شێعرێکی گەرم بۆ بەخێرھاتن وتن بە [[مەلا مستەفا بارزانی]] بوو. دادگاکە بە دانی بڕیار لە سێدارە دانی ھەر سێ تاوانبارەکە کۆتایی ھات؛ بەڵام ئەمە کۆتایی کارەکە نەبوو. قازییەکان لە [[بەندیخانە]] کران بۆ ماوەی سێ مانگ. دیسان بە ھەمان شێوە دادگای پێداچوونەوە بەڕێوە چوو، ئەگەر چی ھەمووان لەسەر ئەو بڕوا بوون کە بە تاوانبار ناسینی قازی ھەر لە پێشدا وەک ئامانجی دادگاکان لە تارانەوە نیشان کرابوو. پێشەوا و ھاوڕێیانی ئەوەندەی لە ماوەی یازدە مانگی کۆماردا ھەوڵیاندا، ھەر ئەوەندەش لەو دادگا بوو، لە خۆبردوویی و ئازایەتییان لە خۆیان نیشان داوە. لەگەڵ ھەموو ئازاری دەروونی و ئەو ژیانە تاڵەی کە لە بەندیخانەی پادگانی مەھاباددا بۆیان پێک ھاتبوو، نە تەنیا بڕوایان بە ئامانجەکانیان، لاواز نەببوو بەڵکو زۆر ئەرخەیانتر و بە ورەتر ببوون. لە چاوپێکەوتنێکی نھێنیدا کە لەگەڵ یەک دوو مرۆڤی جێی باوەڕی خۆیان بوویانە، گوتوویانە: <blockquote>ئێمەیان فریودا، با نەتەوەی کورد فریو نەخوا و خەباتی خۆی بۆ ڕزگاری و سەربەستی درێژە بدات و چەک دانەنێ.</blockquote> ھەروەھا گوتبوویان: <blockquote>کە زۆریان زەخت خستووینەتە سەر تا نامەیەک بۆ مەلا مستەفا بنووسین کە دەست ھەڵبگرێ. بەڵام ئێمە نەتەنیا شتی وا نانووسین بەڵکوو پێمانوایە ئەوەی بۆی دەکرێ دەبێ دەگەڵ ئەو ناپیاوانە بیکا.</blockquote> ئازایەتییان لە دادگاکاندا بە ڕادەیەک بووە کە ئەفسەرەکان سەریان سووڕماوە. لە ڕاستیدا ئەو دادگایە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیزیشی]] لە پشت بوو. ھەرچەند جگە لە کاربەدەستانی خۆیان کەسی نامۆی لێ نەبووە، بەڵام ھەر لە ڕێگای ئەوانەوە زۆر شت بڵاو بووەتەوە کە پێویستە بیزانین. پێشەوا ھەر جارێک لەو دوو جارە کە بە ناو دادگایی کراوە زیاتر لە چوار [[کاتژمێر]] قسەی کردوە و بە وتەی ''سەروان شەریفی'' کە [[پارێزەر]]ی بووە: ''ئەوە قازی محەممەد بووە کە حکوومەتی دادگایی کردوە و لە ھەموو بوارێکەوە ھێناوییەتە ژێر پرسیار''. ڕۆژنامەی ئازادی کە لەو سەردەمدا لە [[بەغدا]] بە [[زمانی کوردی]] دەردەچوو، سەبارەت بە پشتگیریی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] لەو دادگایییە نوسیبووی: ''ئیستێعماری ئینگلیس و ئەمریکا لە وجوودی قازی محەممەد و ھاوڕێکانیدا دوژمنی ھەرە سەرسەختی خۆیان دەدی. ھیوایان ھەبوو بتوانن بە چۆکیان دابێنن و لە بەندیخانەش نوێنەرەکانیان چوون دەگەڵیان دوان تا بتوانن بۆ لای خۆیانیان ڕابکێشن، بەڵام ھیچ کات سەرکەوتوو نەبوون''. دواتر ڕۆژنامەی ئازەربایجان لە [[باکوو|باکۆ]] نوسیبووی قازی محەممەد بە نوێنەری [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] (جورج ئالێن)ی گوتبوو: ''گەلی کورد چاوەڕوانی ھیچ چاکەیەکی لە وڵاتانی ئیستێعماری نییە. '' ''نەجەفقولی پسیان'' وتەکانی پێشەوا لە دادگادا لە چەند ڕستەدا کورت دەکاتەوە و دەنووسێ: لە کاتی دادگاییدا قازی محەممەد پەلاماری دەبردە سەر [[سیاسەت]] و ئاکاری دەوڵەتی [[ئێرانی پەھلەوی|ئێڕان]] و دەیگوت: "من لە قوژبنی گرتووخانەوە دەنگی خۆم بەرز دەکەمەوە لە دژی دەوڵەتی تاران و سەرۆکەکانی و دەڵێم تاوانبار ئێوەن نەک ئێمە. ئێوە وڵاتتان لێ داگیرکردووین ڕۆژنامەنووسێکی دیکە بە نێوی ''سلیمان. خ'' لە نووسراوەکانیدا دەڵێ، قازی گوتی: <blockquote> تەواوی ئەم بەسەرھات و ڕووداوانە ئاکامی سیاسەتی داگیرکەرانەی دەوڵەتە. ئەگەر دەوڵەت تەواوی کوردان بە خائین دەزانێ با دەست لەو مەڵبەندە ھەڵبگرێ، ئەگەر بە نیشتمانپەروەریشیان دەزانێ با لێ بگەڕێ خۆیان کاروباری خۆیان بگرنە دەست.</blockquote> لە بەڵگە و ڕۆژنامەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] زۆر شت لەم بابەتانە نووسراون. لە زمان ئەفسەرە ئێرانییکانەوە دەگێڕنەوە کە قازی لە جوابی ئەوەی کە کۆماری مەھاباد دەستنیشانی یەکێتیی سۆڤیەت بووە گوتویە: <blockquote>ئەو ڕووداوانە لە ئاکامی ئەوەی دابوون کە ئێوە خۆتان قانوونی بنەڕەتیتان لەژێر پێ ناوە. ئێستاش من تەنیا خۆم دامەزرێنەری دێمۆکراسی لە کوردستانم و ھیچ ھێزێکی بێگانە منی ھان نەداوە. بێبەشی کورد منی بۆ بەڕێوەبردنی ئەو کارانە ھان داوە.</blockquote> کاتێک سەرۆکی دادگا بە خەیانەت تاوانباریان دەکا لە وەڵام دا دەڵێ: ''ئێرە ماڵی منە، خاکی کوردستان خاکی باب و باپیر و ئەجدادی منە چۆن دەتوانم دەستی لێ ھەڵگرم. ''{{ھن}} دادگایی یەکەم لە ١٩ی مانگی [[کانوونی دووەم]] دەستی پێکرد و چەند ڕۆژی خایاند و [[سزای مەرگ|حوکمی ئیعدام]]ی قازییەکانی دا. دادگایی دووھەم لە ٢٨ی [[ئازار]]ی ١٩٤٧ (واتە ٧ی [[خاکەلێوە]]) دەستی پێکرد و ڕۆژی ٣٠ی [[ئازار (مانگ)|مارس]] کۆتایی پێھات. == پەتی سێدارە == لە بەرەبەیانی ١٠ی [[خاکەلێوە]]ی ساڵی ١٣٢٦ی [[ڕۆژژمێری کۆچیی ھەتاوی|ھەتاوی]](٣١ی [[ئێش|ئازاری]] ١٩٤٧) پێشەوا قازی، [[محەممەد حوسێن سەیفی قازی|حەمەحوسێن خانی سەیف قازی]] (ئامۆزای پێشەوا) و [[ئەبوولقاسم قازی|ئەبولقاسم سەدر قازی]] (برای پێشەوا) بە دوای حوکم دران لە دوو دادگای نایاسایی و فەرمایشیدا بەدەستی دووژمنانی گەلی [[کورد]] لە [[چوارچرا]]ی شاری [[مەھاباد]]، واتە ھەر لەو شوێنەی کە ٢ی [[ڕێبەندان]]ی ١٣٢٤ھەتاوی (٢٢ مانگی [[کانوونی دووەم|کانوونى دووەم]]ی ١٩٤٦) [[کۆماری کوردستان]] لێی ڕاگەیەندرابوو، لە [[سزای مەرگ|سێدارەدران]] و شەھیدکران. ھەڵسوکەوتی قازی کاتی لە [[سزای مەرگ|سێدارەدران]] کە [[ڕۆژنامەوان|ڕۆژنامەنووسێکی]] دەرباری شا دەیانگێڕێتەوە وەک [[چیرۆک]] و [[ئەفسانە]]ی لێھاتووە. قازی لە پێشدا داوا دەکات کە تیربارانی بکەن چونکە لە [[سزای مەرگ|سێدارەدان]] [[ئایین|ئایینی]] نییە، بەڵام ڕێگەی پێنادەن. پاشان [[وەسیەتنامە]]یەک دەنووسێت کە جێگەی سەرنجە لە باری کۆمەڵایەتیەوە و لە باری [[سیاسەت|ڕامیاریەوە]]. قازی ئەو مردنەی بە سەرکەوتن دەزانی و ھەر بۆیە بە ٧ ھەنگاو ڕێگەی بۆلای [[سزای مەرگ|سێدارەکە]] پێوا. لە پای [[سزای مەرگ|سێدارە]] ڕێگەی نەدا چاوی ببەستن و دەڵێت: <blockquote>حەز دەکەم لە ئاخرین چرکەی ژیانیشم دا بە سەربەرزی و چاوی کراوەوە لە نیشتمانی خۆشەویستم بڕوانم.</blockquote> ڕوو لە خوێنمژانی گەل دەڵێ: ئێوە قازی محەممەدێک دەکوژن، بەڵام بزانن لە ھەر تنوکە خوێنێکی من، قازی محەممەدێکی دیکە شین دەبێتەوە. داوا لە گەلی کورد دەکەم خەباتی خۆی لەپێناو ڕزگاریی کوردستان دا پەک نەخات، باوەڕ بە دەوڵەتی خۆفرۆشی تاران مەکەن. بژی کورد و کوردستان. تەرمی ئەو شەھیدانە ھەر ئەو ڕۆژە لەسەر شان و پیلی خەڵکی بە شرەفی [[مەھاباد]] لە گۆڕستانی مەلا جامی بە خاکی نیشتمانەکەیان سپێردران. شوێنی گۆڕەکەیان ئێستاش لەژێر چاودێریدایە. === دەرئەنجامەکانی لەسێدارەدان === لە ١١ی ئایاری ١٩٤٧ (١٠ی خاکەلێوەی ١٣٢٦)، خۆپیشاندانێکی توندوتیژانە لە [[خوڕەماوە]]، ناوەندی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە ئێعدامەکانی شاری مەھاباد بەڕێوەچوو.<ref>جویدە، وادی. ۱۳۹۰[=٢٠١١]. ''جمھوری مھاباد''، لە ''سیاست کردھا در خاورمیانە''، نووسینی [[نادر_ئینتسار]]، وەرگێڕانی [[عیرفان_قانعیفەرد]]، تاران: علم، چاپی یەکەم: ۱۳۹۰[=٢٠١١]، پ ۳٥۸؛ و ھەروەھا لە کۆواری ''گفتگو''، ژمارەی ٥٣، گەلاوێژی ۱۳۸۸[=٢٠٠٩].</ref> لەو ڕۆژە کە محەممەد ڕەزا شای پەھلەوی لەگەڵ حوسێن فەردووست فەرماندەی ھێزی زەمینیی ده‌وڵه‌تی ئێران بەرەو مەھاباد چوون، ئەوان ئاگاداریان کردبووەوە کە خەڵکی دەڤەری مۆکریان (مەھاباد و ناوچەکان) لێی ناڕەحەتن. لە مەھاباد و دەوروبەری، ھیچکەس و تەنانەت فەرمانداری تایبەتی مەھابادیش نەھات بۆ پێشوازی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ڕێکەوت=١٣٦٩|سەردێڕ=خاطرات ارتشبد حسین فردوست |بڵاوکەرەوە=انتشارات اطلاعات |پەڕە= ١٥٢}}</ref> == وەسیەتنامەی قازی محەممەد == قازی محەممەد لە وەسیەتنامەکەی لە گەلی کورد داوا دەکات متمانە بە غەیری خۆی نەکات و ھەر بە تەنیا پشت بە یەکتر ببەستێن و بەرژەوەندیی گشتی نەکەنە قوربانیی بەرژەوەندیی تاکەکەسی. ئەو دەڵێت من بەرپرسیاریەتییەکی گەورەم قەبوول کردبوو و بۆ ئەوەیە کە لە ژێری حوکمی سێدارەدام و بە خاتری لەسێدارەدرانم میننەتێک لەسەر کەسێک ناکەم. ھەروەھا لە کوردەکان داوا دەکات ڕێگری لە خوێندنی منداڵانیان نەکەن و دەڵێت ڕەمزی پێگەیشتوویی و سەرکەوتنی کورد لە خۆیندەواریدایە . .<ref name="ڕووداو ۱">[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/3003201815 ڕووداو: ''وەسیەتنامەی قازی محەممەد بۆ گەلی کورد'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ٣١ی ئازاری ٢٠١٨؛] سەردان لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.</ref> == لە وێژە و ھونەردا == لە کاری ھونەریی جۆراوجۆر ناوی قازی محەممەد و چالاکییەکانی ھاتووە. [[ناسر ڕەزازی]] گۆرانیبێژی [[کورد]] لە گۆرانییەک بە ناوی ''ئافەرین قازی محەممەد ئافەرین'' خوێندووە کە لە نێویدا ئەو وەکوو پێشەوای کورد ناو دەبات کە ناوی کوردی لە جیھان زیندوو کردووەتەوە.<ref name="ڕۆژپڕێس ۱">[https://rojpress.wordpress.com/2012/01/21/afarin-qazi-muhammad-afarin/ ڕۆژپڕێس: ''ئافەرین قازی موحەممەد ئافەرین/ ناسر ڕەزازی'' (بە سۆرانی)؛] سەردان لە ٨ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۱.</ref> [[لاری کرماشانی]]، نووسەری کوردی خەڵکی [[کرماشان]] لە کۆتایییەکانی ژیانیدا خەریکی نووسینی [[ڕۆمان]]ێک بە ناوی ''تەنیاییی سەرۆک کۆمار''، بەڵام کۆچیی دوایی کرد و ڕۆمانەکە ناتەواو مایەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شێخ سەعید]] * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] * [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری]] * [[عەبدولسەلام بارزانی]] * [[شێخ مەحموودی حەفید]] * [[سمکۆ|ئیسماعیل ئاغای شکاک]] * [[سەید ڕەزا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == کتێبناسی == * ''دەقی دادگاییکردنی پێشەوا قازی محەممەد و سەدر و سەیفی قازی''، ئامادەکردنی بەدرەدین ساڵح، وەرگێڕاوی بەڵگەکانی نووسراوە سەروان کەیومەرس ساڵح، ھەولێر، ٢٠٠١. == بەستەری دەرەکی == * [https://web.archive.org/web/20090619012303/http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/rbrn/1/index.php لاپەڕەی تایبەت بە پێشەوا قازی لە ماڵپەری PDKI] * [https://w.wiki/8RLG وەسیەتنامە قازی محەممەد] {{ltr}} * [http://7buruk.blogspot.com/2010/02/kurdish-republic-of-mahabad.html?m=1 The Kurdish republic of mahabad] {{ltr/end}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|ئێران|موکریان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Qazi Muhammad}} [[پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد]] [[پۆل:بنەماڵەی قازی]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:کۆماری کوردستان]] [[پۆل:کورد]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣]] [[پۆل:شەھیدانی کورد]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:خەڵکی مەھاباد]] [[پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی]] [[پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان]] [[پۆل:ئەندامانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارە ئیعدام کراوەکان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] 8gvecja4h28z9vjqewhkmpz1e7vk5x4 0 1038 1570743 1544418 2026-04-01T18:47:03Z Ravan 7844 /* سەردەمی ھاوچەرخ */ 1570743 wikitext text/x-wiki {{ئاماژەی زیاتر}} {{خاوێنکردن}} {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی = United States of America |ناو_فەرمی = ویلایەتە یەکگرتووەکان |ناوی_باو =ویلایەتە یەکگرتووەکان |ئاڵا_وێنە =Flag of the United States (Pantone).svg |ئاڵا_جێگر = |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =US-GreatSeal-Obverse.svg |نیشانی_نەتەوەیی_جێگر = |ھێما_جۆرە = |دروشمی_نەتەوەیی =In God We Trust{{ھن}} «[[بڕوامان بە خوا ھەیە]]» |سروودی_نیشتمانی = ئاڵای پڕ لە ئەستێرە |سروودی_پاشایی = |ھێمای دیکە_جۆرە = |ھێمای دیکە = |نەخشە_وێنە =United States (orthographic projection).svg |نەخشە_جێگر = |نەخشە_سەردێڕ = |نەخشە٢_وێنە = |نەخشە٢_جێگر = |نەخشە٢_سەردێڕ = |پایتەخت = [[واشینگتن دی سی]] |شار_گەورەترین = [[نیوویۆرک]] |ژینگە_گەورەترین = |گەورەترین_ژینگە_جۆرە = |زمانەکان_فەرمی = ئینگلیزی |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان = ٥٨٫١٪ ئەوروپییە-ئەمریکییەکان، ١٩٫١٪ لاتینییەکان (سپی پێستەکان)، ١٢٫٦٪ ئەفریقییە-ئەمریکییەکان (ڕەش پێستەکان)، ٤٫٨٪ ئاسیایییە-ئەمریکییەکان (ئاسیایی)، ٠٫٧٪ ئەمریکییە ھیندییەکان و ڕەسەنەکانی ئەلاسکا، ٠٫٤٪ ھاوایییە ڕەسەنەکان، ٣٫٢٪ ئەوانەی تر |ethnic_groups_year = |ناوی_ھاووڵاتی = |جۆری_دەسەڵات = [[کۆماری فیدڕاڵ]] |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ = [[دۆناڵد ترەمپ]] |پلەی_سەرۆک٢ = [[جێگری سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆککۆمار]] |ناوی_سەرۆک٢ = [[جەی. دی. ڤانس]] |پلەی_سەرۆک٣ = [[سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران]] |ناوی_سەرۆک٣ =[[مایک جۆنسن (سیاسەتوان)|مایک جۆنسن]] |پلەی_سەرۆک٤ = [[سەرۆکی دادوەریی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی دادوەری]] |ناوی_سەرۆک٤ =[[جۆن ڕۆبێرتز]] |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ =جاڕنامەی سەربەخۆیی |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =٤ تەممووزی ١٧٧٦ |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ =کۆنفیدڕاڵی |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ =یەکەمی ئازاری ١٧٨١ |ڕووداوی_سەربەخۆیی٩ =پێزانین |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٩ =٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣ |پلە_ڕووبەر =<!--پلە لە نێو ولاتانی جیھان بەپێی قەبارەی ڕووبەر--> |area_magnitude = |ڕووبەر_ک. م. ٤گ = ٩٨٢٦٦٣ |ڕووبەر_م. ٤گ = |ئاو_ڕێژەی_سەد =%٧٫٠ |area_label = |area_label2 = |area_dabodyalign = |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان = ٣٤٧٬٢٤١٬٤٢٠ (٢٠٢٥).<ref>https://worldpopulationreview.com/countries/united-states</ref> |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان = ٢٣٫٥٪ی دانیشتووانی ئەمریکا ھەڵگری بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]] بوون وەک بەرزترین ئاستی خوێندن. دەرەنجامەکانی ئەم دواییانەی نووسینگەی سەرژمێریی ئاماژە بەوە دەدەن کە ٢٣٫٥٪ی دانیشتووانی ئەمریکا ھەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆس وەک بەرزترین ئاستی خوێندنیان ھەیە. |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان = ٢٠٢٥ |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = ٢٠١٦ |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش = |چڕیی_دانیشتووان_م. ٤گۆش = |پلە_چڕیی_دانیشتووان =چڕی دانیشتووانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢٣ دا ٣٤٫٥٨ کەس بووە لە ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشەدا، کە بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢٢ بە ڕێژەی ٠٫٥٪ زیادی کردووە. چڕی دانیشتووانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢٢ دا ٣٤٫٤١ کەس بووە بۆ ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشە کە بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢١ بە ڕێژەی ٠٫٣٨٪ زیادی کردووە. |GDP_PPP =٢٩٫١٦٨ تریلیۆن دۆلار |GDP_PPP_rank =دووەم |GDP_PPP_year = |GDP_PPP_per_capita =٨٦٬٦٠١ دۆلار |GDP_PPP_per_capita_rank =ھەشتەم |GDP_nominal =٢٩٫١٦٨ تریلیۆن دۆلار |GDP_nominal_rank =یەکەم |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita =٨٦٬٦٠١ دۆلار |GDP_nominal_per_capita_rank =شەشەم |Gini =٤١٫٦ نایەکسانی مامناوەند |Gini_rank =٥٣ |Gini_year =٢٠٢٥ |Gini_category = |HDI =٠٫٩٢٧ زۆر بەرز |HDI_rank =بیستەم |HDI_year = |HDI_category = |دراو = [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] |کۆدی_دراو = ٤٢١٧ |کاتی_ناوچەیی = ٥ ‏تا ١٠- |قەرەبووی_کات = |DST_note |utc_offset_DST = |لای_لێخوڕین =ڕاست |جۆری_کارەبا = |پاشگر_دۆمەین =[[.us]] [[.gov]] [[.edu]] [[.mil]] [[.um]] |کۆدی_تەلەفوون = ١+ |نەخشە٣_وێنە = |نەخشە٣_جێگر = |پەراویزەکان = |پەراویز١ = |پەراوێز٢ = |پەراوێز٣ = |پەراوێز٦ = }} {{حکوومەتی ویلایەتی ئەمریکا}} '''ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' یان '''ئەمریکا''' ([[زمانی ئینگلیزی|بەئینگلیزی]]: ''United States of America''، یونایتد ستەیتس ئۆف ئەمریکا) [[کۆمار]]ێکی دەستووریی [[حکوومەتی فێدراڵ|فیدراڵییە]] کە لە پەنجا [[ویلایەتەکانی ئەمریکا|ویلایەت]] و یەک [[ھەرێمی فێدراڵ|ھەرێمی فیدراڵ]] پێک ھاتووە. بە شێوەیەکی سەرەکی دەکەوێتە [[ئەمریکای باکوور]] و پایتەختەکەی [[واشینگتن دی سی|واشینگتن دی سییە]] لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[کەنەدا]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[مەکسیک]]، [[ئالاسکا]] لە باکووری ڕۆژاوا و [[کۆمەڵە دوورگە|دوورگەکانی]] [[ھاوایی]] لە [[ئۆقیانووسی ئارام]]. ھەروەھا ئەمریکا سەروەری خۆی لەسەر پێنج [[سەرزەوییەکانی ئەمریکا|خاکی دوورگەی سەرەکی]] و [[دوورگە بچووکەکانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دوورگە جیاوازەکانی بێ دانیشتووان]] لە [[ئۆقیانووسیا]] و [[کاری بی]] دووپات دەکاتەوە. {{تێبینی|The five major territories outside the union of states are [[American Samoa]], [[Guam]], the [[Northern Mariana Islands]], [[Puerto Rico]], and the [[United States Virgin Islands|U.S. Virgin Islands]]. The seven undisputed island areas without permanent populations are [[Baker Island]], [[Howland Island]], [[Jarvis Island]], [[Johnston Atoll]], [[Kingman Reef]], [[Midway Atoll]], and [[Palmyra Atoll]]. U.S. sovereignty over the unpopulated [[Bajo Nuevo Bank]], [[Navassa Island]], [[Serranilla Bank]], and [[Wake Island]] is disputed.<ref name="HRI-2012"/>}} ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ڕووی ڕووبەرەوە سێیەم وڵاتی گەورەیە (٣٫٧٩ ملیۆن میل چوارگۆشە یان ٩٫٨٣ ملیۆن کیلۆمەتر دووجا) و سێیەم وڵاتی زۆرترین ژمارەی دانیشتووانییە (٣٤٧ ملیۆن کەس). بەوە جیا دەکرێتەوە کە یەکێکە لە وڵاتە ھەمەچەشنەکانی جیھان لە ڕووی نەتەوەیی و کولتوورییەوە و ئەمەش لە ئەنجامی ئەو کۆچکردنە زۆرەیە کە لە وڵاتانی جیاوازەوە بۆی ھەیە.<ref name="DD">Adams, J.</ref> [[پێوەری داو جۆنزی پیشەسازی|ئابووری ئەمریکا]] بە گەورەترین [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|ئابووری نیشتمانی دادەنرێت لە جیھاندا، بەرھەمی ناوخۆیی ساڵی ٢٠٢٠]] بە ٢٠٫٣ تریلیۆن [[دۆلاری ئەمریکی]] خەمڵێندراوە کە دەکاتە ١٥٫٩٣٪ی کۆی گشتی جیھانی ٢٠١٩.<ref name="IMF GDP">{{استشهاد ويب/بسيط|مسار=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/index.aspx|ناشر=International Monetary Fund|عنوان=World Economic Outlook Database|تاريخ=October 2008|تاريخ الوصول=2008-10-27|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20190301013722/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/index.aspx|تاريخ أرشيف=1 مارس 2019}}</ref><ref>يمتلك [[الاتحاد الأوروبي]] اقتصاد مجمع أكبر، لكنه ليس أمة واحدة.</ref> ئەو ناوچە جوگرافییەی کە ئێستا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێکدەھێنێت، بۆ یەکەمجار لە کۆتایی دوایین [[سەردەمی بەستەڵەک]] یان دوای ماوەیەکی کەم لەلایەن مرۆڤەکانەوە نیشتەجێکرا، دوای ئەوەی ھۆزەکانی سەر بە ڕەگەزی مۆنگۆلۆید، یان زەرد، لە [[باکووری ئاسیا]] لە ڕێگەی [[ئالاسکا|ئەلاسکاوە]] [[تەنگاوی برینگ|گەرووی بێرینگیان]] بەزاند و بەرەو باشوور ڕۆیشتن بۆ گەڕان بەدوای ئامرازەکانی ژیاندا. ئەم کەسانە باوباپیرانی ڕەسەنی [[سوورپێستەکان]] پێکھێنا.<ref>[[تاريخ الولايات المتحدة|تاريخ الولايات المتحدة الأمريكية الحديث]].</ref> کۆلۆنیالیزمی مۆدێرن و ئەورووپا سەرەتا لە ئیسپانییەکان دەستی پێکرد، پاشان گواسترایەوە بۆ [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیزەکان]]، کە دەستیان کرد بە بیرکردنەوە لە کۆلۆنیالیزمکردنی ئەو ناوچانەی کە ئەمڕۆ کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەمریکا پێکدەھێنن لە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|ئەلیزابێتی یەکەمدا]]، کە تەواوی نیوەی دووەمی [[سەدەی ١٦یەم|سەدەی شازدەھەمی]] داگیرکرد، بە تایبەت دوای لەناوچوونی بەھێزی ئیسپانیا لە ١٥٨٨<ref>[[تاريخ الولايات المتحدة|تاريخ الولايات المتحدة الأمريكية الحديث]].</ref>ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٧٧٦ زایینی بە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و یەکگرتنی ١٣ داگیرکراوی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیای]] گەورە پێک ھاتووە. == جوگرافیا == [[پەڕگە:Map of USA with state names.svg|وێنۆک|ناوەڕاست|lang=ckb|700px|[[ویلایەتەکانی ئەمریکا]]]] ئەم وڵاتە ٩٬٨٢٦٬٩٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە پانتایییەکەیەتی و پاش [[ڕووسیا]] و [[کەنەدا]] سێھەمین وڵاتی گەورەی جیھانە. پێک ھاتووە لە ٥٠ ویلایەت کە ٤٨یان پێکەوە لکاون، [[ئالاسکا|ئەلاسکا]] و [[ھاوایی]] لەوانی دیکە دابڕاون. بەشێک لە [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|زنجیرە شاخەکانی ڕاکی]] لە لای ڕۆژاواوە دێتە نێو ئەم وڵاتە و [[ڕووباری میسیسیپی|میسیسیپی]] درێژترین ڕووباری باکووری ئەمریکا لەم وڵاتەدایە. لە باکوورەوە لکاوە بە [[کەنەدا]]وە کە لەسەر سنووری لەگەڵ ئەم وڵاتە، [[تاڤگەکانی نیاگارا|تاڤگەی نییاگارا]] ھەڵکەوتوە و ناودارترین تاڤگەی جیھانە. لە ڕۆژھەڵاتەوە بە [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|ئەتلانتیک]] و لە ڕۆژاواوە دەگات بە [[زەریای ھێمن|ئوقیانووسی پاسیفیک]]. لە باشوورەوە دەگاتە [[کەنداوی مەکسیک]]. == مێژوو == === دانیشتووانی ڕەسەنی ئەمریکا و ھاتنی ئەورووپییەکان === [[پەڕگە:Indians giving a talk to Bouquet.jpg|230px|وێنۆک|وێنەیەک لە پێکدادانی کلتوورەکان، لە نێوان ئەورووپییەکان و دانیشتووانی ڕەسەنی ئەمریکا]] دانیشتووانی ڕەسەنی ئەمریکا پێیان وایە کە ١٢٠٠ تا ١٤٠٠ ساڵ پێش ئەمە لە کیشوەری [[ئاسیا]]وە ھاتوونەتە ئەم وڵاتە نوێیەوە. لە ڕاستیشدا نیشانەی شارستانییەتیێکی کۆن لە قەراخ [[ڕووباری میسیسیپی]] دۆزراوەتەوە کە پیشەیان [[وەرزێری|کشتوکاڵ]] بووە. ئەگەرچی پاش ھاتنی ئەورووپییەکان بۆ ئەم وڵاتە، بەھۆی ھاتنی نەخۆشییە نوێیەکانەوە، ژمارەیەکی یەکجار زۆریان تێدا چوون. لە ساڵی ١٤٩٢دا [[کریستۆفەر کۆڵومبس|کریستۆفەر کۆلۆمبس]]، گەشتیاری ناودار، کاتێ لەژێر فەرمانی پاشای [[ئیسپانیا]]دا بوو، گەیشتە [[کاریبی|دوورگەکانی کاریبی]] و لەوێدا بۆ یەکەم جار ئەورووپییەکان چاویان کەوت بە دانیشتووانی ڕەسەنی ئەو وڵاتە. بەھۆی ئەوەی کە مەبەست لەو گەشتە، گەیشتن بە وڵاتی [[ھیندستان|ھیند]] بوو، کاتێ گەیشتنە ئەو وڵاتە بە ھیندیان دەزانی و دانیشتووەکانی بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]] ناسران. پاش ئەوە ھەر یەک لە وڵاتانی دیکە بە سوپایەکەوە لە گۆشەیەکی ئەو وڵاتە دادەبەزین و پارچەیەکیان دەکرد بە بەشی وڵاتی خۆیان؛ وەک [[ئیسپانیا]]، [[ھۆڵەندا]] [[فەڕەنسا|و فەڕەنسا]]. لە ساڵی ١٧٣٢ ئەم وڵاتە بریتی بوو لە سێزدە ویلایەت کە موستەعمەرەی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیای گەورە]] بوون. ھەریەک یاسا و ھەڵبژاردنیان ھەبوو بەڵام لە کۆتاییدا ھەموو یاساکان لەژێر حوکمی بەریتانیادا بوون. === سەربەخۆیی === [[پەڕگە:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|وێنۆک|کیشراوەیەک لە کۆبوونەوە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لە ٤ی ٧ی ١٧٧٦]] ئەو خاکەی ئەمرۆ ناوی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدایە لە ڕابردوودا خاکی نەتەوەیەک بووە کە ناویان ھیندیی سوور (sioux indian) بوو. ئەمریکا پێشتر ١٣ ھەرێم بووە کە لە نێوان ئەم ھێزانەدا دابەش کرابوو (ئیمپراتۆرییەتی ڕووسی، بەریتانیا، ئیمپراتۆرییەتی فەڕەنسی، ھۆلەندا، دانیمارک، ئیتاڵیا، ساکۆنی، پۆلەندا، بەلجیکا، ئیسپانیا، پرتوگال و …) و بەشێکی کەم ھی [[ڕەشپێست]]ەکان و ھیندییە سوورەکان بوو. ئەم جەنگە لە ١٧٥٦ لەلایەن ١٣ کۆلۆنییەکەی بەریتانیا دژی سیاسەتی کۆنگرێس و پەرلەمانی بەریتانیا ھەڵگیرسا. سەرەتا پێشبینیی ئەوەیان نەدەکرد کە شۆڕشەکەیان جەنگی لێ بکەوێتەوە و لە وشکانی و دەریاوە ھێرش کرێتە سەر ئینگلیز. لە ساڵی ١٧٦٨ بەرەی شۆڕش پێک ھێنرا و چەکیان ھەڵگرت و چەند شارێکیان گرت، بەتایبەت بۆستن و نیویۆرک بەرەی شۆڕش لە ١٨ یەکەی سەربازی پێک ھاتبوو: یەکەی بۆستن ھۆرم بەدەست ئەلیکرۆس گریکۆی ئیسپانی بوو کە توانیی لە پەنەما دژی ئینگلیز لە دەریاوە [[شەڕ]] بکات و پاکی کاتەوە. یەکەی دووەم بەدەست ژەنڕاڵی فەرەنسی گرات فۆنس بوو کە تۆپخانە و ھێزی پیادەی لەبەردەست بوو، توانیی دەوروبەری بۆستن داگیر بکات. یەکەی سێیەم بە دەست بنیامین ئەمریکانۆ بوو کە ھێزی تۆپخانە و ئەسپسواری پێ بوو لە دەوروبەری نیوجێرسی شەڕی کرد و داگیری کردن. یەکەی چوارەم بە دەست پۆرتگس ھارۆل بوو کە ژەنڕاڵێکی پرتوگالی بوو، و لە دەریاوە ھێزی وشکانیی ئینگلیزی لاواز کرد. یەکەی پێنجەم بە دەست مانسۆن گریکۆی ئیسپانی بوو کە ھێزی شۆڕشی گەل بوو و پاڵپشتیان بوو. یەکەی شەشەمی بۆستن بە دەست ژنڕاڵ ماجۆر بنیامین بوو کە جوولەکە بوو و بنکە سەربازییەکانی ئینگلیزی داگیر کرد لە دەرەوەی نیویۆرک. شۆڕش فراوان بوو تا لە ١٧٧٤ توانییان گشت بەرپرسانی ئینگلیز لە کۆنگرێس دەرکەن. بەریتانیا لە ١٧٧٥ جەنگی ڕاگەیاند کە پۆلندا و ھیندییە سوورەکان ھاوپەیمانی بوون؛ بەڵام لە ڕووی ھێزەوە بەریتانیا زۆر ناوچەی ستراتیژیی لەدەست دابوو؛ توانای ڕووبەڕووبوونەوەی نەمابوو. ھەروەھا بەریتانیا دەیزانی کە کۆتاییی دێ بەڵام دەیویست ھیندییە سوورەکان بە کوشت بدات. لە ١٧٧٨ بەریتانیا ھێزی «دۆزەخی دەریا»یانژی (مارشاڵ)ی داوا کرد کە نیویۆرک بگرێتەوە، بەلام مارشاڵ تەنھا توانیی لە دووریی چەند میلێکەوە تۆپبارانی نیویۆرک بکات. ھەر لەم جەنگانەدا بەریتانیا ٢ ملیۆن ھیندیی سووری کۆمەڵکوژ کرد ھەر لەو ساڵەدا فەڕەنساش جەنگی ڕاگەیاند دژی بەریتانیا. لە ١٧٨١ بەریتانیا ٤٥ ھەزار سەربازی ھێزی تایبەت لەلایەن ژەنڕاڵ جۆرج واشنتۆنەوە بە دیل گیران. لە ١٧٨٣ بەریتانیا پەیمانی ئاشتیی مۆر کرد. ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سەرەتا کە دامەزرا ١٣ ویلایەت بوو، ئێستا ٥٠ ویلایەتە. لەم جەنگەدا نابێ ڕۆڵی بنیامین فرانکلین لەیاد بکرێت کە ڕێکخراوی ماسۆنیی بەکارھێنا بۆ لاوازکردنی ئینگلیز. === شەڕی ناوخۆ === {{سەرەکی|شەڕی ناوخۆی ئەمریکا}} لە کلتوری بڕێک لە ویلایەتەکانی باشووردا ڕاگرتنی کۆیلە باو بوو؛ بەڵام لە ویلایەتەکانی باکووردا وا نەبوو؛ بۆیە کاتێک [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]]، نوێنەری زۆربەی ویلایەتەکانی باکوور و نوێنەری کۆمارییەکان، لە ساڵی ١٨٦٠دا بووە سەرۆککۆمار، بانگەوازی لابردنی ئەو یاسا و کلتوورەی دا و ھەموو بەندەکانی بەپێی یاسا ئازاد ژمارد. ئەوە بووە ھۆی ئاڵۆزیی نێوان ویلایەتەکانی باکوور و باشوور. لە ساڵی ١٨٦١ ئاگری [[شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆی ئەمریکا]] ساز بوو کە تا ١٨٨٦ درێژەی کێشا و تێیدا ٦٢٠ھەزار کەس کوژران، بۆیە بە خوێناویترین شەڕی مێژووی ئەم وڵاتە دەناسرێت. لە ئاکامدا باکوورییەکان سەرکەوتن و کۆیلەداری بەپێی یاسا نەما. ئەو [[ئەفریقی- ئەمریکی|ئەفریقی-ئەمریکییانەش]] کە بەپێی یاسا ئیتر کۆیلە نەبوون، بوونە خاوەن مافی شارومەندی و مافی دەنگدان. === [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، سستیی ئابووریی گەورە، جەنگی جیھانیی دووەم === لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا، لە ساڵی ١٩١٤ ئەمریکا بێلایەن مایەوە ئەگەرچی زۆربەی خەڵک پاڵپشتیی [[فەڕەنسا]] یا [[ئینگەلترا|بەریتانیایان]] دەکرد. ئەمریکا لە ساڵی ١٩١٧ ھاوکاریی [[ھێزەکانی ھاوپەیمانی|ھێزەکانی ھاوپەیمانانی]] کرد بەڵام گرێبەستی کۆتایی جەنگ کە لە [[پاریس]] واژوو کرا پەسەند نەکرد. لە ساڵانی ١٩٢٠دا چەرخی وڵاتەکە بە تایبەت دۆخی شارە گەورەکانی بە شێوەیەک پێش دەڕۆیشت کە ئابووری وڵاتی ڕۆژلەدواڕۆژ بێھێز دەکرد. ساڵی ١٩٢٩ سستی ئابووری ڕوویدا و تێیدا یەک لە چواری خەڵک کار و پیشەی خۆیان لە دەستبووەوە، بۆیە ئەو ڕووداوە بە [[سستی ئابووری گەورە]] دەناسن. لە[[جەنگی جیھانیی دووەم|شەڕی جیھانیی دووەم]]، ئەمریکا دیسان بێلایەن بوو بەڵام پاش داگیرکرانی [[پۆڵەندا|پۆلەند]] لەلایەن [[حیزبی نازی|نازییەکانەوە]]، ئەمریکا بە ناردنی پێداویستییەکانی شەڕ بوو ھێزەکانی ھاوپەیمانی و دواتر، کە ژاپۆن ھێرشی کردە سەر شارێکی ئەمریکا، بە فەرمی بووە ئەندامی ھاوپەیمانان و تێکەڵ بە شەڕ بوو. ئەمریکا یەکەم وڵاتبوو کە دەستی گەیشتە [[چەکی ناوکی|چەکی ناوەکی]] و بۆ یەکەم جار لەسەر [[ھیرۆشیما]]ی ژاپۆندا تاقی کردەوە. شەڕەکە بە کۆڵدانی [[ژاپۆن]] کۆتایی ھات. ئاکامی شەر ئەگەرچی بردنەوە بوو لە ئەورووپادا، بەڵام ئەمریکا دوورترین وڵات لە گەرمەی شەڕ بوو بۆیە بێ ئەوەی تووشی خاپووری و تێکچوونی ئابووری بێت بە درێژەی شەڕ گەشەی ئابووری ھەبوو. بە شێوەیەک کە پاش شەڕی جیھانی دووھەم، ئەمریکا بووە زلھێزی ئابووری دونیا. === شەڕی سارد و ململانێی ناوخۆ === پاش [[جەنگی جیھانیی دووەم]] و لە درێژەی ئەوەی بە [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]]ی دەناسن، ئەمریکا و [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]] کێبڕکێیان بوو بۆ گرتنی نازناوی زلھێزی جیھان. ھەڵبەت ئەم شەڕە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی تێدا نەبوو. ئەمریکا لەگەڵ [[کۆریای باکوور]] و [[چین]] لە ساڵی ١٩٥٠ تاکوو ١٩٥٣ بە شەڕ ھات کە بە [[شەڕی کۆریا]] دەناسرێت. لە ناوخۆشدا بەرنگاری بزووتنەوە کۆمۆنیستییەکان دەبوونەوە. لە ساڵی ١٩٦١دا سۆڤیەت یەکەمین [[کەشتیی ئاسمانی]] بە بنیادەمەوە نارد بۆ بۆشاییی ئاسمان و ئەمە بە جۆرێک نیشانەیەکی پیشکەوتنی سۆڤیەت بوو و ھەروەھا جێگەی مەترسی بۆ ئەمریکا، لەبەر ئەوەی تەکنەلۆجیای ئەو کەشتییە بۆ بۆردومانی ئەمریکاش دەکرا کەڵکی لێ وەربگیرێت. کێبڕکێی ناوەکیی دوو زلھێزەکە لەم سەردەمەدا گەیشتە بەرزترین ئاستی خۆی. ئەمریکا لە ناوخۆ بەرنگاری بزووتنەوە نەتەوەپرستەکان و ھەروەھا بزووتنەوەی مافخواز بە سەرکردایەتیی [[مارتین لووتر کینگ جەی-ئاڕ.|مارتین لوسەر کینگ]] دەبووەوە. [[جان ئێف. کێنیدی|جۆن ئێف کێنێدی]] سەرۆککۆماری ئەمریکا لە ساڵی ١٩٦٣دا تیرۆر کرا. کاتێ [[ڕیچارد نیکسۆن]] بووە سەرۆککۆمار، ئەمریکا دەستی بە شەڕێک کرد لە باشووری ئاسیادا ([[ڤیێتنام|ڤییەتنام]]) کە سەرکەوتنێکی نەبوو. پاش [[ڕیسواییەکەی واتێرگەیت]]، نیکسۆن یەکەمین سەرۆککۆماری ئەمریکا بوو کە دەستی لە کار کێشاوە. ھاتنەسەرکاری [[جیمی کارتێر]] لە ساڵانی ٧٠دا ھاوچەرخ بوو لەگەڵ بەدیلگیرانی دیپلۆماتەکانی ئەمریکا لە باڵوێزخانەی ئەمریکا لە [[تاران]] لەلایەن چەکدارانی سەر بە [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە]]. بە لەیەکجیابوونەوەی کۆمارەکانی سۆڤیەت، شەڕی سارد کۆتاییی ھات. === سەردەمی ھاوچەرخ === لە کاتی دەسەڵاتداریی [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج بووش (باوک)]]، ئەمریکا لە [[شەڕی کەنداو]]دا بەشداریی کرد. ساڵی ١٩٩٨ [[بیڵ کڵینتن|کلینتۆن]]، سەرۆککۆمار، تووشی ڕیسوایییەکی سێکسی بوو بەڵام لە دەسەڵات مایەوە. ساڵی ٢٠٠٠ پاش ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی، کە [[دادگای باڵای ئەمریکا]] ڕای کۆتاییی سەبارەت بە ئاکامەکەی دەڕبڕی، [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج بووش]] بووە سەرۆککۆمار. [[ئەلقاعیدە|گرووپی ئەلقاعیدە]] لە ١١ی ٩ی ساڵی ٢٠٠١، زنجیرەیەک جووڵانەوەی تیرۆریستیی لە شارەکانی [[نیویۆرک]] و [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] ئەنجام دا کە نزیک بە ٣٠٠٠ کەس کوژراوی لێ کەوتەوە. ئەمریکا بە ھاوکاریی [[ناتۆ]] ھێرشی کردە سەر [[ئەفغانستان]] و [[تاڵیبان]]، دەوڵەتی ئەو کاتی ئەفغانستان، و پاڵپشتی فەرمیی ئەلقاعیدەی سەرەوخوارکرد. لە ساڵی ٢٠٠٣دا و ھەر لە کاتی بووشی کوڕدا ئەمریکا لە درێژەی کێشەکانی لەگەڵ [[سەددام حوسێن|سەدام حوسەین]] سەرۆککۆماری [[عێراق]]، بە ھاوکاریی زۆرێک لە وڵاتانی دیکەی جیھان ھێرشی کردە سەر ئەم وڵاتە و دەسەڵاتی سەدامی ڕووخاند. == ئایین == ٨٣٪ [[مەسیحی]]، ٢٪ [[جوو]]، ٢٪ [[ئیسلام]] ([[سوننە]])، ١٪ [[بوودیزم]]، ١٢٪ ئەوانی تر.{{ژێدەر}} == سیاسەت == ویلایەتە یەکگرتووکان کۆنترین [[حکوومەتی فیدراڵ]]ە. حکوومەتێکی دەستوورییە کە لەسەر بنەماکانی [[دیموکراسی]] بنیات نراوە کە تێیدا تەنانەت مافی کەمینەکانیش لەلایەن دەستوور و یاساوە پارێزراوە. حکوومەت بەپێی [[یاسای بنچینەیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، کە سەرەکیترین یاسای وڵاتە، لەسەر بنەمای جوداییی ھێزەکان دانراوە. لە سیستەمی فیدڕاڵی ئەمریکیدا، حکوومەت بە سێ بەشی ناوچەیی، فیدڕاڵی و ویلایەتی دابەش کراوە. بەشی ناوچەیی وەک شارەوانی ئەو ناوچە ئەرکەکانی خزمەتگوزاری لە ئەستۆیە. بەشی فیدڕاڵی خۆی لە سێ ژێربەشی دیکە پێک ھاتووە: * '''[[دەستووری]]''': پێک ھاتووە لە [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا|مەجلیسی پیرانی ئەمریکا]] و [[ماڵی نوێنەرەکان(ئەمریکا)|ماڵی نوێنەرەکان]] و ئەم ئەرکانەیان لەئەستۆیە: پەسندکردنی یاسای فیدڕاڵی، [[ڕاگەیاندنی شەڕ]]، چاودێریی بەشەکانی دیکەی حکوومەت و لێپرسینەوە کە لە ئاکامی ئەمەدا دەتوانن کەسانێک لە حکوومەت لابەرن. * ''' [[جێبەجێکار]]''': سەرۆککۆمار، سکرتێری گشتیی ھەموو ھێزە سەربازییەکانە، دەتوانێ پەسندکراوەکانی پەرلەمانەکان (پێش ئەوەی ببن بە یاسا) ھەڵوەشێنێتەوە. ھەروەھا دەتوانێ وەزیرەکانی کابینە ھەڵبژێرێت (پێویستی بە پەسندکران لەلایەن سەناوە ھەیە) * '''[[دادوەری]]''': [[دادگای باڵا(ئەمریکا)|دادگای باڵا]] و دادگاکانی فیدڕاڵ کە سەرۆکەکانی لەلایەن سەرۆککۆمار و بە پەسەندی سەنا دادەنرێ، چاودێریی یاسا و چۆنێتیی جێبەجێکردنی دەکەن. ماڵی نوێنەران ٤٣٥ نوێنەری ھەیە کە مافی دەنگدانیان ھەیە و ھەریەک نوێنەرایەتیی ویلایەتی خۆیان بۆ وادەی ٢ ساڵ دەکەن. ژمارەی نوێنەرانی ھەر ویلایەتەک بەپێی ژمارەی دانیشتووانی ئەو ویلایەتە دادەنرێت کە ھەر دەساڵ جارێک ژمارەی حەشیمەت مەزەندە دەکرێت. بۆ نموونە چەن ویلایەت کەمینەی ژمارەی نوێنەرەکان واتا ١ نوێنەریان ھەیە و [[کالیفۆڕنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]] ٥٣ نوێنەری ھەیە. [[سەنا]] ١٠٠ نوێنەری ھەیە واتە ھەر ویلایەتەک ٢ نوێنەری ھەیە. سیناتۆرەکان بۆ ماوەی لانی زۆر ٦ ساڵ ھەلدەبژێردرێن، ئەگەرچی ھەر ساڵناساڵێ یەک لەسەر سێی کورسییەکان دیسان ھەڵبژاردنی بۆ دەکرێت. وادەی خزمەتی سەرۆککۆمار ٤ ساڵە و دەتوانێ ھەتا دووجار سەرۆک بمێنێتەوە. سەرۆککۆمار بە ڕای ڕاستەوخۆی خەڵک پەسند ناکرێ بەڵکوو لەلایەن لێژنەی ھەڵبژاردنەوە دەستنیشان دەکرێت. دادگای باڵای ئەمریکا خاوەنی ٩ ئەندامە و ھەتاھەتاییشە. === حیزبەکان === ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ زۆربەی مێژووەکەی خاوەنی سیستەمێکی دوو حیزبی بووە. ئەو دوو حیزبە ئەمانەن: [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|حیزبی دیموکرات]] لە دامەزانی ١٨٢٤ و [[حیزبی کۆماری(ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]] لە دامەزرانی ١٨٥٤. لە ھەلبژاردنەکانیشدا، نوێنەرانی ئەو دوو حیزبە وەک نوێنەرانی سەرەکیی جەماوەر لە قەڵەم دەدرێن. تەنھا لە ساڵی ١٩١٢دا بوو کە [[تیۆدور ڕۆزڤێڵت|تیۆدۆر ڕۆزڤێڵت]] بووە سەرۆککۆمار کە ئەندامی ھیچ یەک لەم دوو حیزبە سەرەکییە نەبوو و لە سەدا بیستی ڕای جەماوەری ھێنا. پاش ئەم دوو حیزبە گەورە، سێھەمین حیزب، [[حیزبی ئازادیخوازە(ویلایەتە یەکگرتووەکان)|حیزبی ئازادیخوازەکان]]ە. لە کلتووری ڕامیاریی ئەمریکادا، کۆماریخوازەکان زیاتر بە [[خۆپارێز]] (لایەنی ڕاست) دەناسرێن و دیموکراتەکان بە [[لیبرالیزم|لیبەڕاڵ]] (لایەنی چەپ) بەناوبانگن. ویلایەتەکانی باکوور-ڕۆژھەڵات و کەناری ڕۆژاوا بە «شین» و پشتیوانی دیموکرات و ویلایەتەکانی باشوور و زۆربەی ویلایەتەکانی ڕۆژاوا «سوور» و پشتیوانی کۆماریخوازەکانن. [[باراک ئۆباما]] نوێنەری دیموکراتەکان، سەرۆککۆماری پێشووی ئەمریکا کە ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵبژێردرا، ٤٤ەمین سەرۆککۆماری وڵاتە (٤٣ کەس). لە ئێستادا مەجلیسی پیرانی ئەمریکا ٥١ ئەندامی دیموکراتی ھەیە، ٢ ئەندامی سەربەخۆ کە ھاوکاری دیموکراتەکان دەکەن و ٤٧ ئەندامی کۆمارخوازی ھەیە. [[ماڵی نوێنەرەکان]] ٢٤٢ ئەندامی کۆماریخواز و ١٩٢ دیموکراتی ھەیە (کورسییەک بەتاڵە). === سەرۆککۆمارەکانی ئەمریکا === {{سەرەکی|پێرستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} تا ئێستا ٤٦ کەسایەتی بوونەتە [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆککۆماری ئەمریکا]] کە دووانیان کوڕ و باوکن کە ئەوانیش [[جۆرج دەبلیوو بوش]] و [[جۆرج .ھ.و.بۆش]] کە ھەردووکیان بەربژێری پارتی کۆمارییەکان بوونە. لەنێوان ٤٤ کەسایەتییەکە تەنیا یەکێکیان ڕەنگ پێستی ڕەشە، ئەویش [[باراک ئۆباما]]یە کە بەربژێری پارتی دیموکرات بووە. === پەیوەندییەکان لەگەڵ دەرەوە === ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کاریگەریی ھەیە لەسەر دۆخی [[ئابوور]]ی، ڕامیاری و سەربازیی جیھان. ئەندامی ھەمیشەییی [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]]ە و شاری [[نیویۆرک]] خاوەنماڵی بارگەی سەرۆکایەتیی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]ە. ئەندامی ھەردوو [[جی-٨]] و [[گرووپی ٢٠|جی-٢٠]] و ھەروەھا [[ڕێکخراوی ھاوکاریی ئابووری و ئاوەدانی|ڕێکخراوی ھاوکاریی ئابووری و ئاوەدانییە]]. زۆربەی وڵاتانی جیھان لە [[واشینگتن دی سی|واشنگتن دی سی]] باڵوێزخانەیان ھەیە و بە ھەمان شێوە ئەمریکاش لەم وڵاتانە باڵوێزخانەی ھەیە. بێجگە لە [[ئێران]]، [[کووبا]]، [[کۆریای باکوور]]، و [[تایوان|کۆماری چین (تایوان)]]. ویلایەتە یەکگرتووەکان پەیوەندییەکی تایبەتی ھەیە لەگەڵ [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و پەیوەندییەکی قایمی ھەیە لەگەڵ [[کەنەدا]]، [[ئوسترالیا|ئۆسترالیا]]، [[نیووزیلاند]]، [[فلیپین|فیلیپین]]، [[ژاپۆن]]، [[کۆریای باشوور]] و [[ئیسرائیل]] و ھەروەھا چەن وڵاتێکی دیکەی ئەورووپی وەک [[فەڕەنسا]] و [[ئەڵمانیا]]. ھەروا ھاوکاریی تەواوی ئەندامانی [[ناتۆ]] لە ھەوڵە ئاسایشی و ئەمنییەکان دەکات. بەردەوام ھاوکاریی وڵاتانی کیشوەری ئەمریکا دەکات. بۆ نموونە، ڕێکەوتننامەی بازرگانیی ئازادی ھەیە لەگەڵ [[کەنەدا]] و [[مەکسیک]]دا. === ھێزە سەربازییەکان === سەرۆککۆمار سەرۆکی ھەموو ھێزە سەربازییەکانە و، وەزیری بەرگری لەلایەن ئەوەوە دەستنیشان دەکرێت. [[پنتاگۆن|وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا]] ھەموو ھیزە سەربازییەکانی لەژێر فەرماندایە: [[سپا|ھێزی زەمینی]]، [[ھێزی دەریایی]]، [[ھێزی دەریایی|چەکدارانی دەریایی]] و [[ھێزی ئاسمانی]]. پاسەوانیی کەنارئاوەکان لەژێر دەسەڵاتی [[وەزارەتی ناوخۆ|وەزارتی ناوخۆدایە]] لە کاتی ئاشتیدا، بەڵام لە کاتی شەڕ دەڕواتە ژێر چاودێریی ھێزی دەریایی. لە ساڵی ٢٠٠٨دا ھێزە چەکدارەکان ١٫٤ ملیۆن کەس بوون. ھێزە پاشەکەوتکراوەکان و پاسەوانانی نەتەوەیی ژمارەکە تا ٢٫٣ ملیون کەس دەبات. خزمەتگوزاریی سەربازی لە ئەمریکا بە دڵخوازییە، بەڵام لەوانەیە لە کاتی شەڕدا ژمارەیەکی نیشانکراو بخرێنە ژێر فەرمانی خزمەتی سەربازییەوە. ئەمریکا یازدە کەشتیی فڕۆکەھەڵگڕی ھەیە کە بە فڕۆکەکانی ھێزەکانی ئاسمانی، ھێزە سەربازییەکان بەئاسانی و لە ھەموو کاتەکانی شەو و ڕۆژدا دەگوازنەوە بۆ ئەم شوێنانە. ئەمریکا لە سەرانسەر دنیادا ٨٦٥ پێگەی سەربازیی ھەیە و ئەمەیە ھۆکاری ئەوەی بە «ئیمپڕاتۆری پێگەکان» ناوی لێ دەبەن. == ئابووری == ویلایەتە یەکگرتووەکان سیستەمێکی ئابووریی [[سەرمایەداری]]ی تێکەڵی ھەیە کە بە سەرچاوەی سروشتیی فراوان و ژێرخانی بەھێز و کلتووری بەرھەمھێنەری دەوڵەمەند کراوە. بەپێی [[لێژنەی نێودەوڵەتی پارە]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان بە داھاتی ناپوختی ١٥٫١ تریلیون، لە سەدا ٢٢ی ھەموو داھاتی ناپوختی دونیای بەخۆی تەرخانکردووە. ئەم ژمارە بەپێی حەشیمەتی وڵاتەکە، پلەی ٩ی لە دونیادا بۆ بەدەست ھێناوە لە داھاتی ناپوختی ناوەکی. [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار،]] دراوی ئەمریکا، سەرەکیترین دراوی سەرتاسەری جیھانە. ئەمریکا گەورەترین ھاوردەکاری شتومەکە و لە ھەناردندا پلەی دووەمی ھەیە. [[کەنەدا]]، [[چین]]، [[مەکسیک]]، [[ژاپۆن]] و [[ئەڵمانیا]] گەورەترین ھاوکارانی بازرگانی و ئابووریی ئەمریکان. لە ساڵی ٢٠١٠دا [[نەوت]] زیاترین ھاوردەی ھەبوو و کەلوپەلی ماشین زیاترین ڕاژەی ھەناردنی ھەبوو. چین گەورەترین قەرزڕاگری ئەمریکایە. بەرھەمە کیمایییەکان یەکێ لە گەورەترین کاروبارەکانی دروستکردنە لە ئەمریکا. ئەم وڵاتە سێھەمین بەرھەمھێنەری نەوتە لە دونیادا و ھاوکات گەورەترین ھاوردەکاری نەوتیشە. پلەی یەکەمی ھەیە لە بەرھەمھێنانی کارەبا و [[وزەی ناوەکی]] و ھەروەھا [[گازی سروشتی]]ی شلە، سولفور، فۆسفات و خوێ. لە ڕێژەی داھاتی ناپوختەی ناوەکی، [[وەرزێری|کشتوکاڵ]] کەمتر لە یەک لە سەد بەشییەتی و لە ھەمان کاتدا ئەمریکا گەورەترین بەرھەمھێنەری [[گەنمەشامی]] و [[سۆیا]]یە. [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلا]] و [[مەکدۆناڵدز]] دوو ناسراوترین نیشانەکانی دونیان. ژمارەی کرێکارانی ئەم وڵاتە لە ٢٠١٠دا ١٥٤ ملیۆن کەس بوو. حکوومەت بە ٢١ ملیون کەس زیاترین ژمارەی کارلەدەستانی ھەیە. خزمەتگوزارییەکانی تەندروستی و کۆمەڵگایی بە ١٦٫٤ ملیون کەس گەورەترین کاروباری تایبەتی (غەیری حکوومەتی) ھەیە. == زمان == تا ئەم کاتەش زمانی تایبەتی و فەرمی نییە بۆ ئەمریکییەکان سەرەڕای ئەوەش کۆنگرێسی ئەمریکا بەھۆی زۆری قسەکەران بە ئینگلیزی بەزمانی سەرەکی ئەمریکا ھەڵبژێردرا. {| class="wikitable" |- ! زمان بەپێی ٢٠٠٧!! ژمارەی دانیشتووان |- |ئینگلیزی||٢٢٥٫٥ ملیۆن |- |ئیسپانی||٣٤٫٥ ملیۆن |- |چینی||٢٫٥ ملیۆن |- |فەڕەنسی||٢٫٠ ملیۆن |- |تاگالۆگ||١٫٥ ملیۆن |- |ڤییەتنامی||١٫٢ ملیۆن |- |ئاڵمانی||١٫١ ملیۆن |- |کۆری||١٫١ ملیۆن |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == کتێبنامە == {{refbegin|30em}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor1-last=Baym |editor1-first=Nina |editor2-last=Levine |editor2-first=Robert S. |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=The Norton Anthology of American Literature |بڵاوکەرەوە=W.W. Norton |شوێن=New York, New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٩١٨٨٥-٤|edition=Shorter eighth}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Bianchine |یەکەم١=Peter J. |دوایین٢=Russo |یەکەم٢=Thomas A. |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America |بەرگ=١٣|issue=5 |پەڕەکان=٢٢٥–٢٣٢|ref=Bianchine |doi=10.2500/108854192778817040 |pmid=١٤٨٣٥٧٠|journal=Allergy and Asthma Proceedings}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Blackhawk |یەکەم١=Ned |بەستەری نووسەر١=Ned Blackhawk |chapter='The Centrality of Dispossession': Native American Genocide and Settler Colonialism |ساڵ=٢٠٢٣|پەڕەکان=٢٣–٤٥|doi=10.1017/9781108765480.002 |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |سەردێڕ=The Cambridge World History of Genocide |بەرگ=٢: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.١٥٣٥ to World War One|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blakeley |یەکەم=Ruth |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=State Terrorism and Neoliberalism: The North in the South |ناونیشان=https://www.routledge.com/books/details/9780415462402/ |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٦٨٦١٧-٤|ref=Blakeley}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Boyer |یەکەم١=Paul S. |دوایین٢=Clark Jr. |یەکەم٢=Clifford E. |دوایین٣=Kett |یەکەم٣=Joseph F. |دوایین٤=Salisbury |یەکەم٤=Neal |دوایین٥=Sitkoff |یەکەم٥=Harvard |دوایین٦=Woloch |یەکەم٦=Nancy |سەردێڕ=The Enduring Vision: A History of the American People |ref=Boyer |ساڵ=٢٠٠٧|بەرگ=١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9KT3lI76-0cC |بڵاوکەرەوە=Cengage Learning |پەڕە=٥٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٦١٨-٨٠١٦١-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Colin G. |دوایین=Calloway |سەردێڕ=New Worlds for All: Indians, Europeans, and the Remaking of Early America |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=edYbAZ7ECEoC |بڵاوکەرەوە=[[Johns Hopkins University Press|JHU Press]] |ref=Calloway 1998 |پەڕە=٢٢٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٨-٥٩٥٩-٥|ساڵ=١٩٩٨}} * {{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین=Cohen |یەکەم=Eliot A. |ref=Cohen |شوێن=Washington, D.C. |ناونیشان=https://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower |سەردێڕ=History and the Hyperpower |وێبگە=Foreign Affairs |ڕێکەوت=تەممووز–ئابی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref={{sfnref|OpenStax2014}} |یەکەم١=P. Scott |دوایین١=Corbett |یەکەم٢=Volker |دوایین٢=Janssen |یەکەم٣=John M. |دوایین٣=Lund |یەکەم٤=Todd |دوایین٤=Pfannestiel |یەکەم٥=Sylvie |دوایین٥=Waskiewicz |یەکەم٦=Paul |دوایین٦=Vickery |بڵاوکەرەوە=OpenStax at Rice University |ڕێکەوت=٢٠١٤|سەردێڕ=U.S. History |شوێن=Houston, Texas |ناونیشان=https://openstax.org/books/us-history/pages/1-introduction}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm |سەردێڕ=Country Profile: United States of America |ref=BBC18may |ئیش=BBC News |شوێن=London |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٠٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Davis |یەکەم=Kenneth C. |سەردێڕ=Don't know much about the Civil War |ref=Davis96 |بڵاوکەرەوە=William Marrow and Company |شوێن=New York |ساڵ=١٩٩٦|ناونیشان=https://archive.org/details/dontknowmuchabou00davi_1/page/518 |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٨-١١٨١٤-٣|پەڕە=[https://archive.org/details/dontknowmuchabou٠٠davi_١/page/٥١٨ ٥١٨]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Daynes |یەکەم١=Byron W. |دوایین٢=Sussman |یەکەم٢=Glen |سەردێڕ=White House Politics and the Environment: Franklin D. Roosevelt to George W. Bush |ref=Daynes |بڵاوکەرەوە=[[Texas A&M University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|پەڕە=٣٢٠|ناونیشان=https://archive.org/details/whitehousepoliti0000dayn |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٣٤٤-٢٥٤-١|oclc=٦٧٠٤١٩٤٣٢|وتەگێڕانەوە=Presidential environmental policies, 1933–2009}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dubois |یەکەم=W. E. B. |سەردێڕ=Black Reconstruction: an essay toward a history of the part which black folk played in the attempt to reconstruct democracy in America, 1860-1880 |ڕێکەوت=١٩٣٥|بڵاوکەرەوە=Harcourt, Brace and Co. |شوێن=New York |ناونیشان=https://archive.org/details/blackreconstruct00duborich}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Edmondson |یەکەم=Jacqueline |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dRfOEAAAQBAJ&pg=PA556 |سەردێڕ=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture &#91;4 volumes&#93;: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories That Shaped Our Culture |ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٩٣٤٨-٨|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Jon M. |دوایین١=Erlandson |یەکەم٢=Torben C. |دوایین٢=Rick |یەکەم٣=Rene L. |دوایین٣=Vellanoweth |سەردێڕ=A Canyon Through Time: Archaeology, History, and Ecology of the Tecolote Canyon Area, Santa Barbara County |شوێن=California |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GeTv2lmb79UC&pg=PA19 |ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=University of Utah Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٤٨٠-٨٧٩-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Sylvan G. |دوایین١=Feldstein |یەکەم٢=Frank J. |دوایین٢=Fabozzi |سەردێڕ=The Handbook of Municipal Bonds |ref=Feldstein |بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons]] |ساڵ=٢٠١١|پەڕە=١٣٧٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Juc4fb1Fx1cC |ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٠٤٤٩٤-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Tim |دوایین=Flannery |سەردێڕ=The Eternal Frontier: An Ecological History of North America and Its Peoples |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mkkyBgAAQBAJ |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Open Road + Grove/Atlantic |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢١-٩١٠٩-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Foner |یەکەم=Eric |سەردێڕ=Give Me Liberty: An American History |ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=W.W. Norton |شوێن=New York, New York; London, England |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٤٤١٢٣-٩|edition=6th |بەرگ=١|ناونیشان=https://archive.org/details/give-me-liberty-an-american-history-eric-foner-z-lib.org_20220819}} Ebook. * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Foner |یەکەم=Eric |سەردێڕ=Reconstruction: America's Unfinished Revolution 1863-1877 |ڕێکەوت=١٩٨٨|بڵاوکەرەوە=Harper & Row |شوێن= New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٢٣٥٤٥١-٨|oclc=٩١٥٨٢٦٩٠٩|ناونیشان=https://archive.org/details/reconstructionam0000fone_q8w6/page/n9/mode/2up}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fraser |یەکەم١=Steve |یەکەم٢=Gary |دوایین٢=Gerstle |بەستەری نووسەر٢=Gary Gerstle |ref=Fraser |سەردێڕ=The Rise and Fall of the New Deal Order: 1930–1980 |زنجیرە=American History: Political science |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yd4GqkP5XYgC&pg=PA229 |ساڵ=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٠٦٠٧-٩|پەڕە=٣١١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gaddis |یەکەم=John Lewis |سەردێڕ=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947 |ساڵ=١٩٧٢|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١٢٢٣٩-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gordon |یەکەم=John Steele |بەستەری نووسەر=John Steele Gordon |ref=Gordon |سەردێڕ=An Empire of Wealth: The Epic History of American Economic Power |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=HarperCollins |ناونیشان=https://archive.org/details/empireofwealthth00gord |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠٠٩٣٦٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Michael Robert |دوایین١=Haines |یەکەم٢=Michael R. |دوایین٢=Haines |یەکەم٣=Richard H. |دوایین٣=Steckel |سەردێڕ=A Population History of North America |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=BPdgiysIVcgC&pg=PA12 |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٤٩٦٦٦-٧}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Looking back 20 years: Who deserves credit for ending the Cold War? |یەکەم=Nick |دوایین=Hayes |ref=Hayes |ناونیشان=https://www.minnpost.com/politics-policy/2009/11/looking-back-20-years-who-deserves-credit-ending-cold-war |newspaper=MinnPost |ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠١٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hoopes |یەکەم١=Townsend |دوایین٢=Brinkley |یەکەم٢=Douglas |سەردێڕ=FDR and the Creation of the U.N |ناونیشان=https://archive.org/details/fdrcreationofun00hoop |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-٠٨٥٥٣-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howe |یەکەم=Daniel Walker |سەردێڕ=What Hath God Wrought: The Transformation of America, 1815–1848 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٧٨٩٤-٧|ناونیشان=https://archive.org/details/whathathgodwroug00howe |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Johnson |یەکەم=Paul |سەردێڕ=A History of the American People |ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=HarperCollins |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RXSVQjz1_tMC |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-١٩٥٢١٣-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Paul |دوایین=Joseph |سەردێڕ=The Sage Encyclopedia of War: Social Science Perspectives |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=idw0DQAAQBAJ&pg=PA590 |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Sage Publications |ژپنک=٩٧٨-١-٤٨٣٣-٥٩٨٨-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Lauter |editor-first=Paul |ساڵ=١٩٩٤a|بەرگ=١|edition=2nd |ناونیشان=https://archive.org/details/heathanthologyof00v1unse_e3d7 |سەردێڕ=The Heath Anthology of American Literature |بڵاوکەرەوە=D.C. Heath and Company |شوێن=Lexington, Massachusetts |ژپنک=٠-٦٦٩-٣٢٩٧٢-X}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Lauter |editor-first=Paul |ساڵ=١٩٩٤b|بەرگ=٢|edition=2nd |ناونیشان=https://archive.org/details/heathanthologyof02laut/page/n2/mode/1up |سەردێڕ=The Heath Anthology of American Literature |بڵاوکەرەوە=D.C. Heath and Company |شوێن=Lexington, Massachusetts |ژپنک=٠-٦٦٩-٣٢٩٧٣-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Craig |دوایین=Lockard |سەردێڕ=Societies, Networks, and Transitions, Volume B: From 600 to 1750 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=k91sCgAAQBAJ&pg=PA315 |ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning |ژپنک=٩٧٨-١-١١١-٧٩٠٨٣-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lien |یەکەم=Arnold Johnson |سەردێڕ=Studies in History, Economics, and Public Law |بەرگ=٥٤|ref=Lien |بڵاوکەرەوە=Columbia University |شوێن=New York |ساڵ=١٩١٣|پەڕە=٦٠٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UYpVAAAAYAAJ}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Meyer |یەکەم١=M. |دوایین٢=Snow |یەکەم٢=D. |دوایین٣=Snow |یەکەم٣=D. |دوایین٤=Cohen |یەکەم٤=C. |دوایین٥=Meyer |یەکەم٥=M. |دوایین٦=Thornton |یەکەم٦=R. |دوایین٧=Grinde |یەکەم٧=D. |دوایین٨=Dilworth |یەکەم٨=L. |ساڵ=٢٠٠١|chapter=Indian History and Culture |chapter-url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195082098.001.0001/acref-9780195082098-e-0758 |editor-last1=Boyer |editor-first1=Paul S. |سەردێڕ=The Oxford Companion to United States History |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |editor-link1=Paul Boyer (historian) |doi=10.1093/acref/9780195082098.001.0001 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٢٠٩-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Peter S. |دوایین=Onuf |سەردێڕ=The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775–1787 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WcUgLPqmfuYC |ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٢-٠٠٣٨-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Theda |دوایین١=Perdue |یەکەم٢=Michael D. |دوایین٢=Green |سەردێڕ=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-RBJCyp2bFIC&pg=PA40 |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٥٠٦٠٢-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quirk |یەکەم=Joel |سەردێڕ=The Anti-Slavery Project: From the Slave Trade to Human Trafficking |ref=Quirk |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qqxK4KlqKYMC |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٢-٤٣٣٣-٨|پەڕە=٣٤٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Remini |یەکەم=Robert V. |سەردێڕ=The House: The History of the House of Representatives |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CAM6J6IoQFQC |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=HarperCollins |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-١٣٤١١١-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ripper |یەکەم=Jason |سەردێڕ=American Stories: To 1877 |ساڵ=٢٠٠٨|ref=Ripper2008 |بڵاوکەرەوە=M.E. Sharpe |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vX-fYvoAeHwC |پەڕە=٢٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٥٦-٢٩٠٣-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rodriguez |یەکەم=Junius |سەردێڕ=Encyclopedia of Emancipation and Abolition in the Transatlantic World |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] ([[Taylor & Francis]]) |ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٤٧١٨٠-٦|edition=Illustrated |پەڕەکان=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Candace |دوایین=Savage |سەردێڕ=Prairie: A Natural History |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=X1u9BwAAQBAJ&pg=PA55 |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Greystone Books |ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٣٦٥-٨٩٩-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schultz |یەکەم=David Andrew |سەردێڕ=Encyclopedia of the United States Constitution |ref=Schultz |ساڵ=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Infobase Publishing |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=f7m713xwK58C |پەڕە=٩٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٨١-٢٦٧٧-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shi |یەکەم=David Emory |سەردێڕ=America: A Narrative History |ڕێکەوت=٢٠١٦|شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=W.W. Norton |بەرگ=١|edition=Brief 10th |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٢٦٥٩٤-١|ناونیشان=https://archive.org/details/americanarrative0001shid}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Smithers |یەکەم١=Gregory D. |بەستەری نووسەر=Gregory D. Smithers |chapter=Rethinking Genocide in North America |ساڵ=٢٠١٢|پەڕەکان=٣٢٢–٣٤٢|doi=10.1093/oxfordhb/9780199232116.013.0017 |editor-last1=Bloxham |editor-first1=Donald |editor-link1=Donald Bloxham |editor2-last=Moses |editor2-first=A. Dirk |editor-link2=A. Dirk Moses |سەردێڕ=The Oxford Handbook of Genocide Studies |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Soss |یەکەم=Joe |editor-last=Hacker |editor-first=Jacob S. |editor2-last=Mettler |editor2-first=Suzanne |ref=Soss |سەردێڕ=Remaking America: Democracy and Public Policy in an Age of Inequality |ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Russell Sage Foundation |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JttyjBoyb3AC |ژپنک=٩٧٨-١-٦١٠٤٤-٦٩٤-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Stannard |دوایین=Stannard |یەکەم=David E. |بەستەری نووسەر=David Stannard |سەردێڕ=American Holocaust: The Conquest of the New World |ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=New York |ناونیشان=https://archive.org/details/americanholocaus00stan |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٥٥٧-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind |edition=2nd |ناونیشان=https://archive.org/details/newyorktimesguid00 |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٣٧٦٥٩-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Russell |دوایین=Thornton |سەردێڕ=Studying Native America: Problems and Prospects |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_EA-UwvN_HUC&pg=PA34 |ساڵ=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Univ of Wisconsin Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٩-١٦٠٦٤-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Walker Howe |یەکەم=Daniel |سەردێڕ=[[What Hath God Wrought: The Transformation of America, 1815–1848]] |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٢٦٥٧-٨|بەستەری نووسەر=Daniel Walker Howe}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Walton |یەکەم١=Gary M. |دوایین٢=Rockoff |یەکەم٢=Hugh |سەردێڕ=History of the American Economy |ساڵ=٢٠٠٩|ref=Walton |بڵاوکەرەوە=Cengage Learning |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lyhI1q_E4G0C |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٤-٧٨٦٦٢-٠}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Waters |یەکەم١=M. R. |دوایین٢=Stafford |یەکەم٢=T. W. |سەردێڕ=Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas |journal=Science |بەرگ=٣١٥|issue=5815 |ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=١١٢٢–١١٢٦|issn=0036-8075 |doi=10.1126/science.1137166 |pmid=١٧٣٢٢٠٦٠|bibcode=2007Sci...315.1122W |s2cid=23205379}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Winchester |یەکەم=Simon |سەردێڕ=The men who United the States |ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780062079602 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Harper Collins |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٢٠٧٩٦٠-٢|پەڕەکان=[https://archive.org/details/ISBN -٩٧٨٠٠٦٢٠٧٩٦٠٢/page/١٩٨ ١٩٨], ٢١٦, ٢٥١, ٢٥٣}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wright |یەکەم=Gavin |ساڵ=٢٠٢٢|سەردێڕ=Slavery and the Rise of the Nineteenth-Century American Economy |journal=[[Journal of Economic Perspectives]] |بەرگ=٣٦|issue=2 |پەڕەکان=١٢٣–١٤٨|doi=10.1257/jep.36.2.123 |s2cid=248716718|doi-access=free}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zinn |یەکەم=Howard |بەستەری نووسەر=Howard Zinn |سەردێڕ=A People's History of the United States |ref=Zinn |ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] Modern Classics |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠٨٣٨٦٥-٢|title-link=A People's History of the United States}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McPherson |یەکەم=James M. |بەستەری نووسەر=James M. McPherson |سەردێڕ=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era |title-link=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٣٨٦٣-٧|شوێن=Oxford, England; New York, New York}} * {{Free-content attribution | title = World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 | author = FAO | publisher = FAO | documentURL = https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/whttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:World_Food_and_Agriculture_-_Statistical_Yearbook_2023.pdf | license = CC BY-SA IGO 3.0 * کتێبی: پوختەی مێژووی ئەمریکا }}{{refend}} {{دابەشکاری سیاسی وڵاتە یەکگرتووەکان}} {{ئەندامانی ناتۆ}} {{وڵاتەکانی ئەمەریکاکان}} {{سەرکردەکانی ئەمریکا}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتەکان|کالیفۆڕنیا|ئەمریکای باکوور|ھۆڵیوود|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|United States}} [[پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٧٦]] [[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٧٦ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور]] [[پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان]] [[پۆل:ئەمریکاکان]] hml428bih467ecnfixlil0tvkr6mzca 0 1514 1570953 1561383 2026-04-02T08:57:26Z 1silent scientist 51740 1570953 wikitext text/x-wiki {{بێ سەرچاوە}} {{خاوێن کردن}} {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=Zoroastrianism Tomb Sulaymaniyah province 28.JPG|image_size=|alt=|caption=گۆڕی پاشا کەیخوسرەوی گەورە لە [[سلێمانی]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیای بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. == لەناو بردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەل‌وپەلی شەر ویستی بە ھێرشە تاونەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بێنێ بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکیەتییان ڕێک خست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لە ناو برد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایەتەختی دووھەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراواەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلیەکان]] بەش کراو و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئمپڕاتووری رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێ کە لە جێگای ئەنیشێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە ئەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەهاك [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥-٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} == کتێبناسی == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] 5qtu4opgj6npvuouk8ssuo72dp1isvs 0 1748 1570934 1570361 2026-04-02T07:44:33Z 1silent scientist 51740 /* لقی باشووری ڕۆژھەڵات */ 1570934 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}} '''کومەڵەی ژیانەوەی کورد''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' ''"شێوەی خوێندنەوەی: ژێ کاف"'' یەکەم [[ڕێکخراوی سیاسی]]ی [[کوردی]] لە ''[[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]'' بوو، کە لە ساڵی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] پێکھات و لە ساڵی ١٩٤٥ بە دامەزرانی حیزبێکی نوێ کۆتایی بە ژیانی ھات. == مێژووی کورتی ناوچە == لە ماوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[کوردستان]] بوو بە مەیدانی شەڕ لە نێوان لەشکرەکانی بەشدار لەم شەڕە، بەتایبەتی لەشکری [[عوسمانی]] و لەشکری [[ڕووس]]. دانیشتووانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] زۆرجار تووشی تاڵان و کوشتاری لەشکرەکانی [[عوسمانی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووس]] بوون. پاش ئەو شەڕە، وڵاتێکی وێران‌کراو، خەڵکێکی دەربەدەر، ماندوو و ھەژار کە تووشی قاتی و نەخۆشی ببوو. === دیکتاتۆریی ڕەزاخان === لە ساڵی ١٩٢١دا پاش کودەتایەکی نیزامی کە بە یارمەتی [[بەریتانیا]] ھاتە دی، [[ڕەزا شا]] ھاتە سەرکار و ساڵی ١٩٢٣ لە [[تاران]] خۆی بە شا و دامەزرێنەری [[زنجیرەی پەھلەوی]] ناساند. ھەر لە دەستپێکدا ھەوڵی خنکاندنی ھەموو ئەو بزووتنەوانەی دا کە دەبوونە ھۆی بچووکترین دڵەڕاوکێ بۆی وەک جوولانەوەی [[سمکۆ]] (سماییل‌ئاغا شکاک)، ڕاپەڕینی [[جافر سوڵتان]] و [[حەمە ڕەشی خان]]ی بانە. ڕووکاری ئاوەڵای سیاسی لە تەواوی وڵاتی ئێراندا کاتی بەسەرچوو. دەسەڵاتی ناوەندی ئێران لە تاران ھێزی گرت و ھەناسەی ھەموانی چاند. لە سەردەمی دیکتاتۆریی بیست ساڵەی ڕەزاشادا زۆرداریی نەتەوەیی گەیشتە ئەوپەڕی خۆی. [[شۆڤینیزم]] ئێرانی بوو بە سیاسەتی فەرمی ڕژێمی پەھلەوی و گەلانی نا [[فارس]]ی ئێران خرانە ژێر توندوتیژترین ستەمی نەتەوەیی. بۆ لە نێوبردنی شوێنەواری نەتەوەیی و [[مێژوو]] و [[چاند]] ئەم گەلانە پلانێکی داڕێژراو و درێژخایەن بەڕێوە دەچوو کە مەبەستی تواندنەوەی گەلانی نا فارس بوو. دەست‌تێوەردانی مێژووی کۆن و نوێ، گۆڕینی ناوی شار و گوندەکان، قەدەغە کردنی ڕێوڕەسمە نەتەوەییەکان و لەبەرکردنی جلی نەتەوەی. ھەموو بۆ ئەوەی نیشان بدرێ لە ئێراندا تاقە نەتەوەیەک ھەیە ئەوەش فارسە. بەڵام ھەستی [[کوردایەتی]] لە کوردستان و لە دڵی ھەموو کوردێکدا ئەوەندە بەھێز بوو کە سیاسەتی ڕەزاشا بۆ تواندنەوەی نەتەوەی کورد وەک ھی [[مستەفا کەمال]] لە [[تورکیا]] بە تەواوی پووچەڵ بوو.بەرامبەر بەو ھەموو زوڵم و زۆرە لە ھێندێک ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]ی ڕاپەڕینی ھۆزەکان سازبوو. وەک ڕاپەڕینی [[مەحموودخانی کانی‌سانان]] لە ناوچەی [[مەریوان]]، عەشیرەتی [[مەنگوڕ]] لە دەوروبەری [[مەھاباد]]، ڕاپەڕینی عەشیرەتەکانی [[جەلالی (عەشیرەت)|جەلالی]] کە ھەموویان دڕندانە سەرکوت کران. === ئاکامی شەڕ === کە [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دەستی پێکرد، ڕەزاشا لایەنگری خۆی بۆ [[ئاڵمان|ئاڵمانیا]]ی [[نازی]] ڕاگەیاند. بۆیە کاتێ شەڕ کەوتە نێوان [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و [[ئەڵمانیا]]، وڵاتانی ھاوپەیمان، ئێرانیان داگیرکرد؛ وەک ھاوپەیمانی ئەڵمانیا و ھەم بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئێرانەوە یارمەتی بگەیێننە سۆڤییەت. بەڕیتانیا لە باشوور و [[سوپای سوور]] لە باکوورەوە، خاکی ئێرانیان داگیر کرد. ڕەزاشا لە ئاستی ئەواندا نەیتوانی بچووکترین جووڵە بکات و دیکتاتۆرییەکەی ڕووخا و پاش ٢٠ ساڵ ئێران ڕووی ئازادی دیموکراتی بە خۆیەوە دی و حیزب و ڕێکخراوە سیاسیەکان بووژانەوە. === ھەل و مەرجی دامەزران === ھێزەکانی داگیرکەر لە [[باشوور]]ەوە تاکوو [[ئیلام]] و لە [[باکوور]] تا [[ورمێ]] ھاتبوون. بەڵام [[مەھاباد]] دوور بوو لەو دۆخە. لە لایەکی دیکەوە [[مەھاباد]] و ناوچەکانی دەور و پشتی مێژووی درێژیان ھەبوو لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی، ھەربۆیە بار و دۆخەکە ڕێکەوت بۆ ئەوەی یەکەم ڕێکخراوی بەھێزی سیاسیی [[کوردی]] بە ناوی '''کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' پێک بێت. دامەزرێنەرانی کۆمەڵەکە یازدە کەس بوون<ref>دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ-ک ئەم یازدە کەسە بوون: حوسەینی فرووھەر، [[عەبدولڕەحمان زەبیحی]]، عەبدولڕەحمان ئیمامی، عەبدولقادر مودەریسی، نەجمەدین تەوحیدی، محەممەد نانەوازادە، عەلی مەحموودی، محەممەد ئەسحابی، عەبدولڕەحمان کیانی، سدیق حەیدەری، قاسم قادری.</ref> کە لە ڕۆژی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] کۆبوونەوە و کۆمەڵەی ژ-ک یان پێکھێنا کە ئامانجەکەی ڕزگاری نەتەوەی [[کورد]] بوو. کۆمەڵە ڕیخراوێکی نھێنی بوو و ھەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە [[کورد]]انی [[باشوور]] تێدا بەشدار بوون و نوێنەرانی ئەوان «میرحاج ئەحمەد» لە لایەن [[حیزبی ھیوا]]وە لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆمەڵەی ژ-ک ئامادە بووە. لە مانگی بانەمەڕی ساڵی ١٩٤٣دا، کۆبوونەوەیەک وەک کۆنگرەی کۆمەڵە پێکھات. لەم کۆنگرەیەدا کە لە [[شاخی خوداپەرەست]] بە ئەنجام گەیشت، نزیکەی سەد کەس بەشداربوون بڕیار درا کە کۆمەڵە بیروڕای خۆی لە [[گۆڤار]]ێکدا بڵاو کاتەوە. لەبەر ئەوەی کۆمەڵە ئەگەرچی رێکخراوێکی [[ناسیۆنالیزم|ناسیۆنالیستی]] و نیشتمانپەروەر بوو و دەبوایە لەگەڵ توێژەکانی خەڵکی بێت، بەڵام لەبەر نھێنی بوونی، کەمتر بەوە دەگەی. ئەوە بوو کە دەست کرا بە بڵاوکردنەوەی گۆڤاری «[[گۆڤاری نیشتمان|نیشتمان]]». لە ماوەی چەن ساڵدا، بە بڵاو بوونەوەی بیروڕاکانی کۆمەڵە لە ناو چین و توێژەکانی جەماوەری خەڵکی [[کوردستان]]، ھیوا بە داھاتوو ھێزی گرت. زانیاریی سەبارەت بە بارودۆخ پێشکەوت و ژ-ک تا ڕادەیەک بوو بە ھێزێکی [[سیاسی]]. بەڵام گۆڕانکارییەکان یەکجار زۆر بوون. دونیا گۆڕدرابوو، ھەروا [[کوردستان]]. شۆڕشی گەلانی دونیا دژ بە [[فاشیزم]] و [[دیکتاتۆری]] پەرەی سەندبوو. وڵاتی [[ئێران]] ئەزموونی گۆڕانی بەسەر دەھات و لە لایەکی دیکەوە لەو بار و دۆخە گرنگەدا ژێ کاف نەیدەتوانی چالاکییەکان بە ڕێکوپێکی بەرەو پێش بەرێت. پێویست بوو بە ڕێکخراوێ نوێ، یەکگرتوو، خاوەن پیلان بۆ بەرەو پێش ڕۆشتن. بەڕێوبەرانی ژێ کاف لەوە ئاگادار بوون، بۆیە ھەوڵێکی نوێیان دا بۆ بنیاتنانی حیزبێک. لە ڕێکەوتی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ساڵی ١٩٤٥ لە شاری [[مەھاباد]] دامەزرانی [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] ڕاگەیێندرا. ئەگەرچی ئەو حیزبە نوێیە لە ئەزموونەکانی کۆمەڵە سوودی وەردەگرت، بەڵام لە پیلان و چالاکییەکانیاندا بە تەواوی جیاواز بوون. == لقی باشووری ڕۆژھەڵات == کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان لە باشووری [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] لقی ھەبوو و بەرپرسی لقەکە لە [[کەڵھوڕ|ئێلی کەڵھوڕ]] یەدوڵڵا ڕەزایی کوڕی [[عەبدوڵڵاخانی زەیغەمولسوڵتان]] بوو.<ref name="کۆماریخواز ١">[http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 بزووتنەوەی کۆماریخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان: ''لە کرماشانەوە ھەتا سەرلەشکەربوون لە ئەرتەشی سووریادا''، نووسراو لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826174300/http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 |date=٢٦ی ئابی ٢٠١٩}} سەردان لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٩.</ref> == پەراوێزەکان == {{پەراوێزەکان}} == سەرچاوەکان == * بەشی تایبەت بە مێژوو لە [http://www.kurdistanukurd.com/ ماڵپەڕی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران] {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} {{حیزبە سۆسیالیست و چەپەکانی کوردستان}} {{کۆماری کوردستان}} {{ھەژار}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو}} {{ناکۆکیی نێوانویکی}} {{پۆلی کۆمنز|Komala J.K.}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٥ لە ئێران]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٤٥]] [[پۆل:حیزبەکانی ئێران]] [[en:Kurdish Renaissance League]] bjwadbxcq559s8vsq8snjh0zdvmo46c 1570935 1570934 2026-04-02T07:51:32Z 1silent scientist 51740 /* مێژووی کورتی ناوچە */ 1570935 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}} '''کومەڵەی ژیانەوەی کورد''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' ''"شێوەی خوێندنەوەی: ژێ کاف"'' یەکەم [[ڕێکخراوی سیاسی]]ی [[کوردی]] لە ''[[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]'' بوو، کە لە ساڵی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] پێکھات و لە ساڵی ١٩٤٥ بە دامەزرانی حیزبێکی نوێ کۆتایی بە ژیانی ھات. == مێژووی کورتی ناوچە == لە ماوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[کوردستان]] بوو بە مەیدانی شەڕ لە نێوان لەشکرەکانی بەشدار لەم شەڕە، بەتایبەتی لەشکری [[عوسمانی]] و لەشکری [[ڕووس]]. دانیشتووانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] زۆرجار تووشی تاڵان و کوشتاری لەشکرەکانی [[عوسمانی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووس]] بوون. پاش ئەو شەڕە، وڵاتێکی وێران کراو، خەڵکێکی دەربەدەر، ماندوو و ھەژار کە تووشی قاتی و نەخۆشی ببوون. === دیکتاتۆریی ڕەزا شا === لە ساڵی ١٩٢١دا پاش کودەتایەکی نیزامی کە بە یارمەتی [[بەریتانیا]] ھاتە دی، [[ڕەزا شا]] ھاتە سەرکار و ساڵی ١٩٢٣ لە [[تاران]] خۆی بە شا و دامەزرێنەری [[زنجیرەی پەھلەوی]] ناساند. ھەر لە دەستپێکدا ھەوڵی خنکاندنی ھەموو ئەو بزووتنەوانەی دا کە دەبوونە ھۆی بچووکترین دڵەڕاوکێ بۆی وەک جوولانەوەی [[سمکۆ]]، ڕاپەڕینی [[جافر سوڵتان]] و [[حەمە ڕەشی خان]]ی [[بانە]]. ڕووکاری ئاوەڵای سیاسی لە تەواوی وڵاتی [[ئێران]]دا کاتی بەسەرچوو. دەسەڵاتی ناوەندی ئێران لە [[تاران]] ھێزی گرت و ھەناسەی ھەمووانی چاند. لە سەردەمی دیکتاتۆریی بیست ساڵەی ڕەزا شادا زۆرداریی نەتەوەیی گەیشتە ئەوپەڕی خۆی. [[شۆڤینیزم]] ئێرانی بوو بە سیاسەتی فەرمی ڕژێمی پەھلەوی و گەلانی نا [[فارس]]ی ئێران خرانە ژێر توندوتیژترین ستەمی نەتەوەیی. بۆ لە نێوبردنی شوێنەواری نەتەوەیی و [[مێژوو]] و [[چاند]] ئەم گەلانە پلانێکی داڕێژراو و درێژخایەن بەڕێوە دەچوو کە مەبەستی تواندنەوەی گەلانی نا فارس بوو. دەست‌تێوەردانی مێژووی کۆن و نوێ، گۆڕینی ناوی شار و گوندەکان، قەدەغە کردنی ڕێوڕەسمە نەتەوەییەکان و لەبەرکردنی جلی نەتەوەی. ھەموو بۆ ئەوەی نیشان بدرێت لە ئێراندا تاقە نەتەوەیەک ھەیە ئەویش [[فارس]]ە. بەڵام ھەستی [[کوردایەتی]] لە کوردستان و لە دڵی ھەموو کوردێکدا ئەوەندە بەھێز بوو کە سیاسەتی ڕەزا شا بۆ تواندنەوەی نەتەوەی کورد وەک ھی [[مستەفا کەمال]] لە [[تورکیا]] بە تەواوی پووچەڵ بوو.بەرامبەر بەو ھەموو زووڵم و زۆرە لە ھەندێک ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]ی ڕاپەڕینی ھۆزەکان ساز بوو. وەک ڕاپەڕینی [[مەحموودخانی کانی سانان]] لە ناوچەی [[مەریوان]]، عەشیرەتی [[مەنگوڕ]] لە دەوروبەری [[مەھاباد]]، ڕاپەڕینی عەشیرەتەکانی [[جەلالی (عەشیرەت)|جەلالی]] کە ھەموویان دڕندانە سەرکوت کران. === ئاکامی شەڕ === کە [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دەستی پێکرد، [[ڕەزا شا]] لایەنگری خۆی بۆ [[ئاڵمان|ئاڵمانیا]]ی [[نازی]] ڕاگەیاند. بۆیە کاتێک شەڕ کەوتە نێوان [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و [[ئەڵمانیا]]، وڵاتانی ھاوپەیمان، ئێرانیان داگیرکرد؛ وەک ھاوپەیمانی ئەڵمانیا و ھەم بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئێرانەوە یارمەتی بگەیەننە [[سۆڤیەت]]. [[بەریتانیا]] لە باشوور و [[سوپای سوور]] لە باکوورەوە، خاکی ئێرانیان داگیر کرد. ڕەزا شا لە ئاستی ئەواندا نەیتوانی بچووکترین جووڵە بکات و دیکتاتۆرییەکەی ڕووخا و پاش ٢٠ ساڵ ئێران ڕووی ئازادی دیموکراتی بە خۆیەوە دی و [[حیزب]] و ڕێکخراوە سیاسیەکان بووژانەوە. === ھەل و مەرجی دامەزران === ھێزەکانی داگیرکەر لە [[باشوور]]ەوە تاکوو [[ئیلام]] و لە [[باکوور]] تا [[ورمێ]] ھاتبوون. بەڵام [[مەھاباد]] دوور بوو لەو دۆخە. لە لایەکی دیکەوە [[مەھاباد]] و ناوچەکانی دەور و پشتی مێژووی درێژیان ھەبوو لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی، ھەر بۆیە بار و دۆخەکە ڕێکەوت بۆ ئەوەی یەکەم ڕێکخراوی بەھێزی سیاسیی [[کوردی]] بە ناوی '''کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' پێک بێت. دامەزرێنەرانی کۆمەڵەکە یازدە کەس بوون<ref>دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ-ک ئەم یازدە کەسە بوون: حوسەینی فرووھەر، [[عەبدولڕەحمان زەبیحی]]، عەبدولڕەحمان ئیمامی، عەبدولقادر مودەریسی، نەجمەدین تەوحیدی، محەممەد نانەوازادە، عەلی مەحموودی، محەممەد ئەسحابی، عەبدولڕەحمان کیانی، سدیق حەیدەری، قاسم قادری.</ref> کە لە ڕۆژی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] کۆبوونەوە و کۆمەڵەی ژ-ک یان پێکھێنا کە ئامانجەکەی ڕزگاری نەتەوەی [[کورد]] بوو. کۆمەڵە ڕیخراوێکی نھێنی بوو و ھەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە [[کورد]]انی [[باشوور]] تێدا بەشدار بوون و نوێنەرانی ئەوان «میرحاج ئەحمەد» لە لایەن [[حیزبی ھیوا]]وە لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆمەڵەی ژ-ک ئامادە بووە. لە مانگی [[بانەمەڕ]]ی ساڵی ١٩٤٣دا، کۆبوونەوەیەک وەک کۆنگرەی کۆمەڵە پێکھات. لەم کۆنگرەیەدا کە لە [[شاخی خوداپەرەست]] بە ئەنجام گەیشت، نزیکەی سەد کەس بەشداربوون بڕیار درا کە کۆمەڵە بیروڕای خۆی لە [[گۆڤار]]ێکدا بڵاو کاتەوە. لەبەر ئەوەی کۆمەڵە ئەگەرچی ڕێکخراوێکی [[ناسیۆنالیزم|ناسیۆنالیستی]] و نیشتمانپەروەر بوو و دەبوایە لەگەڵ توێژەکانی خەڵکی بێت، بەڵام لەبەر نھێنی بوونی، کەمتر بەوە دەگەیشت. ئەوە بوو کە دەست کرا بە بڵاوکردنەوەی گۆڤاری «[[گۆڤاری نیشتمان|نیشتمان]]». لە ماوەی چەن ساڵدا، بە بڵاو بوونەوەی بیروڕاکانی کۆمەڵە لە ناو چین و توێژەکانی جەماوەری خەڵکی [[کوردستان]]، ھیوا بە داھاتوو ھێزی گرت. زانیاریی سەبارەت بە بارودۆخ پێشکەوت و ژ-ک تا ڕادەیەک بوو بە ھێزێکی [[سیاسی]]. بەڵام گۆڕانکارییەکان یەکجار زۆر بوون. دونیا گۆڕدرا بوو، ھەروا [[کوردستان]]. شۆڕشی گەلانی دونیا دژ بە [[فاشیزم]] و [[دیکتاتۆری]] پەرەی سەندبوو. وڵاتی [[ئێران]] ئەزموونی گۆڕانی بەسەر دەھات و لە لایەکی دیکەوە لەو بار و دۆخە گرنگەدا ژێ کاف نەیدەتوانی چالاکییەکان بە ڕێکوپێکی بەرەو پێش بەرێت. پێویست بوو بە ڕێکخراوێکی نوێ، یەکگرتوو، خاوەن پیلان بۆ بەرەو پێش ڕۆشتن. بەڕێوبەرانی ژێ کاف لەوە ئاگادار بوون، بۆیە ھەوڵێکی نوێیان دا بۆ بنیاتنانی حیزبێک. لە ڕێکەوتی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ساڵی ١٩٤٥ لە شاری [[مەھاباد]] دامەزرانی [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] ڕاگەیێندرا. ئەگەرچی ئەو حیزبە نوێیە لە ئەزموونەکانی کۆمەڵە سوودی وەردەگرت، بەڵام لە پیلان و چالاکییەکانیاندا بە تەواوی جیاواز بوون. == لقی باشووری ڕۆژھەڵات == کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان لە باشووری [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] لقی ھەبوو و بەرپرسی لقەکە لە [[کەڵھوڕ|ئێلی کەڵھوڕ]] یەدوڵڵا ڕەزایی کوڕی [[عەبدوڵڵاخانی زەیغەمولسوڵتان]] بوو.<ref name="کۆماریخواز ١">[http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 بزووتنەوەی کۆماریخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان: ''لە کرماشانەوە ھەتا سەرلەشکەربوون لە ئەرتەشی سووریادا''، نووسراو لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826174300/http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 |date=٢٦ی ئابی ٢٠١٩}} سەردان لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٩.</ref> == پەراوێزەکان == {{پەراوێزەکان}} == سەرچاوەکان == * بەشی تایبەت بە مێژوو لە [http://www.kurdistanukurd.com/ ماڵپەڕی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران] {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} {{حیزبە سۆسیالیست و چەپەکانی کوردستان}} {{کۆماری کوردستان}} {{ھەژار}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو}} {{ناکۆکیی نێوانویکی}} {{پۆلی کۆمنز|Komala J.K.}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٥ لە ئێران]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٤٥]] [[پۆل:حیزبەکانی ئێران]] [[en:Kurdish Renaissance League]] hj0kzy1s12px4ixqqstag9qccoe8rvp 1570936 1570935 2026-04-02T07:53:19Z 1silent scientist 51740 1570936 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کومەڵەی ژیانەوەی کورد''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' (شێوەی خوێندنەوە: ''ژێ کاف'') یەکەم [[ڕێکخراوی سیاسی]]ی [[کوردی]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بوو، کە لە ساڵی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] پێکھات و لە ساڵی ١٩٤٥ بە دامەزرانی حیزبێکی نوێ کۆتایی ھات. == مێژووی کورتی ناوچە == لە ماوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[کوردستان]] بوو بە مەیدانی شەڕ لە نێوان لەشکرەکانی بەشدار لەم شەڕە، بەتایبەتی لەشکری [[عوسمانی]] و لەشکری [[ڕووس]]. دانیشتووانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] زۆرجار تووشی تاڵان و کوشتاری لەشکرەکانی [[عوسمانی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووس]] بوون. پاش ئەو شەڕە، وڵاتێکی وێران کراو، خەڵکێکی دەربەدەر، ماندوو و ھەژار کە تووشی قاتی و نەخۆشی ببوون. === دیکتاتۆریی ڕەزا شا === لە ساڵی ١٩٢١دا پاش کودەتایەکی نیزامی کە بە یارمەتی [[بەریتانیا]] ھاتە دی، [[ڕەزا شا]] ھاتە سەرکار و ساڵی ١٩٢٣ لە [[تاران]] خۆی بە شا و دامەزرێنەری [[زنجیرەی پەھلەوی]] ناساند. ھەر لە دەستپێکدا ھەوڵی خنکاندنی ھەموو ئەو بزووتنەوانەی دا کە دەبوونە ھۆی بچووکترین دڵەڕاوکێ بۆی وەک جوولانەوەی [[سمکۆ]]، ڕاپەڕینی [[جافر سوڵتان]] و [[حەمە ڕەشی خان]]ی [[بانە]]. ڕووکاری ئاوەڵای سیاسی لە تەواوی وڵاتی [[ئێران]]دا کاتی بەسەرچوو. دەسەڵاتی ناوەندی ئێران لە [[تاران]] ھێزی گرت و ھەناسەی ھەمووانی چاند. لە سەردەمی دیکتاتۆریی بیست ساڵەی ڕەزا شادا زۆرداریی نەتەوەیی گەیشتە ئەوپەڕی خۆی. [[شۆڤینیزم]] ئێرانی بوو بە سیاسەتی فەرمی ڕژێمی پەھلەوی و گەلانی نا [[فارس]]ی ئێران خرانە ژێر توندوتیژترین ستەمی نەتەوەیی. بۆ لە نێوبردنی شوێنەواری نەتەوەیی و [[مێژوو]] و [[چاند]] ئەم گەلانە پلانێکی داڕێژراو و درێژخایەن بەڕێوە دەچوو کە مەبەستی تواندنەوەی گەلانی نا فارس بوو. دەست‌تێوەردانی مێژووی کۆن و نوێ، گۆڕینی ناوی شار و گوندەکان، قەدەغە کردنی ڕێوڕەسمە نەتەوەییەکان و لەبەرکردنی جلی نەتەوەی. ھەموو بۆ ئەوەی نیشان بدرێت لە ئێراندا تاقە نەتەوەیەک ھەیە ئەویش [[فارس]]ە. بەڵام ھەستی [[کوردایەتی]] لە کوردستان و لە دڵی ھەموو کوردێکدا ئەوەندە بەھێز بوو کە سیاسەتی ڕەزا شا بۆ تواندنەوەی نەتەوەی کورد وەک ھی [[مستەفا کەمال]] لە [[تورکیا]] بە تەواوی پووچەڵ بوو.بەرامبەر بەو ھەموو زووڵم و زۆرە لە ھەندێک ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]ی ڕاپەڕینی ھۆزەکان ساز بوو. وەک ڕاپەڕینی [[مەحموودخانی کانی سانان]] لە ناوچەی [[مەریوان]]، عەشیرەتی [[مەنگوڕ]] لە دەوروبەری [[مەھاباد]]، ڕاپەڕینی عەشیرەتەکانی [[جەلالی (عەشیرەت)|جەلالی]] کە ھەموویان دڕندانە سەرکوت کران. === ئاکامی شەڕ === کە [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دەستی پێکرد، [[ڕەزا شا]] لایەنگری خۆی بۆ [[ئاڵمان|ئاڵمانیا]]ی [[نازی]] ڕاگەیاند. بۆیە کاتێک شەڕ کەوتە نێوان [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و [[ئەڵمانیا]]، وڵاتانی ھاوپەیمان، ئێرانیان داگیرکرد؛ وەک ھاوپەیمانی ئەڵمانیا و ھەم بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئێرانەوە یارمەتی بگەیەننە [[سۆڤیەت]]. [[بەریتانیا]] لە باشوور و [[سوپای سوور]] لە باکوورەوە، خاکی ئێرانیان داگیر کرد. ڕەزا شا لە ئاستی ئەواندا نەیتوانی بچووکترین جووڵە بکات و دیکتاتۆرییەکەی ڕووخا و پاش ٢٠ ساڵ ئێران ڕووی ئازادی دیموکراتی بە خۆیەوە دی و [[حیزب]] و ڕێکخراوە سیاسیەکان بووژانەوە. === ھەل و مەرجی دامەزران === ھێزەکانی داگیرکەر لە [[باشوور]]ەوە تاکوو [[ئیلام]] و لە [[باکوور]] تا [[ورمێ]] ھاتبوون. بەڵام [[مەھاباد]] دوور بوو لەو دۆخە. لە لایەکی دیکەوە [[مەھاباد]] و ناوچەکانی دەور و پشتی مێژووی درێژیان ھەبوو لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی، ھەر بۆیە بار و دۆخەکە ڕێکەوت بۆ ئەوەی یەکەم ڕێکخراوی بەھێزی سیاسیی [[کوردی]] بە ناوی '''کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' پێک بێت. دامەزرێنەرانی کۆمەڵەکە یازدە کەس بوون<ref>دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ-ک ئەم یازدە کەسە بوون: حوسەینی فرووھەر، [[عەبدولڕەحمان زەبیحی]]، عەبدولڕەحمان ئیمامی، عەبدولقادر مودەریسی، نەجمەدین تەوحیدی، محەممەد نانەوازادە، عەلی مەحموودی، محەممەد ئەسحابی، عەبدولڕەحمان کیانی، سدیق حەیدەری، قاسم قادری.</ref> کە لە ڕۆژی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] کۆبوونەوە و کۆمەڵەی ژ-ک یان پێکھێنا کە ئامانجەکەی ڕزگاری نەتەوەی [[کورد]] بوو. کۆمەڵە ڕیخراوێکی نھێنی بوو و ھەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە [[کورد]]انی [[باشوور]] تێدا بەشدار بوون و نوێنەرانی ئەوان «میرحاج ئەحمەد» لە لایەن [[حیزبی ھیوا]]وە لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆمەڵەی ژ-ک ئامادە بووە. لە مانگی [[بانەمەڕ]]ی ساڵی ١٩٤٣دا، کۆبوونەوەیەک وەک کۆنگرەی کۆمەڵە پێکھات. لەم کۆنگرەیەدا کە لە [[شاخی خوداپەرەست]] بە ئەنجام گەیشت، نزیکەی سەد کەس بەشداربوون بڕیار درا کە کۆمەڵە بیروڕای خۆی لە [[گۆڤار]]ێکدا بڵاو کاتەوە. لەبەر ئەوەی کۆمەڵە ئەگەرچی ڕێکخراوێکی [[ناسیۆنالیزم|ناسیۆنالیستی]] و نیشتمانپەروەر بوو و دەبوایە لەگەڵ توێژەکانی خەڵکی بێت، بەڵام لەبەر نھێنی بوونی، کەمتر بەوە دەگەیشت. ئەوە بوو کە دەست کرا بە بڵاوکردنەوەی گۆڤاری «[[گۆڤاری نیشتمان|نیشتمان]]». لە ماوەی چەن ساڵدا، بە بڵاو بوونەوەی بیروڕاکانی کۆمەڵە لە ناو چین و توێژەکانی جەماوەری خەڵکی [[کوردستان]]، ھیوا بە داھاتوو ھێزی گرت. زانیاریی سەبارەت بە بارودۆخ پێشکەوت و ژ-ک تا ڕادەیەک بوو بە ھێزێکی [[سیاسی]]. بەڵام گۆڕانکارییەکان یەکجار زۆر بوون. دونیا گۆڕدرا بوو، ھەروا [[کوردستان]]. شۆڕشی گەلانی دونیا دژ بە [[فاشیزم]] و [[دیکتاتۆری]] پەرەی سەندبوو. وڵاتی [[ئێران]] ئەزموونی گۆڕانی بەسەر دەھات و لە لایەکی دیکەوە لەو بار و دۆخە گرنگەدا ژێ کاف نەیدەتوانی چالاکییەکان بە ڕێکوپێکی بەرەو پێش بەرێت. پێویست بوو بە ڕێکخراوێکی نوێ، یەکگرتوو، خاوەن پیلان بۆ بەرەو پێش ڕۆشتن. بەڕێوبەرانی ژێ کاف لەوە ئاگادار بوون، بۆیە ھەوڵێکی نوێیان دا بۆ بنیاتنانی حیزبێک. لە ڕێکەوتی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ساڵی ١٩٤٥ لە شاری [[مەھاباد]] دامەزرانی [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] ڕاگەیێندرا. ئەگەرچی ئەو حیزبە نوێیە لە ئەزموونەکانی کۆمەڵە سوودی وەردەگرت، بەڵام لە پیلان و چالاکییەکانیاندا بە تەواوی جیاواز بوون. == لقی باشووری ڕۆژھەڵات == کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان لە باشووری [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] لقی ھەبوو و بەرپرسی لقەکە لە [[کەڵھوڕ|ئێلی کەڵھوڕ]] یەدوڵڵا ڕەزایی کوڕی [[عەبدوڵڵاخانی زەیغەمولسوڵتان]] بوو.<ref name="کۆماریخواز ١">[http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 بزووتنەوەی کۆماریخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان: ''لە کرماشانەوە ھەتا سەرلەشکەربوون لە ئەرتەشی سووریادا''، نووسراو لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826174300/http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 |date=٢٦ی ئابی ٢٠١٩}} سەردان لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٩.</ref> == پەراوێزەکان == {{پەراوێزەکان}} == سەرچاوەکان == * بەشی تایبەت بە مێژوو لە [http://www.kurdistanukurd.com/ ماڵپەڕی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران] {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} {{حیزبە سۆسیالیست و چەپەکانی کوردستان}} {{کۆماری کوردستان}} {{ھەژار}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو}} {{ناکۆکیی نێوانویکی}} {{پۆلی کۆمنز|Komala J.K.}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٥ لە ئێران]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٤٥]] [[پۆل:حیزبەکانی ئێران]] [[en:Kurdish Renaissance League]] 7hkmildpjgaox3h2mrz1cp6ydv8oi4c 1570937 1570936 2026-04-02T07:54:13Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1570937 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کومەڵەی ژیانەوەی کورد''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' (شێوەی خوێندنەوە: ''ژێ کاف'') یەکەم [[ڕێکخراوی سیاسی]]ی [[کوردی]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بوو، کە لە ساڵی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] پێکھات و لە ساڵی ١٩٤٥ بە دامەزرانی حیزبێکی نوێ کۆتایی ھات. == مێژووی کورتی ناوچە == لە ماوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[کوردستان]] بوو بە مەیدانی شەڕ لە نێوان لەشکرەکانی بەشدار لەم شەڕە، بەتایبەتی لەشکری [[عوسمانی]] و لەشکری [[ڕووس]]. دانیشتووانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] زۆرجار تووشی تاڵان و کوشتاری لەشکرەکانی [[عوسمانی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووس]] بوون. پاش ئەو شەڕە، وڵاتێکی وێران کراو، خەڵکێکی دەربەدەر، ماندوو و ھەژار کە تووشی قاتی و نەخۆشی ببوون. === دیکتاتۆریی ڕەزا شا === لە ساڵی ١٩٢١دا پاش کودەتایەکی نیزامی کە بە یارمەتی [[بەریتانیا]] ھاتە دی، [[ڕەزا شا]] ھاتە سەرکار و ساڵی ١٩٢٣ لە [[تاران]] خۆی بە شا و دامەزرێنەری [[زنجیرەی پەھلەوی]] ناساند. ھەر لە دەستپێکدا ھەوڵی خنکاندنی ھەموو ئەو بزووتنەوانەی دا کە دەبوونە ھۆی بچووکترین دڵەڕاوکێ بۆی وەک جوولانەوەی [[سمکۆ]]، ڕاپەڕینی [[جافر سوڵتان]] و [[حەمە ڕەشی خان]]ی [[بانە]]. ڕووکاری ئاوەڵای سیاسی لە تەواوی وڵاتی [[ئێران]]دا کاتی بەسەرچوو. دەسەڵاتی ناوەندی ئێران لە [[تاران]] ھێزی گرت و ھەناسەی ھەمووانی چاند. لە سەردەمی دیکتاتۆریی بیست ساڵەی ڕەزا شادا زۆرداریی نەتەوەیی گەیشتە ئەوپەڕی خۆی. [[شۆڤینیزم]] ئێرانی بوو بە سیاسەتی فەرمی ڕژێمی پەھلەوی و گەلانی نا [[فارس]]ی ئێران خرانە ژێر توندوتیژترین ستەمی نەتەوەیی. بۆ لە نێوبردنی شوێنەواری نەتەوەیی و [[مێژوو]] و [[چاند]] ئەم گەلانە پلانێکی داڕێژراو و درێژخایەن بەڕێوە دەچوو کە مەبەستی تواندنەوەی گەلانی نا فارس بوو. دەست‌تێوەردانی مێژووی کۆن و نوێ، گۆڕینی ناوی شار و گوندەکان، قەدەغە کردنی ڕێوڕەسمە نەتەوەییەکان و لەبەرکردنی جلی نەتەوەی. ھەموو بۆ ئەوەی نیشان بدرێت لە ئێراندا تاقە نەتەوەیەک ھەیە ئەویش [[فارس]]ە. بەڵام ھەستی [[کوردایەتی]] لە کوردستان و لە دڵی ھەموو کوردێکدا ئەوەندە بەھێز بوو کە سیاسەتی ڕەزا شا بۆ تواندنەوەی نەتەوەی کورد وەک ھی [[مستەفا کەمال]] لە [[تورکیا]] بە تەواوی پووچەڵ بوو.بەرامبەر بەو ھەموو زووڵم و زۆرە لە ھەندێک ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]ی ڕاپەڕینی ھۆزەکان ساز بوو. وەک ڕاپەڕینی [[مەحموودخانی کانی سانان]] لە ناوچەی [[مەریوان]]، عەشیرەتی [[مەنگوڕ]] لە دەوروبەری [[مەھاباد]]، ڕاپەڕینی عەشیرەتەکانی [[جەلالی (عەشیرەت)|جەلالی]] کە ھەموویان دڕندانە سەرکوت کران. === ئاکامی شەڕ === کە [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دەستی پێکرد، [[ڕەزا شا]] لایەنگری خۆی بۆ [[ئاڵمان|ئاڵمانیا]]ی [[نازی]] ڕاگەیاند. بۆیە کاتێک شەڕ کەوتە نێوان [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و [[ئەڵمانیا]]، وڵاتانی ھاوپەیمان، ئێرانیان داگیرکرد؛ وەک ھاوپەیمانی ئەڵمانیا و ھەم بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئێرانەوە یارمەتی بگەیەننە [[سۆڤیەت]]. [[بەریتانیا]] لە باشوور و [[سوپای سوور]] لە باکوورەوە، خاکی ئێرانیان داگیر کرد. ڕەزا شا لە ئاستی ئەواندا نەیتوانی بچووکترین جووڵە بکات و دیکتاتۆرییەکەی ڕووخا و پاش ٢٠ ساڵ ئێران ڕووی ئازادی دیموکراتی بە خۆیەوە دی و [[حیزب]] و ڕێکخراوە سیاسیەکان بووژانەوە. === ھەل و مەرجی دامەزران === ھێزەکانی داگیرکەر لە [[باشوور]]ەوە تاکوو [[ئیلام]] و لە [[باکوور]] تا [[ورمێ]] ھاتبوون. بەڵام [[مەھاباد]] دوور بوو لەو دۆخە. لە لایەکی دیکەوە [[مەھاباد]] و ناوچەکانی دەور و پشتی مێژووی درێژیان ھەبوو لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی، ھەر بۆیە بار و دۆخەکە ڕێکەوت بۆ ئەوەی یەکەم ڕێکخراوی بەھێزی سیاسیی [[کوردی]] بە ناوی '''کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' پێک بێت. دامەزرێنەرانی کۆمەڵەکە یازدە کەس بوون<ref>دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ-ک ئەم یازدە کەسە بوون: حوسەینی فرووھەر، [[عەبدولڕەحمان زەبیحی]]، عەبدولڕەحمان ئیمامی، عەبدولقادر مودەریسی، نەجمەدین تەوحیدی، محەممەد نانەوازادە، عەلی مەحموودی، محەممەد ئەسحابی، عەبدولڕەحمان کیانی، سدیق حەیدەری، قاسم قادری.</ref> کە لە ڕۆژی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] کۆبوونەوە و کۆمەڵەی ژ-ک یان پێکھێنا کە ئامانجەکەی ڕزگاری نەتەوەی [[کورد]] بوو. کۆمەڵە ڕیخراوێکی نھێنی بوو و ھەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە [[کورد]]انی [[باشوور]] تێدا بەشدار بوون و نوێنەرانی ئەوان «میرحاج ئەحمەد» لە لایەن [[حیزبی ھیوا]]وە لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆمەڵەی ژ-ک ئامادە بووە. لە مانگی [[بانەمەڕ]]ی ساڵی ١٩٤٣دا، کۆبوونەوەیەک وەک کۆنگرەی کۆمەڵە پێکھات. لەم کۆنگرەیەدا کە لە [[شاخی خوداپەرەست]] بە ئەنجام گەیشت، نزیکەی سەد کەس بەشداربوون بڕیار درا کە کۆمەڵە بیروڕای خۆی لە [[گۆڤار]]ێکدا بڵاو کاتەوە. لەبەر ئەوەی کۆمەڵە ئەگەرچی ڕێکخراوێکی [[ناسیۆنالیزم|ناسیۆنالیستی]] و نیشتمانپەروەر بوو و دەبوایە لەگەڵ توێژەکانی خەڵکی بێت، بەڵام لەبەر نھێنی بوونی، کەمتر بەوە دەگەیشت. ئەوە بوو کە دەست کرا بە بڵاوکردنەوەی گۆڤاری «[[گۆڤاری نیشتمان|نیشتمان]]». لە ماوەی چەن ساڵدا، بە بڵاو بوونەوەی بیروڕاکانی کۆمەڵە لە ناو چین و توێژەکانی جەماوەری خەڵکی [[کوردستان]]، ھیوا بە داھاتوو ھێزی گرت. زانیاریی سەبارەت بە بارودۆخ پێشکەوت و ژ-ک تا ڕادەیەک بوو بە ھێزێکی [[سیاسی]]. بەڵام گۆڕانکارییەکان یەکجار زۆر بوون. دونیا گۆڕدرا بوو، ھەروا [[کوردستان]]. شۆڕشی گەلانی دونیا دژ بە [[فاشیزم]] و [[دیکتاتۆری]] پەرەی سەندبوو. وڵاتی [[ئێران]] ئەزموونی گۆڕانی بەسەر دەھات و لە لایەکی دیکەوە لەو بار و دۆخە گرنگەدا ژێ کاف نەیدەتوانی چالاکییەکان بە ڕێکوپێکی بەرەو پێش بەرێت. پێویست بوو بە ڕێکخراوێکی نوێ، یەکگرتوو، خاوەن پیلان بۆ بەرەو پێش ڕۆشتن. بەڕێوبەرانی ژێ کاف لەوە ئاگادار بوون، بۆیە ھەوڵێکی نوێیان دا بۆ بنیاتنانی حیزبێک. لە ڕێکەوتی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ساڵی ١٩٤٥ لە شاری [[مەھاباد]] دامەزرانی [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] ڕاگەیێندرا. ئەگەرچی ئەو حیزبە نوێیە لە ئەزموونەکانی کۆمەڵە سوودی وەردەگرت، بەڵام لە پیلان و چالاکییەکانیاندا بە تەواوی جیاواز بوون. == لقی باشووری ڕۆژھەڵات == کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان لە باشووری [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] لقی ھەبوو و بەرپرسی لقەکە لە [[کەڵھوڕ|ئێلی کەڵھوڕ]] یەدوڵڵا ڕەزایی کوڕی [[عەبدوڵڵاخانی زەیغەمولسوڵتان]] بوو.<ref name="کۆماریخواز ١">[http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 بزووتنەوەی کۆماریخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان: ''لە کرماشانەوە ھەتا سەرلەشکەربوون لە ئەرتەشی سووریادا''، نووسراو لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826174300/http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 |date=٢٦ی ئابی ٢٠١٩}} سەردان لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٩.</ref> == پەراوێزەکان == {{پەراوێزەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * بەشی تایبەت بە مێژوو لە [http://www.kurdistanukurd.com/ ماڵپەڕی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران] {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} {{حیزبە سۆسیالیست و چەپەکانی کوردستان}} {{کۆماری کوردستان}} {{ھەژار}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو|کوردستان|دەیەی ١٩٤٠}} {{ناکۆکیی نێوانویکی}} {{پۆلی کۆمنز|Komala J.K.}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٥ لە ئێران]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٤٥]] [[پۆل:حیزبەکانی ئێران]] [[en:Kurdish Renaissance League]] cqfo09wkq8vw11zixmb90qhz4ab1l9e 1570938 1570937 2026-04-02T07:54:50Z 1silent scientist 51740 /* پەراوێزەکان */ 1570938 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کومەڵەی ژیانەوەی کورد''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' (شێوەی خوێندنەوە: ''ژێ کاف'') یەکەم [[ڕێکخراوی سیاسی]]ی [[کوردی]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بوو، کە لە ساڵی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] پێکھات و لە ساڵی ١٩٤٥ بە دامەزرانی حیزبێکی نوێ کۆتایی ھات. == مێژووی کورتی ناوچە == لە ماوەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[کوردستان]] بوو بە مەیدانی شەڕ لە نێوان لەشکرەکانی بەشدار لەم شەڕە، بەتایبەتی لەشکری [[عوسمانی]] و لەشکری [[ڕووس]]. دانیشتووانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] زۆرجار تووشی تاڵان و کوشتاری لەشکرەکانی [[عوسمانی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووس]] بوون. پاش ئەو شەڕە، وڵاتێکی وێران کراو، خەڵکێکی دەربەدەر، ماندوو و ھەژار کە تووشی قاتی و نەخۆشی ببوون. === دیکتاتۆریی ڕەزا شا === لە ساڵی ١٩٢١دا پاش کودەتایەکی نیزامی کە بە یارمەتی [[بەریتانیا]] ھاتە دی، [[ڕەزا شا]] ھاتە سەرکار و ساڵی ١٩٢٣ لە [[تاران]] خۆی بە شا و دامەزرێنەری [[زنجیرەی پەھلەوی]] ناساند. ھەر لە دەستپێکدا ھەوڵی خنکاندنی ھەموو ئەو بزووتنەوانەی دا کە دەبوونە ھۆی بچووکترین دڵەڕاوکێ بۆی وەک جوولانەوەی [[سمکۆ]]، ڕاپەڕینی [[جافر سوڵتان]] و [[حەمە ڕەشی خان]]ی [[بانە]]. ڕووکاری ئاوەڵای سیاسی لە تەواوی وڵاتی [[ئێران]]دا کاتی بەسەرچوو. دەسەڵاتی ناوەندی ئێران لە [[تاران]] ھێزی گرت و ھەناسەی ھەمووانی چاند. لە سەردەمی دیکتاتۆریی بیست ساڵەی ڕەزا شادا زۆرداریی نەتەوەیی گەیشتە ئەوپەڕی خۆی. [[شۆڤینیزم]] ئێرانی بوو بە سیاسەتی فەرمی ڕژێمی پەھلەوی و گەلانی نا [[فارس]]ی ئێران خرانە ژێر توندوتیژترین ستەمی نەتەوەیی. بۆ لە نێوبردنی شوێنەواری نەتەوەیی و [[مێژوو]] و [[چاند]] ئەم گەلانە پلانێکی داڕێژراو و درێژخایەن بەڕێوە دەچوو کە مەبەستی تواندنەوەی گەلانی نا فارس بوو. دەست‌تێوەردانی مێژووی کۆن و نوێ، گۆڕینی ناوی شار و گوندەکان، قەدەغە کردنی ڕێوڕەسمە نەتەوەییەکان و لەبەرکردنی جلی نەتەوەی. ھەموو بۆ ئەوەی نیشان بدرێت لە ئێراندا تاقە نەتەوەیەک ھەیە ئەویش [[فارس]]ە. بەڵام ھەستی [[کوردایەتی]] لە کوردستان و لە دڵی ھەموو کوردێکدا ئەوەندە بەھێز بوو کە سیاسەتی ڕەزا شا بۆ تواندنەوەی نەتەوەی کورد وەک ھی [[مستەفا کەمال]] لە [[تورکیا]] بە تەواوی پووچەڵ بوو.بەرامبەر بەو ھەموو زووڵم و زۆرە لە ھەندێک ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]ی ڕاپەڕینی ھۆزەکان ساز بوو. وەک ڕاپەڕینی [[مەحموودخانی کانی سانان]] لە ناوچەی [[مەریوان]]، عەشیرەتی [[مەنگوڕ]] لە دەوروبەری [[مەھاباد]]، ڕاپەڕینی عەشیرەتەکانی [[جەلالی (عەشیرەت)|جەلالی]] کە ھەموویان دڕندانە سەرکوت کران. === ئاکامی شەڕ === کە [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دەستی پێکرد، [[ڕەزا شا]] لایەنگری خۆی بۆ [[ئاڵمان|ئاڵمانیا]]ی [[نازی]] ڕاگەیاند. بۆیە کاتێک شەڕ کەوتە نێوان [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و [[ئەڵمانیا]]، وڵاتانی ھاوپەیمان، ئێرانیان داگیرکرد؛ وەک ھاوپەیمانی ئەڵمانیا و ھەم بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئێرانەوە یارمەتی بگەیەننە [[سۆڤیەت]]. [[بەریتانیا]] لە باشوور و [[سوپای سوور]] لە باکوورەوە، خاکی ئێرانیان داگیر کرد. ڕەزا شا لە ئاستی ئەواندا نەیتوانی بچووکترین جووڵە بکات و دیکتاتۆرییەکەی ڕووخا و پاش ٢٠ ساڵ ئێران ڕووی ئازادی دیموکراتی بە خۆیەوە دی و [[حیزب]] و ڕێکخراوە سیاسیەکان بووژانەوە. === ھەل و مەرجی دامەزران === ھێزەکانی داگیرکەر لە [[باشوور]]ەوە تاکوو [[ئیلام]] و لە [[باکوور]] تا [[ورمێ]] ھاتبوون. بەڵام [[مەھاباد]] دوور بوو لەو دۆخە. لە لایەکی دیکەوە [[مەھاباد]] و ناوچەکانی دەور و پشتی مێژووی درێژیان ھەبوو لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی، ھەر بۆیە بار و دۆخەکە ڕێکەوت بۆ ئەوەی یەکەم ڕێکخراوی بەھێزی سیاسیی [[کوردی]] بە ناوی '''کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان''' یان بە کورتی '''کومەڵەی ژ-ک''' پێک بێت. دامەزرێنەرانی کۆمەڵەکە یازدە کەس بوون<ref>دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ-ک ئەم یازدە کەسە بوون: حوسەینی فرووھەر، [[عەبدولڕەحمان زەبیحی]]، عەبدولڕەحمان ئیمامی، عەبدولقادر مودەریسی، نەجمەدین تەوحیدی، محەممەد نانەوازادە، عەلی مەحموودی، محەممەد ئەسحابی، عەبدولڕەحمان کیانی، سدیق حەیدەری، قاسم قادری.</ref> کە لە ڕۆژی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ١٩٤٢ لە [[مەھاباد]] کۆبوونەوە و کۆمەڵەی ژ-ک یان پێکھێنا کە ئامانجەکەی ڕزگاری نەتەوەی [[کورد]] بوو. کۆمەڵە ڕیخراوێکی نھێنی بوو و ھەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە [[کورد]]انی [[باشوور]] تێدا بەشدار بوون و نوێنەرانی ئەوان «میرحاج ئەحمەد» لە لایەن [[حیزبی ھیوا]]وە لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆمەڵەی ژ-ک ئامادە بووە. لە مانگی [[بانەمەڕ]]ی ساڵی ١٩٤٣دا، کۆبوونەوەیەک وەک کۆنگرەی کۆمەڵە پێکھات. لەم کۆنگرەیەدا کە لە [[شاخی خوداپەرەست]] بە ئەنجام گەیشت، نزیکەی سەد کەس بەشداربوون بڕیار درا کە کۆمەڵە بیروڕای خۆی لە [[گۆڤار]]ێکدا بڵاو کاتەوە. لەبەر ئەوەی کۆمەڵە ئەگەرچی ڕێکخراوێکی [[ناسیۆنالیزم|ناسیۆنالیستی]] و نیشتمانپەروەر بوو و دەبوایە لەگەڵ توێژەکانی خەڵکی بێت، بەڵام لەبەر نھێنی بوونی، کەمتر بەوە دەگەیشت. ئەوە بوو کە دەست کرا بە بڵاوکردنەوەی گۆڤاری «[[گۆڤاری نیشتمان|نیشتمان]]». لە ماوەی چەن ساڵدا، بە بڵاو بوونەوەی بیروڕاکانی کۆمەڵە لە ناو چین و توێژەکانی جەماوەری خەڵکی [[کوردستان]]، ھیوا بە داھاتوو ھێزی گرت. زانیاریی سەبارەت بە بارودۆخ پێشکەوت و ژ-ک تا ڕادەیەک بوو بە ھێزێکی [[سیاسی]]. بەڵام گۆڕانکارییەکان یەکجار زۆر بوون. دونیا گۆڕدرا بوو، ھەروا [[کوردستان]]. شۆڕشی گەلانی دونیا دژ بە [[فاشیزم]] و [[دیکتاتۆری]] پەرەی سەندبوو. وڵاتی [[ئێران]] ئەزموونی گۆڕانی بەسەر دەھات و لە لایەکی دیکەوە لەو بار و دۆخە گرنگەدا ژێ کاف نەیدەتوانی چالاکییەکان بە ڕێکوپێکی بەرەو پێش بەرێت. پێویست بوو بە ڕێکخراوێکی نوێ، یەکگرتوو، خاوەن پیلان بۆ بەرەو پێش ڕۆشتن. بەڕێوبەرانی ژێ کاف لەوە ئاگادار بوون، بۆیە ھەوڵێکی نوێیان دا بۆ بنیاتنانی حیزبێک. لە ڕێکەوتی ٢٥ی [[گەلاوێژ]]ی ساڵی ١٩٤٥ لە شاری [[مەھاباد]] دامەزرانی [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] ڕاگەیێندرا. ئەگەرچی ئەو حیزبە نوێیە لە ئەزموونەکانی کۆمەڵە سوودی وەردەگرت، بەڵام لە پیلان و چالاکییەکانیاندا بە تەواوی جیاواز بوون. == لقی باشووری ڕۆژھەڵات == کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان لە باشووری [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] لقی ھەبوو و بەرپرسی لقەکە لە [[کەڵھوڕ|ئێلی کەڵھوڕ]] یەدوڵڵا ڕەزایی کوڕی [[عەبدوڵڵاخانی زەیغەمولسوڵتان]] بوو.<ref name="کۆماریخواز ١">[http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 بزووتنەوەی کۆماریخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان: ''لە کرماشانەوە ھەتا سەرلەشکەربوون لە ئەرتەشی سووریادا''، نووسراو لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826174300/http://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-15-58/6730-2017-12-27-15-25-28 |date=٢٦ی ئابی ٢٠١٩}} سەردان لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٩.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * بەشی تایبەت بە مێژوو لە [http://www.kurdistanukurd.com/ ماڵپەڕی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران] {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} {{حیزبە سۆسیالیست و چەپەکانی کوردستان}} {{کۆماری کوردستان}} {{ھەژار}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو|کوردستان|دەیەی ١٩٤٠}} {{ناکۆکیی نێوانویکی}} {{پۆلی کۆمنز|Komala J.K.}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٥ لە ئێران]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٤٥]] [[پۆل:حیزبەکانی ئێران]] [[en:Kurdish Renaissance League]] hphl88qcvcwvybxbhyurdt5zpg7x476 0 6090 1570618 1452695 2026-04-01T13:21:49Z -Haryad 40333 زیادکردنی بەستەر بۆ [[ئیبن ئادەم]] 1570618 wikitext text/x-wiki {{ئز}} {{پێویستی بە شارەزایە}} {{خاوێنکردن}} {{شێواز}} {{ویکیسازی}} {{کەسایەتی | ناو = مەولانا خالیدی نەقشبەندی | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | وێنە = | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | سەردێری وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = خالید ئەحمەد ئاغا حوسەین | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون|١٧٧٩|٦|٧}} | شوێنی لەدایکبوون = [[قەرەداغ]] | ڕێکەوتی مردن = ٨ی تەممووزی ١٨٢٧ | شوێنی مردن = [[شام]] | ھۆکاری مردن =نه خۆشی | شوێنی گۆڕ =کوردستان | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | پیشە =شاعیر | ناسراو_بە_ھۆی = | کارە_دیارەکان = | کاریگەر_بووە = | کاریگەری_بووە = | ئایین = [[ئیسلام]] | منداڵەکان = | دایک و باوک = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''مەلا شێخ خالیدی شارەزووری''' ناسراو بە '''مەولانا خالید''' یا '''خالید بەغدادی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Özdalga, E. (1999). Naqshbandis in western and central Asia. Istanbul: Numune Matbaasi.|ناونیشان=https://core.ac.uk/download/pdf/15605108.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190330022725/https://core.ac.uk/download/pdf/15605108.pdf}}</ref>''' (٧ی حوزەیرانی ١٧٧٩ –٨ی تەمموزی ١٨٢٧) زانای ئاینی و سۆفی [[کورد]] بووە. ئەو لە [[ھیندستان]] لای [[شا عەبدوڵڵا دیھلەوی]] فێری تەریقەتی [[نەقشبەندی]] دەبێ و دەگەڕێتەوە بۆ [[کوردستان]] و [[عێراق]] و پەرە بەو تەریقەتە دەدات و [[ڕێبازی خالیدی]] دادەمەزرێنێت. لە یادی ١٨٢ ساڵەی مەولانا خالید، لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٩دا دیدارێکی جیھانی لە سلێمانی بەڕێوە چوو.<ref>[http://www.peyamner.com/details.aspx?l=1&id=121731 دیداری مەولاناخالیدی شارەزوری نەقشبەندی بەرِێوەچوو] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502184149/http://www.peyamner.com/details.aspx?l=1&id=121731 |date= ٢ی ئایاری ٢٠٠٩}}، پەیامنێر</ref> بە فارسی و کوردی هۆنراوە و پەخشانی لێ بەجێ ماوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Malmisanij, M. (2006). The past and the present of book publishing in Kurdish language in Turkey. Istanbul}}</ref> زۆربەی هۆنراوە کوردییەکانی بە گۆرانین، بەڵام پەخشان و هۆنراوەی سۆرانیشی ھەیە. == ژیان == [[پەڕگە:مەولانا خالید.jpg|وێنۆک|470x470پیکسڵ|مەرقەدی حەزرەتی مەولانا خالیدی شارەزوری نەقشبەندی - سوریا]] مەولانا خالید کوڕی ئەحمەد ئاغا کوڕی حوسەینە و لە تیرەی [[جاف]]ی [[مکایلی|میکایلی]]یە. دایکی ناوی فاتمەیە و لە [[سەییدەکانی پیر خدری]]یە. لە ساڵی ١١٩٣ی کۆچیدا لە شارۆچکەی [[قەرەداغ]] لەدایک بووە و بە منداڵی ھەر لەوێ خوێندوویەتی. لە تەمەنی لاوێتییدا بە فەقێیەتی چووە بو [[سلێمانی]] و لەلایەن شێخ محەممەد قەسیمی سنەیی ئیجازەی وەرگرتوە. کاتێک سەیید عەبدولکەریمی بەرزنجی مامۆستای خۆی لە ساڵی ١٢١٣دا کۆچی دوایی دەکات، مەولانا بە فەرمانی عەبدولڕەحمان پاشای [[میرنشینی بابان|بابان]] لەجێی دادەمەزرێ و دەست دەکات بە دەرسگوتنەوە و ناوبانگ دەر دەکات. لەو ماوەیەدا کە خەریکی تەدریس بووە، ھەمیشە موشتاق بووە مورشدێکی ڕۆحی بدوزێتەوە و تەسەوفی لێ وەربگرێت. [[پەڕگە:مەرقەدی مەولانا خالیدی نەقشبەندی.jpg|وێنۆک|572x572پیکسڵ|مەرقەدی حەزرەتی مەولانا خالیدی شارەزوری نەقشبەندی]] == خوێندن == لە قەرەداغ دەستی کردووە بە خوێندن. لەلای چەندین زانا خوێندوویەتی لەوانەش: * سەید عەبدولکەریم بەرزنجی * شێخ عەبدوڵڵای خەرپانی * سەید عەبدولڕەحیم بەرزنجی * مەلا ساڵحی تەڕەماری * مەلا ئیبراھیمی بیارەیی * مەلا جەلالی خورماڵی * مەلا سیبغەتوڵڵای زیارەتی * مەلا محەممەد [[ئیبن ئادەم]] بالەکی * شێخ قەسیمی سنەیی مەردۆخی * مەلا عەبدوڵڵای گەورە پاشان دێتە شاری سلێمانی و لە مزگەوتی عەزیز ئاغا دەست دەکات بە دەرسدانەوەی فەقێکان. دواتر دەچێتە مزگەوتی عەبدولڕەحمان پاشا کە ناوسراوە بە مزگەوتی بابا عەلی، ماوەیەکی زۆر لەوێ دەرس دەدات، پاشان ساڵی ١٨٠٥ی زایینی لە ڕێگای شامەوە دەچێت بۆ حەج. مەولانا دەفەرموێ لەوێ بەدوای پیاوچاکان دەگەڕام تا گوێ لە ئامۆژگارییەکانیان بگرم، گەیشتم بەخزمەت شێخێکی [[یەمەنی]]ی زانا و دانا، ئەویش چەند ئامۆژگارییەکی کردم. یەکێک لەوانە فەرمووی: لە مەککەدا ئینکاری مەکە لە شتێک کە بینیت ڕووکەشەکەی پێچەوانەی شەرعە. مەولانا دەفەرموێت کە گەیشتمە مەککە، ڕۆژی ھەینی چوومە حەرەمی مەککی، لەلای کەعبەی شەریفە دانیشتم و کتێبی دەلائیلم دەخوێند، پیاوێکی ڕیشڕەشم بینی کە جلێکی سادەی لەبەر بوو و پشتی دابوو بەسەر قەراغەکانی کەعبەدا و ڕووی کردبووە من؛ منیش لە ناو دڵی خۆمدا وتم «ئەم پیاوە ئەدەبی نییە لەگەڵ کەعبەدا.» ئەویش پێی وتم : «ئەی تۆ نازانی ڕێزی مرۆڤ و حورمەتی لای خودا گەورەترە لە حورمەتی [[کەعبە]]، ئیتر بۆچی ڕێگری لە پشتکردنم لە [[کەعبە]] و ڕووکردنم لە تۆ دەکەیت؟ ئایا گوێت لە ئامۆژگاریی خەڵکی مەدینە نەبووە؟» منیش گومانم لا نەما کە یەکێکە لە ئەولیا گەورەکان و بەم ڕەفتارانە خۆی شاردۆتەوە، دەستیم ماچ کرد و داوای لێبوردنم لێی کرد و داوام لێ کرد ڕێگای ڕاستم نیشان بدات. ئەویش بە دەستی ئاماژەی بۆ لای ھیندستان کرد و فەرمووی : «لەم شارەدا فەتحت بۆ ناکرێ، لەوێ فەتح و نیشانت بۆ دێت.» پاشان دەگەڕێتەوە کوردستان و وەک جاران دەست بە دەرسدانەوە دەکات. ڕۆژێک موریدێک بەناوی «میرزا ڕەحیموڵڵا» ھاتە لای مەولانا و داوای لێ کرد بچێت بۆ ھیندوستان بۆ خزمەت شێخ عبداللھی دەلھی. پاشان مەولانا دەزانێت کە ئەمە ئەو نیشانەیەیە کە چاوەڕوانیی دەکرد و دەچێت بۆ ھیندوستان و کە شێخ عەبدوڵڵا دەیبینێت شیاوە، دەیکات بە خەلیفەی خۆی و فەرمانی گەڕانەوەی بۆ کوردستان دەدات. پاشان دەگەڕێتەوە سلێمانی و خەڵک دێنە پێشوازیی. دوای ئەوە دەچێتە بەغداد و شەش مانگ لە مزگەوتی حەزرەتی شێخ عبدالقادری گەیلانی دەمێنیتەوە. ساڵی ١٨١١ی زاینی دەگەڕێتەوە سلێمانی و پاشان لەسەر فەرموودەی شێخ عەبدوڵڵا دەگەڕێتەوە بۆ بەغداد و لەو مزگەوتە نیشتەجێ دەبێ کە ئێستا بە تەکیەی خالیدییە ناودەبرێ. پاشان میر مەحموود پاشای بابان چووە بەغداد و داوای لە مەولانا کرد بگەڕێتەوە کوردستان؛ ئەویش ھاتەوە سلێمانی و میر مزگەوت و تەکیەی بۆ دروست کرد کە ئێستا بە خانەقای مەولانا خالید ناو دەبرێت. مەولانا خالید بە دامەزرێنەری تەریقەتی نەقشبەندی لە شاری سلێمانیدا دادەنرێت. ھەرچەندە بەھۆی ھەڵەلێکتێگەیشتن ھەندێک کێشەی بچووک لەنێوان مەولانا خالیدی شارەزووریی نەقشبەندی و شێخ مارفی نۆدێی قادری ڕووی داوە، بەڵام دواتر بوون بە دۆستی یەکتر و تەبایی و ئاشتەوایی لەنێوانیان بەردەوامیی داوە و شێخ مارفی نۆدێ بە [[داوای لێبوردن]]ەوە نامەی بۆ مەولانا خالید نووسیوە ((مێژووی ناودارانی کورد - ٣٠١)) پاشان لە سلێمانییەوە باری کرد بۆ بەغداد و لە تەکیەی خالیدییە خەریکی دەرس و فتوا بوو، ساڵی ١٨٢٢ی زایینی چووە دیمەشق، لەوێ دەستی بە دەرسدانەوە و ئامۆژگاری کرد، پاشان زیارەتی [[قودس]]ی کرد و پاشان دووبارە حەجی کرد و پاشان گەڕایەوە بۆ شام. == بەشێک لە مورید، خەلیفە و فەقێیەکانی مەولانا == * شێخ ئەحمەدی سەرداری سەرگەڵوویی *شێخ عوسمان سیراج الدینی تەوێڵە * شێخ تاھیری بامەڕنێ * سەید تەھای نەھری * سەید عوبەیدوڵڵای نەھری * شێخ عەباسی کەرکوکی * شێخ ئیسماعیلی شێروانی * شێخ موحەمەد سلێمانی * شێخ فەتاحی ئاکرێ * مەلا عەبدوڵڵای جەلی کۆیی == لە دانراوەکانی مەولانا == * حاشیە لەسەر خەیالی و سەیلەکوتی شەرحی عەقائید * العقد الجوھري، في الفرق بين كسبي الماتريدي و الأشعري * شەرحی أطباق الذھبی زەمەخشەری بە فارسی * نامیلکەی اداب المريد * نامیلکەی رابیطە * نامیلکەی زیکری نەقشبەندی * مەکتوباتی عەرەبی و فارسی * فرائد الفوائد في العقائد * حاشیە لەسەر جمع الفوائد * حاشیە لەسەر شەرحی عەقائیدی عضد * حاشیە لەسەر ''نھاية المحتاج'' لە فیقھی شافعی * دیوانی شیعر == کۆچی دوایی == مەولانا لە شەوی ھەینی، ٨ی تەممووزی ١٨٢٧ (١٣ی مانگی «ذي القعدة»ی ساڵی ١٢٤٢ی کۆچی) بەھۆی تووشبوون بە نەخۆشیی تاعوونەوە کۆچی دواییی کرد و لە گۆڕستانی کێوی قاسیۆن لە دیمەشق بەخاک سپێردرا کە لەوێ ناسراوە بە (زیارەتگای سەید خالیدی کوردی)، ساڵی ١٨٤٢ی زایینی لەسەر فەرمانی خەلیفە سوڵتان عەبدولحەمیدی دوویەم گومبەت بۆ مەرقەدەکەی دروست کرا. == مەولانا و تەسەوف == مەولانا لە ساڵی ١٢٢٠دا لە ڕێگای [[شام]]ەوە دەچێت بۆ [[حەج]]. کەسێک لەو سەفەرەدا تێی دەگەیەنێ کە بۆ فێربوون تەسەوف دەبێ بچێت بۆ [[ھیندستان]]. ماوەیەک دوای گەڕانەوە لە حەج بەرەو ھیندستان بە ڕێ دەکەوێت، لە ڕێگای تاران و خۆراسانەوە دوای پتر لە ساڵێک دەگاتە دیھلی و [[شا عەبدوڵڵا دیھلەوی]] لە گەورەکانی تەسەوف دەبینێت. لە ماوەی پێنج مانگدا ئەوەندە لەلای شا عەبدوڵڵا خۆشەویست دەبێت کە کەس بە پایەی ئەو ناگات. دوای سەرکەوتن لە پلە و پایەکانی تەریقەت، شا عەبدوڵڵا ئیجازەی ئیرشادی لە ھەر پێنج تەریقەتی [[نەقشبەندی]]، [[ڕێبازی قادری|قادری]]، [[سوھرەوەردی]]، [[کوبرەوی]] و، [[چەشتی]]دا پێ دەدا و دوای ساڵێک بە فەرمانی شا عەبدوڵڵا دەگەڕێتەوە بۆ [[کوردستان]]. لە سالی ١٢٢٦دا دەگاتەوە [[سلێمانی]]. پاش ماوەیەک حەسانەوە دەچێت بۆ [[بەغدا]] و پێنج مانگ لە بارەگای [[غەوسی گەیلانی]]دا دەمێنێتەوە و دیسان دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی، ئەم جارە دەست دەکات بە ئیرشادی موسوڵمانان بۆ تەریقەتی نەقشبەندی. ھاوینان چووە بو [[ھەورامان]] و ھەر لەو سەفەرانەدا [[شێخ عوسمان سیراجەددین]] بە خزمەتی گەیشتووە و خەریکی سولووکی تەریقەت بووە. مەولانا لە سالی ١٢٢٨ی کۆچیدا بۆ جاری دووھەم چووەتە [[بەغدا]] و دوای چەند ساڵ گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و ماوەی شەش ساڵ لەوێ ماوەتەوە. لە ئاخردا دەبینێت کە دۆخی سلێمانی بە ھۆی کێشە و ناکۆکی لەناو بابانەکاندا ناخۆش بووە و لە سالی ١٢٣٦دا بۆ جاری سێھەم دەچێت بۆ بەغدا، دوای دوو ساڵ مانەوە، بەرەو [[شام]] بەڕێ دەکەوێت و لە ساڵی ١٢٣٨ی کۆچیدا دەگاتە ئەوێ. دوای حەسانەوە لە [[شام]]، بە مەبەستی زیارەت، سەفەرێکی [[ئورشەلیم|قودس]] دەکا. لەوێش زۆر لە زانایان و پیاوماقووڵان و خەڵکی تر دەبن بە موریدی. کە لە قودسەوە بۆ شام دەگەڕێتەوە تا ساڵی ١٢٤١ خەریکی دەرسگوتنەوە بە فەقێکان دەبێ. لەو ساڵەدا دیسان سەفەری حەج دەکا. ساڵێک دوای گەڕانەوە بۆ شام، واتە لە سالی ١٢٤٢ی کۆچیدا، شەوی چوارشەممە ١١ی مانگی ذی‌القعدە تووشی نەخۆشیی [[تاعوون]] دەبێ و لە شەوی جومعە سێزدەی ھەمان مانگدا لە نێوان نوێژی شێوان و خەوتناندا ژیانی کۆتاییی پێ دێت. == بەرھەمەکان == مەولانا، کتێبی زۆری نووسیوە و ھەروەھا بە کوردی و فارسی و عەرەبی شیعری گوتوە کە زۆربەی شیعرەکانی پاڕانەوە لە خوا و پێغەمبەر و مەدحی پیاوچاکانن. لە نموونەی شیعرەکانی مەولانا خالید کە [[پیرەمێرد]]ی شاعیر وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی، ئەم پارچەیە خوارەوەیە: {{شیعر}} {{ب|مژدە ئەی یاقوبی دڵ وا یوسفی کەنعان گەیشت|بۆ خەمی بێ ئینتیھای دووری، دەمی پایان گەیشت}} {{ب|بێرە دواوە، گیان لەسەر لێوم کە یاری نازەنین|ھەروەکو عیسای مریەم بۆ عیلاجی گیان گەیشت}} {{ب|کێوی خەم، با، با، لەناوی با، ئەوا بادی صەبا|ھات لە تەکیا بۆنی تۆزی مەقدەمی جانان گەییشت}} {{ب|دڵ کە گیرابوو لەداخی دووری یا ڕزگاری بوو|چونکو دەنگی پێکەنینی ئەو گوڵی خەندان گەییشت}} {{ب|(خالید!) ئەی مورغی گوڵستانی وەفا، ناڵەت نەبێ|وا بەھار بۆ گیانی سەرما بردەڵەی زستان گەییشت}} {{کۆتاییی شیعر}} == ستایش بۆ مەولانا خالید == [[مەحوی]] لە یەکێک لە قەسیدە ناوازەکانیدا وەسف و ستایشی مەولانا خالید دەکات، ئەمەی خوارەوە چەند دێڕێکی ئەو قەسیدەیەی مەحوییە لە ژێر ناوی (ستایشی مەولانا خالید): {{شیعر}} {{ب|دڵم ئەمشەو نەخۆشی نیسبەتی چاوێکی بیمارە|جگەر غەڵتانی خوێنی حەسەتی لێوێکی خونخوارە}} {{ب|سەرم شێواوی شێوەی فیتنە ھەڵگرسێنی شۆخێکە|حەواسم تەفرەقەی عیشوەی دڵ ئاشووبێکی عەییارە}} {{ب|خەیاڵی زوڵفی دەرناچێ لە دڵ تا دەرنەچێ ڕۆحم|سپێراوە خەزێنەی بەختی ئێمە بەو سیامارە}} {{ب|لە شینی فیرقەتی ئەودا ئەوەندە ئەشکی سوورم ریت|بەدەوری جێگەما تا بڕ دەکاتن دیدە، گوڵزارە}} {{ب|<nowiki>لە بۆ</nowiki> سەیرانی باغ و سەبزە تەکلیفم مەکەن یاران|کە سەبزە و گوڵ لە چاومدا بەبێ ئەو ھەر خەس و خارە}} {{ب|نەمامی قامەتی پەروەردەی ئاوی دیدەکەی من بوو|کەچی گوڵچینی باغی وەسڵی ئەو ئێستاکە ئەغیارە}} {{کۆتاییی شیعر}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * ''ڕۆحی مەولانا خالید: دیوانە شیعر''، وەرگێڕانی پیرەمێرد، ئامادەکردن و لێکۆڵینەوەی مەحمود ئەحمەد محەممەد. * دیوانی مەحوی، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی؛ مەلا عەبولکەریمی مودەریس و موحەممەدی مەلا کەریم. * [https://web.archive.org/web/20090404023300/http://www.naqeshbandi1.blogfa.com/post-5.aspx بڵاگی تەسەوف و تەریقەتی نەقشبەندی: ''ژیاننامەی حەزرەتی مەولانا خالید''.] * [https://web.archive.org/web/20120111113631/http://sarfrazan.com/rabaran/mawlanaKhalid.html وێبگەی سەرفرازان: ''مەولانا خالیدی نەقشبەندی''.] *مەلا تاھیر مەلا عبدوڵڵای بەحرکەیی، ''[[مێژووی زانایانی کورد (کتێب)|مێژووی زانایانی کورد]]''، بەرگی یەکەم، لاپەڕەی ٣٤١-٣٤٦. *محمد امین زکی، ''تأريخ السليمانية''، لاپەڕە ١٧٧ و ١٨١. *بابەشێخ مەردۆخ ڕۆحانی، ''مێژووی ناودارانی کورد'' - بەرگی یەکەم - لاپەڕەی ٣٠٢-٣١٧. *محمّد مطيع الحافظ و نزار أباظه، ''علماء دمشق وأعيانھا في قرن الثالث عشر الھجري''، بەشی یەکەم، لاپەڕەی ٢٩٨-٣٣٥. == بەستەرە دەرەکییەکان == * کتێبی [https://web.archive.org/web/20100904024653/http://www.pertwk.com/ktebxane/node/1205 مەولاناخالید و تەریقەتی نەقشبەندی]، نوسینی: [[سەید محەممەد تاھیر ھاشمی]]، وەرگێڕانی لە فارسییەوە: دلێر میرزا، ٢٠٠٣، خانەی وەرگێڕان * {{ڤەژینبوکس | ٨٥}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسلام|عێراق}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٩]] [[پۆل:مردووانی ١٨٢٧]] [[پۆل:زانا کوردەکان]] [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] [[پۆل:نەقشبەندی]] [[پۆل:کوردەکانی عوسمانی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی کورد]] [[پۆل:ئەشعەرییەکان]] [[پۆل:شافعییەکان]] [[پۆل:سۆفییە سوننەکان]] s4e02oim0liklf5ulj1iqey9dp2jpi4 0 9848 1570571 1570553 2026-04-01T12:01:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570571 wikitext text/x-wiki {{ئەڕکانەکانی ئیسلام}} {{ئیسلام |practices}} '''ڕۆژوو''' ({{بە عەرەبی|الصيام}}) کە بە مانای وازھێنان لە شتێک دێت، بۆ نموونە واز لە خواردن یان قسەکردن بھێنیت. لەئیسلامدا بریتییە لە وازھێنان لەوانەی ڕۆژوو ھەڵدەوەشێننەوە، و ھەندێک مەرجی دیاریکراوی ھەیە، لەدوای نوێژی بەیانی ھەتاوەکوو ڕۆژاوابوون، لەگەڵ ھەبوونی نییەتی ڕۆژوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یەکەم: پێناسەی ڕۆژوو، و جۆرەکانی، و فەزڵەکانى، و حیکمەت لەفەرز کردنی|ناونیشان=https://ba8.org/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ba8.org}}</ref> یەکێکە لەئەرکانەکانی ئیسلام، ڕۆژوو تەنیا لەمانگی ڕەمەزاندا نییە، بەڵکوو لەمانگەکانی تریشدا ھەیە، و ڕۆژووی [[واجب]] و ڕۆژووی سوننەت ھەیە، لەھەندێک کاتدا ڕۆژوو ڕێپێنەدراوە وەک ڕۆژووی جەژنی قوربان و ڕەمەزان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ڕۆژوو لە ئایینە جیاوازەکانی جیهان|ناونیشان=http://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=24333|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.zamenpress.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220816123238/https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=24333|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> موسڵمانان یەکدەنگن لەسەر ئەوەی کە قسەکانی [[محەممەد|پێغەمبەر محەممەد]] شێواز و بنچینەکانی دیاریدەکەن. ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان لە ھەموو ساڵێکدا واجبە بەیەکدەنگی موسڵمانان، و یەکێکە لە پێنج بنچینەکەی ئیسلام، پاداشت و چاکییەکانی زۆرن، سوننەتە شەوەکانی زیندوو بکرێنەوە بە بەندایەتی کردن، بەتایبەتی دە شەوی کۆتایی، لەو مانگەدا [[شەوی قەدر]] ھەیە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تایبەتمەندییەكانی دە شەوی كۆتایی مانگى ڕەمەزان چین؟: ماڵپەڕی وەڵامەکان|ناونیشان=https://walamakan.com/1455|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=walamakan.com}}</ref> لەکۆتایی مانگی ڕەمەزاندا [[سەرفیترە]] دەدرێت، لەلای موسڵمانان کاتی خۆشی و خزمایەتی و چاکەکردنە. ڕۆژوو لە ساڵی دووەمی کۆچی فەرز کراوە، بەچەند بەڵگەیەک وەک: {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٨٣|کوردی=ئەی ئەوانەی باوەڕتان بەئیسلام ھێناوە ڕۆژوو گرتنتان لەسەر واجب کراوە وەک چۆن لەسەر ئەوانەی پێش ئێوە واجب کرابوو، بۆئەوەی زیاتر تەقواکاربن}}، {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٨٥|کوردی=مانگی ڕەمەزان مانگی دابەزینی قورئانە، کە ڕۆشن کەرەوە و بەڵگەیە بۆ خەڵکی، ھەرکەسێک گەیشت بەمانگی ڕەمەزان پێویستە لەسەری بەڕۆژوو بێت، بەڵام ھەر کەسێک نەخۆشبوو یان لەسەفەردا بوو ئەوا پێویستە لەدوای ڕەمەزان، ڕۆژووەکان بگرێتەوە، خوای گەورە دەیەوێت ئاسانکاریتان بۆ بکات و نایەوێت شتتان لەسەر قورس بکات، بۆ ئەوەی تەواوی ڕۆژووەکانتان بگرن و بەگەورە ناوی خوا بەرن لەسەر ئەوەی ڕێنمایی کردوون.}}، و فەرموودەی: ئیسلام لەسەر پێنج پایە دامەزراوە یەکێکیان ڕۆژووی مانگی ڕەمەزانە، و کاتێک دەشتەکییەک دێتە لای پێغەمبەر محەممەد پرسیاری لێدەکات دەربارەی ئیسلام، لەباسی ڕۆژوودا دەڵێت جگە لەمانگی ڕەمەزان ڕۆژووی ترم لەسەرە؟ ئەویش دەڵیت نەخێر تەنیا ئەگەر ڕۆژووی سوننەت بگری. ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان لەھەموو ساڵێکدا فەرزە لەسەر ھەموو موسڵمانێکی ژیر، و توانای ڕۆژووگرتنی ھەبێت، و نەخۆش یاخود لەسەفەردا نەبێت، و بۆ ژنانیش لەسوڕی مانگانە یان زەیستانیدا نەبیت. ڕۆژوو حوکمی تایبەت بەخۆی ھەیە کە لە کتێبە فیقھییەکاندا ڕونکراوەتەوە، لەوانە؛ پایەکان، مەرجەکان، سوننەتەکان، [[مەکروھ|مەکروھەکان]]، ھەڵوەشێنەرەوەکان، ڕۆژووشکاندن، پاساوە شەرعییەکان بۆ نەگرتنی ڕۆژوو، کاتی ڕۆژوو و [[بەربانگ]] و [[ڕۆژوو]] شکاندن و جگە لەوانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پێناسەی ڕۆژوو، جۆرەکانی، فەزڵەکانى، حیکمەت لەفەرز کردنی: ماڵپەڕی وەڵامەکان|ناونیشان=https://walamakan.com/3285|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=walamakan.com}}</ref> == ناساندن == ڕۆژوو لەئیسلامدا بەندایەتییەکی تایبەتە، بە واتای خۆگرتنەوەیە لە ھەڵوەشێنەرەوەکان لەسەر شێوەی تایبەتی خۆی، لەگەڵ ھەبوونی نییەتی ڕۆژوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مه‌به‌ست له ڕۆژوو وپله‌و وپایه‌یه‌كه‌ی له ئیسلامدا - IslamHouse.com|ناونیشان=https://islamhouse.com/read/ku/مه‌به‌ست-له‌-ڕۆژوو-وپله‌و-وپایه‌یه‌كه‌ی-له‌-ئیسلامدا-433680|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=islamhouse.com}}</ref> یاخوود بریتییە لە: خۆگرتنەوە لە ھۆکانی شکاندنی ڕۆژوو لە نوێژی بەیانییەوە تاوەکوو خۆراوابوون، لەگەڵ ھەبوونی نییەتی ڕۆژوو. نییەتھێنان پێویستە بۆ ڕۆژوو، بەڵام ئایا یەکێکە لە پایەکان یاخود مەرجی ڕۆژووگرتنە، لەوەیاندا زانایان بۆچوونی جیاوازیان ھەیە، ئیبن حەجەر دەڵێت: ڕۆژوو خۆگرتنەوەیەکی دیاریکراوە، لەکاتێکی دیاریکراو، بەچەند مەرجێکی دیاریکراو. [[ئیبن سیدە]] دەڵێت: ڕۆژووگرتن وازھێنانە لە خواردن و خواردنەوە و سەرجێی و قسەی نەشیاو و بێسوود. ڕاغیبی ئەسفەھانی دەڵێت: ڕۆژوو بریتییە لە خۆگرتنەوە لە خواردن و خواردنەوە و سەرجێی و خۆڕشاندنەوە لەنوێژی بەیانییەوە تاوەکوو نوێژی مەغریب. سەرخسی دەڵێت: لەشەرعدا بریتییە لە خۆگرتنەوەیەکی دیاریکراو، ئەویش خۆگرتنەوەیە لە ئارەزوی خواردن و سەرجێی. لەسەرکەسێکی دیاریکراو، کە ئەویش موسڵمانە (بۆ ژنان لەسوری ماگانە و زەیستانیدا نەبێت). لەکاتێکی دیارکراو، ئەویش لەنوێژی بەیانییەوە تاوەکوو نوێژی مەغریب، و مەبەست بەڕۆژووەکە بەندایەتکردن بێت بۆ خوا. ئیبن قودامە دەڵێت: ڕۆژوو بریتییە لە خۆگرتنەوە لەچەند شتێکی دیاریکرا و لە کاتێکی دیاریکراودا. ئین عەرەفە دەڵێت: ڕۆژوو بەندایەتییەکی شاراوەیە لە نوێژی بەیانییەوە تاوەکوو نوێژی مەغریب، لەگەڵ ھەبوونی نییەتی ڕۆژوو. ھەبوونی نییەت بۆ ڕۆژوو پێویستە، پێغەمبەر دەڵێت: ئەوەی کە لەشەودا نییەتی ڕۆژووی نەھێنابێت، ڕۆژووەکەی دروست نییە. کاتی نییەتھێنان لەدوای خۆراوابوون تاوەکوو پێش نوێژی بەیانییە لەڕۆژووی فەرزدا، بەڵام لە ڕۆژووی سوننەتدا کاتی نییەت تاوەکوو پێش نیوەڕۆیە، بەمەرجێک لە دوای نوێژی بەیانییەوە خۆی بەدور گرتبێت لە ھەڵوەشێنەرەوەکانی ڕۆژوو. == فەرز بوونی ڕۆژوو == ڕۆژوو یەکێکە لە بەندایەتییەکان لەئیسلامدا، ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان لە ساڵی دووەمی کۆچی دا فەرز کراوە بە بەڵگەی قورئان، ڕۆژوو لەسەر گەلانی پێشو فەرز بووە وەک چۆن لەسەر موسڵمانان فەرزە بە بەڵگەی قورئان، حوکم و کاتەکەی لە قورئاندا باسکراوە بەڵام وردەکارییەکانی لە فەرموودەکاندا ھاتووە. لەبەرئەوەی فەرموودە ڕونکەرەوە و شیکەرەوەی قورئانە، {{قورئان|سوورەت=٤|ئایەت=٦٥|کوردی=سوێند بەخوای تۆ ئیمانیان تەواو نابێت ئەی پێغەمبەر، تاوەکوو لەنێوان خۆیاندا نەتکەن بە دادوەر، و دواتر بە بڕیارەکانت ڕازی بن و ملکەچیان بن.}}. پێغەمبەر محەممەد دەڵێت: من قورئان و ھاوشێوەی قورئانم پێدراوە، واتا ھەردووکیان لەلای خواوە ھاتوون. بەڵگەکان لە قورئان و فەرموودەکاندا زۆرن دەربارەی فەرز بوونی ڕۆژوو، لە قورئاندا {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٨٣|کوردی=ئەی ئەوانەی باوەڕتان بەئیسلام ھێناوە ڕۆژوو گرتنتان لەسەر واجب کراوە وەک چۆن لەسەر ئەوانەی پێش ئێوە واجب کرابوو، بۆئەوەی زیاتر تەقواکاربن}}. ئەوەش بەڵگەی فەرز بوونی ڕۆژووە لەسەر موسڵمانان، ئەمە لەسەرەتاکانی فەرز بوونی ڕۆژوودا بوو، دواتر چەند ئایەتێک دابەزین کات و ماوەی ڕۆژووی فەرزیان دیاریکرد. ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٨٥|کوردی=مانگی ڕەمەزان مانگی دابەزینی قورئانە، کە ڕۆشن کەرەوە و بەڵگەیە بۆ خەڵکی، ھەرکەسێک گەیشت بەمانگی ڕەمەزان پێویستە لەسەری بەڕۆژوو بێت، بەڵام ھەر کەسێک نەخۆشبوو یان لەسەفەردا بوو ئەوا پێویستە لەدوای ڕەمەزان، ڕۆژووەکان بگرێتەوە، خوای گەورە دەیەوێت ئاسانکاریتان بۆ بکات و نایەوێت شتتان لەسەر قورس بکات، بۆ ئەوەی تەواوی ڕۆژووەکانتان بگرن و بەگەورە ناوی خوا بەرن لەسەر ئەوەی ڕێنمایی کردوون.}} ئەوانە ڕوون دەکاتەوە. تەبەری لە تەفسیری ئەو ئایەتەدا دەڵێت: لەسەر ئێوە فەرز کراوە وەک چۆن لەسەر گەلانی پێش ئێوە فەرز کرابوو. === فەرز بوونی ڕۆژوو لە گەلانی پێشودا === بەڵگەکان لە قورئان و فەرموودەکاندا ئەوە دەخەنە ڕوو کە ڕۆژوو لەسەر گەلانی پێشووش فەرز بووە، موفەسیرەکان ئەوەیان باس کردووە ڕۆژوو لەسەر گەلانی پێشوو فەرز بووە، و لەسەر [[خاوەن کتێبەکان|ئەھلی کیتابیش]] فەرز بووە، ھەرچی جوولەکەکانن ڕۆژووی مانگی ڕەمەزانیان لەسەر فەرز بووە بەڵام ئەوان گۆڕیویانە و کردویانە بە بەڕۆژوو بوونی یەک ڕۆژ لەساڵێکدا. لەفەرموودەدا ھاتووە کە دەڵێت: ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان لەسەر مەسیحییەکان فەرز کرابوو، پاشایەکیان نەخۆش کەوت گوتیان: ئەگەر چاک ببێتەوە دە ڕۆژ زیاتر بەڕۆژوو دەبین. دواتر پاشایەکی تریان بەھۆی خواردنی گۆشتەوە نەخۆش کەوت، ئەوانیش گوتیان: ئەگەر چاک ببێتەوە ئەوا حەوت ڕۆژی تر بەڕۆژوو دەبین، دواتر پاشایەکی تر ھات، گوتیان سێ ڕۆژی تر دەگرین و دەیکەن بە پەنجا ڕۆژ بەڵام لە بەھاردا ڕۆژووەکەمان دەگرین. بەم شێوەیە ژمارەی ڕۆژووەکانیان بوون بە پەنجا ڕۆژوو. === ھەنگاوەکانی فەرز بوونی ڕۆژوو === فەرز بوونی ڕۆژوو لەئیسلامدا بەچەند ھەنگاوێکدا تێپەڕیوە پێش ئەوەی ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان فەرز بکرێت، لە تایبەتمەندییەکانی ئایینی ئیسلام ئەوەیە ھەموو حوکمەکان بەیەک جار دانەبەزیون، بەڵکوو بەشێوەی پلە بەپلەیی دابەزیون، ھەرچی دەربارەی ڕۆژووە کاتێک پێغەمبەر کۆچی کرد بۆ مەدینە بینی جوولەکانی [[مەدینە]] [[ڕۆژووی ڕۆژی عاشوورا|ڕۆژی عاشورا بەڕۆژوو]] دەبن، لێی پرسین بۆچی لەو ڕۆژەدا بەڕۆژوودەبن؟ گوتیان ئەوە ئەو ڕۆژەیە کە خوای گەورە [[مووسا|پێغەمبەر موسای]] لەدەستی فیرعەون ڕزگار کرد، ئێمە وەک سوپاس گوزارییەک لەو ڕۆژەدا بەڕۆژوو دەیبن. لەفەرموودەدا ھاتووە [[ئیبن عەبباس|ئیبن عەباس]] دەڵێت: پێغەمبەر ھات بۆ مەدینە بینی جوولەکەکان ڕۆژی عاشورا بەڕۆژوو دەبن، پرسی بۆ بەڕۆژوو دەبن؟ گوتیان پێغەمبەر موسا لەو ڕۆژەدا بەڕۆژوو بووە، و ئەوە ئەو ڕۆژەیە کە فیرعەون و دارودەستەکەی خنکان و موسا و ھاوەڵانی ڕزگاریان بوو، پێغەمبەر لەو ڕۆژەدا بەڕۆژوو بوو و فەرمانی کرد ھاوەڵانی لەو ڕۆژەدا بەڕۆژوو بن، و گوتی: ئێمە بۆ موسا لە ئێوە لەپێشترین. لە فەرموودەیەکی تردا [[عائیشە]] دەڵێت: قوڕەیش ڕۆژی عاشورا بەرۆژوو دەبوون و پێغەمبەریش بەڕۆژوو دەبوو، کاتێک پێغەمبەر کۆچی کرد بۆ مەدینە ڕۆژووی عاشورای گرت و فەرمانی بە ھاوەڵانیشی کرد ئەو ڕۆژووە بگرن، کاتێک ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان فەرزکرا بەھاوەڵانی گوت: ھەر کەس ویستی ڕۆژووی عاشورا بگرێت با بیگرێت و ھەر کەسێکیش ویستی ڕۆژووەکە نەگرێت ئاساییە. [[ئیمامی نەوەوی|نەوەوی]] دەڵێت: زانایان یەکدەنگن کەوا ڕۆژووی عاشورا واجب نییە، بەڵام جیاوازن لەوەی ئایا لەسەرەتای ئیسلام واجب بووە یان نا؟ [[ئەبووحەنیفە|ئەبوو حەنیفە]] دەڵێت: واجب بووە؛ بەڵام [[ئیمام شافعی|شافعی]] دەڵێت: ھەر لەسەرتاوە [[سوننەت]] بووە. ئەو جیاوازییە لەسەرەتای ئیسلامە، بەڵام دوای واجب بوونی [[ڕۆژووی ڕەمەزان]] زانایان یەکدەنگن کەوا ڕۆژووی عاشورا [[موستەحەب|سوننەتە]]. لەسەرەتای ئیسلمدا چەند ڕۆژێک فەرز بووە لەسەر موسڵمانان، بۆ ئەوەی لەسەریان قورس نەبێت، وەھەروەھا ڕۆژوو گرتن ئارەزومەندانە بووە لەسەرەتای فەرز کردنیدا، موعازی کوڕی جەبەل دەڵێت: سەرەتا ڕۆژوو گرتن ئارەزومەندانە بوو، ئەوەی ویستبای بەڕۆژوو دەبوو، و ئەو کەسەش بەڕۆژوو نەبووایە لە جیاتی ھەر ڕۆژێک نانی کەسێکی ھەژاری دەدا، لەدوای دابەزینی ئایەتی فەرز بوونی ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان ئەو حوکمە ھەڵوەشایەوە. ئیبن عەباس دەڵێت: ئەو حوکمە ھەڵنەوەشاوەتەوە بەڵکوو بۆ کەسانی بەتەمەنە کە توانای ڕۆژوو گرتنیان نییە. === کەمبوونەوەی کاتی ڕۆژوو === فەرز بوونی ڕۆژوو لەسەر موسڵمانان لە ساڵی دووی کۆچی دا بوو، لەسەرەتای فەرز بوونیدا پێویست بوو موسڵمانان لە دوای نوێژی عیشاوە بەڕۆژووبن تاوەکوو بانگی ئێوارە، واتا خۆگرتنەوە لە خواردن و خواردنەوە و سەرجێیی لەدوای نوێژی عیشاوە دەستیپێکرد و لەکاتی ناگی ئێوارە ڕۆژووەکەیان دەشکاند. دواتر کاتەکە بۆ موسڵمانان کەمکرایەوە، کاتی پارشێو درێژکرایەوە بۆ پێش نوێژی بەیانی، بە بەڵگەی قورئان {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٨٧|کوردی=لەشەوی ڕۆژوو گرتندا ڕێتان پێدراوە بچنە لای خێزانەکانتان، ئەوا پۆشاکی ئێوەن و ئێوەش پۆشاکی ئەوانن، خوای گەورە دەیزانی ئێوە ناپاکی لەخۆتان دەکەن بۆیە لێتا خۆشبوو، ئێستا دەتوانن لەگەڵ خیزانەکان بنوون و ھەوڵی مداڵبوون بدەن،}}. بەغەوی دەڵێت: ئەھلی تەفسیر دەڵێن: لەسەرەتای فەرز بوونی ڕۆژوودا موسڵمانان بۆیان ھەبوو بخۆن و بخۆنەوە و لەگەڵ خێزانەکانیان بنوون تا ئەو کاتەی نوێژی عیشا دەکەن، خۆ ئەگەر نوێژی عیشای کرد یان نوست پێش نوێژی عیشا ئەوا خواردن و ژنی لەسەر حەرام دەبێت تاوەکوو شەوی داھاتوو، لە یەکێک لە شەوەکاندا عومەری کوڕی خەتاب لەدوای نوێژی عیشا لەگەڵ خێزانەکەی نوست، کاتێک خۆیشت بەگریانەوە ھات بۆلای پێغەمبەر و گوتی: دوای نوێژ چوومەوە ماڵەوە و ئارەزووم بۆ خێزانەکەم چوو و لەگەڵی نوستم، ئەی پێغەمبەر چم لێدەکەی؟ پێغەمبەر گوتی: عومەر ئەوە لەتۆ نەدەوەشایەوە. دوای ئەو قسەیە کۆمەڵە پیاوێکی تر ھەستان و دانیان نا بەوەی وەک عومەریان کردووە، لەدوای ئەوە ئایەت دابەزی بابەتەکەی ڕوون کردەوە، ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٨٧|کوردی=لەشەوی ڕۆژوو گرتندا ڕێتان پێدراوە بچنە لای خێزانەکانتان، ئەوا پۆشاکی ئێوەن و ئێوەش پۆشاکی ئەوانن، خوای گەورە دەیزانی ئێوە ناپاکی لەخۆتان دەکەن بۆیە لێتا خۆشبوو، ئێستا دەتوانن لەگەڵ خیزانەکان بنوون و ھەوڵی مداڵبوون بدەن}}. === بەڵگەکانی فەرز بوونی ڕۆژوو === یەکدەنگی موسڵمانان لەسەر ئەوەیە ڕۆژی مانگی ڕەمەزان فەرزە وەک لە قورئان و فەرموودەکاندا ھاتووە، لەقورئاندا {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٨٣|کوردی=ئەی ئەوانەی باوەڕتان بەئیسلام ھێناوە ڕۆژوو گرتنتان لەسەر واجب کراوە وەک چۆن لەسەر ئەوانەی پێش ئێوە واجب کرابوو، بۆئەوەی زیاتر تەقواکاربن}}. لەفەرموودەدا ئیبن عومەر دەڵێت: پێغەمبەر گوتی: ئیسلام لەسەر پێنج شت دامەزراوە، شایەتیدان بەوەی ھیچ خوایەک شایەنی پەرستن نییە جگە لە ئەڵڵا و محەممەد پێغەمبەری خوایە، و کردنی پێنج نوێژ لە ڕۆژێکدا، و دەرکردنی زەکات لە ماڵ و سامان، و گرتنی ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان، و ئەنجامدانی حەج بۆ ئەو کەسانەی توانایان ھەیە. ئەم فەرموودەیە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی تەنیا ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان فەرزە لەسەر موسڵمانان، و ڕۆژووەکانی تر سوننەتن و گرتنیان پاداشتی لەسەرە و بۆ پڕکردنەوەی ناتەواوی ڕۆژووە فەرزەکانە. واتا کاتی مانگی ڕەمەزان بەستراوەتەوە بەبینینی مانگ، لەشەوی سی مانگی شەعبان ئەگەر مانگ بیندرا ئەوا ئەو شەوە یەکەم شەوی ڕەمەزانە و پێویستە موسڵمان بەیانییەکەی بەڕۆژوو ببن، بەڵام ئەگەر مانگ نەبیندرا ئەوا پێویستە سی ڕۆژ لە مانگی شعبان تەواو بکەن کە دەکاتە مانگێکی پڕ، و ڕۆژی دواتر کە دەکاتە یەکەم ڕۆژی مانگی ڕەمەزان بەڕۆژوو ببن. مانگی کۆچی یان سی پڕە یاخود ڕۆژێک کەمدەکات. پێغەمبەر دەڵێ: ئێمە گەلێکی نەخوێندەوارین نانوسین و ئەندازە بۆ مانگ دانانێین، بەڵکوو بەبینینی مانگ بڕیار دەدەین. == کاتی ڕۆژوو == کاتەکانی ڕۆژوو کۆمەڵێک کاتی دیاریکراوی زاندراون کە لەلایەن شەرعەوە داندراون، ئەمانە لەخۆدەگرێت: کاتی ھاتنی مانگی ڕەمەزان و تەوابوونی، سەرەتای ڕۆژوو گرتن و کاتی ڕۆژوو شکاندن، کاتی پارشێو، کاتی ڕۆژوو شکاندن، کاتی گرتنەوەی ڕۆژووە لەدەست چووەکان، و ئەو کاتانەی ڕۆژوو تێیان دا دروست نییە. ڕۆژ کاتی کردەیی ڕۆژوو گرتنە، بە ھەڵھانتی شەبەق دەست پێ دەکات و بە ئاوابوونی خۆر کۆتایی دێت. مانگی ڕەمەزان لەگەڵ ھاتنی مانگی ڕەمەزان لە ڕۆژژمێری کۆچی دا دەست پێ دەکات، بە دوو شێواز: بەبینینی مانگی نوێ یاخود بە تەواوبوونی سی ڕۆژ لەمانگی پێشوودا. پێغەمبەر دەڵێت: ڕۆژووی ڕەمەزان دەست پێ مەکەن تاوەکوو مانگی یەک شەوە نەبینن، و مەیکەن بەجەژن تاوەکوو مانگی نوی دەبینن، ئەگەر بەھەر ھۆکارێک مانگ دەرنەکەوت ئەوا سی ڕۆژ تەواو بکەن. === شەوی ڕۆژووگرتن === شەوی ڕۆژووگرتن ئەو کاتەیە کە خواردن و خواردنەوە بۆ ڕۆژووەوان ڕێپێدراوە، کاتەکەی لەدوای خۆراوابوون دەست پێ دەکات تاوەکوو شەبەقی بەیانی (نوێژی بەیانی)، ھەروەھا شەو کاتی ڕۆژووگرتن نییە، لەسەرتای فەرزبوونی ڕۆژوودا موسڵمانان لەدوای نوێژی عیشا بەڕۆژوو دەبوون، بەڵام دواتر کاتەکەیان بۆ کەمکرایەوە و لەشەودا ڕێگەدرا موسڵمانان بخۆن و بخۆنەوە. ھەر لەشەودا کاتی پارشێو کردن و نییەت ھێنانە، ھەر لەشەوانی ڕەمەزاندا [[نوێژی تەراویح|نوێژی تەروایح]] دەکرێت. == باشییەکانی ڕۆژوو گرتن == لەئیسلامدا ڕۆژوو گرتن باشی و چاکی زۆری ھەن کە لەبەڵگە قورئانی و فەرموودەکاندا باسکراون، کە ئەمانەش کۆمەڵێک تایبەتمەندین ئاماژەن بۆ پێگە و گرینگی ڕۆژوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فه‌زڵ و پاداشتی ڕۆژووی مانگی ڕمه زان…|ناونیشان=http://www.bakrajo.com/Description.aspx?No_=98|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.bakrajo.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220818095734/http://www.bakrajo.com/Description.aspx?No_=98|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەندێک لە تایبەتمەندییەکان گشتگیرن بۆ ھەموو ڕۆژووەکان وھەندێکیان تایبەتن بە ھەندێک جۆری ڕۆژوو، ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان زۆرترین تایبەتمەندی ھەیە، لەوانە: فەرزە بەو واتایەی لەڕۆژووە سوننەتەکان باشترە، لەمانگی ڕەمەزاندا قورئان دابەزیوە، ھەر لەو مانگەدا شەوی قەدر ھەیە. ھەندێک تایبەتمەندی ھەیە بۆ ڕۆژووەکانی عاشورا و موحەرەم جیا لەتایبەتمەندییەکانی ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان. پێغەمبەر دەڵێت: ڕۆژوو قەڵغانە، نابێ موسڵمانی بەڕۆژوو قسەی نەشیاو و نادروست بکات، ئەگەر کەسێک شەڕی لەگەڵ کرد ئەوا با بڵێت من بەڕۆژووم، سوێند بەوەی گیانی منی بەدەستە بۆنی دەمی ڕۆژووەوان لەلای خوای گەورە خۆشترە لەبۆنی میسک، و دەڵێت خواردن و خواردنی لەبەر من واز لێھێناوە و ھەر خۆم پاداشتی دەدەمەوە و چاکە یەک بەدەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=islih|سەردێڕ=پەراوى ڕۆژوو.|ناونیشان=http://www.islih.com/view/4620|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ماڵپەرى چاکسازى|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210928004134/http://www.islih.com/view/4620|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەڕیوایەتێکی تردا: چاکە یەک بەدەیە تاوەکوو حەوسەد ئەوەندە، تەنیا ڕۆژوو نەبێت ئەویان بۆمنە و ھەر خۆم پاداشتی دەدەمەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=گەورە ی و سودو ئادابی ڕۆژوو.|ناونیشان=http://kifre1.blogspot.com/2013/07/blog-post.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=گەورە ی و سودو ئادابی ڕۆژوو. ~ ماڵپه‌ڕی شاری كفری}}{{بەستەری مردوو|url=http://kifre1.blogspot.com/2013/07/blog-post.html |date=تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> ڕۆژوو دەبێتە ھۆی سڕینەوەی گوناھەکان، پێغەمبەر محەممەد دەڵێت: نوێژ بۆ نوێژ و جومعە بۆ جومعە و ڕەمەزان بۆ ڕەمەزان گوناھەکان دەسڕدرێنەوە، بەو مەرجەی گوناھی گەورەی ئەنجام نەدابێت. وەدەڵێت: ئومێد دەکەم [[ڕۆژووی ڕۆژی عەرەفە|ڕۆژووی ڕؤژی عەرەفە]] گوناھی ساڵی ڕابردوو و داھاتوو بسڕێتەوە، وەھەروەھا ئومێد دەکەم [[ڕۆژووی ڕۆژی عاشوورا|ڕۆژووی ڕۆژی عاشورا]] گوناھی ساڵی ڕابردوو بسڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کەعەرەفات بەڕۆژووبووم بۆ عاشووراء بەڕۆژووبم؟|ناونیشان=https://bzavpress.com/Detail.aspx?id=13325&LinkID=23|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=bzavpress.com}}{{بەستەری مردوو|url=https://bzavpress.com/Detail.aspx?id=13325&LinkID=23 |date=تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> حوزەیفەی کوڕی یەمان دەڵێت: عومەری کوڕی خەتتاب پرسی؛ کێ فەرموودەیەکی لەبەرە دەربارەی بەڵا و موسیبەت؟ گوتم من، پێغەمبەر دەڵێت: تاقیکردنەوە بەماڵ و منداڵ و جیران، نوێژ و ڕۆژوو و خێرکردن دەیسڕێتەوە. ڕۆژوو ھۆکارێکە بۆ گیرابوونی دوعا، پێغەمبەر دەڵێت: سێ کەس خوای گەورە دوعایان ڕەتناکاتەوە؛ ڕۆژووەوان تاوکوو ڕۆژووەکەی دەشکێنێت، ستەملێکراو تاوەکوو مافەکەی وەردەگرێتەوە، و ڕێبوار تاوەکوو دەگەرێتەوە ماڵ. ڕۆژوو لەڕۆژی دوایدا تکا بۆ خاوەنەکەی دەکات، پێغەمبەر دەڵێت: قورئان و ڕۆژوو لە ڕۆژی دوایدا تکا بۆ خاوەنەکانیان دەکەن، ڕۆژوو دەڵێت خوایە من خواردن و ئارەزوەکانم بەڕۆژ لێ قەدەغە کردبوو بۆیە تکایەکەم وەربگرە، و قورئان دەڵێت لەشەودا خەوم لێ حەرام کردبوو بۆیە تکایەکەم وەربگرە، لەکۆتایدا تکای ھەردووکیان وەردەگیرێت. فەزڵی ڕەمەزان {{شک |سەردێر=ڕۆژوو |زار١=کوردیی باکووری |ناو١=ڕۆژی |زار٢=کوردیی باشووری |ناو٢=ڕووژە |زار٣=ھەورامی |ناو٣=ڕۆچە، ڕۆچی |زار٤=زازاکی |ناو٤=ڕۆژە }} ڕۆژووی ڕەمەزان ئەرکە لەسەر [[موسڵمان|موسڵمانان]] وەک لە [[قورئان|قورئاندا]] ھاتووە: '''{{عەرەبی|كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}}'''.{{ھن}}واتە: ئێوە ڕۆژووتان لەسەر نوسراوە وەک چۆن لەسەر ئەوانەی پێش خۆتان نوسرا بوو.{{ھن}} لە فەرموودەکانی پێغەمبەری ئیسلام ([[محەممەد]]) دەربارەی فەزڵی ڕۆژوو. * پێغەمبەری خوا دەفەرموێت: (({{عەرەبی|من صام رمضان ايمانا واحتسابا، غفر له ما تقدم من ذنبه}})). واتە؛ ھەرکەسێک مانگی ڕەمەزان بە باوەڕەوە و لەڕێگەی خوادا بە ڕۆژوو بێت، خوا لە گوناھەکانی لەوەپێشی ئەبورێت.<ref>کتێبی ڕۆژوو/سایتی بەھەشت</ref> * ئەبوو ھورەیرە دەگێڕێتەوە لە پێغەمبەری خوا کە فەرموویەتی: کەخوای گەورە فەرموویەتی: ({{عەرەبی|كل عمل ابن آدم له إلا الصيام فإنه لي وأنا أجزي به، و الصيام جنة، فإذا كان يوم صوم أحدكم فلا يرفث ولا يصخب، فإن سابه أحد أو قاتله فليقل: إني امرؤ صائم، والذي نفس محمد بيده لخلوف فم الصائم أطيب عند الله من ريح المسك، للصائم فرحتان يفرحهما:إذا أفطر فرح و إذا لقي ربه بصومه}}).<ref>فەرموودە ھاوبەشەکانی بوخاری و موسلیم، نوسینی/ حەمەکەریم عەبدوڵڵا</ref> واتە؛ ھەموو کردەوەکانی ئادەمیزاد بۆ خۆیەتی جگە لە ڕۆژوو، ئەوە بەڕاستی بۆمنە و ھەر خۆشم پاداشتی دەدەمەوە، ھەروەھا ڕۆژوو قەڵغانە، ئەگەر ڕۆژێک کەسێکتان بەڕۆژوو بوو با ئەو ڕۆژە قسەی ناشیرین و ھات و ھاوار نەکات، خۆ ئەگەر کەسێک جنێوی پێدا و شەڕی پێ فرۆشت با بڵێت؛ من کەسێکی بەڕۆژووم، سوێند بەو کەسەی گیانی محەممەدی بە دەستە بۆنی دەمی ڕۆژووەوان لە ڕۆژی قیامەتدا لە بۆنی میسک خۆشترە، ھەروەھا دوو خۆشی ھەیە بۆ ڕۆژووەوان کاتێک بەربانگ دەکاتەوە دڵخۆشە بەڕۆژوو شکاندنەکەی، کاتێکیش بە دیداری پەروەردگاری شاد دەبێت دڵخۆشە بە ڕۆژووەکەی. * ئەبوو ھورەیرە دەگێڕێتەوە کە پێغەمبەری خوا فەرموویەتی: ('''{{عەرەبی|إذا جاء رمضان فُتّحت أبواب الجنة، وغُلّقت أبواب النار، وصُفّدت الشياطين}}'''). واتە؛ کاتێک کە ڕەمەزان دێت دەروازەکانی بەھەشت دەکرێنەوە، و قاپییەکانی دۆزەخ دادەخرێن، و شەیتانەکان کۆت دەکرێن.<ref>فەرموودە ھاوبەشەکانی بوخاری و موسلیم، نوسینی/ حەمەکەریم عەبدوڵڵا</ref> == دەربارەی زانستەکانی ڕۆژوو == # مرۆڤ دەست دەگرێت بەسەر خووەکانیدا، تا وای لێدێت لە کۆمەڵێک خو و ڕەوشت پێکھاتووە، و ئەو مرۆڤەی کە خووەکانی بەسەریدا زاڵن، دەبێت بە بەندەیەک بۆیان و خوا ڕۆژووی ناچار کردووە تا لەو بەندایەتییە ڕزگاری بکات، ڕۆژوو مرۆڤ فێری جۆرێک لە نەرمی دەکات ھەتا وەک ئامێرێک ھەڵسوکەوت نەکات. # لە ڕووی تەندروستییەوە زۆر سودی ھەیە کە لەشی مرۆڤ پاکدەکاتەوە لە خواردنە ژەھراوییەکان، خواردنە گیانەوەرییەکان مادەی چەورییان تێدایە کە زۆربوونی دەبێتە ھۆی تووشبوونی مرۆڤ بە زۆر چەوری لە خوێندا، لە پاشاندا ڕۆژوو کاریگەڕییەکی ئێجگار باشی ھەیە و نیشانەکانی کەم دەکاتەوە. # خوا ڕۆژووی بە ئەرک کردووە تا دەوڵەمەند ھەست بە ئازاری ھەژار و نەدارەکان بکەن، بەمەش خۆشەویستی و سۆز دروست دەبێت وکۆمەڵگە پێی بەھێز دەبێت. # خوا ڕۆژووی بە ئەرک کردووە تا ھیمەت بەھێز ببێت و دەروون خۆڕاگر بێت و ڕاھێنانی موسڵمانە لەسەر ئارامگری. پێغەمبەر ئەفەرموێت؛ ('''{{عەرەبی|ثلاثة حق على الله ألا يرد لهم دعوة: الصائم حتى يفطر، والمظلوم حتى ينتصر، والمسافر حتى يرجع}}'''.{{ھن}} واتە: سێ کەس فافیان لەسەر خوایە کە پاڕانەوەکانیان ڕەت نەکاتەوە: ڕۆژووەوان تا بەربانگ دەکاتەوە، و ستەم لێکراو تا سەر دەکەوێت، و گەشتیار تا دەگەڕێتەوە. == ئەرکانەکانی ڕۆژوو == ڕۆژوو یەک بنەمای ھەیە کە ئەویش وازھێنانە لە خواردنەکان، بەڵام لە مەزھەبی مالکیدا دوو بنەمای ھەیە یەکەمیان وازھێنان لە خواردنەکان و دووەمیان نییەتە، و ھەندێکیان دەڵێن نییەت مەرجە. == مەرجەکانی ڕۆژوو لەسەربوون<ref>(سایتی سەڵاحەدین) {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://kurdi.azadi.no/faq.php?cat_id=1 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161030091420/http://kurdi.azadi.no/faq.php?cat_id=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030091420/http://kurdi.azadi.no/faq.php?cat_id=1 |date=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> == # موسوڵمان بوون: کەواتە ڕۆژوو لەسەر بێباوەڕ نییە. # پێگەیشتن: پێگەیشتبێ، خۆی ناسیبێ و ھۆش و فامی تەواو بێت (عاقل) بێ، چونکە مرۆڤ ئەرکی شەرعی ناکەوێتە سەر ئەگەر منداڵ بێ، یا ھۆش و فامی تەواو نەبێ. پێغەمبەر دەفەرمووێ: {'''{{عەرەبی|رفع القلم عن ثلاثة: عن النائم حتي يستيقظ وعن الصبي حتي يحتلم وعن المجنون حتي يعقل}}}''' ''ئەبو داود گێڕاوییەتییەوە''. '''واتە: سێ کەس بەر پرسیار نین: خەوتوو تا لە خەو ھەڵدەستێ، منداڵ تا پێدەگات و خۆی دەناسی. شێت تا ھۆشی دێتەوەبەر .''' ئەبوو داود گێڕاوێتەوە'''.''' # توانای ڕۆژوو گرتن: بۆیە لەسەر نەخۆشێک ئەرک نییەکە نەتوانێ بە ڕۆژوو بێ و، نەخۆشییەکەش لە جۆرێک بێ کە چاوەڕێی چاک بوونی نەکرێ، ھەروەھا ئەرک نابێ لەسەر ژنێک کە بییانوویەکی شەرعی ھەبێ وەک ئەوە دۆخی مانگانەی، یا دوای منداڵ بوون. ''بۆ پیاوچاکان'' چەند مەرجێکی تری ھەیە، وەک پاراستنی چاو لەوەی خوا قەدەغەی کردووە، وپاراستنی زمان لە زەم و پوختان و درۆکردن و وپاراستنی گوێ لە شتە قەدەغە کراوەکان. == بەتاڵبوونەوەی ڕۆژوو == لە ئیسلامدا ڕۆژوو بەتاڵ دەبێتەوە بە ئەنجامدانی یەکێک لەمانەی خوارەوە: * گەیشتنی خواردن و خواردنەوە بە [[گەدە]]. * جووتبوونی ژن و مێرد. * چوونە ژوورەوەی خواردن و خواردنەوە بۆ ناو دەمارەکان. * ھاتنەوەی ئاوی ئارەزووی بەدەستی مرۆڤ لەلایەن پیاوانەوە. * دەرچوونی خوێنی سووڕی مانگانە و سکپڕی لەلای ژنان. == مۆڵەتە ڕێگە پێدراوەکان == ھەندێک حاڵەت ھەیە کە ڕێگە ئەدرێت بە ڕۆژوو نەبێت بە مەرجێک بیگێڕیتەوە پێش ئەوەی ڕەمەزانێکی تر بگەڕێتەوە و ئەگەر نەیگێڕایەوە پێویستە فیدییە بدات کە بۆ ھەریەک ڕۆژ ڕۆژوو دوو ژەم خواردن دەبێت بدات بە ھەژارێک، و ئەو حاڵەتانەی ڕێگەیان پێدراوە ئەمانەن: * نەخۆش: ئەگەر نەخۆشییەکی توندی ھەبوو یان بە بەڕۆژوو بوون نەخۆشبوونەکەی زیاد بکات، لەم حاڵەتە دەتوانێت بە ڕۆژوو نەبێت کە پزیشک ئەمە دیاری دەکات. * گەشت: دوورییەکەی لە ٨٤کم کەمتر نەبێت، و ئەگەر گەشتیار زەرەرمەند بوو لە ڕۆژوو دەتوانێت بە ڕۆژوو نەبێت. * دۆخی مانگانە و پاش مناڵبوونی ژنان * ژنانی شیردەر و دووگیانک ئەگەر ڕۆژوو زەرەریان پێ بگەیەنێت دەتوانێت بە ڕۆژوو نەبێت بەڵام وەک پێشتر باسکرا دەبێت بگێڕدرێتەوە یان فدییە بدات. * گەورەی تەمەن: ئەگەر کەسانی بەتەمەن نەیان توانی دەتوانن بەڕۆژوو نەبن و فدییە دەربکەن. * ئیشی قورس: ئەو بە ڕۆژووەی کە ھیچ سەرچاوەیەکی داھاتی تری نییە و ئیشەکەی زۆر قورس بێت وەک کرێکاری کانەکان دەتوانن بەڕۆژوو نەبن بەڵم پێویستە فدییە بدەن. == ڕۆژووی ڕەمەزان == ڕۆژووی ڕەمەزان ئەرکە وەک پێغەمبەر دەفەرموێت: ('''{{عەرەبی|إن الله فرض صيام رمضان، وسننت لكم قيامه، فمن صامه وقامه ايمانا واحتسابا خرج من ذنوبه كيوم ولدته أمه}}''').{{ھن}} واتە: خوا ڕەمەزانی بەئەرک کردووە و [[شەونوێژ]]ەکەی سونەتە لەسەرتان، ئەوەی ڕۆژووەکەی بگرێت و [[شەونوێژ]]ەکەی بکات بە باوەڕ و لە ڕێگەی خوادا، لە گوناھەکانی خۆش دەبێت وەک ئەوەی تازە لە دایک بووبێت. == ڕۆژووی سووننەت == چەندین ڕۆژووی سووننەت ھەیە لە ئیسلامدا کە گرتنیان ئەرک نییە، بەڵام سوننەتن وەک؛ * ڕۆژووی شەش ڕۆژی مانگی شەوال. * ڕۆژووی [[ڕۆژی عەرەفە]]. * ڕۆژووی ڕۆژی عاشورا. * ڕۆژووی زۆربەی مانگی شەعبان. * ڕۆژوو گرتنی دووشەممە و پێنج شەممان لە ھەفتەدا. * ڕۆژووی سێ [[ڕۆژە سپییەکان]] (کە ١٣ و ١٤ و ١٥ی ھەموو مانگێکە) و … ھتد. == بابەتە پەیوەندیدارەکان == * [[کۆڵەکەکانی ئیسلام|ئەڕکانەکانی ئیسلام]] * [[شایەتمان]] * [[نوێژ]] * [[ڕەمەزان (مانگ)|مانگی ڕەمەزان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ڕەمەزان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|قورئان|ئایین}} *[https://web.archive.org/web/20090918181458/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-Arabic-Ask_Scholar%2FFatwaA%2FFatwaA&cid=1122528612260 سایتی ئیسلام ئۆنلاین]. *[http://tanzil.net/#trans/ku.asan/2:183 سایتی تەنزیل] {{پۆلی کۆمنز|Fasting in Islam}} [[پۆل:ڕۆژوو لە ئیسلام]] [[پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:ڕەمەزان]] 0k0cr27ljhibomxkt2w0lvq1dzh68h8 0 9859 1570686 1559208 2026-04-01T15:08:37Z Ari Qasm 57423 1570686 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو={{Script/Arabic|محەممەد کوڕی ئادەم کوڕی عەبدوڵڵا}}|ناوی خۆماڵی={{Script/Arabic|ئیبنو ئادەم}}|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٧٤٧ز یان ١٧٥٠ز|شوێنی لەدایکبوون=گوندی ڕۆستێ، [[باڵەکایەتی]]، [[چۆمان]]، [[میرنشینی سۆران]]|ڕێکەوتی مردن=١٨٣٦ز یان ١٨٤٤ز|شوێنی مردن=گوندی دێڵزە، [[چۆمان]]، [[میرنشینی سۆران]]|نەتەوە=[[کورد]]|پەروەردە=* [[فیقھ]] و زانستە ئیسلامییەکان * [[ئەستێرەناسی|گەردوونناسی]] و ئەستێرەناسی * [[ماتماتیک]] و [[ئەندازە]]|پیشە=[[زانا]]ی ئیسلامی{{ھن}}[[مامۆستا]]{{ھن}}[[شەرعزان]]{{ھن}}[[ئەستێرەناس|گەردوونناس]]{{ھن}}[[ماتماتیکزان]]{{ھن}}[[موفتی]]{{ھن}}ڕاوێژکار و موفتیی گشتیی ئاینیی سۆران{{ھن}}ڕاوێژکاری ئایینیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]|ئایین=[[ئیسلام]] * [[سوننە]]|شارۆمەندێتی={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|ناسراوە بە={{Script/Arabic|إبن آدم}}|چالاکبوون=١٧٨٠ز|image=Portrait of Ibn Adam al-Balaki AI Enhanced.jpg|caption=پۆرترەیتێکی ئیبنو ئادەم}} '''محەممەدی کوڕی ئادەمی کوڕی عەبدوڵڵا''' ({{Script/Arabic|'''مُحَمَّدُ بْنُ آدَمَ بْنُ عَبْدِﷲِ'''}}؛ ١٧٤٧ز لە ڕۆستێ، [[باڵەکایەتی]] − ١٨٣٦ز لە دێڵزە، [[چۆمان]]) کە ناسراو بە '''ئیبنو ئادەم'''، [[زانستیار|زانایێکی]] [[شەرعزان|ئایینی]]، [[ئەستێرەناس|گەردوونناسی]]، [[ماتماتیکزان|ماتماتیکزانیی]] کورد بوو و ناسرا بە «'''ئیبن ئاده‌م باڵەکی'''». لە ساڵی ١١٦٠ی کۆچی، به‌رامبه‌ر به ١٧٤٧ی زایینی لە گوندی ڕۆستێی سەر بە ناوچەی [[باڵەکایەتی]] لە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئەمڕۆ لە [[میرنشینی سۆران]] لە دایکبووە. لە سەردەمی منداڵیدا لە لای باوکی دەستی بە خوێندن کردووە و لە دواییدا لە لای زانای به‌ناوبانگی کورد مەلا عەبدوڵڵای بایەزیدی‌ی سووختەی زانای مەزنی کورد [[سیبغەتوڵڵا حەیدەری|سیبغەتوڵڵای حەیدەری]] درێژەی بە خوێندنەکەی داوە، ئینجا بۆ تەواوکردنی خوێندنەکەی لە ساڵی ١١٩٢ی کۆچی بەرامبەر بە ١٧٧٨ی زایینی چووەتە شاری [[مەھاباد]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] بۆ فێربوونی زمانی فارسی، ئینجا گەڕاوەتەوە [[باشووری کوردستان]] و لە شاری [[ڕەواندز]]ی پایته‌ختی [[میرنشینی سۆران]] نیشته‌جێ بووە و دەبێتە جێگای متمانە و ڕەزامەندیی [[مستەفا بەگ|مستەفا بەگی]] میری ڕەواندز و دەیکات بە موفتیی گشتی و ھەروەھا ئیمام و مامۆستای دەڤەرەکە و داوای لێدەکات ببێت بە مامۆستای کوڕەکەی کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بوو و ڕێزێکی زۆری لێناوە و ئەویش دەستی داوەتە وانە گوتنەوە و ‌کتێب دانان. دوای ئەوەی کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] جێگای باوکی دەگرێتەوە میر محەممەد دەیکات بە ڕاوێژکاری خۆی. ئەم زانایەی کورد ناوبانگی زاناییی به‌ ھەموو لایەکی کوردستان و جیھانی ئیسلامیدا بڵاوبۆتەوە و گەلێک زانای ناوداری وه‌ک مەولانا خالیدی شارەزووریی ناسراو بە [[مەولانا خالیدی نەقشبەندی]] و مەلا محەممەدی خەتێی ناسراو بە [[مەلای خەتێ]] و مەلا عەلی وەسانی لە لایان خوێندووە. دوای ماوەیه‌ک ناکۆکی کەوتۆتە نێوانی ئەو و محەممەد پاشا، بۆیە شاری ڕەواندزی بەجێھێشتووە و چووەتەوە گوندی ڕووستێ و ھەر خەریکی وانە گوتنەوە و کتێب دانان بووە، ھەتا لە ساڵی ١٢٥٢ی کۆچی بەرامبەر بە ١٨٣٦ی زایینی لە گوندی دێڵزەدا کۆچی دواییی کردووە. == بەرھەمەکانی == مه‌لا محه‌مه‌د ناسراو به ''ئیبن ئاده‌م'' له‌ماوه‌ی ژیانیدا زنجیره‌یه‌كی له په‌رتووک و نامیلکه‌‌ی زانستی و فیقهی و زمانه‌وانی و ڕه‌وانبێژی و گەردونناسی داناوه و هه‌موویان به‌زمانی عه‌ره‌بین، چونكه له‌و سه‌رده‌مه زووه‌دا زمانی خوێندن و فێركردنی ڕووداوی ئاینی عه‌ره‌بی یان [[زمانی فارسی|فارسی]] بووه. تاكو ئێستا ٢٧ په‌رتووكی به‌نرخی تۆماركراون له بواره‌كانی زانست و فیقهی و ڕه‌وانبێژی و لۆژیک و زمانه‌وانی و جوگرافیا و گه‌ردوونناسی دا، زۆربه‌ی ئه‌و په‌رتووكانه‌ش له گونده‌كانی ڕوستێ و دێڵزه داناوه و دانیشتووانی ته‌سه‌ووف ماوه‌یان نه‌داوه په‌رتووكه‌كان به هه‌موو لایه‌كی دا بڵاوببنه‌وه، هه‌ر وه‌كو مامۆستا عه‌بدولڕه‌قیب یوسف ده‌ڵێت: "ئیبن ئاده‌م و سۆفیگه‌ریه‌تی دژ به یه‌ک بوون و ئه‌و زانا مه‌زنه باوه‌ڕی به سۆفیگه‌ریه‌تی نه‌بووه، به‌ڵكو باوه‌ڕی به زانستی ئایینی بینات نراو له‌سه‌ر لۆژیک و هزر بووه. ئیبن ئاده‌م زانایه‌كی بلیمه‌ت بوو، زانیاریی و پایه‌ی زانستی ئه‌و كه‌سه سه‌رنجی زانا و مێژوو نووسانی له‌هه‌موو لایه‌كدا ڕ‌اکێشاوه، له‌وانه مێژوونووسی كورد "ئیبراهیم ‌‌حه‌یده‌ری" له په‌رتووكه‌كه‌ی "عنوان المسجد"دا له‌باره‌یه‌وه ده‌ڵێ: "گه‌وره‌مان محه‌ممه‌د كوڕی ئاده‌می كوردی، كه‌سێكی گه‌وره‌ی وه‌ک مه‌ولانا خالید نه‌قشبه‌ندی وانه‌ی له‌سه‌ر ده‌ستی خوێندووه‌، پایه‌ی هێنده‌ی پایه‌ی ئیمامی "فه‌خری ڕازی" بووه، پتر له‌سه‌د په‌رتووكی به‌نرخی له‌‌زانسته‌كانی هزری داناوه و زۆربه‌ی ئه‌و په‌رتووكانه‌شی له گوندی "ڕۆستێ" داناوه و هه‌مووشیان په‌سه‌ند و به‌رزوپته‌ون و دوا به‌دوای ئه‌مه‌ش ده‌ڵێ: "داخی گرانم ئه‌و په‌رتووكه به‌نرخانه‌ی كه‌وتوونه‌ته گۆشه‌ی له بیركردن، به‌ڵام هه‌موو زانایانی عێراق دانیان به گرانبه‌هایی به‌رهه‌مه‌كانی داناوه". مامۆستا شێخ محه‌مه‌دی خاڵ له په‌رتووكه‌كه‌ی "‌الشیخ معروف النودهی البرزنجی"دا له‌باره‌یه‌وه ناوی ٢٧ په‌رتووكی له‌و سه‌د په‌رتووكه‌ی ئیبن ئاده‌می هێناوه، كه بیستن و حه‌فته‌مینیان به‌ناوی "سلسله الذهب" واته "زنجیره‌ی زێڕ"ه له‌ساڵی ١٢٣٤ی كۆچی به‌رامبه‌ر به ١٨١٩ی زاینی دایناوه و له ژیان و به‌سه‌ر هاته‌كانی خۆی ده‌دوێ و باسی ئه‌و ناكۆكیانه ده‌كات كه له‌گه‌ڵ محه‌ممه‌د پاشای ڕه‌واندزدا به‌رپا بوون، كه ئێستا دانه‌یه‌ک له‌م په‌رتووكه ده‌سنووسه له په‌رتووكخانه‌ی پارێزه‌ر و مێژوونووسی كۆچ كردوو "عه‌باس عه‌زاوی" پارێزراوه. == ئیبن ئاده‌م و وێژه‌وانی == ئیبن ئاده‌م هه‌ر وه‌ک زانایه‌كی بلیمه‌ت بووه له بواری زانستی ئایینی و فیقھی و لۆژیک و گه‌ردوونناسی و بیركاری و جوگرافیادا، له هه‌مان كاتیشدا ده‌ستی هۆنراوه هۆنینه‌وه‌شی ھەبووه و ئه‌م‌ چه‌ند دێره‌ شیعره‌یان چنگ كه‌وتووه کە لێره‌دا ده‌یان خه‌ینه ڕوو: هه‌وران كرده گۆڵه‌گۆڵ میكائیلا ئه‌تۆش ده‌ی توتن و [[ماشان]] بڕشێنه ده‌با نۆش بێته سه‌رده‌ی ڕۆمی ئه‌وا په‌یا بوون كوتبخانان ده‌كه‌ن ئه‌ی! ئیبن ئاده‌م ئه‌م هۆنراوه‌یه‌ی داناوه، كه له دوا دوای ژیانی دا بووە (کۆتاییەکانی ژیانی بووە)، ده‌وڵه‌تی عوسمانی میرنیشینی [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]] له‌ناوبرد و فه‌رمانی ڕاسته‌وخۆی عوسمانی له شار و گونده‌كانی ئه‌و ناوچانه ده‌ستپێكرد و هه‌رچی كه‌لتووری كورد هه‌بوو له‌ناویان ده‌برد، لێره‌دا ناوی كاربه‌ده‌ستانی عوسمانی به "ڕۆمی" ناوده‌با و له هۆنراوه‌ دانانیشدا نازناوی "واجم"ی بۆ خۆی داده‌نا. له كۆتایی دا ده‌بێ ئاماژه بدرێت، كه ئیبن ئاده‌م دوازده كوڕی ھەبووه و به‌شێكیان له ڕۆڵه‌ و نه‌وه‌كانی بوونه‌ته مه‌لای زانا و ئێستاكه‌ش نه‌وەكانی له گوندی ڕوستێ و شارۆچكه‌ی ڕه‌واندزی جاران و "سۆران"ی ئێستادا بڵاوبوونه‌ته‌وه. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئیسلام|کوردستان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:کەسایەتییە ئایینییە کوردەکان]] dub7vi1djy97ymzgzc1r480vnp4faj9 0 11667 1570726 1501234 2026-04-01T18:21:56Z Ravan 7844 1570726 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{Coord|٥٩|٥٤|٤٢|N|١٠|٤٤|٠١|E|type:landmark_source:kolossus-hewiki|display=title}} [[پەڕگە:Norske nobelinstiutt 1.jpg|وێنۆک|چەپ|200px|ئەنستیتۆی نۆبێل لە نۆروێژ]] '''خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل'''، خەڵاتێکە کە ھەموو ساڵێک لە وڵاتی [[نۆرویژ]]، ئاراستەی ئەو کەسانە دەکرێت کە زۆرترین ھەوڵیان بۆ پەرە پێدانی برایەتی و ئاشتی لە نێوان نەتەوەکان داوە. == براوەکانی ئێران== [[پەڕگە:Shirin-Ebadi-Amsterdam-2011-Photo-by-Persian-Dutch-Network.jpg|وێنۆک|[[شیرین عەبادی]]، براوەی خەڵاتی نۆبێلی ئاشتی لە ساڵی ٢٠٠٣]] لە ئێراندا یەکەمین کەسێک کە ئەو خەڵاتەی بردووەتەوە، [[شیرین عەبادی]]یە کە یەکەمین ژنی ئێرانی و [[موسڵمان]]ی خاوەنی خەڵاتی نۆبێلە. شایانی باسە لەو کۆڕەدا کە ساڵی ٢٠٠٣ لە [[نۆرویژ]] بۆ شیرین عەبادی بە ڕێوە برا، تیپی مۆسیقای [[کامکاران]] مۆسیقایەکی فۆلکولوری کوردیان ژەند. ==سەرچاوەکان== 1- http://nobelprize.org/alfred_nobel/will/short_testamente.html 2- http://en.wikipedia.org/wiki/Shirin_Ebadi 3- http://en.wikipedia.org/wiki/Kamkars_group {{تووڵی دەروازە|مافەکانی مرۆڤ|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nobel Peace Prize}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠١ لە نۆرویژ]] [[پۆل:خەڵاتی نۆبێل]] 0nm7of91entdaxblshcsng5yor1flej 1570771 1570726 2026-04-01T20:01:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1570771 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} {{Coord|٥٩|٥٤|٤٢|N|١٠|٤٤|٠١|E|type:landmark_source:kolossus-hewiki|display=title}} [[پەڕگە:Norske nobelinstiutt 1.jpg|وێنۆک|چەپ|200px|ئەنستیتۆی نۆبێل لە نۆروێژ]] '''خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل'''، خەڵاتێکە کە ھەموو ساڵێک لە وڵاتی [[نۆرویژ]]، ئاراستەی ئەو کەسانە دەکرێت کە زۆرترین ھەوڵیان بۆ پەرە پێدانی برایەتی و ئاشتی لە نێوان نەتەوەکان داوە. == براوەکانی ئێران== [[پەڕگە:Shirin-Ebadi-Amsterdam-2011-Photo-by-Persian-Dutch-Network.jpg|وێنۆک|[[شیرین عەبادی]]، براوەی خەڵاتی نۆبێلی ئاشتی لە ساڵی ٢٠٠٣]] لە ئێراندا یەکەمین کەسێک کە ئەو خەڵاتەی بردووەتەوە، [[شیرین عەبادی]]یە کە یەکەمین ژنی ئێرانی و [[موسڵمان]]ی خاوەنی خەڵاتی نۆبێلە. شایانی باسە لەو کۆڕەدا کە ساڵی ٢٠٠٣ لە [[نۆرویژ]] بۆ شیرین عەبادی بە ڕێوە برا، تیپی مۆسیقای [[کامکاران]] مۆسیقایەکی فۆلکولوری کوردیان ژەند. ==سەرچاوەکان== 1- http://nobelprize.org/alfred_nobel/will/short_testamente.html 2- http://en.wikipedia.org/wiki/Shirin_Ebadi 3- http://en.wikipedia.org/wiki/Kamkars_group {{تووڵی دەروازە|مافەکانی مرۆڤ|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nobel Peace Prize}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠١ لە نۆرویژ]] [[پۆل:خەڵاتی نۆبێل]] etj2aibq8zw6tui3cy0oxtpb0394dct 0 13788 1570578 1570497 2026-04-01T12:03:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570578 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = چەولیگ | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە =[[پەڕگە:Bingolcitycenter.jpg|وێنۆک]] | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای بینگۆل|بینگۆل]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٣٬٤٢٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٢]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٢٦(٩٠+) | وێبگە = }} '''بینگۆل''' یان '''چەولیک''' یان '''چەولیگ''' (بە [[ئەرمەنی]]: Ճապաղջուր، بە [[ڕۆمانی]]: Chapaghjur؛ بە [[کوردی]]: Çewlik؛ بە [[زازاکی]]: Çewlîg)، کە پێش ساڵی ١٩٤٤ بە چەپاکچوور دەناسرا، شارێکە لە [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]]. ناوەندی [[پارێزگای بینگۆل]] و [[قەزای بینگۆل]]ە و ژمارەی دانیشتووانی ١٣٣٬٤٢٣ کەسە (٢٠٢٢). شارەکە لە ناوچەیەکی ڕۆژھەڵاتی تورکیادایە کە زۆربەیان بە زمانی [[کوردی]] دەدوێن و لە ناو کورداندا بە «چەولیک» ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150706215822/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>Ishakoglu, M. (2018). The Battle Over Kird/Zaza Identity Construction in Cewlig/Bingol (1980–2015) (PhD thesis). University of Exeter.</ref> == ڕەگناسی == یەکێک لە ناوە مێژوویییەکانی شارەکە، بینگۆل لە زمانی [[تورکی]]دا بە واتای «ھەزار دەریاچە» دێت؛ بەڵام ھیچ دەریاچەیەکی گەورە لە سنووری پارێزگاکەدا نییە. ناوەکە زیاتر ئاماژەیە بۆ زۆریی ئەو گۆمە بچووکانەی کە لە دەوروبەری شارەکەدا دەبینرێن.<ref>https://www.bintso.org.tr/Bingöl/CoğrafiYapı/tabid/14989/Default.aspx</ref><ref>https://archive.org/details/EvliyelebiSeyahatnmesiIII/page/n239/mode/2up</ref> == مێژوو == بینگۆل لەو شوێنەدا ھەڵکەوتووە کە لە مێژوودا بە ناوچەی سۆفین (سەرەتا شانشینێکی سەربەخۆ و دواتر ویلایەتێکی ئەرمەنی و ڕۆمانی) ناسراوە. ئەم نیشتەجێبوونە بە ناوە ئەرمەنییەکەی، واتە چەپاغجوور (بە واتای «ئاوی بڵاوکراوە» بە ئەرمەنی)، لەلایەن مێژوونووسی ئەرمەنی [[ستێپانۆس ئاسۆغیک]] لە سەدەی ١١دا ئاماژەی پێکراوە، کە لەکاتی وەسفکردنی بوومەلەرزەکەی بالو لە ساڵی ٩٩٥دا باسی دەکات. چەپاغجوور ھەندێک جار بە قەڵا-شارۆچکەی ڕۆمانی سیتاریزۆم (کتاریچ بە [[ئەرمەنی]]) دەناسرێتەوە.<ref>http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=61&query=ճապաղջուր</ref> لە [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا، بینگۆل بە ڕۆمانۆپۆلیس (بە [[یۆنانی]]: Ῥωμανούπολις) دەناسرا، ئەمەش بە ناوی ئیمپراتۆری بیزەنتی ڕۆمانۆسی یەکەم لێکاپینۆس، کە لە ساڵی ٩٤٢دا خستییە سەر [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]. سەرەتا وەک یەکەیەکی کارگێڕی سەر بە ھەرێمی [[مێزۆپۆتامیا]] پێکھێنرا، بەڵام دواتر (نزیکەی ساڵی ٩٧٠) پلەکەی بەرزکرایەوە بۆ ھەرێمێکی سەربەخۆ.<ref>https://books.google.com/books/about/Les_listes_de_préséance_byzantines_des.html?hl=ar&id=RFdmAAAAMAAJ</ref> بینگۆل لەلایەن بنەماڵەی سووەیدی، کە لقێکی [[بەرمەکییەکان]] بوون، لە سەدەی ١٣وە تا ناوەڕاستی دەسەڵاتی [[عوسمانییەکان]]، بە شێوەیەکی [[خۆبەڕێوەبەری]] و سەربەخۆ لە عوسمانییەکان بەڕێوەدەبرا. بینگۆل و ناوچەکانی دەوروبەری پێش [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]] ژمارەیەکی زۆر دانیشتووانی ئەرمەنییان تێدا بوو. تا ناوەڕاستی [[سەدەی بیستەم]]، شارەکە بە چەپاکچوور/چەباکچوور دەناسرا، کە لە ناوە ئەرمەنییەکەیەوە وەرگیرابوو. لە ساڵی ١٩٤٤دا، ناوەکەی گۆڕدرا بۆ بینگۆل، کە لە زمانی [[تورکی]]دا بە واتای «ھەزار دەریاچە» دێت.<ref>https://web.archive.org/web/20200627192016/http://www.bingol.bel.tr/resimler/yayinlar/dosyalar/26.pdf</ref><ref>https://www.academia.edu/10292763/Italian_City_states_and_Catholic_Missions_in_Mongolian_World_of_the_13th_and_14th_Centuries_Italské_městské_státy_a_katolické_misie_v_mongolském_světě_13_a_14_století_</ref><ref>http://www.frmartuklu.org/konu/bingöl-tarihi-bingol-ilinin-tarihcesi.30975/</ref> === ململانێی کورد و تورک === بینگۆل شوێنی چەندین ڕووداوی توندوتیژی ململانێی کورد و تورک بووە. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦دا، تەقینەوەی ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو کە ئۆتۆمبێلێکی زرێپۆشی پۆلیسی کردبووە ئامانج و لەلایەن ئەندامانی [[پەکەکە]]وە ئەنجامدرا، بووە ھۆی کوژرانی دوو ئەفسەری پۆلیس و برینداربوونی ١٩ کەسی دیکە. لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٨دا، گرووپێک لە ئەندامانی پەکەکە ھێرشیان کردە سەر بنکەیەکی سەربازی و سەربازێکی تورکیان کوشت و سێ کەسی دیکەشیان بریندار کرد.<ref>https://www.sozcu.com.tr/bingolde-zirhli-polis-aracina-saldiri-2-polis-sehit-5i-polis-19-yarali-wp1464328</ref><ref>https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/diyarbakir/bingolde-pkk-pususu-1-asker-sehit-3-asker-ya-40862322</ref> == جوگرافیا == بینگۆل ١٤٤ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی [[خارپێت]]ەوە دوورە و لە ناوچە بەرزەکانی [[ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ]] ھەڵکەوتووە. بینگۆل ناوچەیەکی شاخاوییە و بەرزایییەکانی دەگاتە ٣٠٠٠ مەتر، شاری بینگۆل خۆی نزیکەی ١١٢٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە. [[ڕووباری گایت]] کە لقێکی لای ڕاستی ڕووباری مورادە ([[فورات]]ی ڕۆژھەڵات)، بە ناو شارەکەدا تێپەڕ دەبێت.<ref>https://www.jsce.or.jp/report/19/report/report200307.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Bingöl|چەولیگ}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|تورکیا}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای بینگۆل]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بینگۆل]] 3ctbrg5g53q6491mbxangp04y3p4q8i 0 41160 1570917 1464941 2026-04-02T05:59:21Z Basurakre 75513 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1570917 wikitext text/x-wiki {{Infobox book| <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = '''ئۆلیڤەر توویست''' | title_orig = ئۆلیڤەر توویست | image = Olivertwist front.jpg | caption = پەڕەی دەستپێکی ڕۆمانی ئۆلیڤەر توویست | author = [[چارڵز دیکینز]] | illustrator = | country = [[ئینگلتەرا]] | language = [[ئینگلیزی]] | series = | genre = [[ڕۆمان]] | publisher = | published = | isbn = | oclc = ١٨٥٨١٢٥١٩ | preceded_by = [[کاغەزەکانی پیکویک]] ''(١٨٣٦–٣٧) | followed_by = [[نیکولاس نیکەلبی]] ''(١٨٣٨–٣٩) | wikisource = Oliver Twist }} '''ئۆلیڤەر توویست''' (بە [[ئینگلیزی]]: Oliver Twist) ڕۆمانێکە لە نووسینەکانی [[چارڵز دیکینز]]ە کە لە ساڵی ١٨٣٨ ھاتە بڵاوکردنەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Oliver-Twist-novel-by-Dickens|سەردێڕ=Oliver Twist {{!}} Introduction & Summary|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠١٨|زمان=en}}</ref> کە یەکێکیشە لە پڕخوێنەرترین ڕۆمانە [[ئینگلیزی|ئینگلیزییەکان]]، ئەم ڕۆمانە لە سەرەتادا بە شێوەی زنجیرە لە گۆڤاری «بێنتلی بین» لە شوباتی ١٨٣٧ تاکوو نیسانی ١٨٣٩ ھاتبووە بڵاوکردنەوە، چیڕۆکی ڕۆمانەکە باس لە ژیانی منداڵێک دەکات کە دایکی مردووە و ناویشی ئۆلیڤەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dickens|یەکەم=Charles|سەردێڕ=Oliver Twist|ساڵ=١٩٩٨|ناونیشان=https://archive.org/details/olivertwisttorcl00char|بڵاوکەرەوە=Kiddy Monster Publication|پەڕە=Summary}}</ref> ڕۆمانی ئۆلیڤەر توویست بە شێوەیەکی ناڕۆمانسی ژیانی ناخۆش و قێزەونی تاوانباران وێنا دەکات و مامەڵەی دڕندانەی ئەو ھەتیوانە زۆرانەی [[ئینگلتەرا]]ی ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]] ئاشکرا دەکات. ناونیشانە جێگرەوەکەی، پێشکەوتنی کوڕی گەڕەک (The Parish Boy's Progress)، ئاماژەیە بۆ کتێبی پێشکەوتنی زیارەتکاری (The Pilgrim's Progress)ی جۆن بوونیان، ھەروەھا زنجیرە کارتۆنەکانی سەدەی ھەژدەھەمی نیگارکێش ویلیام ھۆگارت، پێشکەوتنی پیاوێکی بەدڕەوشت (A Rake's Progress) و پێشکەوتنی ژنێکی بەدڕەوشت (A Harlot's Progress). لەم نموونە سەرەتایییەی ڕۆمانی کۆمەڵایەتیدا، دیکنز گاڵتە بە کارکردنی منداڵان، توندوتیژیی خێزانی، بەکارھێنانی منداڵان وەک تاوانبار، و بوونی منداڵانی سەرشەقام دەکات. لەوانەیە ڕۆمانەکە ئیلھامی لە چیرۆکی ڕۆبێرت بلینکۆ وەرگرتبێت، کە ھەتیوێک بوو و گێڕانەوەی کارکردنی وەک کرێکارێکی منداڵ لە کارگەیەکی لۆکەدا لە ساڵانی ١٨٣٠دا بە فراوانی خوێنرایەوە. ئەگەری زۆرە ئەزموونەکانی خودی دیکنز لە گەنجیدا بەشدار بووبن، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە دوو ساڵ لە تەمەنی لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا لە خانەی کارکردندا بەسەر بردووە و دواتر بەشێک لە خوێندنی لەدەستداوە. ئۆلیڤەر توویست بابەتی چەندین بەرھەمی وەرگیراو بووە، لەوانە فیلمی ساڵی ١٩٤٨ بە ھەمان ناوەوە، بە بەشداریی ئەلێک گینس لە ڕۆڵی فەیگندا؛ شانۆگەرییەکی مۆسیقیی زۆر سەرکەوتوو، ئۆلیڤەر! (!Oliver) (کە خۆی لە فیلمی ساڵی ١٩٦٨دا کە خەڵاتی ئۆسکاری بردەوە، وەرگیراوە)، و فیلمی ئەنیمەیشنی دیزنی لە ساڵی ١٩٨٨ بە ناوی ئۆلیڤەر و ھاوڕێکانی (Oliver & Company). == بڵاوکردنەوەکان == ڕۆمانەکە بۆ یەکەمجار لە شێوەی بەشی مانگانەدا، لە شوباتی ١٨٣٧ تا نیسانی ١٨٣٩، لە گۆڤاری بێنتلیز میسەلانی (Bentley's Miscellany) بڵاوکرایەوە. لە بنەڕەتدا مەبەست لێی ئەوە بوو کە بەشێک بێت لە زنجیرەی کاغەزەکانی مودفۆگ (The Mudfog Papers)ی دیکنز. جۆرج کروکشانک مانگانە یەک نەخشی پۆڵایینی دابین دەکرد بۆ وێناکردنی ھەر بەشێک. ڕۆمانەکە بۆ یەکەمجار شەش مانگ پێش تەواوبوونی زنجیرە سەرەتایییەکە، لە شێوەی کتێبدا دەرکەوت، لە سێ بەرگدا کە لەلایەن ڕیچارد بێنتلی، خاوەنی بێنتلیز میسەلانی، لەژێر ناوی خوازراوی نووسەر «بۆز» بڵاوکرایەوە. ٢٥ نەخشی تێدابوو. == چیرۆک == ئۆلیڤەر توویست لەناو ژیانێکی ھەژاری و بەدبەختیدا لەدایک دەبێت، لە خانەیەکی کارکردندا لە شارۆچکەیەک کە نزیکەی ٧٠ میل لە لەندەنەوە دوورە، گەورە دەبێت. ئەو منداڵانەی لەوێ کار دەکەن خواردنێکی زۆر کەمیان پێدەدرێت؛ دوای شەش مانگ، تیروپشک دەکەن، و ئەوەی دەیباتەوە داوای بەشێکی تری شۆربا دەکات. ئۆلیڤەر دیاری دەکرێت، بۆیە بە کاسە و کەوچکەکەیەوە دەچێتە لای بەڕێوەبەری خانەکە و دەڵێت: «تکایە، گەورەم، ھەندێکی ترم دەوێت». بەھۆی ئەم کارە یاخیگەرانەیەوە ئاژاوەیەکی گەورە دروست دەبێت. ئۆلیڤەر لە خانەی کارکردنەکە دەردەکرێت و لە زیندانی تاکەکەسیدا دادەنرێت؛ ڕۆژانە لەلایەن بەڕێز بەمبڵی سەرپەرشتیارەوە قامچی لێدەدرێت، کە ھەفتەی سێ جار لەبەردەم کوڕەکانی تردا بووە. دوای ماوەیەک ئۆلیڤەر وەک شاگردێک بە کرێ پێشکەش دەکرێت؛ لەلایەن بەڕێز ساوەربێری، مردووشۆرێک، وەردەگیرێت. ڕۆژێک، نۆوا کڵەیپۆڵی ھاوکارە بەخیلەکەی، سووکایەتی بە دایکی ئۆلیڤەر دەکات و ئۆلیڤەری تووڕە ھێرشی دەکاتە سەری. کاتێک لەلایەن بەڕێز بەمبڵ و بەڕێز ساوەربێرییەوە سزا دەدرێت، ئۆلیڤەر بۆ ژیانێکی باشتر ھەڵدێت بۆ [[لەندەن]]. ئۆلیڤەر گەنجێک دەبینێت بە ناوی جاک دۆکینز کە خۆی بە «داجەرە فێڵبازەکە» (the Artful Dodger) ناودەبات، خواردن و شوێنی مانەوەی پێشکەش دەکات و دەیبات بۆ بینینی تاوانبارێکی بەناوبانگ بە ناوی فەیگن، کە کوڕانی ھەتیو وەک گیرفانبڕ ڕادەھێنێت. ئۆلیڤەر بەبێ گوناە دەست بە ڕاھێنانەکانی فەیگن دەکات، بەڵام کاتێک لەگەڵ داجەر و کوڕێکی تردا دەچێتە دەرەوە و دەیانبینێت دەستەسڕێک لە پیاوێکی بەتەمەن بە ناوی بەڕێز براونلۆ دەدزن، لە ڕاستییەکە تێدەگات. لەکاتێکدا داجەر و کوڕەکەی تر ھەڵدێن، ئۆلیڤەر ڕاودەنرێت، دەستگیر دەکرێت، بە فەرمی دادگایی دەکرێت و لەبەردەم دادوەر فانگدا محاکەمە دەکرێت. براونلۆ بەرگری لە ئۆلیڤەر دەکات و دەیباتەوە ماڵەوە و چاودێری دەکات. کاتێک ئۆلیڤەر چاک دەبێتەوە، براونلۆ و خزمەتکارەکەی تێبینی دەکەن کە ئۆلیڤەر لە ژنێک دەچێت کە وێنەکەی لەسەر دیوارێکی ماڵی براونلۆدا ھەڵواسراوە. فەیگن، لە ترسی ئەوەی ئۆلیڤەر تاوانبارەکانی ئاشکرا بکات، ژنێکی گەنج بە ناوی نانسی و خۆشەویستە دەستدرێژیکارەکەی، جەردەکە بیڵ سایکس، دەنێرێت بۆ ڕفاندنی ئۆلیڤەر و گەڕاندنەوەی بۆ بنکەکەی فەیگن. فەیگن ناچاری دەکات بەشداری لە دزییەکدا بکات کە سایکس پلانی بۆ داناوە. دزییەکە سەرناگرێت؛ لەکاتێکدا سایکس ھەڵدێت، ئۆلیڤەر دوای برینداربوونی، دەکەوێتە ژێر چاودێری ئەو کەسانەی کە بڕیار بوو بیانبڕێت: خاتوو ڕۆز و سەرپەرشتیارەکەی خاتوو مەیلی. پیاوێکی نھێنی، کە تەنھا بە «مۆنکس» ناسراوە، لەگەڵ فەیگندا یەکدەگرێت، بۆ ئەوەی ڕێگری لە ئۆلیڤەر بکەن لە زانینی ڕابردووی. مۆنکس بەرتیل دەداتە بەڕێز بەمبڵ و ھاوسەرە نوێیەکەی، بێوەژن کۆرنی پێشوو، بۆ زانیاری لەسەر ئۆلیڤەر. پێکەوە، ئەنگوستیلە و مەدالیایەک کە ڕۆژێک ھی دایکی ئۆلیڤەر بووە و دوای مردنی لێی دزراوە، فڕێ دەدەن. نانسی، کە بەھۆی ڕۆڵی لە ڕفاندنی ئۆلیڤەردا ھەست بە تاوان دەکات، بە نھێنی سیخوڕییان بەسەرەوە دەکات و زانیارییەکان دەگەیەنێتە ڕۆز مەیلی، کە ئەویش بە بەڕێز براونلۆ دەڵێت. لەم نێوەندەدا، داجەرە فێڵبازەکە بەھۆی گیرفانبڕینەوە دەستگیر دەکرێت، دادگایی دەکرێت و سزای دوورخستنەوەی بۆ [[ئوسترالیا]] بەسەردا دەسەپێنرێت. نۆوا کڵەیپۆڵ، کە دوای دزیکردن لە بەڕێز ساوەربێری لەگەڵ شارلۆتی خزمەتکاری ساوەربێرییەکان ھەڵاتبوو بۆ لەندەن، دەچێتە پاڵ دەستەکەی فەیگن. بە فەرمانی فەیگن، بەدوای نانسیدا دەگەڕێت و بۆی دەردەکەوێت کە لەپێناو باشی و سەلامەتیی ئۆلیڤەردا لەگەڵ بەڕێز براونلۆ و ڕۆزدا کۆدەبێتەوە. فەیگن، لە ترسی ئەوەی نانسی خیانەتی لێکردبێت (کە بەبێ ئاگاداریی ئەو، نانسی ڕەتی کردبووەوە بیکات)، زانیارییەکە دەگەیەنێتە سایکس، کە لە کاتی تووڕەییدا نانسی بە لێدان دەکوژێت و خۆی دەشارێتەوە. لەلایەن جەماوەرێکی تووڕەوە دەناسرێتەوە و ھەوڵی ھەڵاتن دەدات. کاتێک دەچێتە حەشارگەکەی تۆبی کراکیت، دەزانێت فەیگن دەستگیر کراوە. کاتێک جەماوەرەکە پێی دەگەنەوە، سایکس ھەوڵدەدات بەسەر سەربانەکاندا ھەڵبێت بە شۆڕبوونەوە بە گوریسێکدا، بەڵام کاتێک خەریکە گوریسەکە بە ملی خۆیدا بئاڵێنێت، خەیاڵی چاوە زەقەکانی نانسی مردوو دەیتۆقێنێت و ھاوسەنگیی لەدەست دەدات. لە کاتی کەوتنەخوارەوەیدا، گوریسە ئاڵۆزاوەکە بە ملییەوە گیر دەبێت و دەیخنکێنێت. بەڕێز براونلۆ مۆنکس دەستگیر دەکات و ناچاری دەکات نھێنییەکانی ئاشکرا بکات: ئەو لە ڕاستیدا نیوەبرای ئۆلیڤەرە و ھیوای وابووە نیوەی میراتی شەرعیی ئۆلیڤەر بدزێت. براونلۆ تکا لە ئۆلیڤەر دەکات نیوەی میراتەکەی بداتە مۆنکس و دەرفەتێکی دووەمی پێبدات، کە ئۆلیڤەر بە خۆشییەوە ڕازی دەبێت. مۆنکس کۆچ دەکات بۆ ئەمریکا، بەڵام پارەکەی بەفیڕۆ دەدات، دووبارە دەکەوێتەوە ناو تاوانەوە و لە زینداندا دەمرێت. فەیگن دەستگیر دەکرێت و سزای لەسێدارەدانی بەسەردا دەسەپێنرێت. ڕۆژێک پێش لەسێدارەدانی، ئۆلیڤەر و بەڕێز براونلۆ لە زیندانی نیوگەیت سەردانی دەکەن و شوێنی ئەو بەڵگەنامانە دەزانن کە ناسنامەی ئۆلیڤەر دەسەلمێنن. بەمبڵ و ھاوسەرەکەی کارەکانیان لەدەست دەدەن و ناچار دەبن ببنە نیشتەجێی خانەی کارکردنەکە. ڕۆز مەیلی، کە دەردەکەوێت پوری دایکی ئۆلیڤەرە، ھاوسەرگیری دەکات و ژیانێکی درێژ بەسەر دەبات. ئۆلیڤەر بە خۆشی وەک کوڕی ھەڵگیراوەی بەڕێز براونلۆ دەژی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|شانشینی یەکگرتوو|وێژە|لەندەن}} {{پۆلی کۆمنز|Oliver Twist (1837, Dickens)}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکانی ١٨٣٨]] [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانە بریتانیایییەکان کە کراونەتە فیلم]] [[پۆل:ڕۆمانە ئینگلیزییەکان]] [[پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە کۆمیک]] dtyxb77z8zgjpfdqd0omwasc2rggki9 0 42869 1571001 1482072 2026-04-02T10:32:17Z 1silent scientist 51740 /* پەراوێز */ 1571001 wikitext text/x-wiki [[File:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|thumb|نەخشەی بەشێک لە میرنشین و خۆبەڕێوەبەرییە [[کورد]]ەکان بە درێژایی مێژوو]] [[File:میرنشینە کوردییەکان.jpg|thumb|نەخشەی سەرجەم میرنشین و خانەدانە کوردییەکان بە درێژایی مێژوو (٧٧٠‒١٨٦٨)]] ئەمە پێڕستی خانەدان، میرنشین و وڵاتە [[کورد]]ییەکانە. == میرنشینە پێشووەکان == *[[ھەزەبانی]] (٩٠٥، [[ورمێ]] و [[ھەولێر]]) *[[شوانکارە]] (١٠٢٠–١٢٠٠، چیاکانی زاگرۆس) *[[میرنشینی شەدادی|شەدادی]] (٩٥١–١١٩٩ یان ١٢٠٠، باشووری [[قەوقاز]])<ref name="Hassanpour50">Amir Hassanpour, ''Nationalism and Language in Kurdistan, 1918-1985'', Mellen Research University Press, 1992, [http://books.google.com/books?id=fP9jAAAAMAAJ&q=%22Annazids+(991-1117,+Hulwan)%22&dq=%22Annazids+(991-1117,+Hulwan)%22&hl=en&ei=bJE4TtO0CI_RrQfXyojnDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA p. 50.]</ref> *[[ڕەوەندی]] (٩٥٥–١٠٧١،<ref name="decline423">Misbah Islam, ''Decline of Muslim States and Societies'', Xlibris Corporation, 2008, ISBN 978-1-4363-1012-3, [http://books.google.com/books?id=cBVpaCu7XA8C&pg=PA423&dq=%22Rawadids,+Kurds,+Tabriz%22&hl=en&ei=qzRCTvKmNpCimQWvpcy3CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Rawadids%2C%20Kurds%2C%20Tabriz%22&f=false p. 423.]</ref> [[تەورێز]] و [[مەراغە]]<ref>Jamie Stokes, ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1, Infobase Publishing, 2009, ISBN 978-0-8160-7158-6, [http://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382&dq=%22the+latter+around+Tabriz+and+Maragheh.%22&hl=en&ei=ejNCToKKG47KrAf356nfBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=%22the%20latter%20around%20Tabriz%20and%20Maragheh.%22&f=false p. 382.]</ref>) *[[ھەزەبانی]] (٩٤٣–١٠٦٣، [[ورمێ]] و [[ھەولێر]]) *[[میرنشینی مەروانی|مەروانی]] (٩٨٣–١٠٩٦، [[ئامەد]])<ref name="Hassanpour50" /> *[[دەوڵەتی کاکوویە|کاکەوەیھی]] (١٠٠٨–١١٤١، [[ئەسفەھان]] و [[یەزد]]) *[[میرنشینی گێل]] (١٠٤٩، [[گێل]]) *[[شکاک]] (١١٨٠، باکووری پارێزگای ورمێ) *[[دەوڵەتی حەسنەوییەکان|حەسنەوییەکان]] (٩٥٩–١٠٩٥، [[کرماشان]])<ref name="Hassanpour50"/> *[[جاف|سوارچاکانی جەفایی]] (١١١٤، نێوان [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵات]] و [[باشووری کوردستان]]) *[[عەنازی]] (٩٩١–١١١٧، کرماشان)<ref name="Hassanpour50" /> *[[دەوڵەتی ئەییووبی]] (١١٧١–١٣٤١، کوردستان، [[یەمەن]]، [[حیجاز]]، [[لیبیا]]، [[میسر]] و [[شام]]) *[[میرنشینی بنگۆل]] (١٢٣١–١٨٦٤، [[چەولیگ]]، [[باکووری کوردستان]]) *[[میرنشینی حەسکیف]] (١٢٣٢–١٥٢٤، [[حەسکیف]]) *[[میرنشینی کلس]] (١٢٦٤–؟، [[کلیس]] و [[حەلەب]]) *[[گەرمیانییەکان]] (١٣٠٠–١٤٢٩، [[ئەنادۆڵ|ڕۆژاوای ئەنادۆڵ]]، [[کوتاھیا]]) *[[میرنشینی مەلکیشی]] (١٣١٠–١٦٦٣، [[چەمشگەزەک]]) *[[میرنشینی زیرقان]] (١٣٣٥، باکووری [[مێردین]]) *[[زەکەریاکان]] (١١٦١–١٣٦٠، ناوچەکانی وڵاتی [[گورجستان|جۆرجیا]]) *[[ھەزارئەسپ]] (١١١٥–١٤٢٤، [[زنجیرەچیاکانی زاگرۆس]]) *[[قۆچگری]] (١٣٦٠–١٣٧٠، ناوەڕاست و ڕۆژاوای [[باکووری کوردستان]]) *[[میلان (ئێڵ)|میلان]] (١٣٨٠، نزیک [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]) *[[میرنشینی مەحموودی]] (١٤٠٦–١٨٣٩، [[ئەیالەتی وان|وان]] و [[میرنشینی حەکاری|ھەکاری]]) *[[میرنشینی پازۆکی]] (١٤٩٩، دەوروبەری [[خنووس]]، ئەرچیش، [[بازید]] و [[نەخچیڤان]]) *[[میرنشینی برادۆست]] (١٥١٠، [[ڕەواندز]]) *[[میرنشینی پنیانشی]] (١٥٤٨، [[سەڵماس]] و سۆمای) *[[ویلایەتی شارەزوور]] (١٥٥٤–١٨٦٢، [[شارەزوور]]) *[[میرنشینی سلێمان]] (١٥٦٠–١٨٣٨، [[پاسوور]] و [[سلیوانا]]) * [[میرنشینی ئەردەڵان]] (١١٦٩–١٨٦٧) *[[میرنشینی بابان]]<ref name="Chaliand">Gérard Chaliand, ''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'', Zed Books, 1993, [http://books.google.com/books?id=W78I4hK0JLQC&pg=PA18&dq=%22Soran,+Hakkari,+Bahdinan+(Amadiya)+and+Bohtan%22&hl=en&ei=B8s4TqC5OeLkmAW2ra26Bw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Soran%2C%20Hakkari%2C%20Bahdinan%20(Amadiya)%20and%20Bohtan%22&f=false pp. 17-18.]</ref> (١٦٤٩–١٨٥١،<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/baban-2 BĀBĀN, Kurdish princely family in Solaymānīya, Iranica]</ref> ھەرێمی [[سلێمانی]]<ref name="Aboona">Hirmis Aboona, ''Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire'', Cambria Press, 2008, ISBN 978-1-60497-583-3, [http://books.google.com/books?id=AdZfWpd4YrYC&pg=PA160&dq=%22Various+Kurdish+emirates+spread+over+many+regions+of+ancient+Assyria+and+upper+Mesopotamia%22&hl=en&ei=t8w4TsvxBuXhmAWF6tG4Bw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&sqi=2&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Various%20Kurdish%20emirates%20spread%20over%20many%20regions%20of%20ancient%20Assyria%20and%20upper%20Mesopotamia%22&f=false p. 160.]</ref>) *[[میرنشینی سۆران]]<ref name="Chaliand"/> (کۆتایی سەدەی ١٤–١٨٣٥{{ژێدەر پێویستە}}، [[ڕەواندز]]<ref name="Aboona"/>) *[[میرنشینی حەکاری]]<ref name="Chaliand"/> (١٣٨٠–١٨٤٥، ئێستا [[ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات|باشووری ڕۆژھەڵاتی]] [[تورکیا]]<ref name="Aboona"/>) *[[میرنشینی بادینان]]<ref name="Chaliand"/> (١٣٣٩–١٨٤٣، [[ئامێدی]]<ref name="Aboona"/>) *[[میرنشینی بۆتان]]<ref name="Chaliand"/> (١٣٣٠–١٨٥٥، [[جزیر]]<ref name="Aboona"/>) *[[میرنشینی موکریان]] (کۆتایی دەیەی ١٤٠٠ ھەتا ناوەڕاستی دەیەی ١٨٠٠) *[[زەندییەکان]]<ref>''A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of Lak tribe'', Sir Percy Molesworth Sykes, ''A History of Persi'', Macmillan and co., limited, 1930, [http://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22&dq=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22&hl=en&ei=b_RKTr-IK4jqmAWpmNHuBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA p. 277.]</ref> (١٧٥٠–١٧٩٤) *[[خانەدانی تەورێز]] (١٧٥٧–١٧٩٩، دەوروبەریی [[تەورێز]]) *[[میرنشینی شرڤان]] (١٢٩٠–١٥٠٨ دواتر ١٨٤٠–؟، شرڤان، باکووری کوردستان) *[[ئەیالەتی کوردستان]] (١٨٤٦–١٨٦٧، ئامەد و بەشێک لە ناوچەکانی [[باکووری کوردستان]]) *[[سانەکانی ھەورامان]] == وڵاتە پێشووەکان == * [[دەوڵەتی کوردی (١٩١٨-١٩١٩)|دەوڵەتی کوردی]] (١٩١٨–١٩١٩) * [[شانشینی کوردستان]] (١٩٢١–١٩٢٤ و ١٩٢٥) * [[کوردستانی سوور]] (١٩٢٣–١٩٢٩) * [[کوردستانی سوور|ئۆکروگی کوردستان]] (١٩٣٠) * [[کۆماری ئارارات]] (١٩٢٧–١٩٣٠) * [[کۆماری کوردستان]] (١٩٤٦–١٩٤٧) * [[کۆماری کوردیی لاچین]] (١٩٩٢) * [[میرنشینی ئیسلامیی بیارە]] (٢٠٠١–٢٠٠٣) == ھەنووکە == *[[ھەرێمی کوردستان]] (١١ی ئازاری ١٩٧٠–) **[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] (٤ی تەمموزی ١٩٩٢–) * [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]] یان خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژاوا (٢٠١٣–) == ئەمانەش ببینە == * [[میرنشینە کوردییەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://www.institutkurde.org/images/cartes_and_maps/kurdish_political_enclave.jpg نەخشەی مێژوویی: ھەرێم و مەڵبەندە سیاسییە کوردییە داواکراەکان، ١٩١٩-٩٨] <gallery> File:Kurdistan1920.png|کوردستانی سەربەخۆ بە پێی [[پەیمانی سیڤەر]] (لە ١٩٢٠) File:Red kurdistan 1923 1929.png|کوردستانی سوور (١٩٢٣–١٩٢٩) File:Autonomous Region Kurdistan-en.png|ھەرێمی کوردستان </gallery> {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عێراق|تورکیا|سووریا}} [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردستان]] nxmuti8z7y8qvxntue50dtshqx5rood 10 101151 1570886 890342 2026-04-01T23:29:52Z Sorou6sh 8711 چاکسازی 1570886 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = vcard | above = <includeonly><span class="fn org">{{{ناو|}}}</span> {{#if:{{{ناوی_خۆماڵی|}}}|<br/>''<span class="nickname"{{#if:{{{زمانی_ناوی_خۆماڵی|}}}| lang="{{{زمانی_ناوی_خۆماڵی}}}" xml:lang="{{{زمانی_ناوی_خۆماڵی}}}"}}>{{{ناوی_خۆماڵی}}}</span>''{{#if:{{{ناو_وەک_خۆی|}}}|<br/><span class="nickname">{{{ناو_وەک_خۆی}}}</span>}}}}</includeonly> | abovestyle = {{#if:{{{ڕەنگی_پاشبنەما|}}}|border-top: 2px solid {{{ڕەنگی_پاشبنەما}}}; border-bottom: 2px solid {{{ڕەنگی_پاشبنەما}}}|background-color: #ededed}} | headerstyle = {{#if:{{{ڕەنگی_پاشبنەما|}}}|border-top: 2px solid {{{ڕەنگی_پاشبنەما}}}; border-bottom: 2px solid {{{ڕەنگی_پاشبنەما}}}|background-color: #ededed}} | labelstyle = {{{labelstyle|}}} | subheader = {{{خوول|}}} | image = {{#if:{{{ئاڕم|{{{ئاڕم|}}}}}}|[[پەڕگە:{{{ئاڕم|{{{ئاڕم|}}}}}}|{{px|{{{قەبارەی ئاڕم|{{{قەبارەی ئاڕم|}}}}}}|frameless}}|upright|alt={{{جێگرەوەی ئاڕم|{{{جێگرەوە ئاڕم|ئاڕم یان لۆگۆ}}}}}}]]}} | caption = {{{سەرنووسی_ئاڕم|}}} | image2 = {{#if:{{{لۆگۆ|{{{وێنەی_لۆگۆ|{{{وێنەی-لۆگۆ|}}}}}}}}}|[[پەڕگە:{{{لۆگۆ|{{{وێنەی_لۆگۆ|{{{وێنەی-لۆگۆ|}}}}}}}}}|{{px|{{{قەبارەی لۆگۆ|{{{قەبارەی-لۆگۆ|}}}}}}|frameless}}|upright|alt={{{جێگرەوەی لۆگۆ|{{{جێگرەوەی-لۆگۆ|لۆگۆ}}}}}}]]}} | caption2 = {{{سەرنووسی_لۆگۆ|}}} | header1 = {{#if:{{{جۆری_ئەنجومەن|}}}{{{ئەنجومەنەکان|}}}{{{سنووری_خوول|}}}|جۆر}} | label2 = جۆر | data2 = {{#if:{{{جۆری_ئەنجومەن|}}}|<span class="category">{{#ifexist:{{{جۆری_ئەنجومەن}}}|[[{{{جۆری ئەنجومەن}}}]]|{{{جۆری_ئەنجومەن}}}}}</span>}} {{#if:{{{پێکھاتە|}}}|ی [[{{{پێکھاتە}}}]]}}{{#if:{{{ویلایەتی_یاسایی|}}}|ی [[{{{ویلایەتی یاسایی}}}]]}} | label3 = {{#if:{{{ئەنجومەنەکان|}}}|ئەنجومەنەکان|ئەنجومەنەکان}} | data3 = {{#if:{{{ئەنجومەنەکان|}}}|{{{ئەنجومەنەکان}}}|{{{ئەنجومەنەکان|}}}}} | label4 = سنوورەکانی خول | data4 = {{{سنووری_خول|}}} | header5 = {{#if:{{{دامەزراندن|}}}{{{جیابوونەوە|}}}{{{پێشینە|}}}{{{پاشینە|}}}{{{دانیشتنی_نوێ|}}}|مێژوو}} | label6 = {{#if:{{{دامەزراندن|}}}|دامەزراندن|دامەزراندن}} | data6 = {{#if:{{{دامەزراندن|}}}|{{{دامەزراندن}}}|{{{دامەزراندن|}}}}} | label7 = جیابوونەوە | data7 = {{{جیابوونەوە|}}} | label8 = پێشینە | data8 = {{{پێشینە|}}} | label9 = پاشینە | data9 = {{{پاشینە|}}} | label10 = دەستپێکی خولی نوێ | data10 = {{{خوولی_نوێ|}}} | header15 = {{#if:{{{سەرکردە١|}}}{{{سەرکردە٢|}}}{{{سەرکردە٣|}}}{{{سەرکردە٤|}}}{{{سەرکردە٥|}}}{{{سەرکردە٦|}}}|سەرکردایەتی}} | label16 = {{{جۆری_سەرکردە١|}}} | data16 = {{#if:{{{سەرکردە١|}}}| {{{سەرکردە١|}}}{{#if:{{{حیزب١|}}}|، {{{حیزب١|}}}}} {{#if:{{{ھەڵبژاردن١|}}}|<br/>لەدوای {{{ھەڵبژاردن١|}}}}}}} | label17 = {{{جۆری_سەرکردە٢|}}} | data17 = {{#if:{{{سەرکردە٢|}}}| {{{سەرکردە٢|}}}{{#if:{{{حیزب٢|}}}|، {{{حیزب٢|}}}}} {{#if:{{{ھەڵبژاردن٢|}}}|<br/>لەدوای {{{ھەڵبژاردن٢|}}}}}}} | label18 = {{{جۆری_سەرکردە٣|}}} | data18 = {{#if:{{{سەرکردە٣|}}}| {{{سەرکردە٣|}}}{{#if:{{{حیزب٣|}}}|، {{{حیزب٣|}}}}} {{#if:{{{ھەڵبژاردن٣|}}}|<br/>لەدوای {{{ھەڵبژاردن٣|}}}}}}} | label19 = {{{جۆری_سەرکردە٤|}}} | data19 = {{#if:{{{سەرکردە٤|}}}| {{{سەرکردە٤|}}}{{#if:{{{حیزب٤|}}}|، {{{حیزب٤|}}}}} {{#if:{{{ھەڵبژاردن٤|}}}|<br/>لەدوای {{{ھەڵبژاردن٤|}}}}}}} | label20 = {{{جۆری_سەرکردە٥|}}} | data20 = {{#if:{{{سەرکردە٥|}}}| {{{سەرکردە٥|}}}{{#if:{{{حیزب٥|}}}|، {{{حیزب٥|}}}}} {{#if:{{{ھەڵبژاردن٥|}}}|<br/>لەدوای {{{ھەڵبژاردن٥|}}}}}}} | label21 = {{{جۆری_سەرکردە٦|}}} | data21 = {{#if:{{{سەرکردە٦|}}}| {{{سەرکردە٦|}}}{{#if:{{{حیزب٦|}}}|، {{{حیزب٦|}}}}} {{#if:{{{ھەڵبژاردن٦|}}}|<br/>لەدوای {{{ھەڵبژاردن٦|}}}}}}} | header22 = {{#if:{{{پێکھاتە١|}}}{{{گرووپە_سیاسییەکان١|}}}{{{پێکھاتە٣|}}}{{{گرووپە_سیاسییەکان٣|}}}{{{کۆمیتەکان١|}}}{{{کۆمیتەکان٢|}}}{{{کۆمیتە_دەمیەکەکان|}}}{{{درێژیی_خول|}}}{{{دەسەڵات|}}}{{{مووچە|}}} {{{کورسییەکان١|}}}{{{کورسییەکان٢|}}}{{{کورسییەکان٣|}}}{{{کورسییەکان٤|}}}{{{کورسییەکان٥|}}}{{{کورسییەکان٦|}}}{{{کورسییەکان٧|}}}{{{کورسییەکان٨|}}}|پێکھاتە}} | label23 = کورسییەکان | data23 = {{#if:{{{ئەندامان|}}}|{{{ئەندامان}}}|{{{کورسییەکان|}}}}} | data24 = {{#if:{{{پێکھاتە١|}}}|[[پەڕگە:{{{پێکھاتە١}}}|{{#if:{{{قەبارەی پێکھاتە١|}}}|{{{قەبارەی پێکھاتە١}}}|120px}}|alt={{{جێگرەوەی پێکھاتە١|{{{پێکھاتە١}}}}}}]]}} | label25 = {{#if:{{{ئەنجومەن١|}}}|گرووپە سیاسییەکانی {{{ئەنجومەن١|}}}|گرووپە سیاسییەکان}} | data25 = {{{گرووپە_سیاسییەکان١|}}} | data26 = {{#if:{{{پێکھاتە٢|}}}|[[پەڕگە:{{{پێکھاتە٢}}}|{{#if:{{{قەبارەی پێکھاتە٢|}}}|{{{قەبارەی پێکھاتە٢}}}|120px}}|alt={{{جێگرەوەی پێکھاتە٢|{{{پێکھاتە٢}}}}}}]]}} | label27 = {{#if:{{{ئەنجومەن٢|}}}|گرووپە سیاسییەکانی {{{ئەنجومەن٢|}}}|گرووپە سیاسییەکان}} | data27 = {{{گرووپە_سیاسییەکان٢|}}} | label28 = {{#if:{{{ئەنجومەن١|}}}|کۆمیتەکانی {{{ئەنجومەن١|}}}|کۆمیتەکان}} | data28 = {{{کۆمیتەکان١|}}} | label29 = {{#if:{{{ئەنجومەن٢|}}}|کۆمیتەکانی {{{ئەنجومەن٢|}}}|کۆمیتەکان}} | data29 = {{{کۆمیتەکان٢|}}} | label30 = کۆمیتە دەمیەکەکان | data30 = {{{کۆمیتە_دەمیەکەکان|}}} | label31 = درێژی خوول | data31 = {{{درێژی_خول|}}} | label32 = دەسەڵات | data32 = {{{دەسەڵات|}}} | label33 = مووچە | data33 = {{{مووچە|}}} | label34 = {{{ناونیشانی_کورسییەکان١|}}} | data34 = {{{کورسییەکان١|}}} | label35 = {{{ناونیشانی_کورسییەکان٢|}}} | data35 = {{{کورسییەکان٢|}}} | label36 = {{{ناونیشانی_کورسییەکان٣|}}} | data36 = {{{کورسییەکان٣|}}} | label37 = {{{ناونیشانی_کورسییەکان٤|}}} | data37 = {{{کورسییەکان٤|}}} | label38 = {{{ناونیشانی_کورسییەکان٥|}}} | data38 = {{{کورسییەکان٥|}}} | label39 = {{{ناونیشانی_کورسییەکان٦|}}} | data39 = {{{کورسییەکان٦|}}} | label40 = {{{ناونیشانی_کورسییەکان٧|}}} | data40 = {{{کورسییەکان٧|}}} | label41 = {{{ناونیشانی_کورسییەکان٨|}}} | data41 = {{{کورسییەکان٨|}}} | header42 = {{#if:{{{سیستەمی_دەنگدان١|}}}{{{سیستەمی_دەنگدان٢|}}}{{{دوایین_ھەڵبژاردن١|}}}{{{دوایین_ھەڵبژاردن٢|}}}{{{دوایین_ھەڵبژاردن٣|}}}{{{ھەڵبژاردنی_داھاتوو١|}}}{{{ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢|}}}{{{ھەڵبژاردنی_داھاتوو٣|}}}{{{دابەشکردن|}}}|ھەڵبژاردنەکان}} | label43 = {{#if:{{{ئەنجومەن١|}}}|[[سیستەمی دەنگدان]]ی {{{ئەنجومەن١|}}}|[[سیستەمی دەنگدان]]}} | data43 = {{{سیستەمی_دەنگدان١|}}} | label44 = [[سیستەمی دەنگدان]]ی {{{ئەنجومەن٢|}}} | data44 = {{{سیستەمی_دەنگدان٢|}}} | label45 = {{#if:{{{ئەنجومەن١|}}}|دوایین ھەڵبژاردنی {{{ئەنجومەن١|}}}|دوایین ھەڵبژاردن}} | data45 = {{{دوایین_ھەڵبژاردن١|}}} | label46 = دوایین ھەڵبژاردنی {{{ئەنجومەن٢|}}} | data46 = {{{دوایین_ھەڵبژاردن٢|}}} | label47 = دوایین ھەڵبژاردنی گشتی | data47 = {{{دوایین_ھەڵبژاردن٣|}}} | label48 = {{#if:{{{ئەنجومەن١|}}}|ھەڵبژاردنی داھاتووی {{{ئەنجومەن١|}}}|ھەڵبژاردنی داھاتوو}} | data48 = {{{ھەڵبژاردنی_داھاتوو١|}}} | label49 = ھەڵبژاردنی داھاتووی {{{ئەنجومەن٢|}}} | data49 = {{{ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢|}}} | label50 = ھەڵبژاردنی داھاتووی گشتی | data50 = {{{ھەڵبژاردنی_داھاتوو٣|}}} | label51 = دابەشکردن | data51 = {{{دابەشکردن|}}} | header52 = {{#if:{{{درووشم|}}}|درووشم}} | data53 = {{{درووشم|}}} | header54 = {{#if:{{{ژووری_دانیشتن|}}}{{{شوێنی_کۆبوونەوە|}}}|شوێنی کۆبوونەوە}} | data55 = {{#if:{{{ژووری_دانیشتن|}}}|[[پەڕگە:{{{ژووری_دانیشتن}}}|{{#if:{{{قەبارەی دانیشتن|}}}|{{{قەبارەی دانیشتن}}}|frameless}}|alt={{{جێگرەوەی دانیشتن|{{{ژووری_دانیشتن}}}}}}]]}} | data56 = {{{شوێنی_کۆبوونەوە|}}} | class56 = label | header57 = {{#if:{{{ژووری_دانیشتن٢|}}}{{{شوێنی_کۆبوونەوە٢|}}}|شوێنی کۆبوونەوە}} | data58 = {{#if:{{{ژووری_دانیشتن٢|}}}|[[پەڕگە:{{{ژووری_دانیشتن٢}}}|{{#if:{{{قەبارەی دانیشتن٢|}}}|{{{قەبارەی دانیشتن٢}}}|frameless}}|alt={{{جێگرەوەی دانیشتن٢|{{{ژووری_دانیشتن٢}}}}}}]]}} | data59 = {{{شوێنی_کۆبوونەوە٢|}}} | class59 = label | header60 = {{#if:{{{ماڵپەر|}}}|ماڵپەر}} | data61 = {{{ماڵپەر|}}} | header62 = {{#if:{{{دەستوور|}}}|دەستوور}} | data63 = {{{دەستوور|}}} | header64 = {{#if:{{{بەرپێنووس|}}}|بەرپێنووس}} | data65 = {{{بەرپێنووس|}}}}}{{ns0|{{#if:{{{ڕەنگی_پاشبنەما|}}}{{{ڕەنگی_نووسین|}}}|[[Category:Infobox legislature with background color]]}}}}<noinclude>{{documentation}}<!-- place category on the /doc sub-page, not here --> </noinclude> 6hog0fp9eotfom9znnqu0vydpq5euzc 0 104654 1570942 1437443 2026-04-02T08:25:03Z 1silent scientist 51740 1570942 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەهاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەهاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[هەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆریەتی [[ماد]] | death_date =٥٥۰ پ.ز | death_place =[[هەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی هەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = ئاریێنیس | issue = شازادە ماندانە{{ھن}}شازادە ئامیتیس{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەهاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانە]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانە ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥۰ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|چەپ|ئیمپراتۆریەتی ماد لە سەردەمی فەرمانڕەوایی هەردوو [[کەیخەسرەو]] و ئەژدەهاکدا]] ئەژدەهاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی هالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] هێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە هاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابیلۆن]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابیلۆن|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەهاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخچە هەڵواسراوەکانی بابیلۆن]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08 }}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> هاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەهاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی هیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەهاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی هێرۆدۆت (ئەژدەهاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، هەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میهرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرهەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای هێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|چەپ|پاشا ئەژدەهاک فەرمان بە [[هارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥-١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەهاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[هێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەهاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانەی ماد|ماندانە]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەهاک بەهۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی هەبوو بەوەی «شازادەیەکی هێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەهاک پێی وابوو هیچ هەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم هۆشداریی دا بە ئەژدەهاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانە، ئەژدەهاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی هارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. هێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەهێنێت، هەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە کامبۆز پاشا بووە.<ref>cf. How, W. W., & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەهاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> هارپاگوس، کە نەیویست خوێنی شاهانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە هاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی میتریداتس گەورە کرا، و هارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەهاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەهاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان. بەڵام هارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەهاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[هارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەهۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەهاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەهاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەهاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن هارپاگوسەوە، [[هێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. هێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەهاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە هەم ئەفسانەکە و هەم وەشانی عەقڵانیی هێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی کورووش دوای مردنی ئەژدەهاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەهاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results }}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا}} بەستەرە دەرەکییەکان {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[هەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥-٥٥۰ پ.ز}} {{s-end}}{{مێژوو-کۆلکە}} {{stub}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] e5bbealp56psr98av8i1ad5j9y8rme1 1570943 1570942 2026-04-02T08:37:22Z 1silent scientist 51740 1570943 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەهاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەهاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[هەگمەتانە]] ئیمپراتۆریەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥۰ پ.ز | death_place =[[هەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی هەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەهاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥۰ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|چەپ|ئیمپراتۆریەتی ماد لە سەردەمی فەرمانڕەوایی هەردوو [[کەیخەسرەو]] و ئەژدەهاکدا]] ئەژدەهاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی هالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] هێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە هاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابیلۆن]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابیلۆن|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەهاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخچە هەڵواسراوەکانی بابیلۆن]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08 }}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> هاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەهاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی هیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەهاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی هێرۆدۆت (ئەژدەهاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، هەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میهرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرهەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای هێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|چەپ|پاشا ئەژدەهاک فەرمان بە [[هارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥-١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەهاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[هێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەهاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانەی ماد|ماندانە]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەهاک بەهۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی هەبوو بەوەی «شازادەیەکی هێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەهاک پێی وابوو هیچ هەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم هۆشداریی دا بە ئەژدەهاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانە، ئەژدەهاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی هارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. هێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەهێنێت، هەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە کامبۆز پاشا بووە.<ref>cf. How, W. W., & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەهاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> هارپاگوس، کە نەیویست خوێنی شاهانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە هاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی میتریداتس گەورە کرا، و هارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەهاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەهاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان. بەڵام هارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەهاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[هارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەهۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەهاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەهاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەهاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن هارپاگوسەوە، [[هێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. هێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەهاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە هەم ئەفسانەکە و هەم وەشانی عەقڵانیی هێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی کورووش دوای مردنی ئەژدەهاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەهاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results }}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا}} بەستەرە دەرەکییەکان {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[هەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥-٥٥۰ پ.ز}} {{s-end}}{{مێژوو-کۆلکە}} {{stub}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] cjv80h995qfr00miuw89kkpcgs0askz 1570944 1570943 2026-04-02T08:39:16Z 1silent scientist 51740 /* لای هێرۆدۆت */ 1570944 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەهاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەهاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[هەگمەتانە]] ئیمپراتۆریەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥۰ پ.ز | death_place =[[هەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی هەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەهاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥۰ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|چەپ|ئیمپراتۆریەتی ماد لە سەردەمی فەرمانڕەوایی هەردوو [[کەیخەسرەو]] و ئەژدەهاکدا]] ئەژدەهاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی هالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] هێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە هاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابیلۆن]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابیلۆن|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەهاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخچە هەڵواسراوەکانی بابیلۆن]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08 }}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> هاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەهاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی هیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەهاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی هێرۆدۆت (ئەژدەهاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، هەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میهرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرهەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای هێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|چەپ|پاشا ئەژدەهاک فەرمان بە [[هارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥–١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەهاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[هێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەهاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانا]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەهاک بەهۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی هەبوو بەوەی «شازادەیەکی هێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەهاک پێی وابوو هیچ هەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم هۆشداریی دا بە ئەژدەهاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانا، ئەژدەهاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی هارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. هێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەهێنێت، هەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە [[کامبۆز پاشا]] بووە.<ref>cf. How, W. W., & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەهاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> [[هارپاگوس]]، کە نەیویست خوێنی شاهانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە هاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی [[میتریداتس]] گەورە کرا، و هارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەهاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەهاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان. بەڵام هارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەهاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[هارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەهۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەهاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەهاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەهاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن هارپاگوسەوە، [[هێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. هێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەهاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە هەم ئەفسانەکە و هەم وەشانی عەقڵانیی هێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی کورووش دوای مردنی ئەژدەهاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەهاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results }}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا}} بەستەرە دەرەکییەکان {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[هەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥-٥٥۰ پ.ز}} {{s-end}}{{مێژوو-کۆلکە}} {{stub}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] cab7bvhombhg1diatsvra1382d1qtna 1570945 1570944 2026-04-02T08:41:08Z 1silent scientist 51740 /* لە ئینجیلدا */ 1570945 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەهاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەهاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[هەگمەتانە]] ئیمپراتۆریەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥۰ پ.ز | death_place =[[هەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی هەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەهاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥۰ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|چەپ|ئیمپراتۆریەتی ماد لە سەردەمی فەرمانڕەوایی هەردوو [[کەیخەسرەو]] و ئەژدەهاکدا]] ئەژدەهاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی هالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] هێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە هاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابیلۆن]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابیلۆن|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەهاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخچە هەڵواسراوەکانی بابیلۆن]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08 }}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> هاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەهاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی هیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەهاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی هێرۆدۆت (ئەژدەهاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، هەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میهرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرهەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای هێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|چەپ|پاشا ئەژدەهاک فەرمان بە [[هارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥–١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەهاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[هێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەهاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانا]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەهاک بەهۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی هەبوو بەوەی «شازادەیەکی هێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەهاک پێی وابوو هیچ هەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم هۆشداریی دا بە ئەژدەهاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانا، ئەژدەهاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی هارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. هێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەهێنێت، هەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە [[کامبۆز پاشا]] بووە.<ref>cf. How, W. W., & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەهاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> [[هارپاگوس]]، کە نەیویست خوێنی شاهانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە هاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی [[میتریداتس]] گەورە کرا، و هارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەهاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەهاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان. بەڵام هارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەهاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[هارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەهۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەهاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەهاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەهاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن هارپاگوسەوە، [[هێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. هێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەهاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە هەم ئەفسانەکە و هەم وەشانی عەقڵانیی هێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]] دوای مردنی ئەژدەهاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەهاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results }}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا}} بەستەرە دەرەکییەکان {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[هەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥-٥٥۰ پ.ز}} {{s-end}}{{مێژوو-کۆلکە}} {{stub}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] 610hc3vmo2ewdayeszpp9fwvnrfhly5 1570946 1570945 2026-04-02T08:42:49Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1570946 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەهاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەهاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[هەگمەتانە]] ئیمپراتۆریەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥۰ پ.ز | death_place =[[هەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی هەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەهاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥۰ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|چەپ|ئیمپراتۆریەتی ماد لە سەردەمی فەرمانڕەوایی هەردوو [[کەیخەسرەو]] و ئەژدەهاکدا]] ئەژدەهاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی هالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] هێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە هاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابیلۆن]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابیلۆن|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەهاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخچە هەڵواسراوەکانی بابیلۆن]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08 }}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> هاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەهاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی هیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەهاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی هێرۆدۆت (ئەژدەهاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، هەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میهرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرهەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای هێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|چەپ|پاشا ئەژدەهاک فەرمان بە [[هارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥–١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەهاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[هێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەهاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانا]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەهاک بەهۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی هەبوو بەوەی «شازادەیەکی هێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەهاک پێی وابوو هیچ هەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم هۆشداریی دا بە ئەژدەهاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانا، ئەژدەهاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی هارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. هێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەهێنێت، هەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە [[کامبۆز پاشا]] بووە.<ref>cf. How, W. W., & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەهاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> [[هارپاگوس]]، کە نەیویست خوێنی شاهانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە هاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی [[میتریداتس]] گەورە کرا، و هارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەهاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەهاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان. بەڵام هارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەهاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[هارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەهۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەهاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەهاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەهاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن هارپاگوسەوە، [[هێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. هێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەهاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە هەم ئەفسانەکە و هەم وەشانی عەقڵانیی هێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]] دوای مردنی ئەژدەهاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەهاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results }}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ==بەستەرە دەرەکییەکان== {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[هەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥-٥٥۰ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] 4rk8dwmbzzi45x2g7eszaq7z2368dx4 1570947 1570946 2026-04-02T08:43:38Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570947 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەھاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەھاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[ھەگمەتانە]] ئیمپراتۆرییەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥٠ پ. ز | death_place =[[ھەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەھاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥٠ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|ئیمپراتۆرییەتی ماد لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ھەردوو [[کەیخەسرەو]] و ئەژدەھاکدا]] ئەژدەھاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی ھالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] ھێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە ھاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابیلۆن]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابیلۆن|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەھاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخچە ھەڵواسراوەکانی بابیلۆن]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08}}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەھاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی ھیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەھاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی ھێرۆدۆت (ئەژدەھاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، ھەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میھرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرھەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای ھێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|پاشا ئەژدەھاک فەرمان بە [[ھارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥–١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەھاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[ھێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەھاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانا]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆرییەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەھاک بەھۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی ھەبوو بەوەی «شازادەیەکی ھێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەھاک پێی وابوو ھیچ ھەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم ھۆشداریی دا بە ئەژدەھاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانا، ئەژدەھاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی ھارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. ھێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەھێنێت، ھەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە [[کامبۆز پاشا]] بووە.<ref>cf. How, W. W. , & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەھاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> [[ھارپاگوس]]، کە نەیویست خوێنی شاھانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە ھاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی [[میتریداتس]] گەورە کرا، و ھارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەھاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەھاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان؛ بەڵام ھارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەھاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[ھارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەھۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەھاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەھاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆرییەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەھاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن ھارپاگوسەوە، [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. ھێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەھاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە ھەم ئەفسانەکە و ھەم وەشانی عەقڵانیی ھێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]] دوای مردنی ئەژدەھاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەھاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results}}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[ھەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥–٥٥٠ پ. ز}} {{s-end}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] cwvm8vd5716zemefhs6vwnig14btpjb 1570948 1570947 2026-04-02T08:45:30Z 1silent scientist 51740 /* لای ھێرۆدۆت */ 1570948 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەھاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەھاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[ھەگمەتانە]] ئیمپراتۆرییەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥٠ پ. ز | death_place =[[ھەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەھاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥٠ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|ئیمپراتۆرییەتی ماد لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ھەردوو [[کەیخەسرەو]] و ئەژدەھاکدا]] ئەژدەھاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی ھالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] ھێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە ھاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابیلۆن]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابیلۆن|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەھاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخچە ھەڵواسراوەکانی بابیلۆن]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08}}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەھاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی ھیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەھاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی ھێرۆدۆت (ئەژدەھاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، ھەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میھرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرھەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای ھێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|پاشا ئەژدەھاک فەرمان بە [[ھارپاگ|ھارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥–١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەھاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[ھێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەھاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانا]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەھاک بەھۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی ھەبوو بەوەی «شازادەیەکی ھێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەھاک پێی وابوو ھیچ ھەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم ھۆشداریی دا بە ئەژدەھاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانا، ئەژدەھاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی ھارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. ھێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەھێنێت، ھەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە [[کامبۆز پاشا]] بووە.<ref>cf. How, W. W. , & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەھاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> [[ھارپاگ|ھارپاگوس]]، کە نەیویست خوێنی شاھانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە ھاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی [[میتریداتس]] گەورە کرا، و ھارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەھاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەھاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان؛ بەڵام ھارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەھاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[ھارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەھۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەھاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەھاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەھاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن ھارپاگوسەوە، [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. ھێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەھاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە ھەم ئەفسانەکە و ھەم وەشانی عەقڵانیی ھێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]] دوای مردنی ئەژدەھاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەھاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results}}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[ھەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥–٥٥٠ پ. ز}} {{s-end}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] 5gv5n3snqlop016vc0homgufz0bl7q8 1570949 1570948 2026-04-02T08:46:18Z 1silent scientist 51740 1570949 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەھاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەھاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[ھەگمەتانە]] ئیمپراتۆریەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥٠ پ. ز | death_place =[[ھەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەھاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥٠ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|ئیمپراتۆرییەتی ماد لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ھەردوو [[کەیخەسرەو]] و ئەژدەھاکدا]] ئەژدەھاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی ھالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] ھێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە ھاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابیلۆن]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابیلۆن|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەھاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخچە ھەڵواسراوەکانی بابیلۆن]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08}}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەھاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی ھیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەھاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی ھێرۆدۆت (ئەژدەھاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، ھەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میھرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرھەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای ھێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|پاشا ئەژدەھاک فەرمان بە [[ھارپاگ|ھارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥–١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەھاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[ھێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەھاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانا]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەھاک بەھۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی ھەبوو بەوەی «شازادەیەکی ھێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەھاک پێی وابوو ھیچ ھەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم ھۆشداریی دا بە ئەژدەھاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانا، ئەژدەھاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی ھارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. ھێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەھێنێت، ھەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە [[کامبۆز پاشا]] بووە.<ref>cf. How, W. W. , & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەھاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> [[ھارپاگ|ھارپاگوس]]، کە نەیویست خوێنی شاھانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە ھاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی [[میتریداتس]] گەورە کرا، و ھارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەھاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەھاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان؛ بەڵام ھارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەھاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[ھارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەھۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەھاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەھاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەھاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن ھارپاگوسەوە، [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. ھێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەھاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە ھەم ئەفسانەکە و ھەم وەشانی عەقڵانیی ھێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]] دوای مردنی ئەژدەھاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەھاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results}}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[ھەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥–٥٥٠ پ. ز}} {{s-end}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] mcsiwmx9t904rlqgfsv8ad4a3yfnbq0 1570952 1570949 2026-04-02T08:47:59Z 1silent scientist 51740 /* فەرمانڕەوایی */ 1570952 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەھاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەھاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[ھەگمەتانە]] ئیمپراتۆریەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥٠ پ. ز | death_place =[[ھەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەھاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥٠ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|[[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]] لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ھەردوو [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) و ئەژدەھاکدا]] ئەژدەھاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی ھالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] ھێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە ھاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابیلۆن]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابیلۆن|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەھاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخچە ھەڵواسراوەکانی بابیلۆن]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08}}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەھاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی ھیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەھاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی ھێرۆدۆت (ئەژدەھاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، ھەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میھرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرھەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای ھێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|پاشا ئەژدەھاک فەرمان بە [[ھارپاگ|ھارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥–١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەھاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[ھێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەھاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانا]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەھاک بەھۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی ھەبوو بەوەی «شازادەیەکی ھێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەھاک پێی وابوو ھیچ ھەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم ھۆشداریی دا بە ئەژدەھاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانا، ئەژدەھاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی ھارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. ھێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەھێنێت، ھەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە [[کامبۆز پاشا]] بووە.<ref>cf. How, W. W. , & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەھاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> [[ھارپاگ|ھارپاگوس]]، کە نەیویست خوێنی شاھانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە ھاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی [[میتریداتس]] گەورە کرا، و ھارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەھاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەھاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان؛ بەڵام ھارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەھاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[ھارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەھۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەھاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەھاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەھاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن ھارپاگوسەوە، [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. ھێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەھاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە ھەم ئەفسانەکە و ھەم وەشانی عەقڵانیی ھێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]] دوای مردنی ئەژدەھاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەھاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results}}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[ھەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥–٥٥٠ پ. ز}} {{s-end}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] 1nlzfnknxpax87pej10s42puxtseav7 1570954 1570952 2026-04-02T09:00:28Z 1silent scientist 51740 /* فەرمانڕەوایی */ 1570954 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەھاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەھاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[ھەگمەتانە]] ئیمپراتۆریەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥٠ پ. ز | death_place =[[ھەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەھاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥٠ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|[[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]] لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ھەردوو [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) و ئەژدەھاکدا]] ئەژدەھاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی ھالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] ھێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە ھاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابل]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابل|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەھاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخچە ھەڵواسراوەکانی بابل]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{cite web|url=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |title=Hanging Gardens of Babylon |access-date=2013-08-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |archive-date=2013-08-08}}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەھاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|title=Cyaxares (Livius.org)|access-date=2020-03-26|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|url-status=dead}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی ھیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەھاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی [[ھێرۆدۆت]] (ئەژدەھاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، ھەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میھرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرھەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای ھێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|پاشا ئەژدەھاک فەرمان بە [[ھارپاگ|ھارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥–١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەھاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[ھێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەھاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانا]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەھاک بەھۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی ھەبوو بەوەی «شازادەیەکی ھێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەھاک پێی وابوو ھیچ ھەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم ھۆشداریی دا بە ئەژدەھاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانا، ئەژدەھاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی ھارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. ھێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەھێنێت، ھەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە [[کامبۆز پاشا]] بووە.<ref>cf. How, W. W. , & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەھاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> [[ھارپاگ|ھارپاگوس]]، کە نەیویست خوێنی شاھانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە ھاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی [[میتریداتس]] گەورە کرا، و ھارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەھاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەھاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان؛ بەڵام ھارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەھاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[ھارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەھۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەھاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەھاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەھاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن ھارپاگوسەوە، [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. ھێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەھاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە ھەم ئەفسانەکە و ھەم وەشانی عەقڵانیی ھێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]] دوای مردنی ئەژدەھاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەھاکە.<ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie | title=Philologic Results}}</ref><ref>{{cite web | url=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie | title=Philologic Results}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[ھەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥–٥٥٠ پ. ز}} {{s-end}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] t7ped26bf2bl8j4ha4bw5owi3ql2zyw 0 116883 1571004 1500445 2026-04-02T11:25:56Z 1silent scientist 51740 1571004 wikitext text/x-wiki '''حەسەنوویییەکان''' خانەدانێکی کوردی [[یارسان]] بوو کە لە ساڵانی ٩٦١ ھەتا ١٠١٥ لە ناوچەی [[دینەوەر]] (لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[کرماشان]]) دامەزرا و دەسەڵاتداریی ناوچەیەک لە ڕۆژاوای [[ئێران]] ھەتا باکووری [[مێزۆپۆتامیا]] بووە. دامەزرێنەری ئەم میرنشینە کەسێک بووە بە ناوی [[حەسەنوویە|ئەوڵفەوارسی حەسەنوویە]]، کە لە ھۆزی کوردی [[بەرزیکانی]] بووە. ئەو بە پیرۆزمەندی بەرگریی [[شالان کوڕی موسافیر]] حاکیمی [[دەوڵەتی بوەیھی|بوەیھی]]ی [[ھەمەدان]] و [[ئیبن ئەلعەمید]] [[وەزیر]]ی بوەیھییەکانی بەجەر کرد و لە ساڵی ٩٧٠ لەگەڵ ئیبن ئەلعەمید ساچاو و بەھۆی ئەمە حەکوومەتە سەربەخۆیەکەی دەوامی ھێنا. حەسەنوویە لە ساڵی ٩٧٩ لە گوندی [[سەرمای]] لە نزیکی شاری [[ھەرسین]] لە باشووری [[بێستوون]]دا کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&pg=PA215&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi67dqR8dHKAhVhpnIKHaJnDXYQ6AEIHzAA#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|زمان=en}}</ref> بە دوای مردنی حەسەنوویە لە سەری جێنشینیی ئەو لە نێوی کوڕەکانی بوو بە شەڕ و پێکدادان. دەستەژیکردنی [[موئەییەدۆددەوڵە]] بوو بە سەبەبی داشکانی [[فەخرەددەوڵە]] یەکێک لە کۆڕەکانی حەسەنوویە. [[بەدری کوڕی حەسەنوەیە]] (ھەروەھا ناسراو بە ئەوڵنەجم و ناسرەددەوڵە) بوو بە ڕێبەری کوردەکانی بەرزیکانی و شازایەنشینیش بوو بە یەکێک لە ڤسالەکانی بوەیھییەکان. لە سەردەمی بەدر، حەسەنوویییەکان وڵاتەکانی دێکە وەکوو [[شاپوورخواست]]، [[دینەوەر]]، [[نەھاوەند]]، [[ئەسەیاوا]]، [[ورووگڕ]]، [[ئەھواز]]، [[ئیلام]]، [[حوڵوان]] و [[شارەزوور]] ([[کەرکووک]])یشیان گرت. لە دەوروبەری ساڵی ١٠٠٦ شەڕێک لە ناوینی حەسەنوویییەکان و تایفەی کوردی [[بەنی عەییاران]] بوو و لە ساڵی ١٠١٤ بەدر لە ئەم شەڕانە کوژرا. لە ئەنجام شازایەنشین لە ئەم شەڕەکان بە دەستی ئەوڵشەوک ڕێبەری بەنی عەییاران داگێڕدرا، بەڵام حکۆمەتی حەسەنوویییەکان ھەتا ھەڵمەتی [[ئیبراھیم ئینال]]ی [[تورکە سەلجۆقیەکان|سەلجۆقی]] لە ساڵی ١٠٤٧ لە گوندی سەرمای بەردەوام بوو. == مێژوو == ناوی بنەماڵەی حەسەنوویییەکان لە یەکەم فەرمانڕەوایانەوە وەرگیرابوو کە [[حەسەنوەیی کوڕی حوسێن]] بوو لە ھۆزی بەرزیکانی. وەک پاشکۆیەکی [[دەوڵەتی بوەیھی|دەسەڵاتی بوەیھی]]،{{sfn|Bosworth|1996|p=158}} حەسەنوەیە پاڵپشتی لێ کردن دژی [[سامانییەکان|ئیمپراتۆریەتی سامانی]] کە ئەمەش وای کرد ھەندێک دەسەڵات بەدەست بھێنێت.{{Sfnp|Gunter|2010|p=117}} ئەو لە کۆتاییدا دەستی بەسەر زۆربەی ناوچەکانی [[لوڕستان|پارێزگای لوڕستان]]،{{Sfnp|Vanly|1976|p=353}} [[دینەوەر]]، [[نەھاوەند]] و [[ھەمەدان]]دا گرت و بە ڕادەیەک بەھێز بوو کە بوەیھییەکان خۆیان لە بێزارکردنی دەپاراست.{{Sfnp|Lane-Poole|1894|p=138}} کاریگەریی حەسەنوەیە گەیشتە [[ئازەربایجان (ئێران)|ئازەربایجان]].{{Sfnp|Azkai|2017}} [[پەڕگە:Badr ibn Hasanwayh.jpg|وێنۆک|دراوەکانی بنەماڵەی حەسەنوەیی.]] دوای مردنی لە ساڵی ٩٧٩، کوڕەکەی [[بەدر کوڕی حەسەنوەیە]] بوو بە فەرمانڕەوا و دەستکەوتی بەرچاوی بەدەستھێنا لەوانە سەپاندنی ڕێکخستن، پەرەپێدانی ئیدارەیەکی دارایی بەھێز، دروستکردنی ڕێگاوبان و بازاڕ لە چیاکاندا، دابینکردنی سەلامەتی حاجیان کە بە ناوچەکەیدا تێدەپەڕین و لێدانی دراو.{{Sfnp|Gunter|2010|p=117}} وەک باوکی، بەردەوام بوو لە دڵسۆزیی بۆ بوەیھییەکان.{{sfn|Bosworth|1996|p=158}} زاھیر لە ساڵی ١٠١٤دا بوو بە جێنشینی بەدر کوڕی حەسەنوەیی نەوەکەی، بەڵام تەنھا بۆ ساڵێک دەسەڵاتی لەدەستدا چونکە لەلایەن [[شەمسەدەولە]]ی بوەیھی دەرکرا و کەمێک دوای ئەوە کوژرا.{{Sfnp|Lane-Poole|1894|p=138}} [[عەننازییەکان]] بەشێکی زۆری ناوچە ڕۆژاوایییەکانیان گرت و بوون بە جێنشینی ڕاستەوخۆیان. ناوچە ڕۆژھەڵاتییەکان لەلایەن بوەیھییەکانەوە گیران، لەکاتێکدا [[کاکۆیییەکان]] ناوچە باشوورییەکانیان گرت. ھەموو ئەو ناوچانەی پێشتر لەژێر دەستی حەسەنوەیییەکاندا بوون لە کۆتاییدا لەلایەن [[تۆغرول]]ەوە گیران.{{Sfnp|Azkai|2017}} [[قەڵای سەرمەج]] لەلایەن حەسەنوەیییەکانەوە دروست کراوە.{{Sfnp|Azkai|2017}} == فەرمانڕەواکان == * [[حەسەنوەیھ]] (٩٦١–٩٧٩) * [[بەدری کوڕی حەسەنوەیە]] (٩٧٩–١٠١٤) * زاھیر کوڕی ھیلال کوڕی بەدر (١٠١٣–١٠١٤) * ھیلال کوڕی بەدر (١٠١٤) * زاھیر کوڕی ھیلال کوڕی بەدر (١٠١٤–١٠١٥) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{میرنشینە کوردییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|ئێران|عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|Hasanwayhids}} [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئیلام]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی]] m4cdpidwgs3t01yudf9edgs6vp507hl 0 117750 1570614 1570501 2026-04-01T13:07:22Z 1silent scientist 51740 1570614 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Siege of Kobane.svg|thumb|ئەو نەخشەیە نیشانی پەرەسەندنی گەمارۆدانی [[کۆبانی]] دەدات]] '''گەمارۆی کۆبانی''' بە دەستی ھێزەکانی [[داعش]] لە [[١٦ی ئەیلوول]]ی ٢٠١٤ دەستی پێ کرد بە مەبەستی داگیرکردنی شاری [[کۆبانی]] کە لەژێر کۆنترۆڵی ھێزەکانی [[یەپەگە]]دایە. ئەم شەڕە بووەتە ھۆی ئاوارە بوونی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس لە خەڵکی شاری کۆبانی و گوندەکانی دەوروبەری بۆ خاکی [[تورکیا]]. یەکێ لە خاڵە گرنگەکانی ئەم شەڕە کە لە میدیاکانی دونیادا دەنگی دایەوە بەشداریی شەڕڤانانی ژن [[بوو]] لە شەڕەکەدا. بە سەرکردایەتی [[خەتتاب کوردستانی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەلعەرەبیە: ژنان پێشەنگی شەڕی دژی داعشن | ناونیشان = http://english.alarabiya.net/en/perspective/2014/10/14/Kurdish-woman-leads-fight-against-ISIS-in-Kobane-.html}}</ref> تا ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، داعش توانی ٣٥٠ گوند و شارۆچکەی کوردی لە دەوروبەری کۆبانی داگیر بکات، ئەمە‌ش بووە ھۆی دروستبوونی شەپۆلێکی ئاوارەبوونی نزیکەی ٣٠٠,٠٠٠ کورد کە لە سنوورەکانەوە بەرەو [[پارێزگای ڕحا]]ی [[تورکیا]] ھەڵاتن. تا کانوونی دووەمی ٢٠١٥، ژمارەکە بۆ ٤٠٠,٠٠٠ کەس بەرزبووەوە. [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] (یەپەگە) و ھەندێک لە لایەنەکانی [[سوپای سووریای ئازاد]] (لەژێر ناوی ژووری ئۆپەراسیۆنە ھاوبەشەکانی بڕووسکەی فورات)، [[پێشمەرگە]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و ھێرشە ئاسمانییەکانی [[ئەمریکا]] و سوپای وڵاتە عەرەبە ھاوپەیمانەکان دەستیان بە کۆنترۆڵکردنەوەی کۆبانی کرد.‌<ref>https://www.ibtimes.com/turkeys-parliament-approves-military-action-against-isis-syria-iraq-1698537</ref><ref>https://www.aljazeera.com/news/2014/10/29/syrian-rebels-join-battle-to-protect-kobane</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30991612</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150202235607/http://in.reuters.com/article/2015/02/02/mideast-syria-kobani-ypg-idINKBN0L61FN20150202</ref><ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-syria-kobani-monitor-idUSKBN0L61A620150202</ref> لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥، یەپەگە و ھاوپەیمانەکانی بە پاڵپشتی ھێرشە ئاسمانییە بەردەوامەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا، دەستیان کرد بە کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکە و [[داعش]]یان ناچار بە پاشەکشەیەکی بەردەوام کرد. شاری کۆبانی لە ٢٧ی کانوونی دووەم بە تەواوی کۆنترۆڵکرایەوە؛ بەڵام زۆربەی گوندەکانی دیکەی [[کانتۆنی کۆبانی]] لەژێر دەسەڵاتی داعشدا مابوونەوە. پاشان یەپەگە و ھاوپەیمانەکانی پێشڕەوی خێرایان لە گوندەکانی کۆبانی کرد و تا ٢ی شوبات داعش ٢٥ کم لە شاری کۆبانی پاشەکشەی کرد. تا کۆتایی نیسانی ٢٠١٥، داعش لە نزیکەی ھەموو ئەو گوندانەی لە کانتۆنەکەدا داگیری کردبوون وەدەرنرا، بەڵام کۆنترۆڵی چەند دەرزەن گوندێکی [[پارێزگای ڕەققە]]ی لە دەستدا مابوو. لە کۆتایی حوزەیرانی ٢٠١٥، داعش ھێرشێکی نوێی کردە سەر شارەکە و لایەنی کەم ٢٣٣ کەسی سڤیلی کوشت، بەڵام بە خێرایی تێکشکا و وەدەرنرا.<ref>https://web.archive.org/web/20141218021137/http://www.petercliffordonline.com/syria-iraq-news-4/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20201010095751/https://www.thealpenanews.com//</ref> جەنگی کۆبانی وەک وەرچەرخانێک لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامی دادەنرا. گەمارۆکە لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە «ستالینگرادی کوردی» ناو دەبرا.<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idUSKBN0P60UY20150626</ref><ref>https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2014/11/01/the-kurdish-stalingrad</ref><ref>https://www.rferl.org/a/under-black-flag-islamic-state-kobani/26703624.html</ref> == پێشینە == لەکاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]]، [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] (یەپەگە) لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٢ [[کۆبانی]]یان کۆنترۆڵ کرد. لەو کاتەوە شارەکە لەژێر دەسەڵاتی [[کورد]]دا بووە، لە کاتێکدا یەپەگە و سیاسییە کوردەکان سەربەخۆیی بۆ ئەو شوێنەی کە پێی دەڵێن «ڕۆژاڤا» پەیڕەو دەکەن. لە ئابی ٢٠١٣، [[داعش|دەوڵەتی ئیسلامی]]، [[بەرەی نوسرە]]، [[ئەحراری شام]]، لیوای [[سووکوور شام]] و [[لیوای تەوحید]] ڕایان گەیاند کە گەمارۆی کۆبانی دەدەن. بەڵام لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ شەڕی ناوخۆیی لە نێوان گرووپەکاندا ڕوویدا و ھەندێکیان لەژێر ناوی [[بەرەی ڕزگاری ئیسلامیی فورات]] دەستیان کرد بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[یەپەگە]]. لە ئاداری ٢٠١٤، داعش شارۆچکەی سیڕین و چەندین شارۆچکە و گوندی دیکەی لە دەستی یەپەگە و بەرەی ڕزگاری ئیسلامی فورات دەرهێنا. پێکدادانەکان تا ئایار بەردەوام بوون. لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٤، شارەکە و گوندەکانی دەوروبەری کەوتنە ژێر ھێرشی [[داعش]]. === پێشڕەوییەکانی داعش === لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٤، داعش ھێرشێکی بەرفراوانی بۆ داگیرکردنی [[کانتۆنی کۆبانی]] و شاری کۆبانی دەستپێکرد و چوونە ناو ئەو گوندانەی کە لە سنوورە ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتییەکانی کانتۆنەکەدا بوون. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٤، دوای کۆنترۆڵکردنی پردێکی ستراتیژی لەسەر ڕووباری [[فورات]] لە ١٦ی ئەیلوولدا، داعش ھێرشێکی گەورەی بە بەکارهێنانی [[تانک]]، [[ڕۆکێت]] و تۆپخانە بەرەو [[کۆبانی]] دەستپێکرد و لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا ٢١ گوندی داگیرکرد. ئەم پێشڕەوییە وایکرد کۆبانی لەلایەن ھێزەکانی [[داعش]]ەوە گەمارۆ بدرێت، ھەروەھا شەڕکەرە ماوەکانی [[سوپای سووریای ئازاد]]ی لە باشووری ڕۆژاوای کانتۆنی کۆبانی ناچار کرد پاشەکشە بەرەو شاری کۆبانی بکەن. دوای دوو ڕۆژ، داعش ٣٩ گوندی دیکەی داگیرکرد و ھێزەکانی گەیاندە ٢٠ کیلۆمەتری کۆبانی. ٤٥,٠٠٠ ئاوارە لە ترسی دەسەڵاتی داعش لە ناوچەکە پەڕینەوە بۆ [[تورکیا]]، لە کاتێکدا ژمارەیەک ئاوارە لە سنوورەکان ڕاگیران و لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە فەرمانیان پێکرا بگەڕێنەوە بۆ کۆبانی. دانیشتوانی ١٠٠ گوند دوای کەوتنە ژێر تۆپبارانی بەردەوام چۆڵکران و بەھۆی بەردەوامی پێشڕەوییەکانی داعشەوە دەیان کەسی مەدەنی و شەڕکەری [[یەپەگە]] کوژران. لە ٢٠ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی [[داعش]] دوای داگیرکردنی سێ گوندی دیکە، گەیشتنە ١٥ کیلۆمەتری شاری کۆبانی و دەستیان کرد بە تۆپبارانکردنی ئەو ناوچانەی کە کەمتر لە ١٠ کیلۆمەتر لە شارەکەوە دوور بوون. لە ھەمان کاتدا، زیاتر لە ٣٠٠ شەڕکەری کورد وەک ھێزی پشتیوانی لە [[تورکیا]]وە گەیشتنە کۆبانی. [[موراد قەرەیلان]]، بەرپرسی باڵای [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (پەکەکە) داوای لە گەنجانی کورد لە تورکیا کرد پەیوەندی بە ھێزە کوردییەکانەوە بکەن لە سووریا. لەو ڕۆژەدا سێ ڕۆکێت لە ناو کۆبانی تەقینەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوان دانیشتوانەکەیدا. لە سەرەتای ھێرشەکەوە ٣٤ کەسی مەدەنی کوژرابوون، لە کاتێکدا ژمارەی ئاوارەکان گەیشتبووە ٦٠,٠٠٠ کەس. تا ٢١ی ئەیلوول، چەکدارانی [[داعش]] ٦٤ گوندیان داگیرکرد؛ ٣٩ چەکداری داعش و ٢٧ شەڕکەری کورد لە ٤٨ کاتژمێری ڕابردوودا کوژرابوون. ھێزە کوردییەکان لایەنی کەم ١٠٠ گوندیان لە دیوی سوریا چۆڵ کرد دوای ئەوەی چەکدارانی داعش ھێرشیان بۆ سەر گوندە کوردییەکان دەستپێکرد. ھێزەکانی داعش گەیشتنە ١٠ کیلۆمەتری شارەکە و بەردەوام بوون لە پێشڕەوی، شەڕەکان لە دەوروبەری باشوور و ڕۆژھەڵاتی کۆبانی چڕبوونەوە کە ١٣ کیلۆمەتر لە خودی شارەکەوە دوور بوون. ڕۆژی دواتر، وتەبێژێکی کورد ڕایگەیاند کە پێشڕەوییەکانی داعش لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە لە شەوی ڕابردوودا ڕاگیراوە. سەرەڕای ڕاگرتنی پێشڕەوییەکان، ھێزەکانی داعش ناوەندی شارەکەیان تۆپباران کرد و پێکدادانەکان لە دەوروبەری گوندی مۆجیک (نزیکەی ٦ کم لە ڕۆژئاوای کۆبانی) و گوندی عەلیشار (٧ کم لە ڕۆژھەڵاتی کۆبانی) بەردەوام بوون. لە ھەمان ڕۆژدا، [[نعمان کورتوولموش]] جێگری سەرۆک وەزیرانی تورکیا ڕای گەیاند، زیاتر لە ١٣٠,٠٠٠ [[کوردانی ڕۆژاوای کوردستان|کوردی سووریا]] لە سنوورەکانەوە بەرەو [[تورکیا]] ھەڵاتوون بۆ ڕزگاربوون لە پێشڕەوییە [[جیھاد]]ییەکانی [[داعش]]. لە ٢٤ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی داعش بەردەوام بوون لە پێشڕەوییەکانیان لە باشووری شارەکە. ئەمەش داعشی گەیاندە ٨ کیلۆمەتری باشووری کۆبانی، کە نزیکترین خاڵ بوو کە لە سەرەتای دەستپێکردنی ھێرشەکەوە لە ١٥ی ئەیلوول گەیشتبێتنە شارەکە. داعش تا ئەم کاتە ھێزەکانی لە [[کانتۆنی کۆبانی]] بۆ لانی کەم ٤,٠٠٠ کەس زیاد کردبوو. لەکاتی پێشڕەوییەکەدا، ھێزەکانی داعش گوندەکانی ڕوبەی و تەل غەزال و سایلۆکانی [[گەنم]]ی نزیکیان داگیرکرد. سەرەڕای ئەوەش، سەرچاوەیەکی داعش ئیدیعای کرد کە ھێزەکانیان چەند گوندێکیان لە ڕۆژئاوای کۆبانی داگیرکردووە. ھێڵی پێشەوەی شەڕ لە ڕۆژئاواوە گواسترایەوە بۆ کۆمەڵە گوندێک بە ناوی سفتەک، چونکە چەکدار و [[تانک]]ی زیاتری [[داعش]] بۆ ھێرشەکە لە ڕۆژی ڕابردوودا گەیشتبووەوە. بەیانی ڕۆژی دواتر، چەکدارانی داعش تەنها ٢ کیلۆمەتر دوور بوون و پێکدادانەکان بەردەوام بوون. تا ئەم خاڵە، داعش ٧٥ لە سەدی کانتۆنی کۆبانی کۆنترۆڵ کردبوو، لە کاتێکدا ھێزە کوردییەکان تەنها کۆنترۆڵی شاری [[کۆبانی]] و شارۆچکەی بچووکی شێرا و نزیکەی ١٥ گوندی دەوروبەریان لەدەستدا مابوو. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی داعش گردێکیان داگیرکرد کە شەڕکەرانی [[یەپەگە]] لەوێوە لە ڕۆژانی ڕابردوودا ھێرشیان دەکردە سەر، کە ١٠ کم لە ڕۆژاوای کۆبانی دوور بوو. ھەروەھا داعش گوندێکی لە نزیکەی ٧ کم لە ڕۆژھەڵاتی کۆبانی داگیرکرد. === ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان و گەمارۆدانی کۆبانی === لە ٢٧ی ئەیلوولدا، فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی [[ئەمریکا]] بۆ یەکەمجار ناوچەکانی دەوروبەری کۆبانییان بۆردومان کرد و پێگەکانیان لە گوندی عەلیشار، کە ٤ کیلۆمەتر لە شارەکەوە دوورە و وەک ناوەندی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ لەلایەن داعشەوە بەکاردەھێنرا، کردە ئامانج. سەرەڕای ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر پێگەکانی پێشەوەی داعش، ئەوان ھێشتا توانییان دەست بکەن بە تۆپبارانکردنی شاری کۆبانی و چەند کەسێک بریندار بکەن. بڕوا وابوو کە دوودڵی سەرەتایی ئەمریکا بۆ ئەنجامدانی ھێرشی ئاسمانی بۆ ھاوکاریکردنی شارە کوردەکە، بەھۆی نەیاربوونی لەگەڵ [[تورکیا]] بووبێت، کە تورکیا شکستی [[کورد]]انی پێ باشتر بوو. تا ٢٨ی ئەیلوول، ١,٥٠٠ شەڕکەری کورد کە لە تورکیاوە هاتبوون، ھێزە کوردییەکان لە کۆبانی بەھێزتر کرد. ڕۆژی دواتر، ھێزەکانی داعش کە لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتەوە نزیک دەبوونەوە، گەیشتنە ٥ کیلۆمەتری شارەکە، لە کاتێکدا کۆبانی بۆ دووەم ڕۆژ ڕووبەڕووی بۆردوومانی بەردەوام بووەوە. ڕۆژی دواتر، ھێزەکانی داعش کە لە ڕۆژهەڵاتەوە نزیک دەبوونەوە، بۆ ٢-٣ کیلۆمەتری کۆبانی پێشڕەوییان کرد. لە کاتی شەڕەکەدا، باس لەوە کرا کە کوردەکان دوو [[تانک]]ی [[داعش]]یان تێکشکاندووە. چەکدارانی داعش گوندی سفتەکیان لە ڕۆژئاوا داگیرکرد و بۆ ئەنجامدانی ھێرش بۆ سەر خودی کۆبانی بەکاریان ھێنا. گوندی کازیکانیش داگیرکرا. لە ١ی تشرینی یەکەمدا، ھێزەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کۆبانی و لە بەرەی ڕۆژئاواوە پێشڕەوییان کرد، کە ھێزە کوردییەکان لێی پاشەکشەیان کردبوو. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی چەکدارانی داعش یەکێک لە دوا گوندەکانی دەوروبەری کۆبانی داگیر بکەن و بۆ دووری یەک کیلۆمەتر لە دەروازەی شارەکە نزیک ببنەوە. لەم کاتەدا شەڕکەرە کوردەکان لە کۆبانی پێگەکانی خۆیان بە فەردە لمی بەھێز دەکرد بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕی ماڵ بە ماڵ. تا ئێوارە، لە نێوان کەمییەکی زۆری چەکدا، ھێزە کوردییەکان لە دەوروبەری شارەکە پاشەکشەیان کرد و ھێزەکانی داعش بەردەوام بوون لە پێشڕەوی. کاتێک ھێزەکانی داعش چوونە ناو دەوروبەری کۆبانی، ھەندێک لە ئاوارەکان باسیان لە [[ئەشکەنجەدان]]، [[دەستدرێژی سێکسی]]، [[کوشتن]] و شێواندنی [[تەرم]]ەکان لەلایەن داعشەوە کرد. باس لەوە دەکرا کە چەکدارانی [[داعش]] سەری شەڕکەرە کوردەکانیان بڕیوە، لەنێویاندا [[ژن]]ان. تا ٢ی تشرینی یەکەم، ھێزەکانی داعش ٣٥٠ گوندیان لە کۆی ٣٥٤ گوندی دەوروبەری [[کۆبانی]] داگیرکردبوو، و تەنها چەند سەد مەترێک لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکە جێگیر ببوون. لەو ڕۆژەدا پێکدادانی توند ڕوویدا و بووە ھۆی کوژرانی ٥٧ چەکداری داعش لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە، ھەروەھا فەرماندەیەکی عێراقی داعش و ھەشت چەکداری دیکە لە کەرتی باشوور کوژران. ڕۆژی دواتر، چەکدارانی داعش دەروازەکانی چوونەژوورەوە و چوونەدەروەی باشوور و ڕۆژھەڵاتی کۆبانییان کۆنترۆڵ کرد. ھەروەھا گردێکی ستراتیژی و تاوەرێکی [[ڕادیۆ]]ییان گرتبوو کە دەیڕوانییە سەر شارەکە. دواتر شەڕکەرێکی کورد ڕایگەیاند کە چەکدارانی [[داعش]] چوونەتە ناو ناوچە باشوورییەکانی ڕۆژاوای شارەکە و شەڕ بەردەوامە. ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی [[ئەمریکا]] لایەنی کەم حەوت ھێرشی ئاسمانییان دژی ئامانجەکانی داعش لە دەوروبەری کۆبانی لە ماوەی پێنج ڕۆژدا تا ٢ی تشرینی یەکەم ئەنجامدا، کاتێک ئەمریکا هیچ ھێرشێکی ئەنجام نەدا، پێش ئەوەی باس لەوە بکرێت کە لە درەنگانی ٣ی تشرینی یەکەمدا ھێرشی زیاتریان ئەنجامداوە. لە شەوی ٣ لەسەر ٤ی تشرینی یەکەمدا، ھەوڵێکی داعش بۆ بڕینی ھێڵەکانی شارەکە تێکشکێنرا. ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان لە ٤ی تشرینی یەکەمدا بەردەوام بوون و لۆجستی، یەکەکان، پێگەکانی تۆپخانە و [[زرێپۆش]]ێکی گواستنەوەی سەربازی داعشیان کردە ئامانج. تا ئەم کاتە، شارەکە بە کردەیی چۆڵ ببوو، چونکە نزیکەی ھەموو دانیشتوانەکەی، جگە لە بەرگریکاران، بۆ [[تورکیا]] ھەڵاتبوون. دوایین ڕۆژنامەنووسی بیانیش لە ٤ی تشرینی یەکەمدا شارەکەی جێھێشت. بە گشتی نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی ناوچەکە چۆڵیان کردبوو. == سرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژاوای کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Kobanî}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|سووریا|دەیەی ٢٠١٠|کوردستان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤]] [[پۆل:کۆبانی]] in13flr94afiyf3b0vujfoil5hrad92 1570615 1570614 2026-04-01T13:08:00Z 1silent scientist 51740 /* سرچاوەکان */ 1570615 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Siege of Kobane.svg|thumb|ئەو نەخشەیە نیشانی پەرەسەندنی گەمارۆدانی [[کۆبانی]] دەدات]] '''گەمارۆی کۆبانی''' بە دەستی ھێزەکانی [[داعش]] لە [[١٦ی ئەیلوول]]ی ٢٠١٤ دەستی پێ کرد بە مەبەستی داگیرکردنی شاری [[کۆبانی]] کە لەژێر کۆنترۆڵی ھێزەکانی [[یەپەگە]]دایە. ئەم شەڕە بووەتە ھۆی ئاوارە بوونی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس لە خەڵکی شاری کۆبانی و گوندەکانی دەوروبەری بۆ خاکی [[تورکیا]]. یەکێ لە خاڵە گرنگەکانی ئەم شەڕە کە لە میدیاکانی دونیادا دەنگی دایەوە بەشداریی شەڕڤانانی ژن [[بوو]] لە شەڕەکەدا. بە سەرکردایەتی [[خەتتاب کوردستانی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەلعەرەبیە: ژنان پێشەنگی شەڕی دژی داعشن | ناونیشان = http://english.alarabiya.net/en/perspective/2014/10/14/Kurdish-woman-leads-fight-against-ISIS-in-Kobane-.html}}</ref> تا ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، داعش توانی ٣٥٠ گوند و شارۆچکەی کوردی لە دەوروبەری کۆبانی داگیر بکات، ئەمە‌ش بووە ھۆی دروستبوونی شەپۆلێکی ئاوارەبوونی نزیکەی ٣٠٠,٠٠٠ کورد کە لە سنوورەکانەوە بەرەو [[پارێزگای ڕحا]]ی [[تورکیا]] ھەڵاتن. تا کانوونی دووەمی ٢٠١٥، ژمارەکە بۆ ٤٠٠,٠٠٠ کەس بەرزبووەوە. [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] (یەپەگە) و ھەندێک لە لایەنەکانی [[سوپای سووریای ئازاد]] (لەژێر ناوی ژووری ئۆپەراسیۆنە ھاوبەشەکانی بڕووسکەی فورات)، [[پێشمەرگە]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و ھێرشە ئاسمانییەکانی [[ئەمریکا]] و سوپای وڵاتە عەرەبە ھاوپەیمانەکان دەستیان بە کۆنترۆڵکردنەوەی کۆبانی کرد.‌<ref>https://www.ibtimes.com/turkeys-parliament-approves-military-action-against-isis-syria-iraq-1698537</ref><ref>https://www.aljazeera.com/news/2014/10/29/syrian-rebels-join-battle-to-protect-kobane</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30991612</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150202235607/http://in.reuters.com/article/2015/02/02/mideast-syria-kobani-ypg-idINKBN0L61FN20150202</ref><ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-syria-kobani-monitor-idUSKBN0L61A620150202</ref> لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥، یەپەگە و ھاوپەیمانەکانی بە پاڵپشتی ھێرشە ئاسمانییە بەردەوامەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا، دەستیان کرد بە کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکە و [[داعش]]یان ناچار بە پاشەکشەیەکی بەردەوام کرد. شاری کۆبانی لە ٢٧ی کانوونی دووەم بە تەواوی کۆنترۆڵکرایەوە؛ بەڵام زۆربەی گوندەکانی دیکەی [[کانتۆنی کۆبانی]] لەژێر دەسەڵاتی داعشدا مابوونەوە. پاشان یەپەگە و ھاوپەیمانەکانی پێشڕەوی خێرایان لە گوندەکانی کۆبانی کرد و تا ٢ی شوبات داعش ٢٥ کم لە شاری کۆبانی پاشەکشەی کرد. تا کۆتایی نیسانی ٢٠١٥، داعش لە نزیکەی ھەموو ئەو گوندانەی لە کانتۆنەکەدا داگیری کردبوون وەدەرنرا، بەڵام کۆنترۆڵی چەند دەرزەن گوندێکی [[پارێزگای ڕەققە]]ی لە دەستدا مابوو. لە کۆتایی حوزەیرانی ٢٠١٥، داعش ھێرشێکی نوێی کردە سەر شارەکە و لایەنی کەم ٢٣٣ کەسی سڤیلی کوشت، بەڵام بە خێرایی تێکشکا و وەدەرنرا.<ref>https://web.archive.org/web/20141218021137/http://www.petercliffordonline.com/syria-iraq-news-4/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20201010095751/https://www.thealpenanews.com//</ref> جەنگی کۆبانی وەک وەرچەرخانێک لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامی دادەنرا. گەمارۆکە لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە «ستالینگرادی کوردی» ناو دەبرا.<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idUSKBN0P60UY20150626</ref><ref>https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2014/11/01/the-kurdish-stalingrad</ref><ref>https://www.rferl.org/a/under-black-flag-islamic-state-kobani/26703624.html</ref> == پێشینە == لەکاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]]، [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] (یەپەگە) لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٢ [[کۆبانی]]یان کۆنترۆڵ کرد. لەو کاتەوە شارەکە لەژێر دەسەڵاتی [[کورد]]دا بووە، لە کاتێکدا یەپەگە و سیاسییە کوردەکان سەربەخۆیی بۆ ئەو شوێنەی کە پێی دەڵێن «ڕۆژاڤا» پەیڕەو دەکەن. لە ئابی ٢٠١٣، [[داعش|دەوڵەتی ئیسلامی]]، [[بەرەی نوسرە]]، [[ئەحراری شام]]، لیوای [[سووکوور شام]] و [[لیوای تەوحید]] ڕایان گەیاند کە گەمارۆی کۆبانی دەدەن. بەڵام لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ شەڕی ناوخۆیی لە نێوان گرووپەکاندا ڕوویدا و ھەندێکیان لەژێر ناوی [[بەرەی ڕزگاری ئیسلامیی فورات]] دەستیان کرد بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[یەپەگە]]. لە ئاداری ٢٠١٤، داعش شارۆچکەی سیڕین و چەندین شارۆچکە و گوندی دیکەی لە دەستی یەپەگە و بەرەی ڕزگاری ئیسلامی فورات دەرهێنا. پێکدادانەکان تا ئایار بەردەوام بوون. لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٤، شارەکە و گوندەکانی دەوروبەری کەوتنە ژێر ھێرشی [[داعش]]. === پێشڕەوییەکانی داعش === لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٤، داعش ھێرشێکی بەرفراوانی بۆ داگیرکردنی [[کانتۆنی کۆبانی]] و شاری کۆبانی دەستپێکرد و چوونە ناو ئەو گوندانەی کە لە سنوورە ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتییەکانی کانتۆنەکەدا بوون. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٤، دوای کۆنترۆڵکردنی پردێکی ستراتیژی لەسەر ڕووباری [[فورات]] لە ١٦ی ئەیلوولدا، داعش ھێرشێکی گەورەی بە بەکارهێنانی [[تانک]]، [[ڕۆکێت]] و تۆپخانە بەرەو [[کۆبانی]] دەستپێکرد و لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا ٢١ گوندی داگیرکرد. ئەم پێشڕەوییە وایکرد کۆبانی لەلایەن ھێزەکانی [[داعش]]ەوە گەمارۆ بدرێت، ھەروەھا شەڕکەرە ماوەکانی [[سوپای سووریای ئازاد]]ی لە باشووری ڕۆژاوای کانتۆنی کۆبانی ناچار کرد پاشەکشە بەرەو شاری کۆبانی بکەن. دوای دوو ڕۆژ، داعش ٣٩ گوندی دیکەی داگیرکرد و ھێزەکانی گەیاندە ٢٠ کیلۆمەتری کۆبانی. ٤٥,٠٠٠ ئاوارە لە ترسی دەسەڵاتی داعش لە ناوچەکە پەڕینەوە بۆ [[تورکیا]]، لە کاتێکدا ژمارەیەک ئاوارە لە سنوورەکان ڕاگیران و لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە فەرمانیان پێکرا بگەڕێنەوە بۆ کۆبانی. دانیشتوانی ١٠٠ گوند دوای کەوتنە ژێر تۆپبارانی بەردەوام چۆڵکران و بەھۆی بەردەوامی پێشڕەوییەکانی داعشەوە دەیان کەسی مەدەنی و شەڕکەری [[یەپەگە]] کوژران. لە ٢٠ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی [[داعش]] دوای داگیرکردنی سێ گوندی دیکە، گەیشتنە ١٥ کیلۆمەتری شاری کۆبانی و دەستیان کرد بە تۆپبارانکردنی ئەو ناوچانەی کە کەمتر لە ١٠ کیلۆمەتر لە شارەکەوە دوور بوون. لە ھەمان کاتدا، زیاتر لە ٣٠٠ شەڕکەری کورد وەک ھێزی پشتیوانی لە [[تورکیا]]وە گەیشتنە کۆبانی. [[موراد قەرەیلان]]، بەرپرسی باڵای [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (پەکەکە) داوای لە گەنجانی کورد لە تورکیا کرد پەیوەندی بە ھێزە کوردییەکانەوە بکەن لە سووریا. لەو ڕۆژەدا سێ ڕۆکێت لە ناو کۆبانی تەقینەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوان دانیشتوانەکەیدا. لە سەرەتای ھێرشەکەوە ٣٤ کەسی مەدەنی کوژرابوون، لە کاتێکدا ژمارەی ئاوارەکان گەیشتبووە ٦٠,٠٠٠ کەس. تا ٢١ی ئەیلوول، چەکدارانی [[داعش]] ٦٤ گوندیان داگیرکرد؛ ٣٩ چەکداری داعش و ٢٧ شەڕکەری کورد لە ٤٨ کاتژمێری ڕابردوودا کوژرابوون. ھێزە کوردییەکان لایەنی کەم ١٠٠ گوندیان لە دیوی سوریا چۆڵ کرد دوای ئەوەی چەکدارانی داعش ھێرشیان بۆ سەر گوندە کوردییەکان دەستپێکرد. ھێزەکانی داعش گەیشتنە ١٠ کیلۆمەتری شارەکە و بەردەوام بوون لە پێشڕەوی، شەڕەکان لە دەوروبەری باشوور و ڕۆژھەڵاتی کۆبانی چڕبوونەوە کە ١٣ کیلۆمەتر لە خودی شارەکەوە دوور بوون. ڕۆژی دواتر، وتەبێژێکی کورد ڕایگەیاند کە پێشڕەوییەکانی داعش لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە لە شەوی ڕابردوودا ڕاگیراوە. سەرەڕای ڕاگرتنی پێشڕەوییەکان، ھێزەکانی داعش ناوەندی شارەکەیان تۆپباران کرد و پێکدادانەکان لە دەوروبەری گوندی مۆجیک (نزیکەی ٦ کم لە ڕۆژئاوای کۆبانی) و گوندی عەلیشار (٧ کم لە ڕۆژھەڵاتی کۆبانی) بەردەوام بوون. لە ھەمان ڕۆژدا، [[نعمان کورتوولموش]] جێگری سەرۆک وەزیرانی تورکیا ڕای گەیاند، زیاتر لە ١٣٠,٠٠٠ [[کوردانی ڕۆژاوای کوردستان|کوردی سووریا]] لە سنوورەکانەوە بەرەو [[تورکیا]] ھەڵاتوون بۆ ڕزگاربوون لە پێشڕەوییە [[جیھاد]]ییەکانی [[داعش]]. لە ٢٤ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی داعش بەردەوام بوون لە پێشڕەوییەکانیان لە باشووری شارەکە. ئەمەش داعشی گەیاندە ٨ کیلۆمەتری باشووری کۆبانی، کە نزیکترین خاڵ بوو کە لە سەرەتای دەستپێکردنی ھێرشەکەوە لە ١٥ی ئەیلوول گەیشتبێتنە شارەکە. داعش تا ئەم کاتە ھێزەکانی لە [[کانتۆنی کۆبانی]] بۆ لانی کەم ٤,٠٠٠ کەس زیاد کردبوو. لەکاتی پێشڕەوییەکەدا، ھێزەکانی داعش گوندەکانی ڕوبەی و تەل غەزال و سایلۆکانی [[گەنم]]ی نزیکیان داگیرکرد. سەرەڕای ئەوەش، سەرچاوەیەکی داعش ئیدیعای کرد کە ھێزەکانیان چەند گوندێکیان لە ڕۆژئاوای کۆبانی داگیرکردووە. ھێڵی پێشەوەی شەڕ لە ڕۆژئاواوە گواسترایەوە بۆ کۆمەڵە گوندێک بە ناوی سفتەک، چونکە چەکدار و [[تانک]]ی زیاتری [[داعش]] بۆ ھێرشەکە لە ڕۆژی ڕابردوودا گەیشتبووەوە. بەیانی ڕۆژی دواتر، چەکدارانی داعش تەنها ٢ کیلۆمەتر دوور بوون و پێکدادانەکان بەردەوام بوون. تا ئەم خاڵە، داعش ٧٥ لە سەدی کانتۆنی کۆبانی کۆنترۆڵ کردبوو، لە کاتێکدا ھێزە کوردییەکان تەنها کۆنترۆڵی شاری [[کۆبانی]] و شارۆچکەی بچووکی شێرا و نزیکەی ١٥ گوندی دەوروبەریان لەدەستدا مابوو. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی داعش گردێکیان داگیرکرد کە شەڕکەرانی [[یەپەگە]] لەوێوە لە ڕۆژانی ڕابردوودا ھێرشیان دەکردە سەر، کە ١٠ کم لە ڕۆژاوای کۆبانی دوور بوو. ھەروەھا داعش گوندێکی لە نزیکەی ٧ کم لە ڕۆژھەڵاتی کۆبانی داگیرکرد. === ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان و گەمارۆدانی کۆبانی === لە ٢٧ی ئەیلوولدا، فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی [[ئەمریکا]] بۆ یەکەمجار ناوچەکانی دەوروبەری کۆبانییان بۆردومان کرد و پێگەکانیان لە گوندی عەلیشار، کە ٤ کیلۆمەتر لە شارەکەوە دوورە و وەک ناوەندی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ لەلایەن داعشەوە بەکاردەھێنرا، کردە ئامانج. سەرەڕای ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر پێگەکانی پێشەوەی داعش، ئەوان ھێشتا توانییان دەست بکەن بە تۆپبارانکردنی شاری کۆبانی و چەند کەسێک بریندار بکەن. بڕوا وابوو کە دوودڵی سەرەتایی ئەمریکا بۆ ئەنجامدانی ھێرشی ئاسمانی بۆ ھاوکاریکردنی شارە کوردەکە، بەھۆی نەیاربوونی لەگەڵ [[تورکیا]] بووبێت، کە تورکیا شکستی [[کورد]]انی پێ باشتر بوو. تا ٢٨ی ئەیلوول، ١,٥٠٠ شەڕکەری کورد کە لە تورکیاوە هاتبوون، ھێزە کوردییەکان لە کۆبانی بەھێزتر کرد. ڕۆژی دواتر، ھێزەکانی داعش کە لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتەوە نزیک دەبوونەوە، گەیشتنە ٥ کیلۆمەتری شارەکە، لە کاتێکدا کۆبانی بۆ دووەم ڕۆژ ڕووبەڕووی بۆردوومانی بەردەوام بووەوە. ڕۆژی دواتر، ھێزەکانی داعش کە لە ڕۆژهەڵاتەوە نزیک دەبوونەوە، بۆ ٢-٣ کیلۆمەتری کۆبانی پێشڕەوییان کرد. لە کاتی شەڕەکەدا، باس لەوە کرا کە کوردەکان دوو [[تانک]]ی [[داعش]]یان تێکشکاندووە. چەکدارانی داعش گوندی سفتەکیان لە ڕۆژئاوا داگیرکرد و بۆ ئەنجامدانی ھێرش بۆ سەر خودی کۆبانی بەکاریان ھێنا. گوندی کازیکانیش داگیرکرا. لە ١ی تشرینی یەکەمدا، ھێزەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کۆبانی و لە بەرەی ڕۆژئاواوە پێشڕەوییان کرد، کە ھێزە کوردییەکان لێی پاشەکشەیان کردبوو. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی چەکدارانی داعش یەکێک لە دوا گوندەکانی دەوروبەری کۆبانی داگیر بکەن و بۆ دووری یەک کیلۆمەتر لە دەروازەی شارەکە نزیک ببنەوە. لەم کاتەدا شەڕکەرە کوردەکان لە کۆبانی پێگەکانی خۆیان بە فەردە لمی بەھێز دەکرد بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕی ماڵ بە ماڵ. تا ئێوارە، لە نێوان کەمییەکی زۆری چەکدا، ھێزە کوردییەکان لە دەوروبەری شارەکە پاشەکشەیان کرد و ھێزەکانی داعش بەردەوام بوون لە پێشڕەوی. کاتێک ھێزەکانی داعش چوونە ناو دەوروبەری کۆبانی، ھەندێک لە ئاوارەکان باسیان لە [[ئەشکەنجەدان]]، [[دەستدرێژی سێکسی]]، [[کوشتن]] و شێواندنی [[تەرم]]ەکان لەلایەن داعشەوە کرد. باس لەوە دەکرا کە چەکدارانی [[داعش]] سەری شەڕکەرە کوردەکانیان بڕیوە، لەنێویاندا [[ژن]]ان. تا ٢ی تشرینی یەکەم، ھێزەکانی داعش ٣٥٠ گوندیان لە کۆی ٣٥٤ گوندی دەوروبەری [[کۆبانی]] داگیرکردبوو، و تەنها چەند سەد مەترێک لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکە جێگیر ببوون. لەو ڕۆژەدا پێکدادانی توند ڕوویدا و بووە ھۆی کوژرانی ٥٧ چەکداری داعش لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە، ھەروەھا فەرماندەیەکی عێراقی داعش و ھەشت چەکداری دیکە لە کەرتی باشوور کوژران. ڕۆژی دواتر، چەکدارانی داعش دەروازەکانی چوونەژوورەوە و چوونەدەروەی باشوور و ڕۆژھەڵاتی کۆبانییان کۆنترۆڵ کرد. ھەروەھا گردێکی ستراتیژی و تاوەرێکی [[ڕادیۆ]]ییان گرتبوو کە دەیڕوانییە سەر شارەکە. دواتر شەڕکەرێکی کورد ڕایگەیاند کە چەکدارانی [[داعش]] چوونەتە ناو ناوچە باشوورییەکانی ڕۆژاوای شارەکە و شەڕ بەردەوامە. ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی [[ئەمریکا]] لایەنی کەم حەوت ھێرشی ئاسمانییان دژی ئامانجەکانی داعش لە دەوروبەری کۆبانی لە ماوەی پێنج ڕۆژدا تا ٢ی تشرینی یەکەم ئەنجامدا، کاتێک ئەمریکا هیچ ھێرشێکی ئەنجام نەدا، پێش ئەوەی باس لەوە بکرێت کە لە درەنگانی ٣ی تشرینی یەکەمدا ھێرشی زیاتریان ئەنجامداوە. لە شەوی ٣ لەسەر ٤ی تشرینی یەکەمدا، ھەوڵێکی داعش بۆ بڕینی ھێڵەکانی شارەکە تێکشکێنرا. ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان لە ٤ی تشرینی یەکەمدا بەردەوام بوون و لۆجستی، یەکەکان، پێگەکانی تۆپخانە و [[زرێپۆش]]ێکی گواستنەوەی سەربازی داعشیان کردە ئامانج. تا ئەم کاتە، شارەکە بە کردەیی چۆڵ ببوو، چونکە نزیکەی ھەموو دانیشتوانەکەی، جگە لە بەرگریکاران، بۆ [[تورکیا]] ھەڵاتبوون. دوایین ڕۆژنامەنووسی بیانیش لە ٤ی تشرینی یەکەمدا شارەکەی جێھێشت. بە گشتی نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی ناوچەکە چۆڵیان کردبوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژاوای کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Kobanî}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|سووریا|دەیەی ٢٠١٠|کوردستان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤]] [[پۆل:کۆبانی]] fjk5k4pf7w8layxupgafzny0svz8zkm 1570616 1570615 2026-04-01T13:09:28Z 1silent scientist 51740 /* پێشینە */ 1570616 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Siege of Kobane.svg|thumb|ئەو نەخشەیە نیشانی پەرەسەندنی گەمارۆدانی [[کۆبانی]] دەدات]] '''گەمارۆی کۆبانی''' بە دەستی ھێزەکانی [[داعش]] لە [[١٦ی ئەیلوول]]ی ٢٠١٤ دەستی پێ کرد بە مەبەستی داگیرکردنی شاری [[کۆبانی]] کە لەژێر کۆنترۆڵی ھێزەکانی [[یەپەگە]]دایە. ئەم شەڕە بووەتە ھۆی ئاوارە بوونی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس لە خەڵکی شاری کۆبانی و گوندەکانی دەوروبەری بۆ خاکی [[تورکیا]]. یەکێ لە خاڵە گرنگەکانی ئەم شەڕە کە لە میدیاکانی دونیادا دەنگی دایەوە بەشداریی شەڕڤانانی ژن [[بوو]] لە شەڕەکەدا. بە سەرکردایەتی [[خەتتاب کوردستانی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەلعەرەبیە: ژنان پێشەنگی شەڕی دژی داعشن | ناونیشان = http://english.alarabiya.net/en/perspective/2014/10/14/Kurdish-woman-leads-fight-against-ISIS-in-Kobane-.html}}</ref> تا ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، داعش توانی ٣٥٠ گوند و شارۆچکەی کوردی لە دەوروبەری کۆبانی داگیر بکات، ئەمە‌ش بووە ھۆی دروستبوونی شەپۆلێکی ئاوارەبوونی نزیکەی ٣٠٠,٠٠٠ کورد کە لە سنوورەکانەوە بەرەو [[پارێزگای ڕحا]]ی [[تورکیا]] ھەڵاتن. تا کانوونی دووەمی ٢٠١٥، ژمارەکە بۆ ٤٠٠,٠٠٠ کەس بەرزبووەوە. [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] (یەپەگە) و ھەندێک لە لایەنەکانی [[سوپای سووریای ئازاد]] (لەژێر ناوی ژووری ئۆپەراسیۆنە ھاوبەشەکانی بڕووسکەی فورات)، [[پێشمەرگە]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و ھێرشە ئاسمانییەکانی [[ئەمریکا]] و سوپای وڵاتە عەرەبە ھاوپەیمانەکان دەستیان بە کۆنترۆڵکردنەوەی کۆبانی کرد.‌<ref>https://www.ibtimes.com/turkeys-parliament-approves-military-action-against-isis-syria-iraq-1698537</ref><ref>https://www.aljazeera.com/news/2014/10/29/syrian-rebels-join-battle-to-protect-kobane</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30991612</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150202235607/http://in.reuters.com/article/2015/02/02/mideast-syria-kobani-ypg-idINKBN0L61FN20150202</ref><ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-syria-kobani-monitor-idUSKBN0L61A620150202</ref> لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥، یەپەگە و ھاوپەیمانەکانی بە پاڵپشتی ھێرشە ئاسمانییە بەردەوامەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا، دەستیان کرد بە کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکە و [[داعش]]یان ناچار بە پاشەکشەیەکی بەردەوام کرد. شاری کۆبانی لە ٢٧ی کانوونی دووەم بە تەواوی کۆنترۆڵکرایەوە؛ بەڵام زۆربەی گوندەکانی دیکەی [[کانتۆنی کۆبانی]] لەژێر دەسەڵاتی داعشدا مابوونەوە. پاشان یەپەگە و ھاوپەیمانەکانی پێشڕەوی خێرایان لە گوندەکانی کۆبانی کرد و تا ٢ی شوبات داعش ٢٥ کم لە شاری کۆبانی پاشەکشەی کرد. تا کۆتایی نیسانی ٢٠١٥، داعش لە نزیکەی ھەموو ئەو گوندانەی لە کانتۆنەکەدا داگیری کردبوون وەدەرنرا، بەڵام کۆنترۆڵی چەند دەرزەن گوندێکی [[پارێزگای ڕەققە]]ی لە دەستدا مابوو. لە کۆتایی حوزەیرانی ٢٠١٥، داعش ھێرشێکی نوێی کردە سەر شارەکە و لایەنی کەم ٢٣٣ کەسی سڤیلی کوشت، بەڵام بە خێرایی تێکشکا و وەدەرنرا.<ref>https://web.archive.org/web/20141218021137/http://www.petercliffordonline.com/syria-iraq-news-4/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20201010095751/https://www.thealpenanews.com//</ref> جەنگی کۆبانی وەک وەرچەرخانێک لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامی دادەنرا. گەمارۆکە لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە «ستالینگرادی کوردی» ناو دەبرا.<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idUSKBN0P60UY20150626</ref><ref>https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2014/11/01/the-kurdish-stalingrad</ref><ref>https://www.rferl.org/a/under-black-flag-islamic-state-kobani/26703624.html</ref> == پێشینە == لەکاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]]، [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] (یەپەگە) لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٢ [[کۆبانی]]یان کۆنترۆڵ کرد. لەو کاتەوە شارەکە لەژێر دەسەڵاتی [[کورد]]دا بووە، لە کاتێکدا یەپەگە و سیاسییە کوردەکان سەربەخۆیی بۆ ئەو شوێنەی کە پێی دەڵێن «ڕۆژاڤا» پەیڕەو دەکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20120728023132/http://www.rudaw.net/english/news/syria/4999.html</ref> لە ئابی ٢٠١٣، [[داعش|دەوڵەتی ئیسلامی]]، [[بەرەی نوسرە]]، [[ئەحراری شام]]، لیوای [[سووکوور شام]] و [[لیوای تەوحید]] ڕایان گەیاند کە گەمارۆی کۆبانی دەدەن. بەڵام لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ شەڕی ناوخۆیی لە نێوان گرووپەکاندا ڕوویدا و ھەندێکیان لەژێر ناوی [[بەرەی ڕزگاری ئیسلامیی فورات]] دەستیان کرد بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[یەپەگە]]. لە ئاداری ٢٠١٤، داعش شارۆچکەی سیڕین و چەندین شارۆچکە و گوندی دیکەی لە دەستی یەپەگە و بەرەی ڕزگاری ئیسلامی فورات دەرهێنا. پێکدادانەکان تا ئایار بەردەوام بوون.<ref>https://iswresearch.blogspot.com/2014/09/ypg-and-rebel-forces-challenge-isis-in.html?m=1</ref> لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٤، شارەکە و گوندەکانی دەوروبەری کەوتنە ژێر ھێرشی [[داعش]].<ref>https://web.archive.org/web/20140714152556/http://kurdishquestion.com/kurdistan/west-kurdistan/what-s-happening-in-kobane.html</ref> === پێشڕەوییەکانی داعش === لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٤، داعش ھێرشێکی بەرفراوانی بۆ داگیرکردنی [[کانتۆنی کۆبانی]] و شاری کۆبانی دەستپێکرد و چوونە ناو ئەو گوندانەی کە لە سنوورە ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتییەکانی کانتۆنەکەدا بوون. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٤، دوای کۆنترۆڵکردنی پردێکی ستراتیژی لەسەر ڕووباری [[فورات]] لە ١٦ی ئەیلوولدا، داعش ھێرشێکی گەورەی بە بەکارهێنانی [[تانک]]، [[ڕۆکێت]] و تۆپخانە بەرەو [[کۆبانی]] دەستپێکرد و لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا ٢١ گوندی داگیرکرد. ئەم پێشڕەوییە وایکرد کۆبانی لەلایەن ھێزەکانی [[داعش]]ەوە گەمارۆ بدرێت، ھەروەھا شەڕکەرە ماوەکانی [[سوپای سووریای ئازاد]]ی لە باشووری ڕۆژاوای کانتۆنی کۆبانی ناچار کرد پاشەکشە بەرەو شاری کۆبانی بکەن. دوای دوو ڕۆژ، داعش ٣٩ گوندی دیکەی داگیرکرد و ھێزەکانی گەیاندە ٢٠ کیلۆمەتری کۆبانی. ٤٥,٠٠٠ ئاوارە لە ترسی دەسەڵاتی داعش لە ناوچەکە پەڕینەوە بۆ [[تورکیا]]، لە کاتێکدا ژمارەیەک ئاوارە لە سنوورەکان ڕاگیران و لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە فەرمانیان پێکرا بگەڕێنەوە بۆ کۆبانی. دانیشتوانی ١٠٠ گوند دوای کەوتنە ژێر تۆپبارانی بەردەوام چۆڵکران و بەھۆی بەردەوامی پێشڕەوییەکانی داعشەوە دەیان کەسی مەدەنی و شەڕکەری [[یەپەگە]] کوژران. لە ٢٠ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی [[داعش]] دوای داگیرکردنی سێ گوندی دیکە، گەیشتنە ١٥ کیلۆمەتری شاری کۆبانی و دەستیان کرد بە تۆپبارانکردنی ئەو ناوچانەی کە کەمتر لە ١٠ کیلۆمەتر لە شارەکەوە دوور بوون. لە ھەمان کاتدا، زیاتر لە ٣٠٠ شەڕکەری کورد وەک ھێزی پشتیوانی لە [[تورکیا]]وە گەیشتنە کۆبانی. [[موراد قەرەیلان]]، بەرپرسی باڵای [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (پەکەکە) داوای لە گەنجانی کورد لە تورکیا کرد پەیوەندی بە ھێزە کوردییەکانەوە بکەن لە سووریا. لەو ڕۆژەدا سێ ڕۆکێت لە ناو کۆبانی تەقینەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوان دانیشتوانەکەیدا. لە سەرەتای ھێرشەکەوە ٣٤ کەسی مەدەنی کوژرابوون، لە کاتێکدا ژمارەی ئاوارەکان گەیشتبووە ٦٠,٠٠٠ کەس. تا ٢١ی ئەیلوول، چەکدارانی [[داعش]] ٦٤ گوندیان داگیرکرد؛ ٣٩ چەکداری داعش و ٢٧ شەڕکەری کورد لە ٤٨ کاتژمێری ڕابردوودا کوژرابوون. ھێزە کوردییەکان لایەنی کەم ١٠٠ گوندیان لە دیوی سوریا چۆڵ کرد دوای ئەوەی چەکدارانی داعش ھێرشیان بۆ سەر گوندە کوردییەکان دەستپێکرد. ھێزەکانی داعش گەیشتنە ١٠ کیلۆمەتری شارەکە و بەردەوام بوون لە پێشڕەوی، شەڕەکان لە دەوروبەری باشوور و ڕۆژھەڵاتی کۆبانی چڕبوونەوە کە ١٣ کیلۆمەتر لە خودی شارەکەوە دوور بوون. ڕۆژی دواتر، وتەبێژێکی کورد ڕایگەیاند کە پێشڕەوییەکانی داعش لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە لە شەوی ڕابردوودا ڕاگیراوە. سەرەڕای ڕاگرتنی پێشڕەوییەکان، ھێزەکانی داعش ناوەندی شارەکەیان تۆپباران کرد و پێکدادانەکان لە دەوروبەری گوندی مۆجیک (نزیکەی ٦ کم لە ڕۆژئاوای کۆبانی) و گوندی عەلیشار (٧ کم لە ڕۆژھەڵاتی کۆبانی) بەردەوام بوون. لە ھەمان ڕۆژدا، [[نعمان کورتوولموش]] جێگری سەرۆک وەزیرانی تورکیا ڕای گەیاند، زیاتر لە ١٣٠,٠٠٠ [[کوردانی ڕۆژاوای کوردستان|کوردی سووریا]] لە سنوورەکانەوە بەرەو [[تورکیا]] ھەڵاتوون بۆ ڕزگاربوون لە پێشڕەوییە [[جیھاد]]ییەکانی [[داعش]]. لە ٢٤ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی داعش بەردەوام بوون لە پێشڕەوییەکانیان لە باشووری شارەکە. ئەمەش داعشی گەیاندە ٨ کیلۆمەتری باشووری کۆبانی، کە نزیکترین خاڵ بوو کە لە سەرەتای دەستپێکردنی ھێرشەکەوە لە ١٥ی ئەیلوول گەیشتبێتنە شارەکە. داعش تا ئەم کاتە ھێزەکانی لە [[کانتۆنی کۆبانی]] بۆ لانی کەم ٤,٠٠٠ کەس زیاد کردبوو. لەکاتی پێشڕەوییەکەدا، ھێزەکانی داعش گوندەکانی ڕوبەی و تەل غەزال و سایلۆکانی [[گەنم]]ی نزیکیان داگیرکرد. سەرەڕای ئەوەش، سەرچاوەیەکی داعش ئیدیعای کرد کە ھێزەکانیان چەند گوندێکیان لە ڕۆژئاوای کۆبانی داگیرکردووە. ھێڵی پێشەوەی شەڕ لە ڕۆژئاواوە گواسترایەوە بۆ کۆمەڵە گوندێک بە ناوی سفتەک، چونکە چەکدار و [[تانک]]ی زیاتری [[داعش]] بۆ ھێرشەکە لە ڕۆژی ڕابردوودا گەیشتبووەوە. بەیانی ڕۆژی دواتر، چەکدارانی داعش تەنها ٢ کیلۆمەتر دوور بوون و پێکدادانەکان بەردەوام بوون. تا ئەم خاڵە، داعش ٧٥ لە سەدی کانتۆنی کۆبانی کۆنترۆڵ کردبوو، لە کاتێکدا ھێزە کوردییەکان تەنها کۆنترۆڵی شاری [[کۆبانی]] و شارۆچکەی بچووکی شێرا و نزیکەی ١٥ گوندی دەوروبەریان لەدەستدا مابوو. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی داعش گردێکیان داگیرکرد کە شەڕکەرانی [[یەپەگە]] لەوێوە لە ڕۆژانی ڕابردوودا ھێرشیان دەکردە سەر، کە ١٠ کم لە ڕۆژاوای کۆبانی دوور بوو. ھەروەھا داعش گوندێکی لە نزیکەی ٧ کم لە ڕۆژھەڵاتی کۆبانی داگیرکرد. === ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان و گەمارۆدانی کۆبانی === لە ٢٧ی ئەیلوولدا، فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی [[ئەمریکا]] بۆ یەکەمجار ناوچەکانی دەوروبەری کۆبانییان بۆردومان کرد و پێگەکانیان لە گوندی عەلیشار، کە ٤ کیلۆمەتر لە شارەکەوە دوورە و وەک ناوەندی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ لەلایەن داعشەوە بەکاردەھێنرا، کردە ئامانج. سەرەڕای ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر پێگەکانی پێشەوەی داعش، ئەوان ھێشتا توانییان دەست بکەن بە تۆپبارانکردنی شاری کۆبانی و چەند کەسێک بریندار بکەن. بڕوا وابوو کە دوودڵی سەرەتایی ئەمریکا بۆ ئەنجامدانی ھێرشی ئاسمانی بۆ ھاوکاریکردنی شارە کوردەکە، بەھۆی نەیاربوونی لەگەڵ [[تورکیا]] بووبێت، کە تورکیا شکستی [[کورد]]انی پێ باشتر بوو. تا ٢٨ی ئەیلوول، ١,٥٠٠ شەڕکەری کورد کە لە تورکیاوە هاتبوون، ھێزە کوردییەکان لە کۆبانی بەھێزتر کرد. ڕۆژی دواتر، ھێزەکانی داعش کە لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتەوە نزیک دەبوونەوە، گەیشتنە ٥ کیلۆمەتری شارەکە، لە کاتێکدا کۆبانی بۆ دووەم ڕۆژ ڕووبەڕووی بۆردوومانی بەردەوام بووەوە. ڕۆژی دواتر، ھێزەکانی داعش کە لە ڕۆژهەڵاتەوە نزیک دەبوونەوە، بۆ ٢-٣ کیلۆمەتری کۆبانی پێشڕەوییان کرد. لە کاتی شەڕەکەدا، باس لەوە کرا کە کوردەکان دوو [[تانک]]ی [[داعش]]یان تێکشکاندووە. چەکدارانی داعش گوندی سفتەکیان لە ڕۆژئاوا داگیرکرد و بۆ ئەنجامدانی ھێرش بۆ سەر خودی کۆبانی بەکاریان ھێنا. گوندی کازیکانیش داگیرکرا. لە ١ی تشرینی یەکەمدا، ھێزەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کۆبانی و لە بەرەی ڕۆژئاواوە پێشڕەوییان کرد، کە ھێزە کوردییەکان لێی پاشەکشەیان کردبوو. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی چەکدارانی داعش یەکێک لە دوا گوندەکانی دەوروبەری کۆبانی داگیر بکەن و بۆ دووری یەک کیلۆمەتر لە دەروازەی شارەکە نزیک ببنەوە. لەم کاتەدا شەڕکەرە کوردەکان لە کۆبانی پێگەکانی خۆیان بە فەردە لمی بەھێز دەکرد بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕی ماڵ بە ماڵ. تا ئێوارە، لە نێوان کەمییەکی زۆری چەکدا، ھێزە کوردییەکان لە دەوروبەری شارەکە پاشەکشەیان کرد و ھێزەکانی داعش بەردەوام بوون لە پێشڕەوی. کاتێک ھێزەکانی داعش چوونە ناو دەوروبەری کۆبانی، ھەندێک لە ئاوارەکان باسیان لە [[ئەشکەنجەدان]]، [[دەستدرێژی سێکسی]]، [[کوشتن]] و شێواندنی [[تەرم]]ەکان لەلایەن داعشەوە کرد. باس لەوە دەکرا کە چەکدارانی [[داعش]] سەری شەڕکەرە کوردەکانیان بڕیوە، لەنێویاندا [[ژن]]ان. تا ٢ی تشرینی یەکەم، ھێزەکانی داعش ٣٥٠ گوندیان لە کۆی ٣٥٤ گوندی دەوروبەری [[کۆبانی]] داگیرکردبوو، و تەنها چەند سەد مەترێک لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکە جێگیر ببوون. لەو ڕۆژەدا پێکدادانی توند ڕوویدا و بووە ھۆی کوژرانی ٥٧ چەکداری داعش لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە، ھەروەھا فەرماندەیەکی عێراقی داعش و ھەشت چەکداری دیکە لە کەرتی باشوور کوژران. ڕۆژی دواتر، چەکدارانی داعش دەروازەکانی چوونەژوورەوە و چوونەدەروەی باشوور و ڕۆژھەڵاتی کۆبانییان کۆنترۆڵ کرد. ھەروەھا گردێکی ستراتیژی و تاوەرێکی [[ڕادیۆ]]ییان گرتبوو کە دەیڕوانییە سەر شارەکە. دواتر شەڕکەرێکی کورد ڕایگەیاند کە چەکدارانی [[داعش]] چوونەتە ناو ناوچە باشوورییەکانی ڕۆژاوای شارەکە و شەڕ بەردەوامە. ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی [[ئەمریکا]] لایەنی کەم حەوت ھێرشی ئاسمانییان دژی ئامانجەکانی داعش لە دەوروبەری کۆبانی لە ماوەی پێنج ڕۆژدا تا ٢ی تشرینی یەکەم ئەنجامدا، کاتێک ئەمریکا هیچ ھێرشێکی ئەنجام نەدا، پێش ئەوەی باس لەوە بکرێت کە لە درەنگانی ٣ی تشرینی یەکەمدا ھێرشی زیاتریان ئەنجامداوە. لە شەوی ٣ لەسەر ٤ی تشرینی یەکەمدا، ھەوڵێکی داعش بۆ بڕینی ھێڵەکانی شارەکە تێکشکێنرا. ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان لە ٤ی تشرینی یەکەمدا بەردەوام بوون و لۆجستی، یەکەکان، پێگەکانی تۆپخانە و [[زرێپۆش]]ێکی گواستنەوەی سەربازی داعشیان کردە ئامانج. تا ئەم کاتە، شارەکە بە کردەیی چۆڵ ببوو، چونکە نزیکەی ھەموو دانیشتوانەکەی، جگە لە بەرگریکاران، بۆ [[تورکیا]] ھەڵاتبوون. دوایین ڕۆژنامەنووسی بیانیش لە ٤ی تشرینی یەکەمدا شارەکەی جێھێشت. بە گشتی نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی ناوچەکە چۆڵیان کردبوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژاوای کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Kobanî}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|سووریا|دەیەی ٢٠١٠|کوردستان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤]] [[پۆل:کۆبانی]] 09um42iat47aqcv96emj844zujsaazc 1570845 1570616 2026-04-01T20:54:26Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570845 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Siege of Kobane.svg|وێنۆک|ئەو نەخشەیە نیشانی پەرەسەندنی گەمارۆدانی [[کۆبانی]] دەدات]] '''گەمارۆی کۆبانی''' بە دەستی ھێزەکانی [[داعش]] لە [[١٦ی ئەیلوول]]ی ٢٠١٤ دەستی پێ کرد بە مەبەستی داگیرکردنی شاری [[کۆبانی]] کە لەژێر کۆنترۆڵی ھێزەکانی [[یەپەگە]]دایە. ئەم شەڕە بووەتە ھۆی ئاوارە بوونی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس لە خەڵکی شاری کۆبانی و گوندەکانی دەوروبەری بۆ خاکی [[تورکیا]]. یەکێ لە خاڵە گرنگەکانی ئەم شەڕە کە لە میدیاکانی دونیادا دەنگی دایەوە بەشداریی شەڕڤانانی ژن [[بوو]] لە شەڕەکەدا. بە سەرکردایەتی [[خەتتاب کوردستانی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەلعەرەبییە: ژنان پێشەنگی شەڕی دژی داعشن | ناونیشان = http://english.alarabiya.net/en/perspective/2014/10/14/Kurdish-woman-leads-fight-against-ISIS-in-Kobane-.html}}</ref> تا ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، داعش توانی ٣٥٠ گوند و شارۆچکەی کوردی لە دەوروبەری کۆبانی داگیر بکات، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی شەپۆلێکی ئاوارەبوونی نزیکەی ٣٠٠٬٠٠٠ کورد کە لە سنوورەکانەوە بەرەو [[پارێزگای ڕحا]]ی [[تورکیا]] ھەڵاتن. تا کانوونی دووەمی ٢٠١٥، ژمارەکە بۆ ٤٠٠٬٠٠٠ کەس بەرزبووەوە. [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] (یەپەگە) و ھەندێک لە لایەنەکانی [[سوپای سووریای ئازاد]] (لەژێر ناوی ژووری ئۆپەراسیۆنە ھاوبەشەکانی بڕووسکەی فورات)، [[پێشمەرگە]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و ھێرشە ئاسمانییەکانی [[ئەمریکا]] و سوپای وڵاتە عەرەبە ھاوپەیمانەکان دەستیان بە کۆنترۆڵکردنەوەی کۆبانی کرد.<ref>https://www.ibtimes.com/turkeys-parliament-approves-military-action-against-isis-syria-iraq-1698537</ref><ref>https://www.aljazeera.com/news/2014/10/29/syrian-rebels-join-battle-to-protect-kobane</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30991612</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150202235607/http://in.reuters.com/article/2015/02/02/mideast-syria-kobani-ypg-idINKBN0L61FN20150202</ref><ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-syria-kobani-monitor-idUSKBN0L61A620150202</ref> لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥، یەپەگە و ھاوپەیمانەکانی بە پاڵپشتی ھێرشە ئاسمانییە بەردەوامەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا، دەستیان کرد بە کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکە و [[داعش]]یان ناچار بە پاشەکشەیەکی بەردەوام کرد. شاری کۆبانی لە ٢٧ی کانوونی دووەم بە تەواوی کۆنترۆڵکرایەوە؛ بەڵام زۆربەی گوندەکانی دیکەی [[کانتۆنی کۆبانی]] لەژێر دەسەڵاتی داعشدا مابوونەوە. پاشان یەپەگە و ھاوپەیمانەکانی پێشڕەوی خێرایان لە گوندەکانی کۆبانی کرد و تا ٢ی شوبات داعش ٢٥ کم لە شاری کۆبانی پاشەکشەی کرد. تا کۆتایی نیسانی ٢٠١٥، داعش لە نزیکەی ھەموو ئەو گوندانەی لە کانتۆنەکەدا داگیری کردبوون وەدەرنرا، بەڵام کۆنترۆڵی چەند دەرزەن گوندێکی [[پارێزگای ڕەققە]]ی لە دەستدا مابوو. لە کۆتایی حوزەیرانی ٢٠١٥، داعش ھێرشێکی نوێی کردە سەر شارەکە و لایەنی کەم ٢٣٣ کەسی سڤیلی کوشت، بەڵام بە خێرایی تێکشکا و وەدەرنرا.<ref>https://web.archive.org/web/20141218021137/http://www.petercliffordonline.com/syria-iraq-news-4/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20201010095751/https://www.thealpenanews.com//</ref> جەنگی کۆبانی وەک وەرچەرخانێک لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامی دادەنرا. گەمارۆکە لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە «ستالینگرادی کوردی» ناو دەبرا.<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idUSKBN0P60UY20150626</ref><ref>https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2014/11/01/the-kurdish-stalingrad</ref><ref>https://www.rferl.org/a/under-black-flag-islamic-state-kobani/26703624.html</ref> == پێشینە == لەکاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]]، [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] (یەپەگە) لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٢ [[کۆبانی]]یان کۆنترۆڵ کرد. لەو کاتەوە شارەکە لەژێر دەسەڵاتی [[کورد]]دا بووە، لەکاتێکدا یەپەگە و سیاسییە کوردەکان سەربەخۆیی بۆ ئەو شوێنەی کە پێی دەڵێن «ڕۆژاڤا» پەیڕەو دەکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20120728023132/http://www.rudaw.net/english/news/syria/4999.html</ref> لە ئابی ٢٠١٣، [[داعش|دەوڵەتی ئیسلامی]]، [[بەرەی نوسرە]]، [[ئەحراری شام]]، لیوای [[سووکوور شام]] و [[لیوای تەوحید]] ڕایان گەیاند کە گەمارۆی کۆبانی دەدەن؛ بەڵام لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ شەڕی ناوخۆیی لە نێوان گرووپەکاندا ڕوویدا و ھەندێکیان لەژێر ناوی [[بەرەی ڕزگاری ئیسلامیی فورات]] دەستیان کرد بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[یەپەگە]]. لە ئازاری ٢٠١٤، داعش شارۆچکەی سیڕین و چەندین شارۆچکە و گوندی دیکەی لە دەستی یەپەگە و بەرەی ڕزگاری ئیسلامی فورات دەرھێنا. پێکدادانەکان تا ئایار بەردەوام بوون.<ref>https://iswresearch.blogspot.com/2014/09/ypg-and-rebel-forces-challenge-isis-in.html?m=1</ref> لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٤، شارەکە و گوندەکانی دەوروبەری کەوتنە ژێر ھێرشی [[داعش]].<ref>https://web.archive.org/web/20140714152556/http://kurdishquestion.com/kurdistan/west-kurdistan/what-s-happening-in-kobane.html</ref> === پێشڕەوییەکانی داعش === لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٤، داعش ھێرشێکی بەرفراوانی بۆ داگیرکردنی [[کانتۆنی کۆبانی]] و شاری کۆبانی دەستپێکرد و چوونە ناو ئەو گوندانەی کە لە سنوورە ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتییەکانی کانتۆنەکەدا بوون. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٤، دوای کۆنترۆڵکردنی پردێکی ستراتیژی لەسەر ڕووباری [[فورات]] لە ١٦ی ئەیلوولدا، داعش ھێرشێکی گەورەی بە بەکارھێنانی [[تانک]]، [[ڕۆکێت]] و تۆپخانە بەرەو [[کۆبانی]] دەستپێکرد و لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا ٢١ گوندی داگیرکرد. ئەم پێشڕەوییە وای کرد کۆبانی لەلایەن ھێزەکانی [[داعش]]ەوە گەمارۆ بدرێت، ھەروەھا شەڕکەرە ماوەکانی [[سوپای سووریای ئازاد]]ی لە باشووری ڕۆژاوای کانتۆنی کۆبانی ناچار کرد پاشەکشە بەرەو شاری کۆبانی بکەن. دوای دوو ڕۆژ، داعش ٣٩ گوندی دیکەی داگیرکرد و ھێزەکانی گەیاندە ٢٠ کیلۆمەتری کۆبانی. ٤٥٬٠٠٠ ئاوارە لە ترسی دەسەڵاتی داعش لە ناوچەکە پەڕینەوە بۆ [[تورکیا]]، لەکاتێکدا ژمارەیەک ئاوارە لە سنوورەکان ڕاگیران و لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە فەرمانیان پێکرا بگەڕێنەوە بۆ کۆبانی. دانیشتووانی ١٠٠ گوند دوای کەوتنە ژێر تۆپبارانی بەردەوام چۆڵکران و بەھۆی بەردەوامی پێشڕەوییەکانی داعشەوە دەیان کەسی مەدەنی و شەڕکەری [[یەپەگە]] کوژران. لە ٢٠ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی [[داعش]] دوای داگیرکردنی سێ گوندی دیکە، گەیشتنە ١٥ کیلۆمەتری شاری کۆبانی و دەستیان کرد بە تۆپبارانکردنی ئەو ناوچانەی کە کەمتر لە ١٠ کیلۆمەتر لە شارەکەوە دوور بوون. لە ھەمان کاتدا، زیاتر لە ٣٠٠ شەڕکەری کورد وەک ھێزی پشتیوانی لە [[تورکیا]]وە گەیشتنە کۆبانی. [[موراد قەرەیلان]]، بەرپرسی باڵای [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (پەکەکە) داوای لە گەنجانی کورد لە تورکیا کرد پەیوەندی بە ھێزە کوردییەکانەوە بکەن لە سووریا. لەو ڕۆژەدا سێ ڕۆکێت لە ناو کۆبانی تەقینەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوان دانیشتووانەکەیدا. لە سەرەتای ھێرشەکەوە ٣٤ کەسی مەدەنی کوژرابوون، لەکاتێکدا ژمارەی ئاوارەکان گەیشتبووە ٦٠٬٠٠٠ کەس. تا ٢١ی ئەیلوول، چەکدارانی [[داعش]] ٦٤ گوندیان داگیرکرد؛ ٣٩ چەکداری داعش و ٢٧ شەڕکەری کورد لە ٤٨ کاتژمێری ڕابردوودا کوژرابوون. ھێزە کوردییەکان لایەنی کەم ١٠٠ گوندیان لە دیوی سووریا چۆڵ کرد دوای ئەوەی چەکدارانی داعش ھێرشیان بۆ سەر گوندە کوردییەکان دەستپێکرد. ھێزەکانی داعش گەیشتنە ١٠ کیلۆمەتری شارەکە و بەردەوام بوون لە پێشڕەوی، شەڕەکان لە دەوروبەری باشوور و ڕۆژھەڵاتی کۆبانی چڕبوونەوە کە ١٣ کیلۆمەتر لە خودی شارەکەوە دوور بوون. ڕۆژی دواتر، وتەبێژێکی کورد ڕای گەیاند کە پێشڕەوییەکانی داعش لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە لە شەوی ڕابردوودا ڕاگیراوە. سەرەڕای ڕاگرتنی پێشڕەوییەکان، ھێزەکانی داعش ناوەندی شارەکەیان تۆپباران کرد و پێکدادانەکان لە دەوروبەری گوندی مۆجیک (نزیکەی ٦ کم لە ڕۆژاوای کۆبانی) و گوندی عەلیشار (٧ کم لە ڕۆژھەڵاتی کۆبانی) بەردەوام بوون. لە ھەمان ڕۆژدا، [[نعمان کورتوولموش]] جێگری سەرۆک وەزیرانی تورکیا ڕای گەیاند، زیاتر لە ١٣٠٬٠٠٠ [[کوردانی ڕۆژاوای کوردستان|کوردی سووریا]] لە سنوورەکانەوە بەرەو [[تورکیا]] ھەڵاتوون بۆ ڕزگاربوون لە پێشڕەوییە [[جیھاد]]ییەکانی [[داعش]]. لە ٢٤ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی داعش بەردەوام بوون لە پێشڕەوییەکانیان لە باشووری شارەکە. ئەمەش داعشی گەیاندە ٨ کیلۆمەتری باشووری کۆبانی، کە نزیکترین خاڵ بوو کە لە سەرەتای دەستپێکردنی ھێرشەکەوە لە ١٥ی ئەیلوول گەیشتبێتنە شارەکە. داعش تا ئەم کاتە ھێزەکانی لە [[کانتۆنی کۆبانی]] بۆ لانی کەم ٤٬٠٠٠ کەس زیاد کردبوو. لەکاتی پێشڕەوییەکەدا، ھێزەکانی داعش گوندەکانی ڕوبەی و تەل غەزال و سایلۆکانی [[گەنم]]ی نزیکیان داگیرکرد. سەرەڕای ئەوەش، سەرچاوەیەکی داعش ئیدیعای کرد کە ھێزەکانیان چەند گوندێکیان لە ڕۆژاوای کۆبانی داگیرکردووە. ھێڵی پێشەوەی شەڕ لە ڕۆژاواوە گواسترایەوە بۆ کۆمەڵە گوندێک بە ناوی سفتەک، چونکە چەکدار و [[تانک]]ی زیاتری [[داعش]] بۆ ھێرشەکە لە ڕۆژی ڕابردوودا گەیشتبووەوە. بەیانی ڕۆژی دواتر، چەکدارانی داعش تەنھا ٢ کیلۆمەتر دوور بوون و پێکدادانەکان بەردەوام بوون. تا ئەم خاڵە، داعش ٧٥ لە سەدی کانتۆنی کۆبانی کۆنترۆڵ کردبوو، لەکاتێکدا ھێزە کوردییەکان تەنھا کۆنترۆڵی شاری [[کۆبانی]] و شارۆچکەی بچووکی شێرا و نزیکەی ١٥ گوندی دەوروبەریان لەدەستدا مابوو. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی داعش گردێکیان داگیرکرد کە شەڕکەرانی [[یەپەگە]] لەوێوە لە ڕۆژانی ڕابردوودا ھێرشیان دەکردە سەر، کە ١٠ کم لە ڕۆژاوای کۆبانی دوور بوو. ھەروەھا داعش گوندێکی لە نزیکەی ٧ کم لە ڕۆژھەڵاتی کۆبانی داگیرکرد. === ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان و گەمارۆدانی کۆبانی === لە ٢٧ی ئەیلوولدا، فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی [[ئەمریکا]] بۆ یەکەمجار ناوچەکانی دەوروبەری کۆبانییان بۆردومان کرد و پێگەکانیان لە گوندی عەلیشار، کە ٤ کیلۆمەتر لە شارەکەوە دوورە و وەک ناوەندی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ لەلایەن داعشەوە بەکاردەھێنرا، کردە ئامانج. سەرەڕای ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر پێگەکانی پێشەوەی داعش، ئەوان ھێشتا توانییان دەست بکەن بە تۆپبارانکردنی شاری کۆبانی و چەند کەسێک بریندار بکەن. بڕوا وابوو کە دوودڵی سەرەتایی ئەمریکا بۆ ئەنجامدانی ھێرشی ئاسمانی بۆ ھاوکاریکردنی شارە کوردەکە، بەھۆی نەیاربوونی لەگەڵ [[تورکیا]] بووبێت، کە تورکیا شکستی [[کورد]]انی پێ باشتر بوو. تا ٢٨ی ئەیلوول، ١٬٥٠٠ شەڕکەری کورد کە لە تورکیاوە ھاتبوون، ھێزە کوردییەکان لە کۆبانی بەھێزتر کرد. ڕۆژی دواتر، ھێزەکانی داعش کە لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتەوە نزیک دەبوونەوە، گەیشتنە ٥ کیلۆمەتری شارەکە، لەکاتێکدا کۆبانی بۆ دووەم ڕۆژ ڕووبەڕووی بۆردوومانی بەردەوام بووەوە. ڕۆژی دواتر، ھێزەکانی داعش کە لە ڕۆژھەڵاتەوە نزیک دەبوونەوە، بۆ ٢–٣ کیلۆمەتری کۆبانی پێشڕەوییان کرد. لە کاتی شەڕەکەدا، باس لەوە کرا کە کوردەکان دوو [[تانک]]ی [[داعش]]یان تێکشکاندووە. چەکدارانی داعش گوندی سفتەکیان لە ڕۆژاوا داگیرکرد و بۆ ئەنجامدانی ھێرش بۆ سەر خودی کۆبانی بەکاریان ھێنا. گوندی کازیکانیش داگیرکرا. لە ١ی تشرینی یەکەمدا، ھێزەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کۆبانی و لە بەرەی ڕۆژاواوە پێشڕەوییان کرد، کە ھێزە کوردییەکان لێی پاشەکشەیان کردبوو. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی چەکدارانی داعش یەکێک لە دوا گوندەکانی دەوروبەری کۆبانی داگیر بکەن و بۆ دووری یەک کیلۆمەتر لە دەروازەی شارەکە نزیک ببنەوە. لەم کاتەدا شەڕکەرە کوردەکان لە کۆبانی پێگەکانی خۆیان بە فەردە لمی بەھێز دەکرد بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕی ماڵ بە ماڵ. تا ئێوارە، لە نێوان کەمییەکی زۆری چەکدا، ھێزە کوردییەکان لە دەوروبەری شارەکە پاشەکشەیان کرد و ھێزەکانی داعش بەردەوام بوون لە پێشڕەوی. کاتێک ھێزەکانی داعش چوونە ناو دەوروبەری کۆبانی، ھەندێک لە ئاوارەکان باسیان لە [[ئەشکەنجەدان]]، [[دەستدرێژی سێکسی]]، [[کوشتن]] و شێواندنی [[تەرم]]ەکان لەلایەن داعشەوە کرد. باس لەوە دەکرا کە چەکدارانی [[داعش]] سەری شەڕکەرە کوردەکانیان بڕیوە، لەنێویاندا [[ژن]]ان. تا ٢ی تشرینی یەکەم، ھێزەکانی داعش ٣٥٠ گوندیان لە کۆی ٣٥٤ گوندی دەوروبەری [[کۆبانی]] داگیرکردبوو، و تەنھا چەند سەد مەترێک لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکە جێگیر ببوون. لەو ڕۆژەدا پێکدادانی توند ڕوویدا و بووە ھۆی کوژرانی ٥٧ چەکداری داعش لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە، ھەروەھا فەرماندەیەکی عێراقی داعش و ھەشت چەکداری دیکە لە کەرتی باشوور کوژران. ڕۆژی دواتر، چەکدارانی داعش دەروازەکانی چوونەژوورەوە و چوونەدەروەی باشوور و ڕۆژھەڵاتی کۆبانییان کۆنترۆڵ کرد. ھەروەھا گردێکی ستراتیژی و تاوەرێکی [[ڕادیۆ]]ییان گرتبوو کە دەیڕوانییە سەر شارەکە. دواتر شەڕکەرێکی کورد ڕای گەیاند کە چەکدارانی [[داعش]] چوونەتە ناو ناوچە باشوورییەکانی ڕۆژاوای شارەکە و شەڕ بەردەوامە. ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی [[ئەمریکا]] لایەنی کەم حەوت ھێرشی ئاسمانییان دژی ئامانجەکانی داعش لە دەوروبەری کۆبانی لە ماوەی پێنج ڕۆژدا تا ٢ی تشرینی یەکەم ئەنجامدا، کاتێک ئەمریکا ھیچ ھێرشێکی ئەنجام نەدا، پێش ئەوەی باس لەوە بکرێت کە لە درەنگانی ٣ی تشرینی یەکەمدا ھێرشی زیاتریان ئەنجامداوە. لە شەوی ٣ لەسەر ٤ی تشرینی یەکەمدا، ھەوڵێکی داعش بۆ بڕینی ھێڵەکانی شارەکە تێکشکێنرا. ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان لە ٤ی تشرینی یەکەمدا بەردەوام بوون و لۆجستی، یەکەکان، پێگەکانی تۆپخانە و [[زرێپۆش]]ێکی گواستنەوەی سەربازی داعشیان کردە ئامانج. تا ئەم کاتە، شارەکە بە کردەیی چۆڵ ببوو، چونکە نزیکەی ھەموو دانیشتووانەکەی، جگە لە بەرگریکاران، بۆ [[تورکیا]] ھەڵاتبوون. دوایین ڕۆژنامەنووسی بیانیش لە ٤ی تشرینی یەکەمدا شارەکەی جێھێشت. بە گشتی نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی ناوچەکە چۆڵیان کردبوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ڕۆژاوای کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Kobanî}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|سووریا|دەیەی ٢٠١٠|کوردستان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤]] [[پۆل:کۆبانی]] cp1tgk2j5dyjms1enmd8hupa12mavqt 0 119493 1571014 1484693 2026-04-02T11:43:35Z Amhmr 73454 1571014 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:A portrait of Agha Muhammad Khan, Persia, Qajar, dated 1795.jpg|وێنۆک]] '''ئاغا محەممەد خانی قاجاڕ''' (١٧٤٢–١٧٩٧) یەکەمین [[پاشایەتی|پاشا]]ی [[قاجاڕەکان|خانەدانی قاجاڕەکان]] بوو. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕیکەوتی ٢ی مانگی دێسەمبری ٢٠١٥ {{stub}} {{پۆلی کۆمنز|Mohammad Khan Qajar}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٤٢]] [[پۆل:مردووانی ١٧٩٧]] ab04awooqqw576kjd3km26f08nm2ulj 0 121857 1570899 1374823 2026-04-02T00:22:13Z Rabar ajax1 45583 1570899 wikitext text/x-wiki {{تۆپی پێی کوردستان}} {{زانیاریدانی خولی تۆپی پێ |ناو=خوولی نایابی کوردستان |وێنە=[[پەڕگە:Kurdistan Football Association (1).png|200px]] |ناونیشانی وێنە=لۆگۆی خولی نایابی کوردستان| ڕێکخراوە لەلایەن=[[یەکێتی تۆپی پێی کوردستان]]|دامەزراندن=٢٠٠٦ (١٨ ساڵ)|ھەڵوەشاندن=|ناوچە=[[کوردستان]]|ژمارەی تیمەکان=١٦ یانە|Qualifier for=|پێشبڕکێ پەیوەندیدارەکان=|بێژەری تەلەڤیزیۆن=|جامی نێوخۆیی=[[جامی کوردستان]] - [[جامی سووپەری کوردستان]]|جامی نێودەوڵەتی=|پاڵەوان=ئاکرێ|پاڵەوانی ئێستا=[[یانەی وەرزشی ئاکرێ|ئاکرێ]] (یەکەمین نازناو)|سەرکەوتووترین یانە=[[یانەی زێرەڤانی]] (٤ نازناو)|دروشم=|ماڵپەڕی فەرمی={{URL|www.kfa.krd/ckb}}|وەرزی ئەمساڵ=٢٠٢٣–٢٤|کیشوەر=ئاسیا|title=١٨ |وەرزی ئێستا=٢٠٢٣–٢٠٢٤}} '''خولی نایابی کوردستان''' ({{بە ئینگلیزی| Kurdistan Preimer League}}، کوردستان پرێمیەڕلیگ) بەرزترین پاڵەوانییەتی وەرزشی یانەکانی [[تۆپی پێ]]ییە لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا. [[یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان|یەکێتی تۆپی پێی کوردستان]] ڕێکخەرییەتی کە لە وەرزی ٢٠٠٦–٢٠٠٧ دا دەستی پێکرد، ١٦ یانە تێیدا بەشداری دەکەن و لە ھەر وەرزێکدا ٢ یانەی ئاستەکانی کۆتاییی خشتەی ڕیزبەندی دادەبەزن بۆ [[خولی پلەیەکی کوردستان]]، پاڵەوانی خولەکە. [[یانەی وەرزشی زێرەڤانی]] توانیویەتی چوار جار ببێتە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان، یەکەمین پاڵەوان [[یانەی وەرزشیی دھۆک]] بوو. == مێژووی سەرھەڵدانی خولی نایابی کوردستان == خولی نایابی کوردستان پێشبڕکێیەکی ساڵانەیە، کە لەلایەن [[یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان]]ەوە ڕێکدەخرێت، سەرەتا ئەم خولە لە وەرزی ٢٠٠٦–٢٠٠٧ دەستی پێکرد، بە بەشداری ٣٢ یانە، کە دابەشکران بۆ چوار کۆمەڵە، و ھەر کۆمەڵەیەک لە ھەشت یانە پێکھاتبوو، چوار یانە لە ھەر کۆمەڵەیەک دابەزی بۆ خولی پلەیەک، واتا ١٦ یانە لە ھەر چوار کۆمەڵەکە، و ١٦ یانەش مایەوە لە خولی نایاب، لە ھەر کۆمەڵەیەک ٢ یانە سەرکەوتن بۆ قۆناغی کۆتایی، دواتر لە کۆتایی [[یانەی وەرزشیی دھۆک|یانەی دھۆک]] بووە پاڵەوانی یەکەم وەرزی «خولی نایابی کوردستان»، [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|یانەی ھەولێر]]یش بووە خاوەنی پلەی دووەم. لە دووەمین وەرزی خولەکە، واتا ساڵی ٢٠٠٧–٢٠٠٨ خولی نایابی کوردستان بە بەشداری ١٦ یانە بەڕێووە چوو ٢ یانەی کۆتایی ڕیزبەندی دابەزین بۆ خولی پلەیەک، لە وەرزی ٢٠٠٧–٢٠٠٨ [[یانەی وەرزشی بروسک|یانەی بروسک]] توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا ببێتە پاڵەوانی دووەم وەرزی خولی نایابی کوردستان، لە وەرزی ٢٠٠٨–٢٠٠٩ بە ھەمان سیستەم بەڕێوەچوو کە تێیدا دووبارە [[یانەی وەرزشی بروسک|یانەی بروسک]] بۆ دووەمجار لەسەر یەک بووە پاڵەوان، بە کۆکردنەوەی ٦١ خاڵ و بە جیاوازی ٨ خاڵ لەگەڵ سیروانی نوێی پلەی دووەم، و [[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|یانەی ھەندرێن]]ی پلەی سێیەم، بەدەستھێنا. ھەر یەکە لە یانەکانی ئاڵا و سێمێل و [[یانەی وەرزشیی زاخۆ|زاخۆ]] و [[یانەی وەرزشیی سلێمانی|سلێمانی]] دابەزین بۆ خولی پلەیەک، ئەمەش بەھۆی کەمکردنەوەی یانەکان لە ١٦ بۆ ١٤ یانە، چوار یانە دابەزین. لە وەرزی ٢٠٠٩–٢٠١٠ خولی نایابی کوردستان پاڵەوانێکی دیکەی بەخۆیەوە بینی لەم وەرزە یانەی ھەولێر بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆی توانی ببێتە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان ھەروەھا ئەم وەرزە بە بەشداری ١٤ یانە بەڕێوەچوو. وەرزی ٢٠١٠–٢٠١١ تێیدا یانەی ھەندرێن توانی ببێتە پاڵەوانی ئەم وەرزە بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیدا، لە وەرزی ٢٠١١–٢٠١٢ یانەی ھەولێر بۆ دووەمجار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی ئەم خولە، لە وەرزی ٢٠١٢–٢٠١٣ [[یانەی زێرەڤانی]] توانی بۆ یەکەمجار نازناوەکە بەدەستبھێنێت، وەرزی ٢٠١٣–٢٠١٤ یانەی زێرەڤانی توانی بۆ دووەمجار لەسەریەک ببێتە پاڵەوان و نازناوەکە یەکلایی بکاتەوە و یانەی ھەولێر و سلێمانی پلەکانی دووەم و سێیەم بەدەستبھێنن، ئەوەی جێی سەرسووڕمان بوو لەم وەرزەدا [[یانەی وەرزشیی کەرکووک|یانەی کەرکووک]] لە قۆناغی یەکەم لە پلەی یەکەم بوو بەڵام لە کۆتایی پلەی حەوتەمی بەرکەوت، لە وەرزی ٢٠١٤–٢٠١٥ یانەی زێرەڤانی بۆ سێیەم جار لەسەریەک نازناوەکەی بەدەستھێنا دوای ڕکابەرییەکی تووند لەگەڵ ھەریەکە لە دھۆکی خاوەن پلەی دووەم و [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]]ی پلەی سێیەم، لەم وەرزی یانەی پێشمەرگەی سلێمانی بۆ یەکەمجار دابەزییە خولی یانە پلەیەکەکان ھاوشان لەگەڵ یانەی بروسک پاڵەوانی دوو وەرزی خولی نایاب، کە پێش دەستپێکردنی خولەکە کشایەوە بەھۆی کێشەی دارایییەوە، یانەی ھەولێر لە وەرزی ٢٠١٥–٢٠١٦ توانی بۆ جاری سێیەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەرزبکاتەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Erbil Sport Club|ناونیشان=http://erbilsc.com/ku_football_team1.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170922050944/http://erbilsc.com/ku_football_team1.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وەرزی ٢٠١٦–٢٠١٧ یانەی وەرزشی پێشمەرگەی ھەولێر توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەدەستبھێنێت، وەرزی ٢٠١٧–٢٠١٨ بۆ جارێکی دیکە یانەی زێرەڤانی پلەی یەکەمی خولی نایابی کوردستانی بەدەستھێنا پاش ئەوەی توانی ٣١ خاڵ کۆبکاتەوە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یانەی زێرەڤانی بووە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=117227|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.sharpress.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220222165852/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=117227|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاشان یانەی پێشمەرگەی ھەولێر بووە پاڵەوانی وەرزی ٢٠١٨–٢٠١٩. بەھۆی [[ڤایرۆسی کۆرۆنا]]وە خولی نایابی کوردستان بۆ وەرزی ٢٠١٩–٢٠٢٠ نەکرا و یارییەکان بەڕێوەنەچوو، بەڵام یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان بڕیاریدا یارییەکانی وەرزی ٢٠٢٠–٢٠٢١ ئەنجام بدات، دوای ئەنجامدانی یارییەکان یانەی برایەتی توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت. لە وەرزی ٢٠٢١–٢٠٢٢ یانەی وەرزشی سیروانی نوێ توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا. لە وەرزی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ یانەی پێشمەرگەی ھەولێر توانی بۆ سیێەم جار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت. لە وەرزی ٢٠٢٣–٢٠٢٤دا، ڕکابەرییەکی زۆر لەنێوان ھەر ٣ یانەی خولی نایابی کوردستان «شێروانە، پێشمەرگەی ھەولێر، ئاکرێ» ھەبوو، بەڵام بە جیاوازی تەنھا «یەک» خاڵ، یانەی «ئاکرێ» بۆ یەکەم جار لە مێژوویدا، نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Corporation|یەکەم=Nalia|سەردێڕ=سیروانی نوێ بوە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان|ناونیشان=http://www.nrttv.com/sport/detail4/9131|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=nrttv.com}}</ref> == یانەکانی ئێستا == * [[یانەی وەرزشی ئاکرێ|ئاکرێ]] * [[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] * [[یانەی وەرزشیی شێروانە|شێروانە]] * [[یانەی وەرزشیی زاخۆ|زاخۆ]] * [[یانەی وەرزشیی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] * [[یانەی وەرزشی ڕانیە|ڕانیە]] * [[یانەی وەرزشی سەیدسادق|سەیدسادق]] * [[یانەی وەرزشی چوارقوڕنە|چوارقوڕنە]] * [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] * [[یانەی وەرزشی دەربەندیخان|دەربەندیخان]] * [[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] * [[یانەی وەرزشی ئارارات|ئاڕارات]] * [[یانەی وەرزشی برایەتی|برایەتی]] * [[یانەی وەرزشی شەقڵاوە|شەقڵاوە]] * [[یانەی وەرزشی پیشەسازی|پیشەسازی]] * [[یانەی وەرزشی ڕزگاری|ڕزگاری]] {| class="wikitable" |+ !یانەکان !شار !خولی نایابی کودستان |- |[[یانەی وەرزشی ئاکرێ|ئاکرێ]] |[[ئاکرێ]] |١نازناو |- |[[یانەی وەرزشی ئارارات|ئارارات]] |[[پیرمام]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی برایەتی|برایەتی]] |[[ھەولێر]] |١ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] |ھەولێر |٣ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی شێروانە|شێروانە]] |[[کەلار]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی زاخۆ|زاخۆ]] |[[زاخۆ]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] |[[سلێمانی]] |١ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی ڕانیە|ڕانیە]] |[[ڕانیە]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی سەیدسادق|سەیدسادق]] |[[سەید سادق]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی چوارقوڕنە|چوارقوڕنە]] |[[چوارقوڕنە]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] |ھەولێر |٣ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی دەربەندیخان|دەربەندیخان]] |[[دەربەندیخان]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] |ھەولێر |١ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |[[شەقڵاوە]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی پیشەسازی|پیشەسازی]] |ھەولێر |٠ نازتاو |- |[[یانەی وەرزشی ڕزگاری|ڕزگاری]] |[[ڕزگاری (شار)|ڕزگاری]] |. ٠ نازناو |} == پاڵەوانانی خول == === ڕیزبەندی پاڵەوانی خول بەپێی ساڵ === {| class="wikitable" |- ! وەرز!! یانە !ژمارەی یانەکان !شێوازی خول |- | ٢٠٠٦–٢٠٠٧|| [[یانەی وەرزشیی دھۆک|دھۆک]] (١) |٣٢ |چوار کۆمەڵە |- | ٢٠٠٧–٢٠٠٨|| [[یانەی وەرزشی بروسک|بروسک]] (١) |١٦ |خولی گشتی |- | ٢٠٠٨–٢٠٠٩|| [[یانەی وەرزشی بروسک|بروسک]] ((٢) |١٦ |خولی گشتی |- | ٢٠٠٩–٢٠١٠|| [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] (١) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١٠–٢٠١١|| [[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] (١) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١١–٢٠١٢|| [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] (٢) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١٢–٢٠١٣|| [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] (١) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١٣–٢٠١٤|| [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] (٢) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١٤–٢٠١٥|| [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] (٣) |١٤ |خولی گشتی |- |٢٠١٥–٢٠١٦|| [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] (٣) |١٤ |دوو کۆمەڵە |- |[[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٦–٢٠١٧|٢٠١٦–٢٠١٧]]|| [[یانەی وەرزشی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] (١) |١٤ |دوو کۆمەڵە |- |٢٠١٨–٢٠١٧|| [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] (٤) |١٤ |خولی گشتی |- |٢٠١٨–٢٠١٩|| [[یانەی وەرزشی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] (٢) |١٤ |خولی گشتی |- |٢٠٢٠–٢٠١٩|| [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]]<ref>[https://www.sbeiy.com/Details.aspx?jimare=25453 خولی نایابی کوردستان هەڵوەشایەوە]، سبەی، 2020</ref>(١) |١٤ |خولی گشتی |- |[[خولی نایابی کوردستان وەرزی ٢٠٢١-٢٠٢٢|٢٠٢١–٢٠٢٠]]|| [[یانەی وەرزشی برایەتی|برایەتی]]<ref>[https://old.kurdistantv.net/ar/node/93404 باشترینه‌كانی خولی نایابی كوردستان بۆ وه‌رزی 2020–2021 هه‌ڵبژێردران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222151031/https://old.kurdistantv.net/ar/node/93404 |date=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢}}، کوردستان تی وی، 2021</ref>(١) |١٤ |خولی گشتی |- |٢٠٢١–٢٠٢٢|| [[یانەی وەرزشی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] (١) |١٦ |خولی گشتی |- |٢٠٢٢–٢٣ |[[یانەی وەرزشی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] (٣) |١٦ |خولی گشتی |- |٢٠٢٣–٢٤ |[[یانەی وەرزشی ئاکرێ|ئاکرێ]] (١) |١٦ |خولی گشتی |- | | | | |- | | | | |} === ڕیزبەندی پاڵەوانی خول بەپێی نازناو === {| class="wikitable sortable" |+ !یانەکان !نازناو |- |[[یانەی وەرزشی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] |٤ |- |[[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] |٣ |- |[[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] |٣ |- |[[یانەی وەرزشی بروسک|بروسک]] |٢ |- |[[یانەی وەرزشی ئاکرێ|ئاکرێ]] |١ |- |[[یانەی وەرزشیی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] |١ |- |[[یانەی وەرزشی برایەتی|برایەتی]] |١ |- |[[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]] |١ |- |[[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] |١ |- |[[یانەی وەرزشیی دھۆک|دھۆک]] |١ |} == گۆڵکارانی خول == {| class="wikitable sortable" ! وەرز ! یاریزان ! یانە (کان) ! ژمارەی گۆڵ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٢-٢٠١٣| ٢٠١٢–٢٠١٣]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھونەر ئەحمەد]] || [[یانەی وەرزشیی شێروانە|شێروانە]] || style="text-align: right;" | ١٣ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٣-٢٠١٤| ٢٠١٣–٢٠١٤]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھیوا عومەر]] || [[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] || style="text-align: right;" | ١٤ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٤-٢٠١٥|٢٠١٤–٢٠١٥]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[.]] || [[..]] || style="text-align: right;" |. |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٥-٢٠١٦|٢٠١٥–٢٠١٦]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[فەرحان شکور]] || [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] || style="text-align: right;" | ١٠ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٦-٢٠١٧|٢٠١٦–٢٠١٧]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[عەلی کاکە مینە]] || [[یانەی وەرزشی شێروانە|شێروانە]] || style="text-align: right;" | ٩ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٧-٢٠١٨|٢٠١٧–٢٠١٨]] || {{flagicon image|Flag of Brazil.svg}} [[تیاگۆ ئاماڕال]] || [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] || style="text-align: right;" | ١٢ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٨-٢٠١٩|٢٠١٨–٢٠١٩]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[دیار عەلی]] || [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]] || style="text-align: right;" | ٢٠ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٩-٢٠٢٠|٢٠١٩–٢٠٢٠]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[دیار عەلی]] || [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]] || style="text-align: right;" | ١٠ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠٢٠-٢٠٢١|٢٠٢٠–٢٠٢١]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[بەھاددین بەکر]] || [[یانەی وەرزشیی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] || style="text-align: right;" | ١٦ |- | rowspan="3" |[[خولی نایابی کوردستان ٢٠٢١-٢٠٢٢|٢٠٢١–٢٠٢٢]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھێمن فەرەج]] || [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]] || rowspan="3" style="text-align: right;" | ١٠ |- | {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[دانا عوسمان]] || [[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگە ھەولێر]] |- | {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[بەڵێن فایەق]] || [[یانەی وەرزشی سەیدسادق|سەیدسادق]] |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠٢٢-٢٠٢٣|٢٠٢٢–٢٠٢٣]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[بەڵێن فایەق]] || [[یانەی وەرزشی سەیدسادق| سەیدسادق]] || style="text-align: right;" | ١٤ |- | rowspan="2" | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠٢٣-٢٠٢٤|٢٠٢٣–٢٠٢٤]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[یادگار ئیبراھیم]] || [[یانەی وەرزشی سەیدسادق|سەیدسادق]] || rowspan="2" style="text-align: right;" | ١٨ |- | {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[دانا کامەران]] || [[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگە ھەولێر]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|وەرزش|تۆپی پێ|عێراق}} {{یانە وەرزشییە کوردییەکان}} [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:تۆپی پێ لە عێراق]] [[پۆل:تۆپی پێ لە کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ڕکابەرییەکانی تۆپی پێ]] [[پۆل:یارییەکانی تۆپی پێ]] [[پۆل:ڕکابەرییەکانی تۆپی پێ لە عێراق]] [[پۆل:خولەکانی تۆپی پێ لە عێراق]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] fjoj208gtrb892h7u6tncfythoxjgif 1570901 1570899 2026-04-02T00:32:38Z Rabar ajax1 45583 1570901 wikitext text/x-wiki {{تۆپی پێی کوردستان}} {{زانیاریدانی خولی تۆپی پێ |ناو=خوولی نایابی کوردستان |وێنە=[[پەڕگە:Kurdistan Football Association (1).png|200px]] |ناونیشانی وێنە=لۆگۆی خولی نایابی کوردستان| ڕێکخراوە لەلایەن=[[یەکێتی تۆپی پێی کوردستان]]|دامەزراندن=٢٠٠٦ (١٨ ساڵ)|ھەڵوەشاندن=|ناوچە=[[کوردستان]]|ژمارەی تیمەکان=١٦ یانە|Qualifier for=|پێشبڕکێ پەیوەندیدارەکان=|بێژەری تەلەڤیزیۆن=|جامی نێوخۆیی=[[جامی کوردستان]] - [[جامی سووپەری کوردستان]]|جامی نێودەوڵەتی=|پاڵەوان=ئاکرێ|پاڵەوانی ئێستا=[[یانەی وەرزشی ئاکرێ|ئاکرێ]] (یەکەمین نازناو)|سەرکەوتووترین یانە=[[یانەی زێرەڤانی]] (٤ نازناو)|دروشم=|ماڵپەڕی فەرمی={{URL|www.kfa.krd/ckb}}|وەرزی ئەمساڵ=٢٠٢٣–٢٤|کیشوەر=ئاسیا|title=١٨ |وەرزی ئێستا=٢٠٢٣–٢٠٢٤}} '''خولی نایابی کوردستان''' ({{بە ئینگلیزی| Kurdistan Preimer League}}، کوردستان پرێمیەڕلیگ) بەرزترین پاڵەوانییەتی وەرزشی یانەکانی [[تۆپی پێ]]ییە لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا. [[یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان|یەکێتی تۆپی پێی کوردستان]] ڕێکخەرییەتی کە لە وەرزی ٢٠٠٦–٢٠٠٧ دا دەستی پێکرد، ١٦ یانە تێیدا بەشداری دەکەن و لە ھەر وەرزێکدا ٢ یانەی ئاستەکانی کۆتاییی خشتەی ڕیزبەندی دادەبەزن بۆ [[خولی پلەیەکی کوردستان]]، پاڵەوانی خولەکە. [[یانەی وەرزشی زێرەڤانی]] توانیویەتی چوار جار ببێتە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان، یەکەمین پاڵەوان [[یانەی وەرزشیی دھۆک]] بوو. == مێژووی سەرھەڵدانی خولی نایابی کوردستان == خولی نایابی کوردستان پێشبڕکێیەکی ساڵانەیە، کە لەلایەن [[یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان]]ەوە ڕێکدەخرێت، سەرەتا ئەم خولە لە وەرزی ٢٠٠٦–٢٠٠٧ دەستی پێکرد، بە بەشداری ٣٢ یانە، کە دابەشکران بۆ چوار کۆمەڵە، و ھەر کۆمەڵەیەک لە ھەشت یانە پێکھاتبوو، چوار یانە لە ھەر کۆمەڵەیەک دابەزی بۆ خولی پلەیەک، واتا ١٦ یانە لە ھەر چوار کۆمەڵەکە، و ١٦ یانەش مایەوە لە خولی نایاب، لە ھەر کۆمەڵەیەک ٢ یانە سەرکەوتن بۆ قۆناغی کۆتایی، دواتر لە کۆتایی [[یانەی وەرزشیی دھۆک|یانەی دھۆک]] بووە پاڵەوانی یەکەم وەرزی «خولی نایابی کوردستان»، [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|یانەی ھەولێر]]یش بووە خاوەنی پلەی دووەم. لە دووەمین وەرزی خولەکە، واتا ساڵی ٢٠٠٧–٢٠٠٨ خولی نایابی کوردستان بە بەشداری ١٦ یانە بەڕێووە چوو ٢ یانەی کۆتایی ڕیزبەندی دابەزین بۆ خولی پلەیەک، لە وەرزی ٢٠٠٧–٢٠٠٨ [[یانەی وەرزشی بروسک|یانەی بروسک]] توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا ببێتە پاڵەوانی دووەم وەرزی خولی نایابی کوردستان، لە وەرزی ٢٠٠٨–٢٠٠٩ بە ھەمان سیستەم بەڕێوەچوو کە تێیدا دووبارە [[یانەی وەرزشی بروسک|یانەی بروسک]] بۆ دووەمجار لەسەر یەک بووە پاڵەوان، بە کۆکردنەوەی ٦١ خاڵ و بە جیاوازی ٨ خاڵ لەگەڵ سیروانی نوێی پلەی دووەم، و [[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|یانەی ھەندرێن]]ی پلەی سێیەم، بەدەستھێنا. ھەر یەکە لە یانەکانی ئاڵا و سێمێل و [[یانەی وەرزشیی زاخۆ|زاخۆ]] و [[یانەی وەرزشیی سلێمانی|سلێمانی]] دابەزین بۆ خولی پلەیەک، ئەمەش بەھۆی کەمکردنەوەی یانەکان لە ١٦ بۆ ١٤ یانە، چوار یانە دابەزین. لە وەرزی ٢٠٠٩–٢٠١٠ خولی نایابی کوردستان پاڵەوانێکی دیکەی بەخۆیەوە بینی لەم وەرزە یانەی ھەولێر بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆی توانی ببێتە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان ھەروەھا ئەم وەرزە بە بەشداری ١٤ یانە بەڕێوەچوو. وەرزی ٢٠١٠–٢٠١١ تێیدا یانەی ھەندرێن توانی ببێتە پاڵەوانی ئەم وەرزە بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیدا، لە وەرزی ٢٠١١–٢٠١٢ یانەی ھەولێر بۆ دووەمجار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی ئەم خولە، لە وەرزی ٢٠١٢–٢٠١٣ [[یانەی زێرەڤانی]] توانی بۆ یەکەمجار نازناوەکە بەدەستبھێنێت، وەرزی ٢٠١٣–٢٠١٤ یانەی زێرەڤانی توانی بۆ دووەمجار لەسەریەک ببێتە پاڵەوان و نازناوەکە یەکلایی بکاتەوە و یانەی ھەولێر و سلێمانی پلەکانی دووەم و سێیەم بەدەستبھێنن، ئەوەی جێی سەرسووڕمان بوو لەم وەرزەدا [[یانەی وەرزشیی کەرکووک|یانەی کەرکووک]] لە قۆناغی یەکەم لە پلەی یەکەم بوو بەڵام لە کۆتایی پلەی حەوتەمی بەرکەوت، لە وەرزی ٢٠١٤–٢٠١٥ یانەی زێرەڤانی بۆ سێیەم جار لەسەریەک نازناوەکەی بەدەستھێنا دوای ڕکابەرییەکی تووند لەگەڵ ھەریەکە لە دھۆکی خاوەن پلەی دووەم و [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]]ی پلەی سێیەم، لەم وەرزی یانەی پێشمەرگەی سلێمانی بۆ یەکەمجار دابەزییە خولی یانە پلەیەکەکان ھاوشان لەگەڵ یانەی بروسک پاڵەوانی دوو وەرزی خولی نایاب، کە پێش دەستپێکردنی خولەکە کشایەوە بەھۆی کێشەی دارایییەوە، یانەی ھەولێر لە وەرزی ٢٠١٥–٢٠١٦ توانی بۆ جاری سێیەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەرزبکاتەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Erbil Sport Club|ناونیشان=http://erbilsc.com/ku_football_team1.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170922050944/http://erbilsc.com/ku_football_team1.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وەرزی ٢٠١٦–٢٠١٧ یانەی وەرزشی پێشمەرگەی ھەولێر توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەدەستبھێنێت، وەرزی ٢٠١٧–٢٠١٨ بۆ جارێکی دیکە یانەی زێرەڤانی پلەی یەکەمی خولی نایابی کوردستانی بەدەستھێنا پاش ئەوەی توانی ٣١ خاڵ کۆبکاتەوە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یانەی زێرەڤانی بووە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=117227|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.sharpress.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220222165852/https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=117227|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاشان یانەی پێشمەرگەی ھەولێر بووە پاڵەوانی وەرزی ٢٠١٨–٢٠١٩. بەھۆی [[ڤایرۆسی کۆرۆنا]]وە خولی نایابی کوردستان بۆ وەرزی ٢٠١٩–٢٠٢٠ نەکرا و یارییەکان بەڕێوەنەچوو، بەڵام یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان بڕیاریدا یارییەکانی وەرزی ٢٠٢٠–٢٠٢١ ئەنجام بدات، دوای ئەنجامدانی یارییەکان یانەی برایەتی توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت. لە وەرزی ٢٠٢١–٢٠٢٢ یانەی وەرزشی سیروانی نوێ توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا. لە وەرزی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ یانەی پێشمەرگەی ھەولێر توانی بۆ سیێەم جار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت. لە وەرزی ٢٠٢٣–٢٠٢٤دا، ڕکابەرییەکی زۆر لەنێوان ھەر ٣ یانەی خولی نایابی کوردستان «شێروانە، پێشمەرگەی ھەولێر، ئاکرێ» ھەبوو، بەڵام بە جیاوازی تەنھا «یەک» خاڵ، یانەی «ئاکرێ» بۆ یەکەم جار لە مێژوویدا، نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Corporation|یەکەم=Nalia|سەردێڕ=سیروانی نوێ بوە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان|ناونیشان=http://www.nrttv.com/sport/detail4/9131|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=nrttv.com}}</ref> == یانەکانی ئێستا == * [[یانەی وەرزشی ئاکرێ|ئاکرێ]] * [[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] * [[یانەی وەرزشیی شێروانە|شێروانە]] * [[یانەی وەرزشیی زاخۆ|زاخۆ]] * [[یانەی وەرزشیی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] * [[یانەی وەرزشی ڕانیە|ڕانیە]] * [[یانەی وەرزشی سەیدسادق|سەیدسادق]] * [[یانەی وەرزشی چوارقوڕنە|چوارقوڕنە]] * [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] * [[یانەی وەرزشی دەربەندیخان|دەربەندیخان]] * [[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] * [[یانەی وەرزشی ئارارات|ئاڕارات]] * [[یانەی وەرزشی برایەتی|برایەتی]] * [[یانەی وەرزشی شەقڵاوە|شەقڵاوە]] * [[یانەی وەرزشی پیشەسازی|پیشەسازی]] * [[یانەی وەرزشی ڕزگاری|ڕزگاری]] {| class="wikitable" |+ !یانەکان !شار !خولی نایابی کودستان |- |[[یانەی وەرزشی ئاکرێ|ئاکرێ]] |[[ئاکرێ]] |١نازناو |- |[[یانەی وەرزشی ئارارات|ئارارات]] |[[پیرمام]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی برایەتی|برایەتی]] |[[ھەولێر]] |١ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] |ھەولێر |٣ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی شێروانە|شێروانە]] |[[کەلار]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی زاخۆ|زاخۆ]] |[[زاخۆ]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] |[[سلێمانی]] |١ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی ڕانیە|ڕانیە]] |[[ڕانیە]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی سەیدسادق|سەیدسادق]] |[[سەید سادق]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی چوارقوڕنە|چوارقوڕنە]] |[[چوارقوڕنە]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] |ھەولێر |٣ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی دەربەندیخان|دەربەندیخان]] |[[دەربەندیخان]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] |ھەولێر |١ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |[[شەقڵاوە]] |٠ نازناو |- |[[یانەی وەرزشی پیشەسازی|پیشەسازی]] |ھەولێر |٠ نازتاو |- |[[یانەی وەرزشی ڕزگاری|ڕزگاری]] |[[ڕزگاری (شار)|ڕزگاری]] |. ٠ نازناو |} == پاڵەوانانی خول == === ڕیزبەندی پاڵەوانی خول بەپێی ساڵ === {| class="wikitable" |- ! وەرز!! یانە !ژمارەی یانەکان !شێوازی خول |- | ٢٠٠٦–٢٠٠٧|| [[یانەی وەرزشیی دھۆک|دھۆک]] (١) |٣٢ |چوار کۆمەڵە |- | ٢٠٠٧–٢٠٠٨|| [[یانەی وەرزشی بروسک|بروسک]] (١) |١٦ |خولی گشتی |- | ٢٠٠٨–٢٠٠٩|| [[یانەی وەرزشی بروسک|بروسک]] ((٢) |١٦ |خولی گشتی |- | ٢٠٠٩–٢٠١٠|| [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] (١) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١٠–٢٠١١|| [[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] (١) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١١–٢٠١٢|| [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] (٢) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١٢–٢٠١٣|| [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] (١) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١٣–٢٠١٤|| [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] (٢) |١٤ |خولی گشتی |- | ٢٠١٤–٢٠١٥|| [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] (٣) |١٤ |خولی گشتی |- |٢٠١٥–٢٠١٦|| [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] (٣) |١٤ |دوو کۆمەڵە |- |[[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٦–٢٠١٧|٢٠١٦–٢٠١٧]]|| [[یانەی وەرزشی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] (١) |١٤ |دوو کۆمەڵە |- |٢٠١٨–٢٠١٧|| [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] (٤) |١٤ |خولی گشتی |- |٢٠١٨–٢٠١٩|| [[یانەی وەرزشی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] (٢) |١٤ |خولی گشتی |- |٢٠٢٠–٢٠١٩|| [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]]<ref>[https://www.sbeiy.com/Details.aspx?jimare=25453 خولی نایابی کوردستان هەڵوەشایەوە]، سبەی، 2020</ref>(١) |١٤ |خولی گشتی |- |[[خولی نایابی کوردستان وەرزی ٢٠٢١-٢٠٢٢|٢٠٢١–٢٠٢٠]]|| [[یانەی وەرزشی برایەتی|برایەتی]]<ref>[https://old.kurdistantv.net/ar/node/93404 باشترینه‌كانی خولی نایابی كوردستان بۆ وه‌رزی 2020–2021 هه‌ڵبژێردران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222151031/https://old.kurdistantv.net/ar/node/93404 |date=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢}}، کوردستان تی وی، 2021</ref>(١) |١٤ |خولی گشتی |- |٢٠٢١–٢٠٢٢|| [[یانەی وەرزشی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] (١) |١٦ |خولی گشتی |- |٢٠٢٢–٢٣ |[[یانەی وەرزشی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] (٣) |١٦ |خولی گشتی |- |٢٠٣٤–٢٤ |[[یانەی وەرزشی ئاکرێ|ئاکرێ]] (١) |١٦ |خولی گشتی |- |٢٠٢٤- ٢٥ |شێروانە (١) |١٦ |خولی گشتی |- |٢٠٢٥-٢٦ |[[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|هەندرێن]] (٢) |١٢ |خولی گشتی |} === ڕیزبەندی پاڵەوانی خول بەپێی نازناو === {| class="wikitable sortable" |+ !یانەکان !نازناو |- |[[یانەی وەرزشی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] |٤ |- |[[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگەی ھەولێر]] |٣ |- |[[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] |٣ |- |[[یانەی وەرزشی بروسک|بروسک]] |٢ |- |[[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|هەندرێن]] |٢ |- |[[یانەی وەرزشیی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] |١ |- |[[یانەی وەرزشی برایەتی|برایەتی]] |١ |- |[[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]] |١ |- |[[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] |١ |- |[[یانەی وەرزشیی دھۆک|دھۆک]] |١ |- |شێروانە |١ |} == گۆڵکارانی خول == {| class="wikitable sortable" ! وەرز ! یاریزان ! یانە (کان) ! ژمارەی گۆڵ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٢-٢٠١٣| ٢٠١٢–٢٠١٣]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھونەر ئەحمەد]] || [[یانەی وەرزشیی شێروانە|شێروانە]] || style="text-align: right;" | ١٣ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٣-٢٠١٤| ٢٠١٣–٢٠١٤]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھیوا عومەر]] || [[یانەی وەرزشیی ھەندرێن|ھەندرێن]] || style="text-align: right;" | ١٤ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٤-٢٠١٥|٢٠١٤–٢٠١٥]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[.]] || [[..]] || style="text-align: right;" |. |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٥-٢٠١٦|٢٠١٥–٢٠١٦]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[فەرحان شکور]] || [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]] || style="text-align: right;" | ١٠ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٦-٢٠١٧|٢٠١٦–٢٠١٧]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[عەلی کاکە مینە]] || [[یانەی وەرزشی شێروانە|شێروانە]] || style="text-align: right;" | ٩ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٧-٢٠١٨|٢٠١٧–٢٠١٨]] || {{flagicon image|Flag of Brazil.svg}} [[تیاگۆ ئاماڕال]] || [[یانەی زێرەڤانی|زێرەڤانی]] || style="text-align: right;" | ١٢ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٨-٢٠١٩|٢٠١٨–٢٠١٩]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[دیار عەلی]] || [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]] || style="text-align: right;" | ٢٠ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠١٩-٢٠٢٠|٢٠١٩–٢٠٢٠]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[دیار عەلی]] || [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]] || style="text-align: right;" | ١٠ |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠٢٠-٢٠٢١|٢٠٢٠–٢٠٢١]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[بەھاددین بەکر]] || [[یانەی وەرزشیی سیروانی نوێ|سیروانی نوێ]] || style="text-align: right;" | ١٦ |- | rowspan="3" |[[خولی نایابی کوردستان ٢٠٢١-٢٠٢٢|٢٠٢١–٢٠٢٢]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھێمن فەرەج]] || [[یانەی وەرزشیی نەورۆز|نەورۆز]] || rowspan="3" style="text-align: right;" | ١٠ |- | {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[دانا عوسمان]] || [[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگە ھەولێر]] |- | {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[بەڵێن فایەق]] || [[یانەی وەرزشی سەیدسادق|سەیدسادق]] |- | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠٢٢-٢٠٢٣|٢٠٢٢–٢٠٢٣]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[بەڵێن فایەق]] || [[یانەی وەرزشی سەیدسادق| سەیدسادق]] || style="text-align: right;" | ١٤ |- | rowspan="2" | [[خولی نایابی کوردستان ٢٠٢٣-٢٠٢٤|٢٠٢٣–٢٠٢٤]] || {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[یادگار ئیبراھیم]] || [[یانەی وەرزشی سەیدسادق|سەیدسادق]] || rowspan="2" style="text-align: right;" | ١٨ |- | {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[دانا کامەران]] || [[یانەی وەرزشیی پێشمەرگەی ھەولێر|پێشمەرگە ھەولێر]] |- |٢٠٢٤- ٢٠٢٥ |فرانسیس دادزی |پێشمەرگەی هەولێر | style="text-align: right;" |١٧ |- |٢٠٢٥-٢٠٢٦ |سوهەیب تەها حەمە جان |سیروانی نوێ | style="text-align: right;" |١٠ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|وەرزش|تۆپی پێ|عێراق}} {{یانە وەرزشییە کوردییەکان}} [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:تۆپی پێ لە عێراق]] [[پۆل:تۆپی پێ لە کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ڕکابەرییەکانی تۆپی پێ]] [[پۆل:یارییەکانی تۆپی پێ]] [[پۆل:ڕکابەرییەکانی تۆپی پێ لە عێراق]] [[پۆل:خولەکانی تۆپی پێ لە عێراق]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] 4h2twoahvcpd8kmahayfgdm8zeuriqb 0 126271 1570583 1395321 2026-04-01T12:05:27Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570583 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ڕەزا عەتاران | image = Reza Attaran 13970619000020636721371289673248 15159 (cropped) (cropped).jpg | caption = ڕەزا عەتاران لە ساڵی ٢٠١٨ | birth_date = {{birth date and age|1968|05|10|df=yes}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.parsnaz.ir/news_detail_4470.html|سەردێڕ=عکس رضا عطاران و همسرش + بیوگرافی|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> | birth_place = [[مەشھەد]]، [[ئێران]] | nationality = | birth_name = | occupation = [[ئەکتەر]]، [[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەر]]، [[نووسەر]] | influences = | height= ١٧٠ سانتیمەتر | influenced = | spouse = فەریدە فەرامەرزی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://rouzegar.com/fun/actor-pic/reza-ataran-farideh-faramarzi|سەردێڕ=عکس های جدید و جذاب رضا عطاران و داود ذوالفقاری|دوایین=rouzegar.com|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}{{بەستەری مردوو|url=http://rouzegar.com/fun/actor-pic/reza-ataran-farideh-faramarzi |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> | children = | website = [http://rezaattaran.org/ www.rezaattaran.org] | alma_mater = | religion = | networth = | years_active = ١٩٩٠–تائێستا }} '''ڕەزا عەتاران''' ({{بە فارسی|رضا عطاران}}؛ لەدایکبووی ١٩٦٨ لە [[مەشھەد]]، [[ئێران]]) ئەکتەر، نووسەر، گۆرانیبێژ و دەرھێنەرێکی [[ئێران]]ییە.<ref>http://www.imvbox.com/cast/iranian/reza-attaran {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401190752/https://www.imvbox.com/cast/iranian/reza-attaran |date= ١ی نیسانی ٢٠١٥ }}</ref> لە فیلم و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیدا ڕۆڵی بینیوە. براوەی خەڵاتی باشترین ئەکتەر بوو لە فێستیڤاڵی فیلمی کۆمێدی گوڵ ئاغا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=180800|سەردێڕ=Gol Aqa Comedy Film Festival winners announced|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Tehran Times|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٤ خەڵاتی باشترین ئەکتەری [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر]]<span style="color:black">ی</span> وەرگرت. == ژیان == ڕەزا عەتاران لەدایکبووی ١٩٦٨ی شاری [[مەشھەد]]ە. خاوەنی بڕوانامەی دبلۆمە لە بوارەکەی خۆیدا، لە ساڵی ٢٠٠٨ لەگەڵ خاتوو [[فەریدە فەرامەرزی]] ھاوسەرگیری کرد کە براوەی [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|خەڵاتی فەجری]] فیلمی «صندلی خالی» بوو. == دراماکان == {| class="wikitable" width="50%" style="margin-bottom: 20px;" !ساڵ !ناوی دراما !بەشداریکردن وەک !دەرهێنەر |- |٢٠١٦ |ماه تی تی |ئەکتەر |داوود میر باقری |- |٢٠١٣ |عقاید یک اکتور سینما |ئەکتەر |محمد رضا اریان |- |٢٠١٢ |فصل سوم سریال قلب یخی |ئەکتەر |سامان مقدم |- |٢٠١٢ |گپ |میوان |رامید جوان |- |٢٠١١ |نقطە سر خط |دیزاینەری ناونیشان، ڕاوێژکاری دەرهێنەر |سعید اقاخانی |- |٢٠١١ |موج و صخرە |ڕاوێژکاری دەرهێنەر |[[مەجید ساڵحی]] |- |٢٠٠٨ |بزنگاه |ئەکتەر، دەرهێنەر و گۆرانی تایتڵ |ڕەزا عەتاران |- |٢٠٠٨ |سە در چهار{{ھن}}[[سێ بە چوار|سێ لە چوار]] |ڕاوێژکاری دەرهێنەر، گۆرانی تایتڵ و ئەکتەری میوان |مەجید ساڵحی |- |٢٠٠٧ |نشانی |ئەکتەر |فریدون حسن پور |- |٢٠٠٦ |ترش و شیرین |ئەکتەر، دەرهێنەر و گۆرانی تایتڵ |ڕەزا عەتاران |- |٢٠٠٥ |کتاب فروشی هدهد |ئەکتەری میوان |مرضیە برومند |- |٢٠٠٥ |متهم گریخت |ئەکتەر، دەرهێنەر و گۆرانی تایتڵ |ڕەزا عەتاران |- |٢٠٠٤ |خانە بە دوش ([[ماڵ بە کۆڵ]]) |ئەکتەر، دەرهێنەر و نووسەر |ڕەزا عەتاران |- |٢٠٠٣ |کوچە اقاقیا |ئەکتەر، دەرهێنەر، نووسەر و گۆرانی تایتڵ |ڕەزا عەتاران |- |٢٠٠٢ |دریایى ها |ئەکتەر |سیروس مقدم |- |٢٠٠٢ |زیر اسمان شهر | نووسەر، ڕاوێژکاری دەرهێنەر |مهران غفوریان |- |٢٠٠١ |حرف تو حرف |نووسەر |مهران غفوریان |- |٢٠٠٠ |قطار ابدى |ئەکتەر، دەرهێنەری هونەری و نووسەر |ڕەزا عەتاران و بهروز بقایی |- |١٩٩٩ |مجید دلبندم |ئەکتەر، دەرهێنەر و نووسەر |ڕەزا عەتاران |- |١٩٩٧ |سیب خندە |ئەکتەر، دەرهێنەری هونەری و نووسەر |ڕەزا عەتاران |- |١٩٩٧ |سرزمین سبز |ئەکتەر |بیژن بیرنگ و مسعود رسام |- |١٩٩٦ |دنیای شیرین |ئەکتەر |بهروز بقایی |- |١٩٩٥ |سال خوش |ئەکتەر، نووسەر |[[میھران مودیری]] |- |١٩٩٤ |ساعت خوش |ئەکتەر، نووسەر |میھران مودیری |- |١٩٩٣ |پرواز ٥٧ |ئەکتەر |میھران مودیری و شیرین جاهد |- |١٩٩٠ |بیداران |ئەکتەر |اصغر عبداللهی |} == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ویکیپیدیای فارسی، «[[:en:Reza Attaran|Reza Attaran]]»، ئازاری ٢٠١٦. {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Reza Attaran|ڕەزا عەتاران}} * {{IMDb name|2790534}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ئەکتەران|ئێران}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:ئەکتەرە ئێرانییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خەڵکی مەشھەد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی]] [[پۆل:کۆمێدییە ئێرانییەکان]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی]] r08aj1y17e1yta3nr5qpj7zyygyxeq1 0 129421 1570920 1540398 2026-04-02T06:01:38Z Brwa Asaad 66237 نوێکردنەوەی زانیارە کۆنەکان. 1570920 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{سەرچاوەی ژکز}} }} {{Infobox officeholder | name = ھەڤاڵ ئەبووبەکر حوسێن محەممەد | native_name = | native_name_lang = | image = Haval Abubakir.jpg | image_size = 200px | caption = ھەڤاڵ ئەبووبەکر لەپۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی (٢٠١٥) | order = ١٢ھەمین | office = پارێزگاری سلێمانی | term_start = ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ | term_end = | appointed = [[ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی]] | deputy = [[لەیلا عومەر]] | lieutenant = | predecessor = [[عومەر قەڵادزەیی]] ''(کاتی)'' | successor = | order2 = | office2 = سەرۆکی [[ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی]] | term_start2 = ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ | term_end2 = ٢٥ی ئابی ٢٠١٦ | governor2 = [[ئاسۆ فەرەیدوون]] | deputy2 = ئەکرەم شەریف | successor2 = ئازاد حەمە ئەمین | predecessor2 = | birth_date = {{Birth date and age|1971|01|1}} | birth_place = [[ھەڵەبجە]] | death_place = | death_cause = | resting_place = [[سلێمانی]]، {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}، {{ئاڵا|عێراق}} | resting_place_coordinates = | citizenship = [[عێراقی]] | ethnicity = [[کورد]] | religion = [[ئیسلام]] | party = سەربەخۆ، پێشووتر [[بزووتنەوەی گۆڕان]] | spouse = شیلان عومەر | children = شەن، ڤارێ، ڤالان | parents = ئەبووبەکر حوسێن، زینەت عەبدولقادر | relations = بێخاڵ ئەبووبەکر (خوشک){{ھن}}ئۆڕاڵ ئەبووبەکر، شەماڵ ئەبووبەکر (برا) | education = دکتۆرا لە ئەدەبی نوێ و ڕۆژنامەوانی | alma_mater = پەیمانگای تەکنیکی موسڵ{{ھن}}[[زانکۆی سلێمانی]] }} '''ھەڤاڵ ئەبووبەکر حوسێن محەممەد''' یان '''ھەڤاڵ ئەبووبەکر''' (لە دایکبووی ١ی کانوونی دووەمی [[١٩٧١]]) لە [[ھەڵەبجە]] لەدایکبووە، [[پارێزگاری سلێمانی]]ە (٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧-)، پێشتر سەرۆکی [[ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی]] بوو (١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥–٢٥ی ئابی ٢٠١٦). پێشووتر ئەندامێک بوو لە لایەنی سیاسی [[بزووتنەوەی گۆڕان]]، بەڵام لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٢٤ـدا لە چاوپێکەوتنێکدا ڕایگەیاند کە سەربەخۆیە و سەر بە هیچ لایەنێکی سیاسی نییە. == بڕوانامەکانی == # لە ساڵی ١٩٩٠دا بڕوانامەی دبلۆمی لە پەیمانگای تەکنیکیی موسڵ بەدەستھێناوە. # لە ساڵی ٢٠٠٢دا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لەبەشی کوردیی زانکۆی سلێمانی بەدەستھێناوە. # لە ساڵی ٢٠٠٦دا بڕوانامەی ماستەری لە ڕۆژنامەوانی و ڕۆژنامەگەریی کوردی لە زانکۆی سلێمانی بەدەستھێناوە. # لە ساڵی ٢٠١٠دا بڕوانامەی دکتۆرای لە ڕۆژنامەوانی و ڕۆژنامەگەریی مۆدێرن لە زانکۆی سلێمانی بەدەستھێناوە. == کار و چالاکییەکانی == # ئەندامی دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی ھەرێمی کوردستان (٢٨ی تەممووزی ١٩٩٨–٢٠٠١). # لە ساڵی ٢٠٠٢ دا ئەندامی دەستەی دامەزرێنەرانی [[سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان]] بووە. # ئەندامی فیدراسیۆنی ڕۆژنامەنووسانی نێودەوڵەتی (٢٠٠٣-). # ئەندامی لیژنەی باڵای ڕاگەیاندنی سەرژمێری گشتی لە ھەرێمی کوردستان (٢٠٠٤-). == ھەڵبژاردنی ٣٠ی نیسانی ٢٠١٤ == لە ڕۆژی ٣٠ی نیسانی [[٢٠١٤|٢٠١٤دا]] ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان بەڕێوەچوو، کە ئەم ھەڵبژاردنە تەنھا لە ٣٠ی کانوونی دووەمی [[٢٠٠٥]]دا بەڕێوەچوو. ھەڤاڵ ئەبووبەکر سەرۆک لیستی [[بزووتنەوەی گۆڕان]] بوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی و پاڵێوراوی گۆڕان بوو بۆ وەرگرتنی پۆستی پارێزگاری [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]. لەکاتی بەڕێوەچوونی بانگەشەی ھەڵبژاردنەکاندا، ململانێکی توند لەنێوان [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] و بزووتنەوەی گۆڕان ھەبوو بەتایبەت لەسەر پۆستی پارێزگاری سلێمانی، کە پاڵێوراوی یەکێتیی [[ئاسۆ فەرەیدوون]] بوو. لە ئەنجامی ھەڵبژاردنەکاندا، بزووتنەوەی گۆڕان توانی ١٢ کورسی بەدەستبھێنێت بە کۆکردنەوەی ٣٥٩٫٦٠٠ دەنگ، کە ھەڤاڵ ئەبووبەکر ٢٤١٫٢٤١ دەنگی بەدەستھێنا. لەدوای ڕێککەوتنی یەکێتی و گۆڕان لەبارەی پۆستەکانی پارێزگای سلێمانی، کە بڕیارە دوو ساڵی سەرەتا بۆ یەکێتی و دوو ساڵی کۆتایی بۆ گۆڕان بێت، ڕۆژی ١١ی کانوونی یەکەمی [[٢٠١٤]] ھەڤاڵ ئەبووبەکر وەکو سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی ھەڵبژێردرا. ڕۆژی ٢٥ی ئابی ٢٠١٦، ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی ھەڤاڵ ئەبووبەکری لەپۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگا بەخشی و وەکو پاڵێوراوی گۆڕان بۆ پۆستی پارێزگاری سلێمانی پەسەندیکرد. == پارێزگاری سلێمانی == دوای ئەوەی لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٦، لەلایەن [[ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی]]ەوە متمانەی پارێزگاری پێدرا، بەھۆی کێشەی یاسایی بوونی [[کێشەی سەرۆکایەتی ھەرێم|سەرۆکایەتی ھەرێم]]، نووسراوی پەسەندکردنی وەکو پارێزگار ڕەوانەی وەزارەتی ناوخۆ نەکرا، بۆیە بەشێوەیەکی کاتی [[سەردار قادر]] وەکو جێگری پارێزگاری سلێمانی مامەڵەی دەکرد و دوای تەواوبوونی ماوە یاسایییەکەی ناونیشانی لەبری پارێزگاری سلێمانی پێبەخشرا و دواتر لە مانگی ئایاری ٢٠١٧ دەستی لەکارکێشایەوە، پاشان [[عومەر قەڵادزەیی]] پۆستی لەبری پارێزگاری سلێمانی وەرگرت. دوای ئەوەی ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، [[پەرلەمانی کوردستان]] دەسەڵاتەکانی [[سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]ی دابەشکرد، نووسراوی پەسەندکردنی ھەڤاڵ ئەبووبەکر وەکو پاڵێوراوی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ پایەی پارێزگاری سلێمانی ڕەوانەی وەزارەتی ناوخۆ کرا. دواتر بەفەرمانی ژمارە (٥١٥٥)ی [[٢٨ی تشرینی دووەم]]ی [[٢٠١٧]] کە بەئیمزای [[نێچیرڤان بارزانی]] دەرچووە، ھەڤاڵ ئەبووبەکر وەکو پارێزگاری سلێمانی بەپلەی بریکاری وەزارەت لەوەزارەتی ناوخۆ دامەزرێنرا. ڕۆژی ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ وەزارەتی ناوخۆ فەرمانی دەستبەکاربوونی بۆ دەرکرد، ڕۆژی دواتر لەڕێگەی نووسراوێکەوە دەستبەکاربوونی خۆی بەوەزارەتی ناوخۆ ڕاگەیاند. ==جیابوونەوەی لە بزوتنەوەی گۆڕان== لە ١٠ـی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٤ [[بزووتنەوەی گۆڕان]] بڕیاری کشانەوەی لە [[حکومەتی هەرێمی کوردستان]] یا. لە کاتێکدا دەسەڵاتدارانی دیکە لە پلەکانیان کشانەوە هەڤاڵ ئەبووبەکر وەکو پارێزگاری سلێمانی مایەوە و پابەند نەبوو بە بڕیارەکە. لە ئێستادا لە ساڵی ٢٠٢٦، هەڤاڵ ئەبووبەکر ئەندامێک نییە لە [[بزووتنەوەی گۆڕان]] و وەکو لە چاوپێکەوتنێکدا ڕایگەیاند سەربەخۆیە و ئەندامی هیچ لایەنێکی سیاسی نییە. سەرەڕای ئەوەی کە سەربەخۆیە هەڤاڵ ئەبووبەکر توانیویەتی پلەی خۆی وەکو پارێزگاری سلێمانی بهێڵێتەوە بە پشتگیری جێگری سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان [[قوباد تاڵەبانی]]. == سەرچاوەکان == * [https://web.archive.org/web/20160416024221/http://slemanipc.org/about.aspx?Jimare=5 ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی] * [http://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=37926&babet=1&relat=1024 ھەڤاڵ ئەبوبەکر وەک پارێزگاری سلێمانی دەستبەکاربوو - خەندان] == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|سیاسەت}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:پارێزگارەکانی سلێمانی]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسییەکانی بزووتنەوەی گۆڕان]] [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگارانی پارێزگای سلێمانی]] c7izcfx7hwwb3pltwral1kuq5vk1stq 0 129855 1570582 1570483 2026-04-01T12:05:12Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570582 wikitext text/x-wiki {{ویکیسازی}} {{خاوێنکردن}} {{Infobox settlement |name = پۆرتلاند، ئۆریگۆن |official_name = شاری پۆرتلاند |settlement_type = [[شار]] |nickname = <!-- do not add nicknames without reviewing discussion on talk page first --> "Rose City"; "Stumptown"; "[[PDX (disambiguation)|PDX]]"; see [[Nicknames of Portland, Oregon]] for a complete list. |image_skyline = PDX, Oregon collage.png |imagesize = 300px |image_caption = <small>Clockwise from top: [[Downtown Portland]] viewed from east bank of the [[Willamette River]]; the [[Wells Fargo Center (Portland, Oregon)|Wells Fargo Center]]; [[Portland Aerial Tram]] and [[Mount Hood]]; [[Jackson Tower]] and [[Fox Tower]] viewed from [[Pioneer Courthouse Square]]; [[St. Johns Bridge]]; [[United States National Bank Building|U.S. National Bank Building]]</small> |image_flag = Flag of Portland, Oregon.svg |image_seal = Seal of Portland, Oregon.svg |image_map = Multnomah County Oregon Incorporated and Unincorporated areas Portland Highlighted.svg |map_caption = Location of Portland in [[Multnomah County, Oregon|Multnomah County]] and the state of [[Oregon]] |pushpin_map = ئەمریکا |pushpin_map_caption = شوێنی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] |subdivision_type1 = [[U.S. state|State]] |subdivision_type2 = [[List of counties in Oregon|Counties]] |subdivision_name = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] |subdivision_name1 = [[ئۆریگۆن]] |subdivision_name2 = [[Multnomah County, Oregon|Multnomah]], [[Washington County, Oregon|Washington]], [[Clackamas County, Oregon|Clackamas]] |government_type = [[City commission government|Commission]] |leader_title = Mayor |leader_name = [[Charlie Hales]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.portlandonline.com/index.cfm?c=25999|سەردێڕ=Elected Officials|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ساڵ=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=City of Portland, Oregon|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070830051921/http://www.portlandonline.com/index.cfm?c=25999|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ([[Democratic Party (United States)|D]]) |leader_title1 = Commissioners |leader_name1 = [[Steve Novick]]<br />[[Dan Saltzman]]<br />[[Nick Fish]]<br />[[Amanda Fritz]] |leader_title2 = Auditor |leader_name2 = Mary Hull Caballero |established_title = [[Municipal corporation|Founded]] |established_title2 = [[Municipal corporation|Incorporated]] |established_date = 1845 |established_date2 = February 8, 1851 |named_for = [[Portland, Maine]]<ref name="naosum.org"/> <!-- Area --> |unit_pref = Imperial |area_footnotes = <ref name="Gazetteer files"/> |area_magnitude = |area_total_km2 = 376 |area_land_km2 = 346 |area_water_km2 = 30 |area_total_sq_mi = 145 |area_land_sq_mi = 133 |area_water_sq_mi = 12 <!-- Population --> |population_as_of = [[2010 United States Census|2010]] |population_est = 632309 |pop_est_as_of = 2015 |pop_est_footnotes = <ref name="2015 Pop Estimate">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Population Estimates|ناونیشان=http://www.census.gov/popest/data/cities/totals/2015/SUB-EST2015-3.html|بڵاوکەرەوە=[[United States Census Bureau]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161019182931/https://www.census.gov/popest/data/cities/totals/2015/SUB-EST2015-3.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |population_footnotes = <ref name="FactFinder">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=American FactFinder|ناونیشان=http://factfinder2.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|بڵاوکەرەوە=[[United States Census Bureau]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> |population_total = 583776 |population_rank = US: [[List of United States cities by population|26th]] |population_density_km2 = 1689.2 |population_density_sq_mi = 4375.1 |population_urban = 1,849,898 (US: [[List of United States urban areas|24th]]) |population_metro = 2,389,228 (US: [[List of Metropolitan Statistical Areas|23rd]]) |population_blank2_title = [[Combined Statistical Area|CSA]] |population_blank2 = 3,110,906 (US: [[Combined Statistical Area|18th]]) |population_demonym = Portlander |timezone = [[Pacific Standard Time Zone|PST]] |utc_offset = -8 |timezone_DST = [[Pacific Daylight Time|PDT]] |utc_offset_DST = -7 |postal_code_type = [[ZIP code]]s |postal_code = 97086-97299 |area_code = [[Area codes 503 and 971|503 and 971]] |latd= 45 |latm= 31 |lats= 12 |latNS=N |longd= 122 |longm= 40 |longs= 55 |longEW=W |coordinates_display = title |coordinates_type = type:city(568380)_region:US-OR_source:gnis-1136645 |elevation_ft = 50 |elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> |elevation_m = 15.2 |elevation_point = <!-- for denoting the measurement point --> |elevation_max_footnotes = <ref>The highest elevation is at 9936 NW Wind Ridge Dr., {{coord|45.55873|-122.77854|type:landmark_region:US-OR_elevation:390|name=Portland highest elevation}}. {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.portlandoregon.gov/bps/article/51672|سەردێڕ=City of Portland Urban Services Area|ئیش=Bureau of Planning and Sustainability|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> |elevation_max_m = |elevation_max_ft = 1188 |elevation_max_point = |elevation_max_rank = |elevation_min_footnotes = <ref>The lowest elevation historically occurred at low water on January 17, 1937 at the confluence of the Columbia and Willamette Rivers {{coord|45.65096|-122.76289|type:landmark_region:US-OR_elevation:-0.3|name=Portland lowest elevation}}. {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان = http://water.weather.gov/ahps2/hydrograph.php?wfo=pqr&gage=vapw1&hydro_type=0 |سەردێڕ = Advanced Hydrologic Prediction Service: Portland: Columbia River at Vancouver |وێبگە = Water.weather.gov |ڕێکەوتی سەردان = ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20130511105309/http://water.weather.gov/ahps2/hydrograph.php?wfo=pqr&gage=vapw1&hydro_type=0 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |elevation_min_m = |elevation_min_ft = 0.62 |elevation_min_point = |blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] |blank_info = 41-59000 |blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID |blank1_info = 1136645<ref name="GR3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://geonames.usgs.gov|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=US Board on Geographic Names|بڵاوکەرەوە=[[United States Geological Survey]]|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> |website = {{URL|http://www.portlandoregon.gov}} |footnotes = }} '''پۆرتلاند''' (بە [[ئینگلیزی]]: Portland) گەورەترین شاری ویلایەتی [[ئۆریگۆن]]ە. شارەکە کەوتۆتە نێو(دەشتی ویڵامێتی) لە ساڵی ٢٠١٥دا دانیشتوانی شارەکە ٦٣٢.٣٠٩ ھەزار کەس بووە. ==سەرجاوە== [https://en.wikipedia.org/wiki/Portland,_Oregon ویکیپیدیای ئینگلیزی] === پەراوێز === == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Portland, Oregon}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|جوگرافیا|شارەکان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:شارەکانی ئۆریگۆن]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٤٥]] 2u798gdwc25xyxj0o6iufrml2p52orb 0 138157 1570921 1444977 2026-04-02T06:12:13Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570921 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:محل اصابت بمب شیمیایی.jpg|وێنۆک|شوێنی کیمیاباران کراوی شاری سەردەشت]] [[پەڕگە:Photo18 2.jpg|وێنۆک|وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت]] [[پەڕگە:Photo18 3.jpg|وێنۆک|وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت]] [[پەڕگە:Sardashttt.jpg|وێنۆک|کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧]] [[پەڕگە:Sardasht 01.jpg|وێنۆک|کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧]] '''کیمیابارانی سەردەشت''' کیمیابارانێک بوو کە لە لایەن [[ھێزی ئاسمانیی عێراقی]] لە بەڕواری ٧ی پووشپەڕی ١٣٦٦ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ی زایینی بە بەکارھێنانی [[چەکی کیمیایی]] لە سەر شاری [[سەردەشت]] سەر بە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] ڕوویدا. لەم کارەساتە ١١٠ کەس کوژراون و ٨ ھەزار کەس تووشی مەسموومیەتی گازان سەمی بوون.<ref>[http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/News/NewsView.aspx?TabID=3961&Site=chemical-victims&Lang=fa-IR&ItemID=39126&mid=12546&wVersion=Staging عراق در جنگ تحمیلی ٣ ھزار و ٥٠٠ بار ایران را بمباران شیمیایی کرد] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613223848/http://chemical-victims.com/DesktopModules/News/NewsView.aspx?TabID=3961&Site=chemical-victims&ItemID=39126&mid=12546&wVersion=Staging&lang=fa-IR |date=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ }}، پایگاە اطلاع‌رسانی قربانیان سلاح‌ھای شیمیایی.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304201045/http://nawendiashti.com/k/news.php?readmore=140 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی ئەو کارەساتە، سەرەتا ١٠ مەدەنی گیانیان لە دەستدا و ٦٥٠ کەسیش بریندار بوون.<ref name="nti_sardasht_attack">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =Iran Profile - Chemical Chronology 1987 | بڵاوکەرەوە =Nuclear Threat Initiative|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣| ناونیشان =http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html | ڕێکەوتی سەردان =١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20070416101720/http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/Chemical/2340_2959.html <!-- Bot retrieved archive --> |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٦ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> بەپێی ڕاپۆرە فەرمییەکان، لە ١٢،٠٠٠ دانیشتوو، ٨،٠٠٠ کەس تووشی مەترسی بوون. لە ٤،٥٠٠ کەس کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبووە، ١،٥٠٠ کەس بەستەری کران کە ٦٠٠ کەسیان بۆ تاران بردران. ٣،٠٠٠ کەسی دیکە بە سەرپێیی درمان کران، کە زۆر یەکیان دواتر شاریان بەرەو گوندەکان بەجێھێشت و بە بەکارھێنانی دەرمانە خۆماڵییەکان ھەوڵی چاککردنەوەی خۆیان دا. سەرئەنجام دواتر ١٣٠ کەس گیانیان بەخت کرد.<ref>[http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125054707/http://www.odvcw.org/articleshow.php?id=114 |date=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101206094322/http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=5002&mid=17722 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئێستاش لەو شارەدا بەھۆی کیمیابارانەوە، ژمارەیەکی زۆر تووشی نەخۆشیەکانی کیمیایی بوون.<ref>[http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html Iranian Chemical Attacks Victims<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522023927/http://www.payvand.com/news/06/dec/1239.html |date=٢٢ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref> فیلمی [[دارەگوێز (فیلم)|دارەگوێز]] لەم ڕووداوە وەرگیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=«درخت گردو» فیلمی تکان‌دهنده از فاجعه بمباران شیمیایی سردشت|ناونیشان=https://www.borna.news/بخش-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1231031-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D9%88-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=خبرگزاری برنا|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1231031-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D9%88-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> == بەرپرسیارێتیی ھێرشەکە == دادگای گشتیی تاران لە نیسانی ٢٠٠٤دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی بە پشتگیریکردن لە حکوومەتی سەددام حوسێن، بەرپرسی ئەو ھێرشە ناساند. لە ئەنجامی دادگاکەدا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە دانی ٦٠٠ ملیۆن دۆلار بە قوربانییەکان سزا درا.<ref name="tehrancourtruling">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Iran: Tehran's Public Court issues $600 million verdict against US to pay to Sardasht residents | ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٤| بڵاوکەرەوە=Payvand | ناونیشان=http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html | ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709181342/http://www.payvand.com/news/04/apr/1184.html | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئەم ڕووداوە، ئێران شاری سەردەشتی بە یەکەمین شار لە جیھان کە بە گازی کیمیایی بۆردوومانی کراوە ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |سەردێڕ=هفتم تير، سالروز بمباران شیمیایی سردشت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150427063810/http://www.dsrc.ir/view/article.aspx?id=247 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8907180286 |سەردێڕ=سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150424003205/http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8907180286}}</ref> لەو جێیەوە کە سەردەشت ئامانجێکی سەربازی ھەژمار نەدەکرا، خەڵکی شارەکەش بۆ ھێرشەکە ئامادە نەبوون. شارەوانان بە ژیان لە سنوور و بەرەی شەڕ، لەگەڵ بۆردوومانەکانی عێراق ڕاھاتبوون. بەو جۆرە، خەڵک دواتر بە پزیشکەکانیان دەگوت کە نەیاندەزانی ئەوە بۆردوومانێکی کیمیایییە. == قوربانییەکان == بەھۆی وەشانی با، تەنانەت نەخۆشخانە و ناوەندە دەرمانییەکانیش ئاڵوودە بوون و ئەو ژمارە کەمە لە پزیشکان و پەرستارانەی لەوێ کاریان دەکرد، ناچار بوون کە شارەکە بەجێبھێڵن. دوو حەمامی گشتی بۆ دەرمانی قوربانییەکان بەکاردەھێنران و یەک وەرزشگای بچووک کرایە ناوەندێکی پزیشکیی ١٥٠ تەختی. لە چەند سەعاتی یەکەم نزیکی ٣٠ کەس کە زۆربەیان منداڵانی کەم تەمەن و بەساڵاچووان بوون، بەھۆی کێشەکانی توندی ھەناسەیی گیانیان بەخت کرد. لەناو ئەو ٤،٥٠٠ نەخۆشەی کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبوو، ھەندێکیش لە ڕزگارکەران بوونیان ھەبوو.<ref>فرووتەن، عەباس. پێداچوونەوەی پزیشکیی شەڕی کیمیاییی عێراق. تاران، ئێران: زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی بەقییەتوڵڵا، ٢٠٠٣، پەڕەی ١٨٣</ref> ھەتا ساڵی ٢٠٠٧، سەرجەم ١٣٠ کەس (١٠٩ خەڵکی مەدەنی، ٢١ چەکدار و ھتد) لە کیمیابارانی سەردەشت لە حوزەیرانی ١٩٨٧ گیانیان لە دەستدا. بیست کەس لە چەند سەعاتی یەکەم، دە کەس لە کاتی بردن بۆ شارەکانی دیکە و نزیکی ١٠٠ کەسی تر لە نەخۆشخانەکانی ئێران و ئەورووپا لە درێژەی مانگێک دواتر گیانیان بەخت کرد. لە نێوان ئەو خەڵکە مەدەنییەی کە گیانیان بەخت کرد، ٣٩ کەس تەمەنیان ژێر ١٨ ساڵ بوو، کە ١١ کەسیان ژێر ٥ ساڵ بوون. ھەروەھا سی و چوار ژن و کچ گیانیان لە دەستدا.<ref>Khateri S, Wangerin R. Denied Truths, the story of victims of chemical weapons in Iran, center for women and family affairs. 2008 , {{ISBN|978-600-5201-13-0}}</ref><ref>Khateri S. Victims of chemical weapons in Iran – an evaluation on health status of 45,000 Iranian victims of chemical warfare agents. Society for Chemical Weapons Victims Support (SCWVS) (www.scwvs.org), April 2003, {{ISBN|964-93602-5-5}}</ref> خەردەل وەکوو ھۆکارێک لێکنادرێتەوە کە ببێتە ھۆی مردن، بەڵکوو ھۆکارێکی لاوازکردنە و تەنیا ٣٪ بۆ ٥٪ دەبێتە ھۆی مردن. زۆر یەک لەو ٩٥٪ەی لە کیمیابارانی سەردەشت زیندوو مانەوە، لە درێژەی چەند ساڵی دواتر بە توندی تووشی کێشە و نەخۆشی جۆراوجۆر، وەکوو کێشەکانی توندی ھەناسەیی، ئازارەکانی چاو، کێشەکانی پێست و ھەروەھا ھەندێک کێشە لە سیستەمی بەرگری لەشی خۆیان بوون.<ref>Khateri S, Ghanei M, Soroush MR, Haines D. Effects of mustard gas exposure in paediatric patients. Long-term health status of mustard-exposed children, 14 years after chemical bombardment of Sardasht. J Burns & Wound Care [serial online] (http://www.journalofburnsandwounds.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326201400/http://journalofburnsandwounds.com/ |date=٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ }}), 2003;2(1):11</ref><ref>Ghanei M, Aslani J, Khateri S, Hamadanizadeh K. Public Health Status of the Civil Population of Sardasht 15 Years Following Large−Scale Wartime Exposure to Sulfur Mustard. J Burns &Surg Wound Care [serial online] 2003;2(1):7. Available from: URL: http://www.journalofburns.com . Published March 11, 2003</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[کارەساتی ئەنفال]] * [[کیمیابارانی ھەڵەبجە]] * [[کۆمەڵکوژی کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{پەراوێزەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئێران|عێراق|کوردستان|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|Chemical bombing of Sardasht}} [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە ئێران]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان]] [[پۆل:سەددام حوسێن]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٨٧]] [[پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:چەوساندنەوەی کوردان]] [[پۆل:دژەکوردبوون]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] rhrj93dytzdc8p55o14f7zxo7oxzhsg 0 141196 1570840 1570419 2026-04-01T20:52:19Z ~2026-19899-94 75480 1570840 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 4ijb08eyelgrm8nt14ne50vayzxegh6 1570844 1570840 2026-04-01T20:53:58Z ~2026-19899-94 75480 1570844 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه . === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه . === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه . === پێکهاته ی کۆمه ڵایه تی و نیشته جێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن . === موئەسات و کاولکاری=== * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وه ی نوی و خزمه تگوزارییه کان === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] cd8vl3g4202iy1rpjhq2hrqb6rjrfd6 1570848 1570844 2026-04-01T21:03:27Z ~2026-19899-94 75480 /* پێکهاتەی نیشتەجێبوون */ 1570848 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه . === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه . === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه . === پێکهاته ی کۆمه ڵایه تی و نیشته جێبوون === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن . === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 88k3coj5lvzkvzi3ttw0uqarmtu4m5w 1570850 1570848 2026-04-01T21:04:44Z ~2026-19899-94 75480 /* موختاری :گوند */ 1570850 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه . === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه . === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه . === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن . === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 11mwz7zzked91xbfykumktp6yppv8ey 1570852 1570850 2026-04-01T21:07:44Z ~2026-19899-94 75480 /* ناو و شیکاری */ 1570852 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه . === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه . === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه . === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن . === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 37ch9dbjzvpuyxoyw7fcri68qxtrbhj 1570853 1570852 2026-04-01T21:08:27Z ~2026-19899-94 75480 /* میژووی ئاوه دانکردنه وه */ 1570853 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه . === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه . === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن . === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] quv9le8wj28g8k7gzrz1atxu1t8xdyt 1570855 1570853 2026-04-01T21:09:09Z ~2026-19899-94 75480 /* شوینه واره ديرێنه كان */ 1570855 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه . === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن . === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] t7y4jxp0pqb9k676wjhjb1t9bjhbx8b 1570856 1570855 2026-04-01T21:09:48Z ~2026-19899-94 75480 /* موختاری :گوند */ 1570856 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن . === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] qpep3xxo2i37o6lcq9ibaibowh1escj 1570858 1570856 2026-04-01T21:10:17Z ~2026-19899-94 75480 /* پێکهاتەی نیشتەجێبوون */ 1570858 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 8achl5bwp0gg2ye5x9yq41qqt1sfdm8 1570859 1570858 2026-04-01T21:10:51Z ~2026-19899-94 75480 /* موئەسات و کاولکاری */ 1570859 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 6bgl09118rdy58sawhexkjaegfzoa6t 1570860 1570859 2026-04-01T21:11:19Z ~2026-19899-94 75480 /* ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین */ 1570860 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] oqev94t4s464cvk0vtzdewk2dm4dd5q 1570861 1570860 2026-04-01T21:13:04Z ~2026-19899-94 75480 /* کشتوکاڵ */ 1570861 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === خزمەتگوزاری === * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 94vkvm1z2al88c2ejs07oa8gzfxotef 1570862 1570861 2026-04-01T21:13:42Z ~2026-19899-94 75480 /* شەهید و قوربانی */ 1570862 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === خزمەتگوزاری === * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] l5hv1eneop0x6o2vx6tyto8bw6bxafj 1570863 1570862 2026-04-01T21:14:19Z ~2026-19899-94 75480 /* سەرچاوەی وتار */ 1570863 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === خزمەتگوزاری === * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 67kt3so0v38xqyddmo6hi8tngku3b9d 1570864 1570863 2026-04-01T21:15:10Z ~2026-19899-94 75480 1570864 wikitext text/x-wiki {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === خزمەتگوزاری === * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] jeqmg0hd1pjj1q4zn2jo7cre6y61frq 1570865 1570864 2026-04-01T21:18:43Z ~2026-19899-94 75480 1570865 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === خزمەتگوزاری === * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] l9wplspge2pylguypjjtl52uxvvapfc 1570870 1570865 2026-04-01T22:14:32Z ~2026-19899-94 75480 /* موئەسات و کاولکاری */ 1570870 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === خزمەتگوزاری === * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 1317gru21odq8s1pqhjhjhz41pmpwca 1570871 1570870 2026-04-01T22:16:23Z ~2026-19899-94 75480 /* خزمەتگوزاری */ 1570871 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === خزمەتگوزاری === * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 6pc1ofvqimyqel5rurln5mbbqrjp0h8 1570872 1570871 2026-04-01T22:39:24Z ~2026-19899-94 75480 /* موئەسات و کاولکاری */ 1570872 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٣٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ژمارەی دانیشتوان == * ژماری ماڵ و دانیشتوان: لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێی خەڵکەکەی بۆ ئۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو * ناوی سەرۆک خێزانەکان: ١ـ احمد حسین قادر = احمد سەرچاوە ٢ـ احمد اسماعیل = احمد حاجی اسماعیل ٣ـ علی سوارە = مەلا علی ٤ـ محمد امین سوارە = حاجی حمەامین ٥ـ محمد امین بەگ = حاجی حمەامین بەگ ٦ـ محمد مارف = مامە حەمە ٧ـ عبداللە = حاجی عبداللە ٨ـ حمەرشید محمد = حمەرشید محمد ٩ـ محمود محمد = محمود محمد ١٠ـ عزیز مصطفى = عزیز حاجی مصطفى ١١ـ یونس احمد = خەلیفە یونس ١٢ـ صالح اسماعیل = صالح اسماعیل ١٣ـ قادر عارف = مەلا قادر ١٤ـ حمەسوار اسماعیل = حمەسوار اسماعیل ١٥ـ محمد ڕۆستەم = شێخ محمد ١٦ـ سەردار احمد = شەهید سەردار === ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === خزمەتگوزاری === * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] n3y1qs9ezusbggcg5voys61cy2zxvnc 1570873 1570872 2026-04-01T22:40:41Z ~2026-19899-94 75480 /* ژمارەی دانیشتوان */ 1570873 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٣٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ژمارەی دانیشتوان == * ژماری ماڵ و دانیشتوان: لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێی خەڵکەکەی بۆ ئۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو * ناوی سەرۆک خێزانەکان: ١ـ احمد حسین قادر = احمد سەرچاوە ٢ـ احمد اسماعیل = احمد حاجی اسماعیل ٣ـ علی سوارە = مەلا علی ٤ـ محمد امین سوارە = حاجی حمەامین ٥ـ محمد امین بەگ = حاجی حمەامین بەگ ٦ـ محمد مارف = مامە حەمە ٧ـ عبداللە = حاجی عبداللە ٨ـ حمەرشید محمد = حمەرشید محمد ٩ـ محمود محمد = محمود محمد ١٠ـ عزیز مصطفى = عزیز حاجی مصطفى ١١ـ یونس احمد = خەلیفە یونس ١٢ـ صالح اسماعیل = صالح اسماعیل ١٣ـ قادر عارف = مەلا قادر ١٤ـ حمەسوار اسماعیل = حمەسوار اسماعیل ١٥ـ محمد ڕۆستەم = شێخ محمد ١٦ـ سەردار احمد = شەهید سەردار. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٤٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەرین == * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === خزمەتگوزاری === * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] nc0heamembc30b051xge98fzwxqzufh 1570874 1570873 2026-04-01T22:46:14Z ~2026-19899-94 75480 /* ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەڕین */ 1570874 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٣٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ژمارەی دانیشتوان == * ژماری ماڵ و دانیشتوان: لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێی خەڵکەکەی بۆ ئۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو * ناوی سەرۆک خێزانەکان: ١ـ احمد حسین قادر = احمد سەرچاوە ٢ـ احمد اسماعیل = احمد حاجی اسماعیل ٣ـ علی سوارە = مەلا علی ٤ـ محمد امین سوارە = حاجی حمەامین ٥ـ محمد امین بەگ = حاجی حمەامین بەگ ٦ـ محمد مارف = مامە حەمە ٧ـ عبداللە = حاجی عبداللە ٨ـ حمەرشید محمد = حمەرشید محمد ٩ـ محمود محمد = محمود محمد ١٠ـ عزیز مصطفى = عزیز حاجی مصطفى ١١ـ یونس احمد = خەلیفە یونس ١٢ـ صالح اسماعیل = صالح اسماعیل ١٣ـ قادر عارف = مەلا قادر ١٤ـ حمەسوار اسماعیل = حمەسوار اسماعیل ١٥ـ محمد ڕۆستەم = شێخ محمد ١٦ـ سەردار احمد = شەهید سەردار. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٤٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەڕین == * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == کشتوکاڵ == * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == خزمەتگوزاری == * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == شەهید و قوربانی == * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] pfy51u8ijyv3mahnd26knh02sh8wz4m 1570875 1570874 2026-04-01T22:47:19Z ~2026-19899-94 75480 1570875 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٣٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ژمارەی دانیشتوان == * ژماری ماڵ و دانیشتوان: لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێی خەڵکەکەی بۆ ئۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو * ناوی سەرۆک خێزانەکان: ١ـ احمد حسین قادر = احمد سەرچاوە ٢ـ احمد اسماعیل = احمد حاجی اسماعیل ٣ـ علی سوارە = مەلا علی ٤ـ محمد امین سوارە = حاجی حمەامین ٥ـ محمد امین بەگ = حاجی حمەامین بەگ ٦ـ محمد مارف = مامە حەمە ٧ـ عبداللە = حاجی عبداللە ٨ـ حمەرشید محمد = حمەرشید محمد ٩ـ محمود محمد = محمود محمد ١٠ـ عزیز مصطفى = عزیز حاجی مصطفى ١١ـ یونس احمد = خەلیفە یونس ١٢ـ صالح اسماعیل = صالح اسماعیل ١٣ـ قادر عارف = مەلا قادر ١٤ـ حمەسوار اسماعیل = حمەسوار اسماعیل ١٥ـ محمد ڕۆستەم = شێخ محمد ١٦ـ سەردار احمد = شەهید سەردار. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٤٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەڕین == * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == کشتوکاڵ == * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == خزمەتگوزاری == * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == شەهید و قوربانی == * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == سەرچاوەی وتار == * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 9s6nyk9c1vtnqjodgf8f7ul8xw1kawz 1570876 1570875 2026-04-01T22:49:43Z ~2026-19899-94 75480 /* شەهید و قوربانی */ 1570876 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٣٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ژمارەی دانیشتوان == * ژماری ماڵ و دانیشتوان: لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێی خەڵکەکەی بۆ ئۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو * ناوی سەرۆک خێزانەکان: ١ـ احمد حسین قادر = احمد سەرچاوە ٢ـ احمد اسماعیل = احمد حاجی اسماعیل ٣ـ علی سوارە = مەلا علی ٤ـ محمد امین سوارە = حاجی حمەامین ٥ـ محمد امین بەگ = حاجی حمەامین بەگ ٦ـ محمد مارف = مامە حەمە ٧ـ عبداللە = حاجی عبداللە ٨ـ حمەرشید محمد = حمەرشید محمد ٩ـ محمود محمد = محمود محمد ١٠ـ عزیز مصطفى = عزیز حاجی مصطفى ١١ـ یونس احمد = خەلیفە یونس ١٢ـ صالح اسماعیل = صالح اسماعیل ١٣ـ قادر عارف = مەلا قادر ١٤ـ حمەسوار اسماعیل = حمەسوار اسماعیل ١٥ـ محمد ڕۆستەم = شێخ محمد ١٦ـ سەردار احمد = شەهید سەردار. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٤٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەڕین == * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == کشتوکاڵ == * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == خزمەتگوزاری == * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == شەهید و قوربانی == * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. * لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == سەرچاوەی وتار == * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] nwz5h5q6mkqrimefh7hng2vf0ve43kq 1570877 1570876 2026-04-01T22:52:36Z ~2026-19899-94 75480 /* شەهید و قوربانی */ 1570877 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٣٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ژمارەی دانیشتوان == * ژماری ماڵ و دانیشتوان: لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێی خەڵکەکەی بۆ ئۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو * ناوی سەرۆک خێزانەکان: ١ـ احمد حسین قادر = احمد سەرچاوە ٢ـ احمد اسماعیل = احمد حاجی اسماعیل ٣ـ علی سوارە = مەلا علی ٤ـ محمد امین سوارە = حاجی حمەامین ٥ـ محمد امین بەگ = حاجی حمەامین بەگ ٦ـ محمد مارف = مامە حەمە ٧ـ عبداللە = حاجی عبداللە ٨ـ حمەرشید محمد = حمەرشید محمد ٩ـ محمود محمد = محمود محمد ١٠ـ عزیز مصطفى = عزیز حاجی مصطفى ١١ـ یونس احمد = خەلیفە یونس ١٢ـ صالح اسماعیل = صالح اسماعیل ١٣ـ قادر عارف = مەلا قادر ١٤ـ حمەسوار اسماعیل = حمەسوار اسماعیل ١٥ـ محمد ڕۆستەم = شێخ محمد ١٦ـ سەردار احمد = شەهید سەردار. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٤٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەڕین == * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == کشتوکاڵ == * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == خزمەتگوزاری == * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == شەهید و قوربانی == * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. * کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەکەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. * لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی کەپێستر شویان کردبوو له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == سەرچاوەی وتار == * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] sk0nyq87ayaux6wa2h5vs6b2ur00n0d 1570878 1570877 2026-04-01T23:02:03Z ~2026-19899-94 75480 /* موئەسات و کاولکاری */ 1570878 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان بۆماوەی پێنج مانگ له زیندان لەزیندان دواتر ئازاد کران. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملیدێ ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٣٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ژمارەی دانیشتوان == * ژماری ماڵ و دانیشتوان: لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێی خەڵکەکەی بۆ ئۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو * ناوی سەرۆک خێزانەکان: ١ـ احمد حسین قادر = احمد سەرچاوە ٢ـ احمد اسماعیل = احمد حاجی اسماعیل ٣ـ علی سوارە = مەلا علی ٤ـ محمد امین سوارە = حاجی حمەامین ٥ـ محمد امین بەگ = حاجی حمەامین بەگ ٦ـ محمد مارف = مامە حەمە ٧ـ عبداللە = حاجی عبداللە ٨ـ حمەرشید محمد = حمەرشید محمد ٩ـ محمود محمد = محمود محمد ١٠ـ عزیز مصطفى = عزیز حاجی مصطفى ١١ـ یونس احمد = خەلیفە یونس ١٢ـ صالح اسماعیل = صالح اسماعیل ١٣ـ قادر عارف = مەلا قادر ١٤ـ حمەسوار اسماعیل = حمەسوار اسماعیل ١٥ـ محمد ڕۆستەم = شێخ محمد ١٦ـ سەردار احمد = شەهید سەردار. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٤٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەڕین == * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == کشتوکاڵ == * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == خزمەتگوزاری == * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == شەهید و قوربانی == * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. * کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەکەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. * لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی کەپێستر شویان کردبوو له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == سەرچاوەی وتار == * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] c890f6xfqqiz02ruc8b1s3tzntiivzl 1570879 1570878 2026-04-01T23:04:33Z ~2026-19899-94 75480 /* خزمەتگوزاری */ 1570879 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان بۆماوەی پێنج مانگ له زیندان لەزیندان دواتر ئازاد کران. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملیدێ ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٣٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ژمارەی دانیشتوان == * ژماری ماڵ و دانیشتوان: لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێی خەڵکەکەی بۆ ئۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو * ناوی سەرۆک خێزانەکان: ١ـ احمد حسین قادر = احمد سەرچاوە ٢ـ احمد اسماعیل = احمد حاجی اسماعیل ٣ـ علی سوارە = مەلا علی ٤ـ محمد امین سوارە = حاجی حمەامین ٥ـ محمد امین بەگ = حاجی حمەامین بەگ ٦ـ محمد مارف = مامە حەمە ٧ـ عبداللە = حاجی عبداللە ٨ـ حمەرشید محمد = حمەرشید محمد ٩ـ محمود محمد = محمود محمد ١٠ـ عزیز مصطفى = عزیز حاجی مصطفى ١١ـ یونس احمد = خەلیفە یونس ١٢ـ صالح اسماعیل = صالح اسماعیل ١٣ـ قادر عارف = مەلا قادر ١٤ـ حمەسوار اسماعیل = حمەسوار اسماعیل ١٥ـ محمد ڕۆستەم = شێخ محمد ١٦ـ سەردار احمد = شەهید سەردار. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٤٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەڕین == * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == کشتوکاڵ == * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == خزمەتگوزاری == * خویندن؛ له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با: له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == شەهید و قوربانی == * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. * کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەکەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. * لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی کەپێستر شویان کردبوو له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == سەرچاوەی وتار == * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 5l9my9sgk3sa87fbvjr1274t0kxpr7e 1570880 1570879 2026-04-01T23:06:58Z ~2026-19899-94 75480 /* شەهید و قوربانی */ 1570880 wikitext text/x-wiki {{ احمد حسین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٧، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٨، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:٠٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === پێکهاتەی نیشتەجێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === موئەسات و کاولکاری === * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان بۆماوەی پێنج مانگ له زیندان لەزیندان دواتر ئازاد کران. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملیدێ ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٣٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ژمارەی دانیشتوان == * ژماری ماڵ و دانیشتوان: لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێی خەڵکەکەی بۆ ئۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو * ناوی سەرۆک خێزانەکان: ١ـ احمد حسین قادر = احمد سەرچاوە ٢ـ احمد اسماعیل = احمد حاجی اسماعیل ٣ـ علی سوارە = مەلا علی ٤ـ محمد امین سوارە = حاجی حمەامین ٥ـ محمد امین بەگ = حاجی حمەامین بەگ ٦ـ محمد مارف = مامە حەمە ٧ـ عبداللە = حاجی عبداللە ٨ـ حمەرشید محمد = حمەرشید محمد ٩ـ محمود محمد = محمود محمد ١٠ـ عزیز مصطفى = عزیز حاجی مصطفى ١١ـ یونس احمد = خەلیفە یونس ١٢ـ صالح اسماعیل = صالح اسماعیل ١٣ـ قادر عارف = مەلا قادر ١٤ـ حمەسوار اسماعیل = حمەسوار اسماعیل ١٥ـ محمد ڕۆستەم = شێخ محمد ١٦ـ سەردار احمد = شەهید سەردار. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٢:٤٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == ئاوه دانکردنه وەی دوای ڕاپەڕین == * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == کشتوکاڵ == * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == خزمەتگوزاری == * خویندن؛ له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با: له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا.([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == شەهید و قوربانی == * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کە لەکەرتی دووی بازیانی تیپی 57ی سەگرمە بوو شەهید بوو لەگۆڕستانی ئەڵڵایی بەخاک سپێردرا. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. * کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەکەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. * لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی کەپێستر شویان کردبوو له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی .([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == سەرچاوەی وتار == * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢١:١٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><nowiki> (~~~~) </nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] 66l3c1o9lyi7sy1r19b49m3xi75m2ix 1570930 1570880 2026-04-02T06:54:29Z Tessla 41338 پێداچوونەوەی 1570419 لەلایەن [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] ([[User talk:Tessla|talk]]) ھێنرایەوە 1570930 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]].<ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] n86hpe7blau20arj13tl2lmfzuhhrjo 0 142668 1570604 1570300 2026-04-01T12:11:22Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570604 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء بازیان}}<br>{{lang-en| Central Bazyan County Sub-District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = ناحیەی_ناوەندی_قەزای_بازیان.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.59235| 45.14387}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی بازیان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.59235| 45.14387 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[ھەرێمی کوردستان]]) | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای بازیان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[بازیان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٩</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٧]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەر | ناوی_سەرۆک = ئیسماعیل محەممەد | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٣٦٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٨١٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٣٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٦٧٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٠٨٣٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٠]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.slemani.gov.krd/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی بازیان''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای بازیان]] لە [[پارێزگای سلێمانی]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[بازیان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.slemani.gov.krd/ku/pageDetail.php?secID=5 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151120151813/http://www.slemani.gov.krd/ku/pageDetail.php?secID=5 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120151813/http://www.slemani.gov.krd/ku/pageDetail.php?secID=5 |date=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ }}</ref> <ref>https://ckb.wikipedia.org/wiki/</ref><ref>http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=836&l=3</ref> ناحیەی بازیان دەکەوێتە باکووری خۆرھەڵاتی "[[عێراق]]"ەوە، ھەروەھا ڕۆژھەڵاتی [[ھەرێمی کوردستان]] و باشووری خۆرئاوای [[پارێزگای سلێمانی]]، ھەرچوارلای بە [[کێو|چیا]] دەورە دراوە، بەشی ڕۆژھەڵاتی بە زنجیرە (چیای تاسڵوجە) و بەشی خۆرئاوای بە (زنجیرە چیای ھەنجیرە) دەورە دراوە، لە باکوورەوە (چیای توکمە)، دەکەوێتە سەر ڕێگای شارەکانی ([[سلێمانی]]- [[کەرکووک]]) واتا کەوتۆتە نێوان دوو مەڵبەندی نیشتەجێبوونی دانیشتوانەوە. ئەگەر زیاتر وردی بکەینەوە ئەم ناوچەیە پێی دەوترێت '''حەوزی بازیان'''، لەبەرئەوەی بە زنجیرە شاخێک دەورە دراوە، (شاخی بەرانان) کە لە بەرانانەوە دەست پێدەکات لە (شاخی تۆکمە) کۆتایی دێت، لێرەشەوە بۆ (دەربەند بازیان) بەرەوە خۆرئاوا  درێژ دەبێتەوە، پێی دەوترێت زنجیرە (شاخی کوونە گورگ و خەربەنەلوو)، لە دەربەندی بازیانەوە کە ناسراوە بە '''بەردە قارەمان''' تاسەر بەندەری [[باسەڕە]] کە پێکەوە ناسراون بە زنجیرە (شاخی ھەنجیرە و دەربەندی بازیان) لەوێشەوە بە (زنجیرە شاخی قەڵای پەخش و ڕێحانە)، زنجیرە شاخێکە کە دەشتی بازیان دەکات بە دووبەشەوە ، دەشتی ھەیاس، دەشتی کۆیک.<ref>http://www.chawykurd.com/details.aspx?=hewal&jmare=16970&Jor=49&Jor2=4153 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810043143/http://chawykurd.com/details.aspx?=hewal&jmare=16970&Jor=49&Jor2=4153 |date=١٠ی ئابی ٢٠٢٢ }}</ref> == ناو == * مامۆستا [[مەسعوود محەممەد]] نووسەر پێیوایە، کە بازیان لە (باجیان)ەوە ھاتووە ئەوەش بەھۆی ئەوەی دەربەندەکە یاخود ناوچەکە شوێنێک بووە بۆ وەرگرتنی باج لە خەڵک. * مامۆستا [[کەریم زەند]] و جەمیل ڕۆژبەیانی پێیانوایە بازیان لە (باسیان)ەوە یان سیانەوە ھاتووە کە ناوی دوو ھۆزی کۆنی [[کورد]]ن پێش ھۆزەکانی ھەمەوەند و [[کافر]]ۆش لەناوچەکەدا جێگیربوون پاشان کۆچیان کردووە بەرەو یەمەن و دوورگەی عەرەبی".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> * مامۆستا [[شاکر فەتاح]]ی مێژوونوس، پێیوایە بازیان لە (بێت زیان)ەوە ھاتووە، ئەوەش ناوێکی [[زمانی سوریانی|سریانییە]]، وەک چەند ناوێکی دیکەی سریانییمان ھەیە باعەزرا (بێت عەزرا)، باتۆڤا (بێت تۆڤا). * ھەروەھا لە کتێبی '''مورشیدیشدا''' ناوی بازیان لە (زیان)ەوە ھاتووە، لەبەرئەوەی بەشێک لە مێژوونووسان پێیانوایە ئێرە شوێنێک بووە بۆ [[کورد]]ەکان تووشی زیان و دۆڕاندن بوونەتەوە، ھەروەھا دەربەندی بازیان چەندین ناوی دیکەشی پێوتراوە وەک (دەربەندە وشکە) و (دەربەندە ڕووتە). * بەڵام ئەو بۆچوونەی کە زۆر نزیکە لە ڕاستییەوە (باز) بەواتای (ھەڵۆ) یان بەواتای (ھێلانە) دێت کە واتا ئێرە شوێنی یاخود ھێلانەی ھەڵۆ بووە و کاتی خۆی بوونیان ھەبووە. * مامۆستا [[تۆفیق وەھبی|تۆفیق وەھبی بەگ]] پێیوایە ئاماژەیەکی کۆن کە پێی کرابێت لە کتێبی (نزھة لقلوب) ئێرە بە (دەربەند خەلیفە) ناسێرنراوە، ئەوەش ناوێکی باتن-ییە و ئاماژەیەکە بۆ ئیماندار".<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==جوگرافیا== '''ناحیەی بازیان''' لە باکورەوە ھاوسنورە لەگەڵ [[ناحیەی پیرەمەگروون]] لە باشورەوە لەگەڵ [[ناحیەی سەنگاو]] و لەڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ناحیەی بەکرەجۆ]] و لەڕۆژاواوە لەگەڵ [[ناحیەی تەکیەی کاکەمەند]] .<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە پێکھاتووە لە (١٤٧١٤٧) دۆنم کە دەکاتە (٣٦٨)کم<big>٢</big>، ھەروەھا بەرزیەکەی بە تێکڕا (٥٥٠)م لە ئاستی رووی دەریاوە. === پێکھاتە جیۆلۆجیەکانی خاکی ناوچەکە === # پێکھاتەی کولۆش # پێکھاتەی سنجار # پێکھاتەی [[چەرکەس]] # پێکھاتەی پیلاسپی # پێکھاتەی فەتحە # پێکھاتەی ئیجانە # نیشتەنیە نوێیەکان دووان لە پێکھاتانەی خاکی ناوچەکە زۆرگرنگن کە بریتین لە پێکھاتەی سنجار، کە ئەم پێکھاتەیە بەسەرچاوەی گرنگی  بەردی چەو دادەنرێت، بەشە سەرەکیەکەی ئەم پێکھاتەیە  لەدەروبەری شاری [[سلێمانی]] دەردەکەوێت، کە ئەم پێکھاتەیە لە ئەستوریەکەی لە بازیان (٤٠٠ -١٠٠٠ )م٣، کە ئەم پێکھاتەیە لە دورگەی مەرجانی و قەوزییەکاندا نیشتووە پاشماوەی بە بەرد بووی زۆر لە ناویدا دەبینرێت و بەردەکەی لە ڕووی ئابووریەوە سوودی ھەیە بۆ چەندین کارگەی چیمەنتۆ کە لەناوچەکە دروستکراوە، ھەروەھا خاکی نیشتەنیە نوێیەکان کە ئەم پێکھاتانە ناوچەیەکی بەرفراوانی کشتوکاڵی دەگرێتەوە لە باکووری ناوچەکە. === ئاو  و ھەوا === ئاو ھەوای ناوچەکە تاڕادەیەک ھاوشێوەی [[پارێزگای سلێمانی]]ە، لەگەڵ ئەوەی تابەرە و باکوور بڕۆین پلەی گەرما نزم دەبێتەوە، پلەی گەرما لەمانگەکانی [[ھاوین]]دا لەناوچەکە بەرزدەبێتەوە، مانگەکانی بەگەرمترین مانگ دادەنرێن ھەردوو وەرزی [[بەھار]] و [[پاییز|پایز]] بە ڕاگوزەر نادەبرین کە پلەی گەرما تاڕادەیەک ھاوسەنگە، مانگەکانی [[زستان]]یش نزمترین پلەی گەرمی تۆمار دەکرێت. ھەروھا [[شێ]] و دابارین لە مانگی [[ئەیلوول]]ەوە دەست پیدەکات تا سەرەتای [[ئایار]]، خێرای [[با]] بە بڕی جیاواز  و بە پیی جیاوازی [[وەرز]]ەکان لە ناوچەکە بوونی ھەیە. ==== سەرچاوەکانی ئاو ==== * ئاوی سەرزەوی: لەسنوری ناحیەی بازیان سەرچاوەکانی ئاوی سەرزەوی پێکدێت لە چەندین چەم کە ئەوانیش بریتین لە (چەمی لازیان، چەمی گۆپاڵە، چەمی دەرگەزێنی بابە علی و ھەمەوەند، چەمی تەیناڵ، چەمی ھەیاس، چەمی خاڵدان، چەمی ھۆرمزیار و چەمی ھەرکین). * ئاوی ژێر زەوی: ** کانی: شوێنێکە ئاوی ژێر زەوی لێ دێتە دەرەوە بە پێی سیستەمی ئاوی ژێر زەوی گەنجینەی ئازاد کە لە شوێنێکدا توێکڵی زەوەی  دەبڕێت و دێتە سەرزەوی، بەشێوەیەکی گشتی کانیاوەکان لە کەناری جۆگە و دەریاچەکان و لە نزمایی ناوچە تۆبۆگرافیە جیاوازەکان دێنە دەرەوە. لە سنوری ناحیەی بازیان (١٧٣) [[کانی]] تێدایە کە نزیکەی (٧٥)یان وشکی کردوە (٨٣)کانی کەمی کردوە و تەنھا (١٥) کانی ئاوی باشی ھەیە. ** کارێزەکان: ئەمیش دانیشتوان ھەر لە کۆنەوە بەکاریان ھێناوە بۆ دەرھێنانی ئاوی ژێر زەوی کە بریتیە لە لێدانی کۆمەڵێک بیر بە قوڵای جیاواز  و بەستنی بنکەی بیرەکان بەیەکەوە لە سنوری بازیان  نزیکەی (١٤)کارێزبوونی ھەیە لەم ژمارەیە (٦) کارێزیان وشکی کردوە (٧)کارێزیان کەمی کردوە  تەنھا (١) کارێزیان ئاوەکەی باشە، ئەم ڕێژانە ساڵانە گۆڕانکاری بەسەردا دێت بە ھۆی جیاوازی لە بڕیی دابارین لە ناوچەکە. * بیرەکانی ناوچەکە ** بیرە کەم قوڵەکان: ئەم بیرانە قوڵی دەگاتە (٣٥ )مەتر کە لە ناوچەی بازیاندا زیاتر لە (٧٠)ی لەم شێوەیە بوونی ھەیە، کە (٤١)یان وشکی کردوە (٢٩)یان ماوەتەوە کە ھۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەمی [[باران]] و لێدانی بیری ئیرتیوازی. ** بیرە قولەکان: ئەم بیرانە قوڵی لە (٣٥) مەتر زیاترە، کە لە ناوچەی بازیاندا زیاتر لە (٩١)ی لەم شێوەیە بوونی ھەیە، کە (٢٨)یان وشکی کردووە (٦٣)یان ماوەتەوە ، ئاوی باشی ھەیە. === دەشتی بازیان === ئەم دەشتە کەوتۆتە کەوتۆتە نزمایی بازیانەوە، کە لەوڕگا و کێڵگەی بەپیتی تێدایە، ھەرچەندە لەبەشی خۆرئاواوە ڕێرەوە ئاوە سەرەکیەکان زەلکاوی دروستبووە، بەڵام بەشە بەرزیەکەی خاکی بەپیتی ھەیە، درێژی دەشتی بازیان نزیکە(١٥)کم و پانیەکەی (١٠)کم، ئاوی بازیان و سەرچاوەکانی تر ئاودێری دەکەن. === دارستانەکان === بازیان نزیکەی (٢٣٨٣٩)دۆنم کە دەکاتە (١١٪)ی رووبەری دارستانی [[قەزای سلێمانی]]، بەڵام ئەم ڕێژەیە کەمی کردووە بۆ (١٨٦٦٣) لەساڵی (٢٠١٠)دا کە ئەمەش ھۆکاری سەرەکی دەگرێتەوە بۆ ساڵانی دوای راپەڕینە مەزنەکەی گەلەمان کە بەھۆی دۆخی خراپی ئابوری خەڵک دارستانەکانی دەبڕیەوە بەمەبەستی خۆپارێزی لە سەرما یاخود بۆ فرۆشتن، کە دارستانەکانیش پێیان دەگوترێت (دارستانە کراوەکان، دارستانە مامناوەندە کەم چڕەکان، دارستانە چرەکان). === رووەکی سروشتی === پشتێنەی گژوگیای کورت ( لەوڕگا) گژوگیای ئەم ناوچەیە بە ئەستێپسی شێدار دادەنرێت، کە پشت دەبەستێت بە ڕادەی [[باران]] بارین ساڵانە لە نێوان (٤٠٠-١٠٠٠)ملم دایە، وە ئەم ناوچەیە زیاتر لەوەڕگای  سروشتی بەکاردەھێنێت بۆ ئاژەڵ بەخێوکردن، تێکڕای ڕووبەری گژوگیای گەرمەسیر لەناوچەکەدا بریتیە لە (٦٢٦٩٨) دۆنم، کە لە کاتەکانی [[پاییز|پایزدا]] دەڕوێت و لەکاتەکانی [[ھاوین]]دا  لەکاتی نەمانی  [[باران]] وشک دەکات. === کشتوکاڵ === * بە ھۆی ئەوەی ناوچەی بازیان زۆر گونجاوە بۆ کشتوکاڵ کردن و  بەرھەم ھێنانی دانەوێڵە ساڵانە بەبەردەوامی جوتیارانی سنورەکە گرنگی بە کەرتی کشتوکاڵ دەدەن کە بڕبڕەی پشتی ئاسایشی خۆراکە، لەرووی بوونی (بەیت) خانووی پلاسیکیەوە کشتوکاڵی بەگوێرەی ئاماری ساڵی ٢٠١٤ – ٢٠١٥ (٢٣٩٢)خانووی پلاسیکی بوونی ھەبووە لە ناحیەی بازیان کە ئەم ڕێژەیە بەرزبۆتەوە بۆ (٨٥٠٠)خانووی پلاسیکی بۆ ساڵی ٢٠١٨ و زیاتر لە (١٠٠٠٠)خانووی پلاسیکی بەرزبۆتەوە لە ئێستادا. * ھەروەھا ڕووبەری چینراو بۆ بەروبوومی دانەوێلە لە ساڵی ٢٠١٤ بریتیبووە لە (٣٣٤١٠)دۆنم کە جۆری دانەوێڵەکە بریتی بوو لە [[گەنم]] و [[جۆ]] ، [[توور]] و [[شێلم]]، [[نۆک]]، [[نیسک]]، [[پۆڵکە|پاقلە]]، [[سڵق]] و سەوزەی زستانە. === پەلەوەر و ئاژەڵداری === ناحیەی بازیان بەھۆی بوونی لەوەڕگای زۆر و کێڵگەی بەپیتەوە دانیشتوانی گوندەکانی بەردەوامن لەسەر  ئاژەڵداری لەناوچەکە، بەگوێرەی ئاماری بەڕێوەبەرایەتی ئاماری سلێمانی لەساڵی ٢٠١٤ دا (٢٧) کێڵگەی پەلەوەر و (٤١) ھۆڵ بوونی ھەبووە، ھەروەھا ھەر لە ھەمان ساڵدا (٤٥٨٥٣)سەر [[پەز|مەڕ]] (٧٨١٤)سەر [[بزن]] (٧٤٠٠)[[مانگا]] بوونی ھەبووە، ئەمە جگە لە بوونی (١٠١) ھەنگەوان و کۆلی کۆن (٤٨٤)بوونی ھەیە.<ref>http://sulamar.com/ku/publications.php?cat_id=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105061149/http://sulamar.com/ku/publications.php?cat_id=1 |date= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }}</ref> == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە سەر بە [[پارێزگای سلێمانی]]ە، لە ئێستادا ناحیەکە لە (٥٩) گوندی بوونی ھەیە کە (٤٦) گوندیان ئاوەدانە (١٣) گوندیش چۆڵە ناحیەکە لە(٥) شارەدێ پێکھاتووە، کە ئەمانەن ([[گۆپاڵە]]، [[بەردەقارەمان]]، [[ئەڵایی]]، [[تەیناڵی تازە]]، [[بازیان]]) کە لە ڕێگای سێ دەربەندەوە بەناوچەکانی ترەوە دەبەسترێنەوە کەوانیش (دەربەندی  [[تاسڵوجە، سلێمانی|تاسڵوجە]] لە خۆرھەڵات ، [[بازیان]] لە خۆرئاوا و [[باسەڕە]] لەباشوری خۆرھەڵات) کە ئەمەی کۆتایی بازیان بە ناوچەی گەرمیان دەبەستێتەوە.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان 2009 لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> === ناوی گوندەکان === {{div col|colwidth=8em}} * [[بازیان]](ناوەند) * [[ئاڵی بزاو]] * [[ئاڵی گۆران]] * [[ئەڵاقوڵی]] * [[ئەڵایی خواروو]] * [[ئەڵایی]] * [[ئیبراھیم ئاوا]] * [[باریکە، بازیان]] * [[باڕۆیی بچوک]] * [[باڕۆیی گەورە]] * [[باڵاجۆ]] * [[باڵۆڵان]] * [[بەرانان]] * [[بەردەقارەمان]](باینجان) * [[بەگەجانی]] * [[بیبیجەکی سماقان]] * [[بیبیجەکی گۆران]] * [[بیبیجەکی وەیس]] * [[تەپەشوانکارە]] * [[تەیناڵی تازە]] * [[تەیناڵی کۆن]] * [[تووی ئەولیا]] * [[چۆڵمک]] * [[خاڵدان]] * [[خێوەتە، بازیان]] * [[داریکەلی]] * [[دەربەندەسوتاو]] * [[دەرگەزێنی بابەعەلی]] * [[دەرگەزێنی ھەمەوەند]] * [[زییەکە]] * [[ساتیار، بازیان]] * [[سڵێمانەگردە]] * [[سەرچاوە، بازیان]] * [[شوانکارە، بازیان]] * [[شێخ مەند]] * [[قوشقایە]] * [[کانی پێنج شەمە]] * [[کانی سمایلە]] * [[کانی شایە]] * [[کانی شەیتان]] * [[کڵاشکەرانی بچوک]] * [[کڵاشکەرانی گەورە]] * [[کوپەڵە]] * [[کۆیک]] * [[گاوانی]] * [[گۆپاڵە]] * [[گۆمەتەی کەچ]] * [[لازیان]] * [[لەتیف ئاوا]] * [[محمودێ]] * [[مۆرتکە]] * [[میرەدێ، بازیان]] * [[ھالەی حاجی ڕەشید]] * [[ھالەی سەرچاوە]] * [[ھالەی مام قادر]] * [[ھەنجیرە، بازیان]] * [[ھەیاسی]] * [[ھوڵوبڵاخ]] * [[ورمزیار]] {{Div col end}} == مێژوو == * یەکێک لە شوێنەوارە مێژوویەکانی بازیان دەربەندی بازیانە کە میژوویەکی کۆنی ھەیە دەبێت بگەڕێیینەوە بۆ ئەو نوسینە بزمارییانەی کە مێژووی پێنوسراوەتەوە، تێیدا باس لەوە دەکرێت لە ساڵانی ٨٠٤- ٨٠٥ پێش زایین، (ئاشوور ناسر پاڵی دووەم) ھێرشی ھێناوە بۆ سەر مەملەکەتی '''زاموا''' و ١٤٦٠ کەسیان لە خەڵکی ئەو مەملەکەتە کوشتووە، لەناوچەکە ١٠٠ [[گوند]] بوونیان ھەبووە.   * لەسەردەمی سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]]، کاتێک ھێرشیان ھێناوە بۆ سەر [[بەغدا]] و بەو دەربەندەدا تێپەڕیوون، لەسەردەمی [[نادر شا]]ی [[ئێران]] لە ٩ی تشرینی دوومی ساڵی ١٧٣٤دا کاتێک لەشکرکێشی کردووە بۆ سەر ئەم ناوچەیە، لێرە سوپای جەمشید پاشا بەرەنگاری بووەتەوە، دیارە سوپای تۆباڵ عوسمان پاشا ١٢ ھەزار چەکدارەوە ھاتووە بۆ ناوچەکە و دەربەندەکەی بە دەربەندی سپی ناوبردووە، وەک دیاریشە چواردەوری دەربەندەکە بەردەکانی سپین. * لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا [[قەزا]] بووە و گوندی [[چەمچەماڵ]] ناوەندی بووە، ھەموو گوندەکانی [[قەزای چەمچەماڵ]]ی لەخۆدەگرت. بازیان لەگەڵ چەمچەماڵ و نورە و ھۆزی ھەمەوەند قەزایەکیان لە سنووری [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] پێکدەھێنا، لەدوای چاکسازییەکەی (مەدحەت پاشا)وە لە ساڵی ١٨٦٩دا بازیان ھەر بە قەزایی مایەوە، لە قۆناغی دووەمی چاسازیەکەدا ھەندێ قەزای لیوای سلێمانی کرانە [[ناحیە]] لەوانە (ناحیەی قەڵاسێوکە) خرایە سەر ئەم قەزایە و دوای ئەوەی [[قەزای قەرەداغ]] کرایە [[ناحیە]]، [[ناحیەی سەنگاو]] خرایە سەر قەزای بازیان، ئەم ڕەوشە تاوکو کۆتایی دەسەڵاتی عوسمانی بەردەوام بوو. ناوەندی قەزاکە لەگەڵ ھەردوو ناحیەکەی ١٥٩ [[گوند]]ی لە خۆ دەگرت. لە بیستەکانی سەدەی بیستدا پڕۆسەی ڕێکخستنەوەی سنووری ھەردوو [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] ئەنجام دراو ئەم قەزایە دابەشکرا، [[قەزای چەمچەماڵ]] درووستکرا و بە ھەردوو [[ناحیەی سەنگاو]] و [[ناحیەی ئاغجەلەر]]ەوە خرایە سەر لیوای کەرکووک. [[ناحیەی بازیان]] کەتا ١\١٢\١٩٢٦ لەلایەن ئیدارەی کەرکووکەوە ئیدارە دەدرا خرایە سەر لیوای سلێمانی. لە ھەردوو سەردەمی پاشایەتی و کۆماریدا ھیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەھات.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر =[[مامۆستا شەماڵ|شەهید مامۆستا سوهەیل خورشید عەزیز - شەماڵ]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * لە رۆژی ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ بۆ بە [[قەزا]]بوونی ھەردوو [[ناحیەی عنکاوە]] و [[ناحیەی پیرمام]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] و [[ناحیەی بازیان]] لە [[پارێزگای سلێمانی]]، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] بڕیاری بە قەزابوونیدان. لە بەرواری ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەو فەرمانە بەشێوەیەکی فەرمی چووە بواری جێبەجێ کردنەوە.<ref> https://gov.krd/dmi/activities/news-and-press-releases/2022/january/سەرۆکی-حکومەتی-ھەرێم-فەرمانی-بەقەزابوونی-بۆ-سێ-ناحیە-دەرکرد/</ref> === شوورای دەربەندی بازیان === لەساڵی ١٨٠٥ بەدواوە، (عەبدولڕەحمان پاشای بابانە، کاتێک سلێمان پاشای مەمالیک لە [[بەغدا]] دێتە سەر تەخت و دەسەڵات دەگرێتە دەست، [[عەبدولڕەحمان پاشای بابان]] پیرۆزبایی لێناکات، بۆیە ئەویش بە سوپاوە ھێرش دەکاتە سەری، لەبەر ئەوە پاشای بابان بڕیاری دروستکردنی ئەو دیوارە دەدات لەنێو دەربەندی بازیان، بەڵام بەھۆی ئەوەی سوپای مەمالیک زیاتر لە ١٠٠ ھەزار کەس دەبێت، ھێزی بابانییەکان ٢٠٠ ھەزار چەکدار دەبن، ھەرچەندە لەسەرەتاوە سوپای مەمالیک تێک دەشکێت، بەڵام دواجار بەھۆی چاوساغی خەڵکی ناوچەکەوە، سوپای بابانییەکان تێکدەشکێن و [[عەبدولڕەحمان پاشای بابان]] پەنا دەباتە بەر [[ئێران]]. === شەڕی دەربەند بازیان === لە ١٧ی مایسی ساڵی ١٩١٩ کاتێک (ژەنەراڵ فرایزەری ئینگلیز) پەلاماری [[شێخ مەحموودی حەفید]]یان داوە و شەڕێک لەنێوانیان ڕوودەدات، شێخ بە دیلی دەکەوێتە دەست ئینگلیزەکان و شێخ ڕەوانەی [[ھیندستان]] دەکرێت، ئەوەش بەھۆی نابەرانبەری ھێز و چەک و ژمارەی سوپا لەلایەک و ناکۆکی لە نێوانی سەرۆک [[ھۆز]]ەکان بۆ نموونە (بابەکر ئاغای پشدەری) لە ناوچەی پشدەر و [[عادیلە خانم]]ی [[جاف]] لە [[ھەڵەبجە]] و تاڵەبانیەکان لە لیوای [[کەرکووک]] و تەنانەت کەسایەتی دیاری [[ھۆز]]ی [[ھەمەوەند]] (مشیر حەمەی سڵیمان) کە لە نەیارەکانی شێخ مەحموود ھەژمار دەکرا ھۆکاربووە بۆ بەدەستەوەدانی شێخ مەحموود، ئەمەش واتای ھەڵەی ئەوکەسانە نیە بەڵکو ھەریەکەیان خاوەنی پێگەی خۆی بووە لە ناو ھۆزەکەیدا، بەڵام ناکۆکیان لەگەڵ شێخ مەحموود ھەبووە لەسەر دەسەڵاتداری [[باشووری کوردستان]]، جیاوازیان ھەبووە بۆ سیاسەت و تێروانینیان بۆ مامەڵەکردن  لەگەڵ ئینگلیزەکان. لە ساڵی ٢٠١٣ دەربەندی بازیان نوێ کرایەوە کە یەکێکە لە شوێنەوارە دێرین و مێژووییەکانی ناوچەکە و بە سێ قوناغ لەلایەن حکومەتی ھەرێمەوە بنیادنرا و دروستکرایەوە وەک شوێنێکی گەشتیاری و شوێنەواری مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. === بەناحیە بوونی بازیان === لە ڕووی مێژووییەوە دەتوانین بڵیین میژوویەکی دێرینی ھەیە و تەنانەت لەلایەنی کارگێڕیەوە لە ساڵی ١٩٢٦وە بووەتە [[ناحیە]] و سەرەتا شارەدێی [[تەیناڵی کۆن]] ناوەندی ناحیەی سنورەکە بووە، بەڵام ھەندێک لە سەرچاوەکان ئاماژەیان بەوە داوە کە مێژووی بوون بە ناحیەی بازیان لەوە کۆنترە و دەگەڕیتەوە بۆ سەردەمی بابانەکان و دواتر لە سەردەمی شیخ مەحمودیشدا ھەر ناحیە بووە و سەر بە [[قەزای سلێمانی]] بووە و پاشان  لەسالی ١٩٢٨ دا بەڕیوەبەرایەتی ناحیە لە گوندی [[مۆرتکە]]ی نزیک [[تەیناڵی کۆن]] دانرا و ( محمود فەقێ محمد ھەمەوەندی) کراوە بە بەڕێوەبەری ناحیە و بەڵام ئەوەی ئاشکرایە ئەوەیە بەڕێوەبەرایەتی ناحیە لە تەیناڵدا دامەزراوە وبەردەوام بووە دواتر کاتێک کە [[ڕژێمی بەعس]] لە نیوان ساڵانی (١٩٨٧- ١٩٨٨)دا چەند کۆمەڵگایەکی زۆرەملێی  لە سنوری بازیاندا دروست کرد و دانیشتوانی گوندەکانی لەچەند شوێنێکی جیاوازەوە ڕاگوێزا بۆ ئەو کۆمەڵگایانە، ئیتر گۆڕانکاری بەسەر یەکەی ئیداری ناوچەکەدا ھات و لە سالی (١٩٨٨) بە فەرمانی حکومەتی عێراق  [[شارۆچکە]]ی [[بازیان]] کراوە بە مەرکەزی ناحیە بۆ سنورەکە و تائیستاش ھەر بەو شێوەیە. خەڵکی ناحیەی بازیان لە ٦/٣/١٩٩١ وەک دووەم شوێن دوای [[قەزای ڕانیە]] راپەڕینی دژی دەسەڵاتی دیکتاتۆری [[حیزبی بەعس]] و [[سەددام حوسێن]]ی [[دیکتاتۆر]] ئەنجامدا و ناوچەکەیان  بەیارمەتی ھێزی [[پێشمەرگە]] لە ھێزەکانی [[ڕژێمی بەعس]] پاک کردنەوە و ناوچەکەیان ئازادکرد. [[پەڕگە:نەخشەی ناحیەی بازیان و کەرتەکانی.jpg|500px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ناحیەی بازیان و کەرتەکانی]] == دانیشتوان == بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی  ١٩٥٧ دانیشتوانەکەی بریتیبووە لە (٥٤٧٩) کەس لەساڵی ١٩٦٥ دانیشتوانەکەی گەشەی کردووە بۆ (٨٤٤٧) لەساڵی ١٩٧٧ دانیشتوانی ناحیەکە بووە بە (١٠٦٠٦)کەس، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٨ ژمارەی دانیشتوانی ناحیەکە بووە بە (١١٥٤٦) کە مەش نیشانەی کەمی گەشەکردنی دانیشتوانە بەراورد بەسەرژمێری دە ساڵی پێشوو تر کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ھۆکاری سیاسی وەک [[شەڕی ئێران و عێراق]]، ھەروەھا سیاسەتی ڕەگەز پەرستی حکومەتی [[عێراق]] بە سەرۆکایەتی [[سەددام حوسێن]] دژی گەلی [[کورد]] کەوای کردبوو چەندین کەس بێ سەروشوێن بن.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> بەڵام بە گوێرەی ئەو خەمڵاندانەی کە لەساڵی ٢٠٠٩ کراوە ژمارەی دانیشتوانی ناحیەکە بووە (٣٦٧٢٣) کەس، بەگوێرەی ئەو پێشبینیانەی بەڕێوەبەرایەتی ئاماری سلێمانی کردویەتی بۆ ساڵی ٢٠١٨ ژمارەی دانیشتوانی ناحیەی بازیان(ھەر پێنج شارۆچکەکەی) دەکاتە (٤٩٩١٥)کەس ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتوانی دەکاتە (٥٠٨٣٣) کەس.<ref>http://sulamar.com/ku/pageDetail.php?secID=3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230110115235/http://sulamar.com/ku/pageDetail.php?secID=3 |date=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }}</ref> == پیشەسازی == لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە ناوچەی بازیان بەتەواوەی سیمای گۆڕاوە و بووە بە ناوچەیەکی [[پیشەسازی]] کە لە ئێستادا ڕێژەی (٣٠٪)پیشەسازی [[عێراق]] لەم ناوچەیە کە خۆی لەدامەزراندنی چەندین کارگە دەبینێتەوە کە بەھۆی بوونی کەرەستەی خاو و ئاو و ھەوای گونجاو شوێنی جوگرافی لەبار وپاڵپشتی  حکومەت بۆ سەرمایەدارەکان بۆ ئەوەی ڕوو بکەنە ئەم ناوچەیە و سەرمایە گوزاری بکەن چەندین پرۆژەی پیشەسازی لە ناوچەکەدا بنیات بنێن، لە ئیستادا  نزیکەی (٢٠٠)پرۆژەی ئابووری جۆراو جۆر لە سنوری بازیاندا ھەیە، کە ھەندێکیان پرۆژەی عیملاقی گەورەن و شایەنی ئەوەن تیشکیان بخریتە سەر لەوانەش زیاتر لە (٣٠)کارگەی جۆراو جۆرن وەک: #چوار کارگەی [[چیمەنتۆ]]ی گەورە بە ناوەکانی ( ماس، بازیان، وڵوبڵاخ و گاسن) #[[پاڵاوگەی نەوت]]ی بازیان کە رۆژانە بڕێکی باش لە [[نەوت]] لەم پاڵێوگەیەدا دەپاڵێوریت. #دوو کارگەی درووستکردنی گازی شل بە ناوەکانی: کارگەی گازی سروشتی ( ساتیار  و بازیان). #سێ کارگەی دروستکردنی بیبسی و ئاوی کانزایی. #دوو کارگەی گەورەی ئاسن. #کارگەیەکی گەورە بۆ دروستکردنی (کێبڵی کارەبایی و سۆندەی ئاو و بۆری ئاو). #کارگەیەک بۆ دروستکردنی ستیل بەناوی کارگەی (سوپەر ستیل). #کارگەی دروستکردنی دەرمان. #کارگەی بەرھەمھێنانی [[قیر]]. #کارگەی دروستکردنی [[ئارد]]. #کارگەی دروستکردنی کیسی چیمەنتۆ بەناوی کارگەی مۆند کاسۆ. #کارگەی دروستکردنی بەردی مەرمەڕ. #کارگەی کلکان بۆ دروستکردنی خانووی پلاستیکی.  #دوو کارگەی دروستکردنی سەھۆل. #شەش کارگەی دروستکردنی بلۆک. #کارگەیەکی دروستکردنی کەلەبستۆن. #کارگەی خویی یۆد. #کارگەی سەربرینی [[مریشک]]. #کارگەی ھەڵکەندنی کانەبەرد لەبەر ئەوەی بەردی بەشێکی زۆری شاخەکان زۆر گەنجاون بۆ دروستکردنی [[چیمەنتۆ]] ھەر بۆیە چوار کارگەی گەورەی چیمەتۆ دەست بەکارن و لەبەرنامەشدایە کارگەی تری چیمەنتۆ لە سنورەکەدا بکریتەوە. ئەمانە لەگرنگترینەکانن بەڵام جگە لەمانە ژمارەیەکی زۆری کارگە و پرۆژەی بچووک لە سنوری بازیاندا خەریکی بەرھەمھێنان بەشێکی کەمی ئەم کارگەو پرۆژانە پرۆژەیی حکومین و بەشی ھەرە زۆیان سەربەکەرتی تایبەتن. کە لەم کارگانەدا زیاتر لە  ٥٠٠٠ھەزار کەس وەک کارمەند لە کارگەکانی سنورەکە کاردەکەن کە زیاتر لە ٣٠٠٠ ھەزار کەسی دانیشتووی سنووری بازیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://mewdamedia.com/articles/3589 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230105063120/https://mewdamedia.com/articles/3589 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[بازیان]] * [[قەزای بازیان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] o8y2tjo56rmz5vqwkag7gyyia19abtx 0 151689 1570904 1407449 2026-04-02T02:24:03Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570904 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=کوردانی ئوردن|image=|population=٣٠،٠٠٠<ref name="language"/>–١٠٠،٠٠٠<ref name=kurdica>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Diaspora: Die Gemeinschaft in Jordanien|ناونیشان=http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html|ئیش=Kurdica|بڵاوکەرەوە=Kurdica|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|زمان=German|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161111060944/http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> </small>'''~١٪ی دانیشتووانی ئوردن'''</small>|popplace=[[عەممان]]، [[ئیربید]]، [[سەڵت، ئوردن|سەڵت]] و [[زەرقا]]<ref name="language"/>|languages=[[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی کوردی|کوردی]]<ref name=language>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language and Cultural Shift Among the Kurds of Jordan|ناونیشان=http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181001145806/http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|religions=[[عەلەوی]] و [[ئیسلام]]<ref name="kurdica"/><ref name="hist">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ethnic and religious groups|ناونیشان=http://fanack.com/countries/jordan/population/ethnic-and-religious-groups/|بڵاوکەرەوە=Fanack|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141107162208/http://fanack.com/countries/jordan/population/ethnic-and-religious-groups/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|related=[[ئێرانییەکان]]}} '''کوردانی ئوردن''' بەو خەڵکە دەوترێت کە بنەچەیان [[کورد]]ە و لە [[ئوردن]] لەدایکبوون یان لەوێ نیشتەجێ بوون. ژمارەی کوردانی ئوردن لەنێوان ٣٠٬٠٠٠ و ١٠٠٫٠٠٠ کەس دەبێت، زۆربەیان لە شارەکانی [[عەممان]]، [[ئیربید]]، [[سەڵت، ئوردن|سەڵت]] و [[زەرقا، ئوردن|زەرقا]] نیشتەجێن. کوردانی ئوردن لەگەڵ کۆمەڵگەی ئوردنی ئاوێتەبوون، لەبەرەوەش کورسی تایبەتیان نییە لە [[پەرلەمانی ئوردن]].<ref name="language"/> == مێژوو == کوردەکان لەوەتەی ساڵی ١١٧٣ لە ئوردن دەژین، لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی]] کە لەلایەن [[سەلاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]]ەوە دەمزرێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Kurds from Jordan: The history of one dynasty|ناونیشان=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=E20037ECE02402D140657DB7FA813E44|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=Kurdish Globe|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120905155336/http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=E20037ECE02402D140657DB7FA813E44|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120905155336/http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=E20037ECE02402D140657DB7FA813E44 |date= ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٢ }}</ref> ئەو کوردانەی لە [[سپای عوسمانی]] بوون دواتر لە شاری سەڵت نیشتەجێبوون. لە کاتی کۆمەڵکوژیی کوردان لە ١٩٢٠ەکان و ١٩٣٠ەکان لە تورکیا، بەشێکیان ھەڵاتن بۆ ئوردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Kurds of Lebanon: Socioeconomic Mobility and Political Participation via Naturalization|ناونیشان=http://www.ndu.edu.lb/lerc/researchpaperseries/thekurdsoflebanon.pdf|ئیش=Guita Hourani|بڵاوکەرەوە=Notre Dame University|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081442/http://www.ndu.edu.lb/lerc/researchpaperseries/thekurdsoflebanon.pdf|url-status=dead}}</ref> بەشێکی دیکەی کوردانی ئوردن لە کاتی ئاوارەبوونی ١٩٤٨ و ١٩٦٧ی فەڵەستینییەکان ھاتوونەتە ئوردن.<ref name="hist"/><ref name=canada>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Integrative Project: Research Materials|ناونیشان=http://www.perspectivescanada.org/Portals/perspectives/Integrative%20Project%20-%20Kurds.pdf|ئیش=Perspectives Canada|بڵاوکەرەوە=Perspectives Canada|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200511193532/http://perspectivescanada.outreach.ca/Portals/perspectives/Integrative%20Project%20-%20Kurds.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و بەشێکیشیان لە عێراق ھاتن دوای [[جەنگی کەنداو]]. ھەوەھا کۆمەڵێک کوردی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یش چوونە ئوردن لە ئەنجامی [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Support committee urges help for Iranian Kurds in Jordan-Iraq border camp.|ناونیشان=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-18878674_ITM|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=BBC Monitoring|ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNHCR worried about welfare of Iranian-Kurds on Iraq-Jordan border|ناونیشان=http://www.unhcr.org/44b394ee4.html|ئیش=UNCHR|بڵاوکەرەوە=UNCHR|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠٠٦}}</ref> == کەسایەتییەکان == * [[سەعد جومعە]]، سەرۆک وەزیرانی پێشووی ئوردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أول كتاب عن الأكراد الأردنيين: أقلية غير منعزلة ومنهم رؤساء حكومات [The first book about the Kurds Jordanians: non-isolated minority, including the heads of governments]|ناونیشان=http://www.aawsat.com/details.asp?issueno=9165&article=270663|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|زمان=Arabic|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131230232059/http://www.aawsat.com/details.asp?issueno=9165&article=270663|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=الأكراد الأردنيون ودورهم في بناء الأردن الحديث / تقديم وإعداد محمد علي الصويركي الكردي.|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٩٥٧١٥٠٣٠٨|پەڕەکان=١٩١|زمان=عەرەبی}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Ürdün kürtleri ve modern Ürdün'ün yapılandırılmasındaki rolleri|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Avesta|شوێن=تورکیا|ژپنک=٩٧٨٩٩٤٤٣٨٢١٤٤|پەڕەکان=٢٣٦|نووسەر=Muhammad ʻAli ̄al-Suwayriki. ̄ Kurdi, Kadri Yıldırım|زمان=تورکی}} == سەرچاوەکان == <references group="" responsive=""/> {{کوردە دابڕاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ئوردن}} [[پۆل:پەرتبوونی کورد]] [[پۆل:قەومەکانی ئوردن]] dwv85lyuhzfav20ei2u0cffcslyidlr 1 152956 1570905 1382513 2026-04-02T02:24:14Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1570905 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=614959 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141107162208/http://fanack.com/countries/jordan/population/ethnic-and-religious-groups/ بۆ http://fanack.com/countries/jordan/population/ethnic-and-religious-groups/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٠٢، ٩ی نیسانی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=615322 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ http://www.perspectivescanada.org/Portals/perspectives/Integrative%20Project%20-%20Kurds.pdf *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131230232059/http://www.aawsat.com/details.asp?issueno=9165&article=270663 بۆ http://www.aawsat.com/details.asp?issueno=9165&article=270663 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٢٤، ١٢ی نیسانی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=638847 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161111060944/http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html بۆ http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٤٤، ٣٠ی ئابی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=670915 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20120905155336/http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=E20037ECE02402D140657DB7FA813E44 بۆ http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=E20037ECE02402D140657DB7FA813E44 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٩:٠٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=707742 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200511193532/http://perspectivescanada.outreach.ca/Portals/perspectives/Integrative%20Project%20-%20Kurds.pdf بۆ http://www.perspectivescanada.org/Portals/perspectives/Integrative%20Project%20-%20Kurds.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٥١، ١٩ی ئابی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=739977 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20120905155336/http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=E20037ECE02402D140657DB7FA813E44 بۆ http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=E20037ECE02402D140657DB7FA813E44 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٤٤، ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=844898 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141107162208/http://fanack.com/countries/jordan/population/ethnic-and-religious-groups/ بۆ http://fanack.com/countries/jordan/population/ethnic-and-religious-groups/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20120905155336/http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=E20037ECE02402D140657DB7FA813E44 بۆ http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=E20037ECE02402D140657DB7FA813E44 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200511193532/http://perspectivescanada.outreach.ca/Portals/perspectives/Integrative%20Project%20-%20Kurds.pdf بۆ http://www.perspectivescanada.org/Portals/perspectives/Integrative%20Project%20-%20Kurds.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131230232059/http://www.aawsat.com/details.asp?issueno=9165&article=270663 بۆ http://www.aawsat.com/details.asp?issueno=9165&article=270663 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٩:٢٥، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1084664 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161111060944/http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html بۆ http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٤١، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1382512 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181001145806/http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf بۆ http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٥٩، ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کوردانی ئوردن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1570904 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170809081442/http://www.ndu.edu.lb/lerc/researchpaperseries/thekurdsoflebanon.pdf بۆ http://www.ndu.edu.lb/lerc/researchpaperseries/thekurdsoflebanon.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:٢٤، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ri49vxifv4u4xyfbnql1pxlxek4o8n1 0 157860 1570580 1570488 2026-04-01T12:04:32Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570580 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:AlfedPalmersmokestacks.jpg|وێنۆک|پیسبوونی ھەوا بەھۆی کارگەکان]] '''پیسبوونی ھەوا''' ڕوودەدات کاتێک مەترسییەکی لە ڕادەبەدەر لەلایەن دەستەی پێنجینەی گازەکان (کە بریتین لە CO2، CO، SO2، NO، CH4، CFC و ھتد.) ھەروەھا گەردی (ئەندامی و نا ئەندامی) لەگەل گەردی زیندەوەری کە زیندەوەران پێشکەش بە زەوی دەکەن کە ئەمەش دەبێتە ھۆی نەخۆشی (ھەستیاری و مردنی کت و پڕ) بۆ مرۆڤەکان و ھەروەھا مەترسیدارە بۆ زیندەوەرە زیندووەکان وەکوو ئاژەڵەکان و خۆراکە دانەوێلەکان و ھەروەھا دەبێتە ھۆی تێکشکانی سروشت یاخود بنیاتنانی ژینگەیی. پیسبوونی ھەوای ناوەوە شارستانییەتی ھەژار و ھەروەھا جۆرێیەتی ھەوا وەکو دوو لە خراپترین پیسبوونە ژەھراوییەکان کە کێشەکە لە ساڵی ٢٠٠٨ کە لە فێرگەی ئاسنگەری خراپترین پیسبوونی شوێنی جیھانی و پیسبوونی ھەوای دەرەوە تەنیا ھۆکار ٢٫١ بۆ ٤٫٢١ ملیون بۆ ھەر دەقەیەک ئەوا ڕاپۆرت دەکرێ بە مردنی ساڵانە لە جیھان بەپێی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی لە ساڵی ٢٠١٤ کە وا ڕاپۆرت کراوە پیسبوونی ھەوا لە ساڵی ٢٠١٢ کە بووەتە ھۆی مردنی ٧ ملیون مرۆڤ لە جیھاندا خەملێندراوە کە توندی دووپاتکراوەتەوە لەلایەن بریکاری ئەندازیارانی جیھانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Air pollution |ناونیشان=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.who.int |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] |زمان=en}}</ref> == پیشاندان == [[پەڕگە:2016 EPI Environmental Health Objective - Air Quality (26170609658).jpg|وێنۆک|upright=2|نیشاندەری جۆرێتی ھەوای ساڵی ٢٠١٦ ڕەنگە ڕووناکەکان جۆرێتی ھەوایان کەمترە و بەم جۆرە پیسبوونی ھەوای زیاترە.]] مەترسییەکانی پیسبوونی ھەوا کە بریتییە لە ڕێژەی مەترسی پیسکەرەکان و ھەروەھا پێشاندانی پیسکەرەکان و پێشاندانی پیسبوونی ھەوا دەتواندرێ پەیوەندی بە ھەر تاکی کەسەوە بکرێ بۆ کۆمەلەیەکی باوەرپێکراو بۆ نموونە (گەرەک-شوێنی نیشتەجێ مندال لە وڵاتان)یاخود بۆ دانیشتووان بۆ نموونە کەوا دەتوانین ھەژماری بکەین بۆ پێشاندانی ڕێژەی مەترسییەکان لەسەر پیسبوونی ھەوا بۆ جوگرافیای زەوی کە پێکدێت لە بەشی جیاواز بەشێکی بچووکی ژینگە و ھەروەھا تەمەنی کۆمەلەکە کە ئەمەش دەتوانین ھەژماربکەین وەکوو پێشاندانی ھەڵمژین کە دەتوانرێ وەکوو قەرزی ڕۆژانە پیشانبدرێ بە ڕێکخستنی جیاواز بۆ نموونە جیاوازی بەشێکی کەم لە ژینگەکە بەشی ناوەوەی و دەرەوەی و پێشاندانی پێویستی کە بەشی جیاواز لە تەمەن و کۆمەلەی ئامار و تایبەتمەندی خەلک بە تایبەتی (مندالی تازە لەدایکبوو-مندال-ژنی دووگیان) و ھەروەھا بەشە گرووپی ھەستیار و پێشاندانی پیسبوونی ھەوا کە دەبێ خەستی ناوەند بێت لە پیسبونی ھەوا لەگەل ڕێزگرتن لە کات بەفیرۆدان و ڕێکخستنی ھەر بەفیرۆدانێک بۆ ھەر بەشە گرووپێکی ڕێکخستن وەک (یاریکردن-چێشتلێنان-خوێندنەوە-کارکردن-کات سەرفکردن لە کاتی ھاتووچودا). == تایبەتمەندیی ھەوا لە باڵەخانەکان == کەمی ڕێژەی ھەوا گۆرکێی بەشی ناوەوەی پیسبوونی ھەوا لەوکاتەدا زۆربەی مرۆڤەکان کەوا چەند گازێک بەکاردێنن لەوانە (ڕادۆن گاز-کارسینۆجین) کە دەبێتە ھۆی شێرپەنجە کە دەردەدرێ لەلایەن زەوی و لە شوێنیکی گەمارۆدراو لە ناو خانووەکان. ماددەکانی خانووەکان کە پێکدێن لە فەرش و وردە دار کەوا فۆرمەئەلدیھایدی گاز دەکەنە دەرەوە؛ بۆیەکان لەگەل تواوە بۆ بەدەستێنانی پێکھاتەی ئەندامی ھەڵچوو (VOCs)وەکو بۆیەی وشکی ڕەساسی دەتوانێ بەرەو خراپ بوون بچێت و ببێت بە تۆز و ھەڵدەمژرێ، پیسبوونی ھەوا لەگەل ھەوای خاوێن دەوروژێن و ھەروەھا بۆن کە فرێدەدرێتە دەرەوە و کۆنترۆلکردنی ئاگری دار لە جێی ئاگردان و شوێنی ئاگر دەتوانین بە زیادکردنی بەشێک بایەخی جگەرە لە ھەوا لە ناوەوە و لە دەرەوە پیسبوون مردنی مرۆڤ لە ناوەوە لەوانەیە بەھۆی بەکارھێنانی مێش کوژ یاخود بڕژێنەری زیاتری کیمیاوی بە بێ بەکارھێنانی سیفەتی ھەوا گۆرکێ. کاربۆن مۆنۆکساید ژەھراویبوون دەبێتە ھۆی مردنی مرۆڤ کە زۆربەی جار بەھۆی کەموکورتی لە بۆری ھەوا چوونە دەرەوەی ھەوا ھەڵکێش یاخود بەھۆی سووتانی ڕەژوو لە ناوەوە یاخود لە بۆشایییەکی سنووردارکراو کە وەکوو چادر. کاربۆن مۆنۆکسایدی درێژخایەنی ژەھراویبوون بەھۆی ئەنجامی خراپ چاکردنی فرۆکەوانی لە بەستن و بنیاتنانی شتومەکی خۆماڵی، و بۆری ھەوا بۆ پاراستنی زێراب گاز و ھایدرۆجین سەلکەت لە بەشی ناوەوە و دەرەوە. جلوبەرگەکان دەنێرن بۆ چوارە کلۆریدی ئیسیلین یان لە شلەی خاوێنکردنی وشکی دیکە بۆ چەند ڕۆژێک دوای پاکردنەوەی. == شارەکان == [[پەڕگە:Global air pollution map.png|وێنۆک|upright=١٫٣٥|چڕیی دووەم ئۆکسیدی نایترۆجین وەک لە مانگی دەستکردی ٢٠٠٢–٢٠٠٤ پێوراوە]] پیسبوونی ھەوا بەزۆری لە ناوچە گەورەکانی چڕ دانیشتوودا چڕبووەتەوە، بەتایبەتی لە وڵاتانی تازەپێگەیشتودا کە شارەکان گەشەیەکی خێرایان بەخۆوە بینیوە و [[ڕێسا]]کانی ژینگە تاڕادەیەک لاوازن یان نەبوون. شارنشینی دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی خێرای مردنی پێشوەختە بەھۆی پیسبوونی ھەوای مرۆیی لە شارە گەرمەکاندا کە بە خێرایی گەشە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Vohra |یەکەم١=Karn |دوایین٢=Marais |یەکەم٢=Eloise A. |دوایین٣=Bloss |یەکەم٣=William J. |دوایین٤=Schwartz |یەکەم٤=Joel |دوایین٥=Mickley |یەکەم٥=Loretta J. |دوایین٦=Van Damme |یەکەم٦=Martin |دوایین٧=Clarisse |یەکەم٧=Lieven |دوایین٨=Coheur |یەکەم٨=Pierre-F. |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Rapid rise in premature mortality due to anthropogenic air pollution in fast-growing tropical cities from 2005 to 2018 |journal=[[Science Advances]] |زمان=en |بەرگ=٨|issue=14 |پەڕەکان=eabm٤٤٣٥|doi=10.1126/sciadv.abm4435 |pmid=٣٥٣٩٤٨٣٢|pmc=٨٩٩٣١١٠|bibcode=2022SciA....8M4435V |issn=2375-2548}}</ref> بەڵام تەنانەت ناوچە دانیشتووەکانی وڵاتانی پێشکەوتوو ئاستی ناتەندروست لە پیسبوون بەدەست دەھێنن، کە [[لۆس ئەنجلۆس]] و [[ڕۆما]] دوون نموونە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|pmc=١٧٥٧٦٤٥|jstor=27730990 |پەڕەکان=٦٠٥–١٠|دوایین١=Michelozzi |یەکەم١=P. |دوایین٢=Forastiere |یەکەم٢=F. |دوایین٣=Fusco |یەکەم٣=D. |دوایین٤=Perucci |یەکەم٤=C. A. |دوایین٥=Ostro |یەکەم٥=B. |دوایین٦=Ancona |یەکەم٦=C. |دوایین٧=Pallotti |یەکەم٧=G. |سەردێڕ=Air Pollution and Daily Mortality in Rome, Italy |بەرگ=٥٥|issue=9 |journal=[[Occupational and Environmental Medicine]] |ساڵ=١٩٩٨|pmid=٩٨٦١١٨٢|doi=10.1136/oem.55.9.605}}</ref>ساڵی ٢٠٠٢ و ٢٠١١ ڕێژەی تووشبوون بە شێرپەنجەی سییەکان لە [[پەکین]] نزیکەی دوو ھێندە زیادی کردووە. لەکاتێکدا جگەرەکێشان وەک ھۆکاری سەرەکی شێرپەنجەی سییەکان لە چین دەمێنێتەوە، بەڵام ژمارەی جگەرەکێشان لە دابەزیندایە لەکاتێکدا ڕێژەی شێرپەنجەی سییەکان بەرز دەبێتەوە.<ref>The Daily Telegraph 8 January 2014 'Air pollution killing up to 500,000 Chinese each year, admits former health minister'.</ref> {| class="wikitable" |+<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=World's Most Polluted Cities in 2020 - PM2.5 Ranking {{!}} AirVisual |ناونیشان=https://www.iqair.com/us/world-most-polluted-cities |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٢ |وێبگە=www.iqair.com |زمان=en-us |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221206065325/https://www.iqair.com/us/world-most-polluted-cities |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> !پیسترین شارەکانی جیھان بۆ ساڵی ٢٠٢٠ !٢٠٢٠ تێکڕای !٢٠١٩ تێکڕای |- |[[ھۆژان (ڕێکخراوە)|ھۆتان]]، لە [[چین]] |١١٠٫٢ |١١٠٫١ |- |غازی ئاباد لە [[ھیندستان]] |١٠٦٫٦ |١١٠٫٢ |- |بولاندشار، ھیندستان |٩٨٫٤ |٨٩٫٤ |- |بیسراخ جەلالپور، ھیندستان |٩٦٫٠ | - |- |بیوادی، ھیندستان |٩٥٫٥ |٨٣٫٤ |} [[تاران]] لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢ بە پیسترین شاری جیھان ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=World Air Quality Index (AQI) Ranking {{!}} IQAir |ناونیشان=https://www.iqair.com/world-air-quality-ranking |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢ |وێبگە=www.iqair.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221206053536/https://www.iqair.com/world-air-quality-ranking |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Air pollution}} {{تووڵی دەروازە|کیمیا|وزە|پزیشکی|کەشوھەوا|ڕوەک|ئاو}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەندازیاریی کیمیا]] pewn9uywkfp48b1n2lalt05pacyt8pw 0 164223 1570890 1373877 2026-04-01T23:59:40Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570890 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = کازم ئۆز | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | وێنە = Kazım Öz at New York University's Cantor Center.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | سەردێری وێنە = کازم ئۆز لە دانیشتنێکی سەنتەری کانتۆر لە زانکۆی نیویۆک، ساڵی ٢٠١٨. | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٧٣ | شوێنی لەدایکبوون = [[پارێزگای دێرسم|دەرسیم]] - [[باکووری کوردستان]] | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = [[دەرھێنەری فیلم]] | ساڵانی چالاکی = ١٩٩٦ تاکوو ئێستا | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناوبانگ = | کارە_دیارەکان = | شێواز = | کاریگەر_بووە = | کاریگەری_بووە = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بزاڤ = | بەرانبەرەکان = | ئایین = | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = | جێگری_واژوو = | قەبارەی_واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان =}} '''کازم ئۆز''' (لە دایکبووی ١٩٧٣، [[پارێزگای دێرسم|دەرسیم]]، [[باکووری کوردستان]])<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://newafilm.net/en/kazim-oez-director/|سەردێڕ=Kazım Öz - director {{!}} NEWA FILM|زمان=en-GB|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929174040/http://newafilm.net/en/kazim-oez-director/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">[https://www.rudaw.net/sorani/culture/251120182 کازم ئۆز دەرھێنەری کورد لە دێرسم دەستبەسەرکرا]، [[ڕووداو (وێبگە)|ماڵپەڕی ڕووداو]]، لە ڕۆژی ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨، لەلایەن ھیوا سەلاح بڵاوکراوەتەوە.</ref> دەرھێنەری کورد، بەرھەمھێنەر و سیناریۆنووسی فیلمە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://as.nyu.edu/content/nyu-as/as/research-centers/neareaststudies/events/spring-2018/zer.html|سەردێڕ=ZER / A Film by Kazım Öz|وێبگە=as.nyu.edu|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٢، بە نواندن لە شانۆدا دەستی بەکارەکانی کرد، لە ھەمان کاتیش کاری لە فیلمیش دەکرد. لە ساڵی ٢٠٠٣، بەشی سینەمای تەواوکرد.<ref name=":1"/> کازم دامەزرێنەری ئاژانسی [[ناوەندی چاندی مەزۆپۆتامیا|فیلمی سینەمایی مێزۆپۆتۆمیایە]].<ref>[http://www.hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-46/item/8074-2018-12-02-11-47-15 پۆلیسی تورکیا دەرھێنەرێکی کوردی لە باکووری کوردستان بە تۆمەتی تیرۆر دەستگیر کردووە] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326033656/http://www.hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-46/item/8074-2018-12-02-11-47-15 |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢ }}، ماڵپەڕی ڕۆژنامەی ھەولێر، ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ بڵاوکراوەتەوە.</ref> فیلمەکانی کازم زۆربەی کات لە [[تورکیا]] قەدەغەکراون، فیلمی خاک (ئاخ) یەکەم فیلمی کازم بوو کە لەلایەن وەزارەتی کەلتور و گەشتوگوزاری تورکیا قەدەغەکرا. دواتر فیلمی فۆتۆگراف لە فیستیڤاڵی فیلمی پۆلەندا قەدەغەکرا، ئەمەش بەهۆی دەستێوەردانی هەمان وەزارەتی تورکیا بەوەی سپۆنسەری فیستیڤاڵەکە بوون. لە نیسانی ٢٠١٧، فیلمی [[زەر]] لە ٣٦ەمین فیستیفاڵی فیلمی ئیستەنبۆل نمایشکرا، بەڵام دوو دیمەن لە فیلمەکە سانسۆرکرا لەلایەن وەزارەتی کەلتوور و گەشتوگوزار.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.seismopolite.com/dealing-with-art-censorship-in-turkey-the-case-of-kazim-oz-s-film-zer|سەردێڕ=Dealing with Art Censorship in Turkey: The Case of Kazım Öz's film Zer|وێبگە=www.seismopolite.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200517085600/http://www.seismopolite.com/dealing-with-art-censorship-in-turkey-the-case-of-kazim-oz-s-film-zer|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠١٨، کازم لەلایەن دەسەڵاتی تورکیاوە دەستگیرکرا بەتۆمەتی ئەندامبوون لە ڕێکخراوی نایاسایی ([[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]])،<ref>[http://www.nrttv.com/NRT2/News.aspx?id=6118&MapID=4 پۆلیسی تورکیا دەرهێنەرێکی کوردی لە باکوری کوردستان بە تۆمەتی تیرۆر دەستگیرکردووە]، ماڵپەڕی ئێن ئارتی ٢، ڕۆژی ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ بڵاوکراوەتەوە.</ref> بەڵام دوای دوو ڕۆژ ئازادکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://anfenglish.com/culture/director-kazim-Oez-released-from-custody-31003|سەردێڕ=Director Kazım Öz released from custody|وێبگە=ANF News|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩}}</ref> دواتر کازم تورکیای جێهێشت. لە ئەیلوولی ٢٠١٩، دەسەڵاتی دادوەری تورکیا بڕیاری بەندکردنی بۆ کازم داوە لەنێوان حەوت ساڵ و نیو بۆ پانزدە ساڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://anfenglishmobile.com/culture/director-kazim-Oez-faces-15-years-imprisonment-in-turkey-37947|سەردێڕ=Director Kazim Öz faces 15 years imprisonment in Turkey|وێبگە=ANF News|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩}}</ref> == فیلمۆگرافی == {| class="wikitable" |+فیلمنامەی کازم ئۆز<ref name=":0"/> !ناوی فیلم '''(وەرگێڕدراو)''' !ناوی فیلم !ساڵ !تێبینی/خەڵات |- | |''Destên Me Wê Bibin Bask Emê Bifirin Herin'' |١٩٩٦ |فیلمی بەڵگەنامەیی |- |گەشتێک بەرەو خۆر | ''Güneşe Yolculuk'' |١٩٩٨ | |- |خاک |''Ax'' |١٩٩٩ |کورتە فیلم |- |وێنەکە |''Fotograf'' |٢٠٠١ |باشترین فیلمی درێژ، فیستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلمی میلانۆ، ئیتالیا. |- |دوور |''Uzak'' |٢٠٠٥ | |- |[[باھۆز (فیلم)|باھۆز]] |''Fırtına'' |٢٠٠٨ | |- |کۆتا وەرز |''Son Mevsim: Şavaklar'' |٢٠١٠ | |- |ھەبوو نەبوو |''He bû tune bû'' |٢٠١٤ | |- |چناری سپی |''Beyaz Çınar'' |٢٠١٦ | |- |[[زەر]] |''Zer'' |٢٠١٧ | |} == ئەمانەش ببینە == * [[سینەمای کوردی]] * [[یەڵماز گونەی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Kazım Öz}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی تورکی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:کوردەکانی تورکیا]] [[پۆل:پەنابەرانی کورد]] h8q4y5773s8vsiovwt199005hcpai0u 1 166224 1570891 1106768 2026-04-01T23:59:51Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1570891 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کازم ئۆز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=695071 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200517085600/http://www.seismopolite.com/dealing-with-art-censorship-in-turkey-the-case-of-kazim-oz-s-film-zer بۆ https://www.seismopolite.com/dealing-with-art-censorship-in-turkey-the-case-of-kazim-oz-s-film-zer زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کازم ئۆز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=999132 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220326033656/http://www.hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-46/item/8074-2018-12-02-11-47-15 بۆ http://www.hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-46/item/8074-2018-12-02-11-47-15 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٠٣، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کازم ئۆز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1106767 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200517085600/http://www.seismopolite.com/dealing-with-art-censorship-in-turkey-the-case-of-kazim-oz-s-film-zer بۆ https://www.seismopolite.com/dealing-with-art-censorship-in-turkey-the-case-of-kazim-oz-s-film-zer زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٠٦، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کازم ئۆز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1570890 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190929174040/http://newafilm.net/en/kazim-oez-director/ بۆ http://newafilm.net/en/kazim-oez-director/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٥٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) a7qizv4z234bqf8ftapwezjs9o4gaq6 0 167132 1570619 1133306 2026-04-01T13:21:55Z -Haryad 40333 زیادکردنی بەستەر بۆ [[ئیبن ئادەم]] 1570619 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} '''دەستنووسخانەی زانکۆی سۆران''' ناوەندێکە سەر بە [[زانکۆی سۆران]]، تایبەتە بە پاراستن و ساغکردنەوەی بەڵگەنامە و دەستنووس، لە ٥ی ئایاری ٢٠١٥ دامەزراوە. == چالاکییەکان == * دیداری مەلا عەلی مامەجەلکەیی لە ٢٠١٦ * کۆنفڕانسی نێودەوڵەتی عەللامە مەلا عەبدولرەحمانی گەورەی پێنجوێن حوزەیرانی ٢٠١٩ * کۆنفڕانسی نێودەوڵەتی عەللامە [[ئیبن ئادەم]]ی باڵەک لە ئابی ٢٠١٩ * چاپکردنی ٣٥ کتێب {{تووڵی دەروازە|زانکۆ}} [[پۆل:زانکۆی سۆران]] cju1jqx654e756zufcjda7bhv9obtk6 0 167196 1570602 1570398 2026-04-01T12:11:02Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570602 wikitext text/x-wiki {{وەسف|ئەکتەرێکی کەنەدی-ئەمریکی}} {{Infobox person | name = نۆوا شناپ | image = Noah Schnapp by Gage Skidmore.jpg | image_size = | caption = نۆوا لە [[کۆمیک کۆنی سان دیێگۆ]]، ٢٠١٧ | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|٢٠٠٤|١٠|٣}} | birth_place = سکارسدەیڵ، [[نیویۆرک]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]<ref name=NHL>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhl.com/canadiens/news/off-the-ice-with-noah-schnapp/c-292229434 |سەردێڕ=Off the ice with… Noah Schnapp |دوایین=Cudzinowski|یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧| وێبگە=[[NHL]]| ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> | citizenship = کەنەدی-ئەمریکی | residence = | occupation = ئەکتەر | years_active = ٢٠١٥–ئێستا }} '''نۆوا شناپ''' (لەدایکبووی ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ottawacitizen.com/entertainment/celeb+birthdays+week/14852076/story.html|سەردێڕ=Celeb birthdays for the week of Oct. 1-7|وێبگە=Ottawa Citizen|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171025020936/http://www.ottawacitizen.com/entertainment/celeb+birthdays+week/14852076/story.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025020936/http://www.ottawacitizen.com/entertainment/celeb+birthdays+week/14852076/story.html |date=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ }}</ref> ئەکتەرێکی کەنەدیی ئەمریکییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Frot |یەکەم=Mathilde |ناونیشان=https://jewishnews.timesofisrael.com/stranger-things-star-noah-schnapp-says-new-role-resonated-with-jewish-identity/ |سەردێڕ=Stranger Things star Noah Schnapp says new role ‘resonated’ with Jewish identity |ئیش=[[The Times of Israel]] |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٠|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی تویت|ژمارە=٧٥٦٩٣٩٥٨٧٧٥٥٤٠١٢١٦|بەکارھێنەر=noah_schnapp |سەردێڕ=Thanks Caleb, I'm half Canadian, love the Habs @CanadiensMTL and prefer @MontrealBagel sad to see @PKSubban1 go|نووسەر=Noah Schnapp |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> ئەو ڕۆڵی [[ویڵ بایەرز|ویڵ بایەرسی]] گێڕاوە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی [[خەیاڵی زانستی]]ی [[وێژەی ترسناک|ترسناک]]ی [[نێتفلیکس]]ی ''[[شتە نامۆکان]]''، کە بەھۆیەوە [[خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە|خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە]]ی بردووەتەوە بۆ باشترین نواندن لەلایەن کۆمەڵێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی. ڕۆڵەکانی لە فیلمدا بریتین لە ڕۆجەر دۆنۆڤان لە فیلمی [[ستیڤن سپیڵبێرگ]]ی درامیی مێژووییی ''پردی سیخوڕان'' (٢٠١٥) و دەنگی چارڵی بڕاون لە فیلمی ئەنیمەیشنی ''فیلمی پینەتەکان'' (٢٠١٥). == ژیانی سەرەتایی == نۆوا لە سکارسدەیڵ، نیویۆرک لەدایکبووە بۆ میتچێل و کارین شناپ (نپھ پێرێز).<ref name="scarsdale2015">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scarsdalenews.com/Scarsdale_Inquirer/11-13-15_SPOTLIGHT__Youre_a_good_man,_Noah_Schnapp.html|سەردێڕ=You’re a good man, Noah Schnapp|دوایین=bradlow|یەکەم=Lisa Coleman|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=The Scarsdale Inquirer|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181220141457/http://www.scarsdalenews.com/Scarsdale_Inquirer/11-13-15_SPOTLIGHT__Youre_a_good_man,_Noah_Schnapp.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خوشکێکی دووانەی ھەیە کە ناوی کڵۆییە.<ref name="scarsdale2015"/> نۆوا [[جوو]]ە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.stljewishlight.com/features/award-season-features-notable-jewish-actors-performers/article_9570ee34-fc6e-11e7-80af-67f22eb2b4a9.html|سەردێڕ=Award season features notable Jewish actors, performers|دوایین=Bloom|یەکەم=Nate|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=[[St. Louis Jewish Light]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525210350/https://www.stljewishlight.com/features/award-season-features-notable-jewish-actors-performers/article_9570ee34-fc6e-11e7-80af-67f22eb2b4a9.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=":0"/> و باڕ میتزفاکەی لە [[ئیسرائیل]] کردووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=First look & set report: Noah Schnapp in Michael Morpurgo adpation 'Waiting For Anya' (exclusive)|ناونیشان=https://www.thejc.com/culture/features/it-s-hard-to-be-famous-at-fifteen-1.497033|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=Screen Daily|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200609214803/https://www.thejc.com/culture/features/it-s-hard-to-be-famous-at-%EF%AC%81fteen-1.497033|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> نۆوا ڕەگەزنامەی کەنەدی ھەیە؛ خێزانەکەی خەڵکی مۆنتڕیاڵ، کیوبێک [[کەنەدا]]ن، و زووزوو سەردانی شارەکە دەکات. دایکی بە ڕەچەڵەک جووی [[مەغریبی]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jews in the News: Steven Spielberg, Sam Mendes and Lior Britton {{!}} Tampa Jewish Federation|ناونیشان=https://www.jewishtampa.com/jews-in-the-news/jews-in-the-news-steven-spielberg-sam-mendes-and-lior-britton|وێبگە=www.jewishtampa.com|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200704054157/https://www.jewishtampa.com/jews-in-the-news/jews-in-the-news-steven-spielberg-sam-mendes-and-lior-britton|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خواستی نۆوا بۆ ڕۆڵگێڕان ئەو کاتە دەستی پێکرد کە ٥ ساڵان بوو دوای سەیرکردنی فیلمی بڕۆدووەیی ''ئانی''<ref name="Nededog">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.businessinsider.com/breakout-stars-of-netflixs-stranger-things-2016-9#-as-will-byers-2 |سەردێڕ=Here's what the young breakout stars of Netflix's 'Stranger Things' look like in real life | دوایین=Nededog |یەکەم=Jethro |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦| وێبگە=www.businessinsider.com| ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> نواندنی لە شانۆی قوتابخانە و ڕێکخراوەکاندا دەکرد.<ref name="scarsdale2015"/> کاتێک ھەشت ساڵان بوو، مامۆستای ڕۆڵگێڕانەکەی پێشنیاری ئەوەی کرد کە ببێت بە پیشەگەر.<ref name="Nededog"/> دایک و باوکی نۆوا بەشداریان پێکرد لە بەرنامەیەکی نواندن لە ستار کیدزی وێستچێستەر لەگەڵ ڕاھێنەر ئاڵیسن ئیدبڕاندتسن کە پاشان پێی ووت کە بەشداری لە تالێنت مانێجمێنتی ئێم کەی ئێس ئاند دی بکات بۆ ئەوەی ھەلی زیاتری لە پیشەکەیدا بۆ بڕەخسێت.<ref name="scarsdale2015"/> == پیشە == نۆوا دەنگی کارەکتەری سەرەکیی چاڕلی بڕاونی کردووە لە ''فیلمی پینەتەکان''ی ٢٠١٥<ref name="Nededog"/><ref>{{cite press release|title=THE PEANUTS MOVIE Cast Announced|url=http://www.businesswire.com/news/home/20141127005023/en/PEANUTS-MOVIE-Cast-Announced|website=Business Wire|accessdate=November 27, 2014|date=November 27, 2014}}</ref> یەکەم دەرکەوتی سەرشاشەی نۆوا لە فیلمی درامای مێژووییی ''پردی سیخوڕان''ی [[ستێڤن سپیلبێرگ|ستیڤن سپیلبێرگدا]] بوو، لەگەڵ [[تۆم ھانکس]].<ref name=ET>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Herman|یەکەم=James Patrick|سەردێڕ=EXCLUSIVE: 'Stranger Things' Star Noah Schnapp Talks Steven Spielberg, Justice for Barb and Season 2|ناونیشان=http://www.etonline.com/features/197908_noah_schnapp_talks_stranger_things_steven_spielberg_and_barb/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> لە ٢٠١٦دا نۆوا ھەڵبژێردرا بۆ ڕۆڵی [[ویڵ بایەرز|ویڵ بایەرس]] لە [[شتە نامۆکان (وەرزی یەکەم)|وەرزی یەکەم]]ی زنجیرەی [[خەیاڵی زانستی]]ی [[وێژەی ترسناک|ترسناک]]ی تەلەڤیزیۆنیی [[نێتفلیکس]]ی ''[[شتە نامۆکان]]''.<ref name=deadline>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Andreeva|یەکەم=Nellie|سەردێڕ=Duffer Bros. Netflix Supernatural Drama Series Sets Young Cast, Gets Title|ناونیشان=https://deadline.com/2015/08/duffer-bros-netflix-series-stranger-things-young-cast-1201502552/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٥}}</ref> دواتر پلەی بەرکرایەوە بۆ کاستی سەرەکی لە [[شتە نامۆکان (وەرزی دووەم)|وەرزی دووەمی ''شتە نامۆکان'']]دا، کە لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧دا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.vanityfair.com/hollywood/2016/12/millie-bobby-brown-stranger-things-season-2 |سەردێڕ=What Millie Bobby Brown Really Wants from Stranger Things Season 2 |دوایین=Bradley |یەکەم=Laura |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=Vanity Fair |بڵاوکەرەوە=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|وتەگێڕانەوە=All of the original Stranger Things kids will also return}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brownstein|یەکەم=Bill|ناونیشان=http://news.nationalpost.com/arts/movies/a-chat-with-noah-schnapp-the-11-year-old-montrealer-who-voices-charlie-brown-in-the-peanuts-movie|سەردێڕ=A chat with Noah Schnapp, the 11-year-old Montrealer who voices Charlie Brown in The Peanuts Movie|وێبگە=[[National Post]]|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> == فیلمۆگرافی == === فیلم === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | ساڵ ! scope="col" | ناو ! scope="col" | ڕۆڵ ! scope="col" class="unsortable" | سەرچاوەکان |- ! ٢٠١٥ | ''پردی سیخوڕان'' | ڕۆجەر دۆنۆڤان | style="text-align:center;" | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/noah-schnapp-interview-what-will-from-stranger-things-did-next-sthl9270z |سەردێڕ=Noah Schnapp interview — what Will from Stranger Things did next |نووسەر=Alex O’Connell |ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ئیش=[[The Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200314155751/https://www.thetimes.co.uk/article/noah-schnapp-interview-what-will-from-stranger-things-did-next-sthl9270z |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> |- ! ٢٠١٥ | ''فیلمی پینەتەکان'' | چارلی بڕاون (دەنگ) | style="text-align:center;" | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.businesswire.com/news/home/20141127005023/en/PEANUTS-MOVIE-Cast-Announced |سەردێڕ=THE PEANUTS MOVIE Cast Announced |نووسەر=Nathan Marcy |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ئیش=[[Business Wire]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190707180139/https://www.businesswire.com/news/home/20141127005023/en/PEANUTS-MOVIE-Cast-Announced |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١٩}}</ref> |- ! ٢٠١٦ | ''بازنەکە'' | لوکەس | style="text-align:center;" | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.vice.com/en/article/nz7kqg/ryan-phillippe |سەردێڕ=Ryan Phillippe and 'Stranger Things' Kid Star in a Film Shot Entirely on a Drone |نووسەر=Carl Franzen |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=[[Vice (magazine)|Vice]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201108115534/https://www.vice.com/en/article/nz7kqg/ryan-phillippe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> |- ! ٢٠١٨ | ''تەنیا ئەمەندە دەزانین'' | ئۆتیس کۆپلاند | style="text-align:center;" | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.buzzfeed.com/matthewhuff/stranger-things-cast-where-to-watch |سەردێڕ=Watch These Movies Starring The "Stranger Things" Cast While You Wait For Season 4 |نووسەر=Matthew Huff |ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[BuzzFeed]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210425030348/https://www.buzzfeed.com/matthewhuff/stranger-things-cast-where-to-watch |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> |- ! ٢٠1٨ | ''ئەفسانەی ھاڵۆوایانەکە'' | کای (دەنگ) | style="text-align:center;" | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mediapost.com/publications/article/325119/kings-hawaiian-bows-animated-feature-film-voiced.html |سەردێڕ=King's Hawaiian Bows Animated Feature Film Voiced By Stars |نووسەر=Karlene Lukovitz |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ئیش=Media Post |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210308114052/https://www.mediapost.com/publications/article/325119/kings-hawaiian-bows-animated-feature-film-voiced.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> |- ! ٢٠٢٠ | ''ئەیب'' | ئەبرەھام / ئیبراھیم («ئەیب») | style="text-align:center;" | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.indiewire.com/2020/04/abe-review-stranger-things-noah-schnapp-foodie-1202225584/ |سەردێڕ=‘Abe’ Review: ‘Stranger Things’ Star Noah Schnapp Leads Foodie Drama with Too Many Flavors |نووسەر=Jude Dry |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٠|ئیش=[[IndieWire]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201125170455/https://www.indiewire.com/2020/04/abe-review-stranger-things-noah-schnapp-foodie-1202225584/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> |- ! ٢٠٢٠ | ''لە چاوەڕوانیی ئانیادا'' | جۆ | style="text-align:center;" | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2020/feb/20/waiting-for-anya-review-anjelica-huston-jean-reno-michael-morpurgo |سەردێڕ=Waiting for Anya review – soapy second world war melodrama |نووسەر=Michael Morpurgo |ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٠|ئیش=[[گاردیان|The Guardian]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201020083903/https://www.theguardian.com/film/2020/feb/20/waiting-for-anya-review-anjelica-huston-jean-reno-michael-morpurgo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> |- ! ٢٠٢٠ | ''ھیوبی ھاڵۆوین'' | تۆمی | style="text-align:center;" | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2019/07/adam-sandler-kevin-james-julie-bowen-maya-rudolph-netflix-comedy-1202650376/ |سەردێڕ=Adam Sandler Sets Next Netflix Comedy With All-Star Cast Including Kevin James, Julie Bowen, Maya Rudolph & Many More |نووسەر=Amanda N'Duka |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ئیش=[[Deadline Hollywood]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201128012734/https://deadline.com/2019/07/adam-sandler-kevin-james-julie-bowen-maya-rudolph-netflix-comedy-1202650376/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> |} === تەلەڤیزیۆن === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | ساڵ ! scope="col" | ناو ! scope="col" | ڕۆڵ ! scope="col" class="unsortable" | تێبینییەکان ! scope="col" class="unsortable" | سەرچاوەکان |- ! ٢٠١٦–ئێستا | ''[[شتە نامۆکان]]'' | [[ویڵ بایەرز|ویڵ بایەرس]] | ڕۆڵی پاڵپشت (وەرزی یەکەم)، ڕۆڵی سەرەکی (وەرزی دووەم&ndash;ئێستا) | |- ! ٢٠١٨ | ''لایزا ئۆن دیماند'' | ئێڤەن / ترێڤەر | ٢ ئەڵقە | |} === کایە ڤیدیۆیییەکان === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | ساڵ ! scope="col" | ناو ! scope="col" | Voice role ! scope="col" class="unsortable" | سەرچاوەکان |- ! ٢٠١٥ | ''فیلمی پینەتەکان: سەرکێشییە مەزنەکەی سنووپی'' | چارلی بڕاون | <ref name="btva">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Noah Schnapp (visual voices guide) |ناونیشان=https://www.behindthevoiceactors.com/Noah-Schnapp/ |وێبگە=Behind The Voice Actors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> |} === میوزک ڤیدیۆ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | ساڵ ! scope="col" | ناو ! scope="col" | ھونەرمەند ! scope="col" class="unsortable" | سەرچاوەکان |- ! ٢٠١٥ | «ئێڵ ئەی دێڤۆتی» | پانیک! ئەت دە دیسکۆ | |- ! ٢٠١٨ | «لە ھەستەکانمدا» | [[درەیک]] | |- ! ٢٠٢٠ | «دەتبینم» | [[جۆنی ئۆرلاندۆ]] | |} == خەڵات و پاڵاوتنەکان == {| class="wikitable" |- ! ساڵ ! خەڵات ! بابەت ! کاری پاڵێوراو ! ئەنجام ! {{Abbr|سەرچاوە|References}} |- | rowspan="2"|٢٠١٧ | خەڵاتی ھونەرمەندە گەنجەکان | باشترین نواندن زنجیرەیەکی تەلەڤزیۆنی یان فیلمێکی دیجیتاڵی - ئەکتەری گەنج | rowspan="9"| ''[[شتە نامۆکان]]'' | {{nom}} | <ref name="2016YAA">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=38th Annual Awards |ناونیشان=http://www.youngartistawards.org/noms25.htm |بڵاوکەرەوە=[[Young Artist Association]] |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202050908/http://youngartistawards.org/nominees |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> |- | [[خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە|خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە]] | باشترین نواندن لەلایەن گروپێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی | {{won}} | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations|سەردێڕ=SAG Awards nominations 2017: See the full list|وێبگە=[[Entertainment Weekly]]|یەکەم=Joely|دوایین=Nolfi|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170111005833/http://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | rowspan="5"|٢٠١٨ | خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە | باشترین نواندن لەلایەن گروپێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی | {{nom}} | <ref name="SAG Awards 2018">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Gonzalez|یەکەم١=Sandra|سەردێڕ=The full list of the 2018 SAG Awards nominees|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2017/12/13/entertainment/sag-awards-nominations/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ئیش=CNN|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> |- | rowspan="2"| خەڵاتەکانی گۆڵد دێربی | باشترین ئەکتەری یاریدەدەری درامی | {{nom}} | <ref name="Gold Derby Awards 2018">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Montgomery|یەکەم١=Daniel|سەردێڕ=2018 Gold Derby TV Awards nominations: ‘This is Us,’ ‘Gianni Versace’ and ‘The Handmaid’s Tale’ lead the way|ناونیشان=https://www.goldderby.com/article/2018/2018-gold-derby-tv-awards-nominations-this-is-us-news-319750682/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٩|ئیش=Gold Derby|بڵاوکەرەوە=Gold Derby|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> |- |باشترین نوادنکاری تازە بەناوبانگی ساڵ | {{nom}} | <ref name="Gold Derby Awards 2018" /> |- | rowspan="2"| خەڵاتەکانی ئێم تی ڤی بۆ فیلم و تەلەڤزیۆن | باشترین نواندنی ترسێنەر | {{won}} | <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.mtv.com/news/3080111/noah-schnapp-movie-tv-awards-speech|سەردێڕ=Noah Schnapp Takes His Shot With Zendaya During His Acceptance Speech|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190711225255/http://www.mtv.com/news/3080111/noah-schnapp-movie-tv-awards-speech/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | باشترین تیمی سەر شاشە<small> (لەگەڵ [[گەیتن ماتەرازۆ]]، [[فین وۆڵفھارد|فین وۆڵفھاڕد]]، [[کەیڵەب مەگڵاکڵین|کەیڵەب مەکڵاکڵین]] و [[سەیدی سینک]])</small> | {{nom}} | <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/mtv-movie-tv-awards-2018-winners-black-panther-stranger-things-a8405521.html|سەردێڕ=MTV Movie & TV Awards 2018 winners: Stranger Things and Black Panther dominate|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> |- | ٢٠١٩ | خەڵاتی ھەڵبژاردەی ھەرزەکاران | ئەکتەری تەلەڤزیۆنی ھەڵبژێردراوی ھاوین | {{won}} | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Swift |یەکەم١=Andy |سەردێڕ=Teen Choice Awards: Stranger Things Leads Final Wave of 2019 Nominations |ناونیشان=https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ |وێبگە=TVLine |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٩|زمان=en |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190708201032/https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ٢٠٢٠ | خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە | باشترین نواندن لەلایەن گروپێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی | {{nom}} | <ref name="SAG Awards 2020">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 26th Annual Screen Actors Guild Awards|ناونیشان=https://www.sagawards.org/nominees-and-recipients/26th-annual-screen-actors-guild-awards|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=[[Screen Actors Guild]]|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|6907855}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کەنەدا|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|ژن|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}} {{پۆلی کۆمنز|Noah Schnapp}} [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ھاوڵاتیە سروشتیەکانی کەنەدا]] pj46s492mwopieuf8qs5gtbjag269h4 0 167843 1570950 1476252 2026-04-02T08:47:34Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570950 wikitext text/x-wiki {{وەسف|ئەکتەرێکی ئەمریکی}} {{Infobox person | name = کەیڵەب مەگڵاکڵین | image = Caleb McLaughlin by Gage Skidmore.jpg | caption = کەیڵەب لە کۆمیک-کۆنی ساندیاگۆ، ٢٠١٧ | birth_name = کەیڵەب ڕێجیناڵد مەگڵاکڵین | birth_date = {{Birth date and age|٢٠٠١|١٠|١٣}} | birth_place = کاڕمێڵ، نیویۆرک، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا | occupation = ئەکتەر | years_active = ٢٠١٢–ئێستا }} '''کەیڵەب ڕێجیناڵد مەگڵاکڵین'''<ref>{{بیرخستنەوەی ئەڵقە|سەردێڕ=Sean Hayes/Stranger Things Kids/Sheryl Crow|زنجیرە=The Ellen DeGeneres Show|بەستەری زنجیرە=The Ellen DeGeneres Show|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|وەرز=١٥|ژمارە=٣٧}}</ref> (لەدایکبووی ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The kids of "Stranger Things" wishing Caleb McLaughlin (Lucas) a happy birthday is pure #friendshipgoals|ناونیشان=https://hellogiggles.com/reviews-coverage/tv-shows/kids-of-stranger-things-all-wished-caleb-mclaughlin-a-happy-birthday/|وێبگە=[[HelloGiggles]]|یەکەم=Sarah|دوایین=Terry|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220726091235/https://hellogiggles.com/reviews-coverage/tv-shows/kids-of-stranger-things-all-wished-caleb-mclaughlin-a-happy-birthday/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی ئەمریکییە. بە ڕۆڵی لوکەس سینکڵەیر لە زنجیرەی [[نێتفلیکس]]ی ''[[شتە نامۆکان ]]'' ناسراوە. کەیڵەب دەستی بە کاری نواندن کرد کە لە ئۆپێرایەکدا دەرکەوت بە ناوی ''Lost in the Stars'' لە کۆپەرستاون، نیویۆرک لە گڵیمەرگڵاس ئۆپێرا ھاوس. پاشان لە ستەیجی بڕۆدوەی ڕۆڵی سیمبای گەنجی گێڕا لە ''The Lion King''. لە ٢٠١٧ دا، کەیڵەب لە کورتە زنجیرەی BET بە ناوی ''The New Edition Story'' دەرکەوت کە ڕۆڵی ڕیکی بێڵی بە گەنجی ئەگێڕا. == ژیانی سەرەتایی == کەیڵەب لە کاڕمێڵ، نیویۆرک گەورە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Caleb McLaughlin Biography, Celebrity Facts and Awards|ناونیشان=https://www.tvguide.com/celebrities/caleb-mclaughlin/bio/841502/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=[[TV Guide]]|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٥}}</ref> لە قوتابخانەی کێنتی سەرەتایی بووە و پاشان چووە بۆ قوتابخانەی جۆرج فیسچەری ناوەندی بۆ ساڵێک. خۆی فێری دانس کردن کردووە بۆ ساڵێک لە قوتابخانەی Happy Feet بۆ دانس لە کاڕمێڵ، نیویۆرک، و پاشان لە قوتابخانەی ھاڕلێم بۆ ھونەر کە لەژێر دەستی ئاوبری لینچدا بوو، کە بەرھەمھێنەری پێشووی ''The Lion King'' بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Silva|یەکەم١=Tiffany|سەردێڕ=CALEB MCLAUGHLIN IS HAVING A GREAT START TO 2017|ناونیشان=https://bckonline.com/2017/01/10/caleb-mclaughlin-is-having-a-great-start-to-2017/|وێبگە=bckonline.com|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cabiles|یەکەم١=Janroe|سەردێڕ=Caleb McLaughlin: Stranger Stages|ناونیشان=http://statusmagonline.com/features/caleb-mclaughlin-interview-july-2017/|وێبگە=statusmagonline.com|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190916102040/http://statusmagonline.com/features/caleb-mclaughlin-interview-july-2017|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کاتێک کە باوەڕە ئایینییەکانی نەزانراون، لە کاتی [[گشتگیربوونی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩–٢٠]] مەگڵاکڵین دەستی کرد بە، «ھەرچەندە پێکەوە نین ھێشتا ئەتوانین پێکەوە دوعا بکەین.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='Stranger Things' star offers fans encouragement and prayer during pandemic |ناونیشان=https://www.11alive.com/article/entertainment/television/programs/the-a-scene/stranger-things-star-offers-fans-encouragement-and-prayer/85-1b990094-803f-4a40-aaee-8592d34606b1 |وێبگە=11Alive.com |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> ئەو چەپەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=S_xViIj-vGQ|سەردێڕ=Stranger Things' Caleb McLaughlin Replies to Fans on the Internet {{!}} Actually Me {{!}} GQ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> == فیلمۆگرافی == === فیلم === {| class="wikitable" ! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! تێبینییەکان |- | ٢٠١٢ | ''Noah Dreams of Origami Fortunes'' | نۆوا | کورتە فیلم<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dunmore|یەکەم=Royce|سەردێڕ=Noah Dreams of Origami Fortunes (2012)|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt2265704/|وێبگە=[[Internet Movie Database]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> |- ||٢٠١٩ | ''High Flying Bird'' | داریەس | |- | ٢٠٢٠ | ''Concrete Cowboys'' | کۆڵ | لە بەرھەمھێنان دایە |- |} === تەلەڤیزیۆن === {| class="wikitable sortable" ! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! class="unsortable" | تێبینییەکان |- | rowspan="2"|٢٠١٣ | ''Law & Order: Special Victims Unit'' | منداڵ | ئەڵقەی: "Born Psychopath" |- | ''Unforgettable'' | برا گەورە | ئەڵقەی: "New Hundred" |- | ٢٠١٤ | ''Forever'' | ئالێجاندرۆ | ئەڵقەی: "The Pugilist Break" |- | ٢٠١٥ | ''What Would You Do?'' | کەیڵەب/ئەکتەری نھێنی | ئەڵقەی دووەم؛ وەرزی دەیەم |- | ٢٠١٦ | ''Shades of Blue'' | جەی-جەی | ٣ ئەڵقە |- | ٢٠١٦–ئێستا | ''[[شتە نامۆکان]]'' | لوکەس سینکڵەیر | ئەکتەری سەرەکی |- | ٢٠١٦ | ''Blue Bloods'' | تۆنی لەین | ئەڵقەی: "For the Community" |- | rowspan="2"|٢٠١٧ | ''The New Edition Story'' | ڕیکی بێڵ (تەمەنی ١٠–١٥) | ٣ ئەڵقە |- | ''Lip Sync Battle'' | کەیڵەب | ئەڵقەی: "The Cast of ''Stranger Things''" |- | rowspan="2"|٢٠١٨ | ''Final Space'' | گاری بە گەنجی (دەنگ) | ئەڵقەی: "Chapter 4" |- | ''Summer Camp Island'' | تارمایی (دەنگ) | ئەڵقەی: "Ghost the Boy" |} === زنجیرەی تۆڕ === {| class="wikitable" |- ! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! تێبینییەکان |- | ٢٠١٩ | ''Brawl with the Stars'' | خۆی | ئەڵقەی: "Brawl with the Stars {{بچووک|(لەگەڵ [[فین وۆڵفھاڕد]] و کەیڵەب مەگڵاکڵین)}}" |} === موزیک ڤیدیۆ === {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! ناو ! گۆرانیبێژ ! تێبینییەکان |- | rowspan="2"|٢٠١٧ | دەستپێکی گۆڵدن گڵۆبی ٢٠١٧ی جیمی فاڵن | جیمی فاڵن | |- | ''Santa's Coming For Us'' | سیا | |} === شانۆ === {| class="wikitable" ! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! ناونیشان |- | ٢٠١٢–١٤ | ''The Lion King'' | سیمبای گەنج | ستەیجی میسکۆف، بڕۆدوەی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Velez|یەکەم=Ali|ناونیشان=https://www.buzzfeed.com/alivelez/you-guys-the-little-kids-from-stranger-things-can-really-sin|سەردێڕ=We Need To Talk About The Musical Talents Of The Kids From "Stranger Things"|وێبگە=[[BuzzFeed]]|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.playbill.com/person/caleb-mclaughlin-vault-0000123644|سەردێڕ=Caleb McLaughlin|وێبگە=[[Playbill]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> |- | ٢٠١٥ | ''The Painted Rocks at Revolver Creek'' | بۆکی | پێرشینگ سکوەیر، بڕۆدوەی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Isherwood |یەکەم=Charles |ڕێکەوت=١١ی ئایاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Review: 'The Painted Rocks at Revolver Creek,' an Athol Fugard Play |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2015/05/12/theater/review-the-painted-rocks-at-revolver-creek-an-athol-fugard-play.html |ئیش=The New York Times |شوێن=New York |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> |} == خەڵات و پاڵێوراوەکان == {| class="wikitable" |- ! ساڵ ! خەڵات ! بابەت ! کاری پاڵێوراو ! ئەنجام ! {{Abbr|سەرچاوە|References}} |- | rowspan=3|٢٠١٧ | خەڵاتی ھونەرمەندە گەنجەکان | باشترین نواندن لە زنجیرەیەک یان فیلمێکی دیجیتاڵی - ئەکتەری گەنج | rowspan="8"| ''[[شتە نامۆکان]]'' | {{nom}} |<ref name="2016YAA">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=38th Annual Awards |ناونیشان=http://www.youngartistawards.org/noms25.htm |بڵاوکەرەوە=[[Young Artist Association]] |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202050908/http://youngartistawards.org/nominees |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202050908/http://youngartistawards.org/nominees |date= ٢ی شوباتی ٢٠١٧ }}</ref> |- | [[خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە|خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە]] | باشترین نواندن لەلایەن گروپێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی | {{won}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations|سەردێڕ=SAG Awards nominations 2017: See the full list|وێبگە=[[Entertainment Weekly]]|یەکەم=Joely|دوایین=Nolfi|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111005833/http://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations|url-status=dead}}</ref> |- | خەڵاتەکانی بی ئی تی | خەڵاتی ئەستێرە گەنجەکان | {{Nom}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bet.com/shows/bet-awards/2017/nominees/youngstars-award.html |سەردێڕ=Youngstars Award |وێبگە=[[BET Awards 2017]] |ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}</ref> |- | rowspan=3|٢٠١٨ | خەڵاتەکانی NAACP Image | باشترین نواندن لەلایەن گەنجێکەوە (زنجیرە، تایبەت، تەلەڤیزیۆن یان فیلم و زنجیرەی دیاریکراو) | {{won}} |<ref name="NAACP49">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Early winners at the 49th NAACP Image Awards|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/national/early-winners-at-the-49th-naacp-image-awards/2018/01/15/06791b02-f9bc-11e7-9b5d-bbf0da31214d_story.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ئیش=The Washington Post|بڵاوکەرەوە=The Washington Post|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180115110513/https://www.washingtonpost.com/national/early-winners-at-the-49th-naacp-image-awards/2018/01/15/06791b02-f9bc-11e7-9b5d-bbf0da31214d_story.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە |باشترین نواندن لەلایەن گروپێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی | {{nom}} |<ref name="SAG Awards 2018">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Gonzalez|یەکەم١=Sandra|سەردێڕ=The full list of the 2018 SAG Awards nominees|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2017/12/13/entertainment/sag-awards-nominations/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ئیش=CNN|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> |- | خەڵاتەکانی ئێم تی ڤی بۆ فیلم و تەلەڤیزیۆن | باشترین تیمی سەرشاشە {{بچووک|(لەگەڵ [[گەیتن ماتەرازۆ]]، [[فین وۆڵفھاڕد]]، [[نۆوا شناپ]] و [[سەیدی سینک]])}} | {{nom}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/mtv-movie-tv-awards-2018-nominations-complete-list-1108100 |سەردێڕ=MTV Movie & TV Awards: 'Black Panther,' 'Stranger Things' Top Nominations |دوایین=Nordyke |یەکەم=Kimberly |ئیش=[[The Hollywood Reporter]] |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180503235147/https://www.hollywoodreporter.com/lists/mtv-movie-tv-awards-2018-nominations-complete-list-1108100 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> |- |rowspan=2|٢٠١٩ |خەڵاتەکانی ھەڵبژاردەی منداڵانی نیکەلۆدیەن |ئەکتەری تەلەڤزیۆنی نێری پەسەند |{{nom}} |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/kids-choice-awards-complete-list-nominees-2019-1190854|سەردێڕ=Kids' Choice Awards: 'Avengers: Infinity War' Tops Nominees; DJ Khaled to Host|دوایین=Howard|یەکەم=Annie|ئیش=[[The Hollywood Reporter]] |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> |- |خەڵاتەکانی ھەڵبژاردەی ھەرزەکاران |ئەکتەری تەلەڤزیۆنی ھەڵبژێردراوی ھاوین |{{nom}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Swift |یەکەم١=Andy |سەردێڕ=Teen Choice Awards: Stranger Things Leads Final Wave of 2019 Nominations |ناونیشان=https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ |وێبگە=TVLine |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٩|زمان=en |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190708201032/https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|5160895}} * {{IBDB name|493505}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|مۆسیقا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود}} {{پۆلی کۆمنز|Caleb McLaughlin}} [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١]] [[پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]] 8qvcga72xw2i622s81pw3m72gj6w6ce 0 167845 1570605 1570297 2026-04-01T12:11:32Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570605 wikitext text/x-wiki {{short description|خانمەکتەرێکی ئەمریکی}} {{Infobox person | name = ناتالیا دایەر | image = Natalia Dyer by Gage Skidmore.jpg | alt = | caption = ناتالیا لە کۆمیک-کۆنی ساندیاگۆ، ٢٠١٧ | birth_name = ناتالیا دانیێڵ دایەر | birth_date = {{Birth date and age|١٩٩٥|١|١٣}}{{efn|name="birth year"}} | birth_place = ناشڤیڵ، تێنەسی، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا | occupation = خانمەئەکتەر | years_active = ٢٠٠٨–ئێستا }} '''ناتالیا دانیێڵ دایەر''' (لەدایکبووی ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Births|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ١٩٩٥|ئیش=[[The Tennessean]]|پەڕە=٤D|ناونیشان=https://www.newspapers.com/clip/33938322/natalia_danielle_dyer_birth_notice/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٩|via=Newspapers.com|وتەگێڕانەوە=Allen Miles and Karen Lea have named their daughter, born Jan. 13 at Vanderbilt Hospital, Natalia Danielle Dyer.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Donnell |یەکەم١=Evans |سەردێڕ=Review: Circle Players 'Mockingbird' revival promising, but suffers from pacing |ناونیشان=https://www.newspapers.com/clip/33942174/ |ئیش=[[The Tennessean]] |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٠٤|via=Newspapers.com}}</ref>{{efn|name="birth year"|ھەندێک سەرچاوە دەڵین لە ١٩٩٧ لەدایک بووە، بەڵام بەڵگەکان ئەوە ڕەت دەکەنەوە.}} خانمەئەکتەرێکی ئەمریکییە. ناسراوە بۆ ڕۆڵی [[نانسی ویڵەر]] لە زنجیرەی [[نێتفلیکس]]ی [[خەیاڵی زانستی]]ی [[فیلمی ترسێنەر|ترسناک]]ی ''[[شتە نامۆکان]]'' (٢٠١٦–ئێستا). == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == ناتالیا لە ناشڤیڵ، تێنەسی، لەدایکبووە و گەورە بووە، و دواناوەندی لە بواری نواندن و ھونەر لە قوتابخانەی ناشڤیڵ بۆ ھونەر تەواو کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tennessean.com/story/entertainment/2016/08/25/stranger-things-star-nashville-native/89299532/|سەردێڕ=Before 'Stranger Things,' actress Natalia Dyer got her start at Nashville's TPAC|نووسەر=Paulson, Dave|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Tennessean}}</ref> == پیشە == یەکەم نواندنی سەرشاشەی ناتالیا ڕۆڵی کلاریسا گرەینجەر بوو لە فیلمی ''Hannah Montanah'' لە ٢٠٠٩. لە ٢٠١١دا، لە ''The Greening of Whitney Brown'' دەرکەوت. پاشان ناتالیا ڕۆڵی سەرەکی گێڕا لە فیلمی ''I Believe in Unicorns''، کە لە ٢٠١٤ لە ئێس ئێکس ئێس دەبلیوو پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bustle.com/articles/173630-whos-nancy-on-stranger-things-natalia-dyers-performance-is-one-of-the-shows-best|سەردێڕ=Who's Nancy On 'Stranger Things'? Natalia Dyer's Performance Is One Of The Show's Best|دوایین=Flynn|یەکەم=Caitlin|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦|وێبگە=www.bustle.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.romper.com/p/who-plays-nancy-wheeler-on-stranger-things-natalia-dyer-got-her-start-in-disney-14064|سەردێڕ=Who Plays Nancy Wheeler On 'Stranger Things'? Natalia Dyer Got Her Start In Disney|دوایین=Bobic|یەکەم=Chrissy}}</ref> لە ٢٠١٦دا، ناتالیا ھەڵبژێردرا بۆ ڕۆڵی [[نانسی ویڵەر]] لە زنجیرەی [[نێتفلیکس]]ی ''[[شتە نامۆکان]]''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://time.com/4459211/stranger-things-nancy-jonathan-interview/|سەردێڕ=Stranger Things Actor Kills All Hope for Jonathan and Nancy|دوایین=Hoffman|یەکەم=Ashley|وێبگە=TIME.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210120132418/https://time.com/4459211/stranger-things-nancy-jonathan-interview/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٢٠١٩دا، ناتالیا ڕۆڵی سەرەکی کۆکۆی گێڕا لە [[فیلمی ترسناک]]ی نێتفلیکسی ''Velvet Buzzsaw''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2018/03/dan-gilroy-jake-gyllenhaal-movie-cast-natalia-dyer-daveed-digs-john-malkovich-1202336577/|سەردێڕ=New Dan Gilroy-Jake Gyllenhaal Movie Finalizes Cast |دوایین=Hipes|یەکەم=Patrick|بڵاوکەرەوە=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.independent.ie/au/entertainment/movies/stranger-things-star-natalia-dyer-on-her-exciting-role-in-velvet-buzzsaw-37760050.html|سەردێڕ=Stranger Things star Natalia Dyer on her 'exciting' role in Velvet Buzzsaw|دوایین=Southern|یەکەم=Kieran|بڵاوکەرەوە=[[Irish Independent]]|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref> == ژیانی تایبەتی == ناتالیا گواستییەوە بۆ نیویۆرک و چوو بۆ زانکۆی نیویۆرک لە ٢٠١٣، و لە قوتابخانەی گالاتین بۆ خوێندنی تایبەتی خوێندی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.teenvogue.com/story/stranger-thingss-natalia-dyer-explains-why-nancy-wheeler-isnt-your-average-big-sister |سەردێڕ=Stranger Things's Natalia Dyer Explains Why Nancy Wheeler Isn't Your Average Big Sister |یەکەم=Ella |دوایین=Ceron |ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=[[Teen Vogue]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> لە ٢٠١٦ەوە، ناتالیا لە پەیوەندی خۆشەویستیدایە لەگەڵ ھاوپیشەی، [[چارلی ھیتن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.capitalfm.com/news/tv-film/stranger-things/natalia-dyer-charlie-heaton-relationship-timeline/|سەردێڕ=Stranger Things stars Natalia Dyer & Charlie Heaton's relationship|وێبگە=Capital}}</ref> == فیلمۆگرافی == === فیلم === {| class="wikitable" |- ! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! تێبینییەکان |- | ٢٠١٩ | ''Hannah Montana: The Movie'' | کلاریسا گرەینجەر | |- | ٢٠١٠ | ''Too Sunny for Santa'' | جەینی | کورتە فیلم<ref name="Lee">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Lee |یەکەم١=Tena |سەردێڕ=Tachoir's film premieres in Nashville |ناونیشان=https://www.newspapers.com/clip/34113352/too_sunny_for_santa_2/ |ئیش=Hendersonville Star News |ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٠|زمان=en}}</ref> |- | ٢٠١١ | ''The Greening of Whitney Brown'' | لیلی | |- | ٢٠١٢ | ''Blue Like Jazz'' | گرەیس | |- | ٢٠١٣ | ''Don't Let Me Go'' | بانشی | |- | rowspan=2|٢٠١٤ | ''I Believe in Unicorns''<ref name="Paulson">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Paulson |یەکەم١=Dave |سەردێڕ=Nashville Film Festival Looks Near and Far |ناونیشان=https://www.newspapers.com/clip/33946446/nashville_film_festival_2014_2/ |ئیش=[[The Tennessean]] |ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٤|زمان=en}}</ref> | داڤینا | |- | ''The City at Night'' | ئادێلین | کورتە فیلم |- | ٢٠١٥ | ''Till Dark'' | لوسی | کورتە فیلم |- | ٢٠١٦ | ''Long Nights Short Mornings'' | ماری | |- | ٢٠١٧ | ''Yes, God, Yes'' | ئالیس | کورتە فیلم |- | rowspan=2|٢٠١٨ | ''Mountain Rest'' | کلارا | |- | ''After Her'' | ھایڵی | کورتە فیلم |- | rowspan=5|٢٠١٩ | ''After Darkness'' | کلارا | |- | ''Velvet Buzzsaw'' | کۆکۆ | |- | ''Yes, God, Yes'' | ئالیس | |- | ''The Nearest Human Being''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wynne|یەکەم=Kelly|سەردێڕ=HERE'S EVERYTHING THE 'STRANGER THINGS' CAST IS DOING AFTER SEASON 3|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Newsweek]]|ناونیشان=https://www.newsweek.com/stranger-things-cast-plans-projects-after-season-3-1447398?amp=1|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref> | مۆنیک | |- | ''Tuscaloosa'' | ڤیرجینیا | |- | rowspan="2"|٢٠٢١ | ''United States vs. Reality Winner'' | ڕیاڵیتی وینەر (دەنگ) | |- | ''Things Heard & Seen'' | ویڵیس ھاوێڵ | |} === تەلەڤیزیۆن === {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! تێبینییەکان |- | ٢٠١٦–ئێستا | ''[[شتە نامۆکان]]'' | [[نانسی ویڵەر]] | ڕۆڵی سەرەکی |- | ٢٠٢٠ | ''Acting for a Cause'' | جەین ئایر | ئەڵقەی: «جەین ئایر»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=NHCgvJD5Lg4|سەردێڕ=Acting for a Cause: Jane Eyre|ئیش=[[YouTube]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> |- |} === موزیک ڤیدیۆ === {| class="wikitable" |- ! ساڵ ! ناو ! گۆرانیبێژ ! سەرچاوە |- | ٢٠١٨ | «Wild Love» | جەیمس بەی |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8208031/james-bay-wild-love-video-stranger-things-natalia-dyer|سەردێڕ='Stranger Things' Star Natalia Dyer Only Has Eyes for James Bay in 'Wild Love' Video: Watch|ئیش=Billboard|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> |- |} == خەڵات و پاڵێوراوەکان == {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! خەڵات ! بابەت ! کاری پاڵێوراو ! ئەنجام ! class="unsortable" | {{Abbr|سەرچاوە|References}} |- | rowspan="2" | ٢٠١٧ | [[خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە|خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە]] | باشترین نواندن لەلایەن کۆمەڵێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی |rowspan=4|''[[شتە نامۆکان]]'' | {{won}} | rowspan="2" style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations|سەردێڕ=SAG Awards nominations 2017: See the full list|وێبگە=[[Entertainment Weekly]]|یەکەم=Joely|دوایین=Nolfi|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170111005833/http://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | خەڵاتەکانی ھونەرمەندە گەنجەکان | باشترین نواندن لە فیلم یان زنجیرەیەکی دیجیتاڵی - ئەکتەری ھەرزەکار | {{nom}} |- | ٢٠١٨ | rowspan=2|خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشە | rowspan=2|باشترین نواندن لەلایەن کۆمەڵێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی | {{nom}} |style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2018/01/sag-awards-stunt-nominees-2018-john-bernecker-walking-dead-1202239125/ |سەردێڕ=SAG Awards' Stunt Ensemble Nominees Include Fallen 'Walking Dead' Stuntman |دوایین=Hipes |یەکەم=Patrick |ئیش=[[Deadline Hollywood]] |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Penske Business Media, LLC.]]}}</ref> |- | ٢٠٢٠ | {{nom}} | style="text-align:center;" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2019/12/sag-awards-nominations-list-film-tv-nominees-screen-actors-guild-1202806390/ |سەردێڕ=SAG Awards Nominations: 'Bombshell', 'The Irishman', 'Once Upon A Time In Hollywood' Top Film List, 'Maisel,' 'Fleabag' Score In TV – Complete List Of Noms |دوایین=Hipes |یەکەم=Patrick |ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=[[Deadline Hollywood]] |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> |} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDB name|nm3034501}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود}} {{پۆلی کۆمنز|Natalia Dyer}} [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] t7znfdl6sdbdqxu7z1tae538ay9q8ob 0 167854 1570587 1570468 2026-04-01T12:06:32Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570587 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ناوی تۆ|music=[[Radwimps]]|budget=|language=ژاپۆنی|country=ژاپۆن|runtime=١٠٧ خولەک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbfc.co.uk/releases/your-name-film-0 |سەردێڕ=Your Name |وێبگە=[[British Board of Film Classification]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180113004455/http://bbfc.co.uk/releases/your-name-film-0 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|released={{Film date|2016|07|3|ئەنیمێ ئێکسپۆ|2016|08|26|ژاپۆن|2017|04|7|ویلایەتە یەکگرتووەکان|}}|distributor=[[تۆھۆ]]|studio=[[کۆمیکس وەیڤ فیلمز]]|editing=ماکۆتۆ شینکای|cinematography=ماکۆتۆ شینکای|narrator=|image=Your Name poster.png|starring={{Plainlist| * [[ڕیۆنسکێ کیمیکی]] * [[مۆنێ کامیشیرایشی]] }}|based_on=|story=|screenplay=|writer=ماکۆتۆ شینکای|producer={{Plainlist| * کۆیچھیرۆ ئیتۆ * کاتسوھیرۆ تاکێی }}|director=[[ماکۆتۆ شینکای]]|native_name={{Infobox name module | کانجی = 君の名は。 | ڕۆماجی = Kimi no Na wa | وەرگێران = ناوی تۆ }}|caption=پۆستەری فەرمی|gross=٤٠٠ ملیۆن دۆلار<ref name="ناوی تۆ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.the-numbers.com/movie/Kimi-no-na-wa-(Japan)|سەردێڕ=Kimi no na wa (2016) – Financial Information|وێبگە=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161208151244/https://www.the-numbers.com/movie/Kimi-no-na-wa-(Japan)|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} '''ناوی تۆ''' ({{بە ئینگلیزی|Your Name}}، {{بە ژاپۆنی|Kimi no Na Wa 君の名は}}) فیلمێکی [[ئەنیمێ]]ی دروستکراوی ستۆدیۆکانی [[تۆھۆ]] و [[کۆمیکس وەیڤ فیلمز]]ە. دەرھێنەر و نووسەری فیلمەکە [[ماکۆتۆ شینکای]]ە، توانی ببێتە یەکەم ئەنیمێ کە بتوانێت ١٠٠ ملیۆن دۆلار ببڕێت لە [[ژاپۆن]]، چەشنی ئەنیمێیەکە ڕۆمانسی و خەیاڵی و نھێنی و درامی و ئاڵۆزە، ڕێکەوتی دەرچونی ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦ (لە [[ژاپۆن]]) ٧ی ئایاری ٢٠١٧ (لە [[ئەمریکا]])، ئەنیمییەکە بۆ سەرو ١٣ ساڵ گونجاوە و و ماوەکەی ١٠٧ خولەکە و لەلایەن ستۆدیۆی [[مادھاوس]] کاری بۆ کراوە، و نمرەی ٨٫٤ی وەرگرتووە لە ماڵپەڕیی [[ئای ئێم بی دی]] و لە ماڵپەڕیی تایبەت بە ئەنیمی، [[مای ئەنیمێ لیست ]] ڕیزبەندی یەکەمی گرتووە، توانی داھاتی بگەیەنێتە ٢٥ ملیار [[یەن]] واتا ٩٫٣٥٧ ملیۆن دۆلار بەمەش بووەتە پڕ داھاتترین ئەنیمی لە جیھان و توانیویەتی ببێتە شازدەھەم بەرزترین داھات لە پێڕستی زۆرترین داھاتی فیلمی بیانی{{تێبینی|ئینگلیزی نەبێت}}، لە کۆی ٣٧ خەڵات توانیویەتی ١٨ خەڵات بباتەوە وەک باشترین ئەکتەر، خانمەکتەر، دەرھێنەر، خەڵاتی ڕێزلێنان و باشترین وێنە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Vilas-Boas |یەکەم=Eric |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Makoto Shinkai’s Weepiest, Wettest, Most Intricately Animated Movies |ناونیشان=https://www.vulture.com/article/best-makoto-shinkai-movies.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Vulture |زمان=en}}</ref> == ئەکتەران == === ژاپۆنی === # ڕیۆنسوک کامیکی # مۆن کامیشیرایشی # مەسامی ناگاساوە === ئینگلیزی === # مایکڵ سینتەرنیکلاس # ستیفانی شێ # کایڵ ھیبێرت == چیرۆک == باس لە کوڕ و کچێکی دواناوەندی دەکات کوڕەکە لە تۆکیۆ دەژیت و کچەکەش گوندنیشنە، چەندەھا کیلۆمەتر لە یەک دوورن بەڵام بەھۆکارێکی سەیرەوە کە پاش ئەوەی ڕۆژێک لە خەو ھەلدەستنەوە دەبینن جەستەیان گۆڕدراوەتەوە بە ھۆکارێکی نادیار و بەمەش یەکتر دەناسن و پەیوەندی نێوانیان قووڵتر دەبێتەوە، دەبێت تا کەی بەردەوام بێت ئەو ڕووداوە، ئایا دەگەن بەچی و لە ھەمووی گرنگتر ھۆکار چییە جەستەیان دەگۆڕدێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Your Name Ending Explained: What Was The Fate of Taki and Mitsuha |ناونیشان=https://www-pinkvilla-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.pinkvilla.com/entertainment/anime/your-name-ending-explained-what-was-the-fate-of-taki-and-mitsuha-1288627?amp=&amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17293471800130&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.pinkvilla.com/entertainment/anime/your-name-ending-explained-what-was-the-fate-of-taki-and-mitsuha-1288627 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ |وێبگە=PINKVILLA |زمان=en }}{{بەستەری مردوو|url=https://www-pinkvilla-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.pinkvilla.com/entertainment/anime/your-name-ending-explained-what-was-the-fate-of-taki-and-mitsuha-1288627?amp=&amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM= |date=حوزەیرانی ٢٠٢٥ }}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Your Name|ناوی تۆ}} * {{وێبگەی فەرمی}} {{In lang|ja}} * {{وێبگەی فەرمی|https://www.funimationfilms.com/movie/yourname/}} * {{IMDb title|5311514|ناوی تۆ.}} * {{AllMovie title|665644|ناوی تۆ.}} * {{Rotten Tomatoes|your_name_2017|ناوی تۆ.}} * {{Metacritic film|your-name|ناوی تۆ.}} * {{ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ|movie|18171|ناوی تۆ.}} {{ماکۆتۆ شینکای}} {{کۆمیکس وەیڤ فیلمز}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|ژاپۆن|فیلم|دەیەی ٢٠١٠|خەیاڵی زانستی|ئەنیمەیشن}} [[پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی]] [[پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە]] [[پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی سیناریۆی ڕەسەنیان ھەیە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن ماکۆتۆ شینکای دەرھێندراون]] [[پۆل:زانستی ئەفسانەکان لە کلتورە گەلییەکاندا]] [[پۆل:فەنیمەیشن]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە فانتازیایە ژاپۆنییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی تۆھۆ]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ٢٠١٦]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ژاپۆنی]] [[پۆل:فیلمەکانی کۆمیکس وەیڤ فیلمز]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ٢٠١٣ بەرھەمھێندراون]] [[پۆل:فیلمە دانراوەکان لە ساڵی ٢٠١٦]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە تۆکیۆ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کارەساتە سروشتییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ھەرزەکاران]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە گۆڕینەوەی جەستە]] [[پۆل:فیلمەکان کە ڕووداوەکانیان لە ٢٠٢١ە]] r6vl843ngpvy5l7erxgaq7al6rmpbjn 0 173447 1570918 1559527 2026-04-02T06:00:17Z Basurakre 75513 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 1570918 wikitext text/x-wiki {{Infobox book| <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = تاوان و سزا | title_orig = Преступление и наказание | translator = | image = Russian Gazette 1866.jpg | caption = تاوان و سزا لە چاپی گۆڤاری [[پەیکی ڕووسیا]] | author = [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] | cover_artist = | country = | language = [[ڕووسی]] | series = | genre = [[فەلسەفە]]{{ھن}}[[دەروونناسی]] خەیاڵی{{ھن}}خەیاڵی تاوان | publisher = ''[[پەیکی ڕووسیا]]'' (بە زنجیرە) | release_date = ١٨٦٦; چاپی پەرتووک لە ١٨٦٧ | pages = | isbn = | dewey = 891.73/3 20 | congress = PG3326 .P7 1993 | oclc = 26399697 | preceded_by = | followed_by = }} '''تاوان و سزا''' (پێش نوێخوازبوونی لە [[زمانی ڕووسی]]: Преступленіе и наказаніе؛ دوای نوێخوازیکردن لە ڕووسی Преступление и наказание) ڕۆمانێکە لەلایەن نووسەری ڕووسی [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] نووسراوە. سەرەتا لە ساڵی ١٨٨٦، بە ١٢ مانگ لە [[پەیکی ڕووسیا]] بڵاوکرایەوە کە گۆڤارێکی [[وێژە]]ییی بوو.<ref name="Minnesota Study Notes">[http://www1.umn.edu/lol-russ/hpgary/Russ3421/lesson9.htm University of Minnesota – Study notes for Crime and Punishment] – (retrieved on 1 May 2006)</ref> دواتر وەک تاقە پەرتووکێک بڵاوکرایەوە. ڕۆمانەکە دووەمین ڕۆمانی درێژی فیدۆرە، ئەمەش لەدوای دە ساڵ لە دوورخستنەوە بۆ [[سیبیریا]] بوو. تاوان و سزا بە باشترین ڕۆمانی تەمەنی گەورەبوونی دۆستۆیەڤسکی وەک نووسەر دادەنرێت.<ref>Frank (1995), p. 96</ref> ھەندێکجاریش وەک یەکێک لە باڵاترین شاکارەکانی وێژەی جیھانی سەیر دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 50 Most Influential Books of All Time|ناونیشان=https://oedb.org/ilibrarian/50_books_that_changed_the_world/|وێبگە=Open Education Database}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Greatest Books|ناونیشان=https://thegreatestbooks.org/|وێبگە=thegreatestbooks.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210512211207/https://thegreatestbooks.org/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 100 greatest novels of all time|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/best-greatest-novels-of-all-time/|وێبگە=The Telegraph}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=100 must-read classic books, as chosen by our readers|ناونیشان=https://www.penguin.co.uk/articles/2018/100-must-read-classic-books/|وێبگە=Penguin}}</ref> تاوان و سزا سەرنج دەخاتە سەر ئەو ئازارە دەروونی و ناکۆکییە ڕەوشتییانەی کارەکتەری ڕۆمانەکە، ڕۆدیۆن ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەیبوو. ئەو خوێندکاری پێشووی بەشی یاسا بوو، لە [[سەنت پیتەرزبورگ]] دەژی، ڕۆژێکیان پلان بۆ کووشتنی پیرەژنێکی سووخۆر دادەنێت. بەر لەوەی بیکووژێت، ڕاسکۆڵنیکۆڤ لەو بڕوایەدابوو کە بە بەدەستھێنانی ئەو پارەیە، ئەوا ڕزگاری دەبێت لە ھەژاری. بەڵام لە دوای ڕووداوەکە، خۆی لە دۆخێکی شڵەژاوی و ناھەموار دەدۆزێتەوە. == چیڕۆک == === بەندی یەکەم === ڕۆدیۆن ڕۆمانۆڤیچ ڕاسکۆڵنیکۆڤ، گەنجێکی ھەژار و نەدارە کە وازی لە خوێندنی بەشی یاسا ھێناوە، لە ژوورێکی بەکرێگیراوی شاری [[سەنت پیتەرزبورگ]] ژیان بەسەردەبات. ڕاسکۆڵنیکۆڤ کەسێکی گۆشەگیر و کەم کۆمەڵایەتییە. ئەو تەنانەت ھەموو ڕێگانیشی بۆ باشترکردنی ژیان بۆ خۆی داخستووە. لە مێشکی خۆیدا، پلانی داناوە بۆ کووشتنی پیرەژنێکی دەوڵەمەند. ڕۆژێکیان لە مەیخانەیەک، ڕاسکۆڵنیکۆڤ چاوی بە پیاوێکی مەست دەکەوێت بەناوی سیمیۆن زاکارۆڤیچ مارمێلادۆڤ، ئەو پیاوە بەھۆی ئاڵوودەبوون بەمەی گەیشتووەتە دۆخێک کە ئەو بڕە پارەیەی لە ماڵەوە وەک خێزان ھەیانبوو تاڵانی بکات لەپێناو خواردنەوەدا. مارمێلادۆڤ بەسەرھاتی ژیانی خۆی بۆ ئامادەبووانی مەیخانەکە و بەدیاریکراویش بۆ ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەگێڕێتەوە؛ کچە گەورەکەی مارمێلادۆڤ کە ناوی (سۆنیا) یە بووەتە لەشفرۆش لەپێناو یارمەتیدانی خێزانەکەی. ڕۆژی دواتر، ڕاسکۆڵنیکۆڤ نامەیەکی پێدەگات لەلایەن دایکییەوە کە تێیدا نووسراوە کە چۆن خوشکەکەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ (دونیا) لەسەر کارەکەی ھەرسانکراوە و لەناوچەکەیان ئابڕوویان چووە بەڵام دوای ئارامگرتنیان کێشەکە چارەسەر بووە، لە درێژەی نامەکەدا ئەوەش نووسراوە کە دونیا لەلایەن پیاوێکی دەوڵەمەندی تەمەن نزیک ٤٨ ساڵە (بەناوی لوژن) خوازبێنی بۆ ھاتووە. سەرەنجام دونیا بۆ ئەوەی یارمەتی براکەی بدات، ئەوا بەو ھاوسەرگیرییە ڕازی بووە، ھەردووکیانیش بەرەو سەنت پیتەرزبورگ دەچن بۆئەوەی بەدیداری یەکتر بگەن. ئەم دۆخەی خوشکەکەی وای لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ کرد کە وا ھەست بکات و بیربکاتەوە کە دۆخی خوشکەکەی ھاوشێوەی دۆخی سۆنیای لەشفرۆشە کە قوربانیداوە بۆ خێزانەکەی. ئەو بیرۆکانە وایانکرد کە بگەڕێتەوە بۆ بیرۆکەی کووشتنی پیرەژنەکە. لەم دۆخە پڕ لە سترێس و ڕاڕایەیدا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ تەورێکی دزی و ھەنگاوی نا بەرەو شوقەی ژنە بەتەمەنەکە. ئەو دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخسا کە بچێتە ناو ماڵی پیرەژنەکە لەڕێگای ئەوەی وای پشاندا وەک جاران ھاتووە مامەڵەی کاڵاکانی وەک بارمتە پێی بدات، دواتر بەتەورەکەی لەسەری پیرەژنەکەی دا و کوشتی. دواتر لیزاڤێتای نیوەخوشکی پیرەژنەکە ھاتە ژوورەوە و بەسەر ئەو تاوانە کەوت، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەناچاری ئەویشی کوشت. دواتر دوو کەس دێنە بەردەرگاکە بەڵام ناتوانن بێنە ژوورەوە، ئەمەش وایکرد ڕاسکۆڵنیکۆڤ بخاتە شڵەژاوییەکی دیکە بەڵام لە دەرفەتێکی کورت کە بۆی ڕەخسا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ڕایکرد و دواتر گەڕایەوە ژوورەکەی خۆی. لەم کارەیدا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ تەنیا جانتایەکی بچووکی پارە و چەند سندووقێکی بچووکی پێ دزرا. لە ژوورەکەیدا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەوڵیدا سەرەداوەکانی تاوانەکەی بەلاشەی نەھێڵێت و ھیچ پەڵەیەکی خوێن بە جلەکانییەوە نەمێنن. === بەندی دووەم === دوای ئەم ڕووداوانە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ تووشی [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] دەبێت و لە دۆخێکی نیمچە بەئاگابوونە. لەلایەن پۆلیسەوە بانگدەکرێت بۆئەوەی سەردانی بنکە بکات، سەرەتا دەشڵەژێت کە نەکا ئەم بانگکردنە پەیوەندی بە کوشتنەکەوە ھەبێت بەڵام دواتر کە دەچێتە بنکە ئەوا بۆی دەردەکەوێت ئەو بانگکردنە بۆ ئاگادارکردنەوەیەتی لە بابەتی قەرزەکانی بۆ ژنە خاوەن ماڵەکەی. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەڕوات تاکوو ئەوشتانەی دزیویەتی لە شوێنێکی دوورەدەست بشارێتەوە، سەرەنجام گابەردێک دەدۆزێتەوە و شتەکانی لەژێرییەوە دەشارێتەوە. دواتر لەئەنجامی زۆر بیرکردنەوەی لەمەڕ ئەو بابەتە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەست بەو شەرمەزارییە دەکات کە تەنانەت نازانێت چەند پارە و کەلووپەلیشی دزیوە، بەوەی بەھۆی ئەو باروودۆخەی تێیدایە وایکردووە ھێشتا جانتا بچووکەکەشی نەکردبوویەوە. دواتر بەبێ ئەوەی ھیچ ھۆکارێکی لە خەیاڵ و ھزریدابێت ئەوا دەچێتە ماڵی ھاوڕێیەکی زانکۆی کە ناوی (ڕازومیخین) ە. لە ماڵەکەیدا، ڕازومیخین بۆی دەردەکەوێت کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ نەخۆشە و ھەوڵدەدا گفتووگۆی لەگەڵدا بکات بەڵام بێ سوود دەبێت. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەگەڕێتەوە ماڵەکەی و لەسەر جێگا بەھۆی نەخۆشییەکەوە دەکەوێت. دوای تێپەڕینی چەند ڕۆژێک، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەخەبەر دێتەوە و دەزانێت لەو چەند ڕۆژە ڕازومیخینی ھاوڕێی یارمەتییەکی زۆری داوە و پەرستیاریی بۆ کردووە. لەو کاتەدا ھێشتا تای مابوو، ڕاسکۆڵنیکۆڤ گوێی بۆ گفتووگۆی ڕازومیخین و دکتۆر دەگرت کە لەبارەی لێکۆڵینەوەکانی پۆلیس لەسەر کوژرانی پیرەژنەکە دەکرد؛ باسیان لەژنێکی نیشتەجێی ئەو باڵەخانەیە کرد کە پیرەژنەکەی لێ کوژراوە، ئەو ژنە ئەوەی درکاندووە کە ئەوکەسانەی شت و مەکیان لای پیرەژنەکە وەک بارمتە داناوە ئەوا لەلایەن پۆلیسەوە لێپرسینەوە و قسەیان لەگەڵدا دەکرێت. دواتر گفتووگۆی نێوان دکتۆر و ڕازومیخین پچرا، ئەمە لەگەڵ ھاتنی لوژن بوو، دەزگیرانەکەی دونیا، کە ھاتبوو خۆی بناسێنێت، بەڵام ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەخراپی مامەڵەی لەگەڵ کرد و لەماڵەکەی دەریکرد. دواتە بە تووڕەیی داوای لەکەسەکانی دیکەی ناو ژوورەکەی کرد کە ئەوانیش بەجێی بھێڵن. دواتر بەنھێنییەوە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ماڵەکەی جێھێشت، بۆ ئەوەی دەستی بگات بە ڕۆژنامەکان کە لەسەر ڕووداوی پیرەژنەکەیان نووسی بوو. لەوێ چاوی بە پۆلیسێکی ناسراو دەکەوێت بەناوی زامیۆتۆڤ و مشتوومڕ لەبارەی تاوانی جۆراوجۆر و ڕووداوی پیرەژنەکەش دەکەن. پاشان ڕاسکۆڵنیکۆڤ شوێنەکە جێدەھێڵێت و دووبارە دەکەوێتە خەیاڵی ئەوەی بچێتە بنکەی پۆلیس و دان بەتاوانەکەیدا بنێت. لەڕێگاکەیدا، چاوی بە ڕووداوێک و کۆبوونەوەی خەڵکی دەکەوێت، کە نزیک دەبێتەوە ئەوا دەبینێت کە مارمێلادۆڤ (ئەو برادەرەی لە مەیخانەکە ناسیبووی) کەوتووەتە بەر گالیسکەیەک و بە سەختی بریندارە، وەک ئەوەی خەڵک باسیان دەکرد کە ناوبراو بەھۆی زۆر مەستییەوە تووشی ئەو ڕووداوە بووە، لەو دەمە کەس مارمێلادۆڤ نەدەناسی، بەڵام ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەنگی ھەڵبڕی کە ئەو بۆی ناسیاوە و یارمەتی بدرێت تاکوو بیبەنەوە ماڵەکەی. کاتێک گەیشتنە ماڵەکەی ئەوا خێزانەکە تەواو بەو دیمەنە شڵەژان، پاشان مارمێلادۆڤ داوای بینینی قەشەی کرد تاکوو ڕێوەڕەسمی لێخۆشبوون ئەنجام بدات بەوەی لەسەرە مەرگیدایە، دواتر کە سۆنیا گەیشتەوە ماڵەوە ئەوا مارمێلادۆڤ داوای لێخۆشبوونی لە سۆنیا کرد کە بەھۆی خۆیەوە تووشی دەردەسەریی بووە، دواتر مارمێلادۆڤ لەباوەشی کچەکەیدا گیانی سپارد. دوای مردنی مارمێلادۆڤ، ڕاسکۆڵنیکۆڤ کۆتا ٢٥ ڕۆبلی (دایکی پێیدابوو) بەخشی بە کاترینا ئیڤانۆڤنا (ژنی مارمێلادۆڤ) بۆ ئەوەی ڕێوەڕەسمی پرسەی بۆبگێڕن، ئەمەش لەوکاتەبوو کە خێزانیی مارمێلادۆڤ لەوپەڕی ئاستی نەداریدا بوون. ڕاسکۆڵنیکۆڤ چووە ماڵی ھاوڕێکەی ڕازومیخین، ھەر زوو بەیەکەوە ڕۆیشن بەرەو ماڵی ڕاسکۆڵنیکۆڤ. لەوێ ڕاسکۆڵنیکۆڤ تووشی شۆک بوو کاتێک بینی دایک و خوشکەکەی بەیەکەوە لەسەر قەنەفەی ژوورەکەیدا چاوەڕێی ئەویان دەکرد. === بەندی سێیەم === وێڕای ئەوە ڕازومیخین مەستبوو بەڵام توانی دایک و خوشکی ڕاسکۆڵنیکۆڤ ڕازی بکات بۆئەوەی بگەڕینەوە شوقەکەیان، ئەمەش لەدوای ئەوە ھات کە وێڕای ئەوە ڕازومیخین مەستبوو بەڵام توانی دایک و خوشکی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەتووندی لەگەڵیان دەدوا. ھاوکات ڕازومیخین سەرسامیی جوانیی و نەرمونیانی دونیا بوو. ڕۆژی دواتر کە دایک و کچەکە گەڕانەوە لای ڕاسکۆڵنیکۆڤ، ئەوا ڕاسکۆڵنیکۆڤ لەڕووی جەستەیی و دەروونی باشتر ببوو بەڵام وا دەردەکەوت کە فشار لەخۆی بکات بۆئەوەی درێژە بەو کۆبوونەوەیە بدات. ھاوکات لەو ڕۆژەدا، دایکەکە لەلایەن لوژنی زاوایەوە نامەیەکی پێگەیشتبوو، کە نابێت کوڕەکەی ئەو لەو کۆبوونەوانە بەشداربێت کە لوژن تێیدا ئامادەدەبێت، ئەمەش لەپای ئەو بێڕێزیکردنەی وەریگرتبوو لەیەکەم دیداریی خۆی و ڕاسکۆڵنیکۆڤ، ھەر لەو نامەیەدا ئاماژەشی بەوە دابوو کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ بڕی ٢٥ ڕووپییەی بە ژنێکی بەدئەخلاق (سۆنیا) داوە. دایکەکە نامەکەی لوژنی پشانی ڕاسکۆڵنیکۆڤ دا، دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ لەگەڵ دونیا دووبارە کەوتەوە مشوومڕ کردن کە واز لە لوژن بھێنێت یانیش لەنێوان ئەو و خۆیدا دەبێت یەکێک ھەڵبژێرێت. بەڵام دونیا سوور بوو لەسەر بڕیاری ھاوسەرگیرییەکەی و ئەوەشی گوت کە ئەوە قوربانیدانێکی کەسیی نییە، دواتریش توانی ڕاسکۆڵنیکۆڤ ڕازی بکات بۆئەوەی لە کۆبوونەوەکە ئامادەبێت و جارێکی تر چاوی بە لوژن بکەوێت. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەوە ڕازی بوو لەگەڵ ڕازومیخین بەیەکەوە ئامادەی ئەو دیدارە بن. لە ناکاو، ڕاسکۆڵنیکۆڤ تووشی سەرسووڕمان ھات کاتێک بینی کە سۆنیا دەیەوێت بێتە ژوورەکەی، سۆنیا بە شەرمەوە ئەوەی ڕوونکردەوە کە دوێنێ شەو لە خوشکەکەی ئەم ناونیشانەی وەرگرتووە، ھەروەھا لەسەر داوای زڕدایکەکەی ھاتووە تاکوو بانگێشتی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بکات تاکوو سبەی لە کۆتا ماتەمینی مارمێلادۆڤ (باوکی سۆنیا) بەشداربێت. لەوکاتەی خەریک بوو سۆنیا بڕوات، ڕاسکۆڵنیکۆڤ دوای لێکرد کە ناونیشانەکەی خۆیی پێبدات و پێی گووت کە بەمزووانە سەردانی دەکات. لەسەر خواستی ڕاسکۆڵنیکۆڤ، لەگەڵ ڕازومیخین بەیەکەوە چوونە ماڵی پۆرفیری پێترۆڤیچ، ئەو کەسەی لێکۆڵینەوەی دەکرد لەسەر بکووژەکان، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەشێک لە کەلوپەل و یادگارییەکانی باوک و دایکی لای پیرەژنە کووژراوەکە وەک بارمەتە دانابوو ھەر بەم ھۆکارەوەش ویستی ھەبوو بچێتە لای پێترۆڤیچ. لەگەڵ گەیشتنی بەماڵەکە و لە دەستپێکی قسەکانەوە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بۆی دەرکەوت کە پێترۆڤیچ گومانی زۆری ھەیە کە ئەو بکووژەکە بێت. لە گفتووگۆیەکی چوارقۆڵیدا، پێترۆڤیچ لەگەڵ زامیۆتۆڤ باسی لێکۆڵینەوەکانیان دەکرد لەکەیسی پیرەژنەکە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەستی بەوەکرد کە پێترۆڤیچ زۆر کاریگەر و تامەزرۆ بووە بەو وتارەی کە لە مانگی پێشوو لەبارەی تاوانەوە نووسی بووی، لەم وتارەیدا ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئاماژەی بەوەدا کە چینێکی کەم لە دەستەبژێری کۆمەڵگا ھەیە کە مافی ئەوەیان ھەیە سنوورە ئەخلاقییەکان ببەزێنن و تاوان بکەن، ئەمەش ئەگەر ئەو بەربەست و سنوورانە ڕێگری بکەن لەبەردەم بیرۆکەکانیان. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەلێھاتوویی خۆی توانی خۆی لەم دۆخەدا ڕزگار بکات. بەڵام دواتر لەگەڵ پێترۆڤیچ ڕێککەوت کە بۆ ڕۆژی دواتر لەبنکەی پۆلیس یەکتر ببیننەوە. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەریەکە لە خوشک، دایکی و ڕازومیخینی جێھێشت. لەکاتی گەڕانەوەی بۆ باڵەخانەکەی خۆی، چاوی بە پیرەپیاوێکی بێگانە کەوت، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەوڵیدا بزانێت کە ئەو چی دەوێت. بەڵام ئەو ھیچ شتێکی نەگوت جگە لەوەی بە ڕاسکۆڵنیکۆڤی گوت، «تۆ بکووژیت» و دواتریش ڕۆیشت. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بە پەشۆکاوییەوە گەڕایەوە ژوورەکەی و خەوت. کە دواتر لە خەو ڕابوو، پیاوێک ھاتە ژوورەکەی خۆی بە ئیڤانۆڤیچ سڤیدریگالۆڤ ناساند. === بەندی چوارەم === سڤیدریگالۆڤ ئەو کەسە بوو کە خوشکی ڕاسکۆڵنیکۆڤ مامۆستایەتی بۆ منداڵەکانی دەکرد، ھەر بەھۆی ئەمانەوە تووشی دەردەسەری و [[ئابڕوو]]چوون بوویەوە. سڤیدریگالۆڤ دەستیکردن بە مەنەلەجۆێکی درێژ، لەماوەی قسەکانیدا ئاماژەی بەوەدا کە چیتر خۆشەویستی بۆ دونیا (خوشکەکەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ) نەماوە و ئەو خۆی دوای مردنی ژنەکەی ئێستا نزیکە لەوەی ھاوسەرگیری لەگەڵ کەسێکیدا بکات، بەڵام ئامانجی لەھاتنی بۆ ماڵی ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئەوەیە کە ناوبراو ڕێگریی لە ھاوسەرگیری دونیا و لوژن بکات. سڤیدریگالۆڤ ئاماژەشی بەوەدا کە ژنەکەی پێش مردنی ٣٠٠٠ ڕۆبلی وەک میرات بە دونیا بەخشیوە. سڤیدریگالۆڤ ئەوەشی لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ داواکرد کە دیدارێک بۆخۆی و دونیا ڕێکبخات، ئەگەر ئەو کارەش نەکات ئەوا ھەرچۆنێک بێت خۆی ڕێکی دەخات. ئێوارە، کۆبوونەوەی خێزانیی لەگەڵ لوژن دەستیپێکرد، قسەکردن لەسەر سڤیدریگالۆڤ بوو، بۆچی ژنەکەی لەپڕێکدا مرد و ئەو ٣٠٠٠ ڕۆبلە میراتەی کە بۆ دونیا ماوەتەوە. لوژن بەوە پەست بوو کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ لە کۆبوونەوەکە بەشداریی پێکراوە بەوەی لەنامەکە داوای کردبوو کە ھیچ کات لە کۆبوونەوەکان بەیەکەوەنەبن، لەلایەکی دیکەوە نیگەرانی ئەوەبوو کە دونیا براکەی بەشداری پێدەکرد لەپرسی چارەسەرکردنی کێشەکانی. ھەموو ئەوانە وایکرد کە لوژن تووڕەیی خۆی و ڕووی کەسایەتی ڕاستەقینەی لە کۆبوونەوەکە دەربخات. ئەمەش وای لە دونیا کرد کە داوا لە لوژن بکات بڕوات و ھەرگیز نەگەڕێتەوە لای. ئێستا کە خێزانەکە سەرمایەکی باشیان بەدەستەوەیە، پلانیان دادەنا بۆ داھاتوویان، بەڵام لەناکاو ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەڵسایەوە و پێیانی گوت کە ئەو بۆماوەیەک یانیش بۆھەمیشە بەجێیان دەھێڵێت، داواشی لە ڕازومیخین کرد (ئامادەی کۆبوونەوەکە ببوو) کە ئاگاداری دونیا و دایکی بێت. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەرەو ماڵی سۆنیا ھەنگاوی نا، سەرەتا سۆنیا خۆشحاڵ و سەرسام بوو کە ئەو سەردانیی کردووە بەڵام دواتر لە ھەڵسووکەوتە نامۆکانی ترسا. لە دانیشتنەکەیان، ڕاسکۆڵنیکۆڤ چەند پرسیارێکی تووند و بێبەزەییانەی ئاراستەی سۆنیا کرد لەبارەی چارەنووسی کاترینا ئیڤانۆڤنا و منداڵەکانی. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بۆی دەرکەوت کە سۆنیا بەرگەی ئەم ژیانەی گرتووە تەنھا بەھۆی باوەڕی بەخودا ھەیە. دواتر سۆنیا ئەوەشی ڕوون کردەوە کە ئەو ھاوڕیی لیزاڤێتایە (ھەمان خوشکی پیرەژنەکەیە و ھەردووکیان لەھەمان ڕووداو کوژران)، سۆنیا ئەوەشی درکاند کە لیزاڤێتایە کۆپییەکی لە [[ئینجیل]]ی پێداوە، ھەر لەو دەمە ڕاسکۆڵنیکۆڤ ناچاری دەکات کە بەشێکی لێ بخوێنێتەوە. سۆنیا بەشی چیڕۆکی لازاروسی بۆ دەخوێنێتەوە. دواتر بەرلەوەی بڕوات، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بە سۆنیا گوت کە سبەی دەگەڕێتەوە لای و پێی دەڵێت کە کی لیزاڤێتای کووشتووە. ھاوکات لەپشتی دیوارەوە، سڤیدریگالۆڤ گوێی بۆ قسەکانی نێوان ڕاسکۆڵنیکۆڤ و سۆنیا گرتبوو. دواتر، ڕاسکۆڵنیکۆڤ چووە چاوپێکەوتنی بنکەی پۆلیس، لەوێ لەگەڵ پۆرفیری پێترۆڤیچ کەوتە وتووێژێکی درێژ، ڕاسکۆڵنیکۆڤ زۆر بەشێوازی قسەکردنی پۆرفیری تووڕەبوو چونکە دەیزانی ئەو قسەکانی لاوەکین و تەنیا دەیەوێت لە کاتێکی لەناکاو ھێرشی بۆبێنێتە سەر، پۆرفیری زۆر جەختی لەوە دەکردەوە کە پێویستە ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئاگاداری تەندرووستی خۆی بێت و کێشەی لەزر و تا لەگەڵ وڕێنەکردنەکەی چارەسەر بکات. ھەموو ئەوانە وایان کرد کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ بکەوێتە دۆخێکی دژوارەوە و ھەوڵیدا شوێنەکە جێبھێڵێت، بەڵام پۆرفیری ئاماژەی بەوەدا کە ئەو سوپرایزێکی بۆ ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئامادەکردووە و پێویستە چاوەڕێ بکات. لە پڕێکدا، میکۆلکا (یەکێک لەو بۆیاغچییانە کە لەکاتی ڕووداوەکە لە بیناکەدا بوو، بەھۆی گومانەوەلێکرانەوە دەستگیرکرابوو) لەگەڵ کۆمەڵێ پۆلیس ھاتنە ژوورەوە، لەو دەمە پۆرفیری شپرزە ببوو، میکۆلکا کەوتە قسەکردن و وتی من بکووژەکەم. پۆرفیری بەھۆی ئەمەوە داوای لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ کرد کە شوێنەکە جێبھێڵێت و دواتر دیداریی یەکدی دەکەنەوە. دوای ئەوەی گەڕایەوە ماڵەکەی، ڕاسکۆڵنیکۆڤ چاوی کەوتەوە بەو پیرەپیاوە بێگانەیەی کە لەچەند ڕۆژی ڕابردوو پێ گوتبوو بکووژ. ئەو پیاوە داوای لێخۆشبوونی لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ کرد بەوەی کە گومانی خراپی پی بردووە، ھەروەھا ئاماژەی بەوەدا کە خۆی لە بنکەی پۆلیس بووە و لەپشتەوەی ژووری لێکۆڵینەوەکە چاوەڕوانی دەکرد کە وەک سوپرایز بیھێننە ژوورەوە بەڵام لەوکاتەدا میکۆلکا خۆی کردووە بەژوورەوە و دانی بەتاوانەکەی ناوە. ئەم ھاتنەی پیاوە بێگانەکە، تۆزێک لە خەم و دوودڵییەکانی ڕاسکۆڵنیکۆڤ کاڵ کردەوە. === بەندی پێنجەم === ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئامادەی ڕێوەڕەسمی ماتەمینییەکەی مارمێلادۆڤ دەبێت، لەوێ کاترینا ئیڤانۆڤنا خەریکە لەگەڵ میوانەکان و خانەدانێکی ئەڵمانی کەوتووەتە شەڕە قسە. لە پڕێکدا، لوژن خۆی بە ماتەمینییەکە دەکات. ئەو بەدەنگێکی بەرز ئاماژە بەوە دەکات، کە کاتێک سۆنیا سەردانی ژوورەکەی کردووە ئەوا ١٠٠ ڕۆبل لە ژوورەکەی ون بووە، بۆ ئەوەش گومانی خۆی لە سۆنیا ڕادەگەیەنێت. لوژن ئاماژە بەوەش دەکات کە ئەو سۆنیای بانگ کردبوو بۆئەوەی مانگانە بەبڕێکی دیاریکراو یارمەتی خێزانەکەی بدات. سۆنیا بێ ئاگایی خۆی لە دیارنەمانی ١٠٠ ڕۆبلەکە دەربڕی. ئیڤانۆڤنا زۆر لە لوژن پەست دەبێت، داوا دەکات کە پشکنین بۆ سۆنیا بکرێت. لە ئەنجامی گەڕاندا، ١٠٠ ڕۆبلەکە لە گیرفانی سۆنیا دەدۆزرێتەوە و کەشوھەوای ژوورەکە لەدژی سۆنیا دەجووڵێت ئەمەش تاکوو ھاوژوورەکەی لوژن، سیمیۆننۆڤیش لیبیزیاتنیکۆڤ بەتووڕەیی دەردەکەوێت و ئاماژە بەوە دەکات کە خۆی شایەتی ئەوە دەدات کە لوژن ئەو ١٠٠ ڕۆبلەی بەئەنقەست خستووەتە گیرفانی سۆنیا، ئاماژە بەوەش دەکات کە ئەوکاتەی ئەو دیمەنەی دیوە ئەوا لە ناخۆی خۆیدا سەرسام بووە بە دڵسافی لوژن بەوەی ویستوویەتی ئەو چاکەیە بکات و کەسیش پێی نەزانێت، لیبیزیاتنیکۆڤ ئەوەش دەڵێت کە نازانێت بۆچی لوژن ویستوویەتی سۆنیا بە دز لە قەڵەم بدات. لەو دەمە ڕاسکۆڵنیکۆڤ دێتە ناو باسەکە و پشتگیری لە قسەکانی لیبیزیاتنیکۆڤ دەکات، ھەروەھا ئەوەش ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی لوژن ئەو کارەی کردووە؛ ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھۆکاری ئەو کارەی لوژنی گەڕاندەوە بۆ ئەوەی کە ئەو پێ خراپ بکرێت لەبەرامبەر خوشک و دایکی، چونکە لوژن ھیوای وابووە کە بە خراپ نیشاندانی سۆنیا ئەوا ئەو لەسەر حەق دەبێت و دەتوانێت بەم ھۆکارەوە بگەڕێتەوە لای دونیای خوشکی. دواتر لوژن بە دژواری لە شوێنەکە خۆی ون دەکات، سۆنیاش شوێنەکە بۆ شوقەکەی جێدەھێڵیت و ڕاسکۆڵنیکۆڤیش شوێنی دەکەوێت. دواتر لە ژوورەکەی سۆنیا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەیەوێت سەرەتا بە ڕووداوەکەی لوژن کە چۆن ویستوویەتی کۆتایی بە داھاتووی سۆنیا و منداڵەکانیش بھێنێت، دواتریش ڕاسکۆڵنیکۆڤ دانی بە کووشتنی پیرەژن و لیزاڤێتا دانا، ھەروەھا ھەوڵی دا کە ھۆکارەکانی پشت بڕیاردان بۆ ئەم کارەی بۆ سۆنیا ڕوون بکاتەوە. سۆنیا کە تووشی شۆک ببوو، ئەوا داوای لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ کرد کە داوای لێخۆشبوون لە خودا بکات و خۆی ڕادەستی پۆلیس بکات. لەو دەمە لیبیزیاتنیکۆڤ دەرکەوت، ئەو ئاماژەی بەوەدا کە خاوەنماڵە ئەڵمانییەکە کاترینای دەرکردووە، و ئەویش تووشی شێتبوون ھاتووە، ئەو ئێستا لەگەڵ منداڵەکان کەوتووەتە کووچە و کۆڵانەکان و خەریکی دەست پانکردنەوەن لەڕێی گۆرانی گوتننەوە. دواتر کە ھەر سێکیان چوونە دەرەوە بۆ گەڕان بەدوای کاترینا و منداڵەکان، ئەوا توانیان کاترینا بدۆزنەوە کە بەھۆی نەخۆشییەکەیەوە ([[سیل]]) لەسەر شەقامەکان کەوتبوو، دواتر توانیان بیگوازنەوە بۆ ژوورەکەی سۆنیا. ھەر لەوێ کاترینا گیانی سپارد. لەو کاتەدا سڤیدریگالۆڤ دەرکەوتەوە، ئەو ئاماژەی بەوەدا کە لەو ١٠ ھەزار ڕووپییەی قەرار بوو بیداتە دونیا، ئەوا بڕێکی دەبەخشێتە سۆنیا بۆئەوەی بەکاری بھێنێت لە مەڕاسیمی بەخاکسپاردنی کاترینا، ھەروەھا منداڵەکانیش دەباتە ھەتیوخانەیەکی باش. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەگومانەوە ھۆکاری ئەو یارمەتیدانەی لە سڤیدریگالۆڤ پرسی، ئەویش لە وەڵامدا ھەمان ئەو وشانەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەکارھێنایەوە کە بۆ دانپێدانەکەی لەلای سۆنیا دەری بڕیبوون. لەبەر ئەوەی سڤیدریگالۆڤ ماڵەکەی بە ماڵی سۆنیاوەبوو ئەوا گوێی لە ھەموو وردەکارییەکان و دانپێدانانەکەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بوو. === بەندی شەشەم === ڕازومیخین بە ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەڵێت کە دونیا تووشی کێشە و دوورەپەرێزی بوو لەدوای وەرگرتنی نامەیەک لە کەسێکەوە، ھەروەھا ئەوەشی پێ ڕاگەیاند کە پۆرفیری چیتر گومانی لەسەر ڕاسکۆڵنیکۆڤ نەماوە لەبارەی کەیسی کووشتنی ژنە سووخۆرەکە. لەوکاتەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەستی کرد بە گەڕان بەدوای سڤیدریگالۆڤ، ئەوا پۆرفیری لە پڕێکدا دەرکەوت و بەڕێزەوە داوای لێکرد کە وتووێژێکی بچووک بکەن. ئەو پۆزشی ھێنایەوە بۆ ئەو ڕەفتارانەی کە لەڕابردوو کردبوونی و پاساو و ھۆکارەکانی بۆ ھێنایەوە. لەو دەمە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ وای بۆ چوو کە چیتر پۆرفیری گومانی لێناکات بەڵام لەناکاو قسەکانی پۆرفیری بەڕووی ئەو ئاڕاستەیە کە گۆڕان کە ئەو دڵنیابێت لەوەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بکووژی ڕووداوەکەیە، ھەروەھا ئەوەشی باسکرد کە ئەو بەمزووانە دەستگیری دەکات بەڵام باشترە کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ خودی خۆی بچێت دان بە تاوانەکەی دابنێت بۆئەوەی سزاکەی لەسەری سووک بکرێت. ھەموو ئەمانە ڕاسکۆڵنیکۆڤی خستە گێژاوێکی دژوارەوە. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ توانی سڤیدریگالۆڤ لە مەیخانەیەک بدۆزێتەوە، لەم دیدارەیان ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەڕەشەی ئەوەی لێکرد کە ئەگەر چاوی بە دونیا بکەوێت. بەڵام لەو دەمە، سڤیدریگالۆڤ دیدارێکی لەگەڵ دونیا دانابوو ئەوا ئەویش ھەڕەشەی درکاندنی زانیارییەکانی بۆ پۆلیس کرد. دوای ئەوەی سڤیدریگالۆڤ شوێنەکەی جێھێشت ئەوا ڕاسکۆڵنیکۆڤ شوێنی کەوت، لەو دەمە دونیا چاوی بەھەردووکیان کەوت، بەڵام ڕاسکۆڵنیکۆڤ چیتر لە شوێن کەوتن بە سڤیدریگالۆڤ بەردەوامیی نەدا، ئەمەش بووە ڕێگە خۆشکەر تاکوو سڤیدریگالۆڤ دیدارەکەی لەگەڵ دونیا ساز بکات. دونیا بۆ ئەوە ھاتبوو تاکوو لە مەبەستی سڤیدریگالۆڤ تێبگات لەو نامەیەی کە بۆی ناردبوو. ئەوان بەیەکەوە چوونە ماڵەکەی سڤیدریگالۆڤ، لەوێ سڤیدریگالۆڤ بابەتی کووشتنەکەی بەوردی بۆ دونیا گێڕایەوە، ھەروەھا نیازە چەپەڵەکانی خۆی بۆ گەیشتن بە دونیا باسکرد کەئەگەر ئەو پێی ڕازی بێت ئەوا لەبەرامبەردا سڤیدریگالۆڤ ھیچ شتێک بە پۆلیس ناڵێت و ھەروەھا براکەشی دەنێرێت بۆ ئەمریکا. وەلێ لەو دەمە، دونیا دەمانچەیەکی پێبوو و تەقەیەکی بەڕووی سڤیدریگالۆڤ تەقاند بەڵام بەتەواوی نەیپێکا، سڤیدریگالۆڤ تۆزێک خوێناوی بوو، دواتر سڤیدریگالۆڤ بەڕێزەوە داوای لە دونیا کرد کە جارێکی دیکە دەمانچەکە سوار بکاتەوە و تەقەی لێبکات، بەڵام دونیا دەمانچەکەی فڕێدا. لە بەرامبەر دیدەنیکردنی ئەو ڕقەی دونیا بۆی ھەیە ئەوا سڤیدریگالۆڤ ڕێگای پێدا کە لە ماڵەکەی بڕوات. دواتر سڤیدریگالۆڤ چووە لای سۆنیا، لەوێ ٣٠٠٠ ڕووپییەی پێدا و باسی چارەنووسی منداڵەکانی کاتریناشی لەگەڵدا کرد، پێشی گووت کە دەبێت ئەو پارەیە وەربگریت چونکە پێویستت دەبێت ئەگەر لەگەڵ ڕاسکۆڵنیکۆڤ بچیتە سیبێریا. دواتر سڤیدریگالۆڤ شەوەکەی لە ھۆتێلێکی بێکەڵک بەسەر برد و بۆ ڕۆژی دواتر لە شوێنێکی گشتی خۆی کووشت. ڕاسکۆڵنیکۆڤ سەردانی دایکی کرد، لەوێ ماڵاوایییەکی خەمبارانەی لێکرد و بەبێ ئەوەی ھیچێک لەسەر ڕاستییەکان بدرکێنێت. دونیا لە ماڵەکەی ئەودا چاوەڕێی دەکرد، لەوێ ڕاسکۆڵنیکۆڤ پێی گوت کە ئەو دەچێتە بنکەی پۆلیس و دان بە تاوانەکەیدا دەنێت. دواتر چووە ماڵی سۆنیا، لەوێ سۆنیا خاچێکی پێیدا. ڕاسکۆڵنیکۆڤ چووە بنکەی پۆلیس، لەوێ زانی کە سڤیدریگالۆڤ خۆی کووشتووە، لەو دەمە ویستی واز لە دانپێدانانەکەی بھێنێت و لە بنکە ھاتە دەرەوە، بەڵام کە سۆنیای بینییەوە کە شوێنی کەوتووە ئەوا پەشیمان بوویەوە و گەڕایەوە بنکەی پۆلیس بۆ داننان بە تاوانەکەی. لە بنکەی پۆلیس، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەتەواوی وردەکارییەکانەوە دانی نا بە تاوانەکەی. === کۆتایی === لەبەر ئەوەی کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ دانی بە تاوانەکەی دانا، ئەمەش لەو دەمەی کە کەسێکی دیکە دانی نابێت بە تاوانەکە، ئەوا تەنیا سزای ھەشت ساڵ کارکردنی زۆرەملێی لە سیبێریا بۆ دەرچوو. دونیا و ڕازومیخین ھاوسەرگیرییان کرد و پلانیان دانا بۆ ئەوەی بچنە سیبێریا، بەڵام پولخێریا (دایکی دونیا) تووشی نەخۆشی بوو و مرد. سۆنیا چووە سیبێریا بۆ ئەوەی لەوێ بژی ئەمەش لەپێناو ڕاسکۆڵنیکۆڤ بوو. لە سەرەتادا ڕووگرژی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەرامبەر سۆنیا بەردەوام بوو لەبەر ئەوەی ھێشتا لووتبەرزی و داننان بە تاوانەکەی لە ناخدا مابوویەوە، بەڵام دواتر مانەوەی لە زیندان و درک کردن لە ھەڵە و تاوانەکەی و تێگەیشتن لە خۆشەویستییەکەی سۆنیا ئەوا ئاکار و سیمای ڕاسکۆڵنیکۆڤ گۆڕدرا. == کارەکتەرەکان == * '''[[ڕۆدیۆن ڕاسکۆڵنیکۆڤ|ڕۆدیۆن ڕۆمانۆڤیچ ڕاسکۆڵنیکۆڤ]]''' کەسایەتی [[پاڵەوانی چیڕۆک]]ەکە<nowiki/>یە زۆرینەی ڕۆمانەکە لەسەر زاری ئەوە یان لەسەر ڕووانینی ئەو گێڕانەوەی بۆ دەکرێت. کوڕێکی تەمەن ٢٣ ساڵانە، قوتابی زانکۆ بووە لە پێشوودا و لەبەشی یاسا دەیخوێند. لە ڕۆمانەکە بەمشێوەیە وەسفی ئەو دەکات «کوڕێکی قۆز، باڵای بەرزترە لە ئاستی ناوەند، لەش و لار ڕێک، چاوەکانی جوان و تۆخن ھەروەھا قژێکی قاوەیی تۆخی ھەیە.» لەوەیە تایبەتمەندییە باشەکانی ھەبێت، بەڵام لەبەرامبەردا کەسایەتییەکی دوانەیی ھەیە. ئەو لە دیوەکەی دیکەیدا، کەسێکی سارد، بێبەزەیی و گۆشەگیرە. ھەندێکجاریش لە پڕێکدا گەرم دەبێت و بەرەو میھرەبانی دەچێت. ئەو تاوانی کووشتنی ئەنجام داوە و ھاوکات خەریکی کاری چاکەکاری و خێرخوازیشە. == وەرگێڕان بە کوردی == ڕۆمانی تاوان و سزا تا بە ئێستاکە چوار جار بە کوردیی سۆرانی وەرگێڕدراوە و بە ناونیشانی ژێرەوە چاپ کراوەتەوە: * ''تاوان و سزا''، وەرگێڕان لە فارسی ڕەووف بێگەرد، سلێمانی: غەزەڵنووس، چاپی دووەم: ٢٠١٤. * ''تاوان و سزا''، وەرگێڕان لە ڕووسی پێشەوا خالید حەمەئەمین. * ''تاوان و سزا''، وەرگێڕان لە سوێدی حەکیم کاکەوەیس. * ''تاوان و سزا''، وەرگێڕانی کەیوان [[ھەورامی]]. ھەروەھا وەرگێڕانێکی کرمانجیش لە ڕۆمانەکە کراوەتەوە: * ''سووج وو جەزا'' (Sûc û Ceza)، وەرگێڕان لە تورکی مەدەنی ئۆغووت، ئەستەمبوڵ: پەخشانگەی نووبھار، ٢٠٢٠. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|ڕۆمان|کتێب|فەلسەفە|وێژە|ڕۆمانەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crime and Punishment}} [[پۆل:تاوان و سزا|*]] [[پۆل:ڕۆمانەکانی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] [[پۆل:نارسسیزم لە خەیاڵدا]] eaj18unqkwmrccs8mezwqxp3oxvrxzf 1570922 1570918 2026-04-02T06:17:55Z Kushared 5048 1570922 wikitext text/x-wiki {{Infobox book| <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = تاوان و سزا | title_orig = Преступление и наказание | translator = | image = Russian Gazette 1866.jpg | caption = تاوان و سزا لە چاپی گۆڤاری [[پەیکی ڕووسیا]] | author = [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] | cover_artist = | country = | language = [[ڕووسی]] | series = | genre = [[فەلسەفە]]{{ھن}}[[دەروونناسی]] خەیاڵی{{ھن}}خەیاڵی تاوان | publisher = ''[[پەیکی ڕووسیا]]'' (بە زنجیرە) | release_date = ١٨٦٦; چاپی پەرتووک لە ١٨٦٧ | pages = | isbn = | dewey = 891.73/3 20 | congress = PG3326 .P7 1993 | oclc = 26399697 | preceded_by = | followed_by = }} '''تاوان و سزا''' (پێش نوێخوازبوونی لە [[زمانی ڕووسی]]: Преступленіе и наказаніе؛ دوای نوێخوازیکردن لە ڕووسی Преступление и наказание) ڕۆمانێکە لەلایەن نووسەری ڕووسی [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] نووسراوە. سەرەتا لە ساڵی ١٨٨٦، بە ١٢ مانگ لە [[پەیکی ڕووسیا]] بڵاوکرایەوە کە گۆڤارێکی [[وێژە]]ییی بوو.<ref name="Minnesota Study Notes">[http://www1.umn.edu/lol-russ/hpgary/Russ3421/lesson9.htm University of Minnesota – Study notes for Crime and Punishment] – (retrieved on 1 May 2006)</ref> دواتر وەک تاقە پەرتووکێک بڵاوکرایەوە. ڕۆمانەکە دووەمین ڕۆمانی درێژی فیدۆرە، ئەمەش لەدوای دە ساڵ لە دوورخستنەوە بۆ [[سیبیریا]] بوو. تاوان و سزا بە باشترین ڕۆمانی تەمەنی گەورەبوونی دۆستۆیەڤسکی وەک نووسەر دادەنرێت.<ref>Frank (1995), p. 96</ref> ھەندێکجاریش وەک یەکێک لە باڵاترین شاکارەکانی وێژەی جیھانی سەیر دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 50 Most Influential Books of All Time|ناونیشان=https://oedb.org/ilibrarian/50_books_that_changed_the_world/|وێبگە=Open Education Database}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Greatest Books|ناونیشان=https://thegreatestbooks.org/|وێبگە=thegreatestbooks.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210512211207/https://thegreatestbooks.org/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 100 greatest novels of all time|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/best-greatest-novels-of-all-time/|وێبگە=The Telegraph}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=100 must-read classic books, as chosen by our readers|ناونیشان=https://www.penguin.co.uk/articles/2018/100-must-read-classic-books/|وێبگە=Penguin}}</ref> تاوان و سزا سەرنج دەخاتە سەر ئەو ئازارە دەروونی و ناکۆکییە ڕەوشتییانەی کارەکتەری ڕۆمانەکە، ڕۆدیۆن ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەیبوو. ئەو خوێندکاری پێشووی بەشی یاسا بوو، لە [[سەنت پیتەرزبورگ]] دەژی، ڕۆژێکیان پلان بۆ کووشتنی پیرەژنێکی سووخۆر دادەنێت. بەر لەوەی بیکووژێت، ڕاسکۆڵنیکۆڤ لەو بڕوایەدابوو کە بە بەدەستھێنانی ئەو پارەیە، ئەوا ڕزگاری دەبێت لە ھەژاری. بەڵام لە دوای ڕووداوەکە، خۆی لە دۆخێکی شڵەژاوی و ناھەموار دەدۆزێتەوە. == چیڕۆک == === بەندی یەکەم === ڕۆدیۆن ڕۆمانۆڤیچ ڕاسکۆڵنیکۆڤ، گەنجێکی ھەژار و نەدارە کە وازی لە خوێندنی بەشی یاسا ھێناوە، لە ژوورێکی بەکرێگیراوی شاری [[سەنت پیتەرزبورگ]] ژیان بەسەردەبات. ڕاسکۆڵنیکۆڤ کەسێکی گۆشەگیر و کەم کۆمەڵایەتییە. ئەو تەنانەت ھەموو ڕێگانیشی بۆ باشترکردنی ژیان بۆ خۆی داخستووە. لە مێشکی خۆیدا، پلانی داناوە بۆ کووشتنی پیرەژنێکی دەوڵەمەند. ڕۆژێکیان لە مەیخانەیەک، ڕاسکۆڵنیکۆڤ چاوی بە پیاوێکی مەست دەکەوێت بەناوی سیمیۆن زاکارۆڤیچ مارمێلادۆڤ، ئەو پیاوە بەھۆی ئاڵوودەبوون بەمەی گەیشتووەتە دۆخێک کە ئەو بڕە پارەیەی لە ماڵەوە وەک خێزان ھەیانبوو تاڵانی بکات لەپێناو خواردنەوەدا. مارمێلادۆڤ بەسەرھاتی ژیانی خۆی بۆ ئامادەبووانی مەیخانەکە و بەدیاریکراویش بۆ ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەگێڕێتەوە؛ کچە گەورەکەی مارمێلادۆڤ کە ناوی (سۆنیا) یە بووەتە لەشفرۆش لەپێناو یارمەتیدانی خێزانەکەی. ڕۆژی دواتر، ڕاسکۆڵنیکۆڤ نامەیەکی پێدەگات لەلایەن دایکییەوە کە تێیدا نووسراوە کە چۆن خوشکەکەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ (دونیا) لەسەر کارەکەی ھەرسانکراوە و لەناوچەکەیان ئابڕوویان چووە بەڵام دوای ئارامگرتنیان کێشەکە چارەسەر بووە، لە درێژەی نامەکەدا ئەوەش نووسراوە کە دونیا لەلایەن پیاوێکی دەوڵەمەندی تەمەن نزیک ٤٨ ساڵە (بەناوی لوژن) خوازبێنی بۆ ھاتووە. سەرەنجام دونیا بۆ ئەوەی یارمەتی براکەی بدات، ئەوا بەو ھاوسەرگیرییە ڕازی بووە، ھەردووکیانیش بەرەو سەنت پیتەرزبورگ دەچن بۆئەوەی بەدیداری یەکتر بگەن. ئەم دۆخەی خوشکەکەی وای لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ کرد کە وا ھەست بکات و بیربکاتەوە کە دۆخی خوشکەکەی ھاوشێوەی دۆخی سۆنیای لەشفرۆشە کە قوربانیداوە بۆ خێزانەکەی. ئەو بیرۆکانە وایانکرد کە بگەڕێتەوە بۆ بیرۆکەی کووشتنی پیرەژنەکە. لەم دۆخە پڕ لە سترێس و ڕاڕایەیدا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ تەورێکی دزی و ھەنگاوی نا بەرەو شوقەی ژنە بەتەمەنەکە. ئەو دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخسا کە بچێتە ناو ماڵی پیرەژنەکە لەڕێگای ئەوەی وای پشاندا وەک جاران ھاتووە مامەڵەی کاڵاکانی وەک بارمتە پێی بدات، دواتر بەتەورەکەی لەسەری پیرەژنەکەی دا و کوشتی. دواتر لیزاڤێتای نیوەخوشکی پیرەژنەکە ھاتە ژوورەوە و بەسەر ئەو تاوانە کەوت، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەناچاری ئەویشی کوشت. دواتر دوو کەس دێنە بەردەرگاکە بەڵام ناتوانن بێنە ژوورەوە، ئەمەش وایکرد ڕاسکۆڵنیکۆڤ بخاتە شڵەژاوییەکی دیکە بەڵام لە دەرفەتێکی کورت کە بۆی ڕەخسا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ڕایکرد و دواتر گەڕایەوە ژوورەکەی خۆی. لەم کارەیدا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ تەنیا جانتایەکی بچووکی پارە و چەند سندووقێکی بچووکی پێ دزرا. لە ژوورەکەیدا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەوڵیدا سەرەداوەکانی تاوانەکەی بەلاشەی نەھێڵێت و ھیچ پەڵەیەکی خوێن بە جلەکانییەوە نەمێنن. === بەندی دووەم === دوای ئەم ڕووداوانە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ تووشی [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] دەبێت و لە دۆخێکی نیمچە بەئاگابوونە. لەلایەن پۆلیسەوە بانگدەکرێت بۆئەوەی سەردانی بنکە بکات، سەرەتا دەشڵەژێت کە نەکا ئەم بانگکردنە پەیوەندی بە کوشتنەکەوە ھەبێت بەڵام دواتر کە دەچێتە بنکە ئەوا بۆی دەردەکەوێت ئەو بانگکردنە بۆ ئاگادارکردنەوەیەتی لە بابەتی قەرزەکانی بۆ ژنە خاوەن ماڵەکەی. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەڕوات تاکوو ئەوشتانەی دزیویەتی لە شوێنێکی دوورەدەست بشارێتەوە، سەرەنجام گابەردێک دەدۆزێتەوە و شتەکانی لەژێرییەوە دەشارێتەوە. دواتر لەئەنجامی زۆر بیرکردنەوەی لەمەڕ ئەو بابەتە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەست بەو شەرمەزارییە دەکات کە تەنانەت نازانێت چەند پارە و کەلووپەلیشی دزیوە، بەوەی بەھۆی ئەو باروودۆخەی تێیدایە وایکردووە ھێشتا جانتا بچووکەکەشی نەکردبوویەوە. دواتر بەبێ ئەوەی ھیچ ھۆکارێکی لە خەیاڵ و ھزریدابێت ئەوا دەچێتە ماڵی ھاوڕێیەکی زانکۆی کە ناوی (ڕازومیخین) ە. لە ماڵەکەیدا، ڕازومیخین بۆی دەردەکەوێت کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ نەخۆشە و ھەوڵدەدا گفتووگۆی لەگەڵدا بکات بەڵام بێ سوود دەبێت. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەگەڕێتەوە ماڵەکەی و لەسەر جێگا بەھۆی نەخۆشییەکەوە دەکەوێت. دوای تێپەڕینی چەند ڕۆژێک، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەخەبەر دێتەوە و دەزانێت لەو چەند ڕۆژە ڕازومیخینی ھاوڕێی یارمەتییەکی زۆری داوە و پەرستیاریی بۆ کردووە. لەو کاتەدا ھێشتا تای مابوو، ڕاسکۆڵنیکۆڤ گوێی بۆ گفتووگۆی ڕازومیخین و دکتۆر دەگرت کە لەبارەی لێکۆڵینەوەکانی پۆلیس لەسەر کوژرانی پیرەژنەکە دەکرد؛ باسیان لەژنێکی نیشتەجێی ئەو باڵەخانەیە کرد کە پیرەژنەکەی لێ کوژراوە، ئەو ژنە ئەوەی درکاندووە کە ئەوکەسانەی شت و مەکیان لای پیرەژنەکە وەک بارمتە داناوە ئەوا لەلایەن پۆلیسەوە لێپرسینەوە و قسەیان لەگەڵدا دەکرێت. دواتر گفتووگۆی نێوان دکتۆر و ڕازومیخین پچرا، ئەمە لەگەڵ ھاتنی لوژن بوو، دەزگیرانەکەی دونیا، کە ھاتبوو خۆی بناسێنێت، بەڵام ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەخراپی مامەڵەی لەگەڵ کرد و لەماڵەکەی دەریکرد. دواتە بە تووڕەیی داوای لەکەسەکانی دیکەی ناو ژوورەکەی کرد کە ئەوانیش بەجێی بھێڵن. دواتر بەنھێنییەوە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ماڵەکەی جێھێشت، بۆ ئەوەی دەستی بگات بە ڕۆژنامەکان کە لەسەر ڕووداوی پیرەژنەکەیان نووسی بوو. لەوێ چاوی بە پۆلیسێکی ناسراو دەکەوێت بەناوی زامیۆتۆڤ و مشتوومڕ لەبارەی تاوانی جۆراوجۆر و ڕووداوی پیرەژنەکەش دەکەن. پاشان ڕاسکۆڵنیکۆڤ شوێنەکە جێدەھێڵێت و دووبارە دەکەوێتە خەیاڵی ئەوەی بچێتە بنکەی پۆلیس و دان بەتاوانەکەیدا بنێت. لەڕێگاکەیدا، چاوی بە ڕووداوێک و کۆبوونەوەی خەڵکی دەکەوێت، کە نزیک دەبێتەوە ئەوا دەبینێت کە مارمێلادۆڤ (ئەو برادەرەی لە مەیخانەکە ناسیبووی) کەوتووەتە بەر گالیسکەیەک و بە سەختی بریندارە، وەک ئەوەی خەڵک باسیان دەکرد کە ناوبراو بەھۆی زۆر مەستییەوە تووشی ئەو ڕووداوە بووە، لەو دەمە کەس مارمێلادۆڤ نەدەناسی، بەڵام ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەنگی ھەڵبڕی کە ئەو بۆی ناسیاوە و یارمەتی بدرێت تاکوو بیبەنەوە ماڵەکەی. کاتێک گەیشتنە ماڵەکەی ئەوا خێزانەکە تەواو بەو دیمەنە شڵەژان، پاشان مارمێلادۆڤ داوای بینینی قەشەی کرد تاکوو ڕێوەڕەسمی لێخۆشبوون ئەنجام بدات بەوەی لەسەرە مەرگیدایە، دواتر کە سۆنیا گەیشتەوە ماڵەوە ئەوا مارمێلادۆڤ داوای لێخۆشبوونی لە سۆنیا کرد کە بەھۆی خۆیەوە تووشی دەردەسەریی بووە، دواتر مارمێلادۆڤ لەباوەشی کچەکەیدا گیانی سپارد. دوای مردنی مارمێلادۆڤ، ڕاسکۆڵنیکۆڤ کۆتا ٢٥ ڕۆبلی (دایکی پێیدابوو) بەخشی بە کاترینا ئیڤانۆڤنا (ژنی مارمێلادۆڤ) بۆ ئەوەی ڕێوەڕەسمی پرسەی بۆبگێڕن، ئەمەش لەوکاتەبوو کە خێزانیی مارمێلادۆڤ لەوپەڕی ئاستی نەداریدا بوون. ڕاسکۆڵنیکۆڤ چووە ماڵی ھاوڕێکەی ڕازومیخین، ھەر زوو بەیەکەوە ڕۆیشن بەرەو ماڵی ڕاسکۆڵنیکۆڤ. لەوێ ڕاسکۆڵنیکۆڤ تووشی شۆک بوو کاتێک بینی دایک و خوشکەکەی بەیەکەوە لەسەر قەنەفەی ژوورەکەیدا چاوەڕێی ئەویان دەکرد. === بەندی سێیەم === وێڕای ئەوە ڕازومیخین مەستبوو بەڵام توانی دایک و خوشکی ڕاسکۆڵنیکۆڤ ڕازی بکات بۆئەوەی بگەڕینەوە شوقەکەیان، ئەمەش لەدوای ئەوە ھات کە وێڕای ئەوە ڕازومیخین مەستبوو بەڵام توانی دایک و خوشکی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەتووندی لەگەڵیان دەدوا. ھاوکات ڕازومیخین سەرسامیی جوانیی و نەرمونیانی دونیا بوو. ڕۆژی دواتر کە دایک و کچەکە گەڕانەوە لای ڕاسکۆڵنیکۆڤ، ئەوا ڕاسکۆڵنیکۆڤ لەڕووی جەستەیی و دەروونی باشتر ببوو بەڵام وا دەردەکەوت کە فشار لەخۆی بکات بۆئەوەی درێژە بەو کۆبوونەوەیە بدات. ھاوکات لەو ڕۆژەدا، دایکەکە لەلایەن لوژنی زاوایەوە نامەیەکی پێگەیشتبوو، کە نابێت کوڕەکەی ئەو لەو کۆبوونەوانە بەشداربێت کە لوژن تێیدا ئامادەدەبێت، ئەمەش لەپای ئەو بێڕێزیکردنەی وەریگرتبوو لەیەکەم دیداریی خۆی و ڕاسکۆڵنیکۆڤ، ھەر لەو نامەیەدا ئاماژەشی بەوە دابوو کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ بڕی ٢٥ ڕووپییەی بە ژنێکی بەدئەخلاق (سۆنیا) داوە. دایکەکە نامەکەی لوژنی پشانی ڕاسکۆڵنیکۆڤ دا، دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ لەگەڵ دونیا دووبارە کەوتەوە مشوومڕ کردن کە واز لە لوژن بھێنێت یانیش لەنێوان ئەو و خۆیدا دەبێت یەکێک ھەڵبژێرێت. بەڵام دونیا سوور بوو لەسەر بڕیاری ھاوسەرگیرییەکەی و ئەوەشی گوت کە ئەوە قوربانیدانێکی کەسیی نییە، دواتریش توانی ڕاسکۆڵنیکۆڤ ڕازی بکات بۆئەوەی لە کۆبوونەوەکە ئامادەبێت و جارێکی تر چاوی بە لوژن بکەوێت. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەوە ڕازی بوو لەگەڵ ڕازومیخین بەیەکەوە ئامادەی ئەو دیدارە بن. لە ناکاو، ڕاسکۆڵنیکۆڤ تووشی سەرسووڕمان ھات کاتێک بینی کە سۆنیا دەیەوێت بێتە ژوورەکەی، سۆنیا بە شەرمەوە ئەوەی ڕوونکردەوە کە دوێنێ شەو لە خوشکەکەی ئەم ناونیشانەی وەرگرتووە، ھەروەھا لەسەر داوای زڕدایکەکەی ھاتووە تاکوو بانگێشتی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بکات تاکوو سبەی لە کۆتا ماتەمینی مارمێلادۆڤ (باوکی سۆنیا) بەشداربێت. لەوکاتەی خەریک بوو سۆنیا بڕوات، ڕاسکۆڵنیکۆڤ دوای لێکرد کە ناونیشانەکەی خۆیی پێبدات و پێی گووت کە بەمزووانە سەردانی دەکات. لەسەر خواستی ڕاسکۆڵنیکۆڤ، لەگەڵ ڕازومیخین بەیەکەوە چوونە ماڵی پۆرفیری پێترۆڤیچ، ئەو کەسەی لێکۆڵینەوەی دەکرد لەسەر بکووژەکان، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەشێک لە کەلوپەل و یادگارییەکانی باوک و دایکی لای پیرەژنە کووژراوەکە وەک بارمەتە دانابوو ھەر بەم ھۆکارەوەش ویستی ھەبوو بچێتە لای پێترۆڤیچ. لەگەڵ گەیشتنی بەماڵەکە و لە دەستپێکی قسەکانەوە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بۆی دەرکەوت کە پێترۆڤیچ گومانی زۆری ھەیە کە ئەو بکووژەکە بێت. لە گفتووگۆیەکی چوارقۆڵیدا، پێترۆڤیچ لەگەڵ زامیۆتۆڤ باسی لێکۆڵینەوەکانیان دەکرد لەکەیسی پیرەژنەکە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەستی بەوەکرد کە پێترۆڤیچ زۆر کاریگەر و تامەزرۆ بووە بەو وتارەی کە لە مانگی پێشوو لەبارەی تاوانەوە نووسی بووی، لەم وتارەیدا ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئاماژەی بەوەدا کە چینێکی کەم لە دەستەبژێری کۆمەڵگا ھەیە کە مافی ئەوەیان ھەیە سنوورە ئەخلاقییەکان ببەزێنن و تاوان بکەن، ئەمەش ئەگەر ئەو بەربەست و سنوورانە ڕێگری بکەن لەبەردەم بیرۆکەکانیان. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەلێھاتوویی خۆی توانی خۆی لەم دۆخەدا ڕزگار بکات. بەڵام دواتر لەگەڵ پێترۆڤیچ ڕێککەوت کە بۆ ڕۆژی دواتر لەبنکەی پۆلیس یەکتر ببیننەوە. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەریەکە لە خوشک، دایکی و ڕازومیخینی جێھێشت. لەکاتی گەڕانەوەی بۆ باڵەخانەکەی خۆی، چاوی بە پیرەپیاوێکی بێگانە کەوت، ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەوڵیدا بزانێت کە ئەو چی دەوێت. بەڵام ئەو ھیچ شتێکی نەگوت جگە لەوەی بە ڕاسکۆڵنیکۆڤی گوت، «تۆ بکووژیت» و دواتریش ڕۆیشت. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بە پەشۆکاوییەوە گەڕایەوە ژوورەکەی و خەوت. کە دواتر لە خەو ڕابوو، پیاوێک ھاتە ژوورەکەی خۆی بە ئیڤانۆڤیچ سڤیدریگالۆڤ ناساند. === بەندی چوارەم === سڤیدریگالۆڤ ئەو کەسە بوو کە خوشکی ڕاسکۆڵنیکۆڤ مامۆستایەتی بۆ منداڵەکانی دەکرد، ھەر بەھۆی ئەمانەوە تووشی دەردەسەری و [[ئابڕوو]]چوون بوویەوە. سڤیدریگالۆڤ دەستیکردن بە مەنەلەجۆێکی درێژ، لەماوەی قسەکانیدا ئاماژەی بەوەدا کە چیتر خۆشەویستی بۆ دونیا (خوشکەکەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ) نەماوە و ئەو خۆی دوای مردنی ژنەکەی ئێستا نزیکە لەوەی ھاوسەرگیری لەگەڵ کەسێکیدا بکات، بەڵام ئامانجی لەھاتنی بۆ ماڵی ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئەوەیە کە ناوبراو ڕێگریی لە ھاوسەرگیری دونیا و لوژن بکات. سڤیدریگالۆڤ ئاماژەشی بەوەدا کە ژنەکەی پێش مردنی ٣٠٠٠ ڕۆبلی وەک میرات بە دونیا بەخشیوە. سڤیدریگالۆڤ ئەوەشی لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ داواکرد کە دیدارێک بۆخۆی و دونیا ڕێکبخات، ئەگەر ئەو کارەش نەکات ئەوا ھەرچۆنێک بێت خۆی ڕێکی دەخات. ئێوارە، کۆبوونەوەی خێزانیی لەگەڵ لوژن دەستیپێکرد، قسەکردن لەسەر سڤیدریگالۆڤ بوو، بۆچی ژنەکەی لەپڕێکدا مرد و ئەو ٣٠٠٠ ڕۆبلە میراتەی کە بۆ دونیا ماوەتەوە. لوژن بەوە پەست بوو کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ لە کۆبوونەوەکە بەشداریی پێکراوە بەوەی لەنامەکە داوای کردبوو کە ھیچ کات لە کۆبوونەوەکان بەیەکەوەنەبن، لەلایەکی دیکەوە نیگەرانی ئەوەبوو کە دونیا براکەی بەشداری پێدەکرد لەپرسی چارەسەرکردنی کێشەکانی. ھەموو ئەوانە وایکرد کە لوژن تووڕەیی خۆی و ڕووی کەسایەتی ڕاستەقینەی لە کۆبوونەوەکە دەربخات. ئەمەش وای لە دونیا کرد کە داوا لە لوژن بکات بڕوات و ھەرگیز نەگەڕێتەوە لای. ئێستا کە خێزانەکە سەرمایەکی باشیان بەدەستەوەیە، پلانیان دادەنا بۆ داھاتوویان، بەڵام لەناکاو ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەڵسایەوە و پێیانی گوت کە ئەو بۆماوەیەک یانیش بۆھەمیشە بەجێیان دەھێڵێت، داواشی لە ڕازومیخین کرد (ئامادەی کۆبوونەوەکە ببوو) کە ئاگاداری دونیا و دایکی بێت. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەرەو ماڵی سۆنیا ھەنگاوی نا، سەرەتا سۆنیا خۆشحاڵ و سەرسام بوو کە ئەو سەردانیی کردووە بەڵام دواتر لە ھەڵسووکەوتە نامۆکانی ترسا. لە دانیشتنەکەیان، ڕاسکۆڵنیکۆڤ چەند پرسیارێکی تووند و بێبەزەییانەی ئاراستەی سۆنیا کرد لەبارەی چارەنووسی کاترینا ئیڤانۆڤنا و منداڵەکانی. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بۆی دەرکەوت کە سۆنیا بەرگەی ئەم ژیانەی گرتووە تەنھا بەھۆی باوەڕی بەخودا ھەیە. دواتر سۆنیا ئەوەشی ڕوون کردەوە کە ئەو ھاوڕیی لیزاڤێتایە (ھەمان خوشکی پیرەژنەکەیە و ھەردووکیان لەھەمان ڕووداو کوژران)، سۆنیا ئەوەشی درکاند کە لیزاڤێتایە کۆپییەکی لە [[ئینجیل]]ی پێداوە، ھەر لەو دەمە ڕاسکۆڵنیکۆڤ ناچاری دەکات کە بەشێکی لێ بخوێنێتەوە. سۆنیا بەشی چیڕۆکی لازاروسی بۆ دەخوێنێتەوە. دواتر بەرلەوەی بڕوات، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بە سۆنیا گوت کە سبەی دەگەڕێتەوە لای و پێی دەڵێت کە کی لیزاڤێتای کووشتووە. ھاوکات لەپشتی دیوارەوە، سڤیدریگالۆڤ گوێی بۆ قسەکانی نێوان ڕاسکۆڵنیکۆڤ و سۆنیا گرتبوو. دواتر، ڕاسکۆڵنیکۆڤ چووە چاوپێکەوتنی بنکەی پۆلیس، لەوێ لەگەڵ پۆرفیری پێترۆڤیچ کەوتە وتووێژێکی درێژ، ڕاسکۆڵنیکۆڤ زۆر بەشێوازی قسەکردنی پۆرفیری تووڕەبوو چونکە دەیزانی ئەو قسەکانی لاوەکین و تەنیا دەیەوێت لە کاتێکی لەناکاو ھێرشی بۆبێنێتە سەر، پۆرفیری زۆر جەختی لەوە دەکردەوە کە پێویستە ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئاگاداری تەندرووستی خۆی بێت و کێشەی لەزر و تا لەگەڵ وڕێنەکردنەکەی چارەسەر بکات. ھەموو ئەوانە وایان کرد کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ بکەوێتە دۆخێکی دژوارەوە و ھەوڵیدا شوێنەکە جێبھێڵێت، بەڵام پۆرفیری ئاماژەی بەوەدا کە ئەو سوپرایزێکی بۆ ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئامادەکردووە و پێویستە چاوەڕێ بکات. لە پڕێکدا، میکۆلکا (یەکێک لەو بۆیاغچییانە کە لەکاتی ڕووداوەکە لە بیناکەدا بوو، بەھۆی گومانەوەلێکرانەوە دەستگیرکرابوو) لەگەڵ کۆمەڵێ پۆلیس ھاتنە ژوورەوە، لەو دەمە پۆرفیری شپرزە ببوو، میکۆلکا کەوتە قسەکردن و وتی من بکووژەکەم. پۆرفیری بەھۆی ئەمەوە داوای لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ کرد کە شوێنەکە جێبھێڵێت و دواتر دیداریی یەکدی دەکەنەوە. دوای ئەوەی گەڕایەوە ماڵەکەی، ڕاسکۆڵنیکۆڤ چاوی کەوتەوە بەو پیرەپیاوە بێگانەیەی کە لەچەند ڕۆژی ڕابردوو پێ گوتبوو بکووژ. ئەو پیاوە داوای لێخۆشبوونی لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ کرد بەوەی کە گومانی خراپی پی بردووە، ھەروەھا ئاماژەی بەوەدا کە خۆی لە بنکەی پۆلیس بووە و لەپشتەوەی ژووری لێکۆڵینەوەکە چاوەڕوانی دەکرد کە وەک سوپرایز بیھێننە ژوورەوە بەڵام لەوکاتەدا میکۆلکا خۆی کردووە بەژوورەوە و دانی بەتاوانەکەی ناوە. ئەم ھاتنەی پیاوە بێگانەکە، تۆزێک لە خەم و دوودڵییەکانی ڕاسکۆڵنیکۆڤ کاڵ کردەوە. === بەندی پێنجەم === ڕاسکۆڵنیکۆڤ ئامادەی ڕێوەڕەسمی ماتەمینییەکەی مارمێلادۆڤ دەبێت، لەوێ کاترینا ئیڤانۆڤنا خەریکە لەگەڵ میوانەکان و خانەدانێکی ئەڵمانی کەوتووەتە شەڕە قسە. لە پڕێکدا، لوژن خۆی بە ماتەمینییەکە دەکات. ئەو بەدەنگێکی بەرز ئاماژە بەوە دەکات، کە کاتێک سۆنیا سەردانی ژوورەکەی کردووە ئەوا ١٠٠ ڕۆبل لە ژوورەکەی ون بووە، بۆ ئەوەش گومانی خۆی لە سۆنیا ڕادەگەیەنێت. لوژن ئاماژە بەوەش دەکات کە ئەو سۆنیای بانگ کردبوو بۆئەوەی مانگانە بەبڕێکی دیاریکراو یارمەتی خێزانەکەی بدات. سۆنیا بێ ئاگایی خۆی لە دیارنەمانی ١٠٠ ڕۆبلەکە دەربڕی. ئیڤانۆڤنا زۆر لە لوژن پەست دەبێت، داوا دەکات کە پشکنین بۆ سۆنیا بکرێت. لە ئەنجامی گەڕاندا، ١٠٠ ڕۆبلەکە لە گیرفانی سۆنیا دەدۆزرێتەوە و کەشوھەوای ژوورەکە لەدژی سۆنیا دەجووڵێت ئەمەش تاکوو ھاوژوورەکەی لوژن، سیمیۆننۆڤیش لیبیزیاتنیکۆڤ بەتووڕەیی دەردەکەوێت و ئاماژە بەوە دەکات کە خۆی شایەتی ئەوە دەدات کە لوژن ئەو ١٠٠ ڕۆبلەی بەئەنقەست خستووەتە گیرفانی سۆنیا، ئاماژە بەوەش دەکات کە ئەوکاتەی ئەو دیمەنەی دیوە ئەوا لە ناخۆی خۆیدا سەرسام بووە بە دڵسافی لوژن بەوەی ویستوویەتی ئەو چاکەیە بکات و کەسیش پێی نەزانێت، لیبیزیاتنیکۆڤ ئەوەش دەڵێت کە نازانێت بۆچی لوژن ویستوویەتی سۆنیا بە دز لە قەڵەم بدات. لەو دەمە ڕاسکۆڵنیکۆڤ دێتە ناو باسەکە و پشتگیری لە قسەکانی لیبیزیاتنیکۆڤ دەکات، ھەروەھا ئەوەش ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی لوژن ئەو کارەی کردووە؛ ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھۆکاری ئەو کارەی لوژنی گەڕاندەوە بۆ ئەوەی کە ئەو پێ خراپ بکرێت لەبەرامبەر خوشک و دایکی، چونکە لوژن ھیوای وابووە کە بە خراپ نیشاندانی سۆنیا ئەوا ئەو لەسەر حەق دەبێت و دەتوانێت بەم ھۆکارەوە بگەڕێتەوە لای دونیای خوشکی. دواتر لوژن بە دژواری لە شوێنەکە خۆی ون دەکات، سۆنیاش شوێنەکە بۆ شوقەکەی جێدەھێڵیت و ڕاسکۆڵنیکۆڤیش شوێنی دەکەوێت. دواتر لە ژوورەکەی سۆنیا، ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەیەوێت سەرەتا بە ڕووداوەکەی لوژن کە چۆن ویستوویەتی کۆتایی بە داھاتووی سۆنیا و منداڵەکانیش بھێنێت، دواتریش ڕاسکۆڵنیکۆڤ دانی بە کووشتنی پیرەژن و لیزاڤێتا دانا، ھەروەھا ھەوڵی دا کە ھۆکارەکانی پشت بڕیاردان بۆ ئەم کارەی بۆ سۆنیا ڕوون بکاتەوە. سۆنیا کە تووشی شۆک ببوو، ئەوا داوای لە ڕاسکۆڵنیکۆڤ کرد کە داوای لێخۆشبوون لە خودا بکات و خۆی ڕادەستی پۆلیس بکات. لەو دەمە لیبیزیاتنیکۆڤ دەرکەوت، ئەو ئاماژەی بەوەدا کە خاوەنماڵە ئەڵمانییەکە کاترینای دەرکردووە، و ئەویش تووشی شێتبوون ھاتووە، ئەو ئێستا لەگەڵ منداڵەکان کەوتووەتە کووچە و کۆڵانەکان و خەریکی دەست پانکردنەوەن لەڕێی گۆرانی گوتننەوە. دواتر کە ھەر سێکیان چوونە دەرەوە بۆ گەڕان بەدوای کاترینا و منداڵەکان، ئەوا توانیان کاترینا بدۆزنەوە کە بەھۆی نەخۆشییەکەیەوە ([[سیل]]) لەسەر شەقامەکان کەوتبوو، دواتر توانیان بیگوازنەوە بۆ ژوورەکەی سۆنیا. ھەر لەوێ کاترینا گیانی سپارد. لەو کاتەدا سڤیدریگالۆڤ دەرکەوتەوە، ئەو ئاماژەی بەوەدا کە لەو ١٠ ھەزار ڕووپییەی قەرار بوو بیداتە دونیا، ئەوا بڕێکی دەبەخشێتە سۆنیا بۆئەوەی بەکاری بھێنێت لە مەڕاسیمی بەخاکسپاردنی کاترینا، ھەروەھا منداڵەکانیش دەباتە ھەتیوخانەیەکی باش. ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەگومانەوە ھۆکاری ئەو یارمەتیدانەی لە سڤیدریگالۆڤ پرسی، ئەویش لە وەڵامدا ھەمان ئەو وشانەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەکارھێنایەوە کە بۆ دانپێدانەکەی لەلای سۆنیا دەری بڕیبوون. لەبەر ئەوەی سڤیدریگالۆڤ ماڵەکەی بە ماڵی سۆنیاوەبوو ئەوا گوێی لە ھەموو وردەکارییەکان و دانپێدانانەکەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بوو. === بەندی شەشەم === ڕازومیخین بە ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەڵێت کە دونیا تووشی کێشە و دوورەپەرێزی بوو لەدوای وەرگرتنی نامەیەک لە کەسێکەوە، ھەروەھا ئەوەشی پێ ڕاگەیاند کە پۆرفیری چیتر گومانی لەسەر ڕاسکۆڵنیکۆڤ نەماوە لەبارەی کەیسی کووشتنی ژنە سووخۆرەکە. لەوکاتەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ دەستی کرد بە گەڕان بەدوای سڤیدریگالۆڤ، ئەوا پۆرفیری لە پڕێکدا دەرکەوت و بەڕێزەوە داوای لێکرد کە وتووێژێکی بچووک بکەن. ئەو پۆزشی ھێنایەوە بۆ ئەو ڕەفتارانەی کە لەڕابردوو کردبوونی و پاساو و ھۆکارەکانی بۆ ھێنایەوە. لەو دەمە، ڕاسکۆڵنیکۆڤ وای بۆ چوو کە چیتر پۆرفیری گومانی لێناکات بەڵام لەناکاو قسەکانی پۆرفیری بەڕووی ئەو ئاڕاستەیە کە گۆڕان کە ئەو دڵنیابێت لەوەی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بکووژی ڕووداوەکەیە، ھەروەھا ئەوەشی باسکرد کە ئەو بەمزووانە دەستگیری دەکات بەڵام باشترە کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ خودی خۆی بچێت دان بە تاوانەکەی دابنێت بۆئەوەی سزاکەی لەسەری سووک بکرێت. ھەموو ئەمانە ڕاسکۆڵنیکۆڤی خستە گێژاوێکی دژوارەوە. دواتر ڕاسکۆڵنیکۆڤ توانی سڤیدریگالۆڤ لە مەیخانەیەک بدۆزێتەوە، لەم دیدارەیان ڕاسکۆڵنیکۆڤ ھەڕەشەی ئەوەی لێکرد کە ئەگەر چاوی بە دونیا بکەوێت. بەڵام لەو دەمە، سڤیدریگالۆڤ دیدارێکی لەگەڵ دونیا دانابوو ئەوا ئەویش ھەڕەشەی درکاندنی زانیارییەکانی بۆ پۆلیس کرد. دوای ئەوەی سڤیدریگالۆڤ شوێنەکەی جێھێشت ئەوا ڕاسکۆڵنیکۆڤ شوێنی کەوت، لەو دەمە دونیا چاوی بەھەردووکیان کەوت، بەڵام ڕاسکۆڵنیکۆڤ چیتر لە شوێن کەوتن بە سڤیدریگالۆڤ بەردەوامیی نەدا، ئەمەش بووە ڕێگە خۆشکەر تاکوو سڤیدریگالۆڤ دیدارەکەی لەگەڵ دونیا ساز بکات. دونیا بۆ ئەوە ھاتبوو تاکوو لە مەبەستی سڤیدریگالۆڤ تێبگات لەو نامەیەی کە بۆی ناردبوو. ئەوان بەیەکەوە چوونە ماڵەکەی سڤیدریگالۆڤ، لەوێ سڤیدریگالۆڤ بابەتی کووشتنەکەی بەوردی بۆ دونیا گێڕایەوە، ھەروەھا نیازە چەپەڵەکانی خۆی بۆ گەیشتن بە دونیا باسکرد کەئەگەر ئەو پێی ڕازی بێت ئەوا لەبەرامبەردا سڤیدریگالۆڤ ھیچ شتێک بە پۆلیس ناڵێت و ھەروەھا براکەشی دەنێرێت بۆ ئەمریکا. وەلێ لەو دەمە، دونیا دەمانچەیەکی پێبوو و تەقەیەکی بەڕووی سڤیدریگالۆڤ تەقاند بەڵام بەتەواوی نەیپێکا، سڤیدریگالۆڤ تۆزێک خوێناوی بوو، دواتر سڤیدریگالۆڤ بەڕێزەوە داوای لە دونیا کرد کە جارێکی دیکە دەمانچەکە سوار بکاتەوە و تەقەی لێبکات، بەڵام دونیا دەمانچەکەی فڕێدا. لە بەرامبەر دیدەنیکردنی ئەو ڕقەی دونیا بۆی ھەیە ئەوا سڤیدریگالۆڤ ڕێگای پێدا کە لە ماڵەکەی بڕوات. دواتر سڤیدریگالۆڤ چووە لای سۆنیا، لەوێ ٣٠٠٠ ڕووپییەی پێدا و باسی چارەنووسی منداڵەکانی کاتریناشی لەگەڵدا کرد، پێشی گووت کە دەبێت ئەو پارەیە وەربگریت چونکە پێویستت دەبێت ئەگەر لەگەڵ ڕاسکۆڵنیکۆڤ بچیتە سیبێریا. دواتر سڤیدریگالۆڤ شەوەکەی لە ھۆتێلێکی بێکەڵک بەسەر برد و بۆ ڕۆژی دواتر لە شوێنێکی گشتی خۆی کووشت. ڕاسکۆڵنیکۆڤ سەردانی دایکی کرد، لەوێ ماڵاوایییەکی خەمبارانەی لێکرد و بەبێ ئەوەی ھیچێک لەسەر ڕاستییەکان بدرکێنێت. دونیا لە ماڵەکەی ئەودا چاوەڕێی دەکرد، لەوێ ڕاسکۆڵنیکۆڤ پێی گوت کە ئەو دەچێتە بنکەی پۆلیس و دان بە تاوانەکەیدا دەنێت. دواتر چووە ماڵی سۆنیا، لەوێ سۆنیا خاچێکی پێیدا. ڕاسکۆڵنیکۆڤ چووە بنکەی پۆلیس، لەوێ زانی کە سڤیدریگالۆڤ خۆی کووشتووە، لەو دەمە ویستی واز لە دانپێدانانەکەی بھێنێت و لە بنکە ھاتە دەرەوە، بەڵام کە سۆنیای بینییەوە کە شوێنی کەوتووە ئەوا پەشیمان بوویەوە و گەڕایەوە بنکەی پۆلیس بۆ داننان بە تاوانەکەی. لە بنکەی پۆلیس، ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەتەواوی وردەکارییەکانەوە دانی نا بە تاوانەکەی. === کۆتایی === لەبەر ئەوەی کە ڕاسکۆڵنیکۆڤ دانی بە تاوانەکەی دانا، ئەمەش لەو دەمەی کە کەسێکی دیکە دانی نابێت بە تاوانەکە، ئەوا تەنیا سزای ھەشت ساڵ کارکردنی زۆرەملێی لە سیبێریا بۆ دەرچوو. دونیا و ڕازومیخین ھاوسەرگیرییان کرد و پلانیان دانا بۆ ئەوەی بچنە سیبێریا، بەڵام پولخێریا (دایکی دونیا) تووشی نەخۆشی بوو و مرد. سۆنیا چووە سیبێریا بۆ ئەوەی لەوێ بژی ئەمەش لەپێناو ڕاسکۆڵنیکۆڤ بوو. لە سەرەتادا ڕووگرژی ڕاسکۆڵنیکۆڤ بەرامبەر سۆنیا بەردەوام بوو لەبەر ئەوەی ھێشتا لووتبەرزی و داننان بە تاوانەکەی لە ناخدا مابوویەوە، بەڵام دواتر مانەوەی لە زیندان و درک کردن لە ھەڵە و تاوانەکەی و تێگەیشتن لە خۆشەویستییەکەی سۆنیا ئەوا ئاکار و سیمای ڕاسکۆڵنیکۆڤ گۆڕدرا. == کارەکتەرەکان == * '''[[ڕۆدیۆن ڕاسکۆڵنیکۆڤ|ڕۆدیۆن ڕۆمانۆڤیچ ڕاسکۆڵنیکۆڤ]]''' کەسایەتی [[پاڵەوانی چیڕۆک]]ەکە<nowiki/>یە زۆرینەی ڕۆمانەکە لەسەر زاری ئەوە یان لەسەر ڕووانینی ئەو گێڕانەوەی بۆ دەکرێت. کوڕێکی تەمەن ٢٣ ساڵانە، قوتابی زانکۆ بووە لە پێشوودا و لەبەشی یاسا دەیخوێند. لە ڕۆمانەکە بەمشێوەیە وەسفی ئەو دەکات «کوڕێکی قۆز، باڵای بەرزترە لە ئاستی ناوەند، لەش و لار ڕێک، چاوەکانی جوان و تۆخن ھەروەھا قژێکی قاوەیی تۆخی ھەیە.» لەوەیە تایبەتمەندییە باشەکانی ھەبێت، بەڵام لەبەرامبەردا کەسایەتییەکی دوانەیی ھەیە. ئەو لە دیوەکەی دیکەیدا، کەسێکی سارد، بێبەزەیی و گۆشەگیرە. ھەندێکجاریش لە پڕێکدا گەرم دەبێت و بەرەو میھرەبانی دەچێت. ئەو تاوانی کووشتنی ئەنجام داوە و ھاوکات خەریکی کاری چاکەکاری و خێرخوازیشە. == وەرگێڕان بە کوردی == ڕۆمانی تاوان و سزا تا بە ئێستاکە چوار جار بە کوردیی سۆرانی وەرگێڕدراوە و بە ناونیشانی ژێرەوە چاپ کراوەتەوە: * ''تاوان و سزا''، وەرگێڕان لە فارسی ڕەووف بێگەرد، سلێمانی: غەزەڵنووس، چاپی دووەم: ٢٠١٤. * ''تاوان و سزا''، وەرگێڕان لە ڕووسی پێشەوا خالید حەمەئەمین. * ''تاوان و سزا''، وەرگێڕان لە سوێدی حەکیم کاکەوەیس. * ''تاوان و سزا''، وەرگێڕانی [[کەیوان ھەورامی]]. ھەروەھا وەرگێڕانێکی کرمانجیش لە ڕۆمانەکە کراوەتەوە: * ''سووج وو جەزا'' (Sûc û Ceza)، وەرگێڕان لە تورکی مەدەنی ئۆغووت، ئەستەمبوڵ: پەخشانگەی نووبھار، ٢٠٢٠. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|ڕۆمان|کتێب|فەلسەفە|وێژە|ڕۆمانەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crime and Punishment}} [[پۆل:تاوان و سزا|*]] [[پۆل:ڕۆمانەکانی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] [[پۆل:نارسسیزم لە خەیاڵدا]] hqckeroqnt38ie6bk3kc218yqphdl34 0 174439 1570997 1559889 2026-04-02T10:07:58Z 1silent scientist 51740 1570997 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}} {{Infobox military conflict | conflict = سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا | partof = | image = | caption = | date = | place = [[تورکیا]]، [[عێراق]] ([[باشووری کوردستان]]) | status = بەردەوام * چەند سەربزێویی گەورە شکستی ھێنا لەماوەی ١٩٢٠–٣٧ * [[ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا)]] (١٩٨٤-ئێستا) | combatant1 = {{flagicon image|Ottoman flag alternative 2.svg|size=20px}} [[حکوومەتی نەتەوەیی ئەنجومەن مەزن]] <small>(١٩٢٠–١٩٢٣)</small>---- {{flag|Turkey}} <small>(لەدوای ١٩٢٣)</small> * ھەندێک لە ھۆزەکانی کورد (<small>لەدوای ٢٠١٥</small>)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|سەردێڕ=Turkey’s Kurdish tribes call PKK to leave country|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161220172411/http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref name="dailysabah.com1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dailysabah.com/politics/2015/09/09/kurdish-people-unite-against-terror-tribe-of-65000-pledge-to-stand-up-against-pkk|سەردێڕ=Kurdish people unite against terror: Tribe of 65,000 pledge to stand up against PKK|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/|سەردێڕ=Erdogan’s new Kurdish allies – Kurdish Institute|وێبگە=www.kurdishinstitute.be|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170118033043/http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | combatant2 = ھۆزی قۆچگری {{ھن}}Ginyan Tribe{{ھن}}جڤاتی بەرزبوونەوەی کوردستان ---- ھۆزەکانی کورد: * [[زازا]] [[سوننە]]کان * [[کرمانج]] ** ھۆرمەکان ** لۆلان ---- {{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[کۆماری ئارارات]] (١٩٢٧–١٩٣٠) * [[خۆییبوون]] ---- ھۆزەکانی [[دێرسیم]] ---- {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (لەدوای ١٩٧٨) * {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} [[کۆما جڤاکێن کوردستان]] * {{flagicon image|HPG Flag.svg|border=}} [[ھێزەکانی پاراستنی گەل]] * {{flagicon image|Flag of YJA-Star.svg|border=}} [[Free Women's Units|YJA-STAR]] [[YDG-H]] (لەدوای ٢٠١٣) * {{flagicon image|Flag of the YPS - Horizontal.svg|border=no}} [[یەکەکانی پاراستنی مەدەنی|YPS]] (لەدوای ٢٠١٥) * [[YPS-Jin]] (لەدوای ٢٠١٦) {{flagicon image|InfoboxTAK.png}} [[بازەکانی ئازادی کوردستان]] (لەدوای ٢٠٠٤) | commander1 = [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]]{{ھن}}[[Nureddin Pasha]]{{ھن}}[[Major|Binbaşı]] ---- [[Kâzım İnanç]]{{ھن}}[[Mürsel Bakû]]{{ھن}}[[Naci Eldeniz]] ---- [[عیسمەت ئینۆنو]]{{ھن}}[[کازم ئۆربای]]{{ھن}}{{illm|عەبدوڵڵا ئەلپدۆغان|diq||tr}} ---- [[فەوزی چاکماق]]{{ھن}}[[İbrahim Tali Öngören]]{{ھن}}[[İzzettin Çalışlar]]{{ھن}}[[Salih Omurtak]] ---- [[Osman Pamukoğlu]]{{ھن}}[[Kenan Evren]]{{ھن}}[[Turgut Özal]]{{ھن}}[[Süleyman Demirel]]{{ھن}}[[Ahmet Necdet Sezer]]{{ھن}}[[Bülent Ecevit]]{{ھن}}[[Mesut Yılmaz]]{{ھن}}[[Necmettin Erbakan]]{{ھن}}[[Tansu Çiller]]{{ھن}}[[Işık Koşaner]]{{ھن}}[[İlker Başbuğ]]{{ھن}}[[Yaşar Büyükanıt]]{{ھن}}[[Hilmi Özkök]]{{ھن}}[[Hüseyin Kıvrıkoğlu]]{{ھن}}ئیسماعیل حەقی تەکچە{{ھن}}[[Doğan Güreş]]{{ھن}}[[Necip Torumtay]]{{ھن}}[[Necdet Üruğ]]{{ھن}}[[Nurettin Ersin]]{{ھن}}[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]{{ھن}}[[ئەحمەد داودئۆغڵو]]{{ھن}}حۆلووسی ئاکار | commander2 = Alişan Bey{{Surrendered}}<ref name="genelkurmay">Türk İstiklal Harbi, Edition VI, ''İstiklal Harbinde Ayaklanmalar'', T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmî Yayınları, 1974, page 281</ref>{{ھن}}[[نووری دەرسیمی]] ---- [[خالید بەگێ جبری]]{{Executed}} [[شێخ سەعید|شێخ سەعیدی پیران]]{{Executed}} ---- {{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[ئیحسان نووری پاشا]]{{ھن}}{{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[Ibrahim Heski]]{{ھن}}{{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[فەرزەندە بەگێ حەسەنی]]{{ھن}}{{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[Halis Öztürk]] ---- [[سەید ڕەزا]]{{POW}}{{Executed}}{{ھن}}کامەر ئاغا (یوسوفان){{ھن}}جەبرائیل ئاغا (دێمەنان){{ھن}}کامەر ئاغا (حەیدەران){{ھن}}{{illm|Alîşêr|diq|Alişêr|ku|Elîşêr|tr|Alişir}}{{KIA}}{{ھن}}زەریفە{{KIA}} ---- [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]{{POW}}{{ھن}}[[Şemdin Sakık]]{{POW}}{{ھن}}[[عوسمان ئۆجەلان]]{{ھن}}[[مەحسووم کۆرکماز]]{{KIA}}{{ھن}}[[نزامەتین تاش]]{{ھن}}[[مەزڵووم دۆغان|مەزڵوم دۆغان]]{{ھن}}[[کانی یەڵماز]]{{ھن}}[[حوسێن یەڵدیریم]]{{ھن}}[[ھاکی کارەر]]{{KIA}}{{ھن}}Halil Atac{{ھن}}[[موراد قەرەیلان]]{{ھن}}[[باھۆز ئەرداڵ]]{{ھن}}[[جەمیل بایک]]{{ھن}}[[مستەفا کاراسو]]{{ھن}}[[دووران کاڵکان]]{{ھن}}[[Ali Haydar Kaytan]] | strength1 = قۆچگری: ٣٬١٦١–٣١٬٠٠٠ سەرباز ---- شێخ سەعیدی پیران: ٢٥٬٠٠٠–٥٢٬٠٠٠ کەس ---- کۆماری ئارارات: ١٠٬٠٠٠–٦٦٬٠٠٠ کەس ---- دەرسیم: ٥٠٬٠٠٠ کەس<ref name="McDowall209">David McDowall, ''A modern history of the Kurds'', I.B.Tauris, 2002, {{ISBN|978-1-85043-416-0}}, p. 209.</ref> ---- [[ھێزە چەکدارەکانی تورکیا]]: ٦٣٩٬٥٥١:<ref name=aktifhaber>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NEWS FROM TURKISH ARMED FORCES|ناونیشان=http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|بڵاوکەرەوە=Turkish Armed Forces|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151105231107/http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>{{ھن}}[[جەندرمە|فەرمانداریی گشتیی جەندرمە]]: ١٤٨٬٧٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkey's Paramilitary Forces |ئیش=Orbat |پەڕە=٣٣|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |format=PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090327045138/http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠٠٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>{{ھن}}[[پۆلیس]]: ٢٢٥٬٠٠٠{{ھن}}پاسەوانی گوند: ٦٠٬٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mysinchew.com/node/37882|سەردێڕ=Turkey's 'village guards' tired of conflict|بڵاوکەرەوە=My Sinchew|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100421094821/http://www.mysinchew.com/node/37882|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{flagicon|Turkey}} '''سەرجەم: ٩٤٨٬٥٥٠'''{{ھن}}<small>(not all directly involved in the conflict)</small> | strength2 = قۆچگری: ٣٬٠٠٠–٦٬٠٠٠ چەکدار ---- شێخ سەعیدی پیران: ١٥٬٠٠٠ چەکدار<ref name="olson1989">Olson, 1989, page 107</ref> ---- کۆماری ئارارات: ٥٬٠٠٠–٨٬٠٠٠ چەکدار<ref name="bidwell1997">[[Robin Leonard Bidwell]], Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain. Foreign Office: ''British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print: From the First to the Second World War. Series B, Turkey, Iran, and the Middle East, 1918–1939, Volume 32'', University Publications of America, 1997, page 82.</ref> ---- دەرسیم: ٦٬٠٠٠ چەکدار<ref>[[Osman Pamukoglu|Osman Pamukoğlu]], ''Unutulanlar dışında yeni bir şey yok: Hakkari ve Kuzey Irak dağlarındaki askerler'', Harmoni Yayıncılık, 2003, {{ISBN|975-6340-00-2}}, p. 16. {{in lang|tr}}</ref> ---- [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]]: ٤٬٠٠٠–٣٢٬٨٠٠<ref name="fas">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm|سەردێڕ=Kurdistan Workers' Party (PKK)|بڵاوکەرەوە=[[Federation of American Scientists]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٤|یەکەم=John|دوایین=Pike|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080428065853/http://www.fas.org/irp/world/para/pkk.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Sabah>{{بیرخستنەوەی وێب|agency=Sabah News Agency|ناونیشان=http://www.sabah.com.tr/galeri/turkiye/iste-pkkli-hainlerin-il-il-dagilimi/85|سەردێڕ=The PKK in Numbers |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> | casualties1 = قۆچگری ---- شێخ سەعیدی پیران: نەزانراو ---- ئارارات: نەزانراو ---- نەزانراو: ١١٠ کوژراو ---- ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا): ٧٬٢٣٠ | casualties2 = قۆچگری: ٥٠٠ چەکدار کوژرا<ref name="apak">Hüseyin Rahmi Apak, ''Türk İstiklâl Harbi – İç ayaklanmalar: 1919–1921'', 1964, C.VI, Genelkurmay Basımevi, pages 163-165</ref> ---- شێخ سەعیدی پیران: نادیار ---- ئارارات: نادیار ---- دەرسیم: ١٠٬٠٠٠–١٣٬١٦٠ کوژراو (بەزۆری مەدەنی) ---- ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا): ٣١٬٨٧٤<ref name=nearly7000/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages|سەردێڕ=Turkey counts cost of conflict as Kurdish militant battle rages on|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210111191845/https://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کوژراو | casualties3 = Said revolt: 15,000–20,000<ref>''The Militant Kurds: A Dual Strategy for Freedom'', Vera Eccarius-Kelly, page 86, 2010</ref> to 40,000–250,000 civilians killed<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/val/sospo/vk/koivunen/theinvis.pdf |سەردێڕ=(page 104) |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012052731/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/val/sospo/vk/koivunen/theinvis.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}Ararat revolt: 4,500 civilians killed{{ھن}}Kurdish-Turkish conflict (١٩٧٨-ئێستا): 6,741<ref name=nearly7000>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|سەردێڕ=Nearly 7,000 civilians killed by PKK in 31 years|یەکەم=Yeni|دوایین=Şafak|وێبگە=Yeni Şafak|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161011091853/http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> to 18,000-20,000<ref name="executions">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.sddt.com/News/article.cfm?SourceCode=20040126cg|سەردێڕ=Federal Judge Rules Part Of Patriot Act Unconstitutional|agency=Associated Press|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150911000425/http://www.sddt.com/News/article.cfm?SourceCode=20040126cg|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Visweswaran|یەکەم١=edited by Kamala|سەردێڕ=Everyday occupations experiencing militarism in South Asia and the Middle East|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press|شوێن=Philadelphia|ژپنک=٠-٨١٢٢-٠٧٨٣-١|پەڕە=١٤|edition=1st|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pGcUBAAAQBAJ}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Romano|یەکەم١=David|سەردێڕ=The Kurdish nationalist movement: opportunity, mobilization and identity|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|شوێن=Cambridge|ژپنک=٠-٥٢١-٦٨٤٢٦-٩|پەڕە=٨١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ohSNu6bidEQC}}</ref><ref name="wounded">[http://www.kurdishaspect.com/doc122107AD.html Turkey, US, and the PKK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413175202/http://www.kurdishaspect.com/doc122107AD.html |date=2016-04-13}}, 21 December 2007</ref> civilians killed '''سەرجەم: ١٠٠٬٠٠٠+ کوژراون''' }} '''سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا''' ئاماژە دەکات بۆ سەربزێوییەکانی نەتەوەپەرستی [[کورد]] لە تورکیا، لە [[شەڕی سەربەخۆیی تورکی]]ا و تێپەڕین لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بۆ دەوڵەتی تورکیای نوێ دەست پێ دەکات و ھەتا ئێستا ناکۆکی کورد-تورکیا بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Orhan|یەکەم١=Mehmet|سەردێڕ=Kurdish Rebellions and Conflict Groups in Turkey during the 1920s and 1930s|journal=Journal of Muslim Minority Affairs|ناونیشان=https://www.academia.edu/2586279/Kurdish_Rebellions_and_Conflict_Groups_in_Turkey_during_the_1920s_and_1930s|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١|شوێن=en}}</ref> == مێژوو == === شۆڕشی قۆچگری (١٩٢٠) === ڕووداوەکانی شۆڕش لە ساڵی ١٩٢٠ لە ناوچەیەک لە [[دێرسیم]] دەستی پێکرد، ئەندامانی ڕێکخراوێک کە بە [[کۆمەڵەی تەعالی کوردستان]] ناسرابوو پلانیان بۆ داڕشتبوو.<ref>{{Harvard citation|van Bruinessen|1978|p=446}} (footnote 35) and {{Harvard citation|Olson|1989|pp=26–33}}</ref> ئەم شۆڕشە بە دیاریکراوی بە چەند هۆکارێک شکستی هێنا. لە ڕاستیدا، زۆرێک لە سەرکردە هۆزەکانی دێرسیم بەردەوام بوون لە پشتگیریکردنی کەمالییەکان - پێیان وابوو [[مستەفا کەمال ئەتاتورک]] «پارێزەرە» دژی شەپۆلە ئایینییە [[سوننە|سوننەکان]]، و هەندێکیان لە [[کوردانی باکووری کوردستان|کوردانی کورمانجی]] بوون.<ref>{{Harvard citation|van Bruinessen|1978|pp=374–75}}</ref> زۆربەی کوردە کورمانجییەکان ئەو ڕاپەڕینەیان بە تەنها بە عەلەوی دەزانی، بۆیە گرنگییان پێ نەدەدا. دەنگۆ سەبارەت بە کۆماری نوێی تورکیا دوای [[ڕاپەڕینی قۆچگری]] بڵاوبووەوە، و سەبارەت بە ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی [[تورکیا]]، بە شێوەیەکی سنووردار لە «[[ئۆتۆنۆمی]]» بۆ کورد لە ناوچە کوردییەکانی ناوەند لە [[کوردستان]]. هەموو ئەمانە لە [[پەیمانی لۆزان]]دا نەمان. کوردەکان لە ساڵی ١٩٢٥دا بەهۆی نائومێدییەوە دیسانەوە ڕوویان لە ململانێی چەکداری کردەوە، بە سەرکردایەتیی زانای ئایینی لە تایفەی [[زازا]]، [[شێخ سەعید]]، بەڵام بە ڕێکخستنی ڕێکخراوێکی نەتەوەیی کوردیی نوێ بە ناوی ئازادی بوو. === شۆڕشی شێخ سەعید (١٩٢٥) === شۆڕشی شێخ سەعید شوێنێکی سەرەکی لە مێژووی ڕاپەڕینی [[کورد]] لە تورکیادا دەگرێت، ئەو شۆڕشەی لە ساڵی ١٩٢٥ لە [[کوردستان]]، بە سەرکردایەتیی [[شێخ سەعید]] دەستی پێکرد. دژایەتییەکانی [[کەمالیزم|کەمالییەکان]] و ڕەوتە [[عەلمانی]]یە توندڕەوەکانی ڕژێمی تورکیا و پرۆسەکانی سڕینەوەی ناسنامەی [[کورد]]ی ڕێگەیان خۆشکرد بۆ ڕاپەڕینی زیاتری کورد. [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران|شۆڕشی شێخ سەعید]] لە شوباتی ١٩٢٥ دەستی پێکرد. زۆربەی بەشداربووە کوردەکان لە شەڕکەرانی [[زازا]] بوون، و ژمارەیان گەیشتە ١٥ هەزار شەڕکەری کورد لە بەرامبەر ٥٢ هەزار لە هێزەکانی [[ژەندرمە|جەندەرمە]]ی [[تورکیا]]. شۆڕشەکە لە سنووری [[پارێزگای ئامەد]] و شاری [[مێردین]]دا بڵاوبووەوە. شۆڕشی شێخ سەعید یەکەم شۆڕش بوو کە لەسەر ئاستێکی فراوان لەلایەن نەتەوەی کوردەوە لە تورکیادا هەڵگیرسا. کۆمەڵەی کوردیی سەربەخۆ، ئازادی، ئەم شۆڕشەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی ڕێکخست. مەبەستی ئازادی ڕزگارکردنی کورد بوو لە چەوسانەوەی تورکیا، و دابینکردنی کەشێکی ئازادی بۆ کورد، و پەرەپێدانی دەوڵەتەکە. ڕاپەڕینەکە بە خێرایی لە ئاداری ١٩٢٥ کۆتایی هات. شێخ سەعید و هەموو سەرکردە ڕێکخەرەکانی شۆڕشەکە لە ٢٩ی حوزەیراندا لەسێدارە دران. زنجیرەیەک هێرش بۆ سەر سەربازگە تورکییەکان لە [[پالۆ]] و [[مەلەتی]] دوای کەوتنی شێخ عەبدولڕەحمان (برای شێخ سەعید) لە ساڵی ١٩٢٧ دەستی پێکرد. یاخیبووان توانییان شارەکانی [[لایس]] و [[چەولیگ]] کۆنترۆڵ بکەن. و بەرزایییەکانی باشووری ئەرزەڕۆمیان داگیرکرد. هێزە سەربازییەکانی تورکیا هێرشی ئاسمانییان دژی شۆڕشگێڕان لە ماردین بەکارهێنا. شۆڕشگێڕان هێرشیان کردە سەر ناوچەی دۆغبایەزید. برای شێخ سەعید هەوڵیدا تۆڵە لە حکوومەتی تورکیا بکاتەوە بە هێرشکردنە سەر چەندین بنکەی سەربازیی تورکیا لە کوردستان. هیچ شتێکی بەردەوام بەدەست نەهات. شۆڕشگێڕان دوای گەیشتنی هێزی سەربازیی تورکیا بۆ ناوچەکە پاشەکشەیان کرد.<ref name="Olson79">{{Harvard citation|Olson|2000|p=79}}</ref> شۆڕشەکە شکستی هێنا، و بزووتنەوەی ئیحسان نووری پاشا لە ١٩٢٩دا دەستی بەسەر ڕووبەرێکی فراوانی کوردیدا گرت، و ڕاپەڕینەکە لە ساڵی ١٩٣٠دا کۆتایی هات. === ڕاپەڕینی ئارارات === دەوڵەتی ئارارات دەوڵەتێکی کوردیی بانگەشەکراو بوو. ئارارات لە ڕۆژهەڵاتی تورکیای مۆدێرن، لە ناوەندی [[پارێزگای ئاگری]] هەڵکەوتووە. سەربەخۆیی [[کۆماری ئارارات]] لە ساڵی ١٩٢٧ ڕاگەیەندرا، لە کاتی شەپۆلێکی ڕاپەڕینی کورد لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. ڕاپەڕینەکە بە سەرکردایەتیی [[ئیحسان نووری پاشا]] بوو. بەڵام دانپێدانانی وڵاتانی دیکەی بەدەست نەهێنا، و پێشینەیەکی پاڵپشتی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] نەبوو. هێزە ئاسمانییەکانی تورکیا پێگەکانی کوردیان لە دەوروبەری کێوی ئارارات لە هەموو لایەکەوە تا کۆتایی هاوینی ١٩٣٠ بۆردومان کرد. بە گوتەی لیوا ئیحسان نووری پاشا، باڵادەستیی سەربازیی [[هێزە ئاسمانییەکانی تورکیا]] ورەی کوردی شکاند و بووە هۆی خۆبەدەستەوەدانیان. [[کۆمەڵکوژیی زیلان|ڕاپەڕینی زیلان]] لە ١٣ی تەممووزدا سەرکوتکرا. هێزە ئاسمانییەکانی تورکیا پۆلێکی پێکهاتوو لە ١٠-١٥ فڕۆکەی جەنگییان بۆ تێکشکاندنی شۆڕشەکە بەکارهێنا. کوردەکان دوو فڕۆکەی تورکیایان لە ١٦ی تەممووزدا خستە خوارەوە و فڕۆکەوانەکانیان کوشت. بۆردوومانی ئاسمانی چەند ڕۆژێکی خایاند، کە هێزە کوردییەکانی ناچار کرد بۆ بەرزی ٥ هەزار مەتر پاشەکشە بکەن.<ref>{{Harvard citation|Olson|2000|p=82}}</ref> بۆردوومانی تورکیا تا ٢١ی تەممووز ژمارەیەک قەڵای کوردی تێکشکاند. هێزەکانی تورکیا لە ماوەی ئەم ئۆپەراسیۆنانەدا بە نزیکەی ٦٦ هەزار سەرباز و ١٠٠ فڕۆکەی جەنگی پێشڕەوییان کرد.<ref>{{Harvard citation|Olson|2000|p=86}}</ref> هەڵمەتە ڕێکخراوەکە دژی کوردەکان لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٣٠ کۆتایی هات.<ref>{{Harvard citation|Olson|2000|p=88}}</ref> [[ڕاپەڕینی ئاگری|ڕاپەڕینی ئارارات]] لە ساڵی ١٩٣١دا تێکشکێنرا، و کۆنترۆڵی [[تورکیا]] بەسەر ناوچەکەدا بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = http://www.kurdmedia.com/article.aspx?id=14198 | ناونیشان = The Kurdish issue in Turkey need political solution | کۆتایی = Abdulla | یەکەم = Mufid | ڕێکەوت = 2007-10-26 | عمل = Kurdish Media | تاريخ الوصول = 2008-08-01 | مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20071228164624/http://www.kurdmedia.com/article.aspx?id=14198 | تاريخ أرشيف = 2007-12-28 | url-status = dead }}<!-- back-up: http://www.iraqupdates.com/p_articles.php/article/23347 --></ref> === ڕێکارە حکوومییەکان دوای ١٩٣٧ === باری نائاسایی بەسەر باشووری ڕۆژهەڵاتی [[ئەنادۆڵ]]دا سەپێنرا دوای سەرکوتکردنی کۆتا شۆڕشەکانی کورد لە ١٩٣٧. [[حکوومەتی تورکیا]] دوای وێرانکردنی گوندەکان و ڕاگواستنی بەکۆمەڵ، هانی نیشتەجێبوونی [[ئەلبانییەکان]]ی [[کۆسۆڤۆ]] و [[ئاشوورییەکان]]ی دا لە ناوچە کوردییەکان؛ بۆ گۆڕینی پێکهاتەی ئەتنی ناوچەکە. سوپای تورکیا ئەم ڕێکارانەی دوای شۆڕشە هەرە توندوتیژەکانی ڕاپەڕینەکانی پێشوو گرتەبەر.<ref name="Dahlman2002">{{استشهاد بدورية محكمة|مسار=http://people.cas.sc.edu/dahlmanc/Dahlman%202002%20Political%20Geography%20of%20Kurdistan.pdf|doi=10.2747/1538-7216.43.4.271|مؤلف=Dahlman, Carl|صحيفة=Eurasian Geography and Economics|المجلد=43|العدد=4|صفحات=271–299|سنة=2002|عنوان=The Political Geography of Kurdistan|تاريخ الوصول=2008-06-30|تنسيق=PDF|url-status=dead|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20081003071614/http://people.cas.sc.edu/dahlmanc/Dahlman%202002%20Political%20Geography%20of%20Kurdistan.pdf|تاريخ أرشيف=2008-10-03}}</ref> بەپێی لێدوانەکانی پارتی کۆمۆنیستی کوردی، زیاتر لە ١.٥ ملیۆن کورد لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ و ١٩٣٨دا ڕاگوێزران و کۆمەڵکوژ کران. ئاگر لە گوند و بیناکان بەردرا بۆ سەرکوتکردنی دانیشتووانی کورد. بیانییەکان لە سەردانیکردنی تەواوی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی [[فورات]] تا ساڵی ١٩٦٥ قەدەغە کران بۆ ڕێگری لە هەر کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر ناوبانگی نێونەتەوەیی [[تورکیا]]، و تا ساڵی ١٩٥٠ ناوچەکە لەژێر گەمارۆی سەربازیدا مایەوە. زمانی [[کوردی]] قەدەغە کرا و وشەکانی وەک «[[کورد]]» و «[[کوردستان]]» لە [[فەرهەنگ]] و [[پەرتووک]]ەکانی مێژوودا سڕانەوە، و ئاماژە بە کوردەکان کرا بە نازناوی «تورکی چیایی».<ref>[[جرارد شالياند]], A.R. Ghassemlou, M. Pallis, ''A People Without A Country'', 256 pp., Zed Books, 1992, {{ردمك|1-85649-194-3}}, p.58</ref> <blockquote>«تورکەکان، کە لەم دواییانەدا بۆ بەدەستهێنانی ئازادی تێدەکۆشان، ڕووبەڕووی کوردەکان بوونەوە، کە بەدوای ئازادی خۆیاندا دەگەڕان. مرۆڤ سەری سووڕدەمێنێت لە گۆڕانی نەتەوەخوازی بەرگریی بۆ نەتەوەخوازییەکی توندوتیژ، و گۆڕانی جەنگی ئازادی بۆ زاڵبوون بەسەر کەسانی تردا.» - جەواھیر لال نەھرۆ، لە وەڵامی شۆڕشە کوردییەکان لە دەوڵەتی سەرەتایی تورکیادا.</blockquote> === ململانێی کوردی-تورکی (١٩٧٨–ئێستا) === نەتەوەخوازیی کوردی لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا زیندوو بووەوە کاتێک چەپ و ڕاست لە سیاسەتی تورکیادا تووشی پێکدادان بوون، و [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (پەکەکە) بۆ داواکردنی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ پێکهێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | مسار = https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm | عنوان = Kurdistan Workers' Party (PKK) | تاريخ = 2004-05-21 | ناشر = [[اتحاد العلماء الأمريكيين]] | تاريخ الوصول = 2008-08-23 | الأخير = Pike | الأول = John |مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20191120043946/https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm|تاريخ أرشيف=2019-11-20}}</ref> پارتی کرێکارانی کوردستان ئامانجەکانی خۆی بۆ ڕزگارکردنی بەشێک لە [[کوردستان]] لە چەوسانەوەی [[کۆلۆنیالیزم|داگیرگەیی]] و دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانی [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستی]] سەربەخۆی یەکگرتوو ڕاگەیاند. ئەو بیرۆکەیە سەرنجی توێژە هەژارەکانی گەلی کوردی ڕاکێشا و پارتی کرێکاران بووە تاکە پارت کە پەیوەندییە خێڵەکییەکان زاڵ نەبن بەسەریدا. سەرۆکی پارتەکە، [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]، شانازی بە ڕەچەڵەکە سادەکەیەوە دەکرد. ململانێکە بە دژایەتیکردنی [[کۆلۆنیالیزم]] ناسرا، بۆیە توندوتیژی ڕووی لە هاوکارەکان کرد، وەک سەرۆک خێڵە کوردەکان کە بە دڵسۆزی بۆ دەوڵەتی [[تورکیا]] ناسراون، و هەروەها دژی ڕێکخراوە ڕکابەرەکانیش. کودەتای سەربازی لە ساڵی ١٩٨٠ بووە هۆی قۆناغێک لە سەرکوتکردن و لەناوبردنی زۆربەی ڕێکخراوە [[جەپڕەوی|چەپە]] کوردییەکان. تەنها [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] لەو هەڵمەتانە ڕزگاری بوو، و دوای کودەتایەکە فراوانتر بوو. پارتەکە دەستی بە جەنگی [[پارتیزان]]ی کرد بە زنجیرەیەک هێرش بۆ سەر هێزەکانی تورکیا و بنکەکانی پۆلیس، و بەهۆی بەرگرییەکەی بەرامبەر ئاڵنگاریی سوپای تورکیا، جەماوەرییەکی زۆری لە نێوان گەلی کورددا بەدەستهێنا. پارتەکە لە سەرەتای ١٩٩٠دا ئیدارەی تایبەتی خۆی لە ناوچە گوندنشینەکاندا دامەزراند. لەو ماوەیەدا ئامانجەکانی پارتەکە لە سەربەخۆیی تەواوی کوردییەوە گۆڕا بۆ گفتوگۆی سازش لەگەڵ حکوومەتی تورکیا، بەتایبەتی دوای بەڵێنە ناڕاستەوخۆکانی سەرۆک [[تورگوت ئۆزال]]. هێزە سەربازییەکانی تورکیا دوای مردنی لەناکاوی ئۆزال هەڵمەتەکانیان بۆ سەر بنکەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان چڕتر کردەوە. ئەو ڕێکارانە سەرکەوتوو بوون لە دابڕانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە مەدەنییەکان، و کەمکردنەوەی جەنگە پارتیزانییەکان لەسەر چیاکان. فشاری تورکیا بۆ سەر [[سووریا]] بووە هۆی دەرکردنی ئۆجەلان و دەستگیرکردنی لەلایەن هێزە تایبەتەکانی تورکیا لە کینیا لە ساڵی ١٩٩٩. بارودۆخەکە ئارام بووەوە و لە ساڵی ٢٠١٤دا ئاگربەست دەستی پێکرد، بەڵام بەهۆی [[گەمارۆی کۆبانی]]وە ململانێکان دیسانەوە دەستیان پێکردەوە.<ref>van Bruinessen, Martin. ''[http://igitur-archive.library.uu.nl/let/2007-0312-083811/UUindex.html The Kurdish movement: issues, organization, mobilization] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724173136/http://igitur-archive.library.uu.nl/let/2007-0312-083811/UUindex.html|date=2011-07-24}}'', Newsletter of the Friends of the International Institute for Social History, No.8, 2004, pp.6-8</ref> تورکیا لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی بە بەرنامەی تواندنەوەی زۆرەملێی گەلی کورد کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مسار الفصل=http://www.cogsci.ed.ac.uk/~siamakr/Kurdish/KURDICA/1999/JUL/policy.html|chapter=Kurdish Language Policy in Turkey|عنوان=Nationalism and Language in Kurdistan 1918-1985|تاريخ الوصول=2008-08-23|ناشر=Edwin Mellon Press|سنة=1992|صفحات=132–136;150–152|الأول=Amir|الأخير=Hassanpour}}</ref> ئەو هەڵمەتانە لە ساڵی ١٩٨٤دا گەیشتنە لووتکە کاتێک پارتی کرێکارانی کوردستان دەستی بە ڕاپەڕین کرد دژی دەسەڵاتی تورکیا و هێرشی کردە سەر ئامانجە سەربازی و مەدەنییەکانی [[تورکیا]]. لە سەرەتای ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]ەوە نزیکەی ٣٧ هەزار کەس کوژراون. بەڵام لەگەڵ گۆڕانی بارودۆخەکە و گەیشتنی پارتی داد و گەشەپێدان بۆ دەسەڵات، بارودۆخەکە باشتر بوو. و ململانێکان بۆ تەنها ٣٠٠٠ شەڕکەر کەمبوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = http://www.chinadaily.com.cn/world/2007-10/19/content_6192126.htm | تاريخ الوصول = 2008-08-23 | عنوان = Turkish forces on high alert against PKK attacks | تاريخ = 2007-10-19 | عمل = [[وكالة أنباء شينخوا]] | ناشر = China Daily |مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20171012055202/http://www.chinadaily.com.cn/world/2007-10/19/content_6192126.htm|تاريخ أرشيف=2017-10-12}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێرستی ڕاپەڕینی کوردان]] * [[ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|کورد|کوردستان|تورکیا|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|Kurdish separatism in Turkey}} [[پۆل:ناڕەزایییەکان و سەربزێوییەکانی کورد]] [[پۆل:سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا]] [[پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردستان]] [[پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] kj09q5uuacynut38fyafv770zj5ka0k 1570998 1570997 2026-04-02T10:09:03Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1570998 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}} {{Infobox military conflict | conflict = سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا | partof = | image = | caption = | date = | place = [[تورکیا]]، [[عێراق]] ([[باشووری کوردستان]]) | status = بەردەوام * چەند سەربزێویی گەورە شکستی ھێنا لەماوەی ١٩٢٠–٣٧ * [[ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا)]] (١٩٨٤-ئێستا) | combatant1 = {{flagicon image|Ottoman flag alternative 2.svg|size=20px}} [[حکوومەتی نەتەوەیی ئەنجومەن مەزن]] <small>(١٩٢٠–١٩٢٣)</small>---- {{flag|Turkey}} <small>(لەدوای ١٩٢٣)</small> * ھەندێک لە ھۆزەکانی کورد (<small>لەدوای ٢٠١٥</small>)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|سەردێڕ=Turkey’s Kurdish tribes call PKK to leave country|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161220172411/http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref name="dailysabah.com1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dailysabah.com/politics/2015/09/09/kurdish-people-unite-against-terror-tribe-of-65000-pledge-to-stand-up-against-pkk|سەردێڕ=Kurdish people unite against terror: Tribe of 65,000 pledge to stand up against PKK|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/|سەردێڕ=Erdogan’s new Kurdish allies – Kurdish Institute|وێبگە=www.kurdishinstitute.be|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170118033043/http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | combatant2 = ھۆزی قۆچگری {{ھن}}Ginyan Tribe{{ھن}}جڤاتی بەرزبوونەوەی کوردستان ---- ھۆزەکانی کورد: * [[زازا]] [[سوننە]]کان * [[کرمانج]] ** ھۆرمەکان ** لۆلان ---- {{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[کۆماری ئارارات]] (١٩٢٧–١٩٣٠) * [[خۆییبوون]] ---- ھۆزەکانی [[دێرسیم]] ---- {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (لەدوای ١٩٧٨) * {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} [[کۆما جڤاکێن کوردستان]] * {{flagicon image|HPG Flag.svg|border=}} [[ھێزەکانی پاراستنی گەل]] * {{flagicon image|Flag of YJA-Star.svg|border=}} [[Free Women's Units|YJA-STAR]] [[YDG-H]] (لەدوای ٢٠١٣) * {{flagicon image|Flag of the YPS - Horizontal.svg|border=no}} [[یەکەکانی پاراستنی مەدەنی|YPS]] (لەدوای ٢٠١٥) * [[YPS-Jin]] (لەدوای ٢٠١٦) {{flagicon image|InfoboxTAK.png}} [[بازەکانی ئازادی کوردستان]] (لەدوای ٢٠٠٤) | commander1 = [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]]{{ھن}}[[Nureddin Pasha]]{{ھن}}[[Major|Binbaşı]] ---- [[Kâzım İnanç]]{{ھن}}[[Mürsel Bakû]]{{ھن}}[[Naci Eldeniz]] ---- [[عیسمەت ئینۆنو]]{{ھن}}[[کازم ئۆربای]]{{ھن}}{{illm|عەبدوڵڵا ئەلپدۆغان|diq||tr}} ---- [[فەوزی چاکماق]]{{ھن}}[[İbrahim Tali Öngören]]{{ھن}}[[İzzettin Çalışlar]]{{ھن}}[[Salih Omurtak]] ---- [[Osman Pamukoğlu]]{{ھن}}[[Kenan Evren]]{{ھن}}[[Turgut Özal]]{{ھن}}[[Süleyman Demirel]]{{ھن}}[[Ahmet Necdet Sezer]]{{ھن}}[[Bülent Ecevit]]{{ھن}}[[Mesut Yılmaz]]{{ھن}}[[Necmettin Erbakan]]{{ھن}}[[Tansu Çiller]]{{ھن}}[[Işık Koşaner]]{{ھن}}[[İlker Başbuğ]]{{ھن}}[[Yaşar Büyükanıt]]{{ھن}}[[Hilmi Özkök]]{{ھن}}[[Hüseyin Kıvrıkoğlu]]{{ھن}}ئیسماعیل حەقی تەکچە{{ھن}}[[Doğan Güreş]]{{ھن}}[[Necip Torumtay]]{{ھن}}[[Necdet Üruğ]]{{ھن}}[[Nurettin Ersin]]{{ھن}}[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]{{ھن}}[[ئەحمەد داودئۆغڵو]]{{ھن}}حۆلووسی ئاکار | commander2 = Alişan Bey{{Surrendered}}<ref name="genelkurmay">Türk İstiklal Harbi, Edition VI, ''İstiklal Harbinde Ayaklanmalar'', T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmî Yayınları, 1974, page 281</ref>{{ھن}}[[نووری دەرسیمی]] ---- [[خالید بەگێ جبری]]{{Executed}} [[شێخ سەعید|شێخ سەعیدی پیران]]{{Executed}} ---- {{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[ئیحسان نووری پاشا]]{{ھن}}{{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[Ibrahim Heski]]{{ھن}}{{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[فەرزەندە بەگێ حەسەنی]]{{ھن}}{{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[Halis Öztürk]] ---- [[سەید ڕەزا]]{{POW}}{{Executed}}{{ھن}}کامەر ئاغا (یوسوفان){{ھن}}جەبرائیل ئاغا (دێمەنان){{ھن}}کامەر ئاغا (حەیدەران){{ھن}}{{illm|Alîşêr|diq|Alişêr|ku|Elîşêr|tr|Alişir}}{{KIA}}{{ھن}}زەریفە{{KIA}} ---- [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]{{POW}}{{ھن}}[[Şemdin Sakık]]{{POW}}{{ھن}}[[عوسمان ئۆجەلان]]{{ھن}}[[مەحسووم کۆرکماز]]{{KIA}}{{ھن}}[[نزامەتین تاش]]{{ھن}}[[مەزڵووم دۆغان|مەزڵوم دۆغان]]{{ھن}}[[کانی یەڵماز]]{{ھن}}[[حوسێن یەڵدیریم]]{{ھن}}[[ھاکی کارەر]]{{KIA}}{{ھن}}Halil Atac{{ھن}}[[موراد قەرەیلان]]{{ھن}}[[باھۆز ئەرداڵ]]{{ھن}}[[جەمیل بایک]]{{ھن}}[[مستەفا کاراسو]]{{ھن}}[[دووران کاڵکان]]{{ھن}}[[Ali Haydar Kaytan]] | strength1 = قۆچگری: ٣٬١٦١–٣١٬٠٠٠ سەرباز ---- شێخ سەعیدی پیران: ٢٥٬٠٠٠–٥٢٬٠٠٠ کەس ---- کۆماری ئارارات: ١٠٬٠٠٠–٦٦٬٠٠٠ کەس ---- دەرسیم: ٥٠٬٠٠٠ کەس<ref name="McDowall209">David McDowall, ''A modern history of the Kurds'', I.B.Tauris, 2002, {{ISBN|978-1-85043-416-0}}, p. 209.</ref> ---- [[ھێزە چەکدارەکانی تورکیا]]: ٦٣٩٬٥٥١:<ref name=aktifhaber>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NEWS FROM TURKISH ARMED FORCES|ناونیشان=http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|بڵاوکەرەوە=Turkish Armed Forces|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151105231107/http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>{{ھن}}[[جەندرمە|فەرمانداریی گشتیی جەندرمە]]: ١٤٨٬٧٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkey's Paramilitary Forces |ئیش=Orbat |پەڕە=٣٣|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |format=PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090327045138/http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠٠٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>{{ھن}}[[پۆلیس]]: ٢٢٥٬٠٠٠{{ھن}}پاسەوانی گوند: ٦٠٬٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mysinchew.com/node/37882|سەردێڕ=Turkey's 'village guards' tired of conflict|بڵاوکەرەوە=My Sinchew|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100421094821/http://www.mysinchew.com/node/37882|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{flagicon|Turkey}} '''سەرجەم: ٩٤٨٬٥٥٠'''{{ھن}}<small>(not all directly involved in the conflict)</small> | strength2 = قۆچگری: ٣٬٠٠٠–٦٬٠٠٠ چەکدار ---- شێخ سەعیدی پیران: ١٥٬٠٠٠ چەکدار<ref name="olson1989">Olson, 1989, page 107</ref> ---- کۆماری ئارارات: ٥٬٠٠٠–٨٬٠٠٠ چەکدار<ref name="bidwell1997">[[Robin Leonard Bidwell]], Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain. Foreign Office: ''British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print: From the First to the Second World War. Series B, Turkey, Iran, and the Middle East, 1918–1939, Volume 32'', University Publications of America, 1997, page 82.</ref> ---- دەرسیم: ٦٬٠٠٠ چەکدار<ref>[[Osman Pamukoglu|Osman Pamukoğlu]], ''Unutulanlar dışında yeni bir şey yok: Hakkari ve Kuzey Irak dağlarındaki askerler'', Harmoni Yayıncılık, 2003, {{ISBN|975-6340-00-2}}, p. 16. {{in lang|tr}}</ref> ---- [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]]: ٤٬٠٠٠–٣٢٬٨٠٠<ref name="fas">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm|سەردێڕ=Kurdistan Workers' Party (PKK)|بڵاوکەرەوە=[[Federation of American Scientists]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٤|یەکەم=John|دوایین=Pike|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080428065853/http://www.fas.org/irp/world/para/pkk.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Sabah>{{بیرخستنەوەی وێب|agency=Sabah News Agency|ناونیشان=http://www.sabah.com.tr/galeri/turkiye/iste-pkkli-hainlerin-il-il-dagilimi/85|سەردێڕ=The PKK in Numbers |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> | casualties1 = قۆچگری ---- شێخ سەعیدی پیران: نەزانراو ---- ئارارات: نەزانراو ---- نەزانراو: ١١٠ کوژراو ---- ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا): ٧٬٢٣٠ | casualties2 = قۆچگری: ٥٠٠ چەکدار کوژرا<ref name="apak">Hüseyin Rahmi Apak, ''Türk İstiklâl Harbi – İç ayaklanmalar: 1919–1921'', 1964, C.VI, Genelkurmay Basımevi, pages 163-165</ref> ---- شێخ سەعیدی پیران: نادیار ---- ئارارات: نادیار ---- دەرسیم: ١٠٬٠٠٠–١٣٬١٦٠ کوژراو (بەزۆری مەدەنی) ---- ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا): ٣١٬٨٧٤<ref name=nearly7000/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages|سەردێڕ=Turkey counts cost of conflict as Kurdish militant battle rages on|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210111191845/https://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کوژراو | casualties3 = Said revolt: 15,000–20,000<ref>''The Militant Kurds: A Dual Strategy for Freedom'', Vera Eccarius-Kelly, page 86, 2010</ref> to 40,000–250,000 civilians killed<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/val/sospo/vk/koivunen/theinvis.pdf |سەردێڕ=(page 104) |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012052731/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/val/sospo/vk/koivunen/theinvis.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}Ararat revolt: 4,500 civilians killed{{ھن}}Kurdish-Turkish conflict (١٩٧٨-ئێستا): 6,741<ref name=nearly7000>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|سەردێڕ=Nearly 7,000 civilians killed by PKK in 31 years|یەکەم=Yeni|دوایین=Şafak|وێبگە=Yeni Şafak|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161011091853/http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> to 18,000-20,000<ref name="executions">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.sddt.com/News/article.cfm?SourceCode=20040126cg|سەردێڕ=Federal Judge Rules Part Of Patriot Act Unconstitutional|agency=Associated Press|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150911000425/http://www.sddt.com/News/article.cfm?SourceCode=20040126cg|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Visweswaran|یەکەم١=edited by Kamala|سەردێڕ=Everyday occupations experiencing militarism in South Asia and the Middle East|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press|شوێن=Philadelphia|ژپنک=٠-٨١٢٢-٠٧٨٣-١|پەڕە=١٤|edition=1st|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pGcUBAAAQBAJ}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Romano|یەکەم١=David|سەردێڕ=The Kurdish nationalist movement: opportunity, mobilization and identity|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|شوێن=Cambridge|ژپنک=٠-٥٢١-٦٨٤٢٦-٩|پەڕە=٨١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ohSNu6bidEQC}}</ref><ref name="wounded">[http://www.kurdishaspect.com/doc122107AD.html Turkey, US, and the PKK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413175202/http://www.kurdishaspect.com/doc122107AD.html |date=2016-04-13}}, 21 December 2007</ref> civilians killed '''سەرجەم: ١٠٠٬٠٠٠+ کوژراون''' }} '''سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا''' ئاماژە دەکات بۆ سەربزێوییەکانی نەتەوەپەرستی [[کورد]] لە تورکیا، لە [[شەڕی سەربەخۆیی تورکی]]ا و تێپەڕین لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بۆ دەوڵەتی تورکیای نوێ دەست پێ دەکات و ھەتا ئێستا ناکۆکی کورد-تورکیا بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Orhan|یەکەم١=Mehmet|سەردێڕ=Kurdish Rebellions and Conflict Groups in Turkey during the 1920s and 1930s|journal=Journal of Muslim Minority Affairs|ناونیشان=https://www.academia.edu/2586279/Kurdish_Rebellions_and_Conflict_Groups_in_Turkey_during_the_1920s_and_1930s|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١|شوێن=en}}</ref> == مێژوو == === شۆڕشی قۆچگری (١٩٢٠) === ڕووداوەکانی شۆڕش لە ساڵی ١٩٢٠ لە ناوچەیەک لە [[دێرسیم]] دەستی پێکرد، ئەندامانی ڕێکخراوێک کە بە [[کۆمەڵەی تەعالی کوردستان]] ناسرابوو پلانیان بۆ داڕشتبوو.<ref>{{Harvard citation|van Bruinessen|1978|p=446}} (footnote 35) and {{Harvard citation|Olson|1989|pp=26–33}}</ref> ئەم شۆڕشە بە دیاریکراوی بە چەند هۆکارێک شکستی هێنا. لە ڕاستیدا، زۆرێک لە سەرکردە هۆزەکانی دێرسیم بەردەوام بوون لە پشتگیریکردنی کەمالییەکان - پێیان وابوو [[مستەفا کەمال ئەتاتورک]] «پارێزەرە» دژی شەپۆلە ئایینییە [[سوننە|سوننەکان]]، و هەندێکیان لە [[کوردانی باکووری کوردستان|کوردانی کورمانجی]] بوون.<ref>{{Harvard citation|van Bruinessen|1978|pp=374–75}}</ref> زۆربەی کوردە کورمانجییەکان ئەو ڕاپەڕینەیان بە تەنها بە عەلەوی دەزانی، بۆیە گرنگییان پێ نەدەدا. دەنگۆ سەبارەت بە کۆماری نوێی تورکیا دوای [[ڕاپەڕینی قۆچگری]] بڵاوبووەوە، و سەبارەت بە ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی [[تورکیا]]، بە شێوەیەکی سنووردار لە «[[ئۆتۆنۆمی]]» بۆ کورد لە ناوچە کوردییەکانی ناوەند لە [[کوردستان]]. هەموو ئەمانە لە [[پەیمانی لۆزان]]دا نەمان. کوردەکان لە ساڵی ١٩٢٥دا بەهۆی نائومێدییەوە دیسانەوە ڕوویان لە ململانێی چەکداری کردەوە، بە سەرکردایەتیی زانای ئایینی لە تایفەی [[زازا]]، [[شێخ سەعید]]، بەڵام بە ڕێکخستنی ڕێکخراوێکی نەتەوەیی کوردیی نوێ بە ناوی ئازادی بوو. === شۆڕشی شێخ سەعید (١٩٢٥) === شۆڕشی شێخ سەعید شوێنێکی سەرەکی لە مێژووی ڕاپەڕینی [[کورد]] لە تورکیادا دەگرێت، ئەو شۆڕشەی لە ساڵی ١٩٢٥ لە [[کوردستان]]، بە سەرکردایەتیی [[شێخ سەعید]] دەستی پێکرد. دژایەتییەکانی [[کەمالیزم|کەمالییەکان]] و ڕەوتە [[عەلمانی]]یە توندڕەوەکانی ڕژێمی تورکیا و پرۆسەکانی سڕینەوەی ناسنامەی [[کورد]]ی ڕێگەیان خۆشکرد بۆ ڕاپەڕینی زیاتری کورد. [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران|شۆڕشی شێخ سەعید]] لە شوباتی ١٩٢٥ دەستی پێکرد. زۆربەی بەشداربووە کوردەکان لە شەڕکەرانی [[زازا]] بوون، و ژمارەیان گەیشتە ١٥ هەزار شەڕکەری کورد لە بەرامبەر ٥٢ هەزار لە هێزەکانی [[ژەندرمە|جەندەرمە]]ی [[تورکیا]]. شۆڕشەکە لە سنووری [[پارێزگای ئامەد]] و شاری [[مێردین]]دا بڵاوبووەوە. شۆڕشی شێخ سەعید یەکەم شۆڕش بوو کە لەسەر ئاستێکی فراوان لەلایەن نەتەوەی کوردەوە لە تورکیادا هەڵگیرسا. کۆمەڵەی کوردیی سەربەخۆ، ئازادی، ئەم شۆڕشەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی ڕێکخست. مەبەستی ئازادی ڕزگارکردنی کورد بوو لە چەوسانەوەی تورکیا، و دابینکردنی کەشێکی ئازادی بۆ کورد، و پەرەپێدانی دەوڵەتەکە. ڕاپەڕینەکە بە خێرایی لە ئاداری ١٩٢٥ کۆتایی هات. شێخ سەعید و هەموو سەرکردە ڕێکخەرەکانی شۆڕشەکە لە ٢٩ی حوزەیراندا لەسێدارە دران. زنجیرەیەک هێرش بۆ سەر سەربازگە تورکییەکان لە [[پالۆ]] و [[مەلەتی]] دوای کەوتنی شێخ عەبدولڕەحمان (برای شێخ سەعید) لە ساڵی ١٩٢٧ دەستی پێکرد. یاخیبووان توانییان شارەکانی [[لایس]] و [[چەولیگ]] کۆنترۆڵ بکەن. و بەرزایییەکانی باشووری ئەرزەڕۆمیان داگیرکرد. هێزە سەربازییەکانی تورکیا هێرشی ئاسمانییان دژی شۆڕشگێڕان لە ماردین بەکارهێنا. شۆڕشگێڕان هێرشیان کردە سەر ناوچەی دۆغبایەزید. برای شێخ سەعید هەوڵیدا تۆڵە لە حکوومەتی تورکیا بکاتەوە بە هێرشکردنە سەر چەندین بنکەی سەربازیی تورکیا لە کوردستان. هیچ شتێکی بەردەوام بەدەست نەهات. شۆڕشگێڕان دوای گەیشتنی هێزی سەربازیی تورکیا بۆ ناوچەکە پاشەکشەیان کرد.<ref name="Olson79">{{Harvard citation|Olson|2000|p=79}}</ref> شۆڕشەکە شکستی هێنا، و بزووتنەوەی ئیحسان نووری پاشا لە ١٩٢٩دا دەستی بەسەر ڕووبەرێکی فراوانی کوردیدا گرت، و ڕاپەڕینەکە لە ساڵی ١٩٣٠دا کۆتایی هات. === ڕاپەڕینی ئارارات === دەوڵەتی ئارارات دەوڵەتێکی کوردیی بانگەشەکراو بوو. ئارارات لە ڕۆژهەڵاتی تورکیای مۆدێرن، لە ناوەندی [[پارێزگای ئاگری]] هەڵکەوتووە. سەربەخۆیی [[کۆماری ئارارات]] لە ساڵی ١٩٢٧ ڕاگەیەندرا، لە کاتی شەپۆلێکی ڕاپەڕینی کورد لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. ڕاپەڕینەکە بە سەرکردایەتیی [[ئیحسان نووری پاشا]] بوو. بەڵام دانپێدانانی وڵاتانی دیکەی بەدەست نەهێنا، و پێشینەیەکی پاڵپشتی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] نەبوو. هێزە ئاسمانییەکانی تورکیا پێگەکانی کوردیان لە دەوروبەری کێوی ئارارات لە هەموو لایەکەوە تا کۆتایی هاوینی ١٩٣٠ بۆردومان کرد. بە گوتەی لیوا ئیحسان نووری پاشا، باڵادەستیی سەربازیی [[هێزە ئاسمانییەکانی تورکیا]] ورەی کوردی شکاند و بووە هۆی خۆبەدەستەوەدانیان. [[کۆمەڵکوژیی زیلان|ڕاپەڕینی زیلان]] لە ١٣ی تەممووزدا سەرکوتکرا. هێزە ئاسمانییەکانی تورکیا پۆلێکی پێکهاتوو لە ١٠-١٥ فڕۆکەی جەنگییان بۆ تێکشکاندنی شۆڕشەکە بەکارهێنا. کوردەکان دوو فڕۆکەی تورکیایان لە ١٦ی تەممووزدا خستە خوارەوە و فڕۆکەوانەکانیان کوشت. بۆردوومانی ئاسمانی چەند ڕۆژێکی خایاند، کە هێزە کوردییەکانی ناچار کرد بۆ بەرزی ٥ هەزار مەتر پاشەکشە بکەن.<ref>{{Harvard citation|Olson|2000|p=82}}</ref> بۆردوومانی تورکیا تا ٢١ی تەممووز ژمارەیەک قەڵای کوردی تێکشکاند. هێزەکانی تورکیا لە ماوەی ئەم ئۆپەراسیۆنانەدا بە نزیکەی ٦٦ هەزار سەرباز و ١٠٠ فڕۆکەی جەنگی پێشڕەوییان کرد.<ref>{{Harvard citation|Olson|2000|p=86}}</ref> هەڵمەتە ڕێکخراوەکە دژی کوردەکان لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٣٠ کۆتایی هات.<ref>{{Harvard citation|Olson|2000|p=88}}</ref> [[ڕاپەڕینی ئاگری|ڕاپەڕینی ئارارات]] لە ساڵی ١٩٣١دا تێکشکێنرا، و کۆنترۆڵی [[تورکیا]] بەسەر ناوچەکەدا بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = http://www.kurdmedia.com/article.aspx?id=14198 | ناونیشان = The Kurdish issue in Turkey need political solution | کۆتایی = Abdulla | یەکەم = Mufid | ڕێکەوت = 2007-10-26 | عمل = Kurdish Media | تاريخ الوصول = 2008-08-01 | مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20071228164624/http://www.kurdmedia.com/article.aspx?id=14198 | تاريخ أرشيف = 2007-12-28 | url-status = dead }}<!-- back-up: http://www.iraqupdates.com/p_articles.php/article/23347 --></ref> === ڕێکارە حکوومییەکان دوای ١٩٣٧ === باری نائاسایی بەسەر باشووری ڕۆژهەڵاتی [[ئەنادۆڵ]]دا سەپێنرا دوای سەرکوتکردنی کۆتا شۆڕشەکانی کورد لە ١٩٣٧. [[حکوومەتی تورکیا]] دوای وێرانکردنی گوندەکان و ڕاگواستنی بەکۆمەڵ، هانی نیشتەجێبوونی [[ئەلبانییەکان]]ی [[کۆسۆڤۆ]] و [[ئاشوورییەکان]]ی دا لە ناوچە کوردییەکان؛ بۆ گۆڕینی پێکهاتەی ئەتنی ناوچەکە. سوپای تورکیا ئەم ڕێکارانەی دوای شۆڕشە هەرە توندوتیژەکانی ڕاپەڕینەکانی پێشوو گرتەبەر.<ref name="Dahlman2002">{{استشهاد بدورية محكمة|مسار=http://people.cas.sc.edu/dahlmanc/Dahlman%202002%20Political%20Geography%20of%20Kurdistan.pdf|doi=10.2747/1538-7216.43.4.271|مؤلف=Dahlman, Carl|صحيفة=Eurasian Geography and Economics|المجلد=43|العدد=4|صفحات=271–299|سنة=2002|عنوان=The Political Geography of Kurdistan|تاريخ الوصول=2008-06-30|تنسيق=PDF|url-status=dead|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20081003071614/http://people.cas.sc.edu/dahlmanc/Dahlman%202002%20Political%20Geography%20of%20Kurdistan.pdf|تاريخ أرشيف=2008-10-03}}</ref> بەپێی لێدوانەکانی پارتی کۆمۆنیستی کوردی، زیاتر لە ١.٥ ملیۆن کورد لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ و ١٩٣٨دا ڕاگوێزران و کۆمەڵکوژ کران. ئاگر لە گوند و بیناکان بەردرا بۆ سەرکوتکردنی دانیشتووانی کورد. بیانییەکان لە سەردانیکردنی تەواوی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی [[فورات]] تا ساڵی ١٩٦٥ قەدەغە کران بۆ ڕێگری لە هەر کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر ناوبانگی نێونەتەوەیی [[تورکیا]]، و تا ساڵی ١٩٥٠ ناوچەکە لەژێر گەمارۆی سەربازیدا مایەوە. زمانی [[کوردی]] قەدەغە کرا و وشەکانی وەک «[[کورد]]» و «[[کوردستان]]» لە [[فەرهەنگ]] و [[پەرتووک]]ەکانی مێژوودا سڕانەوە، و ئاماژە بە کوردەکان کرا بە نازناوی «تورکی چیایی».<ref>[[جرارد شالياند]], A.R. Ghassemlou, M. Pallis, ''A People Without A Country'', 256 pp., Zed Books, 1992, {{ردمك|1-85649-194-3}}, p.58</ref> <blockquote>«تورکەکان، کە لەم دواییانەدا بۆ بەدەستهێنانی ئازادی تێدەکۆشان، ڕووبەڕووی کوردەکان بوونەوە، کە بەدوای ئازادی خۆیاندا دەگەڕان. مرۆڤ سەری سووڕدەمێنێت لە گۆڕانی نەتەوەخوازی بەرگریی بۆ نەتەوەخوازییەکی توندوتیژ، و گۆڕانی جەنگی ئازادی بۆ زاڵبوون بەسەر کەسانی تردا.» - جەواھیر لال نەھرۆ، لە وەڵامی شۆڕشە کوردییەکان لە دەوڵەتی سەرەتایی تورکیادا.</blockquote> === ململانێی کوردی-تورکی (١٩٧٨–ئێستا) === نەتەوەخوازیی کوردی لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا زیندوو بووەوە کاتێک چەپ و ڕاست لە سیاسەتی تورکیادا تووشی پێکدادان بوون، و [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (پەکەکە) بۆ داواکردنی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ پێکهێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | مسار = https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm | عنوان = Kurdistan Workers' Party (PKK) | تاريخ = 2004-05-21 | ناشر = [[اتحاد العلماء الأمريكيين]] | تاريخ الوصول = 2008-08-23 | الأخير = Pike | الأول = John |مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20191120043946/https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm|تاريخ أرشيف=2019-11-20}}</ref> پارتی کرێکارانی کوردستان ئامانجەکانی خۆی بۆ ڕزگارکردنی بەشێک لە [[کوردستان]] لە چەوسانەوەی [[کۆلۆنیالیزم|داگیرگەیی]] و دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانی [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستی]] سەربەخۆی یەکگرتوو ڕاگەیاند. ئەو بیرۆکەیە سەرنجی توێژە هەژارەکانی گەلی کوردی ڕاکێشا و پارتی کرێکاران بووە تاکە پارت کە پەیوەندییە خێڵەکییەکان زاڵ نەبن بەسەریدا. سەرۆکی پارتەکە، [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]، شانازی بە ڕەچەڵەکە سادەکەیەوە دەکرد. ململانێکە بە دژایەتیکردنی [[کۆلۆنیالیزم]] ناسرا، بۆیە توندوتیژی ڕووی لە هاوکارەکان کرد، وەک سەرۆک خێڵە کوردەکان کە بە دڵسۆزی بۆ دەوڵەتی [[تورکیا]] ناسراون، و هەروەها دژی ڕێکخراوە ڕکابەرەکانیش. کودەتای سەربازی لە ساڵی ١٩٨٠ بووە هۆی قۆناغێک لە سەرکوتکردن و لەناوبردنی زۆربەی ڕێکخراوە [[جەپڕەوی|چەپە]] کوردییەکان. تەنها [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] لەو هەڵمەتانە ڕزگاری بوو، و دوای کودەتایەکە فراوانتر بوو. پارتەکە دەستی بە جەنگی [[پارتیزان]]ی کرد بە زنجیرەیەک هێرش بۆ سەر هێزەکانی تورکیا و بنکەکانی پۆلیس، و بەهۆی بەرگرییەکەی بەرامبەر ئاڵنگاریی سوپای تورکیا، جەماوەرییەکی زۆری لە نێوان گەلی کورددا بەدەستهێنا. پارتەکە لە سەرەتای ١٩٩٠دا ئیدارەی تایبەتی خۆی لە ناوچە گوندنشینەکاندا دامەزراند. لەو ماوەیەدا ئامانجەکانی پارتەکە لە سەربەخۆیی تەواوی کوردییەوە گۆڕا بۆ گفتوگۆی سازش لەگەڵ حکوومەتی تورکیا، بەتایبەتی دوای بەڵێنە ناڕاستەوخۆکانی سەرۆک [[تورگوت ئۆزال]]. هێزە سەربازییەکانی تورکیا دوای مردنی لەناکاوی ئۆزال هەڵمەتەکانیان بۆ سەر بنکەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان چڕتر کردەوە. ئەو ڕێکارانە سەرکەوتوو بوون لە دابڕانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە مەدەنییەکان، و کەمکردنەوەی جەنگە پارتیزانییەکان لەسەر چیاکان. فشاری تورکیا بۆ سەر [[سووریا]] بووە هۆی دەرکردنی ئۆجەلان و دەستگیرکردنی لەلایەن هێزە تایبەتەکانی تورکیا لە کینیا لە ساڵی ١٩٩٩. بارودۆخەکە ئارام بووەوە و لە ساڵی ٢٠١٤دا ئاگربەست دەستی پێکرد، بەڵام بەهۆی [[گەمارۆی کۆبانی]]وە ململانێکان دیسانەوە دەستیان پێکردەوە.<ref>van Bruinessen, Martin. ''[http://igitur-archive.library.uu.nl/let/2007-0312-083811/UUindex.html The Kurdish movement: issues, organization, mobilization] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724173136/http://igitur-archive.library.uu.nl/let/2007-0312-083811/UUindex.html|date=2011-07-24}}'', Newsletter of the Friends of the International Institute for Social History, No.8, 2004, pp.6-8</ref> تورکیا لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی بە بەرنامەی تواندنەوەی زۆرەملێی گەلی کورد کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مسار الفصل=http://www.cogsci.ed.ac.uk/~siamakr/Kurdish/KURDICA/1999/JUL/policy.html|chapter=Kurdish Language Policy in Turkey|عنوان=Nationalism and Language in Kurdistan 1918-1985|تاريخ الوصول=2008-08-23|ناشر=Edwin Mellon Press|سنة=1992|صفحات=132–136;150–152|الأول=Amir|الأخير=Hassanpour}}</ref> ئەو هەڵمەتانە لە ساڵی ١٩٨٤دا گەیشتنە لووتکە کاتێک پارتی کرێکارانی کوردستان دەستی بە ڕاپەڕین کرد دژی دەسەڵاتی تورکیا و هێرشی کردە سەر ئامانجە سەربازی و مەدەنییەکانی [[تورکیا]]. لە سەرەتای ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]ەوە نزیکەی ٣٧ هەزار کەس کوژراون. بەڵام لەگەڵ گۆڕانی بارودۆخەکە و گەیشتنی پارتی داد و گەشەپێدان بۆ دەسەڵات، بارودۆخەکە باشتر بوو. و ململانێکان بۆ تەنها ٣٠٠٠ شەڕکەر کەمبوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = http://www.chinadaily.com.cn/world/2007-10/19/content_6192126.htm | تاريخ الوصول = 2008-08-23 | عنوان = Turkish forces on high alert against PKK attacks | تاريخ = 2007-10-19 | عمل = [[وكالة أنباء شينخوا]] | ناشر = China Daily |مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20171012055202/http://www.chinadaily.com.cn/world/2007-10/19/content_6192126.htm|تاريخ أرشيف=2017-10-12}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێرستی ڕاپەڕینی کوردان]] * [[ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|تورکیا|شەڕ|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Kurdish separatism in Turkey}} [[پۆل:ناڕەزایییەکان و سەربزێوییەکانی کورد]] [[پۆل:سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا]] [[پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردستان]] [[پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] 9q89yqc6cohpk38wcjnvz14l73lbc6c 1570999 1570998 2026-04-02T10:09:53Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570999 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}} {{Infobox military conflict | conflict = سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا | partof = | image = | caption = | date = | place = [[تورکیا]]، [[عێراق]] ([[باشووری کوردستان]]) | status = بەردەوام * چەند سەربزێویی گەورە شکستی ھێنا لەماوەی ١٩٢٠–٣٧ * [[ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا)]] (١٩٨٤-ئێستا) | combatant1 = {{flagicon image|Ottoman flag alternative 2.svg|size=20px}} [[حکوومەتی نەتەوەیی ئەنجومەن مەزن]] <small>(١٩٢٠–١٩٢٣)</small>---- {{flag|Turkey}} <small>(لەدوای ١٩٢٣)</small> * ھەندێک لە ھۆزەکانی کورد (<small>لەدوای ٢٠١٥</small>)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|سەردێڕ=Turkey’s Kurdish tribes call PKK to leave country|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161220172411/http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref name="dailysabah.com1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dailysabah.com/politics/2015/09/09/kurdish-people-unite-against-terror-tribe-of-65000-pledge-to-stand-up-against-pkk|سەردێڕ=Kurdish people unite against terror: Tribe of 65,000 pledge to stand up against PKK|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/|سەردێڕ=Erdogan’s new Kurdish allies – Kurdish Institute|وێبگە=www.kurdishinstitute.be|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170118033043/http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | combatant2 = ھۆزی قۆچگری {{ھن}}Ginyan Tribe{{ھن}}جڤاتی بەرزبوونەوەی کوردستان ---- ھۆزەکانی کورد: * [[زازا]] [[سوننە]]کان * [[کرمانج]] ** ھۆرمەکان ** لۆلان ---- {{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[کۆماری ئارارات]] (١٩٢٧–١٩٣٠) * [[خۆییبوون]] ---- ھۆزەکانی [[دێرسیم]] ---- {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (لەدوای ١٩٧٨) * {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} [[کۆما جڤاکێن کوردستان]] * {{flagicon image|HPG Flag.svg|border=}} [[ھێزەکانی پاراستنی گەل]] * {{flagicon image|Flag of YJA-Star.svg|border=}} [[Free Women's Units|YJA-STAR]] [[YDG-H]] (لەدوای ٢٠١٣) * {{flagicon image|Flag of the YPS - Horizontal.svg|border=no}} [[یەکەکانی پاراستنی مەدەنی|YPS]] (لەدوای ٢٠١٥) * [[YPS-Jin]] (لەدوای ٢٠١٦) {{flagicon image|InfoboxTAK.png}} [[بازەکانی ئازادی کوردستان]] (لەدوای ٢٠٠٤) | commander1 = [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]]{{ھن}}[[Nureddin Pasha]]{{ھن}}[[Major|Binbaşı]] ---- [[Kâzım İnanç]]{{ھن}}[[Mürsel Bakû]]{{ھن}}[[Naci Eldeniz]] ---- [[عیسمەت ئینۆنو]]{{ھن}}[[کازم ئۆربای]]{{ھن}}{{illm|عەبدوڵڵا ئەلپدۆغان|diq||tr}} ---- [[فەوزی چاکماق]]{{ھن}}[[İbrahim Tali Öngören]]{{ھن}}[[İzzettin Çalışlar]]{{ھن}}[[Salih Omurtak]] ---- [[Osman Pamukoğlu]]{{ھن}}[[Kenan Evren]]{{ھن}}[[Turgut Özal]]{{ھن}}[[Süleyman Demirel]]{{ھن}}[[Ahmet Necdet Sezer]]{{ھن}}[[Bülent Ecevit]]{{ھن}}[[Mesut Yılmaz]]{{ھن}}[[Necmettin Erbakan]]{{ھن}}[[Tansu Çiller]]{{ھن}}[[Işık Koşaner]]{{ھن}}[[İlker Başbuğ]]{{ھن}}[[Yaşar Büyükanıt]]{{ھن}}[[Hilmi Özkök]]{{ھن}}[[Hüseyin Kıvrıkoğlu]]{{ھن}}ئیسماعیل حەقی تەکچە{{ھن}}[[Doğan Güreş]]{{ھن}}[[Necip Torumtay]]{{ھن}}[[Necdet Üruğ]]{{ھن}}[[Nurettin Ersin]]{{ھن}}[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]{{ھن}}[[ئەحمەد داودئۆغڵو]]{{ھن}}حۆلووسی ئاکار | commander2 = Alişan Bey{{Surrendered}}<ref name="genelkurmay">Türk İstiklal Harbi, Edition VI, ''İstiklal Harbinde Ayaklanmalar'', T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmî Yayınları, 1974, page 281</ref>{{ھن}}[[نووری دەرسیمی]] ---- [[خالید بەگێ جبری]]{{Executed}} [[شێخ سەعید|شێخ سەعیدی پیران]]{{Executed}} ---- {{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[ئیحسان نووری پاشا]]{{ھن}}{{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[Ibrahim Heski]]{{ھن}}{{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[فەرزەندە بەگێ حەسەنی]]{{ھن}}{{flagicon image|Kurdish flag (1932).png}} [[Halis Öztürk]] ---- [[سەید ڕەزا]]{{POW}}{{Executed}}{{ھن}}کامەر ئاغا (یوسوفان){{ھن}}جەبرائیل ئاغا (دێمەنان){{ھن}}کامەر ئاغا (حەیدەران){{ھن}}{{illm|Alîşêr|diq|Alişêr|ku|Elîşêr|tr|Alişir}}{{KIA}}{{ھن}}زەریفە{{KIA}} ---- [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]{{POW}}{{ھن}}[[Şemdin Sakık]]{{POW}}{{ھن}}[[عوسمان ئۆجەلان]]{{ھن}}[[مەحسووم کۆرکماز]]{{KIA}}{{ھن}}[[نزامەتین تاش]]{{ھن}}[[مەزڵووم دۆغان|مەزڵوم دۆغان]]{{ھن}}[[کانی یەڵماز]]{{ھن}}[[حوسێن یەڵدیریم]]{{ھن}}[[ھاکی کارەر]]{{KIA}}{{ھن}}Halil Atac{{ھن}}[[موراد قەرەیلان]]{{ھن}}[[باھۆز ئەرداڵ]]{{ھن}}[[جەمیل بایک]]{{ھن}}[[مستەفا کاراسو]]{{ھن}}[[دووران کاڵکان]]{{ھن}}[[Ali Haydar Kaytan]] | strength1 = قۆچگری: ٣٬١٦١–٣١٬٠٠٠ سەرباز ---- شێخ سەعیدی پیران: ٢٥٬٠٠٠–٥٢٬٠٠٠ کەس ---- کۆماری ئارارات: ١٠٬٠٠٠–٦٦٬٠٠٠ کەس ---- دەرسیم: ٥٠٬٠٠٠ کەس<ref name="McDowall209">David McDowall, ''A modern history of the Kurds'', I.B.Tauris, 2002, {{ISBN|978-1-85043-416-0}}, p. 209.</ref> ---- [[ھێزە چەکدارەکانی تورکیا]]: ٦٣٩٬٥٥١:<ref name=aktifhaber>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NEWS FROM TURKISH ARMED FORCES|ناونیشان=http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|بڵاوکەرەوە=Turkish Armed Forces|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151105231107/http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>{{ھن}}[[جەندرمە|فەرمانداریی گشتیی جەندرمە]]: ١٤٨٬٧٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkey's Paramilitary Forces |ئیش=Orbat |پەڕە=٣٣|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |format=PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090327045138/http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠٠٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>{{ھن}}[[پۆلیس]]: ٢٢٥٬٠٠٠{{ھن}}پاسەوانی گوند: ٦٠٬٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mysinchew.com/node/37882|سەردێڕ=Turkey's 'village guards' tired of conflict|بڵاوکەرەوە=My Sinchew|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100421094821/http://www.mysinchew.com/node/37882|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{flagicon|Turkey}} '''سەرجەم: ٩٤٨٬٥٥٠'''{{ھن}}<small>(not all directly involved in the conflict)</small> | strength2 = قۆچگری: ٣٬٠٠٠–٦٬٠٠٠ چەکدار ---- شێخ سەعیدی پیران: ١٥٬٠٠٠ چەکدار<ref name="olson1989">Olson, 1989, page 107</ref> ---- کۆماری ئارارات: ٥٬٠٠٠–٨٬٠٠٠ چەکدار<ref name="bidwell1997">[[Robin Leonard Bidwell]], Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain. Foreign Office: ''British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print: From the First to the Second World War. Series B, Turkey, Iran, and the Middle East, 1918–1939, Volume 32'', University Publications of America, 1997, page 82.</ref> ---- دەرسیم: ٦٬٠٠٠ چەکدار<ref>[[Osman Pamukoglu|Osman Pamukoğlu]], ''Unutulanlar dışında yeni bir şey yok: Hakkari ve Kuzey Irak dağlarındaki askerler'', Harmoni Yayıncılık, 2003, {{ISBN|975-6340-00-2}}, p. 16. {{in lang|tr}}</ref> ---- [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]]: ٤٬٠٠٠–٣٢٬٨٠٠<ref name="fas">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm|سەردێڕ=Kurdistan Workers' Party (PKK)|بڵاوکەرەوە=[[Federation of American Scientists]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٤|یەکەم=John|دوایین=Pike|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080428065853/http://www.fas.org/irp/world/para/pkk.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Sabah>{{بیرخستنەوەی وێب|agency=Sabah News Agency|ناونیشان=http://www.sabah.com.tr/galeri/turkiye/iste-pkkli-hainlerin-il-il-dagilimi/85|سەردێڕ=The PKK in Numbers |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> | casualties1 = قۆچگری ---- شێخ سەعیدی پیران: نەزانراو ---- ئارارات: نەزانراو ---- نەزانراو: ١١٠ کوژراو ---- ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا): ٧٬٢٣٠ | casualties2 = قۆچگری: ٥٠٠ چەکدار کوژرا<ref name="apak">Hüseyin Rahmi Apak, ''Türk İstiklâl Harbi – İç ayaklanmalar: 1919–1921'', 1964, C.VI, Genelkurmay Basımevi, pages 163-165</ref> ---- شێخ سەعیدی پیران: نادیار ---- ئارارات: نادیار ---- دەرسیم: ١٠٬٠٠٠–١٣٬١٦٠ کوژراو (بەزۆری مەدەنی) ---- ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا): ٣١٬٨٧٤<ref name=nearly7000/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages|سەردێڕ=Turkey counts cost of conflict as Kurdish militant battle rages on|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210111191845/https://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کوژراو | casualties3 = Said revolt: 15,000–20,000<ref>''The Militant Kurds: A Dual Strategy for Freedom'', Vera Eccarius-Kelly, page 86, 2010</ref> to 40,000–250,000 civilians killed<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/val/sospo/vk/koivunen/theinvis.pdf |سەردێڕ=(page 104) |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012052731/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/val/sospo/vk/koivunen/theinvis.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}Ararat revolt: 4,500 civilians killed{{ھن}}Kurdish-Turkish conflict (١٩٧٨-ئێستا): 6,741<ref name=nearly7000>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|سەردێڕ=Nearly 7,000 civilians killed by PKK in 31 years|یەکەم=Yeni|دوایین=Şafak|وێبگە=Yeni Şafak|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161011091853/http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> to 18,000-20,000<ref name="executions">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.sddt.com/News/article.cfm?SourceCode=20040126cg|سەردێڕ=Federal Judge Rules Part Of Patriot Act Unconstitutional|agency=Associated Press|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150911000425/http://www.sddt.com/News/article.cfm?SourceCode=20040126cg|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Visweswaran|یەکەم١=edited by Kamala|سەردێڕ=Everyday occupations experiencing militarism in South Asia and the Middle East|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press|شوێن=Philadelphia|ژپنک=٠-٨١٢٢-٠٧٨٣-١|پەڕە=١٤|edition=1st|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pGcUBAAAQBAJ}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Romano|یەکەم١=David|سەردێڕ=The Kurdish nationalist movement: opportunity, mobilization and identity|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|شوێن=Cambridge|ژپنک=٠-٥٢١-٦٨٤٢٦-٩|پەڕە=٨١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ohSNu6bidEQC}}</ref><ref name="wounded">[http://www.kurdishaspect.com/doc122107AD.html Turkey, US, and the PKK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413175202/http://www.kurdishaspect.com/doc122107AD.html |date=2016-04-13}}, 21 December 2007</ref> civilians killed '''سەرجەم: ١٠٠٬٠٠٠+ کوژراون''' }} '''سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا''' ئاماژە دەکات بۆ سەربزێوییەکانی نەتەوەپەرستی [[کورد]] لە تورکیا، لە [[شەڕی سەربەخۆیی تورکی]]ا و تێپەڕین لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بۆ دەوڵەتی تورکیای نوێ دەست پێ دەکات و ھەتا ئێستا ناکۆکی کورد-تورکیا بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Orhan|یەکەم١=Mehmet|سەردێڕ=Kurdish Rebellions and Conflict Groups in Turkey during the 1920s and 1930s|journal=Journal of Muslim Minority Affairs|ناونیشان=https://www.academia.edu/2586279/Kurdish_Rebellions_and_Conflict_Groups_in_Turkey_during_the_1920s_and_1930s|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١|شوێن=en}}</ref> == مێژوو == === شۆڕشی قۆچگری (١٩٢٠) === ڕووداوەکانی شۆڕش لە ساڵی ١٩٢٠ لە ناوچەیەک لە [[دێرسیم]] دەستی پێکرد، ئەندامانی ڕێکخراوێک کە بە [[کۆمەڵەی تەعالی کوردستان]] ناسرابوو پلانیان بۆ داڕشتبوو.<ref>{{Harvard citation|van Bruinessen|1978|p=446}} (footnote 35) and {{Harvard citation|Olson|1989|pp=26–33}}</ref> ئەم شۆڕشە بە دیاریکراوی بە چەند ھۆکارێک شکستی ھێنا. لە ڕاستیدا، زۆرێک لە سەرکردە ھۆزەکانی دێرسیم بەردەوام بوون لە پشتگیریکردنی کەمالییەکان - پێیان وابوو [[مستەفا کەمال ئەتاتورک]] «پارێزەرە» دژی شەپۆلە ئایینییە [[سوننە|سوننەکان]]، و ھەندێکیان لە [[کوردانی باکووری کوردستان|کوردانی کورمانجی]] بوون.<ref>{{Harvard citation|van Bruinessen|1978|pp=374–75}}</ref> زۆربەی کوردە کورمانجییەکان ئەو ڕاپەڕینەیان بە تەنھا بە عەلەوی دەزانی، بۆیە گرنگییان پێ نەدەدا. دەنگۆ سەبارەت بە کۆماری نوێی تورکیا دوای [[ڕاپەڕینی قۆچگری]] بڵاوبووەوە، و سەبارەت بە ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی [[تورکیا]]، بە شێوەیەکی سنووردار لە «[[ئۆتۆنۆمی]]» بۆ کورد لە ناوچە کوردییەکانی ناوەند لە [[کوردستان]]. ھەموو ئەمانە لە [[پەیمانی لۆزان]]دا نەمان. کوردەکان لە ساڵی ١٩٢٥دا بەھۆی نائومێدییەوە دیسانەوە ڕوویان لە ململانێی چەکداری کردەوە، بە سەرکردایەتیی زانای ئایینی لە تایفەی [[زازا]]، [[شێخ سەعید]]، بەڵام بە ڕێکخستنی ڕێکخراوێکی نەتەوەیی کوردیی نوێ بە ناوی ئازادی بوو. === شۆڕشی شێخ سەعید (١٩٢٥) === شۆڕشی شێخ سەعید شوێنێکی سەرەکی لە مێژووی ڕاپەڕینی [[کورد]] لە تورکیادا دەگرێت، ئەو شۆڕشەی لە ساڵی ١٩٢٥ لە [[کوردستان]]، بە سەرکردایەتیی [[شێخ سەعید]] دەستی پێکرد. دژایەتییەکانی [[کەمالیزم|کەمالییەکان]] و ڕەوتە [[عەلمانی]]یە توندڕەوەکانی ڕژێمی تورکیا و پرۆسەکانی سڕینەوەی ناسنامەی [[کورد]]ی ڕێگەیان خۆشکرد بۆ ڕاپەڕینی زیاتری کورد. [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران|شۆڕشی شێخ سەعید]] لە شوباتی ١٩٢٥ دەستی پێکرد. زۆربەی بەشداربووە کوردەکان لە شەڕکەرانی [[زازا]] بوون، و ژمارەیان گەیشتە ١٥ ھەزار شەڕکەری کورد لە بەرامبەر ٥٢ ھەزار لە ھێزەکانی [[ژەندرمە|جەندەرمە]]ی [[تورکیا]]. شۆڕشەکە لە سنووری [[پارێزگای ئامەد]] و شاری [[مێردین]]دا بڵاوبووەوە. شۆڕشی شێخ سەعید یەکەم شۆڕش بوو کە لەسەر ئاستێکی فراوان لەلایەن نەتەوەی کوردەوە لە تورکیادا ھەڵگیرسا. کۆمەڵەی کوردیی سەربەخۆ، ئازادی، ئەم شۆڕشەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی ڕێکخست. مەبەستی ئازادی ڕزگارکردنی کورد بوو لە چەوسانەوەی تورکیا، و دابینکردنی کەشێکی ئازادی بۆ کورد، و پەرەپێدانی دەوڵەتەکە. ڕاپەڕینەکە بە خێرایی لە ئازاری ١٩٢٥ کۆتایی ھات. شێخ سەعید و ھەموو سەرکردە ڕێکخەرەکانی شۆڕشەکە لە ٢٩ی حوزەیراندا لەسێدارە دران. زنجیرەیەک ھێرش بۆ سەر سەربازگە تورکییەکان لە [[پالۆ]] و [[مەلەتی]] دوای کەوتنی شێخ عەبدولڕەحمان (برای شێخ سەعید) لە ساڵی ١٩٢٧ دەستی پێکرد. یاخیبووان توانییان شارەکانی [[لایس]] و [[چەولیگ]] کۆنترۆڵ بکەن؛ و بەرزایییەکانی باشووری ئەرزەڕۆمیان داگیرکرد. ھێزە سەربازییەکانی تورکیا ھێرشی ئاسمانییان دژی شۆڕشگێڕان لە ماردین بەکارھێنا. شۆڕشگێڕان ھێرشیان کردە سەر ناوچەی دۆغبایەزید. برای شێخ سەعید ھەوڵیدا تۆڵە لە حکوومەتی تورکیا بکاتەوە بە ھێرشکردنە سەر چەندین بنکەی سەربازیی تورکیا لە کوردستان. ھیچ شتێکی بەردەوام بەدەست نەھات. شۆڕشگێڕان دوای گەیشتنی ھێزی سەربازیی تورکیا بۆ ناوچەکە پاشەکشەیان کرد.<ref name="Olson79">{{Harvard citation|Olson|2000|p=79}}</ref> شۆڕشەکە شکستی ھێنا، و بزووتنەوەی ئیحسان نووری پاشا لە ١٩٢٩دا دەستی بەسەر ڕووبەرێکی فراوانی کوردیدا گرت، و ڕاپەڕینەکە لە ساڵی ١٩٣٠دا کۆتایی ھات. === ڕاپەڕینی ئارارات === دەوڵەتی ئارارات دەوڵەتێکی کوردیی بانگەشەکراو بوو. ئارارات لە ڕۆژھەڵاتی تورکیای مۆدێرن، لە ناوەندی [[پارێزگای ئاگری]] ھەڵکەوتووە. سەربەخۆیی [[کۆماری ئارارات]] لە ساڵی ١٩٢٧ ڕاگەیەندرا، لە کاتی شەپۆلێکی ڕاپەڕینی کورد لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا. ڕاپەڕینەکە بە سەرکردایەتیی [[ئیحسان نووری پاشا]] بوو؛ بەڵام دانپێدانانی وڵاتانی دیکەی بەدەست نەھێنا، و پێشینەیەکی پاڵپشتی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] نەبوو. ھێزە ئاسمانییەکانی تورکیا پێگەکانی کوردیان لە دەوروبەری کێوی ئارارات لە ھەموو لایەکەوە تا کۆتایی ھاوینی ١٩٣٠ بۆردومان کرد. بە گوتەی لیوا ئیحسان نووری پاشا، باڵادەستیی سەربازیی [[ھێزە ئاسمانییەکانی تورکیا]] ورەی کوردی شکاند و بووە ھۆی خۆبەدەستەوەدانیان. [[کۆمەڵکوژیی زیلان|ڕاپەڕینی زیلان]] لە ١٣ی تەممووزدا سەرکوتکرا. ھێزە ئاسمانییەکانی تورکیا پۆلێکی پێکھاتوو لە ١٠–١٥ فڕۆکەی جەنگییان بۆ تێکشکاندنی شۆڕشەکە بەکارھێنا. کوردەکان دوو فڕۆکەی تورکیایان لە ١٦ی تەممووزدا خستە خوارەوە و فڕۆکەوانەکانیان کوشت. بۆردوومانی ئاسمانی چەند ڕۆژێکی خایاند، کە ھێزە کوردییەکانی ناچار کرد بۆ بەرزی ٥ ھەزار مەتر پاشەکشە بکەن.<ref>{{Harvard citation|Olson|2000|p=82}}</ref> بۆردوومانی تورکیا تا ٢١ی تەممووز ژمارەیەک قەڵای کوردی تێکشکاند. ھێزەکانی تورکیا لە ماوەی ئەم ئۆپەراسیۆنانەدا بە نزیکەی ٦٦ ھەزار سەرباز و ١٠٠ فڕۆکەی جەنگی پێشڕەوییان کرد.<ref>{{Harvard citation|Olson|2000|p=86}}</ref> ھەڵمەتە ڕێکخراوەکە دژی کوردەکان لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٣٠ کۆتایی ھات.<ref>{{Harvard citation|Olson|2000|p=88}}</ref> [[ڕاپەڕینی ئاگری|ڕاپەڕینی ئارارات]] لە ساڵی ١٩٣١دا تێکشکێنرا، و کۆنترۆڵی [[تورکیا]] بەسەر ناوچەکەدا بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = http://www.kurdmedia.com/article.aspx?id=14198 | ناونیشان = The Kurdish issue in Turkey need political solution | کۆتایی = Abdulla | یەکەم = Mufid | ڕێکەوت = 2007-10-26 | عمل = Kurdish Media | تاريخ الوصول = 2008-08-01 | مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20071228164624/http://www.kurdmedia.com/article.aspx?id=14198 | تاريخ أرشيف = 2007-12-28 | url-status = dead }}<!-- back-up: http://www.iraqupdates.com/p_articles.php/article/23347 --></ref> === ڕێکارە حکوومییەکان دوای ١٩٣٧ === باری نائاسایی بەسەر باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]]دا سەپێنرا دوای سەرکوتکردنی کۆتا شۆڕشەکانی کورد لە ١٩٣٧. [[حکوومەتی تورکیا]] دوای وێرانکردنی گوندەکان و ڕاگواستنی بەکۆمەڵ، ھانی نیشتەجێبوونی [[ئەلبانییەکان]]ی [[کۆسۆڤۆ]] و [[ئاشوورییەکان]]ی دا لە ناوچە کوردییەکان؛ بۆ گۆڕینی پێکھاتەی ئەتنی ناوچەکە. سوپای تورکیا ئەم ڕێکارانەی دوای شۆڕشە ھەرە توندوتیژەکانی ڕاپەڕینەکانی پێشوو گرتەبەر.<ref name="Dahlman2002">{{استشهاد بدورية محكمة|مسار=http://people.cas.sc.edu/dahlmanc/Dahlman%202002%20Political%20Geography%20of%20Kurdistan.pdf|doi=10.2747/1538-7216.43.4.271|مؤلف=Dahlman, Carl|صحيفة=Eurasian Geography and Economics|المجلد=43|العدد=4|صفحات=271–299|سنة=2002|عنوان=The Political Geography of Kurdistan|تاريخ الوصول=2008-06-30|تنسيق=PDF|url-status=dead|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20081003071614/http://people.cas.sc.edu/dahlmanc/Dahlman%202002%20Political%20Geography%20of%20Kurdistan.pdf|تاريخ أرشيف=2008-10-03}}</ref> بەپێی لێدوانەکانی پارتی کۆمۆنیستی کوردی، زیاتر لە ١٫٥ ملیۆن کورد لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ و ١٩٣٨دا ڕاگوێزران و کۆمەڵکوژ کران. ئاگر لە گوند و بیناکان بەردرا بۆ سەرکوتکردنی دانیشتووانی کورد. بیانییەکان لە سەردانیکردنی تەواوی ناوچەی ڕۆژھەڵاتی [[فورات]] تا ساڵی ١٩٦٥ قەدەغە کران بۆ ڕێگری لە ھەر کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر ناوبانگی نێونەتەوەیی [[تورکیا]]، و تا ساڵی ١٩٥٠ ناوچەکە لەژێر گەمارۆی سەربازیدا مایەوە. زمانی [[کوردی]] قەدەغە کرا و وشەکانی وەک «[[کورد]]» و «[[کوردستان]]» لە [[فەرھەنگ]] و [[پەرتووک]]ەکانی مێژوودا سڕانەوە، و ئاماژە بە کوردەکان کرا بە نازناوی «تورکی چیایی».<ref>[[جرارد شالياند]]، A.R. Ghassemlou, M. Pallis, ''A People Without A Country'', 256 pp. , Zed Books, 1992, {{ردمك|1-85649-194-3}}, p.58</ref> <blockquote>«تورکەکان، کە لەم دواییانەدا بۆ بەدەستھێنانی ئازادی تێدەکۆشان، ڕووبەڕووی کوردەکان بوونەوە، کە بەدوای ئازادی خۆیاندا دەگەڕان. مرۆڤ سەری سووڕدەمێنێت لە گۆڕانی نەتەوەخوازی بەرگریی بۆ نەتەوەخوازییەکی توندوتیژ، و گۆڕانی جەنگی ئازادی بۆ زاڵبوون بەسەر کەسانی تردا.» - جەواھیر لال نەھرۆ، لە وەڵامی شۆڕشە کوردییەکان لە دەوڵەتی سەرەتایی تورکیادا.</blockquote> === ململانێی کوردی-تورکی (١٩٧٨–ئێستا) === نەتەوەخوازیی کوردی لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا زیندوو بووەوە کاتێک چەپ و ڕاست لە سیاسەتی تورکیادا تووشی پێکدادان بوون، و [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (پەکەکە) بۆ داواکردنی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ پێکھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | مسار = https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm | عنوان = Kurdistan Workers' Party (PKK) | تاريخ = 2004-05-21 | ناشر = [[اتحاد العلماء الأمريكيين]] | تاريخ الوصول = 2008-08-23 | الأخير = Pike | الأول = John |مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20191120043946/https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm|تاريخ أرشيف=2019-11-20}}</ref> پارتی کرێکارانی کوردستان ئامانجەکانی خۆی بۆ ڕزگارکردنی بەشێک لە [[کوردستان]] لە چەوسانەوەی [[کۆلۆنیالیزم|داگیرگەیی]] و دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانی [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستی]] سەربەخۆی یەکگرتوو ڕاگەیاند. ئەو بیرۆکەیە سەرنجی توێژە ھەژارەکانی گەلی کوردی ڕاکێشا و پارتی کرێکاران بووە تاکە پارت کە پەیوەندییە خێڵەکییەکان زاڵ نەبن بەسەریدا. سەرۆکی پارتەکە، [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]، شانازی بە ڕەچەڵەکە سادەکەیەوە دەکرد. ململانێکە بە دژایەتیکردنی [[کۆلۆنیالیزم]] ناسرا، بۆیە توندوتیژی ڕووی لە ھاوکارەکان کرد، وەک سەرۆک خێڵە کوردەکان کە بە دڵسۆزی بۆ دەوڵەتی [[تورکیا]] ناسراون، و ھەروەھا دژی ڕێکخراوە ڕکابەرەکانیش. کودەتای سەربازی لە ساڵی ١٩٨٠ بووە ھۆی قۆناغێک لە سەرکوتکردن و لەناوبردنی زۆربەی ڕێکخراوە [[جەپڕەوی|چەپە]] کوردییەکان. تەنھا [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] لەو ھەڵمەتانە ڕزگاری بوو، و دوای کودەتایەکە فراوانتر بوو. پارتەکە دەستی بە جەنگی [[پارتیزان]]ی کرد بە زنجیرەیەک ھێرش بۆ سەر ھێزەکانی تورکیا و بنکەکانی پۆلیس، و بەھۆی بەرگرییەکەی بەرامبەر ئاڵنگاریی سوپای تورکیا، جەماوەرییەکی زۆری لە نێوان گەلی کورددا بەدەستھێنا. پارتەکە لە سەرەتای ١٩٩٠دا ئیدارەی تایبەتی خۆی لە ناوچە گوندنشینەکاندا دامەزراند. لەو ماوەیەدا ئامانجەکانی پارتەکە لە سەربەخۆیی تەواوی کوردییەوە گۆڕا بۆ گفتوگۆی سازش لەگەڵ حکوومەتی تورکیا، بەتایبەتی دوای بەڵێنە ناڕاستەوخۆکانی سەرۆک [[تورگوت ئۆزال]]. ھێزە سەربازییەکانی تورکیا دوای مردنی لەناکاوی ئۆزال ھەڵمەتەکانیان بۆ سەر بنکەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان چڕتر کردەوە. ئەو ڕێکارانە سەرکەوتوو بوون لە دابڕانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە مەدەنییەکان، و کەمکردنەوەی جەنگە پارتیزانییەکان لەسەر چیاکان. فشاری تورکیا بۆ سەر [[سووریا]] بووە ھۆی دەرکردنی ئۆجەلان و دەستگیرکردنی لەلایەن ھێزە تایبەتەکانی تورکیا لە کینیا لە ساڵی ١٩٩٩. بارودۆخەکە ئارام بووەوە و لە ساڵی ٢٠١٤دا ئاگربەست دەستی پێکرد، بەڵام بەھۆی [[گەمارۆی کۆبانی]]وە ململانێکان دیسانەوە دەستیان پێکردەوە.<ref>van Bruinessen, Martin. ''[http://igitur-archive.library.uu.nl/let/2007-0312-083811/UUindex.html The Kurdish movement: issues, organization, mobilization] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724173136/http://igitur-archive.library.uu.nl/let/2007-0312-083811/UUindex.html|date=2011-07-24}}'', Newsletter of the Friends of the International Institute for Social History, No.8, 2004, pp.6-8</ref> تورکیا لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی بە بەرنامەی تواندنەوەی زۆرەملێی گەلی کورد کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مسار الفصل=http://www.cogsci.ed.ac.uk/~siamakr/Kurdish/KURDICA/1999/JUL/policy.html|chapter=Kurdish Language Policy in Turkey|عنوان=Nationalism and Language in Kurdistan 1918-1985|تاريخ الوصول=2008-08-23|ناشر=Edwin Mellon Press|سنة=1992|صفحات=132–136;150–152|الأول=Amir|الأخير=Hassanpour}}</ref> ئەو ھەڵمەتانە لە ساڵی ١٩٨٤دا گەیشتنە لووتکە کاتێک پارتی کرێکارانی کوردستان دەستی بە ڕاپەڕین کرد دژی دەسەڵاتی تورکیا و ھێرشی کردە سەر ئامانجە سەربازی و مەدەنییەکانی [[تورکیا]]. لە سەرەتای ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]ەوە نزیکەی ٣٧ ھەزار کەس کوژراون؛ بەڵام لەگەڵ گۆڕانی بارودۆخەکە و گەیشتنی پارتی داد و گەشەپێدان بۆ دەسەڵات، بارودۆخەکە باشتر بوو؛ و ململانێکان بۆ تەنھا ٣٠٠٠ شەڕکەر کەمبوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | مسار = http://www.chinadaily.com.cn/world/2007-10/19/content_6192126.htm | تاريخ الوصول = 2008-08-23 | عنوان = Turkish forces on high alert against PKK attacks | تاريخ = 2007-10-19 | عمل = [[وكالة أنباء شينخوا]] | ناشر = China Daily |مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20171012055202/http://www.chinadaily.com.cn/world/2007-10/19/content_6192126.htm|تاريخ أرشيف=2017-10-12}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێرستی ڕاپەڕینی کوردان]] * [[ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|تورکیا|شەڕ|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Kurdish separatism in Turkey}} [[پۆل:ناڕەزایییەکان و سەربزێوییەکانی کورد]] [[پۆل:سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا]] [[پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردستان]] [[پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] j88qawr10shfufxzpz82yjf4dvca1km 4 177584 1570662 1561447 2026-04-01T14:13:36Z -Haryad 40333 /* ئیبن ئادەم */ کرا 1570662 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(48h) |counter = 5 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 1 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!------------------ دەستکاری سەرەوە مەکە -------------------------------------> بە بارکردنی ھەر وێنەیەک تۆ ڕەزامەندیت بە [[ویکیپیدیا:سیاسەتی_بەکارھێنانی_وێنەکان|سیاسەتی بارکردنی وێنە]]، بۆ چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە بە دروستی بڕوانە ([[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/چۆنیەتی داواکردن|فێرکاری چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە]]). {{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە|گەڕانەوە بۆ سەرەتا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و رێسا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|داواکاری نوێ پێشکەش بکە|url=https://w.wiki/3xb6|class=mw-ui-progressive}} <div class="anonymous-show boilerplate metadata" style="background:#dee; border:1px solid #00c; margin:0.5em; padding:0.5em;; padding: 1em; width:70%">'''تێبینی'''...{{ھن}} سوپاس بۆ ھەڵبژاردنی پڕۆژە، تکایە سەیرێکی [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و ڕێساکانی]] پڕۆژە بکە. </div><div class="user-show"> '''بەخێرھاتیت''' تکایە ئەو پەڕگەیەی ئەتەوێت باری بکەیت لێرە لە بەشێکی نوێ بەم شێوەیەی خوارەوە زانیارییەکانی تێدا بنووسە. == [[ئیبن ئادەم]] == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٣:٠١، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٦ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٨٣٨٧٨١١٧}} {{ڕەوشی داواکاری|3}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٣:٠١، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بارکردنی وێنەی زاناکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->زانای کورد ئیبنو ئادەم | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://kurdipedia.org/files/photos/2023/470657.JPG?ver=20230226020151 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{کرا}} سڵاو [[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]]، بۆ ئەم وێنەیە چونکە دروستکەری وێنەکە دیار نییە و لە ماڵپەڕە کوردییەکان بەبێ ئەوەی بزانن مافی پارێزراوە دانراوە، ھەنێ گۆڕانکاریم تیا کرد و چاکم کرد. ئێستا بەشێوەیەکی ئازاد لە ویکیمیدیا کۆمنز ئەتوانرێ بەکاربێ. سێریکە ئەگەر پێت باش بوو دایبنێ و بانگم بکەرەوە. سپاس بۆ چاوەڕوانییەکەت ([[:پەڕگە:Portrait of Ibn Adam al-Balaki AI Enhanced.jpg|بینینی وێنەکە]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[خانزادی سۆران]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:١٣، ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بۆ زیادکردنی وێنای میر خانزاد | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->وێنای میری میرنشینی سۆران، میر خانزاد | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.kurdipedia.org/files/photos/2021/397856.JPG?ver=20211206122757 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:xanzadî soran.jpg|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٤٨، ٧ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) }} g9t0l8svj2z5vdthpy730nxoag92np3 1570689 1570662 2026-04-01T15:22:35Z Ari Qasm 57423 1570689 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(48h) |counter = 5 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 1 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!------------------ دەستکاری سەرەوە مەکە -------------------------------------> بە بارکردنی ھەر وێنەیەک تۆ ڕەزامەندیت بە [[ویکیپیدیا:سیاسەتی_بەکارھێنانی_وێنەکان|سیاسەتی بارکردنی وێنە]]، بۆ چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە بە دروستی بڕوانە ([[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/چۆنیەتی داواکردن|فێرکاری چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە]]). {{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە|گەڕانەوە بۆ سەرەتا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و رێسا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|داواکاری نوێ پێشکەش بکە|url=https://w.wiki/3xb6|class=mw-ui-progressive}} <div class="anonymous-show boilerplate metadata" style="background:#dee; border:1px solid #00c; margin:0.5em; padding:0.5em;; padding: 1em; width:70%">'''تێبینی'''...{{ھن}} سوپاس بۆ ھەڵبژاردنی پڕۆژە، تکایە سەیرێکی [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و ڕێساکانی]] پڕۆژە بکە. </div><div class="user-show"> '''بەخێرھاتیت''' تکایە ئەو پەڕگەیەی ئەتەوێت باری بکەیت لێرە لە بەشێکی نوێ بەم شێوەیەی خوارەوە زانیارییەکانی تێدا بنووسە. == [[ئیبن ئادەم]] == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٣:٠١، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٦ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٨٣٨٧٨١١٧}} {{ڕەوشی داواکاری|3}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٣:٠١، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بارکردنی وێنەی زاناکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->زانای کورد ئیبنو ئادەم | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://kurdipedia.org/files/photos/2023/470657.JPG?ver=20230226020151 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{کرا}} سڵاو [[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]]، بۆ ئەم وێنەیە چونکە دروستکەری وێنەکە دیار نییە و لە ماڵپەڕە کوردییەکان بەبێ ئەوەی بزانن مافی پارێزراوە دانراوە، ھەنێ گۆڕانکاریم تیا کرد و چاکم کرد. ئێستا بەشێوەیەکی ئازاد لە ویکیمیدیا کۆمنز ئەتوانرێ بەکاربێ. سێریکە ئەگەر پێت باش بوو دایبنێ و بانگم بکەرەوە. سپاس بۆ چاوەڕوانییەکەت ([[:پەڕگە:Portrait of Ibn Adam al-Balaki AI Enhanced.jpg|بینینی وێنەکە]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سوپاس، هیچ کێشەیەکی نییە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٢٢، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[خانزادی سۆران]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:١٣، ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بۆ زیادکردنی وێنای میر خانزاد | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->وێنای میری میرنشینی سۆران، میر خانزاد | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.kurdipedia.org/files/photos/2021/397856.JPG?ver=20211206122757 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:xanzadî soran.jpg|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٤٨، ٧ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) }} 9k4aw6q5xl3f1y1zta1yx50rwhqed4a 1570939 1570689 2026-04-02T08:06:16Z -Haryad 40333 /* ئیبن ئادەم */ وەڵام 1570939 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(48h) |counter = 5 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 1 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!------------------ دەستکاری سەرەوە مەکە -------------------------------------> بە بارکردنی ھەر وێنەیەک تۆ ڕەزامەندیت بە [[ویکیپیدیا:سیاسەتی_بەکارھێنانی_وێنەکان|سیاسەتی بارکردنی وێنە]]، بۆ چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە بە دروستی بڕوانە ([[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/چۆنیەتی داواکردن|فێرکاری چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە]]). {{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە|گەڕانەوە بۆ سەرەتا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و رێسا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|داواکاری نوێ پێشکەش بکە|url=https://w.wiki/3xb6|class=mw-ui-progressive}} <div class="anonymous-show boilerplate metadata" style="background:#dee; border:1px solid #00c; margin:0.5em; padding:0.5em;; padding: 1em; width:70%">'''تێبینی'''...{{ھن}} سوپاس بۆ ھەڵبژاردنی پڕۆژە، تکایە سەیرێکی [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و ڕێساکانی]] پڕۆژە بکە. </div><div class="user-show"> '''بەخێرھاتیت''' تکایە ئەو پەڕگەیەی ئەتەوێت باری بکەیت لێرە لە بەشێکی نوێ بەم شێوەیەی خوارەوە زانیارییەکانی تێدا بنووسە. == [[ئیبن ئادەم]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٣:٠١، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بارکردنی وێنەی زاناکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->زانای کورد ئیبنو ئادەم | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://kurdipedia.org/files/photos/2023/470657.JPG?ver=20230226020151 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{کرا}} سڵاو [[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]]، بۆ ئەم وێنەیە چونکە دروستکەری وێنەکە دیار نییە و لە ماڵپەڕە کوردییەکان بەبێ ئەوەی بزانن مافی پارێزراوە دانراوە، ھەنێ گۆڕانکاریم تیا کرد و چاکم کرد. ئێستا بەشێوەیەکی ئازاد لە ویکیمیدیا کۆمنز ئەتوانرێ بەکاربێ. سێریکە ئەگەر پێت باش بوو دایبنێ و بانگم بکەرەوە. سپاس بۆ چاوەڕوانییەکەت ([[:پەڕگە:Portrait of Ibn Adam al-Balaki AI Enhanced.jpg|بینینی وێنەکە]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سوپاس، هیچ کێشەیەکی نییە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٢٢، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Ari Qasm}} سپاس بۆ تۆش! [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٠٥، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[خانزادی سۆران]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:١٣، ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بۆ زیادکردنی وێنای میر خانزاد | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->وێنای میری میرنشینی سۆران، میر خانزاد | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.kurdipedia.org/files/photos/2021/397856.JPG?ver=20211206122757 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:xanzadî soran.jpg|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٤٨، ٧ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) }} sw5r4ix0ahz4owm8nlwyen1qr2am7si 0 179671 1570866 1516668 2026-04-01T21:29:06Z 1silent scientist 51740 1570866 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی دونبەلی''' ناوی دەوڵەتێکی کوردییە کە لەناوەڕاستی سەدەی دەیەمدا بووە تا سەرەتای سەدەی ١٣یەم ھەندێک جار سەربەخۆ و ھەندێک جاریش نیمچەسەربەخۆ، فەرمانڕەوایەتی بەشێکی [[پارێزگای ئامەد|ئامەد]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانیان]] دەکرد. [[پایتەخت]] دەوڵەتەکەیان شاری [[خۆی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=رۆحانی|یەکەم=کەمال|سەردێڕ=کورد و کوردستان لە ڕێڕەوی مێژوودا|بڵاوکەرەوە=ئاراس|ساڵ=۱۳۹۸ ھەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٦٢٢-٦٢٧٨-٣١-٠|شوێن=تاران|پەڕەکان=١٩٨،١٩٩}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:پل_خاتون_شهرستان_خوی.jpg|وێنۆک|پردی خاتوون لە باشووری [[خۆی]] لەلایەن [[ئەحمەد خانی دونبەلی]] لە دەوروبەری ساڵانی ١٧٥٦-١٧٨٦ دروست کراوە.]] === سەردەمی سەفەوییەکان === میرنشینی دونبەلی لە سەردەمی ئەمیر [[ئیبراهیم دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٢٠) پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ [[مەحموود غازان|غازان]] فەرمانڕەوای [[ئیلخانی|ئیلخانەکان]] هەبوو، و پێدەچێت ئەو بووبێت کە ئیلخانەکانی لە لەناوچوون ڕزگار کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، جێنشینی ئیبراهیم دونبەلی، [[جەمشید دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٤١)، لە کاتی شەڕکردن دژی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] گیانی لەدەستدا. جێنشینی ئەمیر [[بەهلوول دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٥٩) کۆتایی بە شەڕەکان لەگەڵ مەغۆلەکان هێنا. دواتر لە هەکاری کۆچی دوایی کرد.{{Sfnp|Başçı|2019}} پێش داگیرکردنی ناوچەکە لەلایەن [[ئاق قۆینلۆ]]، سەرۆکی هۆزی دونبەلی عیسا بەگ بوو. لەژێر ئیدارەی ئاق قۆینلۆدا، شێخ ئەحمەد بەگ کە لە نەوەکانی عیسا بەگ بوو، زەوییەکانی دەوروبەری [[هەکاری]] داگیرکرد. کاتێک [[دەوڵەتی سەفەوی|سەفەوییەکان]] دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت، حاجی بەگ، نەوەی شێخ ئەحمەد بەگ، وەک فەرمانڕەوای شاری [[ناوچەی سوکمان ئاباد|سوکمان ئاباد]] هەڵبژێردرا کە ئەو کاتە شاری خۆی لەخۆدەگرت ([[تەھماسبی یەکەم|شا تەهماسب]] شاری خۆی و شاری سوکمان ئابادی لە یەک ناوچەدا کۆکردەوە). هەروەها ئەرکی بەرگریکردن لە سنوورەکانی سەفەوی لە [[ویلایەتی وان|وان]] سپێردرا بە حاجی بەگ پێش ئەوەی لە ساڵی ١٥٤٨ لەلایەن فەرمانڕەوای وانەوە تیرۆر بکرێت. ئەم ڕووداوە بووە هۆی تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوان میرنشینەکە و [[شا]] [[تەھماسبی یەکەم|تەهماسبی یەکەم]] کە هێزێکی نارد بۆ ملکەچکردنی کوردەکان و ٤٠٠ ئەندامی دونبەلی لەلایەن [[قزڵباش|قزڵباشەکانەوە]] کوژران. دواتر هۆزەکە بەرەو [[دەوڵەتی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] هەڵاتن و لەوێ لەژێر سەرکردایەتی مەنسوور بەگ، برازای حاجی بەگ، یەکیانگرت. {{Sfnp|Oberling|1995}} نزیکەی ٤٠٠ ئەندامی دونبەلی کوژران و قزڵباشەکان کۆمەڵکوژییان ئەنجامدا. ترسی گەشەکردنی هەژموونی دونبەلی لە [[کوردستان]] هۆکارێکی تری کۆمەڵکوژییەکە بوو. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} برازای حاجی بەگ بەرەو [[قۆتور]] (کە ئەو کاتە بەشێک بوو لە دەوڵەتی عوسمانی) هەڵات و لەوێ پاشماوەی هۆزەکەی کۆکردەوە. {{Sfnp|Oberling|1995}} {{Sfnp|Başçı|2019}} لە ماوەی دواتردا، لە کۆتایی سەدەی شانزەهەم تا سەرەتای سەدەی حەفدەهەم، خۆی لەژێر دەسەڵاتی دونبەلی نەبوو. بەڵام لە سەرەتای سەدەی حەفدەهەمدا، میرنشینەکە جارێکی تر دڵسۆزی خۆی گۆڕی و چووە پاڵ [[سەفەوییەکان]]، و جەمشید سوڵتانی دونبەلی وەک سەرۆکی شارەوانی [[مەڕەند]] دەستنیشانکرا دوای [[داگیرکردنەوەی تەورێز|وەرگرتنەوەی تەورێز لەلایەن سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٦٠٣دا. لە نێوان دەستنیشانکردنەکانی تری دونبەلی سەلمان سوڵتان هەبوو کە ویلایەتی [[سەڵماس]] و [[خۆی]] پێدرا، و مەقسوود سوڵتان کە بارکۆساتی پێدرا. {{Sfnp|Oberling|1995}} شاری خۆی لە دەوروبەری ساڵانی ١٦٢٠ گەڕایەوە بۆ دونبەلییەکان، کاتێک لە بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٦٢٨دا هاتووە کە فەرمانڕەوای خۆی سەلمان خانی دونبەلی بووە. پێشکەشکردنی هاوکاری سەربازی بۆ شا مەرجی ڕادەستکردنی دەسەڵات بوو. دوای ئەوە، نەوەکانی حاجی بەگ بە شێوەیەکی میراتی و بەردەوام بە نازناوی [[خان (نازناو)|خان]] تا سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم فەرمانڕەوایی خۆیان کرد. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} کاتێک خۆی گەڕایەوە بۆ دەستی دونبەلی، شارەکە بەهۆی ململانێی سەربازی لەگەڵ عوسمانییەکان وێران بوو، و دەبوو بڕێکی دیاریکراو لە داهاتی باج کە لە هەرێمەکانی [[شەروور]] و «دێر ئەلکیس» وەردەگیرا بۆ «خۆراک» وەربگرێت. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} === [[ئەفشارییەکان]] و [[زەندییەکان]] === کاتێک نادر شا لە ساڵی ١٧٣٧دا خۆی لە عوسمانییەکان وەرگرتەوە، هۆزی دونبەلی بە سەرکردایەتی [[نەجەف قولی خان]] چووە خزمەت شا و لە هەڵمەتە سەربازییەکانیدا بۆ [[هیندستان]]، [[گورجستان]] و [[داغستان]] هاوڕێیەتییان کرد. {{Sfnp|Oberling|1995}} لە ساڵانی ١٧٤٣ و ١٧٤٤دا، شۆڕشێکی بەهێز لە خۆی هەڵگیرسا کە پشتگیری لەلایەن «ڕەعیەتە ناوخۆییەکان» وەرگرت، بەهۆی زیادبوونی ئەو باجانەی کە لەلایەن نادر شاوە سەپێنرابوون. بەڵام لە کۆتاییدا ئاژاوەکان لەلایەن شاوە سەرکوت کران کە هۆزە کۆچەرییەکانی لە [[شیروان]]، [[گەنجە]] و [[یەریڤان]] نارد. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} [[پەڕگە:بازار_خوی_در_یک_روز_تعطیل.jpg|وێنۆک|بازاڕی کۆنی خۆی لەلایەن ئەحمەد خانی دونبەلی دروست کراوە و لەو سەردەمەدا وەک ناوەندێکی بازرگانی ناوچەیی خزمەتی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|تاريخ=1 March 2019|عنوان=Khoy Bazaar in Iran's West Azarbaijan|صحيفة=Tasnim News|مسار=https://www.tasnimnews.com/en/news/2019/03/01/1957136/khoy-bazaar-in-iran-s-west-azarbaijan|تاريخ-الوصول=9 May 2021|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250403153326/https://www.tasnimnews.com/en/news/2019/03/01/1957136/khoy-bazaar-in-iran-s-west-azarbaijan|تاريخ أرشيف=2025-04-03}}</ref>]] بەپێی وتەی دیپلۆماتی بەریتانی «هارفۆرد جۆنز-بریدجز»، کە لە سەرەتای [[سەدەی نۆزدەهەم]]دا لە [[ئێران]] بووە، [[حوسێن قولی دونبەلی]] لە ساڵی ١٧٨٧دا لەگەڵ [[دەوڵەتی زەند|سوپای زەند]] بە سەرکردایەتی [[لوتف عەلی خان]] لە نزیک [[شیراز]] جەنگاوە و شکستی پێ هێناون، و نزیکەی ١٨ هەزار سەربازی زیندانی کردووە و کوشتووە. بەڵام قەڵای شیراز نەکەوت، و خودی [[عەلی خان]] زیانی پێنەگەیشت. جۆنز-بریدجز دەڵێت کە «[[ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ|ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ]]» دەیویست «ئازەربایجان کەم بکاتەوە» و بۆیە لە ساڵی ١٧٩١دا خاوەندارێتی [[خانییەتی تەورێز]]ی دایە هاوپەیمانەکەی حوسێن قولی دونبەلی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]]|الأول=Hardford|مسار=https://www.wdl.org/en/item/16816/|عنوان=The dynasty of the Kajars|سنة=1833|مكان=[[لندن]]|صفحات=|تاريخ-الوصول=25 April 2021|كونغرس=05001740|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20211103101455/https://www.wdl.org/en/item/16816/|تاريخ أرشيف=2021-11-03}}</ref> === دابەزین و ڕووخان === لە ساڵی ١٧٩٧دا «ئاغا محەممەدخانی قاجارڕ» تیرۆر کرا. لە ئەنجامدا شۆڕش لە هەموو لایەکی وڵات هەڵگیرسا. یەکێک لەو یاخیبووانە «[[سادق خانی شەقاقی]]» بوو، کە بە سوپایەکەوە کە لە ١٥ هەزار پیاو پێکهاتبوو، ڕاپەڕی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Tapper|الأول=Richard|مسار=https://books.google.com/books?id=3s1oPwAACAAJ|عنوان=Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan|تاريخ=2006-11-02|ناشر=Cambridge University Press|لغة=en|isbn=978-0-521-02906-3|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250819045119/https://books.google.com/books?id=3s1oPwAACAAJ|تاريخ أرشيف=2025-08-19}}</ref> توانی دەست بەسەر بەشێکی زۆری [[ئازەربایجان]]دا بگرێت و [[قەزوین]]ی گەمارۆدا. بەڵام دواتر لە قەزوین شکستی هێنا و لەلایەن دونبەلییەکانەوە لە ئازەربایجان دەرکرا.<ref name=":2" /> لە بەهاری ساڵی ١٧٩٨دا «سادق خانی شەقاقی» جارێکی تر ڕاپەڕی و هێرشی کردە سەر دونبەلییەکان (بەهۆی دەستنیشانکردنی «[[جەعفەر قولی خانی دونبەلی]]» وەک فەرمانڕەوای [[تەورێز]]) بەڵام دەستگیرکرا.<ref name=":2" /> لەگەڵ ئەوەشدا، دواتر توانی قەناعەت بە [[ئەفشارەکانی ورمێ|ئەفشارییەکان لە ورمێ]] و دونبەلییەکان بکات بۆ یاخیبوون.<ref name="مولد تلقائيا1">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]]|الأول=Hardford|مسار=https://www.wdl.org/en/item/16816/|عنوان=The dynasty of the Kajars|سنة=1833|مكان=[[لندن]]|صفحات=|تاريخ-الوصول=25 April 2021|كونغرس=05001740|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20211103101455/https://www.wdl.org/en/item/16816/|تاريخ أرشيف=2021-11-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJones-Brydges1833">[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]], Hardford (1833). [https://www.wdl.org/en/item/16816/ ''The dynasty of the Kajars'']. [[لندن|London]]. [[رقم الضبط في مكتبة الكونغرس|LCCN]]&nbsp;[https://lccn.loc.gov/05001740 05001740]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 April</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name="مولد تلقائيا2">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Werner|الأول=Christoph|مسار=https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC|عنوان=An Iranian Town in Transition: A Social and Economic History of the Elites of Tabriz, 1747-1848|تاريخ=2000|ناشر=Otto Harrassowitz Verlag|لغة=en|isbn=978-3-447-04309-0|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250105001320/https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC|تاريخ أرشيف=2025-01-05}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWerner2000">Werner, Christoph (2000). [https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC ''An Iranian Town in Transition: A Social and Economic History of the Elites of Tabriz, 1747-1848'']. Otto Harrassowitz Verlag. [[النظام القياسي الدولي لترقيم الكتب|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/978-3-447-04309-0|<bdi>978-3-447-04309-0</bdi>]].</cite></ref><ref name=":2" /> [[فەتح عەلی شای قاجاڕ]] هەواڵەکەی لە مانگی زولقەعدەی ساڵی ١٢١٢ (نیسان-ئایاری ١٧٩٨) بیست و «فەرمان»ێکی دەرکرد بۆ دوورخستنەوەی نوخبەی تەورێز لە پشتگیریکردنی هاوپەیمانییەکە.<ref name=":0" /> لە کۆتاییدا، هێزە ئێرانییەکان بەرەو ئازەربایجان جووڵان، و لە ٢٠ی حوزەیراندا ورمێیان گرت، و لە یەکی تەممووزدا بەرەو [[سەڵماس]] و [[خۆی]] جووڵان و جەعفەر قولی خانیان لادا.<ref name=":1" /> حوسێن قولی دونبەلی لە شوێنی براکەی لەسەر تەخت دانرا. دوای ئەوەی فەتح عەلی شا لە پاییزی ساڵی ١٧٩٨دا بەرەو [[تاران]] بەجێهێشت، [[جەعفەر قولی خان]] هەوڵیدا تەخت لە براکەی وەربگرێتەوە بەڵام شکستی هێنا.<ref name=":0" /> لە بەهاری ساڵی ١٧٩٩دا [[حوسێن قولی دونبەلی]] بە هۆکارێکی نادیار کۆچی دوایی کرد و داوا لە جەعفەر قولی خان کرا بگەڕێتەوە و بوو بە خانی نوێی خۆی. داوای پشتڕاستکردنەوەی لە فەتح عەلی شا کرد، بەڵام «شاھەنشا» ڕەتیکردەوە و عەباس میرزای نارد بۆ تێکشکاندنی دونبەلییەکان.<ref name="مولد تلقائيا2" /> لە حوزەیرانی ١٧٩٩دا عەباس چووە ناو تەورێز و لە ١٧ی ئەیلوولدا دونبەلییەکان لە نزیک خۆی تێکشکان، ئەمەش بە کردەیی کۆتایی بە خانییەتەکە هێنا. مەحموود خان وەک فەرمانڕەوا دەستنیشانکرا بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لادرا و خانییەتەکە لکێنرا.<ref name=":0" /> جەعفەر قولی خانی دونبەلی بەرەو [[ماکۆ]] و پاشان بەرەو [[دەوڵەتی عوسمانی]] هەڵات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Bournoutian|الأول=George|مسار=https://books.google.com/books?id=4kswEAAAQBAJ|عنوان=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801-1813|تاريخ=2020-12-29|ناشر=BRILL|لغة=en|isbn=978-90-04-44516-1|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20221109215644/https://books.google.com/books?id=4kswEAAAQBAJ|تاريخ أرشيف=2022-11-09}}</ref> دواتر، ڕوویکردە هاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]] و [[خانییەتی شەکی]] لە ساڵی ١٨٠٦دا وەرگرت. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} جەعفەر قولی خان لە [[گەمارۆدانی یەریڤان (١٨٠٤)|گەمارۆدانی یەریڤان]] لە ساڵی ١٨٠٤دا لە لایەنی [[ڕووسەکان]] بەشداری کردبوو و خەنجەرێکی وەک دیاری وەرگرتبوو و هەوڵیدەدا لە خۆی جێگیری بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Dubrovin|الأول=N. F.|عنوان=Закавказье от 1803-1806 года|ناشر=Тиپ. Департамента уделов|سنة=1866|مكان=[[سانت بطرسبرغ]]|صفحات=328|لغة=ru}}</ref> == سەرچاوەکان == <references />{{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو}} [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] 1ja7wmh9ordh3qohec17qaiyqht7psi 1570867 1570866 2026-04-01T21:31:22Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570867 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی دونبەلی''' ناوی دەوڵەتێکی کوردییە کە لەناوەڕاستی سەدەی دەیەمدا بووە تا سەرەتای سەدەی ١٣یەم ھەندێک جار سەربەخۆ و ھەندێک جاریش نیمچەسەربەخۆ، فەرمانڕەوایەتی بەشێکی [[پارێزگای ئامەد|ئامەد]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانیان]] دەکرد. [[پایتەخت]] دەوڵەتەکەیان شاری [[خۆی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=رۆحانی|یەکەم=کەمال|سەردێڕ=کورد و کوردستان لە ڕێڕەوی مێژوودا|بڵاوکەرەوە=ئاراس|ساڵ=۱۳۹۸ ھەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٦٢٢-٦٢٧٨-٣١-٠|شوێن=تاران|پەڕەکان=١٩٨،١٩٩}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:پل_خاتون_شهرستان_خوی.jpg|وێنۆک|پردی خاتوون لە باشووری [[خۆی]] لەلایەن [[ئەحمەد خانی دونبەلی]] لە دەوروبەری ساڵانی ١٧٥٦–١٧٨٦ دروست کراوە.]] === سەردەمی سەفەوییەکان === میرنشینی دونبەلی لە سەردەمی ئەمیر [[ئیبراھیم دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٢٠) پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ [[مەحموود غازان|غازان]] فەرمانڕەوای [[ئیلخانی|ئیلخانەکان]] ھەبوو، و پێدەچێت ئەو بووبێت کە ئیلخانەکانی لە لەناوچوون ڕزگار کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، جێنشینی ئیبراھیم دونبەلی، [[جەمشید دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٤١)، لە کاتی شەڕکردن دژی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] گیانی لەدەستدا. جێنشینی ئەمیر [[بەھلوول دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٥٩) کۆتایی بە شەڕەکان لەگەڵ مەغۆلەکان ھێنا. دواتر لە ھەکاری کۆچی دوایی کرد.{{Sfnp|Başçı|٢٠١٩}} پێش داگیرکردنی ناوچەکە لەلایەن [[ئاق قۆینلۆ]]، سەرۆکی ھۆزی دونبەلی عیسا بەگ بوو. لەژێر ئیدارەی ئاق قۆینلۆدا، شێخ ئەحمەد بەگ کە لە نەوەکانی عیسا بەگ بوو، زەوییەکانی دەوروبەری [[ھەکاری]] داگیرکرد. کاتێک [[دەوڵەتی سەفەوی|سەفەوییەکان]] دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت، حاجی بەگ، نەوەی شێخ ئەحمەد بەگ، وەک فەرمانڕەوای شاری [[ناوچەی سووکمان ئاباد|سوکمان ئاباد]] ھەڵبژێردرا کە ئەو کاتە شاری خۆی لەخۆدەگرت ([[تەھماسبی یەکەم|شا تەھماسب]] شاری خۆی و شاری سووکمان ئابادی لە یەک ناوچەدا کۆکردەوە). ھەروەھا ئەرکی بەرگریکردن لە سنوورەکانی سەفەوی لە [[ویلایەتی وان|وان]] سپێردرا بە حاجی بەگ پێش ئەوەی لە ساڵی ١٥٤٨ لەلایەن فەرمانڕەوای وانەوە تیرۆر بکرێت. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوان میرنشینەکە و [[شا]] [[تەھماسبی یەکەم]] کە ھێزێکی نارد بۆ ملکەچکردنی کوردەکان و ٤٠٠ ئەندامی دونبەلی لەلایەن [[قزڵباش|قزڵباشەکانەوە]] کوژران. دواتر ھۆزەکە بەرەو [[دەوڵەتی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەڵاتن و لەوێ لەژێر سەرکردایەتی مەنسوور بەگ، برازای حاجی بەگ، یەکیانگرت. {{Sfnp|Oberling|1995}} نزیکەی ٤٠٠ ئەندامی دونبەلی کوژران و قزڵباشەکان کۆمەڵکوژییان ئەنجامدا. ترسی گەشەکردنی ھەژموونی دونبەلی لە [[کوردستان]] ھۆکارێکی تری کۆمەڵکوژییەکە بوو. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} برازای حاجی بەگ بەرەو [[قۆتور]] (کە ئەو کاتە بەشێک بوو لە دەوڵەتی عوسمانی) ھەڵات و لەوێ پاشماوەی ھۆزەکەی کۆکردەوە. {{Sfnp|Oberling|1995}} {{Sfnp|Başçı|٢٠١٩}} لە ماوەی دواتردا، لە کۆتایی سەدەی شازدەھەم تا سەرەتای سەدەی حەفدەھەم، خۆی لەژێر دەسەڵاتی دونبەلی نەبوو؛ بەڵام لە سەرەتای سەدەی حەفدەھەمدا، میرنشینەکە جارێکی تر دڵسۆزی خۆی گۆڕی و چووە پاڵ [[سەفەوییەکان]]، و جەمشید سوڵتانی دونبەلی وەک سەرۆکی شارەوانی [[مەڕەند]] دەستنیشانکرا دوای [[داگیرکردنەوەی تەورێز|وەرگرتنەوەی تەورێز لەلایەن سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٦٠٣دا. لە نێوان دەستنیشانکردنەکانی تری دونبەلی سەلمان سوڵتان ھەبوو کە ویلایەتی [[سەڵماس]] و [[خۆی]] پێدرا، و مەقسوود سوڵتان کە بارکۆساتی پێدرا. {{Sfnp|Oberling|1995}} شاری خۆی لە دەوروبەری ساڵانی ١٦٢٠ گەڕایەوە بۆ دونبەلییەکان، کاتێک لە بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٦٢٨دا ھاتووە کە فەرمانڕەوای خۆی سەلمان خانی دونبەلی بووە. پێشکەشکردنی ھاوکاری سەربازی بۆ شا مەرجی ڕادەستکردنی دەسەڵات بوو. دوای ئەوە، نەوەکانی حاجی بەگ بە شێوەیەکی میراتی و بەردەوام بە نازناوی [[خان (نازناو)|خان]] تا سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم فەرمانڕەوایی خۆیان کرد. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} کاتێک خۆی گەڕایەوە بۆ دەستی دونبەلی، شارەکە بەھۆی ململانێی سەربازی لەگەڵ عوسمانییەکان وێران بوو، و دەبوو بڕێکی دیاریکراو لە داھاتی باج کە لە ھەرێمەکانی [[شەروور]] و «دێر ئەلکیس» وەردەگیرا بۆ «خۆراک» وەربگرێت. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} === [[ئەفشارییەکان]] و [[زەندییەکان]] === کاتێک نادر شا لە ساڵی ١٧٣٧دا خۆی لە عوسمانییەکان وەرگرتەوە، ھۆزی دونبەلی بە سەرکردایەتی [[نەجەف قولی خان]] چووە خزمەت شا و لە ھەڵمەتە سەربازییەکانیدا بۆ [[ھیندستان]]، [[گورجستان]] و [[داغستان]] ھاوڕێیەتییان کرد. {{Sfnp|Oberling|1995}} لە ساڵانی ١٧٤٣ و ١٧٤٤دا، شۆڕشێکی بەھێز لە خۆی ھەڵگیرسا کە پشتگیری لەلایەن «ڕەعیەتە ناوخۆییەکان» وەرگرت، بەھۆی زیادبوونی ئەو باجانەی کە لەلایەن نادر شاوە سەپێنرابوون؛ بەڵام لە کۆتاییدا ئاژاوەکان لەلایەن شاوە سەرکوت کران کە ھۆزە کۆچەرییەکانی لە [[شیروان]]، [[گەنجە]] و [[یەریڤان]] نارد. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} [[پەڕگە:بازار_خوی_در_یک_روز_تعطیل.jpg|وێنۆک|بازاڕی کۆنی خۆی لەلایەن ئەحمەد خانی دونبەلی دروست کراوە و لەو سەردەمەدا وەک ناوەندێکی بازرگانی ناوچەیی خزمەتی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|تاريخ=1 March 2019|عنوان=Khoy Bazaar in Iran's West Azarbaijan|صحيفة=Tasnim News|مسار=https://www.tasnimnews.com/en/news/2019/03/01/1957136/khoy-bazaar-in-iran-s-west-azarbaijan|تاريخ-الوصول=9 May 2021|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250403153326/https://www.tasnimnews.com/en/news/2019/03/01/1957136/khoy-bazaar-in-iran-s-west-azarbaijan|تاريخ أرشيف=2025-04-03}}</ref>]] بەپێی وتەی دیپلۆماتی بەریتانی «ھارفۆرد جۆنز-بریدجز»، کە لە سەرەتای [[سەدەی نۆزدەھەم]]دا لە [[ئێران]] بووە، [[حوسێن قولی دونبەلی]] لە ساڵی ١٧٨٧دا لەگەڵ [[دەوڵەتی زەند|سوپای زەند]] بە سەرکردایەتی [[لووتف عەلی خان]] لە نزیک [[شیراز]] جەنگاوە و شکستی پێ ھێناون، و نزیکەی ١٨ ھەزار سەربازی زیندانی کردووە و کوشتووە؛ بەڵام قەڵای شیراز نەکەوت، و خودی [[عەلی خان]] زیانی پێنەگەیشت. جۆنز-بریدجز دەڵێت کە «[[ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ]]» دەیویست «ئازەربایجان کەم بکاتەوە» و بۆیە لە ساڵی ١٧٩١دا خاوەندارێتی [[خانییەتی تەورێز]]ی دایە ھاوپەیمانەکەی حوسێن قولی دونبەلی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]]|الأول=Hardford|مسار=https://www.wdl.org/en/item/16816/|عنوان=The dynasty of the Kajars|سنة=1833|مكان=[[لندن]]|صفحات=|تاريخ-الوصول=25 April 2021|كونغرس=05001740|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20211103101455/https://www.wdl.org/en/item/16816/|تاريخ أرشيف=2021-11-03}}</ref> === دابەزین و ڕووخان === لە ساڵی ١٧٩٧دا «ئاغا محەممەدخانی قاجارڕ» تیرۆر کرا. لە ئەنجامدا شۆڕش لە ھەموو لایەکی وڵات ھەڵگیرسا. یەکێک لەو یاخیبووانە «[[سادق خانی شەقاقی]]» بوو، کە بە سوپایەکەوە کە لە ١٥ ھەزار پیاو پێکھاتبوو، ڕاپەڕی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Tapper|الأول=Richard|مسار=https://books.google.com/books?id=3s1oPwAACAAJ|عنوان=Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan|تاريخ=2006-11-02|ناشر=Cambridge University Press|لغة=en|isbn=978-0-521-02906-3|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250819045119/https://books.google.com/books?id=3s1oPwAACAAJ|تاريخ أرشيف=2025-08-19}}</ref> توانی دەست بەسەر بەشێکی زۆری [[ئازەربایجان]]دا بگرێت و [[قەزوین]]ی گەمارۆدا؛ بەڵام دواتر لە قەزوین شکستی ھێنا و لەلایەن دونبەلییەکانەوە لە ئازەربایجان دەرکرا.<ref name=":2"/> لە بەھاری ساڵی ١٧٩٨دا «سادق خانی شەقاقی» جارێکی تر ڕاپەڕی و ھێرشی کردە سەر دونبەلییەکان (بەھۆی دەستنیشانکردنی «[[جەعفەر قولی خانی دونبەلی]]» وەک فەرمانڕەوای [[تەورێز]]) بەڵام دەستگیرکرا.<ref name=":2"/> لەگەڵ ئەوەشدا، دواتر توانی قەناعەت بە [[ئەفشارەکانی ورمێ|ئەفشارییەکان لە ورمێ]] و دونبەلییەکان بکات بۆ یاخیبوون.<ref name="مولد تلقائيا1">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]]|الأول=Hardford|مسار=https://www.wdl.org/en/item/16816/|عنوان=The dynasty of the Kajars|سنة=1833|مكان=[[لندن]]|صفحات=|تاريخ-الوصول=25 April 2021|كونغرس=05001740|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20211103101455/https://www.wdl.org/en/item/16816/|تاريخ أرشيف=2021-11-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJones-Brydges1833">[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]], Hardford (1833). [https://www.wdl.org/en/item/16816/ ''The dynasty of the Kajars'']. [[لندن|London]]. [[ڕقم الضبط في مكتبة الكونغرس|LCCN]]&nbsp;[https://lccn.loc.gov/05001740 05001740]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 April</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name="مولد تلقائيا2">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Werner|الأول=Christoph|مسار=https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC|عنوان=An Iranian Town in Transition: A Social and Economic History of the Elites of Tabriz, 1747-1848|تاريخ=2000|ناشر=Otto Harrassowitz Verlag|لغة=en|isbn=978-3-447-04309-0|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250105001320/https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC|تاريخ أرشيف=2025-01-05}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWerner2000">Werner, Christoph (2000). [https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC ''An Iranian Town in Transition: A Social and Economic History of the Elites of Tabriz, 1747-1848'']. Otto Harrassowitz Verlag. [[النظام القياسي الدولي لترقيم الكتب|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/978-3-447-04309-0|<bdi>978-3-447-04309-0</bdi>]].</cite></ref><ref name=":2"/> [[فەتح عەلی شای قاجاڕ]] ھەواڵەکەی لە مانگی زولقەعدەی ساڵی ١٢١٢ (نیسان-ئایاری ١٧٩٨) بیست و «فەرمان»ێکی دەرکرد بۆ دوورخستنەوەی نوخبەی تەورێز لە پشتگیریکردنی ھاوپەیمانییەکە.<ref name=":0"/> لە کۆتاییدا، ھێزە ئێرانییەکان بەرەو ئازەربایجان جووڵان، و لە ٢٠ی حوزەیراندا ورمێیان گرت، و لە یەکی تەممووزدا بەرەو [[سەڵماس]] و [[خۆی]] جووڵان و جەعفەر قولی خانیان لادا.<ref name=":1"/> حوسێن قولی دونبەلی لە شوێنی براکەی لەسەر تەخت دانرا. دوای ئەوەی فەتح عەلی شا لە پاییزی ساڵی ١٧٩٨دا بەرەو [[تاران]] بەجێھێشت، [[جەعفەر قولی خان]] ھەوڵیدا تەخت لە براکەی وەربگرێتەوە بەڵام شکستی ھێنا.<ref name=":0"/> لە بەھاری ساڵی ١٧٩٩دا [[حوسێن قولی دونبەلی]] بە ھۆکارێکی نادیار کۆچی دوایی کرد و داوا لە جەعفەر قولی خان کرا بگەڕێتەوە و بوو بە خانی نوێی خۆی. داوای پشتڕاستکردنەوەی لە فەتح عەلی شا کرد، بەڵام «شاھەنشا» ڕەتیکردەوە و عەباس میرزای نارد بۆ تێکشکاندنی دونبەلییەکان.<ref name="مولد تلقائيا2"/> لە حوزەیرانی ١٧٩٩دا عەباس چووە ناو تەورێز و لە ١٧ی ئەیلوولدا دونبەلییەکان لە نزیک خۆی تێکشکان، ئەمەش بە کردەیی کۆتایی بە خانییەتەکە ھێنا. مەحموود خان وەک فەرمانڕەوا دەستنیشانکرا بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لادرا و خانییەتەکە لکێنرا.<ref name=":0"/> جەعفەر قولی خانی دونبەلی بەرەو [[ماکۆ]] و پاشان بەرەو [[دەوڵەتی عوسمانی]] ھەڵات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Bournoutian|الأول=George|مسار=https://books.google.com/books?id=4kswEAAAQBAJ|عنوان=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801-1813|تاريخ=2020-12-29|ناشر=BRILL|لغة=en|isbn=978-90-04-44516-1|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20221109215644/https://books.google.com/books?id=4kswEAAAQBAJ|تاريخ أرشيف=2022-11-09}}</ref> دواتر، ڕوویکردە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]] و [[خانییەتی شەکی]] لە ساڵی ١٨٠٦دا وەرگرت. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} جەعفەر قولی خان لە [[گەمارۆدانی یەریڤان (١٨٠٤)|گەمارۆدانی یەریڤان]] لە ساڵی ١٨٠٤دا لە لایەنی [[ڕووسەکان]] بەشداری کردبوو و خەنجەرێکی وەک دیاری وەرگرتبوو و ھەوڵیدەدا لە خۆی جێگیری بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Dubrovin|الأول=N. F.|عنوان=Закавказье от 1803-1806 года|ناشر=Тиپ. Департамента уделов|سنة=1866|مكان=[[سانت بطرسبرغ]]|صفحات=328|لغة=ru}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو}} [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] thl5ehbhi97c2kx9go2e7c1pc32x8im 1570868 1570867 2026-04-01T21:32:36Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1570868 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی دونبەلی''' ناوی دەوڵەتێکی کوردییە کە لەناوەڕاستی سەدەی دەیەمدا بووە تا سەرەتای سەدەی ١٣یەم ھەندێک جار سەربەخۆ و ھەندێک جاریش نیمچەسەربەخۆ، فەرمانڕەوایەتی بەشێکی [[پارێزگای ئامەد|ئامەد]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانیان]] دەکرد. [[پایتەخت]] دەوڵەتەکەیان شاری [[خۆی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=رۆحانی|یەکەم=کەمال|سەردێڕ=کورد و کوردستان لە ڕێڕەوی مێژوودا|بڵاوکەرەوە=ئاراس|ساڵ=۱۳۹۸ ھەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٦٢٢-٦٢٧٨-٣١-٠|شوێن=تاران|پەڕەکان=١٩٨،١٩٩}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:پل_خاتون_شهرستان_خوی.jpg|وێنۆک|پردی خاتوون لە باشووری [[خۆی]] لەلایەن [[ئەحمەد خانی دونبەلی]] لە دەوروبەری ساڵانی ١٧٥٦–١٧٨٦ دروست کراوە.]] === سەردەمی سەفەوییەکان === میرنشینی دونبەلی لە سەردەمی ئەمیر [[ئیبراھیم دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٢٠) پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ [[مەحموود غازان|غازان]] فەرمانڕەوای [[ئیلخانی|ئیلخانەکان]] ھەبوو، و پێدەچێت ئەو بووبێت کە ئیلخانەکانی لە لەناوچوون ڕزگار کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، جێنشینی ئیبراھیم دونبەلی، [[جەمشید دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٤١)، لە کاتی شەڕکردن دژی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] گیانی لەدەستدا. جێنشینی ئەمیر [[بەھلوول دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٥٩) کۆتایی بە شەڕەکان لەگەڵ مەغۆلەکان ھێنا. دواتر لە ھەکاری کۆچی دوایی کرد.{{Sfnp|Başçı|٢٠١٩}} پێش داگیرکردنی ناوچەکە لەلایەن [[ئاق قۆینلۆ]]، سەرۆکی ھۆزی دونبەلی عیسا بەگ بوو. لەژێر ئیدارەی ئاق قۆینلۆدا، شێخ ئەحمەد بەگ کە لە نەوەکانی عیسا بەگ بوو، زەوییەکانی دەوروبەری [[ھەکاری]] داگیرکرد. کاتێک [[دەوڵەتی سەفەوی|سەفەوییەکان]] دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت، حاجی بەگ، نەوەی شێخ ئەحمەد بەگ، وەک فەرمانڕەوای شاری [[ناوچەی سووکمان ئاباد|سوکمان ئاباد]] ھەڵبژێردرا کە ئەو کاتە شاری خۆی لەخۆدەگرت ([[تەھماسبی یەکەم|شا تەھماسب]] شاری خۆی و شاری سووکمان ئابادی لە یەک ناوچەدا کۆکردەوە). ھەروەھا ئەرکی بەرگریکردن لە سنوورەکانی سەفەوی لە [[ویلایەتی وان|وان]] سپێردرا بە حاجی بەگ پێش ئەوەی لە ساڵی ١٥٤٨ لەلایەن فەرمانڕەوای وانەوە تیرۆر بکرێت. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوان میرنشینەکە و [[شا]] [[تەھماسبی یەکەم]] کە ھێزێکی نارد بۆ ملکەچکردنی کوردەکان و ٤٠٠ ئەندامی دونبەلی لەلایەن [[قزڵباش|قزڵباشەکانەوە]] کوژران. دواتر ھۆزەکە بەرەو [[دەوڵەتی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەڵاتن و لەوێ لەژێر سەرکردایەتی مەنسوور بەگ، برازای حاجی بەگ، یەکیانگرت. {{Sfnp|Oberling|1995}} نزیکەی ٤٠٠ ئەندامی دونبەلی کوژران و قزڵباشەکان کۆمەڵکوژییان ئەنجامدا. ترسی گەشەکردنی ھەژموونی دونبەلی لە [[کوردستان]] ھۆکارێکی تری کۆمەڵکوژییەکە بوو. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} برازای حاجی بەگ بەرەو [[قۆتور]] (کە ئەو کاتە بەشێک بوو لە دەوڵەتی عوسمانی) ھەڵات و لەوێ پاشماوەی ھۆزەکەی کۆکردەوە. {{Sfnp|Oberling|1995}} {{Sfnp|Başçı|٢٠١٩}} لە ماوەی دواتردا، لە کۆتایی سەدەی شازدەھەم تا سەرەتای سەدەی حەفدەھەم، خۆی لەژێر دەسەڵاتی دونبەلی نەبوو؛ بەڵام لە سەرەتای سەدەی حەفدەھەمدا، میرنشینەکە جارێکی تر دڵسۆزی خۆی گۆڕی و چووە پاڵ [[سەفەوییەکان]]، و جەمشید سوڵتانی دونبەلی وەک سەرۆکی شارەوانی [[مەڕەند]] دەستنیشانکرا دوای [[داگیرکردنەوەی تەورێز|وەرگرتنەوەی تەورێز لەلایەن سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٦٠٣دا. لە نێوان دەستنیشانکردنەکانی تری دونبەلی سەلمان سوڵتان ھەبوو کە ویلایەتی [[سەڵماس]] و [[خۆی]] پێدرا، و مەقسوود سوڵتان کە بارکۆساتی پێدرا. {{Sfnp|Oberling|1995}} شاری خۆی لە دەوروبەری ساڵانی ١٦٢٠ گەڕایەوە بۆ دونبەلییەکان، کاتێک لە بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٦٢٨دا ھاتووە کە فەرمانڕەوای خۆی سەلمان خانی دونبەلی بووە. پێشکەشکردنی ھاوکاری سەربازی بۆ شا مەرجی ڕادەستکردنی دەسەڵات بوو. دوای ئەوە، نەوەکانی حاجی بەگ بە شێوەیەکی میراتی و بەردەوام بە نازناوی [[خان (نازناو)|خان]] تا سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم فەرمانڕەوایی خۆیان کرد. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} کاتێک خۆی گەڕایەوە بۆ دەستی دونبەلی، شارەکە بەھۆی ململانێی سەربازی لەگەڵ عوسمانییەکان وێران بوو، و دەبوو بڕێکی دیاریکراو لە داھاتی باج کە لە ھەرێمەکانی [[شەروور]] و «دێر ئەلکیس» وەردەگیرا بۆ «خۆراک» وەربگرێت. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} === [[ئەفشارییەکان]] و [[زەندییەکان]] === کاتێک نادر شا لە ساڵی ١٧٣٧دا خۆی لە عوسمانییەکان وەرگرتەوە، ھۆزی دونبەلی بە سەرکردایەتی [[نەجەف قولی خان]] چووە خزمەت شا و لە ھەڵمەتە سەربازییەکانیدا بۆ [[ھیندستان]]، [[گورجستان]] و [[داغستان]] ھاوڕێیەتییان کرد. {{Sfnp|Oberling|1995}} لە ساڵانی ١٧٤٣ و ١٧٤٤دا، شۆڕشێکی بەھێز لە خۆی ھەڵگیرسا کە پشتگیری لەلایەن «ڕەعیەتە ناوخۆییەکان» وەرگرت، بەھۆی زیادبوونی ئەو باجانەی کە لەلایەن نادر شاوە سەپێنرابوون؛ بەڵام لە کۆتاییدا ئاژاوەکان لەلایەن شاوە سەرکوت کران کە ھۆزە کۆچەرییەکانی لە [[شیروان]]، [[گەنجە]] و [[یەریڤان]] نارد. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} [[پەڕگە:بازار_خوی_در_یک_روز_تعطیل.jpg|وێنۆک|بازاڕی کۆنی خۆی لەلایەن ئەحمەد خانی دونبەلی دروست کراوە و لەو سەردەمەدا وەک ناوەندێکی بازرگانی ناوچەیی خزمەتی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|تاريخ=1 March 2019|عنوان=Khoy Bazaar in Iran's West Azarbaijan|صحيفة=Tasnim News|مسار=https://www.tasnimnews.com/en/news/2019/03/01/1957136/khoy-bazaar-in-iran-s-west-azarbaijan|تاريخ-الوصول=9 May 2021|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250403153326/https://www.tasnimnews.com/en/news/2019/03/01/1957136/khoy-bazaar-in-iran-s-west-azarbaijan|تاريخ أرشيف=2025-04-03}}</ref>]] بەپێی وتەی دیپلۆماتی بەریتانی «ھارفۆرد جۆنز-بریدجز»، کە لە سەرەتای [[سەدەی نۆزدەھەم]]دا لە [[ئێران]] بووە، [[حوسێن قولی دونبەلی]] لە ساڵی ١٧٨٧دا لەگەڵ [[دەوڵەتی زەند|سوپای زەند]] بە سەرکردایەتی [[لووتف عەلی خان]] لە نزیک [[شیراز]] جەنگاوە و شکستی پێ ھێناون، و نزیکەی ١٨ ھەزار سەربازی زیندانی کردووە و کوشتووە؛ بەڵام قەڵای شیراز نەکەوت، و خودی [[عەلی خان]] زیانی پێنەگەیشت. جۆنز-بریدجز دەڵێت کە «[[ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ]]» دەیویست «ئازەربایجان کەم بکاتەوە» و بۆیە لە ساڵی ١٧٩١دا خاوەندارێتی [[خانییەتی تەورێز]]ی دایە ھاوپەیمانەکەی حوسێن قولی دونبەلی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]]|الأول=Hardford|مسار=https://www.wdl.org/en/item/16816/|عنوان=The dynasty of the Kajars|سنة=1833|مكان=[[لندن]]|صفحات=|تاريخ-الوصول=25 April 2021|كونغرس=05001740|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20211103101455/https://www.wdl.org/en/item/16816/|تاريخ أرشيف=2021-11-03}}</ref> === دابەزین و ڕووخان === لە ساڵی ١٧٩٧دا «ئاغا محەممەدخانی قاجارڕ» تیرۆر کرا. لە ئەنجامدا شۆڕش لە ھەموو لایەکی وڵات ھەڵگیرسا. یەکێک لەو یاخیبووانە «[[سادق خانی شەقاقی]]» بوو، کە بە سوپایەکەوە کە لە ١٥ ھەزار پیاو پێکھاتبوو، ڕاپەڕی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Tapper|الأول=Richard|مسار=https://books.google.com/books?id=3s1oPwAACAAJ|عنوان=Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan|تاريخ=2006-11-02|ناشر=Cambridge University Press|لغة=en|isbn=978-0-521-02906-3|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250819045119/https://books.google.com/books?id=3s1oPwAACAAJ|تاريخ أرشيف=2025-08-19}}</ref> توانی دەست بەسەر بەشێکی زۆری [[ئازەربایجان]]دا بگرێت و [[قەزوین]]ی گەمارۆدا؛ بەڵام دواتر لە قەزوین شکستی ھێنا و لەلایەن دونبەلییەکانەوە لە ئازەربایجان دەرکرا.<ref name=":2"/> لە بەھاری ساڵی ١٧٩٨دا «سادق خانی شەقاقی» جارێکی تر ڕاپەڕی و ھێرشی کردە سەر دونبەلییەکان (بەھۆی دەستنیشانکردنی «[[جەعفەر قولی خانی دونبەلی]]» وەک فەرمانڕەوای [[تەورێز]]) بەڵام دەستگیرکرا.<ref name=":2"/> لەگەڵ ئەوەشدا، دواتر توانی قەناعەت بە [[ئەفشارەکانی ورمێ|ئەفشارییەکان لە ورمێ]] و دونبەلییەکان بکات بۆ یاخیبوون.<ref name="مولد تلقائيا1">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]]|الأول=Hardford|مسار=https://www.wdl.org/en/item/16816/|عنوان=The dynasty of the Kajars|سنة=1833|مكان=[[لندن]]|صفحات=|تاريخ-الوصول=25 April 2021|كونغرس=05001740|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20211103101455/https://www.wdl.org/en/item/16816/|تاريخ أرشيف=2021-11-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJones-Brydges1833">[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]], Hardford (1833). [https://www.wdl.org/en/item/16816/ ''The dynasty of the Kajars'']. [[لندن|London]]. [[ڕقم الضبط في مكتبة الكونغرس|LCCN]]&nbsp;[https://lccn.loc.gov/05001740 05001740]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 April</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name="مولد تلقائيا2">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Werner|الأول=Christoph|مسار=https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC|عنوان=An Iranian Town in Transition: A Social and Economic History of the Elites of Tabriz, 1747-1848|تاريخ=2000|ناشر=Otto Harrassowitz Verlag|لغة=en|isbn=978-3-447-04309-0|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250105001320/https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC|تاريخ أرشيف=2025-01-05}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWerner2000">Werner, Christoph (2000). [https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC ''An Iranian Town in Transition: A Social and Economic History of the Elites of Tabriz, 1747-1848'']. Otto Harrassowitz Verlag. [[النظام القياسي الدولي لترقيم الكتب|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/978-3-447-04309-0|<bdi>978-3-447-04309-0</bdi>]].</cite></ref><ref name=":2"/> [[فەتح عەلی شای قاجاڕ]] ھەواڵەکەی لە مانگی زولقەعدەی ساڵی ١٢١٢ (نیسان-ئایاری ١٧٩٨) بیست و «فەرمان»ێکی دەرکرد بۆ دوورخستنەوەی نوخبەی تەورێز لە پشتگیریکردنی ھاوپەیمانییەکە.<ref name=":0"/> لە کۆتاییدا، ھێزە ئێرانییەکان بەرەو ئازەربایجان جووڵان، و لە ٢٠ی حوزەیراندا ورمێیان گرت، و لە یەکی تەممووزدا بەرەو [[سەڵماس]] و [[خۆی]] جووڵان و جەعفەر قولی خانیان لادا.<ref name=":1"/> حوسێن قولی دونبەلی لە شوێنی براکەی لەسەر تەخت دانرا. دوای ئەوەی فەتح عەلی شا لە پاییزی ساڵی ١٧٩٨دا بەرەو [[تاران]] بەجێھێشت، [[جەعفەر قولی خان]] ھەوڵیدا تەخت لە براکەی وەربگرێتەوە بەڵام شکستی ھێنا.<ref name=":0"/> لە بەھاری ساڵی ١٧٩٩دا [[حوسێن قولی دونبەلی]] بە ھۆکارێکی نادیار کۆچی دوایی کرد و داوا لە جەعفەر قولی خان کرا بگەڕێتەوە و بوو بە خانی نوێی خۆی. داوای پشتڕاستکردنەوەی لە فەتح عەلی شا کرد، بەڵام «شاھەنشا» ڕەتیکردەوە و عەباس میرزای نارد بۆ تێکشکاندنی دونبەلییەکان.<ref name="مولد تلقائيا2"/> لە حوزەیرانی ١٧٩٩دا عەباس چووە ناو تەورێز و لە ١٧ی ئەیلوولدا دونبەلییەکان لە نزیک خۆی تێکشکان، ئەمەش بە کردەیی کۆتایی بە خانییەتەکە ھێنا. مەحموود خان وەک فەرمانڕەوا دەستنیشانکرا بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لادرا و خانییەتەکە لکێنرا.<ref name=":0"/> جەعفەر قولی خانی دونبەلی بەرەو [[ماکۆ]] و پاشان بەرەو [[دەوڵەتی عوسمانی]] ھەڵات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Bournoutian|الأول=George|مسار=https://books.google.com/books?id=4kswEAAAQBAJ|عنوان=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801-1813|تاريخ=2020-12-29|ناشر=BRILL|لغة=en|isbn=978-90-04-44516-1|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20221109215644/https://books.google.com/books?id=4kswEAAAQBAJ|تاريخ أرشيف=2022-11-09}}</ref> دواتر، ڕوویکردە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]] و [[خانییەتی شەکی]] لە ساڵی ١٨٠٦دا وەرگرت. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} جەعفەر قولی خان لە [[گەمارۆدانی یەریڤان (١٨٠٤)|گەمارۆدانی یەریڤان]] لە ساڵی ١٨٠٤دا لە لایەنی [[ڕووسەکان]] بەشداری کردبوو و خەنجەرێکی وەک دیاری وەرگرتبوو و ھەوڵیدەدا لە خۆی جێگیری بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Dubrovin|الأول=N. F.|عنوان=Закавказье от 1803-1806 года|ناشر=Тиپ. Департамента уделов|سنة=1866|مكان=[[سانت بطرسبرغ]]|صفحات=328|لغة=ru}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|ئێران}} [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] ppmahexha6oti6tzs5aryz7gd74guvc 1570933 1570868 2026-04-02T07:43:22Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ 1570933 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی دونبەلی''' ناوی دەوڵەتێکی کوردییە کە لەناوەڕاستی سەدەی دەیەمدا بووە تا سەرەتای سەدەی ١٣یەم ھەندێک جار سەربەخۆ و ھەندێک جاریش نیمچەسەربەخۆ، فەرمانڕەوایەتی بەشێکی [[پارێزگای ئامەد|ئامەد]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانیان]] دەکرد. [[پایتەخت]] دەوڵەتەکەیان شاری [[خۆی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=رۆحانی|یەکەم=کەمال|سەردێڕ=کورد و کوردستان لە ڕێڕەوی مێژوودا|بڵاوکەرەوە=ئاراس|ساڵ=۱۳۹۸ ھەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٦٢٢-٦٢٧٨-٣١-٠|شوێن=تاران|پەڕەکان=١٩٨،١٩٩}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:پل_خاتون_شهرستان_خوی.jpg|وێنۆک|پردی خاتوون لە باشووری [[خۆی]] لەلایەن [[ئەحمەد خانی دونبەلی]] لە دەوروبەری ساڵانی ١٧٥٦–١٧٨٦ دروست کراوە.]] === سەردەمی سەفەوییەکان === میرنشینی دونبەلی لە سەردەمی ئەمیر [[ئیبراھیم دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٢٠) پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ [[مەحموود غازان|غازان]] فەرمانڕەوای [[ئیلخانی|ئیلخانەکان]] ھەبوو، و پێدەچێت ئەو بووبێت کە ئیلخانەکانی لە لەناوچوون ڕزگار کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، جێنشینی ئیبراھیم دونبەلی، [[جەمشید دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٤١)، لە کاتی شەڕکردن دژی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] گیانی لەدەستدا. جێنشینی ئەمیر [[بەھلوول دونبەلی]] (کۆچی دوایی ١٣٥٩) کۆتایی بە شەڕەکان لەگەڵ مەغۆلەکان ھێنا. دواتر لە ھەکاری کۆچی دوایی کرد.{{Sfnp|Başçı|٢٠١٩}} پێش داگیرکردنی ناوچەکە لەلایەن [[ئاق قۆینلۆ]]، سەرۆکی ھۆزی دونبەلی عیسا بەگ بوو. لەژێر ئیدارەی ئاق قۆینلۆدا، شێخ ئەحمەد بەگ کە لە نەوەکانی عیسا بەگ بوو، زەوییەکانی دەوروبەری [[ھەکاری]] داگیرکرد. کاتێک [[دەوڵەتی سەفەوی|سەفەوییەکان]] دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت، حاجی بەگ، نەوەی شێخ ئەحمەد بەگ، وەک فەرمانڕەوای شاری [[ناوچەی سووکمان ئاباد|سوکمان ئاباد]] ھەڵبژێردرا کە ئەو کاتە شاری خۆی لەخۆدەگرت ([[تەھماسبی یەکەم|شا تەھماسب]] شاری خۆی و شاری سووکمان ئابادی لە یەک ناوچەدا کۆکردەوە). ھەروەھا ئەرکی بەرگریکردن لە سنوورەکانی سەفەوی لە [[ویلایەتی وان|وان]] سپێردرا بە حاجی بەگ پێش ئەوەی لە ساڵی ١٥٤٨ لەلایەن فەرمانڕەوای وانەوە تیرۆر بکرێت. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوان میرنشینەکە و [[شا]] [[تەھماسبی یەکەم]] کە ھێزێکی نارد بۆ ملکەچکردنی کوردەکان و ٤٠٠ ئەندامی دونبەلی لەلایەن [[قزڵباش|قزڵباشەکانەوە]] کوژران. دواتر ھۆزەکە بەرەو [[دەوڵەتی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەڵاتن و لەوێ لەژێر سەرکردایەتی مەنسوور بەگ، برازای حاجی بەگ، یەکیانگرت. {{Sfnp|Oberling|1995}} نزیکەی ٤٠٠ ئەندامی دونبەلی کوژران و قزڵباشەکان کۆمەڵکوژییان ئەنجامدا. ترسی گەشەکردنی ھەژموونی دونبەلی لە [[کوردستان]] ھۆکارێکی تری کۆمەڵکوژییەکە بوو. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} برازای حاجی بەگ بەرەو [[قۆتور]] (کە ئەو کاتە بەشێک بوو لە دەوڵەتی عوسمانی) ھەڵات و لەوێ پاشماوەی ھۆزەکەی کۆکردەوە. {{Sfnp|Oberling|1995}} {{Sfnp|Başçı|٢٠١٩}} لە ماوەی دواتردا، لە کۆتایی سەدەی شازدەھەم تا سەرەتای سەدەی حەفدەھەم، خۆی لەژێر دەسەڵاتی دونبەلی نەبوو؛ بەڵام لە سەرەتای سەدەی حەفدەھەمدا، میرنشینەکە جارێکی تر دڵسۆزی خۆی گۆڕی و چووە پاڵ [[سەفەوییەکان]]، و جەمشید سوڵتانی دونبەلی وەک سەرۆکی شارەوانی [[مەڕەند]] دەستنیشانکرا دوای [[داگیرکردنەوەی تەورێز|وەرگرتنەوەی تەورێز لەلایەن سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٦٠٣دا. لە نێوان دەستنیشانکردنەکانی تری دونبەلی سەلمان سوڵتان ھەبوو کە ویلایەتی [[سەڵماس]] و [[خۆی]] پێدرا، و مەقسوود سوڵتان کە بارکۆساتی پێدرا. {{Sfnp|Oberling|1995}} شاری خۆی لە دەوروبەری ساڵانی ١٦٢٠ گەڕایەوە بۆ دونبەلییەکان، کاتێک لە بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٦٢٨دا ھاتووە کە فەرمانڕەوای خۆی سەلمان خانی دونبەلی بووە. پێشکەشکردنی ھاوکاری سەربازی بۆ شا مەرجی ڕادەستکردنی دەسەڵات بوو. دوای ئەوە، نەوەکانی حاجی بەگ بە شێوەیەکی میراتی و بەردەوام بە نازناوی [[خان (نازناو)|خان]] تا سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم فەرمانڕەوایی خۆیان کرد. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} کاتێک خۆی گەڕایەوە بۆ دەستی دونبەلی، شارەکە بەھۆی ململانێی سەربازی لەگەڵ عوسمانییەکان وێران بوو، و دەبوو بڕێکی دیاریکراو لە داھاتی [[باج]] کە لە ھەرێمەکانی [[شەروور]] و «دێر ئەلکیس» وەردەگیرا بۆ «خۆراک» وەربگرێت. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} === [[ئەفشارییەکان]] و [[زەندییەکان]] === کاتێک نادر شا لە ساڵی ١٧٣٧دا خۆی لە عوسمانییەکان وەرگرتەوە، ھۆزی دونبەلی بە سەرکردایەتی [[نەجەف قولی خان]] چووە خزمەت شا و لە ھەڵمەتە سەربازییەکانیدا بۆ [[ھیندستان]]، [[گورجستان]] و [[داغستان]] ھاوڕێیەتییان کرد. {{Sfnp|Oberling|1995}} لە ساڵانی ١٧٤٣ و ١٧٤٤دا، شۆڕشێکی بەھێز لە خۆی ھەڵگیرسا کە پشتگیری لەلایەن «ڕەعیەتە ناوخۆییەکان» وەرگرت، بەھۆی زیادبوونی ئەو باجانەی کە لەلایەن نادر شاوە سەپێنرابوون؛ بەڵام لە کۆتاییدا ئاژاوەکان لەلایەن شاوە سەرکوت کران کە ھۆزە کۆچەرییەکانی لە [[شیروان]]، [[گەنجە]] و [[یەریڤان]] نارد. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} [[پەڕگە:بازار_خوی_در_یک_روز_تعطیل.jpg|وێنۆک|بازاڕی کۆنی خۆی لەلایەن ئەحمەد خانی دونبەلی دروست کراوە و لەو سەردەمەدا وەک ناوەندێکی بازرگانی ناوچەیی خزمەتی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|تاريخ=1 March 2019|عنوان=Khoy Bazaar in Iran's West Azarbaijan|صحيفة=Tasnim News|مسار=https://www.tasnimnews.com/en/news/2019/03/01/1957136/khoy-bazaar-in-iran-s-west-azarbaijan|تاريخ-الوصول=9 May 2021|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250403153326/https://www.tasnimnews.com/en/news/2019/03/01/1957136/khoy-bazaar-in-iran-s-west-azarbaijan|تاريخ أرشيف=2025-04-03}}</ref>]] بەپێی وتەی دیپلۆماتی بەریتانی «ھارفۆرد جۆنز-بریدجز»، کە لە سەرەتای [[سەدەی نۆزدەھەم]]دا لە [[ئێران]] بووە، [[حوسێن قولی دونبەلی]] لە ساڵی ١٧٨٧دا لەگەڵ [[دەوڵەتی زەند|سوپای زەند]] بە سەرکردایەتی [[لووتف عەلی خان]] لە نزیک [[شیراز]] جەنگاوە و شکستی پێ ھێناون، و نزیکەی ١٨ ھەزار سەربازی زیندانی کردووە و کوشتووە؛ بەڵام قەڵای شیراز نەکەوت، و خودی [[عەلی خان]] زیانی پێنەگەیشت. جۆنز-بریدجز دەڵێت کە «[[ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ]]» دەیویست «ئازەربایجان کەم بکاتەوە» و بۆیە لە ساڵی ١٧٩١دا خاوەندارێتی [[خانییەتی تەورێز]]ی دایە ھاوپەیمانەکەی حوسێن قولی دونبەلی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]]|الأول=Hardford|مسار=https://www.wdl.org/en/item/16816/|عنوان=The dynasty of the Kajars|سنة=1833|مكان=[[لندن]]|صفحات=|تاريخ-الوصول=25 April 2021|كونغرس=05001740|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20211103101455/https://www.wdl.org/en/item/16816/|تاريخ أرشيف=2021-11-03}}</ref> === دابەزین و ڕووخان === لە ساڵی ١٧٩٧دا «ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ» تیرۆر کرا. لە ئەنجامدا شۆڕش لە ھەموو لایەکی وڵات ھەڵگیرسا. یەکێک لەو یاخیبووانە «[[سادق خانی شەقاقی]]» بوو، کە بە سوپایەکەوە کە لە ١٥ ھەزار پیاو پێکھاتبوو، ڕاپەڕی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Tapper|الأول=Richard|مسار=https://books.google.com/books?id=3s1oPwAACAAJ|عنوان=Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan|تاريخ=2006-11-02|ناشر=Cambridge University Press|لغة=en|isbn=978-0-521-02906-3|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250819045119/https://books.google.com/books?id=3s1oPwAACAAJ|تاريخ أرشيف=2025-08-19}}</ref> توانی دەست بەسەر بەشێکی زۆری [[ئازەربایجان]]دا بگرێت و [[قەزوین]]ی گەمارۆدا؛ بەڵام دواتر لە قەزوین شکستی ھێنا و لەلایەن دونبەلییەکانەوە لە ئازەربایجان دەرکرا.<ref name=":2"/> لە بەھاری ساڵی ١٧٩٨دا «سادق خانی شەقاقی» جارێکی تر ڕاپەڕی و ھێرشی کردە سەر دونبەلییەکان (بەھۆی دەستنیشانکردنی «[[جەعفەر قولی خانی دونبەلی]]» وەک فەرمانڕەوای [[تەورێز]]) بەڵام دەستگیرکرا.<ref name=":2"/> لەگەڵ ئەوەشدا، دواتر توانی قەناعەت بە [[ئەفشارەکانی ورمێ|ئەفشارییەکان لە ورمێ]] و دونبەلییەکان بکات بۆ یاخیبوون.<ref name="مولد تلقائيا1">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]]|الأول=Hardford|مسار=https://www.wdl.org/en/item/16816/|عنوان=The dynasty of the Kajars|سنة=1833|مكان=[[لندن]]|صفحات=|تاريخ-الوصول=25 April 2021|كونغرس=05001740|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20211103101455/https://www.wdl.org/en/item/16816/|تاريخ أرشيف=2021-11-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJones-Brydges1833">[[Harford Jones-Brydges|Jones-Brydges]], Hardford (1833). [https://www.wdl.org/en/item/16816/ ''The dynasty of the Kajars'']. [[لندن|London]]. [[ڕقم الضبط في مكتبة الكونغرس|LCCN]]&nbsp;[https://lccn.loc.gov/05001740 05001740]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 April</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name="مولد تلقائيا2">{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Werner|الأول=Christoph|مسار=https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC|عنوان=An Iranian Town in Transition: A Social and Economic History of the Elites of Tabriz, 1747-1848|تاريخ=2000|ناشر=Otto Harrassowitz Verlag|لغة=en|isbn=978-3-447-04309-0|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250105001320/https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC|تاريخ أرشيف=2025-01-05}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWerner2000">Werner, Christoph (2000). [https://books.google.com/books?id=L-Gj8Ai0wIAC ''An Iranian Town in Transition: A Social and Economic History of the Elites of Tabriz, 1747-1848'']. Otto Harrassowitz Verlag. [[النظام القياسي الدولي لترقيم الكتب|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/978-3-447-04309-0|<bdi>978-3-447-04309-0</bdi>]].</cite></ref><ref name=":2"/> [[فەتح عەلی شای قاجاڕ]] ھەواڵەکەی لە مانگی زولقەعدەی ساڵی ١٢١٢ (نیسان-ئایاری ١٧٩٨) بیست و «فەرمان»ێکی دەرکرد بۆ دوورخستنەوەی نوخبەی تەورێز لە پشتگیریکردنی ھاوپەیمانییەکە.<ref name=":0"/> لە کۆتاییدا، ھێزە ئێرانییەکان بەرەو ئازەربایجان جووڵان، و لە ٢٠ی حوزەیراندا ورمێیان گرت، و لە یەکی تەممووزدا بەرەو [[سەڵماس]] و [[خۆی]] جووڵان و جەعفەر قولی خانیان لادا.<ref name=":1"/> حوسێن قولی دونبەلی لە شوێنی براکەی لەسەر تەخت دانرا. دوای ئەوەی فەتح عەلی شا لە پاییزی ساڵی ١٧٩٨دا بەرەو [[تاران]] بەجێھێشت، [[جەعفەر قولی خان]] ھەوڵیدا تەخت لە براکەی وەربگرێتەوە بەڵام شکستی ھێنا.<ref name=":0"/> لە بەھاری ساڵی ١٧٩٩دا [[حوسێن قولی دونبەلی]] بە ھۆکارێکی نادیار کۆچی دوایی کرد و داوا لە جەعفەر قولی خان کرا بگەڕێتەوە و بوو بە خانی نوێی خۆی. داوای پشتڕاستکردنەوەی لە فەتح عەلی شا کرد، بەڵام «شاھەنشا» ڕەتیکردەوە و عەباس میرزای نارد بۆ تێکشکاندنی دونبەلییەکان.<ref name="مولد تلقائيا2"/> لە حوزەیرانی ١٧٩٩دا عەباس چووە ناو تەورێز و لە ١٧ی ئەیلوولدا دونبەلییەکان لە نزیک خۆی تێکشکان، ئەمەش بە کردەیی کۆتایی بە خانییەتەکە ھێنا. مەحموود خان وەک فەرمانڕەوا دەستنیشانکرا بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لادرا و خانییەتەکە لکێنرا.<ref name=":0"/> جەعفەر قولی خانی دونبەلی بەرەو [[ماکۆ]] و پاشان بەرەو [[دەوڵەتی عوسمانی]] ھەڵات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Bournoutian|الأول=George|مسار=https://books.google.com/books?id=4kswEAAAQBAJ|عنوان=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801-1813|تاريخ=2020-12-29|ناشر=BRILL|لغة=en|isbn=978-90-04-44516-1|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20221109215644/https://books.google.com/books?id=4kswEAAAQBAJ|تاريخ أرشيف=2022-11-09}}</ref> دواتر، ڕوویکردە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]] و [[خانییەتی شەکی]] لە ساڵی ١٨٠٦دا وەرگرت. {{Sfnp|Petrushevsky|1949}} جەعفەر قولی خان لە [[گەمارۆدانی یەریڤان (١٨٠٤)|گەمارۆدانی یەریڤان]] لە ساڵی ١٨٠٤دا لە لایەنی [[ڕووسەکان]] بەشداری کردبوو و خەنجەرێکی وەک دیاری وەرگرتبوو و ھەوڵیدەدا لە خۆی جێگیری بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Dubrovin|الأول=N. F.|عنوان=Закавказье от 1803-1806 года|ناشر=Тиپ. Департамента уделов|سنة=1866|مكان=[[سانت بطرسبرغ]]|صفحات=328|لغة=ru}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|ئێران}} [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] 2nxl3esh6okwitmm0y2tyytjvoy57vs 0 180919 1570915 1464938 2026-04-02T05:58:02Z Basurakre 75513 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1570915 wikitext text/x-wiki {{Infobox book <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = ئولیس | image = [[پەڕگە:JoyceUlysses2.jpg|200px]] | caption = | author = [[جەیمز جۆیس|جەیمس جۆیس]] | language = ئینگلیزی | genre = ڕۆمانی وێژەی ھاوچەرخ | publisher = [[سلڤیا بیچ]] | release_date = ٢ی شوباتی ١٩٢٢ | media_type = پەڕتووکی چاپکراو }} '''ئولیس''' یان '''یوولیسیز''' ({{بە ئینگلیزی| Ulysses}}) [[ڕۆمان]]ێکی نووسەری ئایری [[جەیمز جۆیس|جەیمس جۆیس]]ە کە یەکێکە لە شاکارەکانی وێژەی ھاوچەرخ. ھەموو ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە لە نزیکەی نۆزدە کاتژمێردا ڕوو دەدەن. پەڕتووکەکە، سێیەم بەرھەمی بڵاوکراوەی جەیمس جۆیسە، لە چلەم ساڵڕۆژی لەدایکبوونی نووسەرەکەیدا، لە ٢ی شوباتی ١٩٢٢ لە پاریس چاپ کرا. نەوا موکرجی دەستی کردووە بە وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە بۆ کرمانجی ناوەڕاست و بڕیار وایە بە پێنج بەرگ بڵاو بکرێتەوە، لە یادی سەد ساڵەی بڵاوکردنەوەی ڕۆمانەکەدا لە ٢ی ٢٠٢٢دا بەرگی یەکەمەکەی بە [[زمانی کوردی]] بڵاو کرایەوە.<ref>http://www.nawa.net/ku/u/</ref> ھەروەھا کاوە نەمر سەرجەمی ڕۆمانەکەی وەرگێڕاوەتە سەر کرمانجی ژووروو و لە ساڵی ٢٠٢٣دا سەرەتا بە بەرگی نەرم و دواتر بە بەرگی ڕەقیش چاپ کرا و بڵاو کرایەوە. وەرگێڕانە کرمانجییەکە بە پیتی لاتینی نووسراوە و هیچ ڕاڤەیەکی لەگەڵدا نییە، بەڵکو تەنها دەقی ڕۆمانەکە خۆیەتی. جۆیس سەرەتا پەڕتووکەکەی وەک کورتەچیرۆکێک نووسیبوو و بڕیار وا بوو بەشێک بێت لە چیرۆکەکانی [[دوبلینەکان|دەبلنییەکان]]. ناوی لێ نابوو ''ڕۆژێک لە ژیانی میستەر بلوم لە ڤییەنا''، بەڵام دواتر ستیفن دێدەلسی ھێنایە ناو کارەکەوە، کە کەسێتیی سەرەکیی ڕۆمانی ''وێنەی ھونەرمەند لە تافی لاویدا''یە. ئولیس وەک وێژەی بەراورد لەسەرە ''ئۆدیسە''ی ھۆمیرۆس داڕێژراوە، ھەروەھا کەسێتیی ستیفن دێدەلسیش زۆر جار لەگەڵ کەسێتیی ھاملێتی کوڕی ناو شانۆنامەی ''ھاملێت''ی شەکسپیر ھاوتەریبە. ئولیس لە پێڕستی [[١٠٠ باشترین ڕۆمان بەپێی کتێبخانەی مۆدێرن]]دا، پلەی یەکەمی بە دەست ھێناوە. == گرێچنە == ئەم ڕۆمانە لە ھەژدە ئەڵقە پێکدێت کە بەسەر سێ بەشی سەرەکیدا دابەش کراون، بەشی یەکەم لە سێ ئەڵقە پێکدێت؛ بەشی دووەم لە دوازدە ئەڵقە پێکدێت؛ بەشی سێیەمیش لە سێ ئەڵقە پێکدێت. === بەشی یەکەم: تیلێماخیاد (بەیتی تیلێماخۆس) === ئەم بەشە ڕۆمانی ''ھونەرمەند لە تافی لاویدا'' دەبەستێتەوە بە ''ئولیس''ەوە، لە سێ ئەڵقە پێکھاتووە کە کەسێتیی سەرەکیی ھەر سێ ئەڵقەکە ستیفن دێدەلسە. ==== ئەڵقەی یەکەم: تیلێماخۆس ==== شوێن: قەڵای مارتێللۆ لە ساندیکۆڤ - دەبلن کات: پێنجشەممە، ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ٨ی بەیانی ''بەک مەڵیگن''، کە خوێندکارێکی پزیشکییە و لە ڕاستیدا ناوی «مەلاخی مەڵیگن»ە و کوڕێکی زیرەک و شبروشێتە و ھەر خەریکی گاڵتەبازییە، بە دەم ڕیشتاشینەوە خۆی خستووەتە ڕۆڵی قەشەیەکەوە کە لە کڵێسادا سرووتی ماس جێبەجێ دەکات. ستیفن دێدەلس، بە نزیکی ھاوتەمەنی مەڵیگنە و مامۆستایەکی کاتیی قوتابخانەیەکی نزیکە لە قەڵاکەوە و «ھونەرمەند»ە، کوڕێکی خەمۆکە و ئەو بەیانییەش خەواڵووە، چونکە شەوی ڕابردوو باش نەنوستووە و بیر لەوە دەکاتەوە کۆتایی بە ھاوڕێیەتیی خۆی و مەڵیگن بھێنێت. میوانێکی مەڵیگن شەو لەگەڵیاندا بووە، کوڕێکی ئینگلییە و «لە ئۆکسفۆردەوە ھاتووە» و ناوی «ھاینس»ە، شەو خەونی بە پڵنگێکی ڕەشەوە دیوە، بە دەم خەوەوە ویستوویەتی لە ڕاستیدا تەقە لە پڵنگەکەی ناو خەونی بکات. ھەر ئەم ڕووداوەشە کە وای کردووە ستیفن باش نەنوێت، چونکە لە ترسدا «تۆقیوە». سەرەتا لە سەربانی قەڵاکە گفتوگۆیەکی ناخۆش لە نێوان مەڵیگن و دێدەلسدا ڕوو دەدات، کەمتر لە ساڵێک لەوەوبەر ستیفن دایکی مردووە، بەک مەڵیگن پێی وتووە: «دایکی تۆپیوە» و ستیفن لە دڵی دەرنەچووە و بە بێڕێزیی داناوە. کە ستیفن دواجار ئەمە بۆ مەڵیگن ئاشکرا دەکات کە ھێشتا ئەم قسەیەی لە دڵ دەرنەچووە، مەڵیگن بەوە بەرپەرچی دەداتەوە کە ستیفن خۆی دواھەمین خۆزگەکانی دایکی پێشێل کردووە، کە دایکی لە سەرەمەرگدا داوای لە ستیفن کردووە نزای بۆ بکات و کڕنۆش ببات، بەڵام ستیفن نەیکردووە. ھەروەھا بەوە تۆمەتباری دەکات کە ستیفن «دایکی خۆی کوشتووە». پاشان مەڵیگن دەچێتە خوارەوەی قەڵاکە، کە ژوورێکی لێیە. ستیفن لە سەربان بە تەنیا دەکەوێتەوە یادی دایکی کە بە نەخۆشییەکی وەک شێرپەنجە مردووە، نەک ئەو کوشتبێتی، یادی دایکی ئەو بە جێ ناھێڵێت و ستیفنیش لە ناخیدا خوازیارە یادی دایکی دەستی لێ ھەڵبگرێت و «بھێڵێت بژی» و ستیفن «لە گریانی گیانی خۆیدا» نوقم بووە، دواجار بۆ خواردنی نانی بەیانی دەچێتە خوارەوە بۆ لای مەڵیگن و ھاینس. لە خوارەوە لەناو قەڵاکە ژنێکی ئایری دێت و شیریان بۆ دەھێنێت و ھەرسێکیان پێکەوە، جگە لە ژنەکە، نانی بەیانی دەخۆن. مەڵیگن لە بری خۆی و ھاینس بڕیار دەدات کە پێش ئەوەی بچن بە ھەر لایەکدا، دەبێت لە ئاوەکەی ڕۆخەکەدا مەلە بکەن، بەڵام ستیفن، کە دەبێت بچێت بۆ قوتابخانە، لەگەڵیاندا مەلە ناکات. بڕیار وایە ھەر ئەو ڕۆژە ستیفن لە قوتابخانە مووچە وەربگرێت، کە مەڵیگن پێی دەڵێت: «شاباشەکەی قوتابخانە». دەچنە دەرەوەی قەڵاکە بۆ لای گوێئاوەکە، مەڵیگن لە گاڵتەکردنی خۆی بەردەوام دەبێت، ستیفن و ھاینس بە دەم جگەرەکێشانێکەوە گفتوگۆیەکی کورت سەبارەت بە دین و مێژوو و شانۆنامەی ھاملێتی شەکسپیر دەکەن، بەڵام ناچنە ھیچ قووڵایییەکی گفتوگۆوە. لە دوورەوە دوو پیاو گفتوگۆ لەسەر دەرکەوتنی لاشەی مردووی پیاوێک دەکەن کە نۆ ڕۆژە خنکاوە. پاشان مەڵیگن لەگەڵ ھاوڕێیەکیدا دەچێتە ئاوەکەوە و ستیفنیش بە جێیان دەھێڵێت و دەچێت بۆ قوتابخانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=١. تیلێماخۆس|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/١-تیلێماخۆس/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=نەوا موکرجی}}</ref> ==== ئەڵقەی دووەم: نێستۆر ==== شوێن: قوتابخانەیەکی تایبەتی کوڕان لە دالکی – دەبلن کات: پێنجشەممە، ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ١٠ی بەیانی ستیفن لە قوتابخانە وانەی ''کلاسیک'' بە قوتابییەکانی دەڵێتەوە، وانەکە لە بارەی پیرۆس (٣١٨–٢٨٢پ. ز) و جەنگەکانییەوەیە، لە قوتابییەک دەپرسێتەوە کە ئەو نازانێت پیرۆس تەنانەت چییە، نەک کێیە، پێی وایە پیرۆس لەنگەرگایە! قوتابییەکانی تر پێی پێدەکەنن. ستیفن لەم پێوابوونەی قوتابییەکەیەوە خەیاڵی دەڕوات بۆ سەرمەستیی ئەمشەوی مەڵیگن و ھاینس، پێی وایە مەڵیگن گاڵتەبازێکە لە دەرباری سەروەرەکەیدا، کە ھاینسە و ھاوکات دەوڵەتی ئیمپریالیی بەریتانیایە. لەوێوە دەچێتەوە ناو مێژوو و بیر لە تیۆرییەکی ئەریستۆ دەکاتەوە لە بارەی شیان و بەئامانجگەیشتنەوە. لە پەڕتووکی خوێندنەکەدا دەچنە سەر ھۆنراوەیەکی جۆن میڵتن، کە ستیفن بێئاگایانە و بێباکانە لێیان دەپرسێتەوە. قوتابییەک ھۆنراوەکەی میڵتن ئەزبەر دەڵێتەوە، دەچێتەوە سەر وردەکاریی تیۆریی شیان و بەئامانجگەیشتنی ئەریستۆ، پاشان ئەو سەردەمەی بیر دێتەوە کە خۆی لە پاریس ژیاوە. دواتر ستیفن مەتەڵێک لە قوتابییەکانی دەپرسێت، کەس وەڵامەکەی نازانێت. کاتی وانە تەواو دەبێت، قوتابییەکان یاریی ھۆکییان ھەیە، کە یارییەکی ئینگلییە و ئایری نییە، یارییە ئایرییەکە پێی دەڵێن ''ھەرلینگ''، بەڵام قوتابییەکان ئەو یارییە ناکەن. یەکێک لە قوتابییەکان ناڕوات، کوڕێکی ناشرین و لاوازە، ناوی ''سارجنت''ە، ئەم قوتابییە لە نووسینەوەی وانەکانیدا دواکەوتووە، بەڕێوەبەری قوتابخانەکە، کە ناوی ''میستەر دیسی''یە، پێی وتووە کە بە یارمەتیی مامۆستا ستیفن وانەکانی بنووسێتەوە، وا دیارە وانەی بیرکارییە، چونکە لەسەر ناونیشانەکەی نووسراوە «ھاوکێشە» کە بە ئینگلی دەبێتە ''سەم sum''، ستیفن ئەم وشەیە بە لاتینی دەخوێنێتەوە کە بە ''سوم'' دەخوێنرێتەوە، واتە ''من''. لەوێوە دەچێتەوە سەر بیرکردنەوە لە ژیانی خۆی و دایکی، ئینجا بیر لە دایکی سارجنت و خۆشەویستیی دایک دەکاتەوە. ستیفن یارمەتیی سارجنت دەدات ڕاھێنانەکانی تەواو بکات. ھێمای سەر دەفتەرەکەی سارجنت ستیفن دەخاتە بیری [[ئیبن ڕوشد]] و موسای کوڕی مەیموون، لەوێشەوە دەچێتە بیری تێڕوانینەکانی جۆردانۆ بروونۆ (١٥٤٨–١٦٠٠). پاشان سارجنت نووسینەوەکەی تەواو دەکات و دەچێتە لای ھاوڕێکانی کە یاری دەکەن. ستیفن کەمێک بە دیار قوتابییەکانەوە دەوەستێت کە لە گۆڕەپانی قوتابخانەکە خەریکن دەست بە یاری دەکەن، ئەوان ھەرایەکی زۆریان ناوەتەوە و بەڕێوەبەری قوتابخانەکە ھەوڵ دەدات ڕێکیان بخات، داوا لە ستیفن دەکات لە نووسینگەکەی چاوەڕێی بکات. ستیفن لە نووسینگەکەی میستەر دیسیدا بە تەنیا چاوەڕێ دەکات، پاشان میستەر دیسی دێت و سەرەتا مووچەکەی ستیفن دەدات، کەچی ستیفن ھەر بێ ژماردن و بێباکانە ھەموو پارەکە دەخاتە گیرفانیەوە، ئەم ڕەفتارە بێباکانەیەی ستیفن وا دەکات میستەر دیسی ئامۆژگاریی ستیفن بکات کە کەمێک دەست بە پارەوە بگرێت. پاشان باسی ئەوە دەکات کە شانازیی ئینگلی ئەوەیە کە پێی وایە ھەرگیز ھیچ پارەیەکی قەرز نەکردووە! بەڵام ستیفن پێی وا بووە کە شانازیی بەریتانی ئەوەیە کە پێی وایە خۆر لەسەر ئیمپراتۆرییەتەکەی ھەرگیز ئاوا نابێت. میستەر دیسی پێی وایە ئەم قسانە ھەڵەن و بۆی ڕاست دەکاتەوە، بەڵام قسەکانی دیسی خۆی ھەڵەن. ئینجا دێنەوە سەر باسی پارە و پاشەکەوتکردن، ستیفن بیر لەو کەسانە دەکاتەوە کە قەرزاریانە. ئینجا دەچنە سەر ھەندێک باسی جۆراوجۆری مێژووی ئایرلاند. میستەر دیسی نامەیەکی ھەیە سەبارەت بە نەخۆشیی تەبەق، کە نەخۆشییەکی ئاژەڵانە، دەیەوێت بینووسێت و لەبەرئەوەی دەزانێت کە ستیفن خەڵک لە ڕۆژنامەکان دەناسێت، داوا دەکات یارمەتیی بدات تا بۆی بڵاو بکەنەوە. میستەر دیسی پێی وایە چارەی نەخۆشیی تەبەق کراوە و لە ئایرلاند واگرەی ئاژەڵ بە ڕێوەیە و پێویستە مەڕوماڵات و وڵاخی ئایرلاند لە دەست ئەم نەخۆشییە ڕزگار بکرێن. بۆیە داوا لە ستیفن دەکات کەمێک دابنیشێت تا ئەو نامەکەی دەنووسێت. ستیفن وا دەکات و لەم ماوە بێدەنگەدا سەرنجی ئەو تابلۆیانە دەدات کە بە ژوورەکەدا ھەڵواسراون، وێنەی پێشبڕکێی ئەسپسواری ھەڵواسراوە، لەوەوە دەکەوێتە بیری سەردەمێک کە لەگەڵ ھاوڕێیەکیدا بە ناوی کرانلی، کە لە ڕۆمانی ڕابردوودا زیاتر دەیناسین، پێکەوە چوون بۆ پێشبڕکێی ئەسپسواری. قوتابییە مناڵەکان کە لە گۆڕەپانەکەوە یاری دەکەن، گۆڵ دەکەن و فیکە لێدەدەن. میستەر دیسی نووسینی نامەکە تەواو دەکات و دەیداتە دەست ستیفن، ستیفن بە خێرایی دەیخوێنێتەوە. ھەرگیز نازانین ھەموو ئەوەی لەم نامەیەدا نووسراوە چییە، بەڵکو تەنھا لە ڕێی وشەی پچڕپچڕەوە دەزانین نامەکە لە بارەی چییەوەیە. میستەر دیسی باس لەوە دەکات کە جووەکان خەریکە بەریتانیا داگیر دەکەن، پێی وایە ئابووری و ڕۆژنامەگەری لەژێر ڕکێفی جووەکاندایە و دەیەوێت دژایەتییان بکات. ستیفن گفتوگۆیەکی نابەدڵانەی کورتی لەگەڵدا دەکات، بەڵام دواتر دەکەوێتە یادی بۆرسەی پاریس و شێوەی پارەپەیداکردنی بۆرسەچییەکانەوە. دواجار ستیفن لەسەر مێژوو یەکێک لە بەناوبانگترین و کاریگەرترین وتەکانی ڕۆمانەکە دەڵێت، کە دەڵێت: «مێژوو مۆتەکەیەکە کە دەمەوێت لێی ڕابم». میستەر دیسی لەمەوە دێتە سەر باسی خودا و ئامانج لە دونیا. ئینجا باس لە دین و مێژووی ئایرلاند و گریک دەکات، ئۆباڵی خراپەکارییەکان دەخاتە ئەستۆی ژن. دواتریش میستەر دیسی دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی کە پێی وایە ستیفن زۆر لە قوتابخانەکە نامێنێتەوە، چونکە ستیفن بۆ ئەوە دروست نەبووە ببێت بە مامۆستا. ستیفن نامەکەی میستەر دیسی وەردەگرێت و لە خزمەتی مەرەخەس دەبێت، خەریکە دەگاتە دەرەوەی قوتابخانەکە، میستەر دیسی بە ڕاکردن بە دوایدا دێت و پێی دەڵێت کە ئایرلاند شانازیی ئەوەی بەردەکەوێت کە ھەرگیز جووەکانی نەچەوساندووەتەوە، چونکە ئایرلاند ھەرگیز ڕێی نەداوە جوو بێتە وڵاتەکەیانەوە! کە ئەم قسەیەشی ھەر ھەڵەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=٢. نێستۆر|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/٢-نێستۆر/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=نەوا موکرجی}}</ref> ==== ئەڵقەی سێیەم: پڕۆتیوس ==== شوێن: گوێئاوی ساندیماونت – دەبلن کات: پێنجشەممە، ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ١١ی بەیانی بەشی زۆری ئەم ئەڵقەیە لە شەپۆلی ھۆشی ستیفن پێکھاتووە، واتە گێڕانەوە دەچێتە ناو مێشکی ستیفنەوە و بیرەکانی دەردەخات. مەڵیگن لە کۆتایی ئەڵقەی یەکەمدا داینا کاتژمێر دوانزە و نیو لە مەیخانەی ذە شیپ لەگەڵ ستیفن یەک ببینن و ستیفن پارەی خواردنەوەیان بۆ بدات، بۆیە لەم ئەڵقەیەدا ستیفن بە پێ دەگەڕێت تا کات بە ڕێ بکات و بە دەم گەڕانەوە بیر دەکاتەوە. سەرەتا ستیفن بیر لە تیۆریی ڕەنگ و بینین لای ئەریستۆتالیس دەکاتەوە و بە تێڕوانینی یاکۆب بۆھمە و جۆرج بێرکەلی بەراوردی دەکات. پاشان ھەوڵ دەدات بە چاونووقاوی بە گوێئاوەکەی ساندیماونتدا بڕوات. ساندیماونت ناوچەیەکی پاڵشاری دەبلنە. دوو خانم دەبینێت بۆ لای گوێئاوەکە دادەبەزن، یەکێکیان مامانی خوشکێکی ستیفن بووە و ستیفنیش لەوەوە بیر لە مناڵبوون و ئافراندن و [[ئادەم و حەوا]] و ھاتنی خۆی بۆ دونیا دەکاتەوە. ماڵی خاڵی ستیفن، کە خاڵی ناوی ''ڕیچی گولدینگ''ە، ھەر لە ناوچەی ساندیماونتە و ستیفن لێوەی نزیکە، بیر دەکاتەوە ئایا سەرێک لە ماڵی خاڵی بدات یان نا، ئەم سەردانە لە خەیاڵی خۆیدا وێنا دەکات، وێنای ناو ماڵی خاڵی و قسەکانی خاڵی دەکات. خاڵی ستیفن ھەوادارێکی سەرسەختی ئۆپێرای ''شایەرەکە'' (''ئیل ترۆڤاتۆرێ Il Trovatore'')ی جیوزێپپێ ڤێردییە، بە تایبەتی یەکەم ھەوای ئۆپێراکە کە ناوی ''ئاللێرتا''یە، ستیفنیش ھەر بە دەم ڕێوە ئاوازی ئەم ھەوایە بە فیکە دەردەکاتەوە. دەیان شتی جۆراوجۆری مێژوویی و دینی دێنە خەیاڵی ستیفن، پاشان بیر لە ژیانی ڕابردووی خۆی دەکاتەوە کە لە پاریس چەند بێپارە بووە و خەریکی خوێندنەوەی پەڕتووک بووە. بیر لەوە دەکاتەوە ڕۆژێک لە ڕۆژان ویستوویەتی پەڕتووکانێک بنووسێت و تەنھا پیتێک ناونیشانیان بن و بیاننێرێت بۆ گەورەترین پەڕتووکخانەکانی جیھان. دواجار بۆی دەردەکەوێت کە ئەوەندە ڕۆ چووەتە بیرکردنەوەوە کە ماڵی خاڵی تێپەڕاندووە و سەردانیان ناکات. ستیفن دەکەوێتەوە ڕێ و بیرکردنەوەی تر لە پاریس کە ئەو کاتە پیاوێکی لەوێ دیوە بە ناوی ''کێڤن ئیگن''ەوە و کوڕێکی ھەبووە ناوی ''پاتریک'' بووە. کێڤن ئیگن پێشتر خەباتگێڕێکی ئایری بووە و ئەو کاتەی ستیفن لە پاریس دیویەتی لە چاپخانەدا کاری کردووە. کێڤن ئیگن ڕۆژێک لە ڕۆژان لە سەردەمی خەباتگێڕیدا لەسەر ئەوەی گوایە دەستی لە ڕزگارکردنی چەند ھاوخەباتێکی خۆیدا ھەبووە لە بەندیخانە، خۆی دەستبەسەر کراوە. ئینجا ھاوخەباتەکانی ھەوڵیان داوە لە بەندیخانە ڕزگاری بکەن بەوەی بەرمیلێک بارووتیان لە ژێرزەمینی بەندیخانەکەدا تەقاندووەتەوە، بەڵام ھەوڵەکەیان سەری نەگرتووە. پاشان ستیفن سەرلەنوێ بیر لە ڕادەی ھەژاریی خۆی دەکاتەوە لە پاریس کە ئەگەر دایکی لە ئایرلاندەوە پارەی بۆ ڕەوانە نەکردایە لە برسدا دەمرد؛ بیر لە ڕووداوێک دەکاتەوە کە دەرگاوانێک دەرگای پۆستەخانەکەی بەسەریدا داخستووە و پارە ڕەوانەکراوەکەی دایکیی لەو ڕۆژەدا وەرنەگرتووە. پاشان بیر لە نادادیی پاریس دەکاتەوە کە ناچار بووە بلیتی شوێنان ھەڵبگرێت تا ببێت بە بەڵگەی ئەوەی لە شوێنی تاوان نەبووە، نەکا ڕۆژێک تۆمەتێکی بخەنە پاڵ و تاوانێکی بە سەردا ساغ بکەنەوە کە ئەم دەستی تێیدا نەبووە! ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە کاتێک گەڕاوەتەوە بۆ ئایرلاند بۆ ئەوەی پارە نەدات بە بارھەڵگری لەنگەرگاکە، کە کرێکەی سێ پنس بووە، وا خۆی پیشان داوە کە فەڕەنسییە و زمانی ئینگلی و ئایری تێناگات. بیر لەو بروسکەیە دەکاتەوە کە باوکی بۆی ناردووە تا بگەڕێتەوە ئایرلاند، چونکە دایکی لە سەرەمەرگدا بووە، ھەر بەو ھۆیەشەوە بووە کە پاریس و خوێندنی پزیشکیی بە جێ ھێشتووە و گەڕاوەتەوە دەبلن. ستیفن ھەر بەردەوام بە ڕێوەیە، دەکەوێتەوە بیری پاریس و کێڤن ئیگن و یەکبینینەکەیان و بیر لەو و لە بارووت دەکاتەوە. لەوێشەوە بیر لە مێژووی ئایرلاند و خەباتە جۆراوجۆرەکانی دەکاتەوە. لە دوورەوە سەگێک دەبینێت. بەردەوام بیر لە ڕۆژگارێکی ڕابردووی ئایرلاند و دواتر لە ئاو و ئەو پیاوە دەکاتەوە کە نۆ ڕۆژە خنکاوە و لە ئەڵقەی یەکەمەوە چەند کەسێک خۆیان بۆ ئامادە کردبوو ئەمڕۆ لاشەکەی دەربکەوێت. ژن و پیاوێک لە دوورەوە دەبینێت، وا دیارە قەرەجن و ڕاوی قاقلەی کەنار ئاوەکان دەکەن، دەردەکەوێت سەگەکەش ھی ئەوانە و ناوی ''تاتەرز''ە. تاتەرز کەلاکی سەگێکی دیوە و لێوەی نزیک بووەتەوە و بە دەوریدا دێت و دەچێت، بەڵام خاوەنەکەی تاتەرز بە ھاوار بانگی دەکاتەوە و کە دەگەڕێتەوە لای شەقێکی تێ ھەڵدەدات. ستیفن دەکەوێتە بیرکردنەوە لە ژیانی قەرەج و زمانی تایبەتی قسەکردن و گۆرانی و ھۆنراوەکانیان. پاشان بیر لە ھۆنراوەیەک دەکاتەوە کە خۆی دەیەوێت بینووسێت. دادەنیشێت و تێبینییەک لەسەر بەردێک دەنووسێتەوە و پەڕەی نامەکەی میستەر دیسیش دەردەھێنێت و سووچێکی لێ دەدڕێنێت تا مسۆدەی ھۆنراوەکەی خۆیی لەسەر بنووسێت. دیسان دەکەوێتەوە بیری جۆراوجۆر. پاشان سەرنجی ئاوی کەنداوەکە دەدات کە گیا و ڕووەک لە ژێریدا بە سستی دەجووڵێنەوە و بیری بە لای شتی جۆراوجۆردا دەڕواتەوە، تا بیر لە گۆڕانکاری دەکاتەوە، کە ھەموو شتێک بەردەوام لە گۆڕاندایە. دواتر لەسەر بەردەکە ھەڵدەستێت و کەشتییەک لە دوورەوە دەبینێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=٣. پڕۆتیوس|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a3-%d9%be%da%95%db%86%d8%aa%db%8c%d9%88%d8%b3/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=نەوا موکرجی}}</ref> === بەشی دووەم: ئۆدیسیا === ئەم بەشە لە دوانزە ئەڵقە پێکھاتووە، سێ ئەڵقەی یەکەمی ئەم بەشە، واتە ئەڵقەی چوارەم و پێنجەم و شەشەم بە نزیکی لەگەڵ سێ ئەڵقەی یەکەمی ڕۆمانەکەدا ھاوتەریبن. کەسێتیی سەرەکیی سێ ئەڵقەی یەکەمی ئەم بەشە میستەر لیۆپۆڵد بلووم-ە، پاشان لە ئەڵقەی حەوتەمەوە پەرەی زیاتر بە چیرۆکەکە دەدرێت و بلووم و دێدەلس لە شوێنی جیاوازدا دەبینین. ==== ئەڵقەی چوارەم: کالیپسۆ ==== شوێن: ماڵی میستەر بلووم بە ناونیشانی ٧ی شەقامی ئێکلس – دەبلن؛ دواتر بلووم دەردەچێت و لە گۆشتفرۆشێکی نزیک ماڵی خۆیان گورچیلەی بەراز دەکڕێت و دەگەڕێتەوە ماڵەوە. کات: پێنجشەممە، ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ٨ی بەیانی. لە پاش نزیکەی چل لاپەڕە لە چاپە ئینگلییەکەی ھانس واڵتەر گابڵەر، بۆ یەکەم جار کەسێتییە ھەرە سەرەکییەکەی ڕۆمانی ''ئولیس'' دەبینین و دەناسین، کە پیاوێکی ٣٨ ساڵ (و مانگێک)ە بە ناوی ''لیۆپۆڵد بلووم''، کە زۆبەی کات لە ڕۆمانەکەدا ھەر بە ''میستەر بلووم'' و ''بلووم'' ناو دەھێنرێت و ژنەکەیشی بە ''پۆڵدی'' بانگی دەکات. جۆیس یەکەم پەرەگرافی ئەم ئەڵقەیەی تەرخان کردووە بۆ پەسنێکی گشتیی میستەر لیۆپۆڵد بلووم، کە لە وەرگێڕانە کوردییەکەدا بەم شێوەیەیە:<blockquote>میستەر لیۆپۆڵد بلووم بە تامەزرۆییەوە ئەندامەکانی ناوەوەی ئاژەڵ و باڵندەی دەخوارد. حەزی لە شۆربای خەستی ھەناو و سیقەتۆرەی گوێزی و دڵێکی ئاخنراوی برژاو و توێژاڵەجگەری سوورکراوە لەگەڵ وردەتوێناندا و گەرای سوورکراوەی ماگادۆس بوو. لە ھەموویان زیاتر، حەزی لە گورچیلەی برژاوی مەڕ بوو کە تامێکی چاکی میزی کەمێک بۆندەرکردووی بە مەڵاشووی دەبەخشی.</blockquote>ھەر لەم پەسنەوە دەزانین کە میستەر بلووم پاڵەوان نییە و کەسێتییەکی زۆر ئاساییە، تەنانەت زۆر جار لە خوار ئاستی ئاساییشەوەیە، بۆ نموونە کە دەڵێت: بلووم «حەزی لە گورچیلەی برژاوی مەڕ بوو کە تامێکی چاکی میزی کەمێک بۆندەرکردووی بە مەڵاشووی دەبەخشی». جۆیس خۆیشی ئەمەی بە وتەی خۆی پشتڕاست کردووەتەوە، ڕیچارد ئێڵمان لە لاپەڕە ٥ی پەڕتووکی ''جەیمس جۆیس'' (چاپخانەی [[زانکۆی ئۆکسفۆرد]] [١٩٨٢])ی خۆیدا دەڵێت:<blockquote>ڕەخنەگرە ماڕکسییەکان ھوروژمی ھێرشیان بۆ سەر جۆیس برد، جۆیسیش بە ھێواشی بە یوجین جۆلاسی ھاوڕێی وت: «نازانم بۆچی ھێرشیان کردووەتە سەرم. ھیچ کەسێک لە ھیچ کامێک لە پەڕتووکەکانمدا نرخی لە ھەزار پاوەن زیاتر نییە!»</blockquote>پاشان گێرانەوەی ئەڵقەی چوارەم دەچێتە سەر موبەقەکەی ماڵی میستەر بلووم، کە شمەکی بەرچایی بۆ خۆی و ژنەکەی ئامادە دەکات. ژنەکەی بلووم ناوی خاتوو ماریۆن بلووم-ە و میستەر بلووم بە «مۆڵی» ناوی دەبات و گۆرانیبێژی ئۆپێرایە و تا ڕادەیەک سەرکەوتوو و بەناوبانگە. ماڵی بلووم پشیلەیەکیان ھەیە، کە ڕەشە و خاڵێکی سپی، بە ھێندەی قۆپچەیەک لەسەر کلکی ھەیە، ناوی نییە و پێی دەڵێن «پشەکە»، بە دەوری قاچێکی مێزی موبەقەکەدا ھەڵدەکوڕمێت و بلوومیش شیری بۆ دادەنێت بیخوات. لەم ڕۆمانەدا تەنانەت پشیلەش دەدوێت و دەڵێت: «مکگنیاو!» و «مرکگنیاو!» و «گوڕڕڕ». میستەر بلووم کەمێک لە پشیلەکە ڕادەمێنێت و بیر لە تێگەیشتنی پشیلە و ھەندێک ڕەفتاریان دەکاتەوە. بلووم بیر لەوە دەکاتەوە بۆ نانی بەیانی چی بخوات، ھەندێک بژاردە تاووتوێ دەکات، دواجار بڕیار دەدات بچێت لە دوکانی گۆشتفرۆشێک بە ناوی ''دلوگاس'' گورچیلەی بەراز بکڕێت و بیخوات. ئینجا بەسەر قادرمەکاندا دەچێتە سەرەوە تا ژنەکەی ئاگادار بکاتەوە لەوەی دەڕوات و پرسیارێکی لێ بکات داخۆ ھیچی ناوێت، لە پشت دەرگای ژووری نوستنەکەیانەوە بە ھێواشی مۆڵی ئاگادار دەکاتەوە کە دەچێتە دەرەوە، بۆی دەردەکەوێت کە مۆڵی ھێشتا لە خەو ھەڵنەستاوە و تەنھا «منگ»ێک دەکات، کە لە وتەکانی پشیلەکە دەچێت! مۆڵی لەگەڵ ئەم منگەیەدا دەجووڵێت و ئەڵقە مسە شلەکانی چەرپاکەی دەزرنگێنەوە. ئینجا بلووم بیر لە ژیانی ڕابردووی مۆڵی دەکاتەوە کە کچی پیاوێکی سەرباز بووە بە ناوی ''بڕایەن کووپەر تویدی'' و دایکی ناوی لاریدۆ بووە، مۆڵی لە جەبەلتاڕیق لە دایک بووە و شتێک ئیسپانیی کەمی زانیوە و ھاتووە بۆ دەبلن و ئێستا ئەو ئیسپانییەی لە بیر چووەتەوە. مۆڵی لە ٨ی ئەیلوولی ١٨٧٠ لە دایک بووە و نزیکەی چوار ساڵ و چوار مانگ لە بلووم مناڵترە و لە ئێستای ڕۆمانەکەدا تەمەنی ٣٣ ساڵ (و نۆ مانگ)ە. بلووم شەبقەکەی لە سەر دەکات، کە لە ناوەوەی نووسراوە «شەب ھەرە باشەکانی پلاستۆ» و پیتەکانی «قە» تیایدا کاڵ بووەتەوە (شەبقە ھەرە باشەکانی پلاستۆ)، لە پشت ئەم نووسراوەی ناو سەروپێچی شەبقەکەیەوە کارتێک ھەیە، کە ناوی خوازراوی میستەر بلوومی لەسەرە، دواتر ئەمە زیاتر ڕوون دەبێتەوە کە بلووم بە دزییەوە ناوی لە خۆی ناوە ''ھێنری فلاوەر'' و بەم ناوەوە لەگەڵ خانمێکی نەناسراو بە ناوی ''مەرسا کڵیفرد'' نامە ئاڵوگۆڕ دەکات. بلووم کلیلی ماڵەوەی لە بیر دەچێت و ناچار دەرگای دەرەوە داناخات و تەنھا پێوەی دەدات و بە شەقامەکانی نزیک ماڵی خۆیاندا دەڕوات. بلووم بە گشتی زانینخوازییەکی بۆ زانست ھەیە، زۆر جار لە مێشکی خۆیدا و بە شەپۆلی ھۆش دەیەوێت لێکدانەوەی زانستی بۆ ڕووداوەکان و دیاردەکانی چواردەوری بکات. بیرێکی زۆر تیژ و باشیشی بۆ ژماردنی پارە و لێکدانەوەی قازانج و مایە ھەیە، کە بە درێژایی ڕۆمانەکە چەندین جار گوێمان لە دەنگی مێشکی دەبێت کە قازانج و زیان و مایەی زۆر کار لێکدەداتەوە. بە گشتی کەسێکە دەست بە پارەوە دەگرێت و دەستبڵاو نییە، دواتریش لە ئەڵقەی شەشەمدا بۆمان دەردەکەوێت بۆ کاری چاک و یارمەتیدانی ھەژاران کەمتەرخەم نییە و بەپەلەیە. یەکێکی تر لە تایبەتمەندییەکانی بلووم ئەوەیە زۆر گۆرانیی باخچەی ساوایان و منداڵان دەزانێت و زۆر جار دێڕێک یان وشەیەک دەخاتە نێو گۆرانیی منداڵانەوە. بلووم بە دەم ڕێوە بیر لە شتی جیاواز دەکاتەوە، وەک: تویدیی خەزووری؛ توانای ڕەنگی ڕەش لە گەڕانەوە و شکاندنەوەی گەرمی؛ نان و کولێرە و شتی تریش. پاشان بەم بیرانەوە لە خەیاڵیدا دەچێتە جێیەک لە خۆرھەڵات و بیر لە شێوازی ژیانی خەڵکی خۆرھەڵات دەکاتەوە کە مەلایەک بەرماڵێکی پێیە و دایکێک لە بەردەرگای ماڵی خۆیەوە منداڵەکانی بانگ دەکاتەوە و دەنگی [[سەنتوور]] دێت. بەڵام ھەر زوو دەردەکەوێت کە بلووم ئەم وێنانەی لە خوێندنەوەی پەڕتووکەوە ھێناوە و خۆی ئەزموونی چوونە خۆرھەڵاتی نییە. یەکێک لەو پەڕتووکانەی بلووم ئەم وێنانەی لێوە ھێناوە ناوی ''بە شوێن ڕێی خۆردا-''یە. پاشان بیر لە نموونەیەک لە ڕەوانبژیی ئاڕثەر گریفیث (١٨٧٢-١٩٢٢) دەکاتەوە، گریفیث نیشتمانپەروەرێکی ئایری بوو و ھەوڵی بۆ بەدەستھێنانی حوکمی سەربەخۆیی ئایرلاند داوە. بە بەر دوکانی پیاوێکدا دەڕوات بە ناوی لاری ئۆڕورک، پیاوێکی کەچەڵە، ئینجا بیر لە قازانج و مایەی ئەم پیاوە دەکاتەوە، پاشان بیر لە سایمن دێدەلسی باوکی ستیفن دێدەلس دەکاتەوە، کە پیاوێکی جەفەنگییە و وەک خۆی لاسایی ئەم میستەر لارییە دەکاتەوە. بیر لەوە دەکاتەوە گفتوگۆیەکی لەگەڵدا ساز بکات و چاکوچۆنییەکی لەگەڵدا بکات، بلووم وێنا دەکات ئێستا لاری باسی جەنگی نێوان ژاپۆن و ڕوسیا دەکات و پێی وایە کە «ڕوسییەکان لای ژاپۆنییەکان تەنھا بەرچاییەکی کاتژمێر ھەشتی بەیانین». بلووم بیر دەکاتەوە شتێک لە بارەی پرسەیەکەوە بڵێت کە خۆی ئامادە کردووە ئەو ڕۆژە بچێت بۆی، پرسەی ھاوڕێیەکیانە بە ناوی پاتریک (پادی) دیگنەم. ڕۆژباش لە میستەر ئۆڕورک دەکات و ئەویش وەڵامی دەداتەوە و زۆر درێژە بە چاکوچۆنییەکە نادات. دیسان دەکەوێتەوە بیری ئەوەی داخۆ دەبێت لاری چەند پارە پەیدا بکات و لەم بیرانەدایە کە بە بەردەم قوتابخانەی خۆماڵیی سانت جۆزێفدا دەڕوات، کە قوتابخانەی منداڵان بووە و دەنگی منداڵەکان دەبیستێت. ئینجا بلووم لاسایی منداڵان دەکاتەوە کە گۆرانیی ئەلفبا دەبێژن: «ئایبیسی دیفیجی کێڵۆمێن ئۆپیکیو ڕەستیوڤی دەبلیو»، یان کە منداڵان لە وانەی جوگرافیادا، کە بلووم پێی دەڵێت «جۆگەلەفڕی» چۆن ناوی دوورگەکانی ئایرلاند دەبەن: «ئینیشتورک. ئینیشاڕک. ئینیشبۆفین». بلووم دەگاتە بەر پەنجەرەکەی دوکانەکەی دلوگاس، چیتر ژمێرکارییەکەی لە بیر دەچێتەوە کە لاری چەند پارە پەیدا دەکات و دەچێتە ژوورەوە. دلوگاس تەنھا یەک گورچیلەی بەرازی ماوە و خانمێکیش لە پێش بلوومەوەیە کە لیستێکی پێیە و ناوی شمەکی پێویستیی لەسەر نووسراوە و بۆ دلوگاسیان دەخوێنێتەوە دلوگاسیش دەیانداتێ. ئەم خانمە لە ماڵەکەی تەنیشتی بلوومدا دەژی، کە ماڵی ''ودز-''ە، نە بلووم و نە گێڕەرەوەکەش زۆر لە بارەی ئەم ماڵەوە نازانن کە ئایا ئەم کچە کچی ئەو ماڵەیە، یان خزمەتکاریانە. بەڵام بلووم تەماشای دەستە قڵیشاوەکانی ئەم کچە دەکات و دواتر چاوی لەسەر سمتی دەنیشێتەوە. بلووم ڕۆژنامەیەکی گردکراوە ھەڵدەگرێت و دەیخوێنێتەوە، دلوگاس ئەم ڕۆژنامە خوێنراوانە بۆ پێچانەوەی گۆشت بۆ کڕیارەکانی بە کار دەھێنێت، بلووم یەک دوو بابەت لەناو ئەم لاپەڕەی ڕۆژنامەیەدا دەبینێت کە ھەندێک ئاماژەیان تێدایە بۆ ئەوەی کە دلوگاس جووە، چونکە ڕۆژنامەکە ناوی موسا مۆنتیفیۆرێ (١٧٨٤-١٨٨٥) دەھێنێت و باس لە ئاوەدانکردنەوەی «کێڵگە نموونەییەکەی کینارێت لەسەر ڕۆخی دەریاچەی تەبەریاس» دەکات. دەردەکەوێت بلووم پێشتر بیری لەوە کردووەتەوە کە دلوگاس جووە، بەڵام دڵنیا نەبووە، ئێستا ئەو گریمانەیە دەکات کە دلوگاس جگە لەوەی جووە، سییۆنیستێکی سەرسەختیشە. وێنەیەکی ناو ڕۆژنامەکە بلووم دەخاتە بیری ڕابردوو کە زووتر خۆی لە مەیدانی ئاژەڵانی دەبلن لای پیاوێک بە ناوی جۆزێف کوف کاری کردووە و لەوەوە دێتەوە سەر سمتی خانمەکەی بەردەمی کە کاتێک جل ھەڵدەخات و بە شۆراوەکاندا دەماڵێت چۆن لە نێو تەنوورەکەیدا دەلەنگێتەوە. دلوگاس خانمەکە بە ڕێ دەکات و دێتە سەر میستەر بلووم، بەپەلە داوای گورچیلەکە دەکات و ئەویش بۆی دەپێچێتەوە و پارەکە دەدات، بلووم خوازیارە زوو بە دوای خانمەکەدا بگەڕێتەوە ماڵەوە، چونکە دیمەنی پشتی خانمی بە دڵە! وێنای خانمەکە دەکات لە باوەشی پۆلیسێکدا و ماوەی پارەکەی ھەڵدەگرێت و ماڵئاوایی لە دلوگاس دەکات، بەڵام بڕیار دەدات لە دلوگاس نەپرسێت کە ئایا ئەو جووە یان نا. بلووم کە دێتە دەر، خانمەکە شوێنەواری نەماوە، ئیتر بە دەم ڕێی گەڕانەوەی ماڵەوە زیاتر لە ڕۆژنامەکە دەخوێنێتەوە، ڕیکلامێکی تێدایە کە بە عیبری نووسراوە «ئەگنداث نەتایم»، ھی کۆمپانیایەکی سییۆنییە کە باس لە کڕینی زەویی کەلاوە دەکات لە «حکومەتی تورکی» و لەوێ درەختی ئۆکالیپتۆس دەچێنن، یان درەختی تر و ئەم کۆمپانیایە ساڵانە نموونەی بەری درەختەکان بۆ خاوەنەکان دەنێرنەوە. پاشان بلووم بیر لە کۆنە دراوسێیەکی دەکاتەوە بە ناوی سیترۆن و بیر لە سەردەمی خۆشی زوو دەکاتەوە. پاشان بیر لە بەری ئەو درەختانە دەکاتەوە کە ئەو کۆمپانیایە لە ئیسرائیلەوە دەیاننێرێت بۆ ئایرلاند و بیر لە ڕێکەیان دەکاتەوە، لەوێشەوە بیر لە مێژووی گەلی جوو دەکاتەوە کە یەکەم نەژادی مرۆڤ لەوەوە بەری گرتووە، بێگومان ئەمەش بە گوێرەی گێڕانەوەی ''تەورات''، ئادەم و حەوا لە باپیرەکانی جووەکانن. پاشان بیر لە ڕاپێچکردن دوای ڕاپێچکردنی جووەکان دەکاتەوە لەسەر دەستی نەتەوە جیاجیاکان. بلووم بۆ گەڕانەوە ماڵەوە پەلە دەکات و بیر لە وێرانبوونی سەدۆم و عەمۆراش دەکاتەوە، کە ئەم چیرۆکەش ھەر لە ''تەورات''دا ھاتووە. دواتر سەرنجی ھەندێک لە خانووەکانی سەر ڕێکەی دەدات، وێنای کچەکەی خۆی دەکات کە بەرەوڕووی دێت. کچەکەی بلووم ناوی میلیسنت (میلی) بلوومە، دوێنێ، کە دەکاتە ١٥ی حوزەیرانی ١٩٠٤، ساڵڕۆژی لەدایکبوونی ١٥ساڵەی بووە و ئێستا لەگەڵ دایک و باوکیدا ناژی و لە مەلینگەر-ە، کە شارۆچکەیەکی کاونتیی وێستمیث-ە، کە یەکێکە لە کاونتییەکانی ئایرلاند. کە بلووم دەگاتەوە ماڵەوە، لە ڕاڕەوەکەدا دوو نامە و کارتێک دەبینێت کە ھاتوون و ھەڵیاندەگرێتەوە، یەکێکیان لەسەری نووسراوە «خاتوو ماریۆن بلووم» کە بلووم سەرنجی خەتی نووسینەکە دەدات و دەزانێت لە کێوە ھاتووە، بەڵام قسە ناکات، ئەو کەسەش پیاوێکە بە ناوی ھیو (بڵێسە) بۆیلەن، کە بەڕێوەبەری کارەکانی ژنەکەیەتی و پەیوەندیی سەرجێییشی لەگەڵیدا ھەیە و بلوومیش ئەمە دەزانێت. نامەکەی تر و کارتەکەش لە میلیی کچیانەوە ھاتووە، کارتەکە بۆ مۆڵی و نامەکەش بۆ بلووم. بلووم دەچێتەوە ژووری نوستنەکەیان و کارتەکەی میلی و نامەکەی کە بۆ مۆڵی نێرراون بە مۆڵی دەدات، پاش کەمێک خاوەخاو دەچێتەوە بە لای چای بەیانییەوە لە موبەق، کە کتلییەکەی لەسەر ئاگر داناوە. گورچیلەکە لە ڕۆژنامەکە دەردەھێنێت و دەیخاتە تاوەیەکەوە و لەگەڵ کەرەدا سووری دەکاتەوە و کاغەزی پێچەرەوەی گورچیلەکەش دەداتە پشیلەکە لێساولێسی بکات، ئینجا نامەکەی میلیی کچی دەردەھێنێت و ھەر وا سەرپێییانە دەیخوێنێتەوە. بلووم دەکەوێتە بیری ھەندێک یادەوەریی منداڵیی میلیی کچی و گۆرانییەک کە کاتی خۆی ئەم بۆ ئەوی وتووە «ئەی میلی بلووم نازداری منیت». پاشان بەرچاییەکە ھەڵدەگرێت و دەیبات بۆ ژنەکەی لە ژووری نوستنەکەی قاتی سەرەوەی ماڵەکەیان. بلووم لە ژووری نوستنەکە سەرنج دەدات لەو کاتەی ئەمی لێ نەبووە مۆڵی نامەکەی کردووەتەوە، چونکە تیلمەیەکی دڕاوی نامەکە لەژێر سەرینەکەیدا دەبینێت. وا خۆی دەردەخات کە نازانێت نامەکە لە کێوە بووە، بۆیە دەپرسێت «نامەکە لە کێوە بوو؟» ژنەکەیشی دەڵێت کە لە بۆیلەنەوە بووە و ئەمڕۆ دێت و بەرنامەی کۆنسێرتەکەی داھاتوویانی بۆ دەھێنێت. خاتوو بلووم بەرچایی دەخوات، پرسیاری کاتی پرسەکەی دیگنەم دەکات و وەڵام وەردەگرێت. مۆڵی لە ڕۆژانی ڕابردوودا ڕۆمانێکی خوێندووەتەوە بە ناوی ''ڕوبی: قارەمانی گۆڕەپان''، کە بلووم بە کرێ بۆی ھێناوە، باس لە کچێک دەکات بە ناوی ڕوبی و پاش ئەوەی خێزانەکەیان دادەڕمێت، لە تەمەنی سیانزە ساڵییەوە فرۆشراوە و خراوەتە بەر کاری زۆرەملێ و دواتر بە پیاوێک فرۆشراوە بە ناوی ''سینیۆر ئێنریکۆ مافێی''، کە بەڕێوەبەری سێرکە. ئەم پیاوە زۆر نادادانە لەگەڵ ڕوبیدا ڕەفتار دەکات و لێی دەدات. مۆڵی پرسیاری وشەیەکی ناو ئەم پەڕتووکە لە بلووم دەکات، کە وشەی «گیانگۆڕکێ»یە، بلووم ھەوڵ دەدات بۆی ڕوون بکاتەوە وشەکە بە چ واتایەک دێت و دواتر بلووم لەم چیرۆکەوە دەکەوێتە بیری سێرکێک کە خۆی چووە بۆی و ڕووداوێکی نەخوازراو تیایدا ڕووی داوە. وا دیارە ئەم پەڕتووکە پەڕتووکێکی ڕاستەقینە نەبێت و جۆیس خۆی لە لێکدانی چەند پەڕتووکێکی ھاوشێوە دروستی کردبێت. بەھەرحاڵ، بلووم بە دەم بیرکردنەوەوە سەرنجی ھەندێک لە شتەکانی نێو ژووری نوستنەکە دەدات، یەکێک لەوانە تابلۆیەکە بە پەنا سەریانەوە ھەڵیانواسیوە و ناوی ''خۆشوشتنی پەرییەکە''یە، ئینجا وشەی «گیانگۆڕکێ» بۆ مۆڵی ڕوون دەکاتەوە. لەپڕ بۆنی شتێکی سووتاو دەکەن، کە ئەویش گورچیلەکەیە کە بلووم لە خوارەوە لەناو تاوەکەدا بە جێی ھێشتووە. بلووم ڕۆمانەکە دەخاتە گیرفانی تا دواتر بیباتەوە بۆ ئەو جێیەی لێی بە کرێ ھێناوە و بە ھەڵەداوان دەچێتە خوارەوە. بلووم لە موبەقەکە دەبینێت لایەکی گورچیلەکە کەمێک سووتاوە، بەڵام خۆی وەھا حەزی لە گورچیلەیە و دادەنیشێت و لەگەڵ کووپێک چادا دەیخوات، لەناکاو بیری ھەندێک لە وتەکانی میلیی کچی دەکەوێتەوە لە نامەکە و جارێکی تر نامەکە دەردەھێنێت و دوو جار ھەموو نامەکە دەخوێنێتەوە. میلی لە نامەکەدا سوپاسی دەکات کە دوێنێ بە بۆنەی ڕۆژی لەدایکبوونیەوە دیاریی بۆی ناردووە، ئەویش کڵاوێکی تامۆشانتەر بووە، ئینجا باسی خۆی بۆ دەکات کە لە بواری فۆتۆگرافیدا کار دەکات و حەفتەی داھاتوو نیازیان وایە بچنە سەیران بۆ سەر دەریاچەیەک بە ناوی دەریاچەی ئۆوێڵ. ھەروەھا باسی کوڕێک دەکات کە خوێندکارێکی گەنجە و جارجار دێت سەردانیان دەکات، دواتر لە ڕۆمانەکەدا بۆمان دەردەکەوێت ئەم کوڕە ناوی ''ئەلێک بانەن''-ە. بلووم پاش خوێندنەوەی نامەکە دەکەوێتە بیری سەیریی دونیا کە میلی وا گەورە دەبێت و لێیان دوور دەکەوێتەوە، ئینجا ھەندێک یادەوەریی تری منداڵیی میلی دەھێنێتەوە بیری. لەوەوە بیر لە منداڵێکی تری خۆی و خاتوو بلووم دەکاتەوە کە کوڕێک بووە بە ناوی ''ڕودی'' و پێنج ساڵ دوای میلی، واتە دە ساڵ بەر لە ئێستا و لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٣ لە دایک بووە و لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٨٩٤دا مردووە، واتە تەنھا یانزە ڕۆژ ژیاوە. مەرگی ئەم منداڵە کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر دەروونی میستەر بلووم و خاتوو بلوومی ژنیشی داناوە، دواتر دەردەکەوێت لەو کاتەوە پەیوەندیی سەرجێییان نەماوە و بلووم بۆ مەرگی ئەم کوڕەی زۆر پەرۆشە و خوازیار بوو لە دوای خۆی کوڕێکیشی بە جێ بھێشتایە. پاشان بلووم ترسی ئەوە دایدەگرێت کە نەکا میلی کە وا ئێستا لە دووری ئەوان دەژی خراپەی لەگەڵ بکرێت، ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە کە ئەگەر میلی تووشی کێشە بوو چۆن بەرگریی لێ بکات و چۆن بچێت ڕزگاری بکات، بەڵام دواتر متمانەی پێ دەکات و بە خۆی دەڵێت «دەزانێت چۆن ئاگای لە خۆی بێت» و ئەگەر شتی خراپیش ڕووی دا ئەو کاتە ئەم وەک باوک بە ھانایەوە دەچێت. ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە ئایا ڕۆژێک سەردانی بکات و دیارییەکی بۆ ببات یان نا؟ پشیلەکە، کە کاغەزی گورچیلەکەی تێر لێسایەوە، بلووم لەم بیرانە دادەبڕێنێت و دەیەوێت بڕوات. بلووم ھەست دەکات پێویستە بچێت دەست بە ئاو بگەیەنێت، لەناو چەکمەجەیەکدا حەفتەنامەیەک دەردەھێنێت و دەرگا بۆ پشیلەکە دەکاتەوە، پشیلەکە ڕادەکاتە سەرەوە بۆ لای مۆڵی، بلوومیش خۆی و حەفتەنامەکە دەچنە حەوشەی پشتەوە، کە لەوێ باخچەیەک و ئاودەستێکی لێیە، لە حەوشەکە کەمێک ڕادەوەستێت و بیرێک لە گەشەدان بە باخچەکە دەکاتەوە کە چی بڕوێنێت و چۆن خاکەکەی بەپیت بکاتەوە. گوێ بۆ ماڵەکەی تەنیشتیشیان ھەڵدەخات تا بزانێت ئایا کەسیان لە دەرەوەن یان نا. بە کورتیش بیر لە بڵێسە بۆیلەن دەکاتەوە، کە وا دیارە کەمێک لەوەوبەر دیویەتی کە بۆیلەن لای دەلاک بووە و قژی چەور کردووە و خۆی قۆز کردووە. ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە ئەگەر کات ما و فریا کەوت پێش پرسەکە بچێت بۆ گەرماوی دەرەوە و خۆی بشوات. ئینجا بلووم دەچێتە ئاودەستەکە و بە دزییەوە لە کونێکەوە تەماشای پەنجەرەی ماڵەکەی تەنیشتیان دەکات. پاشان لەسەر کاسەی ئاودەستەکە دادەنیشێت. جۆیس نزیکەی دوو لاپەڕەی لەسەر چۆنێتیی ئەم ئاودەستکردنەی میستەر بلووم نووسیوە و لەمەوە دەزانین کە بلووم نەخۆشیی مایەسیریی ھەیە و دوێنێ قەبز بووە. بلووم لە حەفتەنامەکەدا چیرۆکێک دەخوێنێتەوە بە ناونیشانی ''نووسینی خەڵاتکراومان: کارامەییەکەی ماتچام''، لە نووسینی فیلیپ بیوفۆی، کە بە درێژایی ھەموو ڕۆمانی ''ئولیس'' دەرناکەوێت ئەم چیرۆکەی ماتچام چۆنە، ئەگەرچی لە ئەڵقەکانی داھاتوودا چەند جارێکی تریش ئاماژەی پێ دەدرێتەوە. فیلیپ بیوفۆی کەسێکی ڕاستینەیە و زۆر جار لەو حەفتەنامەیەدا چیرۆکی بڵاو کردووەتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو چیرۆکەی نەنووسیوە کە جۆیس لە کۆتایی ئەم ئەڵقەیەدا ھێناویەتی و وا دیارە خەیاڵکردە. بلووم بیر لەو پارەیەش دەکاتەوە کە میستەر بیوفۆی لە بەرانبەر نووسینی ئەم چیرۆکەدا وەریگرتووە و بیر لەوە دەکاتەوە خۆیشی چیرۆکێک بھۆنێتەوە و بڵاوی بکاتەوە. جۆیس بە شێوەیەکی جەفەنگی ئاودەستکردنەکەی بلوومی ھاوکات کردووە لەگەڵ خوێندنەوەی چیرۆکە خەڵاتکراوەکەی ناو حەفتەنامەکە و زاراوەی سەربازیی بۆ کارەکەی بلووم بە کار ھێناوە، وەک: «خەریک بوو خۆی بە دەستەوە بدات، بەڵام بەرگریی کرد» و «بەرگرییەکەی داڕما». بلووم دێتەوە سەر بیری چیرۆکەکەی خۆی کە بە نیازە بینووسێت و وەک میستەر بیوفۆی پارەی پێ وەربگرێت، بیر دەکاتەوە کە ئایا لە بارەی چییەوە بێت، پێی وایە کە باشترە سوود لە پەندی پێشینان وەربگرێت و لە بارەی خۆی و ژنەکەیەوە بێت: «میستەر و خاتوو ل. م. بلووم» واتە میستەر لیۆپۆڵد بلووم و خاتوو مۆڵی بلووم. ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە کە بەیانییەک لە بازاڕ باندێکی موزیک موزیکی ''سەمای سەعاتەکان''ی ئەمیلکارێ پۆنکیێللی (١٨٣٤-١٨٨٦)یان ژەندووە و ئەم بە گۆڕانی جلوبەرگی سەماکەرەکاندا، کە لەگەڵ موزیکەکەدا سەمایان کردووە، سەری سەعاتەکانی ناو موزیکەکەی بۆ مۆڵی ڕوون کردووەتەوە. بە گشتی لەم کۆتاییەدا بیر لە ڕۆتینێکی گشتیی ژیانی مۆڵی دەکاتەوە، ھەروەھا بیر لەو کاتەش دەکاتەوە کە مۆڵی و بۆیلەن یەکەم جار یەکیان ناسیوە. لە کۆتاییدا نیوەی چیرۆکە «خەڵاتکراو»ەکەی ناو حەفتەنامەکە دەدڕێنێت و خۆی پێ پاک دەکاتەوە و لە ئاودەست دێتە دەرێ. بلووم لەبەر ڕووناکییەکەی باخچەکەدا چاوێک بە پانتۆڵەکەیدا دەخشێنێت تا بزانێت لە ئاودەستەکە پیس بووە یان نا، چونکە نایەوێت جلەکانی بۆ پرسەکە بگۆڕێت، چونکە ھەر لە بەیانییەوە خۆی بۆ پرسەکە ئامادە کردووە و بۆینباخ و پانتۆڵی ڕەشی پۆشیوە. لەم کاتەدا کڵێسای جۆرج، کە لای ماڵیانەوە نزیکە، زەنگی سەعات ٨:٤٥ی بەیانی لێدەدات و ئەڵقەکە بە شەش جار دووبارەبوونەوەی «ھەیھوو» و بیرێکی کورتی بلووم تەواو دەبێت، کە ئەم تەواوکردنە تا ڕادەیەک ھاوتەریبی کۆتایی ئەڵقەی یەکەمی لای ستیفن دێدەلسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=٤. کالیپسۆ|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a4-%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%be%d8%b3%db%86/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=نەوا موکرجی}}</ref> ==== ئەڵقەی پێنجەم: لۆتوسخۆران ==== شوێن: بلووم لە ماڵی خۆیانەوە لە شەقامی ئێکلس بەرەو لەنگەرگای سێر جۆن ڕۆجەرسن دەڕوات کە لای بەری باشووری ڕووباری لیفیی ناوەڕاستی شاری دەبلنە، بەرەو پۆستەخانەکەی شەقامی وێستلاند ڕۆو دەسووڕێتەوە، پاشان بەرەو گەرماوەکەی شەقامی لەینستەر دەگەڕێتەوە – دەبلن کات: ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ١٠ی بەیانی میستەر بلووم بە لای لەنگەرگای سێر جۆن ڕۆجەرسندا تێدەپەڕێت کە لەوێ کار ھەیە و شتان بار دەکرێن. لەسەر ڕێکەی کوڕ و کچێکی منداڵی ھەژار دەبینێت، کوڕەکە جگەرە دەکێشێت. پاشان بە لای دوکانی گۆڕھەڵکەنێکدا دەڕوات. لەبەر پەنجەرەی دوکانێکی چادا دەوەستێت و بیر دەکاتەوە چا بکڕێت. دەیەوێت بە دزییەوە سەردانی پۆستەخانە بکات، تا بزانێت لە مەرسا کلیفردەوە نامەی بۆ ھاتووە یان نا. پێشتر بلووم لە ڕۆژنامەیەکدا ڕیکلامی کردووە کە «پێویستمان بە خانمێکی تایپێستی زیرەک ھەیە بۆ ھاوکاریکردنی پیاوێک لە کاری وێژەوانیدا» و چل و چوار خانم پەیوەندییان کردووە کە ئەم کارە وەربگرن، مەرسا یەکێکە لەوان و بلوومیش ئەم پەیوەندییەی تا ڕادەیەک خراپ بە کار ھێناوە، ئەگەرچی ھێشتا یەکتریشیان نەدیوە و لەوە ناچێت بلووم حەز بکات یەکتر ببینن. بلووم ناوی خوازراوی «ھێنری فلاوەر» بۆ ئەم پەیوەندییە بە کار دەھێنێت، واتە مەرسا وا دەزانێت بلووم ناوی ھێنرییە. لە ڕامان لە پەنجەرەی دوکانی چاکەوە بیر لە کێڵگەی چا دەکاتەوە لە سیلان و ڕۆژھەڵات کە چۆن لە ساڵێکدا شەش مانگ دەنوون. لەوێوە بیر لە گەرمی و لە دەریای مردوو دەکاتەوە و دواتر بە ناڕوونی بیر لە دەستووری ئەرخەمیدس دەکاتەوە. بلووم ڕۆژنامەیەکی ''فریمانس جۆرنەڵ''ی ئەو ڕۆژەی پێیە کە ڕۆژنامەیەکی ڕۆژانەی دەبلن بووە و بلووم خۆی لەوێ کار دەکات و نوێنەری ڕیکلامسازیی ئەو ڕۆژنامەیە و ڕۆژنامەی ''ذە ئیڤنینگ تەلەگراف''ە. دواجار دەگاتە پۆستەخانەکە و کارتی ھێنری فلاوەر ڕادەست دەکات، نامەیەکی لە مەرساوە بۆ ھاتووە و دەیدرێتێ. ئینجا خۆی بە تەماشاکردنی پۆستەرێکەوە دەخڵافێنێت، کە وێنەی سەربازانی سوپای تێدایە، لەوەوە بیر لە خەزووری دەکاتەوە کە لە سوپادا بووە و ئینجا بیر لە ھەندێک ڕووداوی پەیوەندیدار بە سوپا و دەبلن و شا ئێدواردی حەوتەمی بەریتانیا دەکاتەوە کە ماسۆنییە و ھەرگیز جلی ئاگرکوژێنەرەوە و پۆلیسی نەپۆشیوە. بلووم دەکەوێتەوە ڕێ و لە گیرفانیدا نامەکە دەکاتەوە، شتێکی بە دەرزی پێوە کراوە، وا دەزانێت فۆتۆیە. بەڵام ناسیاوێک دەبینێت بە ناوی مەکۆی، مەکۆی کارگێڕی وێستگەی شەمەندەفەرە و لەگەڵ لاشەدۆزی شاردا کار دەکات و یارمەتیی دەدات، ژنەکەیشی ھەر وەک ژنەکەی میستەر بلووم گۆرانیبێژە، بەڵام بلووم زۆر ڕای لێی نییە و پێی وایە لە ئاستی خاتوو ماریۆن بلووم (مۆڵی)دا نییە. بلووم حەز بەم بینینەی مەکۆی ناکات و دەیەوێت خۆی لێ بدزێتەوە، بەڵام ناتوانێت و مەکۆی دەیگرێت و سڵاوی لێ دەکات و گفتوگۆیەکی ئاسایی ڕوو دەدات و کە سەرنجی جلی پرسەکەی بەری بلووم دەدات دەپرسێت کێ مردووە؟ بلوومیش پێی دەڵێت کە پاتریک دیگنەم مردووە و کاتژمێر ١١ پرسەکەیەتی، کە دەکاتە نزیکەی سەعاتێکی تر. ئینجا مەکۆی دەکەوێتە باسی ئەوەی کە چۆن ھەواڵەکەی زانیوە و پێی ناخۆش بووە. لەم کاتەدا بلووم لەوبەر خۆیانەوە، کە میوانخانەیەکی لێیە، ژن و پیاوێک دەبینێت کە ژنەکە تا ڕادەیەک کەشخە و دەوڵەمەند دیارە، سواری عەرەبانەیەک دەبێت. بلووم خەیاڵی سەرجێیی لەگەڵ ئەم خانمەدا دەکات و مەکۆیش ھەر قسەی بۆ دەکات، بەڵام ترامێکی ناوشار دێتە نێوانیانەوە و بەری دیمەنەکەی لێ دەگرێت و عەرەبانەکەی خانمەکە دەڕوات، بلووم خوازیارە بە لایاندا بڕوات و جارێکی تر خانمەکە ببینێتەوە. لەم کاتەدا خۆی بە ڕۆژنامەکەیەوە سەرقاڵ دەکات و ڕیکلامێکی تێدا دەبینێت. مەکۆی دەیەوێت داوای باوڵێک لە بلووم بکات، کە وا دیارە ئەمە کاری یەکەم جاری نییە کە داوای باوڵ لە خەڵکان دەکات و نایانداتەوە، بلووم یەکسەر باس لەوە دەکات کە خاتوو بلووم کۆنسێرتێکی ھەیە و خۆیان پێویستیان بە باوڵەکەیانە. بە کورتی بلووم باسێکی گەشتە کۆنسێرتەکەی خاتوو ماریۆنی ژنی دەکات. مەکۆی دەیبڕێتەوە و داوا دەکات کە ئەگەر بلووم چوو بۆ پرسەکە، لە لیستی ئامادەبووانی پرسەکەدا ناوی مەکۆی بنووسێت، چونکە خۆی بۆی ناکرێت بچێت بۆ پرسەکە، گوایە لەبەر ئەوەیە کە ئەنگاوتەیەکی خنکان ھەیە کە دەبێت لەگەڵ لاشەدۆزەکەدا بچن بە دەنگیەوە. بەھەرحاڵ، بلووم بەڵێنی پێ دەدات کە وا دەکات و مەکۆی دەڕوات. بلووم دڵنیا نییە لەوەی مەکۆی ڕۆیشتووە و پێی وایە بۆ سیخوڕی دەورەی داوە، بە دزییەوە خۆی دوا دەخات و ھەندێک ڕیکلامی سەر شەقامەکە دەخوێنێتەوە کە ڕیکلام بۆ نمایشێکی شانۆیی دەکات و لەوەوە بیر لە ھەندێک ئەکتەر و شانۆگەری دەکاتەوە، ھەروەھا بیر لە باوکی و ھاملێت و بە تایبەتی دیمەنێکی شانۆگەرییەک دەکاتەوە، کە باوکی وتەکانی ئەو شانۆنامەیەی لە بەر بووە. ئینجا تەماشا دەکات و ئەرخەیان دەبێت کە مەکۆی ڕۆیشتووە. بە دوای پەناگایەکدا دەگەڕێت تا نامەکەی لێ بخوێنێتەوە. بە لای ھەندێک ئەسپدا دەڕوات و بە دەم خۆیەوە گۆرانیی ئۆپێرایەکی مۆتسارت دەبێژێت، کە ھەوای «لا چی دارێم لا مانۆ»یە، دەچێتە شەقامی کەمبەرلاند و تەماشایەکی چواردەوری خۆی دەکات و نامەکەی مەرسا دەخوێنێتەوە. مەرسا باس لەوە دەکات کە بۆ بینینی ھێنری (بلووم) زۆر پەرۆشە و زمانی نامەکە لە ڕووکەشدا ئاساییە، بەڵام واتای ناڕاستەوخۆی ھەیە کە ئاماژەی سەرجێییان تێدایە، یان ھیچ نەبێت بلووم وا دەیخوێنێتەوە. ئینجا بلووم بیر لە سەرجێیی دەکاتەوە لەگەڵیدا و نامەکە دەخاتەوە گیرفانی. بیر لە ئەگەری یەکبینین دەکاتەوە، بەڵام وا دیارە بلووم نایەوێت بیبینێت. بۆی دەردەکەوێت ئەوەی وای زانی فۆتۆتە و بە دەرزی نراوە بە نامەکەوە، گوڵ بووە، نەک فۆتۆ. دەرزییەکەی فڕێ دەدات و بیر لە پەیوەندیی نێوان خانمان و دەرزی دەکاتەوە کە ژنان دەرزییان زۆرە. لە ناوی مەرساشەوە بیرێکی کورت لە مەرسای نێو ''ئینجیل'' دەکاتەوە کە مەرسا و مریەم دوو خوشکی لەعازر بوون و ھاوڕێی عیسا بوون و عیسا سەردانی کردوون. پاشان زەرفی نامەکە دەدڕێنێت و پارچەکانی بەسەر شەقامەکەدا بڵاو دەکاتەوە و بیر لەوە دەکاتەوە ئەگەر ئەوە چەکێکی بانک بووایە ئاوھا بە ئاسانی دەیدڕاند؟ ئینجا بیر لە لۆردی خاوەنی بیرەخانەی گینیس دەکاتەوە کە چەکێکی حەوت ژمارەیی گۆڕیوەتەوە و بیر لە قازانجی بیرە دەکاتەوە. بلووم بە دەم ڕێوە دەگاتە کڵێسایەکی کاسۆلیکی بە ناوی ''ئۆڵ ھالۆس'' و تەماشای ئاگادارینامەکەی بەردەرگاکەی دەکات و لەوەوە بیر لە ھەندێک کاری مژدەبەری بۆ وڵاتی چین و لەوەشەوە بیر لە بودیزم و بودا دەکاتەوە و بەراوردێکی کورتی نێوان بودا و عیسا دەکات. بۆنەی ماس لە کڵێساکەدا دەگێڕرێت و ئەمیش بەشداریی تێدا دەکات و تەماشای چواردەوری خۆی دەکات. لەم سەرنجانەی بلوومەوە تێدەگەین کە بلووم زۆر لە دینی کاسۆلیک نازانێت و زۆر بە سرووتەکانیان ئاشنا نییە. ئینجا سەرنج لە نزا لاتینییەکانی قەشەکە دەدات و ھەوڵ دەدات لێیان تێبگات. نانەڕەقەکەی ماسی کاسۆلیک بە نانی فەتیرەی جووەکان بەراورد دەکات و بە ھەڵە وا بیر دەکاتەوە کە خەڵکان لە ماسی کاسۆلیکدا شەراب دەخۆنەوە و بە سەرخۆشی دێنە دەرەوە، کە ئەمە ڕاست نییە. سەرنج لە زۆربەی کارەکانی قەشە و باوەڕدارەکان دەدات و بۆ ئەو پرسیارن کە داخۆ ئاماژەکانیان چین و لە چی دەچن؟ پرسیاری جۆراوجۆری تریش لە مێشکیدا دەورووژێن. بۆ ساتێک بیر لەوە دەکاتەوە کە لەوانەشە ئێستا مەرسا لەو پەرستگایە بێت. دیسان بیر لە شەراب و پەیوەندییەکەی بە پەیداکردنی پارە و باوەڕەوە دەکاتەوە. سەرنجی ئەوەش دەدات کە بە داخەوە کڵێساکە ھیچ موزیکێک پێشکەش ناکات و لەمەشەوە بیر لە چەند ژەنیارێکی بەناوبانگی دەبلن دەکاتەوە و نمایشێکی مۆڵیی ژنیشی بە بیر دێتەوە کە زۆر نایاب کارێکی موزیکیی جاکینۆ ڕۆسینی (١٧٩٢-١٨٦٨)ی بێژاوە بە ناونیشانی ''ستابات ماتێر''. ئاوھاش بیر لە ھەندێک لە موزیکە نایابەکان و دواتر کاری ڕەبەنگاکانیش دەکاتەوە کە خەساویان لە کۆڕەکانیاندا ڕاگرتووە: واتە منداڵیان بە منداڵی خەساندووە تا کە گەورە بوون دەنگیان گڕ نەبێت و ھەر ئەو ئەدگارە منداڵییانە لە دەنگیاندا بمێنێت، بۆ ئەوەی لە کۆڕی سروودە دینییەکاندا بتوانن شوێنی خانمان بگرنەوە. پاشان قەشەکە دوایین نزاکان دەکات و بلوومیش بیر لە تۆکمەیی ڕێکخراوەیی دینی کاسۆلیک دەکاتەوە، ئینجا قەشەکە دەڕوات و سرووتەکە تەواو دەبێت. بلووم لە کڵێسا دەردەچێت و بەرەو دوکانێکی دەرمانساز دەچێت، لەوێ چاو بە ھەندێک لە شووشەواتەکاندا دەگیڕێت و بیر لە داو و دەرمان دەکاتەوە، پاشان داوای کرێمێک لە دەرمانسازەکە دەکات، کە نزیکەی دوو حەفتە لەوەوبەر بۆ مۆڵیی ژنی داوە بە کرد، ئێستا دانەیەکی نوێی لێ دەوێت و دەرمانسازەکەش پێی دەڵێت دوایی بۆی بێتەوە، ئینجا بلووم پێش دەرچوونی داوای سابوونێکی لیمۆ دەکات و ھەڵیدەگرێت و لە دوکانەکە دەردەچێت. لەسەر شەقامەکە کەسێک دەبینێت بە ناوی بانتەم لایەنس و گفتوگۆیەکی کورت لە نێوانیاندا ڕوو دەدات، لایەنس ڕۆژنامەکە لە بلووم وەردەگرێت و بە دوای ھەواڵی جامی زێڕینی ئەسپسوارییەکەی ئەو ڕۆژەدا دەگەڕێت، چونکە بانتەم لایەنس دەیەوێت گرەو لەسەر ئەسپێک بکات تا پارە بباتەوە، واتە قومار دەکات. لێرەدا بلووم قسەیەک دەکات کە دواتر زۆر لەسەری دەکەوێت: دەیەوێت بانتەم لایەنس بەوە لە کۆڵ خۆی بکاتەوە کە ڕۆژنامەکەی بداتێ و دەڵێت: «دەتوانیت بیبەیت بۆ خۆت» و «خۆم خەریک بوو فڕێی بدەم»، بەڵام ئاماژەی ناڕاستەوخۆی ئەم ڕستەیە، کە لە وەرگێڕانە کوردییەکەیدا زۆر ڕوون دەرناچێت و بلوومیش ھیچ مەبەستێکی ناڕاستەوخۆی لەم قسەیە نییە، دواتر خراپ لێک دەدرێتەوە. ھۆکەش ئەوەیە کە لە نێو ئەو جامە زێڕینەدا ئەسپێک ھەیە بە ناوی «ثرۆئەوەی» کە بە ئینگلی بە واتای «فڕێ بدە» یان «فڕێدەر» دێت و ھەر ئەو ئەسپەشە کە دواتر دەبێتە براوەی جامە زێڕینەکە. بانتەم لایەنس وا ئەو قسەیەی بلووم وەردەگرێت کە بلووم ناڕاستەوخۆ مەبەستی ئەوەیە: «گرەو لەسەر ثرۆئەوەی بکە»، بەڵام نایەوێت ڕاستەوخۆ پێی بڵێت، چونکە بلووم لە ڕۆژنامەیەکدا کار دەکات و دەتوانێت زانیاریی نھێنی لەسەر ئەسپەکان بزانێت، بۆیە نابێت وەھا ڕاستەوخۆ سووسە بداتە خەڵکان کە گرەو لەسەر چ ئەسپێک بکەن و نەکەن. ھەرچۆنێک بێت، بانتەم لایەنس سوپاسی دەکات و ڕۆژنامەکەی بۆ بە جێ دەھێڵێت و دەڕوات. بەڵام بلووم بە ھیچ شێوەیەک نازانێت کە ئەم قسە ئاساییەی کردی دواتر لە ئەڵقەی دوانزەیەمدا چ باجێکی دەبێت. پاشان بلووم بیر لە گرەوی سەر یاری دەکاتەوە و دەگاتە شەقامی لەینستەر کە گەرماوێکی تورکی لەوێ ھەیە. لەوێدا پۆستەری بۆنەیەکی وەرزشیی پاسکیلسواری دەبینێت کە دوانیوەڕۆی ھەمان ڕۆژ لە زانکۆ ساز دەدرێت، بلووم بیر لەوە دەکاتەوە کە ئەو ڕیکلامە زۆر خراپە و دەکرا باشتر کرابا. لەوێوە پیاوێک دەبینێت کە بە «کەڕەناژەن» بیری لێ دەکاتەوە، سڵاوێکی لێ دەکات و ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە کەشوھەوا زۆر خۆش و بەھەشتییە و ماڵی ئەوەیە لەم کەشوھەوایەدا یاریی کریکێت بکەیت. بە کورتی بیر لە کریکێت و یەک دوو ڕووداوی ئەم یارییە دەکاتەوە. لە کۆتاییدا دەگاتە گەرماوەکە و خۆی دەشوات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=٥. لۆتوسخۆران|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a5-%d9%84%db%86%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%ae%db%86%d8%b1%d8%a7%d9%86/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=نەوا موکرجی}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی | بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/Ulysses_(novel)| سەردێڕ=Ulysses (novel)| زمان= ئینگلیزی | سەردان= ٢٨ی ئایاری ٢٠٢١}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|کتێب|ڕۆمانەکان|ئیرلەند|دەیەی ١٩٢٠|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Ulysses (James Joyce)}} [[پۆل:کتێبە ئیرلەندییەکان]] [[پۆل:جەیمز جۆیس]] [[پۆل:ڕۆمانە ئینگلیزییەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئینگلیزی]] hx5vkjxvplgcwhqzhk18uhix317gtyu 0 182784 1570914 1550553 2026-04-02T05:57:12Z Basurakre 75513 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1570914 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{وەرگێڕدراوی ویکیپیدیا|ویکیپیدیا=فارسی|بەستەر=https://fa.wikipedia.org/wiki/ساختار_بازار}} [[پەڕگە:Nuremberg,_Hauptmarkt_and_Frauenkirche_4660.jpg|وێنۆک|ڕاست|alt=پێکھاتەی بازاڕ|پێکھاتەی بازاڕ]] لە [[ئابوور|ئابووریدا]] '''پێکھاتەی بازاڕ''' واتە ژمارەی ئەو کۆمپانیایانەی کە ھەمان بەرھەم دەھێنن. شێوازی جۆراوجۆری پێکھاتەی بازاڕ ئەمانەن: * پێکھاتەی بازاڕی پێشبڕکێ: لەم حاڵەتەدا کڕیاری زۆر و ژمارەیەکی زۆر لە فرۆشیارلە بازاڕدا ھەن. * پێکھاتەی پێشبڕکێی قۆرخکاری: لەم حاڵەتەدا ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە فرۆشیارانی بەرھەمێکی دیاریکراو و ژمارەیەکی زۆر کڕیار ھەن، بەڵام فرۆشیارەکان بە دروستکردنی جیاوازی یەک لە بەرھەمەکانیان وەک گۆڕینی پێچانەوە، باشترکردنی کوالێتی …. پێشبڕکێ بکەن * پێکھاتەی پاوانکاری فرەلایەنە (Oligopoly): لەم حاڵەتەدا فرۆشیار و کڕیاری زۆر کەمە. دواپۆلی پێی دەوترێت دواپۆلی لە حاڵەتی تایبەت کە تەنھا دوو فرۆشیار لە بازاڕدا ھەیە. * پێکھاتەی قۆرخکاری: ئەمە لەکاتێکدا کە تەنیا یەک فرۆشیار و کڕیاری زۆر لە بازاڕدا ھەیە. * Monopsony: کاتێک تەنیا یەک کڕیار و ژمارەیەکی زۆر لە دابینکەرانی بازاڕ ھەیە. * پێکھاتەی پاوانکاری فرەلایەنی لایەنی داواکاری (Oligopsony): لەم حاڵەتەدا ژمارەی فرۆشیاری بەرھەم لە بازاڕدا زۆر بەرزە، بەڵام کڕیاری کەم ھەیە لە بازاڕدا. چوار پۆلێنی یەکەم پەیوەندی بەلایەنی دابینکردنی ئابوورییەوە ھەیە و دوانەی دواییان پەیوەندی بەلایەنی داواکاری ئابورییەوە ھەیە لە ڕاستیدا توخمە سەرەکییەکانی پێکھاتەی بازاڕ، ژمارە و قەبارەی دەزگاکان لە بازاڕدا، مەرجەکانی چوونە ژوورەوە و ڕادەی جیاکاریلە بازاڕی بەرھەم یان کاڵایەکی دیاریکراو. ھەر یەکێک لەمانەی سەرەوە مەرج و تایبەتمەندی ھەیە کە پێکھاتەی تەواو ڕکابەری تێیدا بەسوودترینە. چونکە لەو حاڵەتەدا خواستی ڕاستەقینەی کڕیارئاشکرا دەبێت و ھەموو دابینکەر بەرھەمەکانیان لە ئاستی نرخ و کوالیتی کە کڕیاران دەیانھەوێت پێشکەش دەکەن، ئەگەر خەرجی فرۆشیاریش دابین بکرێت. بە وتە، کێبڕکێی تەواو بەرژەوەندی پیشەگەران و بەکاربەرەکان یەکدەخەیت، دەبێتە ھۆی ئەوەی فرۆشیارەکان تێچوونی ڕاستەقینە یان ئاشکرا بکەن بە پوختی، لەم خشتەی خوارەوەدا، شێوازی جیاوازی پێکھاتەی بازاڕ دەردەبرێت. == پێشبڕکێیەکی تەواو(Perfect Competition) == یەکێک لە مۆدەکانی پێکھاتەی بازاڕ کێبڕکێی تەواوە، کە تێیدا ژمارەیەکی زۆر لە پیشەگەرو ژمارەیەکی زۆر لە بەکاربەر ھەیە لە بازاڕێکی پڕ لە پێشبڕکێدا، ھەموو کۆمپانیاکان نرخیان بۆ دیاری کراوە بە واتەیەکی تر ھیچ دەزگایەک توانای ئەوەی نییە کاریگەری لەسەر نرخی بەرھەمەکانی بازاڕ دروست بکات. === تایبەتمەندییە سەرەکییەکان === * '''ژمارەیەکی زۆر لە فرۆشیارو کڕیاران :''' وەک باسکرا لەم جۆرە بازاڕەدا ژمارەیەکی زۆر لە بەکارھێنەران ھەن کە ئارەزوومەندن و بە نرخێکی دیاریکراو دەتوانن بەرھەم بکڕن. ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە پیشەگەران ھەن کە حەز یان لە بەرھەمھێنانی ئەم جۆرە بەرھەمە ھەیە. * '''نەبوونی بەربەست بۆ چوونە ژوورەوە و دەرچوون:''' لە بازاڕی تەواو پێشبڕکێدا ھیچ بەربەستێک نییە بۆ ئەو دامەزراوانەی کە دەچنە ژوورەوە و چوونە دەرەوە ھەر کەسێکی ڕاستەقینە کە ئارەزووی قازانج کردن لەو بازاڕە بکات، بە ھیچ نرخێک دەچێتە بازاڕەوە (بە کەمترین تێچوون). * '''زانیاری تەواو :''' نرخ و کوالیتی ھەموو بەرھەمەکان بە ھەموو پیشەسازو بەکاربەرەکان ناسراوە. * '''ھیچ ڕامەیەک نییە بۆ ئاڵوگۆڕکردن:''' کڕیاران و فرۆشیاران ھیچ ڕمووچێک بۆ ئەنجامدانی ئاڵوگۆڕەکانیان ئەنجام نادەن. * '''قازانجی ماکسیمیزبوون :''' ئامانجی کۆمپانیاکان لەم جۆرە بازاڕانەدا، زیادکردنی قازانجە. ئەمەش کاتێک ڕوودەدات کە تێچوونی پەراوێزی یی مەبەرستیی یەکسان بێت بە داھاتی پەراوێزی خۆیان و یەکسانن بە نرخی بەرھەم. بۆیە ھیچ دەزگایەک ناتوانێت لەم جۆرە بازاڕانەدا قازانجێکی ئابووری بکات. * '''بەرھەمە ھۆمۆجینۆسەکان :''' لەم جۆرە پێکھاتەی بازاڕەدا تایبەتمەندی ھەموو بەرھەمەکانی ناو بازاڕ لەگەڵ گۆڕانی دابینکەر ناگۆڕێ و وا دادەگرێت کە ھەموو دابینکەرەکان بە ھەمان تایبەتمەندییەوە بەرھەم پێشکەش بکەن. * '''نەبوونی تەبانییە و سازشکردن :''' لەم بازاڕەدا ھیچ تەبانییەک لە نێوان بەرھەمھێنەران یان بەکاربەردا نییە، کە ئەمەش بەھۆی فرەبوونیانەوە لەم بازاڕەدا. لەم جۆرە بازاڕەدا وا دادەگرێت کە ھەر دەزگایەک، بە دەستگەیشتنی ئاسان بە تەکنەلۆژیای بەرھەمھێنانی بەرھەم، دەتوانێت بە خێرایی و بە ئاسانی بچێتە ناو ئەم بازاڕەوە. لە ڕاستیدا ئەمە تایبەتمەندییەکە کە وا دەکات ھیچ سازش و تەبایەک لەم جۆرە بازاڕەدا ئەنجام نەدریت. ھەروەھا ئەم تایبەتمەندییە وادەکات ھیچ دەزگایەک لەم جۆرە بازاڕەدا '''ھێزی بازاڕی''' تێدا نییە. === ئاستی ئەدا === لەم جۆرە بازاڕەدا جگە لە حاڵەتەکانی '''''کاڵای گشتی''''' و '''کاریگەرییە لاوەکییەکانی''' ھەر ھاوسەنگییەک لە بازاڕی تەواو پێشبڕکێدا، بیم بیمی. بە وتەیەکی تر ھەر زیادکردنێک لە پەسەندکردن بۆ ھەر بەکاربەرێک بە بێ کەمکردنەوەی کەمکردنەوەی لێکەوتوانی کەسانی تر نابێت. ھەروەھا بە بیینگ بە (behering) دەگوترێت کە لە شیوازێکی کۆمەڵایەتی بە وتەیەکی تر دەکرێت بلێین کاراترین دۆخی پێکھاتە لە بازاڕدا ھەمان پێکھاتەیە کە ھەر ھاوسەنگییەک لە باری کەمی یەکەدا گونجاو بێت و ھیچ دەزگایەک توانای ئەوەی نەبێت قازانجی ئابووری بکات. === ڕێگەی جیاواز === لە ڕووی مێژوویییەوە لە ئابووری نیۆکلاسیکدا دوو ڕێگەی جیاواز لە بازاڕی تەواو پێشبڕکێدا ھەیە. یەکەم نزیکبوونەوە لەسەر ئەو ڕاستییە سەرچاوەی دەکەوێ کە ھەموو دەزگایەک توانای کاریگەری لەسەر نرخەکان نییە. ئەمەش بەو ڕاستییە دەگەرێتەوە کە قەبارەی ھەر پیشەسازێک یان بەکاربەرێک ئەوەندە بچووکە کە بوون یان نەبوونیان بە '''نرخی ھاوسەنگی''' بێ کاریگەر بێت. نزیکبوونەوەی دووەمی کێبڕکێی تەواو لەسەر ئەو ڕاستییە سەرچاوەی دەگرێ کە دەزگاکان ھەوڵ دەدەن بە بەکارھێنانی دەرفەتی ئاڵوگۆڕ و کەمکردنەوەی کاتی ئاڵوگۆڕ قازانج بکەن. تا ئەم ئاڵوگۆڕانە خێراتر ڕووبدات، بازاڕەکان زیاتر پێشبڕکێ دەکەن. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە تا بازاڕ لەژێر ئەم پێناسەیەدا زیاتر پێشبڕکێ بکات، خێراتر نرخی تێکڕای بازاڕ خۆی دەگۆڕێ بۆ دابینکردن و خواست، بەدوایدا نرخێک یەکسان دەبێت بە '''تێچوونی پەراوێز'''. در این ڕوویکرد، ڕقابت کامل، بدین معنی است کە این تطبیق در سریعتر زمان ممکن اتفاق می افتد. امروزە، ڕوویکرد غالب در تعریف بازار ڕقابت کامل، ڕوویکرد اول است کە در آن تمام بنگاەھا قیمت پذیر در نظر گرفتە می‌شوند. البتە بە این نوع ڕوویکرد، انتقادات فراوانی وجود دارد مبنی بر کە برخی از فروض آن با واقعیت‌ھای بیرونی فاصلە زیادی دارند. فرض ھمگن بودن محصولات، آزاد بودن ورود بە بازار، دسترسی آسان بە تکنولوژی، وجود اطلاعات کامل از قیمت و کیفیت کلیە محصولات و سایر فروض با واقعیت سازگاری ندارند کە این موضوعات موجب تکمیل این نظریات شدەاست. == پێشبرکێی پاوانخواز (Monopolistic Competition) == پێشبڕکێی تایبەت شێوازێکی تری پێکھاتەی بازاڕە کە ژمارەیەکی زۆر لە پیشەگەران بەرھەمەکانیان بە جیا لە یەکتری بازاڕ دەکەن. (ئەم بەرھەمانە وەک یەکن، بەڵام لە ھەندێک حاڵەتدا وەک جۆر، براند و . . ئەوان جیاوازن لە کێبڕکێی تایبەت دا کۆمپانیاکان دەتوانن لە کورتماوەدا وەک مۆنۆپۆلەکان بنۆشن و قازانج بکەن بە بەکارھێنانی ھێزی بازاڕ، بەڵام لە درێژخایەندا کۆمپانیاکانی تر دەچنە ناو بازاڕەوە و بە ئەنجامدانی جیاکاریلە بەرھەمەکاندا دەبێتە ھۆی تەواو بوونی کێبەرکێ لە بازاڕدا و بە زیادکردنی ژمارەی کۆمپانیاکان ناتوانن قازانجی ئابووری بکەن. زۆر جار مۆدێلی پێشبڕکێی تایبەت بۆ پیشەسازییە مۆدێلەکان بەکاردەھێنرێ. Edward hasting chambrlin پێشبرکێی پاوانخواز لە ساڵی ١٩٩٣ خستەرو. بازاڕەکانی پێشبڕکێی تایبەت ئەم تایبەتمەندیانەی خوارەوەیان ھەیە: * لە بازاڕدا چەندین پیشەگەر و ژمارەیەکی زۆر لە بەکارھێنەران ھەن، بەڵام ھیچ دەزگایەک ناتوانێت بە تەواوی کۆنترۆڵی نرخی بازاڕ بکات * بەکارھێنەران بۆیان ڕوون بووکەھیچ جیاوازییەکی نرخ لەنێوان بەرھەمی پێشبڕکێکاراندا نییە * کەم کۆسپ ھەیە بۆ چوونە ژوورەوە و چوونە دەرەوە لە بازاڕ. * پیشەگەران پلەی کۆنترۆڵی لەسەر نرخی بازاڕ ھەیە تایبەتمەندییە درێژخایەنەکانی پێشبڕکێی تایبەت لە ڕکابەری تەواو دەچێت. بەڵام لە کێبڕکێی تایبەتدا کاڵاکان ناتەبان بەڵام لە پێشبڕکێیەکی تەواودا ھەموو کەلوپەلەکان ھاوڕەگەزن لەم حاڵەتەدا کۆمپانیا دەتوانێت لە کورتماوەدا دەسکەوتی ئابووری بەدەست بھینە. بەڵام لەدرێژخایەندا بەھۆی زۆربوونی ڕێژەی بەرھەمھێن و کەمبوونی خواست و بەرزبوونەوەی تێکڕای تێچوونی تێکڕایی، قازانجی ئابووری کۆمپانیاکان بەرەو سفر دەچێت. لەم حاڵەتەدا ھەندێک جار بەھۆی دڵسۆزی کڕیارەوە بۆ براندێکی دیاریکراو، کۆمپانیا دەتوانێت بەبێ کەمکردنەوەی کڕیارەکانی نرخەکانی زیاد بکات. ئەمەش بەو مانایە دێت کە چەماوەی داواکاری کۆمپانیاکە لێژێکی بەرەو خواری ھەیە، بە پێچەوانەی دۆخی تەواو ڕکابەری. === تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی پێشبڕکێی تایبەت === تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی پێشبڕکێی تایبەت ئەمانەن: * '''جیاوازی لە بەرھەمەکاندا:''' لە حاڵەتی پێشبڕکێی تایبەت، بەرھەمی پیشەسازان جیاوازییان لەگەڵ یەکتر ھەیە، بەڵام بەو ڕادەیە نا کە جێگرەوەی تەواویان لە ناودەبرێت لە ڕاستیدا نرخی بەرزو نزمی خواست لە نێو کاڵاکان ئەرێنی دەبێت لە ڕاستیدا، کاڵاکان جێگرەوەیەکی تەواو نەکراون کاڵاکان ھەمان کرداریان ھەیە و لە جۆری، ڕواڵەت، براند، ناوبانگ و. ئەوەیە * '''ئازادی چوونە ژوورەوە و چوونە دەرەوە لە بازاڕ لە درێژخایەندا :''' لە حاڵەتی پێشبڕکێی تایبەتدا، ئازادی چوونە ژوورەوە و چوونە دەرەوە لە درێژخایەندا ھەیە. ھەر کۆمپانیایەک بییەوێت بچێتە ناو بازاڕبۆ قازانج دەتوانێت بە بەرھەمی ناوازەی خۆی بچێتە ناو بازاڕەوە، یان ھەر کۆمپانیایەک نبێت توانای داپۆشینی تێچووەکانی ھەبێت، دەتوانێت بە ھیچ نرخێک لە بازاڕ بچێتە دەرەوە. ئەمەش مانای ئەوەیە کە ھیچ تێچوونێکی نقوم (Sunk cost) بوونی نییە. * '''سەربەخۆیی لە بڕیارداندا :''' کۆمپانیاکان لە حاڵەتی پێشبڕکێی تایبەت دەتوانن ھەر بڕیارێک سەبارەت بە دابینکردنی کاڵاکانیان بە سەربەخۆیی بۆ بازاڕ بدەن و ھیچ باکی بەوە نییە کە بڕیارەکەیان چ کاریگەرییەکی لەسەر ڕکابەرەکان دەبێت. لەڕاستیدا کۆمپانیاکان ھەر جۆرە کردەوەیەک ئەنجام دەدەن بەبێ ئەوەی ترسیان لەوە زیاتر بێت '''ھێزی بازاڕ :''' کۆمپانیا پێشبڕکێیە تایبەتەکان ھەندێک ھێزی بازاڕیان ھەیە. ھێزی بازاڕ واتە کۆمپانیا کۆنترۆڵی بەسەر مەرجەکانی ئاڵوگۆڕەکانی ناو بازاڕدا ھەیە. ھەر کۆمپانیایەک دەتوانێت نرخەکەی زیاد بکات، بەبێ ئەوەی کڕیارەکانی کەم بکات. ھەروەھا کۆمپانیاکە دەتوانێت نرخەکانی دابەزاندنی بێ ڕکابەرییەکی زۆر لە نێوان ڕکابەرەکاندا ھۆکاری بوونی ھێزی بازاڕ بۆ کۆمپانیاکان، بوونی بەربەست نییە بۆ ئەوانەی تر دەچنە بازاڕەوە. ھۆکاری ھێزی بازاڕ بۆ کۆمپانیاکان لەم جۆرە بازاڕە ئەوەیە کە دەتوانن بەرھەمەکانیان بفرۆشن بە دروستکردنی جیاکاری لەگەڵ بەرھەمەکانی تردا. ھۆکارێکی تری بەھێزی بازاڕ بۆ کۆمپانیاکان ئەوەیە کە ژمارەی ڕکابەرەکانی ناو بازاڕ لەکورتماوەدا زۆر نییە. * '''زانیاری تەواو:''' لەم حاڵەتەدا کڕیارەکان بە تەواوی دەزانن چ کاڵایەک ھەیە؟ لەکوێ پێشکەش دەکرێت؟ کاڵاکان چ جیاکارییەک لەگەڵ یەکتردەکەن؟ نرخەکەی چییە؟ و ھەروەھا دەزانن کە ئایا کۆمپانیاکە قازانج دەکات و تا چەند؟ === ئاستی ئەدا === لە بازاڕەکانی پێشبڕکێی تایبەت، ناکارامەیی ھەیە ئەم ناکارامەییە بۆ دوو ھۆکار دەگەڕێتەوە. یەکەم، لە دۆخی گونجاودا، کۆمپانیاکە نرخێک دیاری دەکات کە لە تێچووەکانی پەراوێزی خۆی بەرزتر بێت. کۆمپانیا پێشبرکێی تایبەت قازانجەکانیان زیاد دەکەن کاتێک تێچوونەکانی پەراوێزی یان یەکسانە بە داھاتی پەراوێزی (MR=MC). لەوەتەی کەلێژی چەماوەی داواکاری کۆمپانیاکە لەم حاڵەتەدا ڕیشی ھەیە، ئەمە مانای ئەوەیە کە کۆمپانیاکە توانای دانانی نرخێکی لەسەروو مۆدی MC دەبێت. لەم حاڵەتەدا ھەندێک [[زیادەی بەکاربەر]] و [[بەرھەمی زیادە]] لە دەست دەچێت. ھۆکاری دووەم ناکارامەیی ئەوەیە کە کۆمپانیاکانی ناو پێکھاتەی پێشبڕکێی قۆرخکردن لەڕاستیدا سەرەڕای توانای زیادە کار دەکەن، لەو حاڵەتەدا زۆرترین بەرھەمی قازانجی کۆمپانیاکە کەمترە لەو بڕەی کە لە کەمترین تێکڕای تێچوونی مۆدی (AC) دا ڕوودەدات. نموونەی دۆخی '''بازاڕی پێشبڕکێی تایبەت''' بازاڕی کەرەستەکانی بیناسازییە لە ئێران، کە ژمارەی پیشەسازان و ژمارەی بەکاربەرەکان بەرزە و ھەر پیشەگەرێک '''نیشانەی بازرگانی''' و کوالێتی و نرخی خۆی ھەیە == قۆرخکاری فرەلایەنە == لە ئابووریدا قۆرخکاری فرەلایەنە دۆخی پێکھاتەی بازاڕە کە کەم بەرھەمھێنەر تێیدا زاڵن بەسەر بازاڕیان یان پیشەسازییەکی تایبەتدا. ئۆلیگۆپۆلی لە یۆنانیدا لە پلورالی دوو وشە دا دێت کە ئۆلیگۆی واتە نزم و پۆلین واتە فرۆشتن. چونکە کەم پیشەگەر ھەیە زاڵ بێت بەسەر بازاڕدا و ھەر یەکێکیان ئاگاداری چالاکی پیشەگەرانی تر بێت بڕیاری یەکێکیان کاریگەری لەسەر بڕیارەکانی ئەوانی تر دەبێت و کاریگەری لەسەر بڕیارەکانیان ھەیە لەم حاڵەتەدا پلانی ستراتیژی لەلایەن ھەر یەکێکیانەوە ئەوە دەخوازێت کە وەڵامی ھەر ڕکابەرێک بە باشی لەبەرچاو بگیرێت پێشبڕکێ لە فەزای پاوانکاریی فرەلایەنەدا دەکرێت لە مەودایەکی فراوانی بەرھەمی جیاوازدا جێ بگرێت لەم بارودۆخانەدا، کۆمپانیاکان لەوانەیە چالاکی سنوورداری وەک تەبانییەکردن، دابەشکردنی بازاڕ و … ئەنجام بدات و سنوورداری بەرھەمھێنان بکات و نرخ بەرز بکاتەوە، کە بەشێکی بە مەرجەکانی تەواو بوون دروست دەبێت کە لەوێ ڕێککەوتنێکی فەرمی بۆ ئەو جۆرە تەبانییە ھەیە، ئەم پراکتیزەیە بە کارتێڵ ناسراوە. کۆمپانیاکان زۆرجار تەبادەکەن بۆ جێگیرکردنی بازاڕی ناسەقامگیر بۆ کەمکردنەوەی مەترسی ەبۆماوەیی وەبەرھێنان و بەرھەمھێنان لەم جۆرە بازاڕانەدا. زۆربەی کات لە زۆربەی وڵاتان دا سنووردارکردنی یاسایی لەسەر ئەو جۆرە تەبانییە ھەیە حکوومەتەکان ھەوڵدەدەن ڕێگری بکەن لە تەباکردنی لەو جۆرە لە ھەندێک پیشەسازی و بازاڕدا لە بارودۆخەکانی تردا، پێشبڕکێ لە نێوان فرۆشیارەکاندا لە قۆرخکاریی فرەلایەنەدا دەتوانێت ئەوپەڕی بێت، دەبێتە ھۆی دابەزاندنی نرخ و بەرزبوونەوەی بەرھەم. ئەم مۆدە دەتوانێت ببێتە ھۆی دروستکردنی ئەدای تەواو بازاڕ ھاوشێوەی پێشبڕکێی تەواو. ئەم پێشبڕکێیە ھەندێک جار زۆر لەوە توندترە کە لەو بارودۆخانەی کە ژمارەی بەرھەمھێنەرانی بازاڕ لە دۆخی پاوانکاری فرەلایەنە دا گەورەترە. لە ئابووریدا گفتوگۆی قورس لە تیۆری یاری دا بۆ شیکردنەوەی ھەڵسوکەوتی پاوانکاریفرەلایەنە بەکار دەھێنرێ. === تایبەتمەندییەکانی قۆرخکاری فرەلایەن === * '''زۆرترین مەرجەکانی قازانج:''' لە بازاڕێکی قۆرخکاری فرەلایەندا، ھەر کاتێک داھاتی پەراوێزییەکسان بوو بە تێچوونی پەراوێز، قازانج زیاد دەبێت. * '''توانای ڕێکخستنی نرخ :''' کۆمپانیاکانی پیشەسازی لە بازاڕی قۆرخکاری فرەلایەنەدا ڕێکخەری نرخن و وەک ئەوە نییە کە نرخدانان وەک بازاڕی تەواو پێشبڕکێ بێت. * '''چوونەژوورەوە و دەرچوون:''' بەربەستەکانی چوونە ژوورەوە لەم حاڵەتەدا زۆر گەورەن. گرنگترین کۆسپەکانی ئەم حاڵەتەش پاشەکەوتی پێوەرو [[داھێنان]] و دەستڕاگەیشتن بەتەکنەلۆژیای ئاڵۆزو گرانبەھاو چالاکییە ستراتیژییەکان نکە لەلایەن کۆمپانیا قۆرخکراوەکانەوە ئەنجامیاندەدات بۆ ڕێگرتن و لەناوبردنی کۆمپانیا دەرکەوتووەکان لەبازاڕدا. * '''ژمارەی کۆمپانیاکان :''' لەم حاڵەتەدا ژمارەی کۆمپانیاکان ئەوەندە کەمە کە چالاکی کۆمپانیایەک کاریگەری لەسەر کۆمپانیاکانی تر ھەیە. * '''قازانجی درێژخایەن:''' کۆمپانیا فرەلایەنە قۆرخکارییەکان دەتوانن قازانجی نائاسایی درێژخایەن بکەن. ئەو ئاستەنگە زۆرەی کە ڕووبەڕووی تازەھاتووەکان دەبێتەوە ڕێگرن لە چوونە ناو بازاڕ و نزیککردنەوەی سوودە ئابوورییەکانی پاوانکاران لە سفر * '''جیاکاری لە بەرھەمەکاندا :''' لەم جۆرە بازاڕانەدا ڕەنگە بەرھەمەکان ستاندارد بکرێن، وەک [[پۆڵا]] یان ڕەنگە لە یەکتری جیابن وەک ئۆتۆمبێل. * '''زانیاری تەواو :''' لەم حاڵەتەدا کۆمپانیا قۆرخکراوەکان زانیاری تەواویان ھەیە لەسەر تێچوون و کاری داواکارییان، بەڵام ڕەنگە زانیاری تەواویان نەبێت لەسەر کۆمپانیاکانی تر. کڕیاران زانیاری تەواویان لەسەر نرخ و کوالیتی بەرھەمەکان نییە * '''پشت بەستن بە یەک :''' تایبەتمەندییە دیارەکانی بازاڕی پاوانکاری فرەلایەنە بوونی پشت بەستنە بە یەک بوون تێدا. بە زۆری چەند کۆمپانیایەکی گەورە لەم جۆرە بازاڕانەدا ھەن ھەموو کۆمپانیایەک ئەوەندە گەورەیە کە ئەدای کار دەکاتە سەر بارودۆخی بازاڕ. بۆیە کۆمپانیا کێبڕکێکارەکان ئاگاداری ئەدای ئەو کۆمپانیایەی ترن و وەڵامی دروستی ئەدای ئەو یان دەداتەوە واتە ھەر کۆمپانیایەک بۆ ئەوەی ھەر کارو کردەوەیەک لە بازاڕدا ئەنجام بدرێت، دەبێت وەڵامی ڕکابەرەکانیشی لەبەرچاو بێت و بەپێی وەڵامەکانیان چالاکییەکانیان ڕێک بخستێت. بۆ نموونە ئەگەر کۆمپانیایەک بڕیاری دا بەدابەزاندنی نرخی بەرھەمەکانی، دەتوانێت مەزەندەی ئەوە بکات کە ڕکابەرەکانی ھەروەھا نرخی بەرھەمەکانیان زیاتر دابەز دەکات، ئەوەش دەبێتە ھۆی کێبڕکێیەکی توند لە نرخدا. یان ئەگەر کۆمپانیا بییەوێت نرخی بەرھەمەکانی زیاد بکات، دەبێت مەزەندەی ئەوە بکات کە ڕکابەرەکان نرخی بەرھەمەکانیان زیاد یان کەم دەکەن. ئەمەش ڕەنگدانەوەی بەرزی پلەی سەربەخۆیی نێوانە لە بازاڕەکانی قۆرخکاری فرەلایەنەدا، کە لە پێکھاتەکانی تردا بوونیان نییە نموونەی بازاری قۆرخکاری فرەلایەنە لە [[ئێران]] پیشەسازی ئۆتۆمبیلە، کە کەم بەرھەمھێنەر و ژمارەیەکی زۆر لە بەکاربەر ھەیە. == پاوانکاری تەواو(Monopoly) == لە یۆنانیدا مۆنۆس(monos) واتە " تاک " و پۆلەین(polein) واتە بۆ فرۆشتن. لە باری ئابووریدا قۆرخکاری لە حالەتێکدایە کە کۆمپانیایەک کۆنترۆڵی تەواو و تەواوی ھەیە بەسەر بەرھەم یان بەرھەمێکی تایبەت و دەتوانێت بەربەستێک بۆ کۆمپانیاکانی تر دروست بکات بۆ چوونە ناو بازاڕەوە. قۆرخکاری لە نەبوونی کێبڕکێی ئابووری لە نێوان کاڵای ناوبەڕست دروست دەبێت. لەم حاڵەتەدا قۆرخکاری ڕێکخەری نرخە و ھێزی تەواوی بازاڕی ھەیە. لەبەر ئەم ھۆیە، پاوانکاری بە زۆری کاڵایەکی کەمتر بەرھەم دەھێنێت و بە نرخێکی زیاتر دەفرۆشێت و ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی کە سوودی ئابووری بۆ ی ھەبێت. مۆنۆپۆلی ھەم بە شێوەیەکی سروشتی و ھەم لە تێکەڵکردنی ستوونی و ئاسۆیی ڕوودەدات. لە ھەندێک وڵاتدا یاسای پێشبڕکێ ھەیە کە سنوور بۆ پاوانکردن ناچار دەکات قۆرخکاری لە بازاڕی باڵادا دژی یاسا نییە. لەگەڵ ئەوەشدا ھەندێک لەچالاکییەکانی کۆمپانیای مۆنۆپۆلکردن بۆ ژینگەی بازرگانی نەشیاوە و بەیاسای دژە قۆرخکاری ڕێگرییان لێدەکرێت. === ھێزی بازار === ھێزی بازاڕ توانای کاریگەری لەسەر پەیوەندی و مەرجەکانی ئاڵوگۆڕلەبازاڕدا ھەیە، تا نرخی بەرھەم لەلایەن کۆمپانیای قۆرخکارەوە ڕێکدەخرێت. (نرخ بە مەرجێ پێشبڕکێی تەواو لەلایەن بازاڕەوە نەسەپێنرێت). ھەرچەندە ھێزی بازاڕی پاوانکاری یی بەرزە، بەڵام پاوانکاریی لەلایەن بەرەی داخوازی ی بازاڕەوە سنووردارە. ئێکسلۆوسیڤستێک ڕوو لە لێژییەکی نێگەتیڤ دەکات لەسەر چەماوەی داواکاری، نەک چەماوەی تەواو نەسووتەین. لەگەڵ ئەوەی لە مێشکدا نرخی بەرزبوونەوەکە ھەر چییەک بێت، پاوانخواز ژمارەیەک کڕیاری خۆی لە دەست دەدەن . [٣] === ھۆیەکانی دەسەڵاتی پاوانخواز === ھێزی بازاڕی پاوانخواز بەھۆی ئەو ئاستەنگانەوەیە کە لە ڕێگای ڕکابەرەکانی تر دروست دەکات کە دەچنە ناو بازاڕەوە یان توانای کێبڕکێکردن لەگەڵ ڕکابەرەکان. بەگشتی سێ جۆر بەربەست ھەیە بۆ چوونە ناو بازاڕەوە. * بەربەستی ئابووری * بەربەستی یاسایی * ئاستەنگی بە ئەنقەست ھەر یەکێک لەم کۆسپانە لە خوارەوە باس دەکرێت. === بەربەستی ئابووری === بەربەستە ئابوورییەکان بریتین لە: * '''پاشەکەوت لە پێوەر:''' مۆنۆپۆلەکان دەتوانن بە بەرھەمھێنانی بەکۆمەڵ و قەبارەی گەورەی بەرھەمھێنان تێچوونەکانیان کەم بکاتەوە. ھەروەھا مۆنۆپۆلەکان دەتوانن نرخەکانیان دابەزبکەن لە تێچوونی کارپێکردنی تازەھاتووەکان و پاڵپێوەنانیان بۆ دەرەوەی پیشەسازی. * '''پێداویستی وەبەرھێنان:''' پرۆسەکانی بەرھەمھێنان پێویستی بە وەبەرھێنانی سەرەتایی بەرز ھەیە یان نرخی بەرزی R&D سنوورداری ژمارەی ئەو کۆمپانیایانە دەکات کە دەچنە ناو پیشەسازییەوە. ھەروەھا تێچوونی زۆر زەحمەت دەکات بۆ کۆمپانیا بچووکەکان بچنە ناو پیشەسازییەوە و گەشەیان پێبکەن * '''نایابی تەکنەلۆژی :''' قۆرخکاری ڕەنگە باشتر بتوانێت باشترین تەکنەلۆژیای گونجاو لە پرۆسەی بەرھەمھێنانی بەرھەمدا پەیدا بکات و بەکاری بھێنێت ، لەکاتێکدا تازەھاتووەکانی تری پیشەسازی ناتوانن ئەم تەکنەلۆژیایە بەکار بھینن. * '''نەبوونی کاڵای جێگرەوە:''' سەرکەشییەک بەرھەمێک دەفرۆشێت کە ھیچ جێگرەوەیەکی نزیکی بۆ نییە. نەبوونی کاڵای لاوەکی دەبێتە ھۆی نەگۆڕینی بەرھەمەکان، کە دەبێتە ھۆی ئەوەی قۆرخکارییەکان بۆ دەستکەوتنی ئابووری ئەرێنی بەدەست بھێنن. === بەربەستی یاسایی و یاسایی === مافی یاسایی دەتوانێت لە بازاری بەرھەمدا دەرفەت بۆ قۆرخکارییەکان بڕەخسێنێت. مافی تایبەتمەندی ھزری، لەوانە داھێنەکان و مافی چاپ، ڕێگە بە قۆرخکارییەکان دەدات کە کۆنترۆڵی بەرھەمھێنان و فرۆشتنی ھەندێک بەرھەمی دیاریکراو بکەن. مافی موڵکێتی فیکری ڕێگە بەکۆمپانیا دەدات زاڵ بێت بەسەر ئەو ماددانەی کە پێویستە بۆ بەرھەمھێنانی ھەندێک بەرھەمی دیاریکراو. === ئاستەنگی بە ئەنقەست === کۆمپانیایەک کە دەیھەوێت لە بازاڕدا قۆرخی بکات، چەندین چالاکی بە ئەنقەست ئەنجام دەدات بۆ نەھێشتنی ڕکابەری و دەرچوون لە ڕکابەرەکان لە بازاڕ. ئەم جۆرە چالاکیانە بریتین لە تەباکردن و لۆبیکردنی ڕێکخراوە حکومی و حکومییەکان و بەکارھێنانی بەزۆر. === مۆنۆپۆلی سروشتی === یەکێک لە مۆدی سەرکەشی یی سروشتییە کۆمپانیای قۆرخکاری سروشتی کۆمپانیایەکە کە لە مەودای بەرھەمھێناندا لە مەودای بەرھەمھێناندا کاری بەرھەمھێنانی زیادکردووە. قۆرخکاری سروشتی کاتێک ەکە تێکڕای تێچوونی بەرھەمھێنان لە کۆی گشتی خواستی بەرھەمدا کەم بێتەوە. «مەودای داواکاری بەرھەم» لەو شوێنەدایە کە تێکڕای تێچوون لە خوار چەماوە داواکارییەکە دایە. کاتێک حاڵەتی لەم جۆرە ڕوو دەدات، ھەمیشە دۆخی گونجاو کاتێکە کە کۆمپانیایەکی گەورە داواکاری تەواوی بازاڕەکە جێبەجێ بکات نەک چەند کۆمپانیایەکی بچووک لە بازاڕی دابینکەردا لەڕاستیدا نەبوونی دەستێوەردانی حکوومەت لەم جۆرە بازاڕانەدا بەشێوەیەکی سروشتی ڕێگا بۆ پاوانخواز دەکاتەوە. ھەمیشە ئەو کۆمپانیایانەی زووتر لەوانی تر چوونە ناو بازاڕەوە و خێرا گەشەیان کردووە دەتوانن مۆنۆپۆلی سروشتی دروست بکەن. قۆرخکاری سروشتیش دەبێتە ھۆی ناکارامەیی لە بازاڕدا. باوترین میتۆدی بەکارھاتوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ مۆنۆپۆلی سروشتیدا دەرکردنی ڕێنمایییەکانی حکوومەتە. ڕێنمایییەکانی حکوومەت بەگشتی نەھێشتنی ئاڵۆزیی لەخۆ دەگرێت بۆ ئەوەی نرخی ئەو بەرھەمە لەبازاڕدا ڕێکبخەم بۆ ئەوەی نرخ کەم بکاتەوە و بەرھەمی پاوانکاری سروشتی زیاد بکات، زۆرجار ئەو دامەدانە ڕ نرخی تێکڕای تێچوون بەکار دەھێنێت . لەژێر «تێکڕای نرخ»، نرخ و بڕی بەرھەمەکەی بە یەکتربڕی تێکرای چەماوەی تێچوون و چەماوەی خواست دیاری کراوە. لەژێر ئەم میکانیزمەی نرخداناندا، چونکە نرخییەکسانە بەتێکڕای تێچوون، ھەر سوودێکی ئابووری پۆزەتیڤی لێ ببڕدریت. تێکڕای نرخی تێچوون تەواو نییە. چونکە دەبێت ئەنجومەنی یاسادانان تێکڕای تێچوونەکەی بخەمڵێنێ کە لە ھەڵە کردن بێ بەلاش نابێت. === قۆرخکاریی حکوومەتی داواکراو === قۆرخکاریدەوڵەت داوای فۆرمی پاوانکاری ئیمتیجالی دەکات کە تێیدا دەوڵەت ئیمتیازاتێکی تایبەت بە تاک یان کۆمپانیایەکی تایبەت دەدات تا تاکە دابینکەری ئەو بەرھەمە یان خزمەتبێت لە بازاڕدا، ڕکابەرە شاراوەکان بە یاسا یان ڕێسا یان میکانیزمەکانی تری حکومی ئیبدامی لە دەرەوەی بازاڕ دەھێڵدرانەوە. مافی چاپ و داھێنانەکانی مافی داھێنان داوای نموونەیان کردووە لە قۆرخکاری دەوڵەت. پیشەسازی توتن لە ئێران نموونەی ەکە لە کۆی پاوانکاری. لەم حاڵەتەدا حکوومەت بەتەواوی بەشدارە لەکۆنترۆڵکردنی خستنەڕوو و نرخی بەرھەمەکان. == مۆنۆپۆلی تەواو لەسەر داواکاری (Monopsony) == وشەی مۆنۆپسنی وشەیەکی یۆنانییە و لە کۆی دوو وشەی مۆنۆس واتە تاک و ئۆپسۆنی واتە بۆ کڕین پێکھاتوون. قۆرخکاریی تەواو لە بەرەی خواستدا دۆخی پێکھاتەی بازاڕە کە تێیدا تەنیا یەک کڕیار و ژمارەیەکی زۆر لە فرۆشیاران ھەیە. وەک قۆرخکردنی لایەنی دابینکردن، ئەم مۆدە بێ دەسەڵاتییە و ھیچ کێبڕکێیەکی تەواو لەم حاڵەتەدا نییە. بەو جۆرەی کە تەنیا کڕیاری ئەو بەرھەمە لە بازاڕدا (Monopsonist)، دەکرێت مەرجەکانی مامەڵە بەسەر دابینکەردا بسەپێنێ. وەک ئەو مەرجانەی کە قۆرخکردنی لایەنی دابینکاری کۆنترۆڵی بازاڕ دەکات و مەرجی مامەڵەکان بەسەر بازاڕدا دەسەپێنێت . ھەروەک چۆن دەستەواژەی دەسەڵاتی پاوانخواز لە مۆدی پاوانکاری لایەنی دابینکردندا ھەبوو، دەسەڵاتی پاوانکاریش لە بەرەی داخوازیدا ھەیە. نموونەی ئەمە بازاڕی گەنمە لە ئێراق کە بەرھەمی گەنمی زۆری تێدا ھەیە، بەڵام تاکە کڕیار حکوومەتە. == قۆرخکاری فرەلایەنە لە بەرەی داواکاری(Oligopsony) == لە یۆنانیدا ئۆلیگۆ واتە نزم و ئۆپسۆنی واتە بازاڕکردن. قۆرخکاریفرەلایەنی لایەنی داواکاری دۆخی بازاڕە کە ژمارەی کڕیاران لەبازاڕدا کەمە، لەکاتێکدا دەکرێت ژمارەی فرۆشیارەکان زۆر بێت. ئەمە بە زۆری لە بازاڕی ھۆکارەکانی بەرھەمھێناندا (بە تایبەت سەرچاوە مرۆیییەکان) ڕوو دەدات کە کەم کۆمپانیا بۆ بەدەستھێنانی فاکتەری بەرھەمھێنان کێبڕکێ لەگەڵ یەکتر دەکەن. == سەرچاوەکان == # [http://www.regulationbodyofknowledge.org/02/narrative/1/ Body of Knowledge on Infrastructure Regulation] [https://web.archive.org/web/20090627071732/http://www.regulationbodyofknowledge.org/02/narrative/1/ ئارشیڤ کراو] لە ٢٧ جوون ٢٠٠٩ توسط [[:fa:Wayback Machine|Wayback Machine]] “Market Structure: Introduction. ” # Monopolistic Competition. Encyclopedia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/390037/monopolistic-competition # Mas‐Colell, Andreu, Michael D. Whinston & Jerry R. Green: Microeconomic Theory; Oxford University Press;1995 {{تووڵی دەروازە|بازرگانی و ئابووری|ئابووری}} {{پۆلی کۆمنز|Market structure}} [[پۆل:بازرگانی]] 5swfk8a6fu61n0ql8a0rdcd8jd0ni55 1 183480 1570951 1476154 2026-04-02T08:47:45Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1570951 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کەیڵەب مەکڵاکڵین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=800255 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180115110513/https://www.washingtonpost.com/national/early-winners-at-the-49th-naacp-image-awards/2018/01/15/06791b02-f9bc-11e7-9b5d-bbf0da31214d_story.html بۆ https://www.washingtonpost.com/national/early-winners-at-the-49th-naacp-image-awards/2018/01/15/06791b02-f9bc-11e7-9b5d-bbf0da31214d_story.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:١٧، ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[کەیڵەب مەکڵاکڵین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=845071 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190916102040/http://statusmagonline.com/features/caleb-mclaughlin-interview-july-2017 بۆ http://statusmagonline.com/features/caleb-mclaughlin-interview-july-2017/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180115110513/https://www.washingtonpost.com/national/early-winners-at-the-49th-naacp-image-awards/2018/01/15/06791b02-f9bc-11e7-9b5d-bbf0da31214d_story.html بۆ https://www.washingtonpost.com/national/early-winners-at-the-49th-naacp-image-awards/2018/01/15/06791b02-f9bc-11e7-9b5d-bbf0da31214d_story.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٥٥، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کەیڵەب مەگڵاکڵین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=877120 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170202050908/http://youngartistawards.org/nominees بۆ http://www.youngartistawards.org/noms25.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٠٤، ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کەیڵەب مەگڵاکڵین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1088201 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190708201032/https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ بۆ https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٢٦، ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[کەیڵەب مەگڵاکڵین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1331213 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://statusmagonline.com/features/caleb-mclaughlin-interview-july-2017/ *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190708201032/https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ بۆ https://tvline.com/2019/07/08/teen-choice-awards-nominees-2019-stranger-things-full-list-nominations/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:١٤، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کەیڵەب مەگڵاکڵین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1476153 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220726091235/https://hellogiggles.com/reviews-coverage/tv-shows/kids-of-stranger-things-all-wished-caleb-mclaughlin-a-happy-birthday/ بۆ https://hellogiggles.com/reviews-coverage/tv-shows/kids-of-stranger-things-all-wished-caleb-mclaughlin-a-happy-birthday/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٣٦، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کەیڵەب مەگڵاکڵین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1570950 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170111005833/http://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations بۆ https://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٤٧، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) mj7k6e5eieyr24lyjhiu1z2evdhy62k 0 189182 1570812 1570558 2026-04-01T20:08:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1570812 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} '''ڕۆژی شەھیدی ئاشووری''' بەرامبەر بە [[٧ی ئاب]] (١٦ی گەلاوێژ)ی ھەر ساڵ، ڕۆژێکە بۆ ڕێزگرتن لە گیانباختکردوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] کە لە کۆمەڵکوژییەکانی فرەیەکی کە لە سەری ئەو خەڵکە کراوە کوژرانەتەوە.<ref name="کوردپرێس ۱">[https://kurdpress.com/fa/14879/ ھەواڵنێریی کوردپرێس: ''بەڕێوەچوونی ڕێوڕەسمی ڕۆژی شەھید لەلایەن ئاشوورییەکانی تەل تەمر'' (بە فارسی)، نووسراو لە ٩ی ئابی ٢٠٢١؛]{{بەستەری مردوو|url=https://kurdpress.com/fa/14879/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }} سەردان لە ١٠ی ئابی ٢٠٢١.</ref> ڕۆژی شەھیدی ئاشووری ساڵرۆژی [[کۆمەڵکوژیی سێمێل]] لە ساڵی ١٩٣٣ی زایینییە کە حکۆمەتی ناوەندیی [[عێراق]] لە کۆتایییەکانی دەسەڵاتداریی [[فەیسەڵی یەکەم]] بەدوای سەربەخۆبوون و دەرەوەچوونی ھێزە بریتانییەکان لە ناوچە ئاشووری نشینەکان جەماوەرێکی مەزن لە ئاشووریانی کوشت و بەدوای ئەوەیش ٦٥ گوند لە ٩٥ گوندی ئاشووری نشینی ناوچەکەی ڕووخاندەوە. بەدوای ئەم کۆمەڵکوژییە زۆربەی [[ئاشوورییەکانی عێراق]] بەڕەو [[پارێزگای حەسیچە]] لە وڵاتی [[سووریا]] کۆچیان کرد کە ئەوسا لەژێر دەسەڵاتی [[فەڕەنسا]] بوو.<ref name="کوردپرێس ۱"/> == ساڵی ٢٠٢١ == لە ڕۆژی ٤ی ئابی ساڵی ٢٠٢١دا چەند ڕۆژ بەر لە ساڵڕۆژی شەھیدی ئاشووری، فڕۆکەکانی ئەرتەشی [[تورکیا]] گوندی [[تەل شانان]] و پێنج گوندێکی دیکە لە ناوچەکانی [[گرێ خورما|تەل تەمر (گرێ خورما)]] و [[ئەبوو ڕاسین]] لە باکووری حەسیچەی بەردومان کرد.<ref name="کوردپرێس ۱"/> خەڵکی ئاشووری بە کۆبوونەوە لەسەر گۆرستانی گوندی تەل شانان، ڕۆژی شەھیدی ئاشووریی بەرز ڕاگرتەوە.<ref name="کوردپرێس ۱"/> == ئەمانەش ببینە == * [[کۆمەڵکوژیی سێمێل]] * [[کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان|تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Assyrian Martyrs Day}} [[پۆل:ڕۆژە نەتەوەییەکانی ئاشووریا]] 5ru0gqc7lpcwe9epolboeswvaiesbar 0 192049 1570919 1504690 2026-04-02T06:00:54Z Basurakre 75513 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1570919 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} زنجیرەچیای کاردامۆم (خمر: ជួរភ្នំក្រវាញ،)(تایلەندی: ทิวเขาบ)، یان شاخەکانی کراڤان، زنجیرەیەکی چیایە لە باشووری ڕۆژاوای کەمبۆدیا و ڕۆژھەڵاتی تایلەند. زۆربەی زنجیرەکە لەناو خاکی کامبۆدیادایە. بناری چیاکانی کاردامۆم لەناو پارێزگای ترات لە تایلەند دەست پێدەکات.<ref>http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2547/E/129/001.PDF {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930181854/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2547/E/129/001.PDF |date=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ }}</ref> == ھەڵکەوتەی شوێن == زنجیرەچیایەکە درێژ دەبێتەوە بە درێژای بەری باشووری ڕۆژھەڵات و بەری باکووری ڕۆژاوا لە پارێزگای شانتابوری لە تایلەند، ھەروەھا دەکەوێتە پارێزگای کۆنگ لە کەمبۆدیا نزیک لە کەنداوی تایلەند، بۆ ناوچەی ڤێل ڤێنگ لە پارێزگای پورسات درێژ دەبێتەوە بۆ باشووری ڕۆژھەڵات. بەشی تایلەندی زنجیرەکە بە شێوەیەکی چڕ خاکەکە لە پارچە شاخ داپۆشراوە وەک شاخەکانی خاو سا باپ و خاۆ سۆی داۆ و چیاکانی وۆنگ، کە ھەریەکەیان بەشی ڕۆژھەڵات و باکوور و ڕۆژاوای شانتابوری دەورەداوە.<ref>https://www.adb.org/projects/gms-biodiversity/cardamom.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226162744/https://www.adb.org/projects/gms-biodiversity/cardamom.asp |date=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١ }}</ref> ئەم زنجیرە چیایە کەوتووەتە ناوچەی ھێڵی کەمەرەیی زەوی بۆیە بەدرێژایی ساڵ بارانیان لێ دەبارێت و دارستانی کەمەرەییان دروست کردووە. ساڵانە ٣٨٠٠ تا ٥٠٠٠ ملم بارانی لێ دەبارێت. لەگەڵ ئەوەشدا تەنیا ١٠٠٠ بۆ ١٥٠٠ ملم باران لەبەری ڕۆژھەڵاتی دەبارێت. چونکە ئەم زنجیرە چیایە ناوچەی سێبەری بارانی دروست کردووە لە زەوییە تەختەکانی ناو کەمبۆدیا ھەربۆیە بوونەتە دەشت لەبری دارستان، زۆربەی ناوچەکانی ئەم شاخانە ناوچەی کێوی و دوورەدەستی مرۆڤن زۆر چڕن بەدارستان و نزیکەی ھیچ دانیشتووانێکی لێ ناژی و چالاکییە مرۆیییەکان زۆر کەمن، بەڵام لەبەری بناری ڕۆژھەڵات، کاردۆم و بیبەر بەشێوەیەکی سنووردار بازرگانی گەورە دەکرێن و نزیکەی سەدەیەکە چەندین پڕۆژەی بیناسازیی بەرفراوان دەستیان پێکردووە، کە بوونەتە مەترسی بۆ ژینگۆ ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beavan|یەکەم=Nancy|دوایین٢=Halcrow|یەکەم٢=Sian|دوایین٣=McFadgen|یەکەم٣=Bruce|دوایین٤=Hamilton|یەکەم٤=Derek|دوایین٥=Buckley|یەکەم٥=Brendan|دوایین٦=Sokha|یەکەم٦=Tep|دوایین٧=Shewan|یەکەم٧=Louise|دوایین٨=Sokha|یەکەم٨=Ouk|دوایین٩=Fallon|یەکەم٩=Stewart|دوایین١٠=Miksic|یەکەم١٠=John|دوایین١١=Armstrong|یەکەم١١=Richard|ڕێکەوت=2012/ed|سەردێڕ=Radiocarbon Dates from Jar and Coffin Burials of the Cardamom Mountains Reveal a Unique Mortuary Ritual in Cambodia's Late- to Post-Angkor Period (15th–17th Centuries AD)|ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/journals/radiocarbon/article/radiocarbon-dates-from-jar-and-coffin-burials-of-the-cardamom-mountains-reveal-a-unique-mortuary-ritual-in-cambodias-late-to-postangkor-period-15th17th-centuries-ad/C3461E7210C0B3F360A6CDA7E8B75481|journal=Radiocarbon|زمان=en|بەرگ=٥٤|issue=1|پەڕەکان=١–٢٢|doi=10.2458/azu_js_rc.v54i1.15828|issn=0033-8222}}</ref> === لووتکەکان === بەرزترین بەرزایی چیاکانی کاردامۆم پێنۆم ئاورالە لە باکووری ڕۆژھەڵات کە ١٨١٣ م بەرزە. ئەمە بەرزترین لووتکەی کەمبۆدیایە. لووتکە گرنگەکانی تر لە بەشەکانی کامبۆدیا بریتین لە: لووتکە گرنگەکانی تر لە بەشەکانی تایلەند بریتین لە: == میژوو == چیاکان چەندین شوێنی مێژوویی تێدایە کە دەگەڕێنەوە بۆ سەدەی ١٥-تا ١٧، لەوانە ٦٠ سانتیمەتری کۆنی سیرامیکی نامۆی تێدایە و تابوتی لۆگۆی زبری تێدایە کە لەسەر بەردی سروشتی و پەرتەوازە لە دەورووبەری چیاکاندا ھەیە. بەخاکسپاردنەکانی مردوانیان تایبەتمەندییەکی بێوێنەی ئەم ھەرێمەیە و لە مێژووی ڕۆشنبیری خمردا کردارێکی بەخاکسپاردنی پێشوەخت پێکدێنێت ئەفسانە ناوخۆیییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ئێسکەکان پاشماوەی پاشایەتی کامبۆدیایە.<ref>http://eprints.gla.ac.uk/107995/1/107995.pdf</ref> شوێنەوارێکی ھونەری بەردی ناوازەی ھەیە ناسراوە بە «کەنام فیلە کۆنەکان» و «فیل سوارەکان» و ئاسک و مانگای کێوی (گامێش) بە ڕەنگی سووری ئۆچرێ وێنا کراون. شوێنەکە دەکەوێتە بەشی ڕۆژھەڵاتی کاردامۆس لە نزیک شارۆچکەی کراڤان (پارێزگای پورسات). کاردامۆمەکان ماڵی یەکێک لە گەورەترین دانیشتووانی فیلە کێوییە پارێزراوەکان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیایە. سوارە مرۆیییەکان لەوانەیە نوێنەرایەتی چالاکی گرتنی فیل و ڕاھێنان بکەن - نەریتێکی گەورەی کەلتووری لە نێوان گرووپە جۆراوجۆرەکانی ناوچەکە ھەبوو تا ساڵانی ١٩٧٠. نەریت و شارەزایان و دانیشتووانی فیلەکان لەلایەن ڕژێمی خمر ڕۆگەوە کەمکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=INDO-PACIFIC PREHISTORY ASSOCIATION|ناونیشان=http://arts.anu.edu.au/arcworld/ippa/ABSTRACTS%20A-E.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120317213139/http://arts.anu.edu.au/arcworld/ippa/ABSTRACTS%20A-E.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دەشکەوت و تابلۆکان ڕۆڵی گرنگیان ھەبووە بۆ ڕێوڕەسم و بۆ کاری جادووگەری بەکارھێنراون بۆ داپۆشینی باو باپیران و ڕۆحەکان؛ گەڕان بۆ پاراستن (گرتنی فیل زۆر مەترسیدارە). ھەندێک لە تابلۆکان لەوانەیە جۆری جۆراوجۆری مانگای کێوی یان گامێش بن. زەحمەتە بۆ جیاکردنەوەی مانگای گونجاو لە ئاسکەکان بەھۆی شێوازی سادەی سیھۆت. ھەرچۆنێک بێت، مانگایەکان زۆر گرنگن بۆ لاسۆ و پەتی و سنار و تەگەرە کە پەیوەندی بە گرتنی فیلەوە ھەیە. مامۆستاکانی فیلی ناوخۆیی بانگەشەیان دەکرد کە نەریت و جادوویەکی زیاتر ھەیە کە پەیوەندی بەو کەلوپەلە زۆر گرنگانەوە ھەیە لە ھەموو ئەوانی تر کە پەیوەندیان بە گرتنی فیلەوە ھەیە. بەم شێوەیە، مانگای کێوی یان نوێنەرایەتیی گامێش لەوانەیە جێگرەوەی بێت. نوێنەرایەتییەکی گەورەی ئاسک لەوانەیە پەیوەندی بە بازرگانی گەورەی دیرسکینەوە ھەبێت بۆ [[ژاپۆن]] لە سەدەی ١٥–١٧. دانیشتووانی ئاسکەکانی تایوان بەھۆی داواکارییە نەویستراوەکان بۆ زرێپۆشی سامورایی و ئێکسسوارەکانی ژاپۆنی کە لە دیرسکین دروست کراون نزیکەی لەناوچوون بوون. دێرسکین بۆ کەمبۆدیا و تایلاند گۆڕدرا کاتێک دانیشتووانی ئاسکەکان کەمبووەنەوە. ڕاوچییە ناوخۆیییەکان ھەروەھا لەوانەیە پەنایان بۆ وەبەرھێنانی زیاتر لە سیحر و نەریتدا ھێنابێت بۆ ئەوەی یارمەتی لە باوباپیران و ڕۆحەکان وەربگرن بۆ زیادکردنی بەخت. وێنەکان وا بیر دەکرێنەوە کە تا ئێستا لە سەردەمی ئەنگکۆری کۆتایییەوە لە ڕێگەی سەردەمی پاش ئەنگکۆرەوە پەیرەو کراون. شوێنەکە لەوانەیە لە سەرەتای سەردەمی فونان بێت (سەدەی ١–٦) کاتێک کرداری گرتن و ڕاھێنان و بازرگانیکردنی فیلە زیندووەکان بۆ یەکەم جار لە ڕووی مێژوویییەوە تێبینی کرا (ئەرکێک لە ساڵی ٣٥٧ی زایینی بە فیلی مەشقپێکراوەوە نێردرا بۆ چین وەک بەشێک لە دیارییە سێ قەڵغانەکان بۆ ئیمپراتۆر مووی جین). ئەم تابلۆیانە یارمەتی تێگەیشتن لە مێژووی ئیکۆلۆجی دەدەن. گرووپە ئەتنیکە ناوچەیییەکان توانیان دانیشتووانە فیلەکان بپارێزن، بەردەوام بن و برەو بدەن بە پەیوەندییەکی تا ڕادەیەک ھاونیشتیمانی تا سەدەی ٢٠. ئاسک و مانگا/گامێشە کێوی، بەڵام، لەوانەیە لە سەدەی ١٥–١٧دا لە نزیک لەناوچوون ڕاو کرابن. ئاسک و مونتجاک و سامبار و گەور و کۆپری و بانتنگ لەوانەیە لە ڕابردوودا زۆر زیاتر بڵاو بووبن. === خەڵکە ڕەسەنەکەی === بەشێک لە شاخەکان ماڵی خەڵکی ڕەسەنن، لەوانە ھۆزی چونگ لە ھەردوو وڵاتی تایلەند و کەمبۆدیا، ھەروەھا پیۆرە ڕەگەزییەکان (یان پیر) لە پارێزگای پورسات لە کەمبۆدیا. ئەوان ھەموویان سەر بەو گرووپەن کە بە خەڵکی پیری ناسراون لە کەمبۆدیا خەڵکی ڕەسەن بە کۆمەڵ بە خمر لۆو ناودەبرێت.<ref>https://www.researchgate.net/publication/301898893_The_Kanam_Rock_Painting_Site_Cambodia_Current_Assessments</ref> === خمر ڕۆج === ئەم زنجیرە چیایە سەرەتا بە تەواوی نەدۆزرایەوە تا یەکێک لە دوا قەڵاکانی خمر ڕۆجی نەگیرا، کە لە کاتی جەنگی کامبۆدی-ڤێتنامی لەلایەن ھێزەکانی ڤێتنامەوە دارووخان سنووری تایلەند لە ڕۆژاوا وەک سنوورێک بۆ پشتگیری چینییەکان و لە کۆتاییدا پەناگەیەکی ھەڵاتنی شەڕڤانانی خەمر و پەنابەران بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Beyond material benefits – Connecting conservation and cultural identity in Cambodia {{!}} Fauna & Flora International|ناونیشان=https://www.fauna-flora.org/news/beyond-material-benefits-connecting-conservation-cultural-identity-cambodia|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.fauna-flora.org|زمان=en}}</ref> === پەرەسەندنی مۆدێرن === نەگونجاوەی گردەکان سەختی خاکەکەی یارمەتی داوە بۆ پاراستنی دارستانی سەرەکی و ژینگۆی ناوچەکە تا ڕادەیەک دەست گەیشتنی مرۆڤ ئاسان نییە. لە ساڵی ٢٠٠٢دا، لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێگای گشتی ترانسبۆردەر بۆ تایلەند لە باشووری کاردامۆمس تەواو بوو، بە درێژایی کەنارەکە. ئەو ڕێگایە زەمینگەی پارچەپارچەیی ھەیە بۆ ماشناڵە گەورەکانی وەک فیل، پشیلە گەورەکان و مەیموونەکان. ھەروەھا ڕێگاکە بۆ پرۆژەی بڕینی کشتوکاڵی و سووتانی و ھەلپەرستانە بۆ ئاژەڵە مەترسی لێکراوەکان کرایەوە، کە ھەمووی بەھا سروشتییەکان و ژینگە دارستانەکان دەپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Survival of Cambodia's Ethnic Minorities|ناونیشان=http://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/survival-cambodias-ethnic-minorities|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.culturalsurvival.org|زمان=en}}</ref> گەشت و گوزار تا ڕادەیەک تازەیە بۆ چیاکانی کاردامۆم. لە ساڵی ٢٠٠٨ ھاوپەیمانی کێوی لە گوندی چی-فات بەرنامەیەکی ئیکۆتۆریزمی سەر بە کۆمەڵگا دەستپێکرد، کە وەک دەروازەی کاردۆمەکان بازاریان کرد سەردانیکەرانی گەشتیار بۆ چی-فات بەردەوامن لە گەشەدان و کۆمەڵگەکە بە مۆدێلێک دادەنرێت بۆ ئیکۆتۆریزمی کۆمەڵگە، کە نزیکەی ٣٬٠٠٠ سەردانیکەری ساڵانە زیاتر لە $US ١٥٠٬٠٠٠ بۆ کۆمەڵگەی ناوخۆیی بەرھەم دەھێنن ڕێکخراوەکانی پاراستنی نێودەوڵەتی کە لە ناوچەکە کار دەکەن بریتین لە ھاوپەیمانی کێوی و پاراستنی نێودەوڵەتی و فاونا و فلۆرا ئینتەرناسیۆنال لە ساڵی ٢٠١٦دا بناری باشووری چیاکانی کاردامۆم وەک پارکێکی نوێی نەتەوەیی دیاریکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Terry|یەکەم=Fiona|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/Condemned_to_Repeat.html?id=8RB_004-1IYC|سەردێڕ=Condemned to Repeat?: The Paradox of Humanitarian Action|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cornell University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٤-٦٨٦٣-٦|زمان=en}}</ref> === ژینگۆی ئاژەڵان === کەشوھەوای شێدار و سروشتی نائاشکرای شاخە بەردینەکان وا دەردەکەوێت کە ڕێگەی داوە جۆرەھا دەوڵەمەندی ئاژەڵی کێوی گەشە بکات، ھەرچەندە کێوی کاردامۆم و فیل بە خراپی گەشە دەکەن و ئەو ئاژەڵە کێوییەی کە وا گومانی لەناوچوونی لێ دەکرێت ھێشتا بە پەنجەی دەست دەژمێردرێن کە ئەوان ماڵی زیاتر لە ١٠٠ مێتاڵن وەک ئاژەڵی گەورەی ھیندی و ئاژەڵی بەنگ، و لە ھەمووی گرنگتر وا بیردەکرێتەوە چیاکان بە لایەنی کەمەوە ٦٢ جۆری ئاژەڵی ھەڕەشەلێکراوی جیھانی و ١٧ دار لە ئاستی جیھانیدا ھەڕەشەیان لێکراوە، کە زۆر لەنێو ئاژەڵەکاندا چواردە جۆر لە مەترسی و ھەڕەشە لە ماکیلەکان ھەیە، کە گەورەترین ژمارەی فیلی ئاسیایی لە کەمبۆدیا و لەوانەیە تەواوی ئیندۆچینا بێت، ھەرچەندە ھێشتا پێویستە ئەمە بسەلمێنرێت مامەلەکانی تر، کە زۆربەیان ھەڕەشەیان لێ دەکرێت بریتین لە پڵنگی ھیندوچینی، پلنگێکی ھەوراوی (پاردۆفلیس نیبۆسۆسا)، دۆل (سەگێکی کێوی) (کوون ئەلپینوس)، گاور (بۆس گاوروس)، بانتینگ (بۆس جاونیکوس)، کیتینگ. ورچی خۆری مالەیان، گیبۆنی (ھیلۆباتس پیلیاتۆس)، سوماتران سۆروو (کاپریکۆرنیس سوماترێنسیس)، پانگۆلینی سوندا و مشکی سپی تینسەریم. لانی کەم ٣٤ جۆری ئەمفیبین ھەیە، کە سێیان لێرەوە وەک جۆری نوێ بۆ زانست وەسفیان کردووە. ڕووبارەکان ماڵن بۆ ھەردوو دۆلفینی ئاوراوادی و ھەمپباک و ماڵن بۆ ھەندێک لە دوا دانیشتووان لەسەر زەوی لە زۆر دەگمەنی کرۆکۆدیلەکانی سیامی و تاکە نزیکەی لەناوچوونی باکووری ڕووباری تراپین، یان لاک پشتە شاھانە لە کەمبۆدیا ماونەتەوە.<ref>http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8584000/8584979.stm</ref> لەکاتێکدا دارستانەکان بۆ زیاتر لە ٤٥٠ جۆری باڵندە نیشتەجێن، نیوەی کۆی کامبۆدیا کە چواریان، پەرداخی سەر بە چیستۆن، زیوکەی لوویس (لوفورا نیڤێنتمەرا لویسی)، پێفۆڵی سەوز (پاڤۆ موتیکوس) و پارچەی سیامی (ئاربۆرۆفیلا دیڤەرسا) بۆ ئەم شاخانە ڕاپرسییەکی خزن و ئەمفیبین لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لەلایەن دکتۆر لی گریمەر لە زانکۆی لا سیرا لە ڕیڤەرساید لە [[کالیفۆرنیا]] و ڕێکخراوی پاراستنی فاونا و فلۆرا ئینتەرناسیۆنال ڕوەکی نوێی ئاشکرا کرد.<ref>https://www.researchgate.net/publication/232673279_New_Species_of_Cnemaspis_Strauch_1887_Squamata_Gekkonidae_from_Southwestern_Cambodia</ref> == ئەمانەش ببینە == {{واڵا}} == سەرچاوەکان == <references />{{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Cardamom Mountains}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:زنجیرەچیاکانی تایلاند]] q24j49cy8b6ihcbv98e2njxa9sfexqq 0 199235 1570911 1423559 2026-04-02T05:54:21Z Basurakre 75513 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1570911 wikitext text/x-wiki {{کردنەیەک|تەختەکلیلی_کۆمپیوتەر}} '''تەختەکلیلی کۆمپیوتەر''' ئامێرێکی تێکردنی ناوەوەیە کە لە دوای کیبۆردی [[چاپکەر]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.thefreedictionary.com/computer+keyboard|سەردێڕ=computer keyboard|ئیش=TheFreeDictionary.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> مۆدێل کراوە کە ڕێکخستنێکی دوگمەکان یان کلیلەکان بەکاردێنێت بۆ ئەوەی وەک لیڤەری میکانیکی یان سویچی ئەلیکترۆنی کاربکات. جێگرتنەوەی کارتی مشتی زوو و تەکنەلۆجیای شریتی کاغەز، کارلێک لە ڕێگەی تەختەکلیلەکانی شێوازی تێلێپەرینتەرەوە، لە ساڵانی ١٩٧٠کانەوە، کە لەلایەن ماوسی کۆمپیوتەرەوە تەواو کراوە، لە ساڵانی ١٩٨٠کانەوە، شێوازی سەرەکی تێکردنی کۆمپیوتەرەکان بووە. == مێژوو == لەکاتێکدا چاپکەرەکان باوباپیری یەکلاکەرەوەی ھەموو ئامێرەکانی چوونەژوورەوەی دەقی سەرەکین، تەختەکلیلی کۆمپیوتەر وەک ئامێرێک بۆ چوونەژوورەوەی داتای کارەبایی و پەیوەندی بە زۆری لە سوودەکانی دوو ئامێرەوە سەرچاوە دەگریت: چاپکەرەکانی تەلی (یان تێلیپ) و چاپکەرەکان. ئەوە لە ڕێگەی ئەو ئامێرانەوە بوو کە تەختەکلیلی کۆمپیوتەرە مۆدێرنەکان لە چیدەکانی خۆیان بە میراتەوە. ھەر لە سەرەتای ١٨٧٠کان، ئامێرەکانی وەک تێلێپرینتەر بەکار دەھێنران بۆ تایپکردن و گواستنەوەی داتای تێکستی [[بازاڕی سەرمایە]] لە تەختەکلیلەکەوە بە درێژایی ھێڵەکانی تەلەگراف بۆ ئامێرە تیککەرەکان بۆ ئەوەی دەستبەجێ کۆپی بکرێن و پیشان بدرێت لەسەر شریتی تیکتەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Essay on Technology Advancements in Computer Interfaces|ناونیشان=https://www.123helpme.com/technology-advancements-in-computer-interfaces-preview.asp?id=364629}}</ref> چاپکەری تەلەڤیزیۆنەکە، لە شێوەی ھاوچەرخی خۆیدا، لە ساڵی ١٩٠٧ بۆ ١٩١٠ لەلایەن ئەندازیاری میکانیکی ئەمریکی چارلس کرۆم و ھۆواردی کوڕەکەی، لەگەڵ بەشداری زووی ئەندازیاری کارەبایی فرانک پیرن پەرەی پێدرا. مۆدێلەکانی پێشتر بەجیا لەلایەن تاکەکانی وەک ڕۆیاڵ ئێرل ھاوس و فرێدریک جی کرید پەرەیان پێدرا. پێشتر ھێرمان ھۆلریث یەکەم ئامێری چاپی کلیلی پەرەپێدا، کە بەم زووانە گەشەی کرد بۆ ئەوەی کلیلەکانی چوونەژوورەوەی دەق و ژمارە بۆ چاپکەرەکانی ئاسایی لە دەیەی ١٩٣٠ بگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.zdnet.com/pictures/gallery-ibm-100-years-of-thinking-big/|سەردێڕ=Gallery: IBM: 100 Years of THINKing Big|نووسەر=Smith, Andy|ئیش=[[ZDNet]]|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151210153020/http://www.zdnet.com/pictures/gallery-ibm-100-years-of-thinking-big/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|df=dmy-all}}</ref> تەختەکلیلی سەر چاپکەری تەلەکە ڕۆڵێکی بەھێزی بینی لە پەیوەندی خاڵ بە خاڵ و خاڵ بۆ چەند خاڵی بۆ زۆربەی سەدەی بیستەم، لەکاتێکدا تەختەکلیلەکە لەسەر ئامێری چاپی کلیلەکە ڕۆڵێکی بەھێزی بینی لە چوونەژوورەوەی داتا و خەزنکردن تەنیا بۆ ماوەیەکی درێژ. پەرەسەندنی کۆنترین کۆمپیوتەرەکان تەختەکلیلی چاپکەری کارەبایی تێکەڵ کرد: پەرەسەندنی کۆمپیوتەری ENIAC ئامێرێکی چاپکەری کلیلی وەک ھەردوو ئامێری دەرھێنراو و کاغەزی لەسەر بنەمای کاغەزی تێکەڵکرد، لەکاتێکدا کۆمپیوتەری BINAC ھەروەھا بەکارھێنانی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Past is prototype: The evolution of the computer keyboard|ناونیشان=https://www.computerworld.com/article/2493059/computer-peripherals/past-is-prototype--the-evolution-of-the-computer-keyboard.html|وێبگە=ComputerWorld.com}}</ref> تەختەکلیلەکە بە سەرەکیترین، یەکخراوترین کۆمپیوتەری بە باشی مایەوە بۆ سەردەمی ژماردنی کەسی تا پێشەکی ماوسەکە وەک ئامێرێکی بەکاربەر لە ساڵی ١٩٨٤. لەم کاتەدا، بەکارھێنەرە تەنھا دەقەکان لەگەڵ گرافیکی پاشەکەوت ڕێگایان دا بە ئایکۆنە بە بەراوردکارییە دەوڵەمەندەکانی گرافیک لەسەر شاشەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=D Kocielinski|سەردێڕ=Proceedings of the 15th international conference on Human-computer interaction with mobile devices and services - MobileHCI '13|ڕێکەوت=2013|ژپنک=٩٧٨١٤٥٠٣٢٢٧٣٧|پەڕە=٥٤٦|chapter=Linear interface for graphical interface of touch-screen|doi=10.1145/2493190.2494439|chapter-url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=2494439|s2cid=15291819}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا، تەختەکلیلەکان ناوەند دەمێننەوە بۆ کارلێککردنی مرۆڤ و کۆمپیوتەر بۆ ئێستا، تەنانەت وەک ئامێرەکانی ژماردنی کەسی مۆبایل وەک [[تەلەفۆنی زیرەک|مۆبایلی زیرەک]] و تابلێتەکان تەختەکلیلەکە وەک ئامرازێکی ڕاستەقینەیی ئارەزوومەندانە دەگونجێنن == جۆر و پێوانەکان == جۆری جیاوازی تەختەکلیلەکان بەردەستن و ھەریەکەیان بە سەرنجێک لەسەر تایبەتمەندییە تایبەتەکان دیزاین کراون کە گونجاون لەگەڵ پێداویستییە تایبەتەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Master your keyboard - The ULTIMATE guide|ناونیشان=https://mainform.net/master-your-keyboard-the-ultimate-guide/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190907001532/https://mainform.net/master-your-keyboard-the-ultimate-guide/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمڕۆ، زۆربەی تەختەکلیلەکانی قەبارەی تەواو، یەکێک لە سێ پلانی میکانیکی جیاواز بەکاردێنن، کە عادەتەن بە سادەیی ISO(ISO/IEC 9995-2)، ANSI (ANSI-INCITS 154-1988)، و JIS (JIS X 6002-1980) بەکاردێنن، کە بە نزیکەیی بۆ سازمانەکان کە بە شێوەیەکی نزیک لە جیھان، ویلایەتە یەکگرتووەکان، و ستانداردەکانی ژاپۆنی، دەری دەکەن. (لە ڕاستیدا، لەیئاوتی میکانیکی ئاماژە بۆ کراوە وەک "ISO" و "ANSI" پابەندن بە پێشنیارە سەرەتایییەکان لە ستانداردە ناونراوەکاندا، لەکاتێکدا ھەر کام لەم ستانداردانە لە ڕاستیدا ڕێگە بە ڕێگاکەی تر دەدات. تەختەکلیلی ژمارەیی ستانداردی ANSI کلیلی ھەیە کە لەسەر سێ چارەگی سەنتەری ئینچ (٠٫٧٥ ئینچ (١٩ میلیمەتر)، و گەشتێکی کلیلی ھەیە بەلایەنی کەمەوە ٠٫١٥ ئینچ (٣٫٨ میلیمەتر) مۆدێلەکانی تەختەکلیلی نوێ کۆمەڵێک کلیلی کۆی تێدایە بەپێی ستانداردی دیاریکراویان، وەسف کراوە وەک ١٠١، ١٠٤، ١٠٥، ھتد و بە تەختەکلیلی «پڕ قەبارە» دەفرۆشرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Judd|یەکەم١=William|سەردێڕ=Full-size, TKL, 60% and more: a guide to mechanical keyboard sizes|ناونیشان=https://www.keyboardco.com/blog/index.php/2017/08/full-size-tkl-60-and-more-a-guide-to-mechanical-keyboard-sizes/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=The Keyboard Company}}</ref> تەختەکلیلە مۆدێرنەکان کە ھاوتای پەیمانەکانی ئەمریکان بە شێوەیەکی ئاسایی ١٠٤ کلیلیان ھەیە لەکاتێکدا ١٠٥ کلیلەکە نۆرمەکەیە لە ھەموو جیھاندا. ئەم ژمارەیە ھەمیشە پەیڕەو ناکرێت، و کلیلەکانی تاک یان ھەموو بەشەکان بە گشتی لە پێناو کۆمپاکتی یان پەسەندی بەکارھێنەردا دەپەڕێن. باوترین بژاردە ئەوەیە کە numpad ناگرێتەوە، کە دەکرێ بە تەواوی بە بەشی ئەلف ومۆری بگۆڕدرێت. لاپتۆپەکان و شوێنەکانی وایەرلێس زۆر جار کلیلی دووبارەییان نییە و ئەوانەی کە بە دەگمەن بەکار دەھێنرێن. کردار- و کلیلەکانی تیر بە نزیکەیی ھەمیشە ئامادەن. یەکێکی تر لە فاکتەرەکانی دیاریکردنی قەبارەی تەختەکلیل قەبارە و مەودای کلیلەکان. کەمکردنەوەکە سنووردارکراوە بە ڕەچاوکردنی کرداری کە کلیلەکان پێویستە بە ئەندازەی پێویست گەورە بن بۆ ئەوەی بە ئاسانی پەنجەکان دابنرێن. بە جێگرەوە، ئامرازێک بەکاردێت بۆ فشار خستنە سەر کلیلە بچووکەکان. === دێسکتۆپ یان قەبارەی تەواو === تەختەکلیلەکانی کۆمپیوتەری دێسکتۆپ پیتی ئەلفوبێی و ژمارەکان، ھێما چاپییەکان و نیشانەکانی خاڵبەندی، یەک یان زیاتر لە ھێماکانی دراو و پیتە تایبەتەکانی تر، دیاکریتیک و کۆمەڵێک کلیلی کرداری جیاواز لەخۆدەگرێت. دووبارەکردنەوەی گلیفەکان نەخشێنراوە لەسەر کلیلەکانی تەختەکلیلێک کە لەگەڵ کۆنگرەی نەتەوەیی و پێویستییەکانی زماندا بگونجێت. تەختەکلیلەکانی کۆمپیوتەر ھاوشێوەی تەختەکلیلەکانی چاپکەری کارەبان بەڵام کلیلی زیاتریان تێدایە، وەک کلیلی فرمان یان کلیلەکانی Windows. === قەبارەی لاپتۆپ === تەختەکلیلەکان لەسەر لاپتۆپەکان و کۆمپیوتەرەکانی دەفتەری تێبینی عادەتەن مەودایەکی گەشتی کورتتریان ھەیە بۆ لێدانی کلیلەکان، کورتتر لەسەر مەودای سەفەر، و کۆمەڵە کلیلێکی کەمکراو. ئەوان لەوانەیە پەڕەی کلیلی ژمارەیییان نەبێت، و کلیلەکانی فانکشن لەوانەیە لە شوێنەکان دابنرێن کە جیاوازن لە دانانیان لەسەر تەختەکلیلێکی پێوانەیی، بە قەبارەی تەواو. میکانیزمی سویچ بۆ تەختەکلیلی لاپتۆپ زیاتر ئەگەری ھەیە ببێتە سویچی قەشە لە کۆمی لاستیکی؛ ئەمە پێچەوانەی ئاراستەکەیە بۆ تەختەکلیلی قەبارە تەواو. == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Computer keyboards}}{{Authority control}}{{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر}} [[پۆل:تەختەکلیلەکانی کۆمپیوتەر]] puvu7nzk2yb3cwphw185aptphhz0uge 2 208522 1570960 1569209 2026-04-02T09:25:59Z Tessla 41338 پەڕەکەی واڵا کردەوە 1570960 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1570961 1570960 2026-04-02T09:26:55Z Tessla 41338 1570961 wikitext text/x-wiki ڕێنمایییەکانی وەرگێڕانی ویکیپیدیا (تکایە بە وردی پابەندیان بە): ١. داڕێژەی سەرەکی: هەمیشە لەسەرووی هەموو نووسینەکان داڕێژەی {{داتابۆکس}} دابنێ. ٢. ناونیشانی وتار: ناوی وتارەکە لە یەکەم دێڕی دەقەکەدا بە پیتی تۆخ (Bold) بنووسە. پێویست ناکات بنووسیت "ناو: ..."، تەنها ناوەکە لە ناو ڕستەکەدا تۆخ بکە. ٣. وەرگێڕانی دەق: تەنها دەقە بیانییەکان وەربگێڕە. بە هیچ شێوەیەک وشە، ڕستە، یان وەسف لە خۆتەوە زیاد مەکە. بە تەواوی پابەندی دەقە ڕەسەنەکە بە. ٤. بەستەرەکان (Links): بە هیچ شێوەیەک دەستکاری بەشی یەکەمی بەستەر مەکە (پێش هێڵی |). تەنها بەشی دووەم وەربگێڕە. نموونە: [[شەڕی وشکانی|land warfare]] دەبێتە: [[شەڕی وشکانی|شەڕی وشکانی]] ٥. سەرچاوەکان (References): بە هیچ شێوەیەک دەستکاری ناوەڕۆکی نێوان تاگەکانی <ref> و </ref> مەکە. ٦. کورتکراوەکان: ئەگەر وەک پیت دەخوێندرێنەوە، بە پیتی کوردی بنووسرێن (FBI دەبێتە ئێف بی ئای). ئەگەر وەک وشە دەخوێندرێنەوە، بەپێی دەنگەکەی بنووسرێت (NASA دەبێتە ناسا، C-RAM دەبێتە سی ڕام). ٧. داڕێژەی تێبینی: ئەگەر داڕێژەی {{تێبینی|...}} هەبوو، بە تەواوی ناوەڕۆکەکەی و داڕێژەکەش بسڕەوە. ٨. وشەی زیادە: هەموو وشەکانی "تاقیکردنەوە" کە وەک پڕکەرەوە (Filler) نووسراون، بسڕەوە. ٩. بەشی سەرچاوەکان: ئەگەر دەقەکە سەرچاوەی تێدابوو، لە کۆتاییدا ئەمە زیاد بکە: == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ئەگەر دەقەکە هیچ سەرچاوەی تێدا نەبوو، ئەم داڕێژەیە بسپێرە بە کۆتا دێڕی وتارەکە (نەک بە جیا) و پاشان بەشی سەرچاوەکان دابنێ: <ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ١٠. پۆلەکان (Categories): دەستکاری پۆلەکان [[پۆل:...]] مەکە و وەک خۆیان لە کۆتاییی وتارەکەدا دایانبنێ. ١١. زمان: هەموو وشە بیانییەکان بە پیتی کوردی بنووسە و پیتی لاتینی بەکارمەهێنە. مەگەر زۆر گرینگ بێت بە لاتینی بنووسرێت. ئەگەر تێگەیشتی، تەنها بڵێ "ئامادەم" و چاوەڕێی دەقەکان بکە. tdjczfgq5iygly03n210pa61fqz323c 1570962 1570961 2026-04-02T09:27:35Z Tessla 41338 پەڕەکەی واڵا کردەوە 1570962 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 213086 1570601 1570405 2026-04-01T12:10:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570601 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Subdivision |native_name = ویلایەتی وان |common_name = |subdivision = ویلایەت |nation = ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی |year_start = ١٨٧٥ |year_end = ١٩٢٢ |date_start = |date_end = |event_start = |event_end = ھەڵوەشاندن |p1 = ئەیالەتی وان |flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg |s1 = تورکیا |flag_s1 = Flag of Turkey.svg |s2 = |flag_s2 = |image_flag = |flag_type = |image_coat = |image_map = Van Vilayet, Ottoman Empire (1900).png |image_map_caption = ویلایەتی وان لە ساڵی ١٩٠٠ |capital = [[وان]]<ref name="geodict">{{Google books|cVQDZFM1T2IC|page=1909|Geographical Dictionary of the World}}</ref> |today = [[تورکیا]] <!--- Area and population of a given year ---> |stat_year1 = موسڵمان، ١٩١٤<ref name="1914-census">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان =http://www.tsk.tr/8_TARIHTEN_KESITLER/8_1_Ermeni_Sorunu/konular/ermeni_faaliyetleri_pdf/Arsiv_Belgeleriyle_Ermeni_Faaliyetleri_Cilt_1.pdf | سەردێڕ =1914 Census Statistics | بڵاوکەرەوە =Turkish General Staff | پەڕەکان =٦٠٥–٦٠٦| ڕێکەوتی سەردان =٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١١| ناونیشانی ئەرشیڤ =https://web.archive.org/web/20111007185405/http://www.tsk.tr/8_TARIHTEN_KESITLER/8_1_Ermeni_Sorunu/konular/ermeni_faaliyetleri_pdf/Arsiv_Belgeleriyle_Ermeni_Faaliyetleri_Cilt_1.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | df =dmy-all}}</ref> |stat_area1 = |stat_pop1 = ١٧٩٩٨٢ کەس |stat_year2 = ئەرمەنی، ١٩١٤<ref name="1914-census"/> |stat_area2 = |stat_pop2 = ٦٧٧٩٢ کەس |stat_year3 = جولەکە، ١٩١٤<ref name="1914-census"/> |stat_area3 = |stat_pop3 = ١٣٨٣ کەس |footnotes = |demonym = }} '''ویلایەتی وان''' (بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکیی عوسمانی]]: ''ولايت وان'' بە ڕۆمانی: ''Vilâyet-i Van'') لە دابەشکردنی کارگێڕیدا، (ویلایەت) ئاستی یەکەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بوو. پایتەختی شاری وان بوو. بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ١٥٠٠٠ میل چوارگۆشە بووە (٣٩٠٠٠ کم٢).<ref name="geodict"/> == مێژوو == لە ساڵی ١٨٧٥دا، ئییالێتی ئەرزەروم بەسەر شەش ڤیلایەتدا دابەشکرا: ئەرزەروم، وان، ھەکاری، بیتلیس، ھۆزات (دەرسیم) و قەرس چیلدر. لە ساڵی ١٨٨٨ بە فەرمانێکی ئیمپراتۆری ھەکاری بە ڤیلایەتەکەی وانەوە گرێدرا و ھۆزات بە مامورەتی عەزیزەوە گرێدرا.<ref name=asoe>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krikorian|یەکەم=Mesrob K.|سەردێڕ=Armenians in the Service of the Ottoman Empire: 1860-1908|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=do89AAAAIAAJ&pg=PA39|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٠٠-٨٥٦٤-١|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٧}}</ref> لە ھەڵمەتی قەفقاز لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەمدا]]، دوای تێکچوونی ھێرشی سوپای عوسمانی بۆ سەر ڕووسیا، ڕووسەکان پلانی داگیرکردنی ئەو پارێزگایەیان دانا. ھەڕەشەی لەشکرکێشی وای کرد کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن دەست بە [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان]] بکات لە ترسی ئەوەی ئەرمەنییەکان لە وان پشتگیری لە سوپای قەفقازی ڕووسیا بکەن. دیپۆرتکردنەوەی ئەرمەنییەکان لە [[قوستەنتینە|قوستەنتینییە]] بۆ ڕاپەڕینی وان لەلایەن فەدایی ئەرمەنییەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Naimark|یەکەم=Norman M.|ناونیشان=https://archive.org/details/genocideworldhis0000naim|سەردێڕ=Genocide: A World History|ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٠٦٣٧٧١-٢|شوێن=New York, NY|oclc=٩٦٠٢١٠٠٩٩}}</ref> == دابەشکردنی کارگێڕی == سنجاقەکانی ویلایەتی وان:<ref name="a-ids">[http://tarihvemedeniyet.org/2009/10/van-vilayeti/ Van Vilayeti | Tarih ve Medeniyet]</ref> * سنجاقی وان ([[وان]]، ئێرچیش، چاتەک، [[ئەلجەواز]]، گێڤاش) * سنجاقی ھەکاری (باشکالێ, [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]]، ئۆزاڵپ، [[شەمزینان]]، [[گەڤەر]]، گورپینار) == ئابووری == لە ڕووی مێژوویییەوە، ویلایەتی وان ھەرزەی بەرھەم دەھێنا.<ref name=Prothero60>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prothero|یەکەم=W.G.|سەردێڕ=Armenia and Kurdistan|ساڵ=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=H.M. Stationery Office|شوێن=London|پەڕە=٦٠|ناونیشان=http://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/60/|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190625213258/https://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/60/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ناوەندی ئابووری ئەو پارێزگایە شاری وان بوو. ھەروەھا بەرھەمھێنەرێکی سەرەکی شەراب بوو. ھەردوو [[شەراب]] و براندی بە ڕێژەیەکی کەم دروست دەکران. ھەروەھا ڤیلایەتەکە کەتان و گەنمی بەرھەم دەھێنا.<ref name=Prothero62>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prothero|یەکەم=W.G.|سەردێڕ=Armenia and Kurdistan|ساڵ=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=H.M. Stationery Office|شوێن=London|پەڕە=٦٢|ناونیشان=http://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/62/|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201221060748/https://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/62/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا وان پیشەسازییەکی گەورەی مەڕداری ھەبوو. تا ساڵی ١٩٠٦ زیاتر لە ٣ ملیۆن [[مەڕ]] لە ڤیلایەتەکەدا ھەبووە. تا ساڵی ١٩٢٠ ئەو ژمارانە کەمکرانەوە.<ref name=Prothero63>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prothero|یەکەم=W.G.|سەردێڕ=Armenia and Kurdistan|ساڵ=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=H.M. Stationery Office|شوێن=London|پەڕە=٦٣|ناونیشان=http://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/63/|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210512054242/https://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/63/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەنگەوانی لەلایەن کۆڵبەرانەوە ئەنجام دەدرا، [[ھەنگوین]] بەستوو دەفرۆشرا.<ref name=Prothero64>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prothero|یەکەم=W.G.|سەردێڕ=Armenia and Kurdistan|ساڵ=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=H.M. Stationery Office|شوێن=London|پەڕە=٦٤|ناونیشان=http://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/64/|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181210161746/https://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/64/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا ناوچەکە خەڵوز و [[قوڕقوشم]] و [[مس]] و بۆراکس و ئۆرپیمەنت و غاز و گڕانایت و لیمۆ و گچکە و جپس و [[زێڕ]] و [[خوێ]] بەرھەم دەھێنا.<ref name=Prothero7071>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prothero|یەکەم=W.G.|سەردێڕ=Armenia and Kurdistan|ساڵ=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=H.M. Stationery Office|شوێن=London|پەڕەکان=٧٠–٧١}}</ref> == نەخشە == {{ویلایەتەکانی دەوڵەتی عوسمانی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئەرمەنستان}} {{پۆلی کۆمنز|Van Vilayet}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای وان]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای ھەکاری]] 3en23hvuwd0rzgifh18lyrk7snpg62t 0 213139 1570912 1435855 2026-04-02T05:55:47Z Basurakre 75513 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1570912 wikitext text/x-wiki یانەی وەرزشی ئەهلی ([[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] : النادي الأهلي للرياضة البدنية، بە وەرگێڕانی گشتی : یانەی نەتەوەیی، کە بە گشتی بە ئەهلی بانگ دەکرێت، یانەیەکی [[وەرزش|وەرزشی]] پیشەگەری [[میسر|میسڕیە]] و لە قاهیرەیە. یەکێکە لە سەرکەوتووترین یانەکانی [[تۆپی پێ]] لە جیهاندا لەسەر بنەمای کۆی گشتی ئەو پاڵەوانێتیانەی بردویەتیەوە. تیمی تۆپی پێی پیشەگەری یاری دەکات لە خولی نایابی میسڕی، یەکەم ئاست لە سیستەمی خولی تۆپی پێی میسڕی. یانەکە لە ٢٤ [[نیسان (مانگ)|نیسانی]] ١٩٠٧، وەک جێگایەکی کۆبونەوە بۆ سەندیکاکانی خوێندکارانی [[قاھیرە|قاهیرە]]. خاوەنی ڕیکۆردی زۆرترین نازناوی خولی نەتەوەییە بە ٤٢ دانە، ٣٧ نازناوی جامی نەتەوەیی و ١١ نازناوی جامی سوپەری نەتەوەیی، کە وا دەکات سەرکەوتووترین یانە بێت لە [[میسر|میسڕ]]. یانەکە هیچ کاتێک دانەبەزیووە بۆ خولی پلە دووی میسڕی. ئەهلی بە یەکێک لە سەرکەوتووترین تیمەکان دادەنرێت لە [[ئەفریقا]] و یەکێکە لە بەهێزەکانی ئەو کیشوەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=The 15 Most Successful Football Clubs in Africa - Speeli|ناونیشان=https://www.speeli.com/the-15-most-successful-football-clubs-in-africa/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.speeli.com|زمان=en-US}}</ref> لە پاڵەوانێتیە نێودەوڵەتیەکاندا، یانەکە ڕیکۆردی هەیە و خاوەنی ١٠ نازناوی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەفریقایە ، جامێکی کیشوەری [[ئەفریقا]]، ڕیکۆردی هەشت جامی سوپەری ئەفریقا، ڕیکۆردی چوار جامی براوەکانی جامی ئەفریقی، پاڵەوانێتی یانەکانی [[ئاسیا]]-ئەفریقیا، جامێکی پاڵەوانەکانی یانەی [[عەرەب]]، جامێکی براوەکانی جامی عەرەب، ڕیکۆردی دوو جامی سوپەری عەرەب، و سێ جار مەدالیای برۆنزی بردۆتەوە لە جامی جیهانی یانەکانی [[فیفا]]. لەگەڵ ٢٥ نازناوی کیشوەری، ئەهلی سەرکەوتووترین یانەی تۆپی پێیە لە مێژووی ئەفریقا، و لەلایەن فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەفریقاوە دەنگی پێدرا وەک باشترین یانەی ئەفریقی لە سەدەی ٢٠دا. نازناوە نێودەوڵەتیەکانی یانەکە بە کۆی گشتی دووەم زۆرتریە لە جیهانی [[تۆپی پێ|تۆپی پێدا]]، تەنها لە دوای [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیاڵ مەدرید]] دێت. == مێژوو == === دامەزراندن و دەستپێکی یانەکە === بیرۆکەی دامەزراندنی یانەی ئەهلی لە دەیەی یەکەمی سەدەی 20دا خرایە بەرباس لەلایەن عومەر لوتفی لە کاتی سەرۆکایەتیەکەی لە یانەی خوێندکارانی ئامادەیی، کە لە ساڵی 1905 دامەزرابوو. دامەزراندنی یانەیەک لە خوێندکارانی ئامادەیی بۆ مەبەستی [[سیاسەت|سیاسی]] بوو، و خوێندکاران پێویست بوون بۆ یانەیەکی [[وەرزش|وەرزشی]] تا کۆیان بکاتەوە بۆ کات بەسەر بردن و ڕاهێنان. ئەم بیرۆکەیەی دامەزراندنی یانەیەی باس کرد لەگەڵ گروپێک لە هاوڕێکانی کە پەرۆش بوون دەربارەی بیرۆکەکە، و لە ساڵی 1907، ئەهلی دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=البداية..نادي الوطنية|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200702155205/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یانەیەکە یەکەم جار بەڕێوە دەبرا لەلایەن ئالفرێد میچێل-ئینس، کە ڕاوێژکارێکی بەریتانی بوو لەو کاتەدا لە وەزارەتی دارایی، و بۆ ئەوەی بتوانێت یارمەتی دارایی بدات بە یانەکە. کۆبونەوەیەکی فەرمی کرا لە دەستەی کارگێڕی یانەکە لە 24 [[نیسان (مانگ)|نیسانی]] 1907. دەستەکە لە کاتژمێر 5:30 خولەکی ئێوارە یەکیان بینی لە ماڵی میچێل ئینس لە [[جزیر|جەزیرە]] لە ژێر سەرپەرشتی خۆیی و ئەندامێتی ئیدریس ڕەغب بەگ، ئیسماعیل سێری پاشا، ئەمین سامی پاشا، عومەر لوفتی بەگ و محمد ئەفەندی شەریف وەک سکرتێر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=أول مجلس في تاريخ الأهلي|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D9%88%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200702154909/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D9%88%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دامەزراندنی یانەکە قبوڵ کرا و ئەندازیاری بیناسازی ئیسماعیل سێری دیزاینی بارەگای سەرەکی یانەکەی کرد، کە لە ژێر ئامۆژگاری میچێل ئینس بارەگاکە وا دانرا لە باشوری-ڕۆژهەڵاتی ناوچەکە بێت، تا دەرگای بارەگا سەرەکیەکە ڕووی لە باکور بێت. کۆمپانیایەکی شارستانی بۆ یانەی وەرزشی ئەهلی دامەزرا. پشکەکانی کۆمپانیاکە هەر یەکێکیان نرخی 5£E بوو، و ئامانجی یانەکە ئەوە بوو کە کاتێک دامەزرا 5،000£E کۆبکاتەوە. تەنیا 3،165£E کۆ کرایەوە لە ماوەی ساڵێکدا، کە ئەمەش بەس نەبوو. وای کرد یانەکە 1،000£E قەرز بکات لە بانکی نەتەوەیی میسڕ لە مارسی 1908 لەلایەن عومەر سوڵتان و ئیدریس ڕەغیب و تەلعەت حەرب کە 100£E دانابوو بۆ دامەزراندنی یانەکە. یەکەم سەرۆکی فەخری یانەکە وەزیری پەروەردە سەعد زاغولی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=حجر الأساس|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%A7%D8%B3/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200625014159/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%A7%D8%B3/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ناوی یانەی وەرزشی ئەهلی پێشنیار کرا لەلایەن ئامینە سامی ئەمین، بۆ مەبەستی خزمەتکردنی [[قوتابیان]] و دەرچووانی ئامادەیی کە پایەی سەرەکی [[شۆڕش]] بوون لەدژی داگیرکاریی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=إسم جديد ورئيس مصري|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A5%D8%B3%D9%85-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D9%88%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200804091531/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A5%D8%B3%D9%85-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D9%88%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە 2 ی نیسانی 1908، میچێل ئینس دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆکی یانەکە. عەزیز عیزەت دیاری کرا وەک سەرۆکی نوێ و بوو بە یەکەم سەرۆکی [[میسر|میسڕی]] ئەهلی. مەڕاسیمی فەرمی کردنەوەی یانەکە کرا لە بارەگای سەرەکی لە لە 26 [[شوبات|شوباتی]] 1908. یاری تۆپی پێ یەکێک لە ئامانجە سەرەکیەکانی دروستکەرانی یانەی ئەهلی نەبوو، بەڵکو دەیانویست دەرگاکانی یانەکە بکەنەوە بۆ خوێندکارانی ئامادەیی تا یەک ببینن و ڕاهێنانی دیالۆگی سیاسەت بکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، دەرچوانی ئامادەیی کە ئەندام بوون لە یانەکە ئارەزوویان بۆ تۆپی پێ کرد، کە وای کرد ئەهلی یەکەم یاریگا دروست بکات لە 1909. کە لەو کاتەدا ناویان ئەهێنا بە هاوش ( Al-Hawsh)؛ وشەیەکی وتوێژە لە زمانی میسڕی، بە مەعنای حەوشدە دێت لە زمانی عەرەبی. یاریگاکە دواتر بە درێژای ساڵەکان گەشەی کرد و بوو بە یاریگای موختار ئاڵتێش.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=أول ملعب كرة|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%84%D8%B9%D8%A8-%D9%83%D8%B1%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200704071017/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%84%D8%B9%D8%A8-%D9%83%D8%B1%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکەم تیمی فەرمی تۆپی پێ دامەزرا لە 1911. تیمەکە لە یاریزانانی ئامادەیی و ناوەندی [[فێرگە|خوێندنگە]] پێک هاتبوو کە یاریان دەکرد لە هاوش، کە ئەویش لە 1909 دامەزرا لە ناوچەی یانەکە. ناوەکانی یەکەم یاریزانەکانی ئەهلی ئەمانە بوون : حوسێن حیگازی، عەبدل فەتاح تاهیر، فواد دەروێش، حوسێن مەنسور، و ئیبراهیم فەهمی. ئەستێرەی ئەم تیمە هێرشبەر حوسێن حیگازی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=أول فريق كرة|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82-%D9%83%D8%B1%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200702165643/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82-%D9%83%D8%B1%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بوو. لە ساڵی 1915، ئەهلی گەشتی شارەکانی میسڕی کرد بۆ ئەوەی یاری بکات و تۆپی پێ و کلتورەکەی بڵاو بکاتەوە. ئەهلی یاریکرد لە ئەسکەندەریە، پۆرت سەعید، ئەسیوت و ئیسماعیلیا. تیمەکە، کە پێشرەوی دەکرا لەلایەن ئەستێرە حسێن حیگازی، ڕوبەڕوی چەندین تیم بووەوە لەناویاندا چەند تیمێکی بیانی کە سەر بە سوپای بەریتانی بوون، کە ئەمەش وای کرد ناوبانگی ئەهلی و ئەم یاریە نوێیە لە میسڕ زیاد بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=جولة داخلية|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AC%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200703234716/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AC%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەهلی کاری کرد لەگەڵ یانەکانی زەمالیک و حەدید بۆ دروستکردنی یەکەم تیمی تۆپی پێی میسڕ تا بەشداری بکات لە یاریەکانی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٠|ئۆڵۆمپیادی 1920]]. یانەکە هەروەها کاری کرد بۆ دروستکردنی فیراسیۆنی [[تۆپی پێ|تۆپی پێی]] میسڕی. لە 1923، ئەهلی ڕۆلێکی چالاکی هەبوو لە دروستکردنی یەکەم فیدراسیۆنی [[تێنس|تێنسی]] میسڕی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=اتحاد التنس|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D8%B3/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200702154912/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D8%B3/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[File:ميشيل_إنس.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%85%D9%8A%D8%B4%D9%8A%D9%84_%D8%A5%D9%86%D8%B3.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەلفرێد میشێڵ-ئینس، یەکەم سەرۆکی ئەهلی.]] === یەکەم نازناوەکان (1918-1948) === لە دوای ئەوەی ئەهلی ڕەتی کردەوە کە ڕکابەری بکات لەگەڵ یانەکانی هاوپەیمانی بیانی لە جامی سوڵتان حسێن لە یەکەم پاڵەوانێتی لە 1917، بەڕێوەبەرانی یانەکە بڕیاریاندا بەشدار بن لە پاڵەوانێتیەکە لە 1918. لە 1923، ئەهلی یەکەم جامی سوڵتان حسێنی بردەوە لە دوای بردنەوە لە پاڵەوانی پێشوو زەمالیک، دواتر شەش نازناوی تری بردەوە بۆ ئەوەی ببێت بە خاوەنی ڕیکۆرد لە زۆرترین ژمارەی بردنەوە هەتا کۆتا وەشانی جامەکە لە 1938. یانەکە لە دوای بردنەوەی جامی سوڵتان حسێن، بۆ یەکەم جار جامی شا فاروقی بردەوە لە 1924، لە سیکە حەدیدی بردەوە 4-1 لە کۆتایی. باشترین یاریزانی یاریەکە موختار ئەلتاش بوو کە دوو گۆڵی لە یاریەکەدا تۆمار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=سجل الابطال {{!}} بطولات النادي الأهلي المصري|ناونیشان=https://mercatoday.com/2020/04/16/سجل-بطولات-الأهلي-المصري/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=ميركاتو داي|زمان=ar}}</ref> [[File:Omar_Lotfy.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Omar_Lotfy.jpg|وێنۆک|عومەر لوتفی، دروستکەری ئەهلی]] [[File:Al_Ahly_First_meeting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Al_Ahly_First_meeting.jpg|وێنۆک|200x200پیکسڵ|یەکەم کۆبونەوەی فەرمی دەستەی کارگێڕی یانەکە]] [[File:Talaat_Harb.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Talaat_Harb.jpg|وێنۆک|تەلعەت حەرب، سەرۆکی بانقی میسڕ، £E100 پێشکەش کرد بۆ دروستکردنی یانەکە]] [[File:Tetch.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tetch.jpg|وێنۆک|200x200پیکسڵ|موختار ئاڵتێش. یەکێک لە ئەفسانەکانی یانەکە، بوو بە ناوی یاریگا کۆنەکەی یانەکە و جێگای ڕاهێنانی ئێستا]] لە هاوینی 1929، تیمی تۆپی پێی ئەهلی گەشتێکی کرد، کە یەکەم دانە بوو لەو جۆرە کاتێک تیمەکە گەشتی کرد بۆ ڕوبەڕوو بونەوەی چەندین یانەی [[ئەورووپا|ئەوروپی]]، وەک فەنارباخچە و گالاتەسەرای لە [[تورکیا]] و پریوسێن، [[میونشن]] 1860 و [[شاڵکە ٠٤|شالکە]] لە [[ئەڵمانیا]]. گەشتەکە کۆتایی هات لەگەڵ ئەهلی کە دواین دوو یاری لە [[بولگاریا]] کرد لە دژی لێڤسکی سۆفیا و سلاڤیا سۆڤیا. لە [[تشرینی دووەم|تشرینی دووەمی]] 1930، ئەهلی لە ڕکابەرە نەریتیەکەی بردەوە کە زەمالیک بوو 4-0 لە یاریەکدا کە خولی [[قاھیرە|قاهیرە]]. لەو یاریەدا، موختار تاش یەکەم یاریزان بوو کە هاتریک تۆمار بکات لە دێربی قاهیرە. لە کۆتایی وەرزی 1936-1937، ئەهلی توانی خولەکە بباتەوە لە کۆتا قۆناغدا بە بردنەوە لە زەمالیک 4-1، خولەکە کۆتایی هات بە جیاوازی سێ خاڵ لەگەڵ رکابەرەکانی. یانەکە دووەم جامی بردەوە بە بردنەوەی جامی میسڕ 3-2 بەرامبەر سیکە حەدید، لە یاریەکی سەرنجڕاکێشدا کە ئەبدول کەریم ساقر گۆڵی بردنەوەی تۆمار کرد لە خولەکەکانی کۆتایی. لە دوای دروستبونی لە 1917، ئەهلی کۆتا وەشانی جامی سوڵتان حسێنی بردەوە کە لە 1938دا کرا، بە بردنەوەیەکی سەخت 1-0 لەبەرامبەر ماسڕی لە کۆتا یاریدا، و مستەفا لەتیف گۆڵی بردنەوەی تۆمارکرد لە گێمی یەکەمی کاتی زیادکراو. یانەکە خولی قاهیرەی بردەوە، و دووبارە لە کۆتا قۆناغ، بە بردنەوەیەکی گەورە 5-1 لەبەرامبەر یانەی دووەمی ڕیزبەندی زەمالیک، کە ساڵح سەواف دوو گۆڵی تۆمارکرد، و موختار تاش، جەمیل سابیر و عەبدول مەجید ئاشری هەر یەکێکیان گۆڵێکیان تۆمارکرد. تیمەکە گەشتیان کرد بۆ [[فەلەستین|فەڵەستین]] لە 1943 بۆ گەشتێکی 23-ڕۆژ، کە لەلایەن ئەفسانەی یانەکە موختار تاش بەڕێوە دەبرا، بۆ ئەوەی چەند یاریەک بکەن لەگەڵ تیمە عەرەبیەکان بۆ پشتگیری فەڵەستین لە دژی زاینۆیەکان. ئەهلی بە کۆی گشتی سێ یاریان کرد لە دژی تیمی جولەکە بەیتەر تەل ئەڤیڤ و دوو تیمی هەڵبژێردراوی عەرەب لە [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]] و حەیفا. بڕیارەکە درا، سەرەڕای ڕەتکردنەوەی لەلایەن سەرۆکی فیراسیۆنی تۆپی پێی میسڕ حەیدەر پاشا بەهۆی پەستانکردنە سەری لەلایەن ئینگلیزەکانەوە، بە هۆکاری دژایەتیان لە کێشەی فەڵەستینی. == زاڵبوون بەسەر خولدا (1948-1967) == [[File:ModernEgypt,_Saad_Zaghloul,_BAP_14785.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ModernEgypt,_Saad_Zaghloul,_BAP_14785.jpg|ڕاست|وێنۆک|سەعد زاغلۆل، وەزیری پەروەردە، بوو بە یەکەم سەرۆکی فەخری ئەهلی.]] لە یەکەم وەشانی خولی نایابی میسڕی، کە بۆ یەکەم جار لە 1948 کرا، ئەهلی یەکەم یاری بردەوە 5-0 لە بەرامبەر ئەسکەندەریەی گریک. ئەحمەد مەکاوی یەکەم گۆڵی بۆ هەلی تۆمار کرد لە مێژووی پاڵەوانێتیەکە لە خولەکی ١١دا. مەکاوی گۆڵی دووەمی تۆمار کرد لە نیوەی دووەم، و حەلمی ئەبو مەتی، موحەمەد لاهیتە و فەتحی خەتاب هەر یەکێکیان گۆڵێکی تۆمار کرد. یەکەم تیمی ئەهلی لە پاڵەوانێتیەکەدا بریتی بوون لە : کەمال حەمید – عەبولعەزیز حەمامی – محمد ئەبو هەباجە – عەبدول مونێم شاتەرە – سەعید عوسمان – حیلمی ئەبو ئەل مەتی – فواد سەدقی – محمد لهێتا – ئەحمەد مەکاوی – سالح سەلیم – فەتحی خەتاب. موختار تاش پێشڕەوی ئەهلی کرد بۆ بردنەوەی یەکەم پاڵەوانێتی لە مێژووی یانەکە وەک یاریزان و هەروەها پێشڕەوی یانەکەی کرد بۆ بردنەوەی یەکەم خول لە مێژووی یانەکە وەکو [[ڕاھێنەر (وەرزش)|ڕاهێنەر]]، کە دوو نازناوی برد کە هەردوو خولەکە و جام بوو بۆ یەکەم جار لە دوای بردنەوە لە زەمالیک 3-1 لە یاری کۆتایی جامی میسڕ 1949. تۆتۆ، حوسێن مەدکور و فەتحی خەتاب گۆڵیان تۆمار کرد بۆ ئەهلی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=أول دوري|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200622175639/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> وەرزی 1949-50 باڵادەستیەکی مێژووی بینی بۆ ئەهلی لەلایەن نەوەی زێڕینی پەنجاکان، بە پێشڕەوی سالح سەلیم، تۆتۆ، و ئەحمەد مەکاوی، کە توانیان هەموو پاڵەوانێتیە ناوخۆیەکان ببەنەوە. ئەهلی نازناوی خولی پریمەر لیگی میسڕی بردنەوە لە دوای ڕکابەریەکی سەخت لەگەڵ تێرسانە کە کۆتایی هات بەوەی هەردوو یانەکە هەمان خاڵیان هەبوو. براوەی خولەکە دیاریکرا لە ڕێگەی یاریەکەوە لە نێوانیان؛ ئەهلی خولەکەی بردەوە لە دوای بردنەوەی لە تێرسانە 2-1 لە یاریەکەدا. گۆڵەکان تۆمار کران لەلایەن تۆتۆ و فەتحی خەتاب.یانەکە هەروەها خولی [[قاھیرە|قاهیرەی]] بردەوە، بە پێشکەوتنی یەک خاڵ لەگەڵ تێرسانە. لە جامی میسڕ، ئەهلی لە تێرسانای بردەوە لە کۆتاییدا بە ئەنجامێکی گەورە و 6-0.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الثلاثية على الترسانة|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200625104209/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> وەرزی 1950-51، ئەهلی دوو نازناوی بردەوە، بە بردنەوەی خولەکە بۆ سێیەم جاری دوا بەدوای یەک هەرچەندە ڕکابەریەکی بەهێز کرا لەلایەن زەمالیک، هەروەها بردنەوەیەکی سەخت لە کۆتایی جامی میسڕی لە دژی سیکە حەدید.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=بطل الثنائية بصعوبة|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A8%D8%B7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%A8%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112001241/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A8%D8%B7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%A8%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە دوای لادانی شا فاروق لە شۆڕشی 1952، ئەهلی [[جەمال عەبدولناسر|جەمال عەبدول ناسڕی]] دیاریکرد وەک سەرۆکی فەخری یانەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=published|یەکەم=Gary Parkinson|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=FourFourTwo's 50 Biggest Derbies in the World, No.10: Al Ahly vs Zamalek|ناونیشان=https://www.fourfourtwo.com/features/fourfourtwos-50-biggest-derbies-world-no10-al-ahly-vs-zamalek|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=fourfourtwo.com|زمان=en}}</ref> لە وەرزی 1951-52، پاڵەوانێتی خولەکە هەڵوەشایەوە بەهۆی شۆڕشی 1952، و ڕێگە درا بە تیمی نەتەوەیی وڵاتەکە ئامادەکاری بکەن بۆ [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢|ئۆڵۆمپیادی هاوینەی]] ١٩٥٢. لەگەڵ ئەوەشدا، جامی میسڕ و خولی قاهیرە بە شێوەیەکی ئاسایی کرا. ئەهلی هەردوو پاڵەوانێتیەکەی دۆڕاند بە زەمالیک. پاڵەوانێتیەکە دەستی پێکردەوە لە وەرزی دواتردا و ئەهلی توانی بۆ جاری چوارەم لەسەر یەک خولەکە بباتەوە، بە جیاوازیەکی کەم و بە دوو خاڵ لە پێش زەمالیک دەهات، لە دوای ئەوەی هەردوو تیمەکە لە قۆناغی کۆتاییدا 2-2 بوون. لە جامدا، ئەهلی توانی لە پاڵەوانی پێشوو بباتەوە کە زەمالیک بوو 4-1 لە یاری کۆتایدا، لە یاریەکدا کە ساڵح سەلیم دوو گۆڵی تۆمار کرد و برا گەورەکەی عەبدول-وەهاب سەلیم گۆڵێکی تۆمار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dr.Tarek Said's Homepage - Egyptian League 1950/51|ناونیشان=http://drtareksaid.net/SocDawry5051.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=drtareksaid.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201019084602/http://drtareksaid.net/SocDawry5051.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە وەرزی 1956-57، ژمارەی تیمەکان زیادیان کرد بۆ 14 تیم، و ئەهلی توانی خولەکە بباتەوە بە جیاوازی 9 خاڵ لەگەڵ زەمالیک کە دووەم بوو، و حەوتەم نازناو لەسەر یەک بباتەوە. ئەوە یەکەم جار بوو کە تیمەکە 40 خاڵ بەدەست بهێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=بطل الدوري بفارق قياسي|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A8%D8%B7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A8%D9%81%D8%A7%D8%B1%D9%82-%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200622032743/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A8%D8%B7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A8%D9%81%D8%A7%D8%B1%D9%82-%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەهلی پاڵەوانێتی خولی 1958-59 بردەوە بۆ نۆیەم جار لەسەر یەک. سەیاد دیزی بوو بە یەکەم یاریزانی ئەهلی کە ببێت بە گۆڵکاری خولەکە. تیمەکە 55 گۆڵی تۆمار کرد لە تەنیا 18 یاریدا لەو وەرزەدا، زیاتر لە 20 گؤل لە نزیکترین ڕکابەریان لە پاڵەوانێتیەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=التاسعة..والضظوي هداف الدوري|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%B6%D8%B8%D9%88%D9%8A-%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200623034154/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%B6%D8%B8%D9%88%D9%8A-%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە دوای دۆڕاندنی خولەکە بۆ یەکەم جار لە سەرەتایی دەسپێکردنی پاڵەوانێتیەکەوە، ئەهلی توانی خولەکە بباتەوە بۆ دەیەم جار لە مێژووی یانەکە، لە وەرزی 1960-61. یانەکە جامی میسڕی بردەوە لە دوای بردنەوەی لە قەناه 5-0، هەروەها میمی شێربینی دوو گۆڵی تۆمار کرد. == بۆ یەکەم جار بەشداری کردن لە پاڵەوانێتی ئەفریقا (1697-1980) == لە دوای جەنگی شەش-ڕۆژەی 1967 و وەستاندنی چالاکیەکانی وەرزشی لە میسڕ، دەستەی کارگێڕی ئەهلی کە لەلایەن ئیبراهیم کەمال وەکیل بەڕێوەدەبرا ڕایگەیاند کە یانەکە ڕاهێنانی [[سەرباز|سەربازی]] ئەنجام دەدات بۆ ئەو ئەندامە خۆبەخشانەی کە بەشدارن لە [[سپا|سوپای]] [[میسر|میسڕی]]، هەروەها کۆکردنەوەی خێرخوازی لە ژێرناوی یانەکە بۆ پشتگیری لە بواری سەربازی. تەواوی نەوەیەک لە ئەستێرەکانی [[تۆپی پێ]] بەهۆی شەڕەوە وازیان لە یاری هێنا و خانەنشین بوون بوون، وەک: ساڵح سەلیم، تاریق سەلیم، تەها ئیسماعیل، رفعەت ئەلفەناگیلی، عادل هەیکال و مەحمود ئەلگوهاری. ئەهلی بۆ ماوەی 13 ساڵی تر نەیتوانی خولەکە بباتەوە. لە دوای چەندین ساڵ لە تێکشکان، یانەکە یەکەم هەنگاوەکانی نا بۆ چاککردنەوە کاتێک بەڕێوەبەرانی یانەکە بڕیاریاندا کە ناندۆر هیجگوتی وەک ڕاهێنەر دەستنیشان بکەن لە [[ئەیلوول|ئەیلولی]] 1973، بە موچەیەک کە کەمتر بوو لە 600 دۆلار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٠٢|سەردێڕ=Nandor Hidegkuti|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/nandor-hidegkuti-9215721.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=The Independent|زمان=en}}</ref> هیدجکوتی نەوەیەکی نوێی ناساند کە ناسرابون بە ئەل تەلامزە (خوێندکاران). نازناوی خول گەڕایەوە بۆ ئەهلی لە 1974-75، لەگەڵ ئەوەی تیمەکە 70 گۆڵی تۆمار کرد لە 34 یاریدا. یەکەم بەشداری ئەهلی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەفریقا لە 1976 بوو. لە دوای دەستپێکێکی خراپ، یانەکە کرایە دەرەوە لە یەکەم قۆناغ لەلایەن ئەلجێر. خەتیب یەکەم گۆڵی کیشوەرەکەی تۆمار کرد بۆ ئەهلی. یانەکە خولی وڵاتەکەی بردەوە لە وەرزەکانی 1975-76 و 1976-77. وەرزی دواتر دووەم بەشداریکردنی بینی لە پاڵەوانێتی ئەفریقا، کە تیمەکە زۆر باشتر بوو لە جاری یەکەم. لە قۆناغی [[File:جعفر_والي_باشا.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A_%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%A7.jpg|ڕاست|وێنۆک|غەفار والی، یەکەم سەرۆکی هەردوو یانەی وەرزشی ئەهلی و فیراسیۆنی تۆپی پێی میسڕی لە هەمان کاتدا]] چارەکی کۆتایی لەلایەن ئەکرا هێرتس (ئینگلیزی : Accra Hearts of Oak S.C) کرایە دەرەوە. لە 1978 بۆ 1980، هیدجکوتی ڕەتی کردەوە کە بەشدار بێت لە خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف بەهۆی نەبوونی سەرچاوەی دارایی و گەشتی هیلاککەر لە ئەفریقا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=جيل السبعينات الذهبي|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A8%D8%B9%D9%8A%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%87%D8%A8%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200812022536/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A8%D8%B9%D9%8A%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%87%D8%A8%D9%8A/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> == داگیرکردنی ئەفریقا (1980-1990) == زەمالیک بە شەش خاڵ لە پێش ئەهلی بوو لە خولی نایابی میسڕی 1981-82 . ئەو وەرزە، بۆ بردنەوەی هەر یاریەک دوو خاڵ هەژمار دەکرا، نەک سێ. دوا یاریەکانی پاڵەوانێتیەکە خراپی زۆری زەمالیکی بەخۆیەوە بینی تا ئەوکاتەی ئەهلی توانی پاڵەوانێتیەکە بباتەوە لێیان بە جیاوازی و پێشبونی سێ خاڵ، لە دوای بەرامبەربوونی بێ گۆڵ لە دێربی [[قاھیرە|قاهیرە]] لە قۆناغی کۆتاییدا. ئەهلی گەیشتە پێش کۆتایی یانە پاڵەوانەکانی جامی [[ئەفریقا]] 1981 بەڵام کشایەوە بەهۆی تیرۆرکردنی سەرۆک [[ئەنوەر سادات]]. [[File:Al_Ahly_1948.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Al_Ahly_1948.png|وێنۆک|300x300پیکسڵ|پێکهاتەی ئەهلی لە یەکەم خولی میسڕی]] ئەهلی پاڵەوانێتی یانە پاڵەوانەکانی ئەفریقا 1982 بردەوە، کە ئێستا ناسراوە بە خولی پاڵەوانەکانی کاف، لە کۆتاییدا لە ئەسانتێ کۆتۆکۆی بردەوە.یاری یەکەمیان 3-0 بردەوە و مەحمود خەتیب دوو گۆڵی تۆمار کرد و عەلا مەیهوب گۆڵێکی تر. یاری یەکەم لە 28 تشرینی دووەم کرا لە یاریگای قاهیرە و لە بەردەم 60،000 هاندەرەدا. لە یاری دووەمدا لە کوماسی، مەحمود خەتیب دووبارە گۆڵی تۆمار کرد و یاریەکە 1-1 کۆتایی هات. یاری دووەم لە 12 کانوونی یەکەم ئەنجامدرا لە کوماسی، [[گانا|غانا]]، و زیاتر لە 70،000 هاندەر ئامادە بوون. ئەهلی لە ماوەی ئەم پاڵەوانێتیەدا دە یاری ئەنجامدا، بردنەوەی لە هەموو یاریەکانی یاریگای خۆی تۆمار کرد کە پێنج یاری بوو، لە دەرەوەی یاریگای خۆی سێ یاری بەرامبەر بوو و دوو یاری دۆڕا. گەورەترین ئەنجام بریتی بوو لە بردنەوەی 5-0 لە بەرامبەر ئەفریقیە لاوەکان (ئینگلیزی : Young Africans) لە قۆناغی 16. یانەکە 16 گۆڵی تۆمار کرد و پێنج گۆڵی لەسەر تۆمار کرا تەنیا لەم پاڵەوانێتیە. لە دوای 15 ساڵ، ئەهلی لە کۆتاییدا بوو بە براوەی یەکەم پاڵەوانێتی [[ئەفریقا|کیشوەری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حكاية نهائي (1).. الأهلي بطل 1982 .. عندما هتف الرئيس الغاني "تحيا مصر"|ناونیشان=https://www.yallakora.com//News/199849/%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A-1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%8A-%D8%A8%D8%B7%D9%84-1982-%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%85%D8%A7-%D9%87%D8%AA%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D8%B5%D8%B1-|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=يلاكورة.كوم}}</ref> [[File:محمود_الخطيب_ودرع_الدوري_.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D9%8A%D8%A8_%D9%88%D8%AF%D8%B1%D8%B9_%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A_.jpg|ڕاست|وێنۆک|خەتیب لەگەڵ نازناوی خولی ١٩٧٦-٧٧]] [[File:Hidegkuti_and_El_Khatib.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hidegkuti_and_El_Khatib.png|وێنۆک|ناندۆر هیدجکوتی و محمد خەتیب]] ئەهلی گەیشتە یاری کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەفریقا بۆ دووەم جار بەدوای یەک لە 1983، بەڵام کۆتۆکۆی توانی حەقی خۆی بکاتەوە بە بردنەوە لە ئەهلی بە تۆمارکردنی یەک گۆڵ لە هەردوو یاریەکەدا. یاری یەکەم کرا لە 27 تشرینی دووەم لە یاریگای قاهیرە لە بەردەم 90،000 هاندەر، بە بەشداری سەرۆکی پێشوو [[حوسنی موبارەک]]، و کۆتایی هات بە 0-0. یاری دووەم کرا لە 11 [[کانوونی یەکەم|کانونی یەکەم]] لە کوماسی لەبەردەم 70،000 هاندەر، و کۆتایی هات بە بردنەوەی 1-0 کە گۆڵەکە تۆمار کرا لەلایەن ئپۆکو نتی لە خولەکی 22دا. گۆڵی یاریەکە تۆمار کرد لە ڕێگەی ئۆفسایدێکی ڕونەوە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حكاية نهائي (2).. الأهلي يخسر 83.. عندما احتسب الحكم الجزائري الهدف من تسلل|ناونیشان=https://www.yallakora.com//News/199915/%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%AE%D8%B3%D8%B1-83-%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%85%D8%A7-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%B3%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%81-%D9%85%D9%86-%D8%AA%D8%B3%D9%84%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=يلاكورة.كوم}}</ref> ئەهلی گەیشتە یاری کۆتایی کیشوەری لە 1984 دووبارە، ئەمجارە لە جامی براوەکانی جامە ئەفریقیەکان لەبەرامبەر کانۆن یۆندی. ئەهلی بە لێدانی یەکلاکەرەوە بردیەوە لە پایتەختی [[کامیروون|کامیرۆن]] لە دوای بەرامبەربوونی 1-1 لە هەردوو یاریەکەدا. لە وەرزی 1984-85 یەکێک بوو لە باشترین وەرزەکان لە مێژووی ئەهلی، کە زلهێزە سورەکان جام و خولیان بردەوە، و هەروەها جامی براوەکانی جامی ئەفریقایان بۆ دووەم جار لەسەر یەک بردەوە بە بردنەوە لە لێڤێنتیس یونایتد 2-1 بە ئەنجامی هەردوو یاری. بۆ سێیەم ساڵ لەسەر یەک، ئەهلی جامی براوەکانی جامی ئەفریقای بردەوە لە ١٩٨٦لە دوای بردنەوەی خول، بە بردنەوە لە سۆگارا لە یاری کۆتایی و بە ئەنجامی هەردوو یاری 3-2، لەگەڵ تۆمار کردنی دوو گۆڵ لەلایەن تاهیر ئەبوزەید و مەگدی عەبدول غانی گۆڵێک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ثنائية ولقب إفريقي رابع|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AB%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%84%D9%82%D8%A8-%D8%A5%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200129000631/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AB%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%84%D9%82%D8%A8-%D8%A5%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەهلی خولی میسڕی بردەوە لە وەرزی 1986-87 لە ژێرسەرپەرشتی [[ڕاھێنەر (وەرزش)|ڕاهێنەر]] تەها ئیسماعیل. پاڵەوانێتیەکە لەگەڵ زمالیک بەردەوام بوو هەتا [[File:Al_Ahly_1982_(2).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Al_Ahly_1982_(2).jpg|alt=|ڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|یاریزانانی ئەهلی لەگەڵ نازناوی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ١٩٨٢]] کۆتا قۆناغ، کاتێک ئەهلی دوو خاڵ لە پێش بوو. یانەکە توانی لە زەمالیک بباتەوە لە کۆتا قۆناغ ٢-١ کە هەردوو گۆڵەکە ئەیمەن شەوکی تۆماریکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=انتصار الأسبوع الأخير|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%A8%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D9%8A%D8%B1/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112002506/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%A8%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D9%8A%D8%B1/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەهلی جامی ئەفریقای پاڵەوانەکانی یانەکانی ١٩٨٧ بردەوە بە بردنەوە لە یانەی هیلال لە کۆتاییدا. یاری یەکەم بەرامبەر بوون ٠-٠ کە کرا لە ٢٩ی تشرینی دووەم لە خارتوومی پایتەختی سودان، بە ئامادەبوونی ٥٠،٠٠٠ هاندەری سودانی و ٥٠٠ هاندەری میسڕی. یاری دووەم لە ١٨ کانونی یەکەم کرا لە یاریگای قاهیرە بە ئامادەبوونی ٨٠،٠٠٠ هاندەر ، و ٢-٠ بۆ ئەهلی کۆتایی هات. جەمال تەلاب گۆڵێکی لە خۆیان تۆمار کرد و ئەیمەن شەوکی گۆڵی دووەمی تۆمار کرد. سێ ڕۆژ دوای یاریەکە، ئەفسانەی یانەکە مەحمود خەتیب بڕیاری واز هێنانی لە یاریکردندا دوای ١٧ ساڵ لە یانەکە، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی کە ژمارەیەکی زۆر [[ڕۆژنامەوان|ڕۆژنامەنووس]] ئامادەی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حكاية نهائي (3) .. الأهلي "87" يحسم الصراع العربي والكرة تودع الخطيب|ناونیشان=https://www.yallakora.com//News/199988/%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A-3-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%8A-87-%D9%8A%D8%AD%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%88%D8%AF%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D9%8A%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=يلاكورة.كوم}}</ref> == بردنەوەی پاڵەوانێتیەکانی عەرەب & بایکۆتکردنی کاف (١٩٩٠ – ٢٠٠٥) == ئەهلی نازناوی جامی میسڕی بردەوە لە ١٩٩٢ بە بردنەوە لە پاڵەوانی خولەکە زەمالیک ٢-١ لە یاریەکی سەرنجڕاکێشی کۆتایی. ئەیمەن شەوکی گۆڵی بردنەوەی تۆمار کرد لە خولەکی ٩٢ بە لێدانی سەر. لە دوای بردنەوەی جامەکە بۆ جاری سێیەم لەسەر یەک لە ١٩٩٣، ئەهلی گەڕایەوە [[ئەفریقا]] بە بردنەوەی جامی براوەکانی جامی ئەفریقی بۆ جاری چوارەم لە مێژوودا لە ١٩٩٣، کە کۆتا بەشداری یانەکە بوو لەم پاڵەوانێتیە، ئەهلی لە ئەفریقا سپۆرتس لە یاری کۆتایی بە گۆڵکردنێکی لێدانێکی پەنالتی لەلایەن عەبدول عەبدولڕەحمان لە [[قاھیرە|یاریگای قاهیرە]] لە دوای بەرامبەر بوون ١-١ لە یاری یەکەمدا. لە هەمان وەرز، یانەکە جامی میسڕی بردەوە بە بردنەوە لە غازل مەهالە ٣-٢ لە یاری کۆتاییدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=رقم قياسي إفريقي|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B1%D9%82%D9%85-%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%A5%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112165253/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B1%D9%82%D9%85-%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%A5%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Egypt - List of Cup Winners|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablese/egycuphist.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rsssf.com}}</ref> لە دوای سێ ساڵ بە بێ بردنەوەی خول، نازناوەکە گەڕایەوە بۆ ئەهلی لە وەرزی ١٩٩٣-٩٤ لە ژێر ڕاهێنەرایەتی ئالان هاریس لە دوای ڕکابەریەکی سەخت لەگەڵ عیسمائیلی، کە بە یاریەکی کۆتایی یەکلا بۆوە تیایدا زلهێزە سورەکان ٤-٣ لە ئەسکەندەریە بردیانەوە بە هاتریکی محمد ڕەمەزان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=إنطلاق جيل التسعينات الذهبي|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A5%D9%86%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B3%D8%B9%D9%8A%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%87%D8%A8%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112231052/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A5%D9%86%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B3%D8%B9%D9%8A%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%87%D8%A8%D9%8A/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەهلی بەشداری کرد لە پاڵەوانێتی عەرەب بۆ یەکەم جار لە ١٩٩٣ لە دوای ئەوەی بڕیاریدا بایکۆتی پاڵەوانێتیەکانی ئەفریقا بکات بەهۆی داهاتی کەم و ڕەخنەکانیان لە بڕیارەکانی ناوبژیوان لە جامی سوپەری کاف ١٩٩٤. ئەهلی جامی براوەکانی جامی عەرەب ١٩٩٤ بردەوە بە بردنەوە لە ئەل شەباب لە یاری کۆتایی ١-٠ کە گۆڵەکە تۆمار کرا لەلایەن فلێکس ئەبۆاگی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=تفوق عربي|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AA%D9%81%D9%88%D9%82-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112130245/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AA%D9%81%D9%88%D9%82-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە دوای ئەوەی ئەهلی دووەم نازناوی خولی لەسەریەکی بەدەست هێنا لەگەڵ جامی سوپەری عەرەب لە [[مەغریب]]، ڕێنێر هۆڵمان ئەهلی بەجێهێشت لە کۆتایی ١٩٩٧، لە دوای بوون بە دووەم لە جامی پاڵەوانەکانی یانەکانی عەرەب ١٩٩٧ لە [[توونس|تونس]]. جێی گیرایەوە لەلایەن هاووڵاتەکەی ڕاینێر زۆبێل، کە سەرکەوتوو بوو لە بردەوەی نازناوی خول بۆ پێنجەم وەرزی لەسەر یەک لە ١٩٩٧-٩٨ و بردنەوەی نازناوی جامی سوپەری عەرەب ١٩٩٨ لەگەڵ زۆبێل بۆ دووەم وەرزی لەسەر یەک، بە بردنەوەی لە ئۆران و شەباب و بەرامبەر بوون لەگەڵ کلەب ئەفرقا. لە ١٩٩٨، ئەهلی گەڕایەوە پاڵەوانێتی ئەفریقی بۆ یەکەم جار لە شەش ساڵی پێشوودا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=استمرار المدرسة الألمانية|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112223406/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە هاوینی ٢٠٠١، ئەهلی گرێبەستی لەگەڵ مانوێل جۆسێ واژۆ کرد بۆ ئەوەی ڕاهێنەری یانەکە بێت، بۆ یەکەم جار لە مێژووی یانەکەدا کە ڕاهێنەرێکی [[زمانی پورتوگالی|پرتوگالی]] هەبێت. یەکەم بەشداری جۆسێ لەگەڵ ئەهلی یاریەکی دۆستانە بوو لە بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیاڵ مەدرید]] لە مانگی ئابی ٢٠٠١، کاتێک ئەهلی مەدریدی شۆک کرد بە بردنەوەی ١-٠ بە تەنها گۆڵی سەندەی چیکبویک لە یاریگای قاهیرە. گۆڵەکە تۆمار کرا لەدوای هێرشێکی هەڵگەڕاوە و ڕاکردنێکی تەنهای خالید بێبۆ و دواتر پاسدان بە حوسام غالی کە توانی [[گۆڵپارێز|گۆڵپارێزی]] ڕیاڵ ببڕێت و پاس بدات بە سەندەی و گۆڵ تۆمار بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Al Ahly upset Real Madrid|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/1474011.stm|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> ئەمە چوارەم جار بوو ئەهلی لە پاڵەوانێکی ئەوروپی بباتەوە، جارەکانی تر بریتی بوون لە بردنەوەی ٣-٢ لە [[بەنفیکا]] لە ١٩٦٣ کە جامی [[ئەورووپا|ئەوروپی]] بردبۆوە لە ١٩٦١ و ١٩٦٢ و گەیشتە یاری کۆتایی لە ١٩٦٣، بردنەوەی ٢-١ لە دژی [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] لە ١٩٧٧، و لە کۆتاییدا بردنەوەی لە ستیوا بوخارستی ٣-٠ لە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=قدوم جوزيه…والفوز علي الريال|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D9%82%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%84/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200623145835/http://alahlyegypt.com/announcement/%D9%82%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%84/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>١٩٨٦. ئەهلی یەکەم خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەفریقای بردەوە دوای بردنەوەی ٤-١ لە بەرامبەر یانەی مامێلۆدی سەنداون. یاری یەکەم لە ٨ کانونی یەکەم کرا لە یاریگای لۆفتوس ڤێرسفێلد لە پایتەختی [[ئەفریقای باشوور|ئەفریقای باشور]] لە پریتۆریا، و ١-١ بە بەرامبەر بوون کۆتایی هات. گیفت کامپامبا لە خولەکی ٢٦ گۆڵی تۆمار کرد و سەعید عەبدول حافز لە خولەکی ٥٨ بەرامبەری کردەوە. یاری دووەم لە ٢١ کانونی یەکەم کرا لە یاریگای نێودەوڵەتی قاهیرە بە ئامادەبوونی ٧٥،٠٠٠ هاندەر، و کۆتایی هات بە بردنەوەی ئەهلی بە سێ گۆل کە تۆمار کران لەلایەن خالید بێبۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حكاية نهائي (4).. الأهلي بطل 2001.. "هاتريك" بيبو والعرجون نجم المباراة|ناونیشان=https://www.yallakora.com//News/200037/%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A-4-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%8A-%D8%A8%D8%B7%D9%84-2001-%D9%87%D8%A7%D8%AA%D8%B1%D9%8A%D9%83-%D8%A8%D9%8A%D8%A8%D9%88-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%AC%D9%88%D9%86-%D9%86%D8%AC%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=يلاكورة.كوم}}</ref> هەروەها ئەهلی زلهێزی خۆی سەلماند لە کیشوەردا بە بردنەوەی جامی سوپەر بەرامبەر یانەیەکی تری [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]]. ئەمجارەیان بەرامبەر کایزەر شێفس ٤-١ لە [[قاھیرە|قاهیرە]]، و لە یاریەکدا کە گۆڵپارێزی ئەهلی عیسام هەداری گۆڵێکی مێژووی تۆمار کرد. مانوێل جۆسێ نەیتوانی هیچ پاڵەوانێتیەکی ناوخۆیی بباتەوە لە جاری یەکەمی ڕاهێنەرایەتی یانەکەدا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=عودة غزو إفريقيا وهاتريك بيبو|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%A9-%D8%BA%D8%B2%D9%88-%D8%A5%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A%D8%A7/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112170114/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%A9-%D8%BA%D8%B2%D9%88-%D8%A5%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A%D8%A7/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>، هەرچەندە یانەکە توانی بردنەوەیەکی گەورە بەدەست بهێنێت بەرامبەر پاڵەوانی پێشووی خولەکە زەمالیک بە ئەنجامی ٦-١، لەگەڵ ئەوەی خالید بێبۆ چوار گۆڵی تۆمار کرد. بۆ یەکەم جار و تەنیا جار لە مێژووی دێربی قاهیرە کە یاریزانێک بتوانێت ئەو ڕیکۆردە تۆمار بکات. لە کۆتایی وەرزەکە، جۆسێ دەرکرا و جێگەی گیرایەوە لەلایەن جۆهانێس بۆنفێرێی هۆڵەندی بە گرێبەستێکی یەک-ساڵ، موچەی مانگانەی ١٨،٠٠٠$. بڕیاری یانەکە دەربارەی دەرکردنی جۆسێ لەلایەن زۆربەی هاندەرانەوە ڕەخنەی لێگیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bonfrere joins Al Ahly|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/2067222.stm|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ال6-1|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%846-1/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112165248/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%846-1/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> == سەردەمی زێڕین (٢٠٠٥ – ٢٠١٣) == === ٢٠٠٥ : وەرزێک بە بێ دۆڕان === ئەهلی بردنەوەی بەدەست هێنا لە هەموو یاریەکانی ١٤ قۆناغی یەکەم لە خولی نایابی میسڕی ٢٠٠٤-٠٥ ، نازناوی خولی نایابی بردەوە بۆ ٢٩یەم جار لە مێژووی یانەکە و یەکەم پاڵەوانێتی ناوخۆیی بوو بۆ ڕاهێنەری [[زمانی پورتوگالی|پرتوگالی]] مانوێل جۆسێ کە دوبارە لەلایەن یانەکەوە دەست نیشان کرابۆوە. ئەهلی خولەکەی بردەوە بە جیاوازی ٣١ خاڵ لەگەڵ ئێنپی کە نزیکترین ڕکابەر بوو. بۆ یەکەم جار یانەیەک هەموو یاریەکانی نیوەی یەکەمی وەرزەکەی بردەوە لەوکاتەوەی خولەکە دەستی پێکردووە لە <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Al Ahly set Egyptian record|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/4123535.stm|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref>١٩٤٨. [[File:AFC_ULtras.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AFC_ULtras.jpg|وێنۆک|هاندەرانی ئەهلی ئاهەنگ دەگێڕن لە دوای بردنەوەی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەفریقا ٢٠٠٥]] ئەهلی دووەم جامی سوپەری میسڕی بردەوە لە تەموزی ٢٠٠٥ بە بردنەوە لە ئێنپی ١-٠، کە گۆڵەکە تۆمار کرا لە کاتی زیاد کراو لەلایەن وائیل گۆما. لە کۆتایی ٢٠٠٥، یانەکە نازناوی یانە پاڵەوانەکانی کافی بردەوە بۆ چوارەم جار لە مێژوویدا بە بردنەوە لە ئیتۆیل دی ساهێل ٣-٠ لە یاری کۆتایی لە قاهیرە. یاری یەکەم کرا لە ٢٩ [[تشرینی یەکەم]] لە ستەید ئۆڵۆمپیک دی ساوسێ لە [[توونس|تونس]]، و ٠-٠ کۆتایی هات. یاری دووەم کرا لە ١٢ تشرینی دووەم لە یاریگای ئەکادیمیای سەربازی قاهیرە بە ئامادەبوونی ٣٠،٠٠٠ هاندەر، بەهۆی نۆژەنکردنەوەی یاریگای نێودەوڵەتی قاهیرە کە ئامادەکاری دەکرا بۆ میوانداری کردنی جامی نەتەوەکانی ئەفریقا ٢٠٠٦. ئەهلی ٣-٠ بردیەوە، کە گۆڵەکان تۆمار کران لەلایەن محمد ئەبوتریکە، ئوسامە حوسنی، و محمد بەرەکات. لەگەڵ بردنەوەی نازناوی [[خولی یانە پاڵەوانەکان]]، یانەکە ڕیکۆردێکی بێ هاوتای تۆمار کرد کە وەرزێکی تەواو هیچ یاریەک نەدۆڕا لە هەموو پاڵەوانێتیەکان.بە کۆی گشتی ٤٦ یاری کرد لە خولی نایابی میسڕی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Summary - Premier League - Egypt - Results, fixtures, tables and news - Soccerway|ناونیشان=https://int.soccerway.com/national/egypt/premier-league/2005-2006/regular-season/r2281/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=int.soccerway.com}}</ref>، جامی میسڕ، جامی سوپەری میسڕی و خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف، کە یانەکە هەر چوار پاڵەوانێتیەکەی بردەوە. یانەکە هەروەها ڕیکۆردێکی تری تۆمار کرد کە ٥٢ یاری نەدۆڕا لە ٨٥٢ ڕۆژدا. ئەهلی یەکەم بەشداری کرد لە [[جامی جیھانیی یانەکان|جامی جیهانی یانەکانی فیفا]] لە کانونی یەکەم ٢٠٠٥، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو و لە قۆناغی یەکەمدا لە بەرامبەر ئیتیحاد دۆڕا و دواتر پێنجەمی لەدەستدا بە دۆڕان بەرامبەر [[سیدنی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الرباعية وكأس العالم لأول مرة|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B1%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200719011603/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B1%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[File:Aboutrika2011.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aboutrika2011.jpg|ڕاست|وێنۆک|محمد ئەبوتریکە، یەکێک لە ئەفسانەکانی یانەکە.]] زۆربەی خەڵک وا دادەنێن کە ٢٠٠٦ باشترین ساڵ بوو لە مێژووی ئەهلی لە ڕوی دەستکەوتەوە، کە دەستی پێکرد بە بردنەوەی جامی سوپەری میسڕی بۆ دووەم جار بە بردنەوەیەکی تر لەبەرامبەر ئێنپی، کە گۆڵەکە لە کاتی زیادکراودا تۆمار کرا. یانەکە هەروەها خولی بردەوە بۆ جاری دووەم لەسەر یەک. ئەهلی دواتر جامی میسڕی بردەوە ٣-٠ لە بەرامبەر زەمالیک، کە بەمەش هەر سێ نازناوە ناوخۆیەکەی بردەوە. ئەهلی دوبارە ئەفریقای داگیر کرد بە گەیشتن بە یاری کۆتایی لەبەرامبەر سفاکسێن، لە یاری یەکەمدا بەرامبەر بوو ١-١ لە یاریگای قاهیرە، کە گۆڵەکان تۆمار کران لەلایەن ئەبو تریکە لە نیوەی یەکەم لە ڕێگەی لێدانێکی ڕاستەوخۆوە و دواتر یەکسان کرایەوە لەلایەن فریمپۆنگ بۆ سفاکسێن لە پێنج خولەکی سەرەتای نیوەی دووەم. سفاکسێن پاڵێوراو بوو بۆ بردنەوەی جامەکە بۆ یەکەم جار لە مێژوویاندا. لە چرکەکانی کۆتایی یاری دووەم، ئەنجامەکە ٠-٠ بوو تا ئەوکاتەی محمد ئەبوتریکە تەنیا گۆڵی یاریەکەی کرد لە ڕێگەی لێدانێکەوە و نازناوەکەی بۆ ئەهلی بەدەست هێنا. یانەکە بەشداری کرد لە جامی جیهانی یانەکانی فیفا ٢٠٠٦ بۆ دووەم جار لەسەر یەک، کە پاڵەوانێتیەکە کرا لە یابان. بەشداری ئەهلی ئەمجارە سەرکەوتوو تر بوو لە جاری پێشوو، کە لە ئەوکلاند ستی بردەوە لە چارەکی کۆتایی ٢-٠ کە گۆڵەکان تۆمار کران لەلایەن فلاڤیۆ ئامادۆ و محمد ئەبوتریکە لە نیوەی دووەم. یانەکە لە قۆناغی پێش کۆتایی ڕوبەڕوی یانەی بەڕازیلی ئینتەرناسیۆنال بووەوە، کە ٢-١ دۆڕا و گۆڵەکان تۆمار کران لەلایەن ئەلێکساندەر پاتۆ و لویز ئادریانۆ، لە کاتێکدا فلاڤیۆ گۆڵەکەی ئەهلی تۆمار کرد لە نیوەی دووەم. یانەکە توانی مەدالیای برۆنز بباتەوە بۆ یەکەم جار لە مێژووی ئەفریقا کە لە کلەب ئەمریکای بردۆتەوە ٢-١ لە یۆکۆهاما. محمد ئەبوتریکە دوو گۆڵی تۆمار کرد، لە کاتێکدا سالڤادۆر کاباناس تەنیا گۆڵەکەی یانە [[مەکسیک|مەکسیکیەکی]] تۆمار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الرباعية التاريخية وليلة أبوتريكة|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%84%D9%8A%D9%84%D8%A9-%D8%A3%D8%A8%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%8A%D9%83%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200718014342/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%84%D9%8A%D9%84%D8%A9-%D8%A3%D8%A8%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%8A%D9%83%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەهلی لە جامی سوپەری کاف ٢٠٠٧ یاری کرد لە ١٨ شوبات لە یاریگای ئەدیس ئابابا وەک پاڵەوانی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ٢٠٠٦ لە دژی ساهیل، پاڵەوانی جامی کیشوەرەکانی کاف ٢٠٠٦. ئەهلی چەندین یاریزانی دورکەوتبۆوە لەم قۆناغەدا بەهۆی پێکانی یاریزانەکان. لەگەڵ ئەوەشدا، یاریەکە گەیشتە پەنالتیەکان لە دوایی ئەوەی کاتی زیادکراو بە بێ گۆڵ تەواو بوو، کە ئەهلی بە پەنالتی ٥-٤ یاریەکەی بردەوە. لە دوای بردنەوەی نازناوی جامی سوپەر، یانەکە ڕیکۆردەکەی لەگەڵ زەمالیک یەکسان کردەوە بە بردنەوەی ٣ نازناوی جامی سوپەر، پێش ئەوەی سێ نازناوی تر بباتەوە و ڕیکۆردێکی نوێ تۆمار بکات. ئەهلی هەروەها ڕیکۆردێکی تری تۆمار کرد وەک زۆرترین بەشداری کردن لە جامی سوپەر (٨ جار). زلهێزە سورەکان بەردەوام بوون لە زاڵبوونیان بەسەر نازناوی خول، بە بردنەوەی خولی نایابی میسڕی بۆ چوارەم جار لەسەر یەک بە جیاوازی ١٧ خاڵ لە یانەی ئیسماعیلی. یانەکە هەروەها جامی سوپەری بردەوە بۆ چوارەم جار لەسەر یەک بە بردنەوە لە زەمالیک ٢-٠ کە گۆڵەکان ئەحمەد حەسەن و مواتاز ئینزۆ تۆماریان کرد. ئەوە دووەم بردنەوە بوو لە هەفتەیەکدا بۆ ئەهلی لەبەرامبەر زەمالیک لە دوای ئەوەی هەفتەیەک پێش ئەوە لە خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ڕوبەڕوی یەک بونەوە. ئەهلی خولی یانە پاڵەوانەکانی کافی بردەوە بۆ شەشەم جار بە ئەنجامی هەردوو یاری ٤-٢ لە بەرامبەر کۆتۆن سپۆرت دی گۆروا لە یاری کۆتاییدا، لە دوای ئەوەی یاری یەکەمی ٢-٠ بردەوە و لە یاری گەڕانەوەدا ٢-٢ بەرامبەر بوون. یانەکە بەشداری کردەوە لە [[جامی جیھانیی یانەکان|جامی جیهانی یانەکان]]، بەڵام ئەمجارە هەردوو یاری دۆڕاند لە بەرامبەر پۆجوا و یانەی تۆپی پێی ئەدیلاین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الأهلي يعود لليابان|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200722010115/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[File:Min_zamalek2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Min_zamalek2.jpg|وێنۆک|260x260پیکسڵ|ئۆڵتراس ئەهلاوی پێش یاری دێربی قاهیرە لە خولی نایابی میسڕی ٢٠٠٧-٠٨]] [[File:Al_Ahly_2011.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Al_Ahly_2011.jpg|وێنۆک|240x240پیکسڵ|پێکهاتەی سەرەکی ئەهلی لە ٢٠١١]] یانەکە وەرزی ٢٠٠٨-٢٠٠٩ ی بە بردنەوەی جامی سوپەری کاف دەست پێکرد لە دوای بردنەوەی لە سفاکسێن ٢-١ کە دوو گۆڵەکە تۆمار کران لەلایەن فلاڤیۆ، و پێش ئەوەی پێشبڕکێی بەرگری کردن لە خول دەست پێبکات لە ئیسماعیلی، هەردوو تیمەکە یاریەکی یەکلاکەرەوەیان ئەنجام دا بۆ ئەوەی پاڵەوان دیاری بکرێت، کە ئەهلی ١-٠ بردیەوە لە ڕێگەی لێدانێکی سەری فلاڤیۆ و بە ئەسیستی هاونیشتیمانەکەی جیلبێرتۆ لە لێدانێکی ڕاستەوخۆدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Al Ahly clinch league title|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/8066497.stm|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> ئەوە کۆتا پاڵەوانێتی مانوێل جۆسێ بوو لە ماوەی دووەمی ڕاهێنەرایەتیدا پێش ئەوەی حوسام ئەل بەدری ببێت بە ڕاهێنەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=رحيل جوزيه بعد نهاية مثيرة|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B1%D8%AD%D9%8A%D9%84-%D8%AC%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D9%85%D8%AB%D9%8A%D8%B1%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200722010121/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B1%D8%AD%D9%8A%D9%84-%D8%AC%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D9%85%D8%AB%D9%8A%D8%B1%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەدری توانی پارێزگای لە نازناوی خولی ٢٠٠٩-٢٠١٠ بکات و بوو بە یەکەم ڕاهێنەری هاونیشتیمانی ئەهلی کە نازناوی خول بباتەوە بۆ یانەکە لە ماوەی ٢٣ ساڵی پێشوودا. ئەهلی جامی سوپەری میسڕی بردەوە بە بردنەوە لە حەراس ئەل هۆدود ١-٠ . لە خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف، ئەهلی گەیشت بە یاری کۆتایی، بەڵام دەرکرا لەلایەن ئێسپێرانس سپۆرتیڤ دی تونس بە هۆی هەڵەیەکی بەناوبانگی ناوبژیوان لەلایەن جۆسێف لامپتی کە بردنەوەی بەخشی بە خاوەن یاریگا لە یاری دووەمدا کە تۆپێکی دەستی ڕوون ئەنجامدا لە گۆڵەکەی تۆمار کرا لەلایەن مایکڵ ئنێرامۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=تفوق محلي وظلم إفريقي|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AA%D9%81%D9%88%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A-%D9%88%D8%B8%D9%84%D9%85-%D8%A5%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200722011220/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%AA%D9%81%D9%88%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A-%D9%88%D8%B8%D9%84%D9%85-%D8%A5%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> چالاکی وەرزشی لە میسڕ دواخرا بەهۆی ئاڵۆزی یاریگای بەنداوی سەعید. لە یاری یەکەمدا لە دوای دەست پێکردنەوەی چالاکی وەرزشی، ئەهلی جامی سوپەری میسڕی بردەوە بە بردنەوە لە ئێنپی ٢-١، لە یاریەکی بێ هاندەردا لە یاریگای بۆرگ عەرەب. سەرەڕای سەختی ڕوداوەکان، یاریزانانی ئەهلی توانیان زاڵ بن و لە ئێسپێرانسیان بردەوە لە یاری کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ٢٠١٢. یاری یەکەم کۆتایی هات ١-١ لە یاریگای بۆرگ عەرەب، بردەوە لە یاری گەڕانەوەدا ٢-١ بۆ ئەهلی لە ستەید ئۆڵۆپیک دێ رادێس حەوتەم نازناوی پاڵەوانی ئەفریقای بەخشی لە مێژووی یانەکەدا، کە گێدۆ گۆڵی یەکەمی ئەهلی تۆمار کرد لە ڕێگەی لێدانێک لەناو لاکێشەی ١٨ یارد پێش کۆتایی هاتنی نیوەی یەکەم، و وەلید سۆلیمان ئەنجامەکەی کرد بە ٢-٠ لە خولەکی ٦١ دا. هێرشبەری ئێسپێرانس یانیک جێنگ گۆڵێکی بۆیان تۆمار کردەوە، و محمد ئەبوتریکە پەنالتیەکی لەدەست دا، بەڵام ئەهلی توانی یاریەکە بباتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Al Ahly clinch African club final|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/20357913|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=من أجل الشهداء|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D9%85%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200718010354/http://alahlyegypt.com/announcement/%D9%85%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەهلی، بە ڕێبەرایەتی حوسام بەدری، توانی پلەی چوارەم بەدەست بهێنێت لە جامی جیهانی یانەکانی فیفا ٢٠١٢ لە [[ژاپۆن|یابان]]، بە بردەوەی یاری یەکەم لە دژی سانفرێچ هیرۆشیما ٢-١، کە گۆڵەکان سەعید حەمدی و یاریزانی ناوەڕاست و هێمای ئەهلی محمد ئەبوتریکە کە لە جێمی دووەم خرایە ناوەوە و توانی گۆڵی بردنەوە تۆمار بکات دوای تەنیا ١٢ خولەک لە نیوەی دووەم<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ahly through to world semi-finals|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/20658331|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref>، ئەهلی دواتر ١-٠ دۆڕا بە پاڵەوانی [[جامی لیبەرتادۆریس]] کۆرینسیانس، و دواتر بە مۆنتێری دۆڕا لە یاری دیاریکردنی پلەی سێیەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=عودة لليابان|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%A9-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200718054213/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%A9-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> حوسام بەدری یانەکەی جێهێشت بۆ محمد یوسف، کە توانی زاڵبونەکەیان تەواو بکات بە سەرکەوتووی و ئەهلی گەیاند بە نازناوی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ٢٠١٣ بۆ هەشتەم جار بە بردنەوەی لە یانەی ئەفریقای باشور ئۆرلاندۆ پایرەتس ٢-٠ لە یاری گەڕانەوەدا، لە دوای بەرامبەر بوون ١-١ لە یاری چوندا. محمد ئەبوتریکە گۆڵی بۆ ئەهلی تۆمار کرد لە یاری چوندا لە ڕێگەی لێدانێکی ڕاستەوخۆ. یاری گەڕانەوە کۆتا کاریگەری و هاندانی هاندەران بوو بۆ ئەفسانەی یانەکە محمد ئەبوتریکە کە گۆڵی یەکەمی یاریەکەی تۆمار کرد و بوو بە کۆتا گۆڵی بە درێسی سورەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=اللقب الثامن واعتزال الساحر|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%82%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%85%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D8%B1/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200718014441/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%82%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%85%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D8%B1/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> == سەردەمی مەحمود تاهیر (٢٠١٤ – ٢٠١٧) == ئەهلی بەشدار بوون لە جامی کۆنفیدراڵی ئەفریقی لە دوای دۆڕاندنی زووی لە [[خولی یانە پاڵەوانەکان]]، بەڵام زلهێزە سورەکان خولیایەکی بەهێزیان هەبوو بۆ ئەوەی ئەو پاڵەوانێتیە کیشوەریە زیاد بکەن بۆ مێژووی یانەکە بۆ یەکەم جار. ئەهلی گەیشتە یاری کۆتایی لە دژی سێوێ بەڵام یاری چوون دۆڕا ٢-١. لە یاری گەڕانەوەدا، ئەنجامەکە ٠-٠ بوو هەتا خولەکی شەش لە کاتی زیادکراو، کاتێک عیماد مۆتاب گۆڵی تۆمار کرد بە لێدانی سەر لە خولەکەکانی کۆتاییدا، کە وای کرد [[ڕاھێنەر (وەرزش)|ڕاهێنەر]] خوان کارلۆس گۆریدۆ ڕابکات و ئاهەنگ بگێڕێت لەسەر یاریگاکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الأكثر تتويجا…برأس متعب|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B1%D8%A3%D8%B3-%D9%85%D8%AA%D8%B9%D8%A8/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200113015401/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%B1%D8%A3%D8%B3-%D9%85%D8%AA%D8%B9%D8%A8/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> گاریدۆ دواتر دەرکرا لەلایەن یانەکە لە دوای ئەوەی لە خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف دەرکرا بە پەنالتی دۆڕا بە مۆغریب تێتوان. ئەهلی بە قۆناغێکی گرنگدا دەڕۆیشت لە دوای ئەوەی زۆربەی ئەستێرەکانی نەوەکەی پێشوو وازیان لە یاریکردن هێنا، لە ئەنجامدا چەند پاڵەوانێتیەکیان دۆڕاند. یانەکە ڕێڕەوی خۆی وەرگرتەوە کاتێک لە یاری جامی سوپەر ڕوبەڕوی زەمالیک بووەوە لە [[دوبەی]] بۆ یەکەم جار لە کۆتایی ٢٠١٥. [[File:Al_ahly_fans_in_uae_2.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Al_ahly_fans_in_uae_2.JPG|وێنۆک|250x250پیکسڵ|هاندەرانی تیفۆی ئەهلی پێش یاری جامی سوپەری میسڕی لە ٢٠١٥]] عەبدول-عەزیز عەبودل-شەریف پێشڕەوی زلهێزە سورەکانی کرد وەک ڕاهێنەر بە بردنەوەی ٣-٢ لە بەرامبەر زەمالیک لە یاریگای هەزە بن زاید تا نۆیەم جامی سوپەری میسڕی بباتەوە لە مێژووی یانەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=بطل السوبر|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A8%D8%B7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%A8%D8%B1/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200804081925/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A8%D8%B7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%A8%D8%B1/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە دوای لەدەستدانی نازناوی خولی منیسڕی ٢٠١٤-٢٠١٥، ئەهلی خولی ٢٠١٥-١٦ بە جیاوازی حەوت-خاڵ لەگەڵ پاڵەوانی پێشوو زەمالیک. ئەهلی پاڵەوانێتیەکەی کۆتایی پێهێنا بە بەهێزترین هێڵی هێرشبردن و بەرگری لە ژێر سەرپەرشتی ڕاهێنەری [[زمانی ھۆڵەندی|هۆڵەندی]] مارتین جۆل، کە لە جێگای ڕاهێنەری [[زمانی پورتوگالی|پرتوگالی]] جۆسێ پێسێرۆ دەست بەکاربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=بطل الدوري 38|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A8%D8%B7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A-38/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200704103128/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A8%D8%B7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A-38/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەهلی نازناوی خولەکەی بردەوە بۆ ٣٩یەم جار لە مێژووی یانەکە پێش تەواوبوونی خولەکە بە چوار یاری. یانەکە توانی ٣٩ یاری لەسەر یەک بە بێ دۆڕاندن بە ڕێبکات لە هەموو پاڵەوانێتیەکاندا، کە ڕیکۆردێکی تۆمار کرد بە ٣٠ یاری بە بێ دۆڕاندن لە خولدا. لە ژێر سەرپەرشتی حوسام بەدری کرابوو، ئەهلی توانی ٣٠ یاری گۆڵەکەی بە خاوێنی بهێڵێتەوە لەو وەرزەدا لە سەرجەم پاڵەوانێتیەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=الأهلى يفوز بالدورى للمرة الـ "39"|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2017/5/30/الأهلى-يفوز-بالدورى-للمرة-الـ-39/3260128|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=اليوم السابع|زمان=ar}}</ref> یانەکە دواتر جامی میسڕی بردەوە بۆ ٣٦ەم جار لە مێژوویدا لە دوای بردنەوە لە ئەل مەسری ٢-١ لە یاریەکی بەهێزدا لە کۆتایی جامی میسڕی لە یاریگای بۆرگ عەرەب. مەسڕی لە خولەکی ١٠٢دا گۆڵی تۆمار کرد و دوای ئەوە عەمر گەماڵ یەکسانی کردەوە لە خولەکی ١١٧، و ئەحمەد فەتحی گۆڵی بردنەوەی تۆمار کرد لە خولەکی ١٢٠دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بالفيديو {{!}} الأهلي يتوج بالكأس رقم 37 في تاريخه {{!}} Goal.com|ناونیشان=https://www.goal.com/ar-eg/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%AA%D9%88%D8%AC-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%B1%D9%82%D9%85-37-%D9%81%D9%8A-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%87/1xpju5bprslu91r7oifnq0vwjr|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.goal.com}}</ref> ئەهلی گەیشتە یاری کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ٢٠١٧، بە بەرامبەر بوون ١-١ لەگەڵ ویداد لە یاریگای بۆرگ عەرەب، ویداد دواتر میوانداری ئەهلی کرد لە ستەید محمد کاسابلانکا، کە ئەهلی دۆڕا ١-٠ و نەیتوانی نۆیەم نازناوی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف بباتەوە. == سەردەمی مەحمود خەتیب & گەڕاندنەوە بۆ نازناوی ئەفریقی (٢٠١٧-ئێستا) == لە ١ کانوونی یەکەمی ٢٠١٧، مەحمود خەتیب هەڵبژێردرا وەک [[سەرۆک|سەرۆکی]] نوێی یانەکە، خەتیب لە پێشەوەی ڕکابەریەکان دەهات لە مەحمود تاهیر و ٢٠،٩٥٦ دەنگی بەدەست هێنا. تاهیر، کە سەرۆک بوو لە ٢٠١٤ هەتا ٢٠١٧، تەنها ١٣،١٨٢ دەنگی بەدەست هێنا. لە پێشبڕکێ بۆ بوون بە جێگری سەرۆک، موستەفا فەهمی ١٤،٢٦٩ دەنگی کۆکردەوە بەروارد بە [[وەزیر|وەزیری]] پێشووی وەرزشی میسڕی عەمری فاروک کە بردیەوە و ١٩،٩٢٣ دەنگی بەدەست هێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fahmy loses in Ahly polls as El Khatib wins|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/42193642|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> ئەهلی جامی سوپەری میسڕی بردەوە بۆ دەیەم جار لە مێژوویدا، لە دوای بردنەوەی لە ئەل مەسڕی ١-٠، لە یاریەکەدا کە ئەنجامدرا لە ١٢ [[کانوونی دووەم|کانونی دووەمی]] ٢٠١٩ لە یاریگای هەزە بین زاید ، یانەی ئەل عەین، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیمارات]]. گۆڵی بردنەوە تۆمارکرا لەلایەن وەلید ئازارۆ لە خولەکی ١٢ی نیوەی یەکەمی کاتی زیادکراو، کە نازناوەکەی بەخشی بە زلهێزە سورەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=«أجايي» أول لاعب أجنبي يحرز هدفين في «السوبر»|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/2019/09/21/%D8%A3%D8%AC%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%8A%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%D9%87%D8%AF%D9%81%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200224055226/http://alahlyegypt.com/2019/09/21/%D8%A3%D8%AC%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%8A%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%D9%87%D8%AF%D9%81%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> وەرزی دواتر، یانەکە توانی نازناوی خولی نایابی میسڕی بباتەوە بۆ سێیەم وەرزی لەسەر یەک لە ژێر سەرپەرشتی ڕاهێنەر حوسام بەدری، چلەم نازناو لە مێژوویدا، کە گەیشت بە چوارەم ئەستێرە. ئەهلی بە فەرمی نازناوەکەی بردەوە ٦ هەفتە پێش کۆتایی هاتنی پاڵەوانێتیەکە، کە دووەم زێراترین نازناو بوو لە مێژوودا لە دوای وەرزە مێژوویەکەی خولی نایابی میسڕی ٢٠٠٤-٠٥.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=النجمة الرابعةll «الأربعين».. ثاني أسرع دوري في تاريخ الأهلي|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/2018/03/12/%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%AC%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A9ll-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%8A%D9%86-%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A3%D8%B3%D8%B1%D8%B9/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200225145625/http://alahlyegypt.com/2018/03/12/%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%AC%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A9ll-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%8A%D9%86-%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A3%D8%B3%D8%B1%D8%B9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەهلی گەیشت بە یاری کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ٢٠١٨، بەڵام دۆڕا بە یانەی [[توونس|تونسی]] ئێسپێرانس، ئەهلی یاری یەکەمی بردەوە ٣-١، بەڵام ئێسپێرانس لە یاری گەڕانەوەدا ٣-٠ بردیەوە و وای کرد خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ببەنەوە بەهۆی یاسای گۆڵی دەرەوە، ئەهلی نەیتوانی نۆیەم نازناوی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف بباتەوە. ئەهلی توانی نازناوی خولی نایابی میسڕی ٢٠١٨-١٩ بباتەوە بۆ چوارەم وەرزی لەسەر یەک و ٤١ەمین نازناو لە مێژوویدا لە ژێر کە ئەو وەرزە لە ژێر سەرپەرشتی ڕاهێنەری [[ئوروگوای|ئۆرۆگوای]] مارتن لاسارتێ بوو، لە دوای بردنەوەی لە مۆکاولون عەرەب ٣-١ لە ڕوبەڕوو بونەوەیەکدا لە ٢٣ حوزەیرانی ٢٠١٩. ئەم ئەنجامە وای کرد ئەهلی پێنج خاڵ پێش بکەوێت لەبەرامبەر ڕکابەرەکەی زەمالیک کە یەک یاری لە وەرزی خولەکەدا مابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ahly win Egyptian title with game to spare|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/49111077|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> بردنەوەی خولی ٢٠١٨-١٩  نازناوەکانی یانەکەی زیاد کرد بۆ ١٣٦، وای کرد ئەهلی یەکەم یانە بێت کە زۆرترین نازناوی هەبێت بە هەبوونی ٢٠ نازناوی کیشەوری؛ نۆ خولی یانە پاڵەوانەکان، یەک جامی کۆنفیدراڵی، چوار جامی براوەی جامەکان، شەش جامی سوپەر و یەک پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیا-ئەفریقا، هەتا ٢٠١٨، ئەهلی نازناوی خولی یانە پاڵەوانەکانی کافی بردبۆوە لە ١٩٨٢، ١٩٨٧، ٢٠٠١، ٢٠٠٥، ٢٠٠٦، ٢٠٠٨ <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Coton Sport 2-2 Al Ahly|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/africa/7732186.stm|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref>، ٢٠١٢ و ٢٠١٣؛ وای کرد ببن بە خاوەنی زۆرترین نازناو لە ئەفریقا. لەسەر ئاستی نەتەوەیی، ئەهلی ٤١ خولی نایابی میسڕی و ٣٦ جامی میسڕی، ١١ نازناوی جامی سوپەری میسڕی، و حەوت جامی سوڵتان حوسێن، ١٥ نازناوی قاهیرەی هەبێت کە زیاتر بێت لە هەر یانەیەکی تر، لەگەڵیدا بردنەوەی جامی کۆماری یەکگرتووی عەرەب یەک جار و جامی کۆنفیدراڵی میسڕی یەکجار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الأهلي الأكثر تتويجًا بالبطولات في العالم|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/2019/07/24/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%83%D8%AB%D8%B1-%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC%D9%8B%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200702101204/http://alahlyegypt.com/2019/07/24/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%83%D8%AB%D8%B1-%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC%D9%8B%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ٣١ ئاب، ڕێنێ وێیلەر وەک ڕاهێنەری نوێی ئەهلی دانرا، وێیلەر جێگای مارتن لاسارتێی گرتەوە کە لابرا هەرچەندە ئەهلی گەیاند بە نازناوی خول و یاریەکیش مابوو لە خولەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ahly appoint Rene Weiler as new coach|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/49536711|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> وێیلەر توانی یەکەم نازناو بۆ یانەکە بەدەست بهێنێت لە کەمتر لە مانگێکدا کاتێک ئەهلی توانی جامی سوپەری میسڕی بباتەوە بۆ ١١یەم جار لە مێژووی یانەکە بە بردنەوە ٣-٢ لە زمالیک لە ٣٠ ئەیلولی ٢٠١٩ لە یاریگای بۆرگ عەرەب. هێرشبەری [[نێجیریا|نێجیری]] جونیۆر ئەجاڤی گۆڵی یەکەم و سێیەمی بۆ ئەهلی تۆمار کرد، بوو بە دووەم یاریزانی بیانی کە گۆڵ تۆمار بکات لە مێژووی جامی سوپەری میسڕی، کە یەکەم یاریزانی بیانی کە گۆڵ تۆمار بکات لە پاڵەوانێتیەکە هێرشبەری [[مەغریب|مەغریبی]] وەلید ئازارۆ بوو کە گۆڵی بردنەوەی تۆمار کرد لە دژی مەسڕی لە جامی سوپەری میسڕی ٢٠١٧-١٨. ئاجایی بوو بە یەکەم یاریزانی بیانی کە دوو گۆڵ تۆمار بکات لە جامی سوپەری [[میسر|میسڕی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=«أجايي» أول لاعب أجنبي يحرز هدفين في «السوبر»|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/2019/09/21/%D8%A3%D8%AC%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%8A%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%D9%87%D8%AF%D9%81%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200224055226/http://alahlyegypt.com/2019/09/21/%D8%A3%D8%AC%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%8A%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%D9%87%D8%AF%D9%81%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ١٨ ی ئەیلول، کاتێک زەمالیک دۆڕا بە ئەسوان، ئەهلی ٤٢ەم نازناوی خولی نایابی میسڕی بردەوە لە وەرزی ٢٠١٩-٢٠؛ ئەمەش ١٣یەم نازناوی خول بوو بۆ یانەکە کە بیباتەوە لە کۆتا ١٤ وەرزدا لە ٢٠٠٤ەوە، و دووەم نازناوی وێیلەر بوو پێش ئەوەی یانەکە جێبهێڵێت و جێگەی بگیرێتەوە لەلایەن پیسۆ مۆیسمانێ، یەکەم ڕاهێنەری [[ئەفریقای باشوور]] لە مێژووی یانەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mosimane looks to break more new ground in Egypt|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/africa/54356354|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> == باڵادەستی کیشوەری (٢٠٢٠ - ) == لە ٢٧ی [[تشرینی دووەم]]، ئەهلی ڕوبەڕوی زەمالیک بووەوە لە یاری کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ٢٠٢٠، یاریەکەی بردەوە ٢-١ کە سۆلیا گۆڵی یەکەمی بۆ ئەهلی تۆمار کرد لە خولەکی پێنجدا بە لێدانی سەر، شیکابالا دواتر یەکسانی کردەوە بۆ زەمالیک لە خولەکی ٣١ دا بە قاچی چەپ لەسەر قەراغی هێڵی پەنالتی و گۆڵی لە شیناوی تۆمار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=African Champions League: Al Ahly beat Zamalek in all-Egypt final|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/africa/55109495|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> ماگدی گۆڵی بردنەوەی بۆ ئەهلی تۆمار کرد لە خولەکی ٨٩دا؛ بە ئەژنۆی کۆنترۆڵی تۆپەکەی کرد لە ناوچەی پەنالتی و بە لێدانێک تۆپەکەی ئاڕاستەی کۆرنەری ڕاستی گۆڵەکە کرد لە دژی گۆڵپارێز گاباسکی، توانی نۆیەم نازناوی ئەهلی بباتەوە و یەکەمیان لە ساڵی ٢٠١٣ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Finally nine for Al Ahly|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/mens/clubworldcup/qatar2020/news/origin1904-p.cxm.fifa.comthe-big-nine-for-al-ahly|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.fifa.com|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/clubworldcup/qatar2020/news/origin1904-p.cxm.fifa.comthe-big-nine-for-al-ahly |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=African Champions League: Al Ahly beat Zamalek in all-Egypt final|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/africa/55109495|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> لە دوای هەفتەیەک، ئەهلی لە جەیشی بردەوە لە کۆتایی جامی میسڕی ٣-٢ بە پەنالتی. بەم بردنەوەیە، ئەهلی هەر سێ نازناوەکەی بردەوە بۆ سێیەم جار لە مێژوویدا، و بوو بە یەکەم یانەی ئەفریقی کە سێ نازناوەکە بەدەست بهێنێت سێ جار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Football|یەکەم=CAF-Confedération Africaine du|سەردێڕ=Al Ahly wins Egypt Cup to complete historical treble|ناونیشان=https://www.cafonline.com/news-center/news/al-ahly-wins-egypt-cup-to-complete-historical-treble|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=CAFOnline.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=English|یەکەم=A. S.|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Egypt's Al-Ahly claim a historic treble|ناونیشان=https://en.as.com/en/2020/12/05/soccer/1607203422_853695.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=Diario AS|زمان=en}}</ref> لە دوای سەرکەوتن بۆ [[جامی جیھانیی یانەکان|جامی جیهانی یانەکانی]] فیفا ٢٠٢٠، ئەهلی لە دوهەیلی بردەوە لە یەکەم یاری پاڵەوانێتیەکە، بە هۆی لێدانێک لەلایەن حوسێین شاهات، ئەهلی نارد بۆ یەکەم یاری فەرمی لەگەڵ پاڵەوانی [[ئەورووپا|ئەوروپی]] [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشین]] لە یاری پێش کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA Club World Cup Qatar 2020™: Al Duhail SC - Al Ahly SC|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/mens/clubworldcup/qatar2020/match-center/origin1904-p.cxm.fifa.com/tournaments/mens/clubworldcup/qatar2020/match-center/400154009|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.fifa.com|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/clubworldcup/qatar2020/match-center/origin1904-p.cxm.fifa.com/tournaments/mens/clubworldcup/qatar2020/match-center/400154009 |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fifa Club World Cup: Mosimane’s Al Ahly beat Olunga’s Al-Duhail to set-up semi-final against Bayern Munich {{!}} Goal.com|ناونیشان=https://www.goal.com/en/news/fifa-club-world-cup-mosimanes-al-ahly-beat-olungas-al-duhail/1kgm7fw2a1dkn17t1ilxbisyq9|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.goal.com}}</ref> بایەرن لە ئەهلی بردەوە ٢-٠ بە دوو گۆڵی [[ڕۆبێرت لێڤاندۆفسکی|ڕۆبێرت لێڤاندۆوسکی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bayern reach Fifa Club World Cup final|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/55987920|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=marcoiraqbet|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Get To Know The Best Football Betting Sites I IraqBet|ناونیشان=https://iraqbet.com/en/football-betting-iraq/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> ئەهلی توانی مەدالیای برۆنز بەدەست بهێنێت بۆ دووەم جار لە مێژووی یانەکە لە دوای بردنەوە لە پاڵمێراس. براوەی جامی لیبەرتادۆرێس ٢٠٢٠ لە یاری دیاریکردنی پلەی سێیەم، بوو بە یەکەم و تەنیا یانەی ئەفریقی یاخود [[عەرەب]] کە دوو مەدالیا لەو پاڵەوانێتیە بەدەست بهێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Al Ahly clinch third place at Club World Cup|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/africa/56033530|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> لە ٢٨ مایسی ٢٠٢١، ئەهلی لە بێرکانێی بردەوە ٢-٠ لە جامی سوپەری کاف ٢٠٢١ لە قەتەر، کە بوو بە ٢٢ەم نازناوی کیشوەری یانەکە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Football|یەکەم=CAF-Confedération Africaine du|سەردێڕ=Ahly beat Berkane to clinch seventh Total CAF Super Cup title|ناونیشان=https://www.cafonline.com/news-center/news/ahly-beat-berkane-to-clinch-seventh-super-cup-title|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=CAFOnline.com|زمان=en}}</ref>، لە ١٧ حوزەیرانی ٢٠٢١، ئەهلی لە کایزەر شێفسی بردەوە ٣-٠ لە یاری کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکان لە [[مەغریب]]، بوو بە براوەی دەیەم خولی یانە پاڵەوانەکان و بیست و سێیەم نازناوی کیشوەری.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Al-Ahly claim record 10th CAF Champions League title with 3-0 win over Kaizer Chiefs|ناونیشان=https://arab.news/638xb|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=Arab News|زمان=en}}</ref> [[File:2021_FIFA_Club_World_Cup_Final_-_21.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2021_FIFA_Club_World_Cup_Final_-_21.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|یاریزانانی ئەهلی لەگەڵ مەدالیای برۆنز لە جامی جیهانی یانەکانی فیفا ٢٠٢١]] لە ٢١ [[ئەیلوول|ئەیلولی]] ٢٠٢١، ئەهلی جامی سوپەری میسڕی دۆڕاند بە جەیش لە لێدانی یەکلاکەرەوە ٣-٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=El Gaish win Egyptian Super Cup title|ناونیشان=https://www.egypttoday.com/Article/8/108062/El-Gaish-win-Egyptian-Super-Cup-title|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=EgyptToday}}</ref>، ئەمەش لە ئەنجامدا کارێکی بەدوادا هات لەلایەن دەستەی کارگێڕی یانەکە، کە ٣٠٠،٠٠٠£E بڕی لە موچەی یاریزانەکان، بەڕێوەبەرانی تۆپی پێ، و سەرجەم ستافی ڕاهێنەرایەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ismail|یەکەم=Ali|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Al Ahly deduct player salaries following Egyptian Super Cup defeat|ناونیشان=https://www.kingfut.com/2021/09/22/al-ahly-deduct-player-salaries-following-egyptian-super-cup-defeat/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=KingFut|زمان=en-GB}}</ref> ئەم لێبڕینە دواتر لابرا لەدوای ئەوەی ئەهلی لە زەمالیکی بردەوە ٥-٣ لە دێربی قاهیرە لە ٥ [[تشرینی دووەم|تشرینی دووەمی]] ٢٠٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zamalek v Al Ahly Match Report, 05/11/2021, Premier League {{!}} Goal.com|ناونیشان=https://www.goal.com/en/match/zamalek-v-al-ahly/2zdzlbru83aaycqnqu3ah709g|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.goal.com}}</ref> لە ٢٢ [[کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەمی]] ٢٠٢١، ئەهلی هەشتەم جامی سوپەری کافی بردەوە لە دوای بردنەوە لە ڕاجا ٦-٥ بە لێدانی یەکلاکەرەوە، ڕاجا گۆڵی یەکەمی تۆمار کرد لە خولەکی ١٣ لە دوای ئەوەی یاسر ئیبراهیم گۆڵی لەخۆیان تۆمار کرد، بەڵام تاهیر محمد تاهیر ئەنجامەکەی بۆ ئەهلی یەکسان کردەوە لە خولەکی ٩٠دا، یاریەکەی گەیاند بە لێدانەکانی یەکلاکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Football|یەکەم=CAF-Confedération Africaine du|سەردێڕ=Ahly beat Raja to clinch eighth TotalEnergies CAF Super Cup|ناونیشان=https://www.cafonline.com/news-center/news/ahly-beat-raja-to-clinch-seventh-totalenergies-caf-super-cup|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=CAFOnline.com|زمان=en}}</ref> ئەهلی سەرکەوت بۆ [[جامی جیھانیی یانەکان|جامی جیهانی یانەکانی فیفا]] ٢٠٢١ لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|میرنشینی یەکگرتووی عەرەب]] وەک پاڵەوانی [[ئەفریقا]]. یانەکە یاری یەکەمی بردەوە لە دژی براوەی خولی یانە پاڵەوانەکانی کۆنکاکاف یانەی مۆنتێری مەکسیکی هەرچەندە ژمارەیەکی زۆری یاریزان بەشداریان نەکرد بەهۆی پێکان، و هەندێ لە یاریزانەکانی یانەکە بەشدار بوون لەگەڵ هەڵبژاردەی نیشتیمانی میسڕی لە ڕکابەری کردن لە جامی نەتەوەکانی ئەفریقا ٢٠٢١. محمد هانی تەنیا گۆڵی یاریەکەی تۆمار کرد لە خولەکی ٥٣. لە یاری پێش کۆتایی، ئەهلی دۆڕا بە پاڵمێراس، براوەی جامی لیبەرتادۆریس ٢٠٢١ و بە ئەنجامی ٢-٠، دواتر یاری کرد لە دژی یانەی سعودی هیلال لە یاری دیاریکردنی پلەی سێیەم. ئەهلی پلەی سێیەمی بەدەست هێنا لە جامی جیهانی یانەکانی فیفا بۆ سێیەم جار لە مێژووی یانەکە لە دوای ئەوەی لە هیلالی بردەوە ٤-٠، گەورەترین ئەنجامی بردنەوە بۆ ئەهلی لە جامی جیهانی یانەکان. ئەهلی بۆ دووەم جار لەسەر یەک گەیشتە یاری کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف و بۆ سێیەم جار لەسەر یەک لە ژێر ڕاهێنەرایەتی پیسۆ مۆیسمانێ، لە دوای بردنەوەی لە یانەی [[جەزائیری]] سێتیف ٦-٢ بە ئەنجامی هەردوو یاری. == ڕکابەریەکان == [[File:AL_Ahly_and_Zamalek_historical_positions_in_the_League.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AL_Ahly_and_Zamalek_historical_positions_in_the_League.jpg|وێنۆک|پلەکانی ئەهلی و زەمالیک لە خولدا بە درێژایی مێژوو]] دێربی قاهیرە یاریەکی ڕکابەری تۆپی پێیە لە نێوان یانەکانی میسڕی ئەهلی و زەمالیک، کە دوو سەرکەوتووترین یانەن لە [[میسر|میسڕ]] و [[ئەفریقا]]. ئەهلی و زەمالیک ناونران بە یەکەم و دووەم یانەی ئەفریقی لە سەدەی بیستەمدا لەلایەن فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەفریقی، هەردوو یانە دەکەوتنە [[قاھیرە|قاهیرەی مەزن]]، و یاریەکانیان بە یەکلاکەرەوەی وەرزی [[تۆپی پێ]] دادەنرێت لەگەڵ پەخشی ڕاستەوخۆ بۆ بەشی زۆری وڵاتەکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست]] و ئەفریقای باکور لە ساڵی ١٩٧٠ەوە. بە گشتی، دێربی دوو جار دەکرێت لە وەرزێکدا کە دوو یاریە لە خولی نایابی میسڕی، بەڵام زۆر باوە کە هەردوو یانە ڕوبەڕوی یەک دەبنەوە لە جامی میسڕ، بەتایبەت لە یاری کۆتایی، و لە گرنگترین پاڵەوانێتی ئەفریقادا هەروەها، خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف. == هاندەران == === ئۆڵتراس ئەهلاوی === ئەهلی خاوەنی هاندەری گەورەی ئۆڵترایە کە پێیان دەوترێن ئۆڵتراس ئەهلاوی (بە کورتکراوەی ئینگلیزی : UA07) کە ناسراون بە نمایشی ئاگرین. ئۆڵتراس ئەهلاوی ئاڵای خۆیان بەرز کردەوە بۆ یەکەم جار لە یاری دژی یانەی ئێنپی لە ١٣ نیسانی ٢٠٠٧، ئۆڵتراس ئەهلاوی هەروەها پشتگیری لە تیمەکانی تۆپی سەبەتە، تۆپی بالە و تۆپی دەستی ئەهلی دەکەن. ئەندامەکانی ئۆڵتراس ئەهلاوی لەناویاندا دەرچوی [[کۆلێژ]]، [[ھێزی کار|کرێکار]] و گەنجانی تێدایە لە چەندین ئاستی کۆمەڵایەتی لە میسڕ. دروشمەکەیان بریتیە لە "بۆ هەمیشە پێکەوە"، کە مانای ئەوەیە ئاماژە دەکەن بە یەکگرتنیان لە نێوان ئەندامەکان. دروشمی تریان هەیە وەک "ئێمە میسڕین" ، "باشترین یانە لە جیهاندا" یاخود "باشترین یانە کە هەبێت". یانەکان لە میسڕ بوون بە هێزێکی گەورەی سیاسی لە ماوەی شۆڕشی میسڕی ٢٠١١ لە دژی سەرۆکی پێشوو [[حوسنی موبارەک|موبارەک]]، بەڵام بە دوژمنایەتییەکی درێژخایەن لەگەڵ [[پۆلیس]] ناسرابوون. کاتێک ٣٨ ئەندامی شەیتانەکانی ئۆڵتراس لە شەبین ئەلکۆم دەستگیرکران بەهۆی "سەر بە گروپێکی نایاسایی"، لەگەڵ تاوانی توندوتیژی زیادە، ئەوە وەک سەرکوتکردنی ڕێکخراوەکان لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە سەیرکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Press|یەکەم=Sarah el Deeb, Associated|سەردێڕ=Egypt: 38 soccer fans charged with violence|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/03/14/egypt-soccer-violence/1988095/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=USA TODAY|زمان=en-US}}</ref> === گروپەکانی تری هاندەران === {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center" ! style="color:#EFEFEF; background:#FF0000;" |جۆری گروپ ! style="color:#EFEFEF; background:#FF0000;" |ناو ! style="color:#EFEFEF; background:#FF0000;" |بەرواری دروستبوون |- |گروپی ئۆڵتراس |ئۆڵتراس ئەهلاوی |١٣ نیسانی ٢٠٠٧ |- |گروپی ئۆڵتراس |شەیتانە سورەکانی ئۆڵتراس |٢٠٠٧ ( لە ٢٠١٥ هەڵوەشایەوە) |- |گروپی ئۆڵتراس |براوەکانی ئۆڵتراس |٢٠١٢ ( لە ٢٠١٤ هەڵوەشایەوە) |- |ڕێکخراوی هاندەران |ئەی ئێڵ یو |١٩٩٦ ( لە ٢٠٠٥ هەڵوەشایەوە) |- |ڕێکخراوی هاندەران |ئەی ئێف سی |٢٠٠٥ ( لە ٢٠٠٧ هەڵوەشایەوە) |} == ئاژاوەی یاریگای پۆرت سەعید == لە ١ [[شوبات|شوباتی]] ٢٠١٢، ئاژاوەیەکی گەورە ڕویدا لە یاریگای پۆرت سەعید لە پۆرت سەعید، [[میسر|میسڕ]]، لە کاتی یاریەکی تۆپی پێی خولی نایابی میسڕی لە نێوان [[یانەی وەرزشیی ماسڕی|ماسڕی]] و ئەهلی، لە دوای ئەوەی ٣-١ ماسڕی بردیەوە. هاندەرانی ماسڕی بەشێوەیەکی ئازار بەخش هێرشیان کردە سەر هاندەرانی ئەهلی بە هێشتنەوەیان لە یاریگاکەدا و هێرشیان کردە سەر بە بەرد، شوشە و یاری ئاگرین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=CNN|یەکەم=From Mohamed Fadel Fahmy and Ian Lee, For|سەردێڕ=Anger flares in Egypt after 79 die in soccer riot|ناونیشان=https://www.cnn.com/2012/02/02/world/africa/egypt-soccer-deaths/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=CNN}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Egypt football violence leaves many dead in Port Said|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-16845841|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> لە ئەنجامدا ٧٢ هاندەری ئەهلی کوژرا و زیاتر لە ٥٠٠ هاندەر بریندار بوون لە دوای ئەوەی هەزاران هاندەری ئەهلی لە ناو چیمەی یاریگا و جێگای دانیشتن بوون. بەشی زۆری مردنەکان ڕویاندا چونکە پۆلیس ڕەتی کردەوە دەرگاکانی یاریگاکە بکاتەوە. ئەندامانی ئۆڵتراس ئەهلاوی ڕایانگەیاند کە لایەنگرەکان بە تایبەتی بەهۆی داواکانیان لە تەلەڤزیۆنەوە بۆ دەستلەکارکێشانەوەی ئەنجومەنی باڵای هێزە چەکدارەکان، و هەروەها گاڵتەکردنیان بە ئاشکرا بە رژێمی پێشوو و ئەنجومەنی باڵای هێزە چەکدارەکان، کرانە ئامانج. == سرود == "هەڵسە ئەهلی" سروودی فەرمی یانەکەیە و لە ساڵی 1957 لەلایەن ڕۆژنامەنووس فکری عەبازا نووسراوە و مەحمود شێریف هاوسەری [[ئوم کەلسووم]] ئاوازی بۆ داناوە. لە ژێر کاریگەری سروودی شۆڕشی میسری ساڵی ١٩١٩ "سەرهەڵدانی میسری" بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قناة الأهلي تنطلق بأوركسترا لنشيد النادي التاريخي من دار الأوبرا|ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/News/2443514.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=بوابة الأهرام|زمان=ar}}</ref> تێکستی سروودەکە بەم شێوەیەن:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=لازم تعرف.. زوج أم كلثوم "ملحن" نشيد الأهلي|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2017/10/13/لازم-تعرف-زوج-أم-كلثوم-ملحن-نشيد-الأهلي/3453068|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=اليوم السابع|زمان=ar}}</ref> هەستە ئەهلی، ببینە کوڕەکانت و سەربازەکان کەتیبەکانت دەبینن، سەربازەکانت و قەرەباڵغەکان ببینن                        نیشانەکانی سەرکەوتن ببینە لە ڕێگەی هەموو نەوەکانەوە شکۆمەندیەکانی نەمری تێدا ببینن و تۆماری بکەن                                               تۆ هەمیشەیت هەمیشە لە لوتکەدایت                        هەموو نیعمەتێکی ژیانت لای ئێمەیە و ئەوەش ویستی پەروەردگارمانە                        لە گەورەکانتەوە شکۆمەندی خۆمان بەدەست هێنا و بە گەنجی تۆ ناومان پاراست                                               تۆ هەمیشەیت هەمیشە لە لوتکەدایت == ڕەسەنایەتی ناو == ئەمین سامی پاشا یەکەم کەس بوو کە پێشنیاری ناوی "یانەی وەرزشی ئەهلی" کرد. ئەهلی، کە مانای "نەتەوەیی" دێت، بەوە ناونرا چونکە دروستکرابوو بۆ خزمەتکردنی خوێندکاران و دەرچوەکانی ئامادەیی کە بەشێکی سەرەکی بوون لە شۆڕشی دژ بە داگیرکاری ئینگلیز لە میسڕ. == یاریگاکان == === یاریگای موختار ئاڵتێش === [[File:Mokhtar_El_tetsh_stadium.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mokhtar_El_tetsh_stadium.jpg|ڕاست|وێنۆک|178x178پیکسڵ|تاوەری قاهیرە لە پشت یاریگای موختار ئاڵتێش]] [[File:Buildings_or_spaces_dedicated_to_play_(3).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Buildings_or_spaces_dedicated_to_play_(3).jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|هاندەرانی ئەهلی پشتگیری یانەکەیان دەکەن لە یاریگای موختار ئاڵتێش]] یاری تۆپی پێ یەکێک نەبوو لە ئامانجەکانی دروستکەرانی یانەی ئەهلی؛ ئامانجەکە ئەوە بوو کە دەرگاکان بکەنەوە بۆ خوێندکارانی ئامادەیەکان تا یەک ببینن و ڕاهێنانی دایالۆگی [[سیاسەت|سیاسی]] بکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەندامانی یانەکە کە دەرچووی ئامادەیەکان بوون ئارەزوویان بۆ [[تۆپی پێ]] دروستبوو، کە وای کرد ئەهلی یەکەم یاریگای خۆی دروست بکات لە ١٩٠٩ و لەو کاتەدا پێیان دەوت (ئەل-حەوش)، کە ئەمەش وشەیەک بوو لە دیالێکتی میسڕیدا بە مانای "حەوشە" لە زمانی عەرەبی. یاریگاکە بە درێژایی ساڵەکان گەشەی پێدرا و ناسرا بە یاریگای موختار ئاڵتێش. لە ١٩٢٩، یاریگاکە ناونرا بە ناوی شازادەی ئەوکاتی میسڕ، یاریگای شازادە فاروق. لە ١٩٥٦، گڵۆپ و ڕوناکی دانرا بۆ یاریگاکە، یاریگاکە دواتر دوبارە ناو نرایەوە یاریگای موختار ئاڵتێش. موختار ئاڵتێش یەکێک بوو لە ئەفسانەکانی یانەکە و بە یەکێک لە بەهرەدارترینی تۆپی پێ دادەنرێت لە مێژووی وڵاتەکە و سۆزی چەندین هاونیشتیمانی خۆی ڕاکێشابوو. ئەهلی بەردەوام لە یاریکردن لە یاریگای موختار ئاڵتێش هەتا ئەوکاتەی یاریگای قاهیرە کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=أول ملعب كرة|ناونیشان=http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%84%D8%B9%D8%A8-%D9%83%D8%B1%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200704071017/http://alahlyegypt.com/announcement/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%84%D8%B9%D8%A8-%D9%83%D8%B1%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === یاریگای نێودەوڵەتی قاهیرە === ئەهلی پێشتر یاریەکانی یاریگای خۆیان دەکرد لە یاریگای موختار ئاڵتێش، بەڵام جێگای هاندەرانی زۆر کەم بوو بۆ هاندەرانی یانەکە. لەبەر ئەو هۆکارە، یاریگای موختار ئاڵتێش بوو بە جێگای ڕاهێنان کردن، و یاریگای نێودەوڵەتی قاهیرە جێگای گرتەوە بۆ یاریەکانی ئەهلی کە لە یاریگای خۆیاندا دەیکەن. لە ٢٠١٤ەوە، ئەهلی وەستاوە لە یاریەکانی یاریگای خۆی لە یاریگای نێودەوڵەتی [[قاھیرە|قاهیرە]] بۆ ماوەیەکی نەزانراو بە هۆکاری هۆکارەکانی سەلامەتی. لە وەرزی ٢٠١٦-١٧، ئەهلی زۆربەی یاریەکانی خۆی لە یاریگای ئەل سەلام کرد و یاریەکانی پاڵەوانێتیە ئەفریقیەکانی لە یاریگای بۆرگ ئەل عەرەب دەکرد. لە یاری یەکەمی وەرزی ٢٠١٧-١٨ خولی نایابی میسڕی، ئەهلی گەڕایەوە یاریگای نێودەوڵەتی قاهیرە وەک جێگای فەرمی خۆی.{{wide image|Al Ahly Vs Sundowns 2020.jpg|830px|پانۆرامای یاریگای نێودەوڵەتی قاهیرە پێش دەستپێکردنی یاری ئەهلی لەگەڵ سەنداون لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەفریقا ٢٠١٩-٢٠|align-cap=center}} === یاریگای ئەهلی === لە ٤ [[کانوونی یەکەم|کانوونی یەکەمی]] ٢٠١٩ ئەهلی ڕایگەیاند کە یاریگای ئەل سەلامیان کڕیوە بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ یاخود تا ئەوکاتەی یاریگای یانەی وەرزشی ئەهلی دروست دەکرێت و یاریە گرنگەکان کە پێویستی بە جێگای هاندەری گەورەترە لە یاریگای قاهیرە دەکرێت، دواتر یاریگاکە ناوەکەی گۆڕا بۆ یاریگای ئەهلی. یەکەم یاری کە لە یاریگاکەدا کرا لە ٦ [[کانوونی یەکەم]] بوو لە دژی یانەی هیلال لە قۆناغی گروپەکانی خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ٢٠١٩-٢٠. هەرچەندە خاوەندارێتی یاریگاکەی هەبوو، ئەهلی دڵنیای کردەوە کە ئێنتاگ حەربی، ئەو یانەیەی لەلایەن وەرزیری بەرگری میسڕی خاوەندارێتی دەکرا و لەو یاریگایە یاریان دەکرد، ڕێگایان پێ دەدرێت بە شێوەیەکی ئاسایی لە یاریگاکە یاری بکەن هەتا کۆتایی وەرزی ٢٠١٩-٢٠ بۆ ئەوەی هیچ کێشەیەک لە خشتەی خولەکەدا ڕوونەدات، لەگەڵ ئەگەری درێژکردنەوە بۆ وەرزی زیاتر. ئەهلی هەروەها ڕایگەیاند کە هەموو هەڵبژاردە نیشتیمانیەکان دەتوانن لە یاریگاکەدا یاریەکانیان بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Al Ahly announce new 25-year lease for Al Salam Stadium at historic 2045 summit|ناونیشان=https://www.kickoff.com/news/articles/world-news/categories/news/african-watch/al-ahly-announce-new-25-year-lease-for-al-salam-stadium-at-historic-2045-summit/668850|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=Kick Off|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211019111937/https://www.kickoff.com/news/articles/world-news/categories/news/african-watch/al-ahly-announce-new-25-year-lease-for-al-salam-stadium-at-historic-2045-summit/668850|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == میدیا == ئەهلی تی ڤی کەناڵێکی میسڕی-عەرەبیە کە لە ئێستادا پەخشی یاریە دۆستانەکانی تیمی [[تۆپی پێ]]، یاریەکانی لاوان و وەرزشەکانی تر دەکات. کەناڵەکە دروست کرا لە ٢٠٠٨ دا، بە کارکردن لەگەڵ تۆڕی [[تەلەڤیزیۆن|تەلەڤزیۆن]] و ڕادیۆی عەرەب. پەخشی فەرمی کەناڵەکە دەستی پێکرد لە ٣ کانونی یەکەمی ٢٠١٠ کاتێک سەرۆکی پێشووی یانەکە حەسەن حەمدی کردنەوەی کەناڵەکەی ڕاگەیاند. یانەکە هەروەها کەناڵی یوتیوبی هەیە کە زیاتر لە ١.٨٦ ملیۆن سەبسکرایبی هەیە هەتا مایسی ٢٠٢٢. ڤیدیۆی ڕاهێنانەکان، پێشکەشکراوە تایبەتەکان و بەشە گرنگەکانی یاریەکان بە بەردەوامی لەسەر ئەو کەناڵە بڵاو دەکرێنەوە. لە ٢٢ کانوونی دووەمی ٢٠٢١، کەناڵی یانەکە لەسەر یوتیوب دۆکومێنتاریەکی بڵاو کردەوە بەناوی نهێنی نۆیەم، یەک ملیۆن بینەری هەبوو لە کەمتر لە یەک ڕۆژدا. لەوەش زیاتر، یانەکە گۆڤاری هەفتانەی خۆی هەیە کە هەواڵە جیاوازەکانی یانەکەی تێدا بڵاو دەکرێتەوە. == جلوبەرگ و لۆگۆ == لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩١٧، محەمەد شەریف سەبری بەك كە مامی شا فاروق بوو، دەبێتە ئەندامی یانەكە و یەكەم لۆگۆی بۆ ئەهلی  دیزاین كرد (١٠ ساڵ دوای دامەزراندنی یانەكە). شێوەیەکی هێلکەیی بوو کە لە کۆتایی سەرەوەدا بە تاجی پاشای میسر رازاوەتەوە، کە هێمای دەسەڵاتی شاهانەی میسر بوو لەو کاتەدا. هەڵۆکە تاشرا بوو پاشان گۆڕا بۆ نیوە سوور و نیو سپی و دواتر سوور بووەوە تەنها بەهۆی ئاڵای میسر لە سەردەمی عەباس حیلمی دووەم. لە ساڵی ١٩٥٢ دوای شۆڕشی تەمموز و گۆڕینی شێوازی حوکمڕانی میسر بۆ سەرۆکایەتی ، تاجەکە لابرا. لۆگۆکە وەک خۆی ماوەتەوە تا ساڵی ٢٠٠٧ کە گۆڕانکارییەکی کەمی تێدابوو و ئاهەنگی گێڕان بەبۆنەی سەدەمین ساڵیادی یانەکەوە. لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٨ ئەستێرەی چوارەم لەسەر نیشانەکە زیادکرا دوای ئەوەی تیپەکە بۆ جاری ٤٠ نازناوی خولەکەی بەدەستهێنا. {| style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #F9F9F9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" cellspacing="0" cellpadding="4" border="3" ! colspan="9" style="background: red;" |<span style="color:white;">گەشەی لۆگۆی یانەکە</span> ! width="10%" |<span style="color:black;">'''١٩١٧ - ١٩٥٢'''</span> ! width="10%" |<span style="color:black;">'''١٩٥٢ - ٢٠٠٧'''</span> ! width="10%" |<span style="color:black;">'''٢٠٠٧ - بۆ ئێستا'''</span> |- ! align="center" |[[File:Ahly_Old_Logo.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ahly_Old_Logo.png|120x120پیکسڵ]] ! align="center" |[[File:Old_Logo_Al_Ahly_SC.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_Logo_Al_Ahly_SC.jpeg|120x120پیکسڵ]] ! align="center" | |} === بەرهەم هێنەری جلوبەرگ و سپۆنسەری جلەکان === {| class="wikitable" style="text-align: center" !ماوە !بەرهەمهێنەری جل !سپۆنسەری جل |- |1978–1979 | rowspan="2" |ئۆمبرۆ |گروپی مەنسوڕ |- |1979–1980 |[[:en:Old_Spice|Old Spice]] |- |1980–1983 | rowspan="2" |پوما |Helwan For Import & Export |- |1983–1989 | rowspan="4" |کۆکا کۆلا |- |1989–1993 |ئۆمبرۆ |- |1993–2000 |ئەدیداس |- |2000–2001 | rowspan="2" |نایک |- |2002 | rowspan="3" |ڤۆدافۆن |- |2002–2009 |پوما |- |2009–2011 | rowspan="2" |ئەدیداس |- |2011–2015 |ئیتیساڵات |- |2016–2018 |سپۆرتا |ڤۆدافۆن |- |2018–2022 |ئۆمبرۆ |[[:en:Telecom_Egypt|WE]] |} == دەستکەوتەکان == === ناوخۆیی (١١٥ نازناو) === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" !جۆر !پاڵەوانێتی !نازناو !وەرزەکانی بردنەوە !دووەم بوون |- | rowspan="6" |میسڕی ! scope="col" |خولی نایابی میسڕی | bgcolor="gold" |'''42''' |[[:en:1948–49_Egyptian_Premier_League|1948–49]], [[:en:1949–50_Egyptian_Premier_League|1949–50]], [[:en:1950–51_Egyptian_Premier_League|1950–51]], [[:en:1952–53_Egyptian_Premier_League|1952–53]], [[:en:1953–54_Egyptian_Premier_League|1953–54]], [[:en:1955–56_Egyptian_Premier_League|1955–56]], [[:en:1956–57_Egyptian_Premier_League|1956–57]], [[:en:1957–58_Egyptian_Premier_League|1957–58]], [[:en:1958–59_Egyptian_Premier_League|1958–59]], [[:en:1960–61_Egyptian_Premier_League|1960–61]], [[:en:1961–62_Egyptian_Premier_League|1961–62]], [[:en:1974–75_Egyptian_Premier_League|1974–75]], [[:en:1975–76_Egyptian_Premier_League|1975–76]], [[:en:1976–77_Egyptian_Premier_League|1976–77]], [[:en:1978–79_Egyptian_Premier_League|1978–79]], [[:en:1979–80_Egyptian_Premier_League|1979–80]], [[:en:1980–81_Egyptian_Premier_League|1980–81]], [[:en:1981–82_Egyptian_Premier_League|1981–82]], [[:en:1984–85_Egyptian_Premier_League|1984–85]], [[:en:1985–86_Egyptian_Premier_League|1985–86]], [[:en:1986–87_Egyptian_Premier_League|1986–87]], [[:en:1988–89_Egyptian_Premier_League|1988–89]], [[:en:1993–94_Egyptian_Premier_League|1993–94]], [[:en:1994–95_Egyptian_Premier_League|1994–95]], [[:en:1995–96_Egyptian_Premier_League|1995–96]], [[:en:1996–97_Egyptian_Premier_League|1996–97]], [[:en:1997–98_Egyptian_Premier_League|1997–98]], [[:en:1998–99_Egyptian_Premier_League|1998–99]], [[:en:1999–2000_Egyptian_Premier_League|1999–2000]], [[:en:2004–05_Egyptian_Premier_League|2004–05]], [[:en:2005–06_Egyptian_Premier_League|2005–06]], [[:en:2006–07_Egyptian_Premier_League|2006–07]], [[:en:2007–08_Egyptian_Premier_League|2007–08]], [[:en:2008–09_Egyptian_Premier_League|2008–09]], [[:en:2009–10_Egyptian_Premier_League|2009–10]], [[:en:2010–11_Egyptian_Premier_League|2010–11]], [[:en:2013–14_Egyptian_Premier_League|2013–14]], [[:en:2015–16_Egyptian_Premier_League|2015–16]], [[:en:2016–17_Egyptian_Premier_League|2016–17]], [[:en:2017–18_Egyptian_Premier_League|2017–18]], [[:en:2018–19_Egyptian_Premier_League|2018–19]], [[:en:2019–20_Egyptian_Premier_League|2019–20]] |[[:en:1966–67_Egyptian_Premier_League|1966–67]], [[:en:1977–78_Egyptian_Premier_League|1977–78]], 1983–84, [[:en:1987–88_Egyptian_Premier_League|1987–88]], 1990–91, [[:en:1992–93_Egyptian_Premier_League|1992–93]], [[:en:2000–01_Egyptian_Premier_League|2000–01]], [[:en:2001–02_Egyptian_Premier_League|2002–03]], [[:en:2002–03_Egyptian_Premier_League|2002–03]], [[:en:2003–04_Egyptian_Premier_League|2003–04]], [[:en:2014–15_Egyptian_Premier_League|2014–15]], [[:en:2020–21_Egyptian_Premier_League|2020–21]] |- ! scope="col" |جامی میسڕ | bgcolor="gold" |'''37''' |1923–24, 1924–25, 1926–27, 1927–28, [[:en:1929–30_Egypt_Cup|1929–30]], [[:en:1930–31_Egypt_Cup|1930–31]], [[:en:1936–37_Egypt_Cup|1936–37]], 1939–40, 1941–42, 1942–43, 1944–45, 1945–46, 1946–47, 1948–49, 1949–50, 1950–51, 1952–53, 1955–56, 1957–58, 1960–61, 1965–66, 1977–78, 1980–81, 1982–83, 1983–84, 1984–85, 1988–89, 1990–91, 1991–92, 1992–93, 1995–96, 2000–01, 2002–03, [[:en:2006_Egypt_Cup_Final|2005–06]], 2006–07, [[:en:2016–17_Egypt_Cup|2016–17]], [[:en:2019–20_Egypt_Cup|2019–20]] |1925–26, [[:en:1931–32_Egypt_Cup|1931–32]], [[:en:1932–33_Egypt_Cup|1932–33]], [[:en:1934–35_Egypt_Cup|1934–35]], 1937–38, 1943–44, 1951–52, 1958–59, 1972–73, 1975–76, 1996–97, 2003–04, [[:en:2009–10_Egypt_Cup|2009–10]], [[:en:2015_Egypt_Cup|2015]], [[:en:2015-16_Egypt_Cup|2015–16]] |- ! scope="col" |جامی سوپەری میسڕ | bgcolor="gold" |'''11''' |[[:en:2003–04_Egyptian_Super_Cup|2003]], [[:en:2005–06_Egyptian_Super_Cup|2005]], 2006, 2007, 2008, 2010, 2011, [[:en:2014_Egyptian_Super_Cup|2014]], [[:en:2015_Egyptian_Super_Cup|2015]], [[:en:2017_Egyptian_Super_Cup|2017]], [[:en:2018_Egyptian_Super_Cup|2018]] |2009, [[:en:2016_Egyptian_Super_Cup|2016]], [[:en:2019–20_Egyptian_Super_Cup|2019]] |- ! scope="col" |جامی سوڵتان حسێن | bgcolor="gold" |'''7''' |1922–23, 1924–25, 1925–26, 1926–27, 1928–29, 1930–31, 1937–38 |1927–28, 1933–34, 1934–35, 1935–36 |- ! scope="col" |خولی قاهیرە | bgcolor="gold" |'''16''' |1924–25, 1926–27, 1927–28, 1928–29, 1930–31, 1933–34, 1934–35, 1935–36, 1936–37, 1937–38, 1938–39, [[:en:1941–42_Cairo_League|1941–42]], 1942–43, 1947–48, [[:en:1949–50_Cairo_League|1949–50]], 1957–58 | |- ! scope="col" |جامی جۆنفیدراڵی میسڕی | bgcolor="gold" |'''1''' |1989 | |- | rowspan="1" |'''کۆماری یەکگرتووی عەرەب''' ! scope="col" |پاڵەوانێتی کۆماری یەکگرتووی عەرەب (سوری-میسڕی) | bgcolor="gold" |'''1''' |1961 | |- |} === ئەفریقا (٢٣ نازناو) === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" !جۆر !پاڵەوانێتی !ژمارەی نازناو !وەرزە براوەکان !وەرزەکانی دووەم بوون |- | rowspan="4" |کیشەوری ئەفریقا ! scope="col" |خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف | bgcolor="gold" |'''10''' |[[:en:1982_African_Cup_of_Champions_Clubs|1982]], [[:en:1987_African_Cup_of_Champions_Clubs|1987]], [[:en:2001_CAF_Champions_League|2001]], [[:en:2005_CAF_Champions_League|2005]], [[:en:2006_CAF_Champions_League|2006]], [[:en:2008_CAF_Champions_League|2008]], [[:en:2012_CAF_Champions_League|2012]], [[:en:2013_CAF_Champions_League|2013]], [[:en:2019–20_CAF_Champions_League|2020]], [[:en:2020–21_CAF_Champions_League|2021]] |[[:en:1983_African_Cup_of_Champions_Clubs|1983]], [[:en:2007_CAF_Champions_League|2007]], [[:en:2017_CAF_Champions_League|2017]], [[:en:2018_CAF_Champions_League|2018]], [[:en:2021-22_CAF_Champions_League|2022]] |- ! scope="col" |جامی براوەی جامەکانی ئەفریقا | bgcolor="gold" |'''4''' |[[:en:1984_African_Cup_Winners'_Cup|1984]], [[:en:1985_African_Cup_Winners'_Cup|1985]], [[:en:1986_African_Cup_Winners'_Cup|1986]], [[:en:1993_African_Cup_Winners'_Cup|1993]] |– |- ! scope="col" |جامی کۆنفیدراڵی کاف |'''1''' |[[:en:2014_CAF_Confederation_Cup|2014]] |– |- ! scope="col" |جامی سوپەری کاف | bgcolor="gold" |'''8''' |[[:en:2002_CAF_Super_Cup|2002]], [[:en:2006_CAF_Super_Cup|2006]], [[:en:2007_CAF_Super_Cup|2007]], [[:en:2009_CAF_Super_Cup|2009]], [[:en:2013_CAF_Super_Cup|2013]], [[:en:2014_CAF_Super_Cup|2014]], [[:en:2021_CAF_Super_Cup_(May)|2021 (May)]], [[:en:2021_CAF_Super_Cup_(December)|2021 (December)]] |[[:en:1994_CAF_Super_Cup|1994]], [[:en:2015_CAF_Super_Cup|2015]] |- |} === هەرێمی (٤ نازناو) === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" !جۆر !پاڵەوانێتی !ژمارەی نازناو !وەرزەکانی براوە !وەرزەکانی دووەم بوون |- | rowspan="3" |وافا (UAFA) ! scope="col" |جامی پاڵەوانانی یانەی عەرەب |'''1''' |[[:en:1996_Arab_Club_Champions_Cup|1996]] |[[:en:1997_Arab_Club_Champions_Cup|1997]] |- ! scope="col" |جامی براوەکانی جامی عەرەب |'''1''' |[[:en:1994_Arab_Cup_Winners'_Cup|1994]] |– |- ! scope="col" |جامی سوپەری عەرەب | bgcolor="gold" |'''2'''{{smallsup|S}} |[[:en:1997_Arab_Super_Cup|1997]], [[:en:1998_Arab_Super_Cup|1998]] |– |} === جیهانی (١ نازناو) === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" !جۆر !پاڵەوانێتی !ژمارەی نازناو !وەرزەکانی براوە !وەرزەکانی دووەم بوون |- | rowspan="2" |کیشوەربڕ ! scope="col" |جامی ئاسیای-ئەفریقا |'''1''' |[[:en:1988_Afro-Asian_Club_Championship|1988]] | |- ! scope="col" |جامی جیهانی یانەکانی فیفا | align="center" |پلەی سێیەم |[[:en:2006_FIFA_Club_World_Cup|2006]], [[:en:2020_FIFA_Club_World_Cup|2020]], [[:en:2021_FIFA_Club_World_Cup|2021]] |– |- |} * {{legend|gold|ڕیکۆردی زۆرترین}} == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Al Ahly SC}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ}} [[پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٧]] huv8oh5q0q2z1gf4nlo8m611eomiyah 0 213234 1570577 1166006 2026-04-01T12:03:50Z Amhmr 73454 1570577 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = حەیدەر میرزا سەفەوی | image =Haydar Mirza Safavid.jpg | caption = | spouse = | issue = | father = [[تەھماسبی یەکەم]] | mother = سوڵتانزادە خانم | birth_date = ١٨ی ئەیلوولی ١٥٥٤ | birth_place = قزوین، ئێرانی سەفەوی | death_date = ١٥ی ئایاری ١٥٧٦ (تەمەن ٢٢ ساڵ) | death_place = [[قەزوین]]، ئێرانی سەفەوی | dynasty = [[سەفەوی]] | religion = [[شیعەی دوازدە ئیمام]] }} '''حەیدەر میرزا سەفەوی''' ({{بە فارسی|حیدر میرزا صفوی}}؛ ١٨ی ئەیلوولی ١٥٥٤ – ١٤ی ئایاری ١٥٧٦) چوارەمین کوڕی [[شا تەهمە سپی یەکەم|شا تەھماسبی یەکەم]] بوو، کە دوای مردنی باوکی بۆ ماوەی یەک ڕۆژ حوکمڕانی کرد، لە کۆتاییدا لەلایەن کۆمەڵێک فەرماندەی قزیلباشەوە تیرۆرکرا لە ھاندانی نیوە خوشکەکەی پەریخان خانم.<ref name="ترکمان، عالم آرای عبّاسی، ۱۹۲">ترکمان، عالم آرای عبّاسی، ۱۹۲.</ref><ref>نصراله فلسفی، زندگانی شاه عباس اول، ۴۱</ref>دایکی ناوی سوڵتانزادە خانم بوو کە خانمێکی [[جۆرجی]] بوو.{{sfn|Nashat|Beck|2003|page=١٥٣}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|شیعە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Haydar Mirza Safavi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٤]] [[پۆل:مردووانی ١٥٧٦]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] fzdlcrzk13hoelcyx0tm1asic5f8iwa 0 217499 1570940 1548924 2026-04-02T08:12:14Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570940 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} [[کەنەدا]] یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی [[ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠١٠]]، کە لە [[ڤانکۆڤەر]]ی ویلایەتی [[بریتش کۆلۆمبیا]] لە [[کەنەدا]] لە ١٢ی شوبات تا ٢٨ی شوبات بەڕێوەچوو. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بەکۆکردنەوی زۆرترین مەدالیای زێر و کۆی گشتی مەدالیاکان بۆ یەکەمجار لە مێژوودا پلەی یەکەمیان بەدەستھێنا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{Commons category|Canada at the 2010 Winter Olympics}} * [http://www.ctvolympics.ca/index.html CTV Olympics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003756/http://www.ctvolympics.ca/index.html |date=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢ }} – Media broadcaster * [http://www.olympic.ca/en/newgames/winter-olympics/2010-vancouver/ 2010 Winter Olympics] at Olympic.ca {{پێشەنگی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەپێی ساڵ}}{{تووڵی دەروازە|ئۆڵۆمپیاد|کەنەدا|وەرزش|دەیەی ٢٠١٠}}{{کۆلکە}} [[پۆل:کەنەدا لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠١٠]] [[پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠١٠]] [[پۆل:وەرزشی کەنەدا لە ٢٠١٠]] kjxqbyt6h5xdqiiprvtq3b8fenjzq0l 0 217807 1570579 1570492 2026-04-01T12:04:12Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570579 wikitext text/x-wiki '''ئیڤان نیکیتۆڤیچ کۆژێدوب''' (بە [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]]: Иван Hикитович Кожедуб؛ [[ئۆکراینی]]: Іван Микитович Кожедуб؛ ٨ی حوزەیرانی ١٩٢٠ – ٨ی ئابی ١٩٩١) ئاسێکی جەنگاوەری [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانی دووەمی]] [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]] بوو.{{sfn|Simonov|Bodrikhin|2017|p=8}}<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bykov|یەکەم=Mikhail|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mGw5AwAAQBAJ|سەردێڕ=Все асы Сталина 1936–1953 гг.|بڵاوکەرەوە=Yauza|ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨٥٤٥٧٥٦٧٢٢١|شوێن=Moscow|پەڕەکان=٥٥٠–٥٥١|زمان=ru|oclc=٨٧٩٣٢١٠٠٢}}</ref> بە شێوەیەکی گشتگیر زیاتر لە ٦٠ سەرکەوتنی تاکەکەسی بەدەستھێناوە، بە بەرزترین فڕۆکەوانی فڕۆکەی جەنگی سۆڤیەت و ھاوپەیمانان لە جەنگی جیھانی دووەمدا دادەنرێت. ئەو یەکێکە لەو چەند فڕۆکەوانە کە فڕۆکەیەکی فڕۆکەی مێسێرشمیت می ٢٦٢ ی خستووەتە خوارەوە، ھەروەھا یەکەم فڕۆکەوانی سۆڤیەت کە ئەو کارەی کردبێت. لە سێ بۆنەدا کراوە بە [[پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەت]] (٤ی شوباتی ١٩٤٤، ١٩ی ئابی ١٩٤٤، ١٨ی ئابی ١٩٤٥). دوای جەنگی جیھانی دووەم، لە سەربازیدا مایەوە و دواتر لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکانی سۆڤیەت لە [[شەڕی کۆریا|جەنگی کۆریا]]دا فەرماندەیی فیرقەی فڕۆکەوانی جەنگی ٣٢٤ی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Chapis|یەکەم١=Stephen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=duk8DwAAQBAJ&pg=PA88|سەردێڕ=Allied Jet Killers of World War 2|دوایین٢=Thomas|یەکەم٢=Andrew|ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٢٨-٢٣٥٠-٢|زمان=en}}</ref>{{sfn|Simonov|Bodrikhin|2017|p=١٠–١٢}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ivan Kozhedub}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠]] [[پۆل:مردووانی ١٩٩١]] [[پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی سۆڤیەت]] [[پۆل:مارشاڵی ھێزی ئاسمانی سۆڤیەت]] [[پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین]] tol3ur21izw9ux9s72afcc14tcjzo3k 0 222001 1570916 1477140 2026-04-02T05:58:43Z Basurakre 75513 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1570916 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-کەسایەتی}} '''مایک تایسۆن''' ({{بە ئینگلیزی|Mike tayson}}) (لەدایکبووی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٦٦ لە [[نیویۆرک|شاری نیویۆرک]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]])، [[مستانی|بۆکسێنەرێکی]] خانەنشینکراوی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییە]]. گەنجترین پاڵەوانی پیشەگەری [[مستانی|بۆکسێنی]] کێشی قورسە و یەکێکە لە کەسایەتیییە [[وەرزش|وەرزشییە]] بەناوبانگەکانی جیھان. تایسۆن لە ساڵی ١٩٨٥ ھاتە ناو جیھانی [[مستانی|بۆکسێنی]] پیشەگەرەوە. لە ساڵی ١٩٨٦ بووە پاڵەوانی بەشی کێشیی قورس لە ئەنجومەنی جیھانی بۆکسێن، و ساڵی دواتر، پاڵەوانێتی یەکێتی جیھانی بۆکسێن و فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی بۆکسێنی بەدەستھێنا، و بووە پاڵەوانی بێ جێگەی مشتومڕی جیھان لە نێوان ساڵانیی ١٩٨٧ و ١٩٩٠. لە ساڵی ١٩٨٨ لە شەڕێکی یادگاریدا لە ماوەی ٩١ چرکەدا مایکل سپینکسی لە یارییەکە بردەوە و یەکەم دۆڕانی بوو و خەڵاتێکی ٢٠ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێنا. تایسۆن بۆ ماوەیەک وا دیار بوو کە نەدۆڕاوە تا لە ساڵی ١٩٩٠ بە بەستەر دۆگلاس دۆڕا.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Mike Tyson vs Buster Douglas, 1990|ناونیشان=https://www.bitchute.com/video/qhepwu514b5K/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210525010637/https://www.bitchute.com/video/qhepwu514b5K/|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵی ١٩٩٢ بە تۆمەتی [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژی سێکسی]] سزای ٦ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا و دوای ٣ ساڵ ئازاد کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Holley|یەکەم=David|ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|ناونیشان=http://articles.latimes.com/2005/sep/16/world/fg-tyson16|سەردێڕ=Tyson a Heavyweight in Chechnya|newspaper=[[Los Angeles Times]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170902051821/http://articles.latimes.com/2005/sep/16/world/fg-tyson16}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mike Tyson|ناونیشان=http://www.biography.com/people/mike-tyson-9512980#imprisonment-and-return-to-boxing|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160810150559/http://www.biography.com/people/mike-tyson-9512980#imprisonment-and-return-to-boxing|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=biography.com}}</ref> دوای ئازادبوونی لە زیندان، دەگوترا کەسایەتییەکەی گۆڕاوە. لە ساڵی ١٩٩٦ تایسۆن پاڵەوانێتی ئەنجومەنی جیھانی بۆکسێن و یەکێتی بۆکسێنی جیھانی بەدەست ھێنایەوە، بەڵام لە ھەمان ساڵدا بە ئیڤاندەر ھۆلیفیڵد دۆڕا و یەکێک لە نازناوی پاڵەوانێتییەکەی لەدەستدا. لە ساڵی ١٩٩٧ لە یاری دووبارە لەگەڵ ھۆلیفیڵد مشتومڕێکی نوێی دروست کرد بە گازگرتن و دڕاندنی بەشێک لە گوێی ئیڤاندەر ھۆلیفیڵد و بۆ ماوەیەک ڕاگیرا. لە ساڵی ١٩٩٨ لە مۆسیقای [[مۆسیقا|ھیپ]] ھۆپ یان [[ڕاپ]]. قۆناغی دووەم کەی ئۆ بەشداری کرد. لە ساڵی ١٩٩٩ جارێکی تر بۆ ماوەیەکی کورت زیندانی کرایەوە. لە ساڵی ٢٠٠٢دا جارێکی تر چانسی وەرگرتنەوەی پاڵەوانێتییەکەی بۆ ڕەخسا. لە [[کۆنفرانسی ھەواڵ|کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەی]] پێش یارییەکە لەگەڵ لێنۆکس لویس ھێرشی کردە سەر بەرامبەرەکەی و لە قۆناغی ھەشتەمدا لە ڕینگدا کرایە دەرەوە. تایسۆن لە ساڵی ٢٠٠٦ وازی لە وەرزشە پیشەگەرەکان ھێنا دوای دوو دۆڕانی لەسەریەک بە دانی ویلیامز و کیڤن مەکبراید، بە تۆمارکردنی ٥٨ شەڕ و ٥٠ بردنەوە (٤٤ بردنەوە) و ٦ دۆڕان و ٢ یەکسانبوون. تایسۆن بە شێوازی دڕندە و ترسناکانەی بۆکسێن ناسراوە ھەروەھا بە ڕەفتارە مشتومڕاوییەکانی ناوەوە و دەرەوەی ڕینگ. بە ٨٨٪ی سەرکەوتنەکانی بە نۆک ئاوت، لە لیستی ١٠٠ باشترین بۆکسێنەری ھەموو سەردەمەکان لەلایەن گۆڤاری ''ڕینگەوە'' پلەی ١٦ی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BoxRec: Mike Tyson|ناونیشان=https://boxrec.com/en/proboxer/474|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210521110946/https://boxrec.com/en/proboxer/474|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=boxrec.com}}</ref><ref name="100punchers2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Eisele|یەکەم=Andrew|ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Ring Magazine's 100 Greatest Punchers|ناونیشان=http://boxing.about.com/od/history/a/ring_punchers.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707075523/http://boxing.about.com/od/history/a/ring_punchers.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٠|وێبگە=[[About.com]]|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە لیستی «سەختترین بۆکسێنەرانی کێشی قورس لە جیھاندا» لەلایەن کەناڵی ESPN پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە.<ref name="The hardest hitters in heavyweight history">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=3168817|سەردێڕ=The hardest hitters in heavyweight history|دوایین=Houston|یەکەم=Graham|ساڵ=٢٠٠٧|ئیش=[[espn.com]]|بڵاوکەرەوە=ESPN Internet Ventures|شوێن=Bristol, Connecticut|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090501182329/http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=3168817}}</ref> سکای سپۆرت بە «پێدەچێت کێویترین جەنگاوەر بێت کە تا ئێستا ھەنگاو بنێتە ناو ئەڵقەیەکی پیشەگەرییەوە».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.skysports.com/boxing/news/12184/10045648/mike-tyson-sonny-liston-who-is-the-scariest-boxer-ever|سەردێڕ=Mike Tyson? Sonny Liston? Who is the scariest boxer ever?|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Sky Sports|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151031003427/http://www.skysports.com/boxing/news/12184/10045648/mike-tyson-sonny-liston-who-is-the-scariest-boxer-ever}}</ref> ناوی لە ھۆڵی ناوبانگەکانی نێودەوڵەتی بۆکسێن تۆمارکراوە. لە ماوەی کارکردنیدا تا ساڵی ٢٠٠٦ زیاتر لە ٣٠٠ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێناوە، کە زۆربەیان بەھۆی خواردنەوەی کحولەوە لەدەستچووە، بەجۆرێک لە ساڵی ٢٠١٦ گۆڤاری فۆربێس سامانەکەی بە نزیکەی یەک ملیۆن دۆلار خەمڵاندووە. لە دەرکەوتنی لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان، دەتوانین دەرکەوتنی دوو خولەکی لە زنجیرەی [[چۆن دایکتانم بینی]] ببینین کە لە کەناڵی [[سی بی ئێس]] پەخشکرا، ھەروەھا دەرکەوتنی لە بەشی یەکەم و دووەمی فیلمی "ھانگۆڤەر " و دەرکەوتنی لە… فیلمی " ئیپ مان ٣" و ڕۆڵی نوێی لە فیلمی " کیک ". بۆکسەر ٢ و فرۆشیاری چینی و جگە لە دەرکەوتنی لە کلیپێکی [[ئێمینێم]] بە ناوی مۆنستەر کە لە ساڵی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە. == سەرەتای ژیان == مایکل جیرارد تایسۆن لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٦٦ لە شاری براونڤیل لە بروکلینی ویلایەتی نیویۆرک لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Local Black History Spotlight: Cumberland Hosptial &#91;sic&#93;|ناونیشان=https://myrtleavenue.org/local-black-history-spotlight-cumberland-hosptial/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210717153703/https://myrtleavenue.org/local-black-history-spotlight-cumberland-hosptial/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=myrtleavenue.org}}</ref> برایەکی گەورەی ھەبووە بە ناوی ڕۆدنی (لەدایکبووی ١٩٦١) و خوشکێکی گەورەی ھەبووە بە ناوی دێنیس کە لە شوباتی ١٩٩٠ لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا بەھۆی جەڵتەی دڵەوە کۆچی دوایی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E4D71238F932A15756C0A9649C8B63&sec=&spon=|سەردێڕ=Boxing: Tyson Remains an Object of Fascination|دوایین=Berkow|یەکەم=Ira|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٢|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101203061940/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E4D71238F932A15756C0A9649C8B63&sec=&spon=|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref name="Sister">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tyson's Sister Is Dead at 24|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1990/02/22/sports/tyson-s-sister-is-dead-at-24.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٣|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ١٩٩٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130828212951/http://www.nytimes.com/1990/02/22/sports/tyson-s-sister-is-dead-at-24.html}}</ref> باوکی بایۆلۆژی تایسۆن لە بەڵگەنامەی لەدایکبوونیدا بە ناوی «پێرسێل تایسۆن» (کە خەڵکی [[جامایکا]] بوو)، بەڵام ئەو پیاوەی تایسۆن وەک باوکی ناسیبوویەوە جیمی کیرکپاتریکە. کیرکپاتریک خەڵکی شاری گویرتاون بوو لە ویلایەتی کارۆلینای باکوور و یەکێک بوو لە یاریزانە سەرەکییەکانی [[بەیسبۆڵ|بیسبۆڵ]] لە ناوچەکەدا. کیرکپاتریک ھاوسەرگیری کرد و کوڕێکی بوو بە ناوی جیمی لی کیرکپاتریک، برای نیوە برای تایسۆن، کە یارمەتی دا لە تیپی تۆپی پێی قوتابخانەی ئامادەیی شارلۆت لە ساڵی ١٩٦٥ یاری بکات. لە ساڵی ١٩٥٩ جیمی کیرکپاتریک خێزانەکەی بەجێھێشت و ڕووی لە بروکلن کرد و لەوێ دایکی تایسۆن بە ناوی لۆرنا مای (سمیس) تایسۆن ناسی. کیرکپاتریک بەردەوام لە ھۆڵەکانی حەوزدا قومار دەکرد و لە شەقامەکاندا کۆدەبووەوە. تایسۆن دەڵێت: «باوکم تەنھا کوڕێکی ئاسایی بوو لەسەر شەقامەکان کە گیرۆدەی جیھانی شەقامەکان بوو». لە دەوروبەری کاتی لەدایکبوونی مایک، کیرکپاتریک وازی لە دایک و خێزانەکەی تایسۆن ھێنا و دایکی تایسۆنی بەجێھێشت کە بە تەنیا چاودێری منداڵەکان بکات. کیرکپاتریک لە ساڵی ١٩٩٢ کۆچی دوایی کرد. خێزانەکە لە شاری بێدفۆرد-ستۆیڤێسانت دەژیا تا فشارە دارایییەکان ناچاریان کرد بچنە براونزڤیل کاتێک تایسۆن تەمەنی ١٠ ساڵ بوو. دایکی تایسۆن دوای شەش ساڵ کۆچی دوایی کرد و سەرپەرشتی تایسۆنی تەمەن ١٦ ساڵانی بەجێھێشت بۆ بەڕێوەبەری بۆکسێن و ڕاھێنەری کوس دی ئاماتۆ کە سەرپەرشتیاری یاسایی بوو. دواتر تایسۆن وتی «ھەرگیز دایکم دڵخۆش نەکردم و شانازیم نەکرد بە بینینی من: تەنھا بیرم لەوە دەکردەوە کە مناڵێکی کێوی بە شەقامەکاندا دەسوڕێمەوە و دەگەڕێمەوە ماڵەوە بە جلوبەرگی نوێیەوە کە دەیزانی پارەی نادەم». ھەرگیز دەرفەتت نەبووە قسەی لەگەڵ بکەیت و لەبارەیەوە بزانیت. لە ڕووی پیشەیییەوە ھیچ کاریگەرییەکی نییە، بەڵام لە ڕووی سۆزداری و کەسییەوە چەقێنەرە. تایسۆن بە درێژایی تەمەنی منداڵی لە گەڕەکێکی پڕ تاوانکاریدا ژیاوە. بەپێی چاوپێکەوتنێک، یەکەم شەڕی لەگەڵ گەنجێکی بەتەمەن بووە کە سەری یەکێک لە کۆترەکانی تایسۆنی دڕاندووە. تایسۆن چەندین جار دەستگیرکراوە، تاوانی بچووکی ئەنجامداوە و لەگەڵ ئەو کەسانەدا شەڕی کردووە کە بە دەنگی بەرز گاڵتەیان پێدەکرد. لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا ٣٨ جار دەستگیرکرابوو. خوێندنی لە قوتابخانەی تریۆن بۆ کوڕان لە شاری جۆنستاون لە نیویۆرک تەواو کردووە. بەھرەی [[مستانی|بۆکسێنی]] تایسۆن لەوێ لەلایەن بۆبی ستیوارتەوە دۆزرایەوە کە ڕاوێژکاری دەستبەسەرکردنی نەوجەوانان و بۆکسێنەری پێشوو بوو. ستیوارت تایسۆنی بە شەڕکەرێکی نایاب دەزانی و بۆ چەند مانگێک ڕاھێنانی پێکرد پێش ئەوەی بە کاس دی ئاماتۆ بناسێنێت. تایسۆن لە تەمەنی خوار تەمەنیدا لە قۆناغی ئامادەیی دەرکرا. لە ساڵی ١٩٨٩ دکتۆرای فەخری لە «نامە مرۆیییەکان» لە زانکۆی ناوەندی ویلایەتی وەرگرتووە. تایسۆن لەلایەن بۆکسێنەری پێشوو و ڕاھێنەری ناودار کیڤن ڕۆنی ڕاھێنانی پێدەکرا، ھەندێکجار لەلایەن تێدی ئەتڵەسەوە یارمەتی دەدرا، ھەرچەندە ئەتڵەس لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا لەلایەن دی ئاماتۆوە لە کارەکەی دوورخرایەوە. لە کۆتاییدا کیڤن ڕۆنی ھەموو ئەرکەکانی ڕاھێنانی ئەم جەنگاوەرە گەنجەی گرتە ئەستۆ. == وەرزشی ناپیشەیی == تایسۆن وەک بۆکسێنەرێکی تازەپێگەیشتوو لە ئۆڵۆمپیادی منداڵانی ساڵانی ١٩٨١ و ١٩٨٢ میدالیای زێڕی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mike Tyson|ناونیشان=http://www.ibhof.com/pages/about/inductees/modern/tyson.html#:~:text=Mike%20Tyson,he%20turned%20pro%20in%201985.|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.ibhof.com}}</ref> لە ساڵی ١٩٨١ لە ڤێ کورتز و لە ساڵی ١٩٨٢ لە کۆڵتۆن براونی بردەوە. دوو جار وەک ئاماتۆرێک شەڕی لەگەڵ ھێنری تیلمان کرد، ھەردو شەڕەکەی بە بڕیار دۆڕاند. تیلمان میدالیای زێڕی کێشی قورس [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤|لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٨٤ لە]] [[لۆس ئانجلەس]] بەدەستھێنا. == وەرزشی پیشەیی == === ھەنگاو بنێنە سەر ڕێگای ئەستێرەیی === تایسۆن یەکەم یاری پیشەگەرانەی خۆی لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا لە ٦ی ئازاری ١٩٨٥ لە شاری [[ئالبانی، نیویۆرک|ئەلبانی لە ویلایەتی نیویۆرک]] ئەنجامدا. لە قۆناغی یەکەمدا بە کونکاوتی تەکنیکی لە ھیکتۆر مێرسیدسی بردەوە. لە یەکەم ساڵی خوێندنیدا وەک وەرزشوانێکی پیشەگەر ١٥ شەڕی ھەبووە. تایسۆن لە کۆی ٢٨ شەڕی یەکەمی ٢٦ یاریدا بە ناکاوت یان کنۆک ئاوتی تەکنیکی بردەوە. ١٦ لەوانە لە قۆناغی یەکەمدا کرانە دەرەوە. بازنەی ڕکابەرەکانی وردە وردە زیاد بوو بۆ ڕکابەرە نێودەوڵەتی و ناسراوەکان، ڕکابەرەکانی وەک جەیمس تیلیس، دەیڤید جاکۆ, جیس فێرگسۆن، میچ گرین و مارڤیس فرازییەر. سەرکەوتنەکانی سەرنجی میدیاکانی ڕاکێشا و تایسۆن وەک پاڵەوانی گەورەی داھاتووی کێشی قورس مژدەی پێدرا. دی ئاماتۆ لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٥ لە سەرەتای ژیانی وەرزشی تایسۆن کۆچی دوایی کرد، ھەندێک پێیان وایە مردنی ھۆکاری سەرەکی بووە بۆ زۆرێک لەو کێشانەی کە تایسۆن لەگەڵ پێشکەوتنی ژیانی وەرزشیدا تووشی بووە. یەکەمین شەڕی تایسۆن کە لەسەر ئاستی نیشتمانی لە ئەمریکا نمایشکرا، لە ١٦ی شوباتی ١٩٨٦ لە یاریگای ھیوستن فیڵدھاوس لە شاری ترۆی پایتەختی نیویۆرک بەرامبەر جێسی فێرگسۆن ئەنجامدرا و کەناڵی ئەی بی سی سپۆرت ڕوماڵی کرد. تایسۆن لە قۆناغی پێنجەمدا فێرگسۆنی خستە خوارەوە بە ئاپەرکات و لووتی شکاوی. لە قۆناغی شەشەمدا فێرگسۆن دەستی کرد بە گرتنی تایسۆن لە ھەوڵێکی ڕواڵەتیدا بۆ ئەوەی ڕێگری بکات لە لێدانی زیاتر. دواجار ناوبژیوان لە نزیک ناوەڕاستی قۆناغی شەشەم شەڕەکەی ڕاگرت دوای ئەوەی چەندین جار ئامۆژگاری فێرگسۆنی کرد کە پابەندی فەرمانەکانی بێت بۆ ئەوەی ھانی بدات بۆ بۆکسێن. سەرەتا شەڕەکە بە بێبەشکردن (DQ) بۆ تایسۆن بەڕێوەچوو. دوای ئەوەی تایسۆن ناڕەزایەتی دەربڕی، بڕیارەکە «گۆڕدرا» بۆ سەرکەوتنی تەکنیکی لە کۆتایی (TKO). لە مانگی تەممووزی ئەو ساڵەدا، دوای ئەوەی شەش سەرکەوتنی دیکەی لە کۆتاییدا تۆمارکرد، تایسۆن لە پەخشێکی ڕاستەوخۆی دیکەی کەناڵی ABC Sports لە شاری گلێنس فۆڵس لە ویلایەتی نیویۆرک بەرامبەر مارڤیس فرازیێر، ڕکابەری پێشووی نازناوی جیھانی کرد. تایسۆن بە ئاسانی سەرکەوتنی بەدەستھێنا و لە چرکەی ٣٠ی شەڕەکەدا بە ئاپەرکاتێکی بەھێز لە زەنگی کردنەوەی یارییەکەدا فرازییەری کەوتە خوارەوە. لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٨٦، تایسۆن دەرفەتی ئەوەی بەدەستھێنا کە لە یەکەم شەڕی دا شەڕ لەگەڵ ترێڤەر بێربیک بکات بۆ پاڵەوانێتی کێشی قورس لە ئەنجومەنی جیھانی بۆکسێن (WBC). تایسۆن لە قۆناغی دووەمدا لە تەمەنی ٢٠ ساڵ و ٤ مانگیدا بووە گەنجترین پاڵەوانی کێشی قورس لە مێژوودا بە بردنەوەی تەکنیکی (TKO)ی بەرامبەرەکەی. ئاستێکی بەرزی تایسۆن دەستخۆشی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Which fights will Tyson be remembered for?|یەکەم=Graham|دوایین=Houston|ناونیشان=http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=3372752|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=ESPN|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081023215716/http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=3372752}}</ref>تایسۆن بە ھێزی خۆی ھەموو بۆکسێنەرە سەرەکییەکانی ترساند و شەڕەکانی ورد و ھەماھەنگ و کاتیان لەگەڵ خێرایی دەستە گەورەکاندا بوو. ھەروەھا تایسۆن توانای بەرگری بەرچاوی ھەبوو و لەبەردەم لێدانی بەرامبەرەکەیدا بەرگری لە خۆی دەکرد بە شێوازێکی تایبەت کە لەلایەن ڕاھێنەرەکەی کاس دی ئاماتۆ فێری دەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=The Science of Mike Tyson and Elements of Peek-A-Boo: part II|ناونیشان=http://www.sugarboxing.com/the-science-of-mike-tyson-and-elements-of-peek-a-boo-part-ii/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925144552/http://www.sugarboxing.com/the-science-of-mike-tyson-and-elements-of-peek-a-boo-part-ii/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=SugarBoxing.com}}</ref> تەکنیکی پەنجەدانی تایسۆن لە شوتی ھوک یان ئاپەرکاتدا ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە سەرکەوتنی تایسۆن بەرامبەر بە ڕکابەرەکانی. === پاڵەوانی بێ جێگەی مشتومڕ === چاوەڕوانییەکان بۆ تایسۆن زۆر بوون و ئامادەکرابوو بۆ بەدەستھێنانی پاڵەوانێتی کێشی قورس. پاڵەوانێتییەک کە بێ گومان بۆ بەرھەمھێنانی پاڵەوانێکی کێشی قورس داڕێژرابوو. تایسۆن لە ٧ی ئازاری ١٩٨٧ لە [[لاس ڤێگاس]] لە ویلایەتی [[نێڤادا]] بەرامبەر جەیمس سمیس بەرگری لە نازناوەکەی کرد. لەم شەڕەدا بە دەنگی [[دادوەری وەرزشی|دادوەرەکان]] بە براوە ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bamonte|یەکەم=Bryan|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Bad man rising|ناونیشان=http://dailyiowan.lib.uiowa.edu/DI/2005/di2005-06-10.pdf|newspaper=[[The Daily Iowan]]|پەڕەکان=١٢, ٩|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151024100324/http://dailyiowan.lib.uiowa.edu/DI/2005/di2005-06-10.pdf}}</ref> لە مانگی ئایاردا لە قۆناغی شەشەمدا بە کرۆکی تەکنیکی لە پینکلۆن تۆماسی بردەوە.<ref>Berger, Phil (1987), "Tyson Retains Title On Knockout In Sixth", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section 5, Page 1, Column 2'', May 31, 1987.</ref> لە یەکەمی ئابدا، نازناوی فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی بۆکسێن (IBF)ی لە تۆنی تاکەر بەدەستھێنا لە بڕیارێکی کۆدەنگی دوازدە قۆناغدا بە نمرەکانی ١١١–١١٩، ١١٨–١١٣ و ١١٢–١١٦.<ref>Berger, Phil (1987), "Boxing&nbsp;— Tyson Undisputed And Unanimous Titlist", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section 1, Page 51, Column 1'', August 2, 1987.</ref> تایسۆن بووە یەکەم بۆکسێنەری کێشی قورس کە ھەر سێ پشتێنە سەرەکییەکەی WBA و WBC و IBF لە یەک کاتدا بەدەستەوە بێت. شەڕێکی دیکە کە لە مانگی تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵدا بوو، کۆتایی ھات و تایسۆن لە قۆناغی حەوتەمدا بە تایرێل بیگزی خاوەن میدالیای زێڕی کێشی قورس [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤|لە ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٨٤]] بە کۆتایی ھات.<ref>Berger, Phil (1987), "Tyson Retains Title In 7 Rounds", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section 1, Page 51, Column 1'', October 17, 1987.</ref> لەم ماوەیەدا تایسۆن لەلایەن کۆمپانیای یارییەکانی [[نینتێندۆ|نینتێندۆوە]] سەرنجی درا. دوای بینینی یەکێک لە شەڕەکانی تایسۆن، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری [[نینتێندۆ|کۆمپانیای نینتێندۆی]] ئەمریکا، مینۆرو ئاراکاوا، سەرسام بوو بە «ھێز و لێھاتوویی» شەڕکەرەکە، ئەمەش وای لێکرد ھاوبەشییەک لەگەڵ تایسۆن پێشکەش بکات لە بەرھەمھێنانی یارییەکان بۆ [[سیستمی چێژبەخشی نینتێندۆ|سیستەمی کات بەسەربردنی نینتێندۆ]]. یارییەکی ئارکێدی نینتێندۆ بە ناوی ''Mike Tyson's Punch-Out!!''، لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکرایەوە، کە پێشوازییەکی زۆری لێکرا و زیاتر لە یەک ملیۆن دانە فرۆشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Minoru Arakawa|ناونیشان=http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=221|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110611040601/http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=221|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=N-Sider}}</ref>تایسۆن لە ساڵی ١٩٨٨ سێ شەڕی ھەبووە. لە ٢٢ی ژانویەی ١٩٨٨ لاری ھۆڵمزی ناسی. پاڵەوانی پێشووی ئەفسانەیی لە قۆناغی چوارەمدا بە تایسۆن دۆڕا.<ref>Berger, Phil (1988), "Tyson Keeps Title With 3 Knockdowns in Fourth", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section 1, Page 47, Column 5'', January 23, 1988.</ref> ئەوە تاکە دۆڕان بوو کە ھۆڵمز لە ٧٥ یاریدا تووشی بوو. پاشان لە مانگی ئازاردا، تایسۆن لە [[تۆکیۆ]] لە [[ژاپۆن]] شەڕی لەگەڵ تۆنی تابس کرد و لەنێو کارەکانی بانگەشە و بازرگانیدا، سەرکەوتنێکی ئاسانی لە قۆناغی دووەمدا بەدەستھێنا.<ref>Shapiro, Michael. (1988), "Tubbs's Challenge Was Brief and Sad", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section A, Page 29, Column 1'', March 22, 1988.</ref>لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨، تایسۆن ڕووبەڕووی مایکل سپینکس بووەوە. شەڕەکە دوای ٩١ چرکە کۆتایی ھات کاتێک لە قۆناغی یەکەمدا تایسۆن سپینکسی لە یارییەکە بردەوە. زۆر کەس ئەم کاتە بە لووتکەی ناوبانگ و توانای بۆکسێنی تایسۆن دەزانن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://proxy.espn.go.com/espn/page2/story?page=simmons/020611|بڵاوکەرەوە=ESPN|سەردێڕ=Say 'goodbye' to our little friend|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١٢|یەکەم=Bill|دوایین=Simmons|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160719074820/http://proxy.espn.go.com/espn/page2/story?page=simmons%2F020611}}</ref><ref>Berger, Phil. (1988), "Tyson Knocks Out Spinks at 1:31 of Round 1", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section B, Page 7, Column 5'', June 28, 1988.</ref> === مشتومڕ و دابەزین === لەم ماوەیەدا کێشەکانی تایسۆن لە دەرەوەی ڕینگەوە دەستی پێکرد. ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ ڕۆبن گیڤنز بەرەو جیابوونەوە دەڕۆیشت و گرێبەستی داھاتووی لە مەترسیدا بوو. لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٨ تایسۆن لە بەڕێوەبەری کارەکەی بیل کیتۆن جیابووەوە و ڕاھێنەرە کۆنەکەی کیڤن ڕۆنی لە کارەکەی دوورخستەوە.<ref name="peekaboo3">Richmann [http://www.saddoboxing.com/2844-mike-tyson-kevin-rooney-reunited.html What If Mike Tyson And Kevin Rooney Reunited?]</ref> لە ساڵی ١٩٨٩دا تایسۆن لەناو گێژاوی کەسی خۆیدا تەنھا دوو شەڕی ئەنجامدا. لە مانگی شوباتدا ڕووبەڕووی بۆکسێنەری بەریتانی فرانک برۆنۆ بووەوە. برۆنۆ توانی لە کۆتایی قۆناغی یەکەمدا تایسۆن بخاتە دەرەوە، بەڵام تایسۆن لە قۆناغی پێنجەمدا برۆنۆی دەرکرد. پاشان تایسۆن لە قۆناغی یەکەمی مانگی تەممووزدا لە کارل ویلیامزی بردەوە.<ref>Berger, Phil (1989), "Tyson Stuns Williams With Knockout in 1:33", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late Edition-Final, Section 1, Page 45, Column 2'', July 22, 1989.</ref>لە شەڕێکدا لە ١١ی شوباتی ١٩٩٠، تایسۆن پاڵەوانێتی بێ جێگەی مشتومڕی خۆی بە باستەر دۆگلاس لە [[تۆکیۆ]] دۆڕاند. تایسۆن لە قۆناغی ھەشتەمدا بە ئاپەرکات دۆگلاسی خستە خوارەوە، بەڵام دۆگلاس پێش ئەوەی ژمارەی ناوبژیوان کۆتایی بێت ھەستا و لە دوو قۆناغی داھاتوودا بە توندی لێی دا. دوای شەڕەکە، دەورووبەری تایسۆن ناڕەزایەتییان دەربڕی کە ژماردنی ناوبژیوان خاو بووە و زیاتر لە دە چرکەی خایاند تا دۆگلاس لەسەر پێیەکانی خۆی بوەستێتەوە. لە ٣٥ چرکە لە قۆناغی ١٠، دۆگلاس ئاپەرکاتێکی دڕندانەی پێشکەش کرد و بەدوایدا ھات بە کۆمبۆیەکی چوار پانچ-ھۆک کە تایسۆنی بۆ یەکەمجار لە ژیانی وەرزشیدا کەوتە خوارەوە. دوای ئەوەی لەلایەن ناوبژیوان ئۆکتاڤیۆ میران تایسۆنەوە ھەژمارکرا، لە شەڕەکەدا دۆڕا. سەرەڕای ئەو دۆڕاندنە شۆککەرە، تایسۆن ڕای گەیاندووە، دۆڕاندن بە دۆگلاس گەورەترین سات بووە لە ژیانی وەرزشیدا. ئەو دەڵێت: "پێویستم بەو شەڕە ھەبوو بۆ ئەوەی خۆم ببمە کەسێکی باشتر و خەباتکار". من ڕوانگەیەکی فراوانترم ھەیە بۆ خۆم و بۆکسێن"<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.thefightcity.com/baddest-myth-planet-legacy-douglas-vs-tyson|سەردێڕ=Tyson's thoughts on loss to Douglas.|ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ئیش=Thefightcity|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200923012155/https://www.thefightcity.com/baddest-myth-planet-legacy-douglas-vs-tyson/}}</ref> == سزادانی دەستدرێژی و زیندان و گۆڕانکاری == لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٩١ تایسۆن بەھۆی دەستدرێژیکردنە سەر کچێکی تەمەن ١٨ ساڵ بە ناوی دێزیری واشنتۆن لە شاری ماسبلاک لە ویلایەتی ڕۆد ئایلەند لە ژوورێکی ھۆتێل لە شاری ئیندیاناپۆلیس دەستگیرکرا. دادگاییکردنی دەستدرێژی سێکسی تایسۆن لە ٢٦ی [[کانوونی دووەم]] تا ١٠ی شوباتی ١٩٩٢ لە دادگای باڵای ماریون کاونتی بەڕێوەچوو. بەشێکی پشتڕاستکردنەوەی ئیدیعای واشنتۆن لە ڕێگەی ئیفادەی شۆفێری تایسۆنەوە بوو، کە دۆخی شۆکاوی دێزیری واشنتۆنی دوای ڕووداوەکە پشتڕاستکردەوە. شایەتحاڵی زیاتر لەلایەن پزیشکێکی ژووری فریاکەوتنەوە پێشکەشکرا کە زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر دوای ڕووداوەکە پشکنینی واشنتۆنی کرد و پشتڕاستیکردەوە کە باری جەستەیی واشنتۆن لەگەڵ دەستدرێژی سێکسیدا یەکدەگرێتەوە. لەژێر چاودێری ڕاستەوخۆی ڤینسێنت ج. فۆلەر، پارێزەری تایسۆن، ئیدیعای کردووە کە ھەموو شتێک بە ڕەزامەندی تەواوەتی واشنتۆن ڕوویداوە و ئەویش ناچاری نەکردووە. کاتێک لەلایەن سەرۆکی داواکاری گشتی گریگۆری گاریسۆنەوە لێپرسینەوەی لەگەڵدا کرا، تایسۆن ئەو تۆمەتانەی ڕەتکردەوە کە واشنتۆن دەستدرێژی کراوەتە سەر و پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە خۆی دەیەوێت سێکس لەگەڵیدا بکات. لە ١٠ی شوباتی ١٩٩٢، دوای دادگاییکردنی ١٠ کاتژمێری بە دەستەی سوێندخواردن، مایک تایسۆن بە تۆمەتی دەستدرێژی سێکسی سزا درا. تایسۆن بە نوێنەرایەتی ئیلین دێرشڤیتز، داواکارییەکی تۆمارکرد بۆ تانەدان لە سزاکە و بە ئاماژەدان بە مێژووی سێکسی ڕابردووی قوربانییەکە، فەرمانی دەرکردنی سێ شایەتحاڵی ئەگەری بۆ تانەدانەکە دەرکرد. دادگای تێھەڵچوونەوەی ویلایەتی ئیندیانا سزای تایسۆنی پشتڕاستکردەوە. لە ٢٦ی ئازاری ١٩٩٢دا، تایسۆن سزای شەش ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا و چوار ساڵ سزای ڕاگرتنی بەسەردا سەپێندرا. سەرەڕای ئەوەی لە کاتی تاوانەکەدا تەمەنی ٢٥ ساڵ بوو، بەڵام لە مانگی نیسانی ١٩٩٢دا ڕەوانەی سەنتەری چاکسازی لاوانی ئیندیانا (ئێستا سەنتەری چاکسازی پلاینفیڵد) کرا و لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩٥ لە زیندان ئازادکرا دوای ئەوەی کەمتر لە سێ ساڵ لە سزای شەش ساڵەکەی تێپەڕاند. بە شێوەیەکی بەرفراوان باس لەوە دەکرێت کە تایسۆن لە زیندان موسڵمان بووە و ناوی عەرەبی مەلیک عەبدولعەزیزی وەرگرتووە. (بێگومان ھەندێک سەرچاوە باسیان لەوە کردووە کە ناوی مەلیک شابازی وەرگرتووە). بەھەر حاڵ تایسۆن ڕای گەیاندووە کە موسڵمانبوونی پێش چوونە ناو زیندان ڕوویداوە، بەڵام ھیچ ھەوڵێکی نەداوە بۆ ڕاستکردنەوەی ئەو زانیارییە ناڕاستانەی لە میدیاکاندا ھەیە. بەھۆی سزادانی، تایسۆن وەک تاوانباری سێکسی پلەی دووەم تۆمارکراوە. == گەڕانەوە == دوای ئازادبوونی لە زیندان، تایسۆن بە ئاسانی لە شەڕەکانیدا بەرامبەر پیتەر مەکنیلی و باستەر ماتیس جونیۆر سەرکەوتنی بەدەستھێنا. یەکەم شەڕی تایسۆن دوای ئازادکردنی زیاتر لە ٩٦ ملیۆن دۆلاری لە سەرانسەری جیھاندا بەدەستھێنا لەسەر PPV، لەنێویاندا ٦٣ ملیۆن دۆلار لە ئەمریکا. شەڕەکە لەلایەن یەک ملیۆن و ٥٢٠ ھەزار ماڵەوە بینراوە و ھەم بینەری PPV و ھەم ڕیکۆردی داھاتی تۆمارکردووە. ئەم شەڕە کە ماوەی ٨٩ چرکە بوو، ڕەخنەی زۆری لێکەوتەوە کە ئیدارەی تایسۆن «دەبە تەماتە»ی کێشاوە بۆ ئەوەی سەرکەوتنی ئاسان بۆ گەڕانەوەی مسۆگەر بکات. شەڕی تایسۆن و ماکنیلی لە ساڵی ١٩٩٨دا لە لیستی ٥٠ گەورەترین ساتی وەرزشی تەلەڤیزیۆنیدا بوو لە ھەموو کاتێکدا. تایسۆن پشتێنەکەی بەدەستھێنایەوە بە بردنەوەی پاڵەوانێتی WBC بەرامبەر فرانک برۆنۆ لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩٦. ئەمە دووەم شەڕی نێوان ئەو دووانە بوو و تایسۆن لە قۆناغی سێیەمدا برۆنۆی لە یارییەکە بردەوە. لە ساڵی ١٩٩٦ لێنۆکس لویس گەرەنتی ١٣٫٥ ملیۆن دۆلاری بۆ شەڕکردن لەگەڵ تایسۆن ڕەتکردەوە. ئەمە بەرزترین جانتای شەڕی لویس تا ئێستایە. دواتر لویس ٤ ملیۆن دۆلاری لە دۆن کینگ وەرگرت بۆ ئەوەی دەستبەرداری بێت و ڕێگە بە تایسۆن بدات لەبری ٣٠ ملیۆن دۆلار شەڕی بروس سێڵدۆن بکات، بەو ئامانجەی کە ئەگەر تایسۆن شکستی بە سێڵدۆن ھێنا ئەوا ئەوکات شەڕی لویس دەکات. تایسۆن لە مانگی ئەیلوولی ئەو ساڵەدا پشتێنی WBA ی بەدەستھێنا و لە قۆناغی یەکەمدا سێلدۆنی پاڵەوانی بردەوە. سێڵدۆن لە ڕۆژنامە باوەکاندا ڕەخنەی زۆری لێگیرا و گاڵتەیان پێکرا بەھۆی ئەوەی لە بەرامبەر پەنجەکانی تایسۆندا داڕما. == شەڕکردنی تایسۆن و ھۆلیفیڵد == تایسۆن ھەوڵیدا بەرگری لە نازناوی WBA بکات بەرامبەر ئیڤاندەر ھۆلیفیڵد کە لە چوارەم جەنگی بەرگریدا بوو. ھۆلیفیڵد لە ساڵی ١٩٩٤ وازی لە یاریکردن ھێنا دوای ئەوەی پاڵەوانێتییەکەی بە مایکل مۆرێر دۆڕاند. لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦ لە لاس ڤێگاس لە ویلایەتی نیڤادا، تایسۆن ڕووبەڕووی ھۆلیفیڵد بووەوە لە فیلمێکدا کە بە «کۆتایی» ناوزەد کرا. لە وەرچەرخانێکی خێرا و سەرسووڕھێنەری ڕووداوەکاندا، ھۆلیفیڵد کە نزیکەی ھیچ چانسێکی سەرکەوتنی لەلایەن شرۆڤەکارانی بێشومارەوە پێنەدرابوو، بە کۆتایی تەکنیکی لە تایسۆنی بردەوە کاتێک ناوبژیوان میچ ھالپەرن لە قۆناغی ١١دا یارییەکەی ڕاگرت. سەرکەوتنی ھۆلیفیڵد لەگەڵ تۆمەتەکانی تیمی تایسۆن بوو کە ھۆلیفیڵد چەندین جار لە کاتی خولەکەدا مشتێکی لە سەری تایسۆن داوە. ھەرچەندە لێدانەکانی سەر بە ھەڵە لەلایەن ناوبژیوانەوە دادەنران. یاری داھاتوویان دەگۆڕێت بۆ دەمەقاڵە. ===تایسۆن دژی ھۆلیفیڵد و دوای ئەوە=== تایسۆن و ھۆلیفیڵد لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٩٧ جارێکی دیکە شەڕیان کردەوە. سەرەتا بڕیار بوو ھالپەرن ببێتە ناوبژیوان، بەڵام دوای ئەوەی کەمپی تایسۆن ناڕەزایەتی دەربڕی، ھالپەرن لە بەرژەوەندی میڵز لەین دەستی لەکارکێشایەوە. دووبارە یارییەکە کە زۆر چاوەڕوان دەکرا، ناوی لێنرا «دەنگ و توڕەیی» و لە یاریگای MGM Grand Garden Arena لە لاس ڤێگاس ئەنجامدرا کە ماڵی قۆناغی یەکەمە. ڕووداوێکی قازانج بەخش بوو، تەنانەت زیاتر لە وەرزی یەکەم سەرنجی ڕاکێشا و ١٠٠ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێنا. تایسۆن ٣٠ ملیۆن دۆلار و ھۆلیفیڵد ٣٥ ملیۆن دۆلاری وەرگرتووە، کە بەرزترین جانتای بۆکسێنی پیشەگەرانە تا ساڵی ٢٠٠٧. شەڕەکە لەلایەن ١٫٩٩ ملیۆن ماڵەوە کڕدرا و ژمارەیەکی پێوانەیی ڕێژەی کڕینی بە پارە بۆ ھەر بینینێک تۆمارکرد تا ٥ی ئایاری ٢٠٠٧، کە لە کاتی یارییەکانی ئۆسکار دی لا ھۆیا و فلۆید مایوێزەردا شکێندرا. زۆری نەخایاند کە بووە یەکێک لە مشتومڕاویترین ڕووداوە وەرزشییە مۆدێرنەکان، لە کۆتایی قۆناغی سێیەمدا شەڕەکە ڕاگیرا، تایسۆن بەھۆی گازگرتنی ھەردوو گوێی ھۆلیفیڵدەوە لە یاریگاکان دوورخرایەوە. یەکەم جار کە تایسۆن گازێکی لێگرت، یارییەکە بۆ ماوەیەکی کاتی وەستا. ناوبژیوان میڵز لەین دوو خاڵی لە تایسۆن تۆمارکرد و شەڕەکە دەستیپێکردەوە. بەڵام دوای دەستپێکردنەوەی یارییەکە جارێکی دیکە تایسۆن گازێکی لێگرت و لە ئەنجامدا یارییەکە دوورخرایەوە و ھۆلیفیڵد یارییەکەی بردەوە. گازگرتنەکە ئەوەندە توند بوو کە پارچەیەک لە گوێی ڕاستی ھۆلیفیڵد دەربھێنێت، کە دوای یارییەکە لەسەر زەوی ئەڵقەکە دۆزرایەوە. دواتر تایسۆن ڕای گەیاند کە کارەکانی وەک تۆڵەسەندنەوەیەک بووە بۆ ئەوەی ھۆلیفیڵد چەندین جار لێی داوە لە سەری بەبێ ئەوەی سزای ناوبژیوان بدات. لەو سەرلێشێواوییەی دوای کۆتاییھاتنی خولەکە و ڕاگەیاندنی ئەنجامەکە ڕوویدا، لە نزیک ڕینگەکە ئاژاوەیەک لەنێو بینەران ڕوویدا و چەند کەسێک برینداربوون. دووەم یاری تایسۆن و ھۆلیفیڵد یەکەم شەڕی نازناوی کێشی قورس بوو لە ماوەی ٥٠ ساڵدا کە بە دوورخستنەوە کۆتایی ھات. دوای ڕووداوەکە، دەستبەجێ ٣ ملیۆن دۆلار لە جانتای ٣٠ ملیۆن دۆلاری تایسۆن لەلایەن کۆمیسیۆنی بۆکسێنی ویلایەتی نیڤادا لێبڕدرا (ئەو زۆرترینە کە دەکرا لەو کاتەدا ببڕدرێت). دوای دوو ڕۆژ لە شەڕەکە، تایسۆن بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە و داوای لێبوردنی لە ھۆلیفیڵد کرد لەسەر ئەو کارەی و داوای کرد کە لە ئەنجامی ڕووداوەکەدا بۆ ھەتا ھەتایە قەدەغە نەکرێت. تایسۆن لە میدیاکانی ھەواڵدا بە توندی ئیدانە کرا، بەڵام بەبێ بەرگریکار نەبوو. ڕۆماننووس و شرۆڤەکاری وەرزشی کاترین دان ستوونێکی نووسی و ڕەخنەی لە ھۆلیفیڵد گرت. لەم قۆناغە مشتومڕاوییەدا میدیاکانی ھەواڵ تۆمەتباریان کرد بەوەی کە خۆپەرست بووە لە دژی تایسۆن. لە ٩ی تەممووزی ١٩٩٧ مۆڵەتی بۆکسێنی تایسۆن بە دەنگی کۆی دەنگی کۆمیسیۆنی وەرزشی ویلایەتی نیڤادا ھەڵوەشایەوە. ھەروەھا بەبڕی ٣ ملیۆن دۆلار غەرامە کرا و بڕیاری خەرجکردنی تێچووی دادگای بەسەردا سەپێندرا. لەبەر ئەوەی زۆربەی کۆمیسیۆنە وەرزشییەکانی ویلایەتەکان ڕێز لەو سزایانە دەگرن کە لەلایەن وڵاتانی دیکەوە سەپێنراون، ئەمەش وای کرد تایسۆن لە ئەمریکا بۆکسێن بکات. ھەڵوەشاندنەوەکە ھەمیشەیی نەبوو، چونکە کۆمیسیۆنەکە بە ئەنجامی ٤–١ دەنگیدا بۆ گەڕاندنەوەی مۆڵەتی بۆکسێنی تایسۆن لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨. لەکاتێکدا لە ساڵی ١٩٩٨ دوور بوو لە بۆکسێن، تایسۆن میوانداری چالاکیی سەرەکیی کرد لە ڕیسڵ مەنیای چواردەھەم، کە یاری نێوان شۆن مایکڵز و ستیڤ ئۆستین بوو. تایسۆن وەک میوانداری میوانی یارییەکەی ڕیسڵ مەنیای چواردەھەم ٣ ملیۆن دۆلاری وەرگرت. لە ساڵی ١٩٩٩ تا ٢٠٠٥ لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٩٩ تایسۆن گەڕایەوە ناو ڕینگ بەرامبەر فرانسوا بۆتا لە باشووری ئەفریقا. ھەروەھا یارییەکە بە مشتومڕ کۆتایی ھات. لەکاتێکدا ھەردووکیان سەرەتا کۆنتڕۆڵی شەڕەکەیان کردووە، دەوترێت تایسۆن لە کاتی یەکسانبوونەکەدا ھەوڵی شکاندنی قۆڵی بۆتا داوە. بۆتا لە ھەموو بەشەکانی گۆڵکردندا خاڵەکانی ھەبوو و ئەوەندە متمانەی بەخۆی ھەبوو کە گاڵتە بە تایسۆن بکات لەگەڵ بەردەوامبوونی شەڕەکەدا. بەڵام تایسۆن لە قۆناغی پێنجەمدا بە لێدانی ڕاستی ڕاست بۆتای دەرکرد. تایسۆن جارێکی دیکە تووشی کێشەی یاسایی بووەوە. لە ٥ی شوباتی ١٩٩٩، تایسۆن سزای ساڵێک زیندانیکردنی بەسەردا سەپێندرا و ٥٠٠٠ دۆلار غەرامەکرا و بڕیاریدا دوو ساڵ سزای تاقیکردنەوە لەگەڵ ٢٠٠ کاتژمێر خزمەتکردنی کۆمەڵایەتی بەسەر ببات دوای ئەوەی لە ٣١ی ئابی ١٩٩٨دا ڕووداوێکی ڕووداوی کە دوو شۆفێر تێیدا بەشداربوون نۆ مانگ لەم زیندانییە بەسەر برد. دوای ئازادکردنی، لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩ شەڕی ئۆرلین نۆریس کرد. دوای ئەوەی زەنگەکە لێدرا، تایسۆن بە قەڵغانێکی چەپ نۆریس کەوتە خوارەوە. نۆریس لە پاییزدا ئەژنۆی بریندار بووە و ڕای گەیاندووە، نەیتوانیوە بەردەوام بێت؛ و پێشبڕکێکە بەبێ ئەنجام کۆتایی ھات. لە ساڵی ٢٠٠٠ تایسۆن سێ شەڕی ھەبووە. یەکەم یاری لە مانگی یەکدا لە شاری مانچستەری ئینگلتەرا بەرامبەر جوولیۆس فرانسیس بەڕێوەچوو. دوای ئەوەی مشتومڕ لەسەر ئەوە دروست بوو کە ئایا تایسۆن ڕێگەی پێدراوە بەشداری ڕکابەرییەکانی وڵاتەکەی بکات، چوار خولەکی خایاند بۆ ئەوەی فرانسیس لە یاریگاکە دەربھێنێت و شەڕەکە لە قۆناغی دووەمدا کۆتایی ھات. ھەروەھا لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٠ لە شاری گلاسکۆ شەڕی لو ساڤاریسی کرد و لە قۆناغی یەکەمدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. ئەم شەڕە تەنھا ٣٨ چرکەی خایاند. دوای ئەوەی ناوبژیوان شەڕەکەی ڕاگرت، تایسۆن بەردەوام بوو و ھەر کە ھەوڵی جیاکردنەوەی بۆکسێنەرەکەی دا ناوبژیوانەکەی خستە خوارەوە. لە مانگی تشرینی یەکەمدا تایسۆن لە قۆناغی سێیەمدا بە ھەمان بڕیاری مشتومڕاوی لە ئەندرۆ گۆلۆتای بردەوە، دوای ئەوەی گۆتۆتا بەھۆی شکانی ڕوومەت و سکاڵا و پێکانەکەی ملی نەیتوانی بەردەوام بێت. دواتر ئەو ئەنجامە گۆڕدرا چونکە تایسۆن ڕەتیکردەوە پشکنینی ماددە ھۆشبەرەکانی پێش شەڕ بکات و دوای پشکنینی میزی دوای شەڕ پشکنینەکەی پۆزەتیڤ بوو بۆ ماریجوانا. تایسۆن لە ساڵی ٢٠٠١ تەنھا جارێک شەڕی کرد، لە قۆناغی حەوتەمدا لە کۆپنھاگن بە TKO لە برایان نیلسنی بردەوە. === لویس دژی تایسۆن === تایسۆن لە ساڵی ٢٠٠٢دا دەرفەتێکی دیکەی ھەبوو بۆ ئەوەی بەشداری پاڵەوانێتی کێشی قورس بکات. لێنۆکس لویس لەو ماوەیەدا نازناوی WBC و IBF و IBO و Lineal ی بەدەستھێنا. وەک شەڕکەرێکی ئاواتخوازی، تایسۆن و لویس بەشدارییان لە کەمپێکی مەشقکردندا کرد لە کۆبوونەوەیەکدا کە لەلایەن کاس دی ئاماتۆوە لە ساڵی ١٩٨٤ ڕێکخرابوو. تایسۆن بەدوای شوێنێکی بۆکسێنی بەناوبانگی ویلایەتی نیڤادا گەڕا بۆ ئەوەی شەڕ لەگەڵ لویس بکات، بەڵام کۆمیسیۆنی بۆکسێنی ویلایەتی نیڤادا مۆڵەتی بۆکسێنی ڕەتکردەوە، چونکە لەو کاتەدا ڕووبەڕووی ئەگەری دەستدرێژی سێکسی بووەوە. دوو ساڵ پێش ئەم شەڕە تایسۆن لە چاوپێکەوتنێکدا لە دەوری شەڕی ساڤاری چەندین لێدوانی ئیلتیھابی بۆ لویس داوە. ئەم لێدوانانە بریتین لە «دڵی تۆم دەوێت، دەمەوێت منداڵەکانت بخۆم». چەند ھەفتەیەک دواتر کۆمیسیۆنی وەرزشی ویلایەتی نیڤادا ڕەتیکردەوە مۆڵەت بە تایسۆن بدات بۆ ئەو شەڕە و پرۆمووەتەرەکانیش ناچار بوون ڕێککەوتنی بەدیل بکەن. دوای ئەوەی چەند وڵاتێک ڕەتیانکردەوە مۆڵەت بە تایسۆن بدەن، دواجار شەڕەکە لە ٨ی حوزەیران لە یاریگای پیرامید ئارێنا لە شاری مەمفیس لە ویلایەتی تێنسی ئەنجامدرا. لویس زاڵ بوو بەسەر شەڕەکەدا و لە قۆناغی ھەشتەمدا بە گۆڵێکی ڕاست تایسۆنی لە یاریگا دەرکرد. تایسۆن دوای شەڕەکە ڕێزی لێگرت و ستایشی سەرکەوتنی لویس دەکات. ئەم شەڕە گەورەترین ڕووداوی داھاتی مێژوو بوو بۆ ھەر ڕووداوێک لەو کاتەدا، داھاتی ٩٫١٠٦ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێنا لە ١٫٩٥ ملیۆن فرۆش لە ئەمریکا. ==کاری داھاتوو، ئیفلاس و [[خانەنشینی]]== ===تایسۆن لە مانگی ئایاری ٢٠١٣=== لە شەڕێکی دیکەدا لە شاری مەمفیس لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٠٣، تایسۆن لە قۆناغی یەکەمی شەڕەکەدا بۆ ماوەی ٤٩ چرکە کلیفۆرد ئیتیانی بەرامبەرەکەی لە یاریگاکە بردەوە. پێش شەڕەکە دەنگۆی ئەوە ھەبوو، بەڵام دەرکەوت کە دوا سەرکەوتنی ژیانی وەرزشی تایسۆن بوو لە ڕینگەکەدا. لە مانگی ئابی ٢٠٠٣، دوای چەندین ساڵ لە ململانێی دارایی، دواجار تایسۆن داوای ئیفلاسی کرد. لە ١٣ی ئابی ٢٠٠٣ تایسۆن ھەنگاوی ناوە بۆ ناو بازنەکە بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دیاردەی شەڕکەری K-1 بێتەوە کە ناوی بۆب ساپ بوو، ڕاستەوخۆ دوای سەرکەوتنی ساپ بەسەر کیمۆ لیۆپۆڵدۆ لە لاس ڤێگاس. بە ھیوای شەڕی نێوان ئەو دووانە، کەی ١ گرێبەستی لەگەڵ تایسۆن واژوو کرد، بەڵام مێژووی تاوانکاری تایسۆن وای کرد کە نەتوانێت ڤیزە وەربگرێت بۆ ئەوەی بچێتە ژاپۆن، کە شەڕەکە زۆرترین قازانجی لێ دەبێت. شوێنی جێگرەوە باس کرا، بەڵام لە کۆتاییدا شەڕەکە ڕووی نەدا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەرزش|ھۆڵیوود}} {{پۆلی کۆمنز|Mike Tyson}} [[پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:وەرزشوانانی شاری بروکلین]] [[پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی نێودەوڵەتی بۆکسینگ]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:خەڵکی بێدفۆرد–ستویڤێسانت، بروکلین]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:موسڵمانە ئەفریقی-ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بۆکسەرە ئەفریقی-ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بۆکسەرە نێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کەسایەتییە وەرزشیییەکانی بی بی سی کە براوەی ئەستێرەی وەرزشی جیھانیین]] [[پۆل:بەشداربووانی هۆڵە ناوبانگەکانی بۆکسێنی نێودەوڵەتیی]] [[پۆل:پاڵەوانانی یەکێتی جیھانی بۆکسێن]] [[پۆل:پاڵەوانانی ئەنجومەنی جیھانی بۆکسێن]] [[پۆل:پاڵەوانانی جیھانی بۆکسێنی کێشی قورس]] [[پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە]] [[پۆل:بەشداربووانی ھۆڵە ناوبانگەکانی بۆکسێنی نێودەوڵەتیی]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] pfuamcsyi5rckwnpzxnyq7s10i35kkk 1570956 1570916 2026-04-02T09:03:03Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1570956 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-کەسایەتی}} '''مایک تایسۆن''' ({{بە ئینگلیزی|Mike tayson}}) (لەدایکبووی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٦٦ لە [[نیویۆرک|شاری نیویۆرک]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]])، [[مستانی|بۆکسێنەرێکی]] خانەنشینکراوی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییە]]. گەنجترین پاڵەوانی پیشەگەری [[مستانی|بۆکسێنی]] کێشی قورسە و یەکێکە لە کەسایەتیییە [[وەرزش|وەرزشییە]] بەناوبانگەکانی جیھان. تایسۆن لە ساڵی ١٩٨٥ ھاتە ناو جیھانی [[مستانی|بۆکسێنی]] پیشەگەرەوە. لە ساڵی ١٩٨٦ بووە پاڵەوانی بەشی کێشیی قورس لە ئەنجومەنی جیھانی بۆکسێن، و ساڵی دواتر، پاڵەوانێتی یەکێتی جیھانی بۆکسێن و فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی بۆکسێنی بەدەستھێنا، و بووە پاڵەوانی بێ جێگەی مشتومڕی جیھان لە نێوان ساڵانیی ١٩٨٧ و ١٩٩٠. لە ساڵی ١٩٨٨ لە شەڕێکی یادگاریدا لە ماوەی ٩١ چرکەدا مایکل سپینکسی لە یارییەکە بردەوە و یەکەم دۆڕانی بوو و خەڵاتێکی ٢٠ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێنا. تایسۆن بۆ ماوەیەک وا دیار بوو کە نەدۆڕاوە تا لە ساڵی ١٩٩٠ بە بەستەر دۆگلاس دۆڕا.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Mike Tyson vs Buster Douglas, 1990|ناونیشان=https://www.bitchute.com/video/qhepwu514b5K/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210525010637/https://www.bitchute.com/video/qhepwu514b5K/|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵی ١٩٩٢ بە تۆمەتی [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژی سێکسی]] سزای ٦ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا و دوای ٣ ساڵ ئازاد کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Holley|یەکەم=David|ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|ناونیشان=http://articles.latimes.com/2005/sep/16/world/fg-tyson16|سەردێڕ=Tyson a Heavyweight in Chechnya|newspaper=[[Los Angeles Times]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170902051821/http://articles.latimes.com/2005/sep/16/world/fg-tyson16}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mike Tyson|ناونیشان=http://www.biography.com/people/mike-tyson-9512980#imprisonment-and-return-to-boxing|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160810150559/http://www.biography.com/people/mike-tyson-9512980#imprisonment-and-return-to-boxing|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=biography.com}}</ref> دوای ئازادبوونی لە زیندان، دەگوترا کەسایەتییەکەی گۆڕاوە. لە ساڵی ١٩٩٦ تایسۆن پاڵەوانێتی ئەنجومەنی جیھانی بۆکسێن و یەکێتی بۆکسێنی جیھانی بەدەست ھێنایەوە، بەڵام لە ھەمان ساڵدا بە ئیڤاندەر ھۆلیفیڵد دۆڕا و یەکێک لە نازناوی پاڵەوانێتییەکەی لەدەستدا. لە ساڵی ١٩٩٧ لە یاری دووبارە لەگەڵ ھۆلیفیڵد مشتومڕێکی نوێی دروست کرد بە گازگرتن و دڕاندنی بەشێک لە گوێی ئیڤاندەر ھۆلیفیڵد و بۆ ماوەیەک ڕاگیرا. لە ساڵی ١٩٩٨ لە مۆسیقای [[مۆسیقا|ھیپ]] ھۆپ یان [[ڕاپ]]. قۆناغی دووەم کەی ئۆ بەشداری کرد. لە ساڵی ١٩٩٩ جارێکی تر بۆ ماوەیەکی کورت زیندانی کرایەوە. لە ساڵی ٢٠٠٢دا جارێکی تر چانسی وەرگرتنەوەی پاڵەوانێتییەکەی بۆ ڕەخسا. لە [[کۆنفرانسی ھەواڵ|کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەی]] پێش یارییەکە لەگەڵ لێنۆکس لویس ھێرشی کردە سەر بەرامبەرەکەی و لە قۆناغی ھەشتەمدا لە ڕینگدا کرایە دەرەوە. تایسۆن لە ساڵی ٢٠٠٦ وازی لە وەرزشە پیشەگەرەکان ھێنا دوای دوو دۆڕانی لەسەریەک بە دانی ویلیامز و کیڤن مەکبراید، بە تۆمارکردنی ٥٨ شەڕ و ٥٠ بردنەوە (٤٤ بردنەوە) و ٦ دۆڕان و ٢ یەکسانبوون. تایسۆن بە شێوازی دڕندە و ترسناکانەی بۆکسێن ناسراوە ھەروەھا بە ڕەفتارە مشتومڕاوییەکانی ناوەوە و دەرەوەی ڕینگ. بە ٨٨٪ی سەرکەوتنەکانی بە نۆک ئاوت، لە لیستی ١٠٠ باشترین بۆکسێنەری ھەموو سەردەمەکان لەلایەن گۆڤاری ''ڕینگەوە'' پلەی ١٦ی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BoxRec: Mike Tyson|ناونیشان=https://boxrec.com/en/proboxer/474|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210521110946/https://boxrec.com/en/proboxer/474|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=boxrec.com}}</ref><ref name="100punchers2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Eisele|یەکەم=Andrew|ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Ring Magazine's 100 Greatest Punchers|ناونیشان=http://boxing.about.com/od/history/a/ring_punchers.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707075523/http://boxing.about.com/od/history/a/ring_punchers.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٠|وێبگە=[[About.com]]|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە لیستی «سەختترین بۆکسێنەرانی کێشی قورس لە جیھاندا» لەلایەن کەناڵی ESPN پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە.<ref name="The hardest hitters in heavyweight history">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=3168817|سەردێڕ=The hardest hitters in heavyweight history|دوایین=Houston|یەکەم=Graham|ساڵ=٢٠٠٧|ئیش=[[espn.com]]|بڵاوکەرەوە=ESPN Internet Ventures|شوێن=Bristol, Connecticut|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090501182329/http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=3168817}}</ref> سکای سپۆرت بە «پێدەچێت کێویترین جەنگاوەر بێت کە تا ئێستا ھەنگاو بنێتە ناو ئەڵقەیەکی پیشەگەرییەوە».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.skysports.com/boxing/news/12184/10045648/mike-tyson-sonny-liston-who-is-the-scariest-boxer-ever|سەردێڕ=Mike Tyson? Sonny Liston? Who is the scariest boxer ever?|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Sky Sports|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151031003427/http://www.skysports.com/boxing/news/12184/10045648/mike-tyson-sonny-liston-who-is-the-scariest-boxer-ever}}</ref> ناوی لە ھۆڵی ناوبانگەکانی نێودەوڵەتی بۆکسێن تۆمارکراوە. لە ماوەی کارکردنیدا تا ساڵی ٢٠٠٦ زیاتر لە ٣٠٠ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێناوە، کە زۆربەیان بەھۆی خواردنەوەی کحولەوە لەدەستچووە، بەجۆرێک لە ساڵی ٢٠١٦ گۆڤاری فۆربێس سامانەکەی بە نزیکەی یەک ملیۆن دۆلار خەمڵاندووە. لە دەرکەوتنی لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان، دەتوانین دەرکەوتنی دوو خولەکی لە زنجیرەی [[چۆن دایکتانم بینی]] ببینین کە لە کەناڵی [[سی بی ئێس]] پەخشکرا، ھەروەھا دەرکەوتنی لە بەشی یەکەم و دووەمی فیلمی "ھانگۆڤەر " و دەرکەوتنی لە… فیلمی " ئیپ مان ٣" و ڕۆڵی نوێی لە فیلمی " کیک ". بۆکسەر ٢ و فرۆشیاری چینی و جگە لە دەرکەوتنی لە کلیپێکی [[ئێمینێم]] بە ناوی مۆنستەر کە لە ساڵی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە. == سەرەتای ژیان == مایکل جیرارد تایسۆن لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٦٦ لە شاری براونڤیل لە بروکلینی ویلایەتی نیویۆرک لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Local Black History Spotlight: Cumberland Hosptial &#91;sic&#93;|ناونیشان=https://myrtleavenue.org/local-black-history-spotlight-cumberland-hosptial/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210717153703/https://myrtleavenue.org/local-black-history-spotlight-cumberland-hosptial/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=myrtleavenue.org}}</ref> برایەکی گەورەی ھەبووە بە ناوی ڕۆدنی (لەدایکبووی ١٩٦١) و خوشکێکی گەورەی ھەبووە بە ناوی دێنیس کە لە شوباتی ١٩٩٠ لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا بەھۆی جەڵتەی دڵەوە کۆچی دوایی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E4D71238F932A15756C0A9649C8B63&sec=&spon=|سەردێڕ=Boxing: Tyson Remains an Object of Fascination|دوایین=Berkow|یەکەم=Ira|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٢|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101203061940/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E4D71238F932A15756C0A9649C8B63&sec=&spon=|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref name="Sister">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tyson's Sister Is Dead at 24|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1990/02/22/sports/tyson-s-sister-is-dead-at-24.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٣|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ١٩٩٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130828212951/http://www.nytimes.com/1990/02/22/sports/tyson-s-sister-is-dead-at-24.html}}</ref> باوکی بایۆلۆژی تایسۆن لە بەڵگەنامەی لەدایکبوونیدا بە ناوی «پێرسێل تایسۆن» (کە خەڵکی [[جامایکا]] بوو)، بەڵام ئەو پیاوەی تایسۆن وەک باوکی ناسیبوویەوە جیمی کیرکپاتریکە. کیرکپاتریک خەڵکی شاری گویرتاون بوو لە ویلایەتی کارۆلینای باکوور و یەکێک بوو لە یاریزانە سەرەکییەکانی [[بەیسبۆڵ|بیسبۆڵ]] لە ناوچەکەدا. کیرکپاتریک ھاوسەرگیری کرد و کوڕێکی بوو بە ناوی جیمی لی کیرکپاتریک، برای نیوە برای تایسۆن، کە یارمەتی دا لە تیپی تۆپی پێی قوتابخانەی ئامادەیی شارلۆت لە ساڵی ١٩٦٥ یاری بکات. لە ساڵی ١٩٥٩ جیمی کیرکپاتریک خێزانەکەی بەجێھێشت و ڕووی لە بروکلن کرد و لەوێ دایکی تایسۆن بە ناوی لۆرنا مای (سمیس) تایسۆن ناسی. کیرکپاتریک بەردەوام لە ھۆڵەکانی حەوزدا قومار دەکرد و لە شەقامەکاندا کۆدەبووەوە. تایسۆن دەڵێت: «باوکم تەنھا کوڕێکی ئاسایی بوو لەسەر شەقامەکان کە گیرۆدەی جیھانی شەقامەکان بوو». لە دەوروبەری کاتی لەدایکبوونی مایک، کیرکپاتریک وازی لە دایک و خێزانەکەی تایسۆن ھێنا و دایکی تایسۆنی بەجێھێشت کە بە تەنیا چاودێری منداڵەکان بکات. کیرکپاتریک لە ساڵی ١٩٩٢ کۆچی دوایی کرد. خێزانەکە لە شاری بێدفۆرد-ستۆیڤێسانت دەژیا تا فشارە دارایییەکان ناچاریان کرد بچنە براونزڤیل کاتێک تایسۆن تەمەنی ١٠ ساڵ بوو. دایکی تایسۆن دوای شەش ساڵ کۆچی دوایی کرد و سەرپەرشتی تایسۆنی تەمەن ١٦ ساڵانی بەجێھێشت بۆ بەڕێوەبەری بۆکسێن و ڕاھێنەری کوس دی ئاماتۆ کە سەرپەرشتیاری یاسایی بوو. دواتر تایسۆن وتی «ھەرگیز دایکم دڵخۆش نەکردم و شانازیم نەکرد بە بینینی من: تەنھا بیرم لەوە دەکردەوە کە مناڵێکی کێوی بە شەقامەکاندا دەسوڕێمەوە و دەگەڕێمەوە ماڵەوە بە جلوبەرگی نوێیەوە کە دەیزانی پارەی نادەم». ھەرگیز دەرفەتت نەبووە قسەی لەگەڵ بکەیت و لەبارەیەوە بزانیت. لە ڕووی پیشەیییەوە ھیچ کاریگەرییەکی نییە، بەڵام لە ڕووی سۆزداری و کەسییەوە چەقێنەرە. تایسۆن بە درێژایی تەمەنی منداڵی لە گەڕەکێکی پڕ تاوانکاریدا ژیاوە. بەپێی چاوپێکەوتنێک، یەکەم شەڕی لەگەڵ گەنجێکی بەتەمەن بووە کە سەری یەکێک لە کۆترەکانی تایسۆنی دڕاندووە. تایسۆن چەندین جار دەستگیرکراوە، تاوانی بچووکی ئەنجامداوە و لەگەڵ ئەو کەسانەدا شەڕی کردووە کە بە دەنگی بەرز گاڵتەیان پێدەکرد. لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا ٣٨ جار دەستگیرکرابوو. خوێندنی لە قوتابخانەی تریۆن بۆ کوڕان لە شاری جۆنستاون لە نیویۆرک تەواو کردووە. بەھرەی [[مستانی|بۆکسێنی]] تایسۆن لەوێ لەلایەن بۆبی ستیوارتەوە دۆزرایەوە کە ڕاوێژکاری دەستبەسەرکردنی نەوجەوانان و بۆکسێنەری پێشوو بوو. ستیوارت تایسۆنی بە شەڕکەرێکی نایاب دەزانی و بۆ چەند مانگێک ڕاھێنانی پێکرد پێش ئەوەی بە کاس دی ئاماتۆ بناسێنێت. تایسۆن لە تەمەنی خوار تەمەنیدا لە قۆناغی ئامادەیی دەرکرا. لە ساڵی ١٩٨٩ دکتۆرای فەخری لە «نامە مرۆیییەکان» لە زانکۆی ناوەندی ویلایەتی وەرگرتووە. تایسۆن لەلایەن بۆکسێنەری پێشوو و ڕاھێنەری ناودار کیڤن ڕۆنی ڕاھێنانی پێدەکرا، ھەندێکجار لەلایەن تێدی ئەتڵەسەوە یارمەتی دەدرا، ھەرچەندە ئەتڵەس لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا لەلایەن دی ئاماتۆوە لە کارەکەی دوورخرایەوە. لە کۆتاییدا کیڤن ڕۆنی ھەموو ئەرکەکانی ڕاھێنانی ئەم جەنگاوەرە گەنجەی گرتە ئەستۆ. == وەرزشی ناپیشەیی == تایسۆن وەک بۆکسێنەرێکی تازەپێگەیشتوو لە ئۆڵۆمپیادی منداڵانی ساڵانی ١٩٨١ و ١٩٨٢ میدالیای زێڕی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mike Tyson|ناونیشان=http://www.ibhof.com/pages/about/inductees/modern/tyson.html#:~:text=Mike%20Tyson,he%20turned%20pro%20in%201985.|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.ibhof.com}}</ref> لە ساڵی ١٩٨١ لە ڤێ کورتز و لە ساڵی ١٩٨٢ لە کۆڵتۆن براونی بردەوە. دوو جار وەک ئاماتۆرێک شەڕی لەگەڵ ھێنری تیلمان کرد، ھەردو شەڕەکەی بە بڕیار دۆڕاند. تیلمان میدالیای زێڕی کێشی قورس [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤|لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٨٤ لە]] [[لۆس ئانجلەس]] بەدەستھێنا. == وەرزشی پیشەیی == === ھەنگاو بنێنە سەر ڕێگای ئەستێرەیی === تایسۆن یەکەم یاری پیشەگەرانەی خۆی لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا لە ٦ی ئازاری ١٩٨٥ لە شاری [[ئالبانی، نیویۆرک|ئەلبانی لە ویلایەتی نیویۆرک]] ئەنجامدا. لە قۆناغی یەکەمدا بە کونکاوتی تەکنیکی لە ھیکتۆر مێرسیدسی بردەوە. لە یەکەم ساڵی خوێندنیدا وەک وەرزشوانێکی پیشەگەر ١٥ شەڕی ھەبووە. تایسۆن لە کۆی ٢٨ شەڕی یەکەمی ٢٦ یاریدا بە ناکاوت یان کنۆک ئاوتی تەکنیکی بردەوە. ١٦ لەوانە لە قۆناغی یەکەمدا کرانە دەرەوە. بازنەی ڕکابەرەکانی وردە وردە زیاد بوو بۆ ڕکابەرە نێودەوڵەتی و ناسراوەکان، ڕکابەرەکانی وەک جەیمس تیلیس، دەیڤید جاکۆ, جیس فێرگسۆن، میچ گرین و مارڤیس فرازییەر. سەرکەوتنەکانی سەرنجی میدیاکانی ڕاکێشا و تایسۆن وەک پاڵەوانی گەورەی داھاتووی کێشی قورس مژدەی پێدرا. دی ئاماتۆ لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٥ لە سەرەتای ژیانی وەرزشی تایسۆن کۆچی دوایی کرد، ھەندێک پێیان وایە مردنی ھۆکاری سەرەکی بووە بۆ زۆرێک لەو کێشانەی کە تایسۆن لەگەڵ پێشکەوتنی ژیانی وەرزشیدا تووشی بووە. یەکەمین شەڕی تایسۆن کە لەسەر ئاستی نیشتمانی لە ئەمریکا نمایشکرا، لە ١٦ی شوباتی ١٩٨٦ لە یاریگای ھیوستن فیڵدھاوس لە شاری ترۆی پایتەختی نیویۆرک بەرامبەر جێسی فێرگسۆن ئەنجامدرا و کەناڵی ئەی بی سی سپۆرت ڕوماڵی کرد. تایسۆن لە قۆناغی پێنجەمدا فێرگسۆنی خستە خوارەوە بە ئاپەرکات و لووتی شکاوی. لە قۆناغی شەشەمدا فێرگسۆن دەستی کرد بە گرتنی تایسۆن لە ھەوڵێکی ڕواڵەتیدا بۆ ئەوەی ڕێگری بکات لە لێدانی زیاتر. دواجار ناوبژیوان لە نزیک ناوەڕاستی قۆناغی شەشەم شەڕەکەی ڕاگرت دوای ئەوەی چەندین جار ئامۆژگاری فێرگسۆنی کرد کە پابەندی فەرمانەکانی بێت بۆ ئەوەی ھانی بدات بۆ بۆکسێن. سەرەتا شەڕەکە بە بێبەشکردن (DQ) بۆ تایسۆن بەڕێوەچوو. دوای ئەوەی تایسۆن ناڕەزایەتی دەربڕی، بڕیارەکە «گۆڕدرا» بۆ سەرکەوتنی تەکنیکی لە کۆتایی (TKO). لە مانگی تەممووزی ئەو ساڵەدا، دوای ئەوەی شەش سەرکەوتنی دیکەی لە کۆتاییدا تۆمارکرد، تایسۆن لە پەخشێکی ڕاستەوخۆی دیکەی کەناڵی ABC Sports لە شاری گلێنس فۆڵس لە ویلایەتی نیویۆرک بەرامبەر مارڤیس فرازیێر، ڕکابەری پێشووی نازناوی جیھانی کرد. تایسۆن بە ئاسانی سەرکەوتنی بەدەستھێنا و لە چرکەی ٣٠ی شەڕەکەدا بە ئاپەرکاتێکی بەھێز لە زەنگی کردنەوەی یارییەکەدا فرازییەری کەوتە خوارەوە. لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٨٦، تایسۆن دەرفەتی ئەوەی بەدەستھێنا کە لە یەکەم شەڕی دا شەڕ لەگەڵ ترێڤەر بێربیک بکات بۆ پاڵەوانێتی کێشی قورس لە ئەنجومەنی جیھانی بۆکسێن (WBC). تایسۆن لە قۆناغی دووەمدا لە تەمەنی ٢٠ ساڵ و ٤ مانگیدا بووە گەنجترین پاڵەوانی کێشی قورس لە مێژوودا بە بردنەوەی تەکنیکی (TKO)ی بەرامبەرەکەی. ئاستێکی بەرزی تایسۆن دەستخۆشی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Which fights will Tyson be remembered for?|یەکەم=Graham|دوایین=Houston|ناونیشان=http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=3372752|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=ESPN|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081023215716/http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=3372752}}</ref>تایسۆن بە ھێزی خۆی ھەموو بۆکسێنەرە سەرەکییەکانی ترساند و شەڕەکانی ورد و ھەماھەنگ و کاتیان لەگەڵ خێرایی دەستە گەورەکاندا بوو. ھەروەھا تایسۆن توانای بەرگری بەرچاوی ھەبوو و لەبەردەم لێدانی بەرامبەرەکەیدا بەرگری لە خۆی دەکرد بە شێوازێکی تایبەت کە لەلایەن ڕاھێنەرەکەی کاس دی ئاماتۆ فێری دەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=The Science of Mike Tyson and Elements of Peek-A-Boo: part II|ناونیشان=http://www.sugarboxing.com/the-science-of-mike-tyson-and-elements-of-peek-a-boo-part-ii/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925144552/http://www.sugarboxing.com/the-science-of-mike-tyson-and-elements-of-peek-a-boo-part-ii/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=SugarBoxing.com}}</ref> تەکنیکی پەنجەدانی تایسۆن لە شوتی ھوک یان ئاپەرکاتدا ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە سەرکەوتنی تایسۆن بەرامبەر بە ڕکابەرەکانی. === پاڵەوانی بێ جێگەی مشتومڕ === چاوەڕوانییەکان بۆ تایسۆن زۆر بوون و ئامادەکرابوو بۆ بەدەستھێنانی پاڵەوانێتی کێشی قورس. پاڵەوانێتییەک کە بێ گومان بۆ بەرھەمھێنانی پاڵەوانێکی کێشی قورس داڕێژرابوو. تایسۆن لە ٧ی ئازاری ١٩٨٧ لە [[لاس ڤێگاس]] لە ویلایەتی [[نێڤادا]] بەرامبەر جەیمس سمیس بەرگری لە نازناوەکەی کرد. لەم شەڕەدا بە دەنگی [[دادوەری وەرزشی|دادوەرەکان]] بە براوە ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bamonte|یەکەم=Bryan|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Bad man rising|ناونیشان=http://dailyiowan.lib.uiowa.edu/DI/2005/di2005-06-10.pdf|newspaper=[[The Daily Iowan]]|پەڕەکان=١٢, ٩|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151024100324/http://dailyiowan.lib.uiowa.edu/DI/2005/di2005-06-10.pdf}}</ref> لە مانگی ئایاردا لە قۆناغی شەشەمدا بە کرۆکی تەکنیکی لە پینکلۆن تۆماسی بردەوە.<ref>Berger, Phil (1987), "Tyson Retains Title On Knockout In Sixth", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section 5, Page 1, Column 2'', May 31, 1987.</ref> لە یەکەمی ئابدا، نازناوی فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی بۆکسێن (IBF)ی لە تۆنی تاکەر بەدەستھێنا لە بڕیارێکی کۆدەنگی دوازدە قۆناغدا بە نمرەکانی ١١١–١١٩، ١١٨–١١٣ و ١١٢–١١٦.<ref>Berger, Phil (1987), "Boxing&nbsp;— Tyson Undisputed And Unanimous Titlist", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section 1, Page 51, Column 1'', August 2, 1987.</ref> تایسۆن بووە یەکەم بۆکسێنەری کێشی قورس کە ھەر سێ پشتێنە سەرەکییەکەی WBA و WBC و IBF لە یەک کاتدا بەدەستەوە بێت. شەڕێکی دیکە کە لە مانگی تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵدا بوو، کۆتایی ھات و تایسۆن لە قۆناغی حەوتەمدا بە تایرێل بیگزی خاوەن میدالیای زێڕی کێشی قورس [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤|لە ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٨٤]] بە کۆتایی ھات.<ref>Berger, Phil (1987), "Tyson Retains Title In 7 Rounds", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section 1, Page 51, Column 1'', October 17, 1987.</ref> لەم ماوەیەدا تایسۆن لەلایەن کۆمپانیای یارییەکانی [[نینتێندۆ|نینتێندۆوە]] سەرنجی درا. دوای بینینی یەکێک لە شەڕەکانی تایسۆن، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری [[نینتێندۆ|کۆمپانیای نینتێندۆی]] ئەمریکا، مینۆرو ئاراکاوا، سەرسام بوو بە «ھێز و لێھاتوویی» شەڕکەرەکە، ئەمەش وای لێکرد ھاوبەشییەک لەگەڵ تایسۆن پێشکەش بکات لە بەرھەمھێنانی یارییەکان بۆ [[سیستمی چێژبەخشی نینتێندۆ|سیستەمی کات بەسەربردنی نینتێندۆ]]. یارییەکی ئارکێدی نینتێندۆ بە ناوی ''Mike Tyson's Punch-Out!!''، لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکرایەوە، کە پێشوازییەکی زۆری لێکرا و زیاتر لە یەک ملیۆن دانە فرۆشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Minoru Arakawa|ناونیشان=http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=221|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110611040601/http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=221|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=N-Sider}}</ref>تایسۆن لە ساڵی ١٩٨٨ سێ شەڕی ھەبووە. لە ٢٢ی ژانویەی ١٩٨٨ لاری ھۆڵمزی ناسی. پاڵەوانی پێشووی ئەفسانەیی لە قۆناغی چوارەمدا بە تایسۆن دۆڕا.<ref>Berger, Phil (1988), "Tyson Keeps Title With 3 Knockdowns in Fourth", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section 1, Page 47, Column 5'', January 23, 1988.</ref> ئەوە تاکە دۆڕان بوو کە ھۆڵمز لە ٧٥ یاریدا تووشی بوو. پاشان لە مانگی ئازاردا، تایسۆن لە [[تۆکیۆ]] لە [[ژاپۆن]] شەڕی لەگەڵ تۆنی تابس کرد و لەنێو کارەکانی بانگەشە و بازرگانیدا، سەرکەوتنێکی ئاسانی لە قۆناغی دووەمدا بەدەستھێنا.<ref>Shapiro, Michael. (1988), "Tubbs's Challenge Was Brief and Sad", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section A, Page 29, Column 1'', March 22, 1988.</ref>لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨، تایسۆن ڕووبەڕووی مایکل سپینکس بووەوە. شەڕەکە دوای ٩١ چرکە کۆتایی ھات کاتێک لە قۆناغی یەکەمدا تایسۆن سپینکسی لە یارییەکە بردەوە. زۆر کەس ئەم کاتە بە لووتکەی ناوبانگ و توانای بۆکسێنی تایسۆن دەزانن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://proxy.espn.go.com/espn/page2/story?page=simmons/020611|بڵاوکەرەوە=ESPN|سەردێڕ=Say 'goodbye' to our little friend|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١٢|یەکەم=Bill|دوایین=Simmons|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160719074820/http://proxy.espn.go.com/espn/page2/story?page=simmons%2F020611}}</ref><ref>Berger, Phil. (1988), "Tyson Knocks Out Spinks at 1:31 of Round 1", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late City Final Edition, Section B, Page 7, Column 5'', June 28, 1988.</ref> === مشتومڕ و دابەزین === لەم ماوەیەدا کێشەکانی تایسۆن لە دەرەوەی ڕینگەوە دەستی پێکرد. ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ ڕۆبن گیڤنز بەرەو جیابوونەوە دەڕۆیشت و گرێبەستی داھاتووی لە مەترسیدا بوو. لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٨ تایسۆن لە بەڕێوەبەری کارەکەی بیل کیتۆن جیابووەوە و ڕاھێنەرە کۆنەکەی کیڤن ڕۆنی لە کارەکەی دوورخستەوە.<ref name="peekaboo3">Richmann [http://www.saddoboxing.com/2844-mike-tyson-kevin-rooney-reunited.html What If Mike Tyson And Kevin Rooney Reunited?]</ref> لە ساڵی ١٩٨٩دا تایسۆن لەناو گێژاوی کەسی خۆیدا تەنھا دوو شەڕی ئەنجامدا. لە مانگی شوباتدا ڕووبەڕووی بۆکسێنەری بەریتانی فرانک برۆنۆ بووەوە. برۆنۆ توانی لە کۆتایی قۆناغی یەکەمدا تایسۆن بخاتە دەرەوە، بەڵام تایسۆن لە قۆناغی پێنجەمدا برۆنۆی دەرکرد. پاشان تایسۆن لە قۆناغی یەکەمی مانگی تەممووزدا لە کارل ویلیامزی بردەوە.<ref>Berger, Phil (1989), "Tyson Stuns Williams With Knockout in 1:33", ''[[The New York Times]], Sports Desk, Late Edition-Final, Section 1, Page 45, Column 2'', July 22, 1989.</ref>لە شەڕێکدا لە ١١ی شوباتی ١٩٩٠، تایسۆن پاڵەوانێتی بێ جێگەی مشتومڕی خۆی بە باستەر دۆگلاس لە [[تۆکیۆ]] دۆڕاند. تایسۆن لە قۆناغی ھەشتەمدا بە ئاپەرکات دۆگلاسی خستە خوارەوە، بەڵام دۆگلاس پێش ئەوەی ژمارەی ناوبژیوان کۆتایی بێت ھەستا و لە دوو قۆناغی داھاتوودا بە توندی لێی دا. دوای شەڕەکە، دەورووبەری تایسۆن ناڕەزایەتییان دەربڕی کە ژماردنی ناوبژیوان خاو بووە و زیاتر لە دە چرکەی خایاند تا دۆگلاس لەسەر پێیەکانی خۆی بوەستێتەوە. لە ٣٥ چرکە لە قۆناغی ١٠، دۆگلاس ئاپەرکاتێکی دڕندانەی پێشکەش کرد و بەدوایدا ھات بە کۆمبۆیەکی چوار پانچ-ھۆک کە تایسۆنی بۆ یەکەمجار لە ژیانی وەرزشیدا کەوتە خوارەوە. دوای ئەوەی لەلایەن ناوبژیوان ئۆکتاڤیۆ میران تایسۆنەوە ھەژمارکرا، لە شەڕەکەدا دۆڕا. سەرەڕای ئەو دۆڕاندنە شۆککەرە، تایسۆن ڕای گەیاندووە، دۆڕاندن بە دۆگلاس گەورەترین سات بووە لە ژیانی وەرزشیدا. ئەو دەڵێت: "پێویستم بەو شەڕە ھەبوو بۆ ئەوەی خۆم ببمە کەسێکی باشتر و خەباتکار". من ڕوانگەیەکی فراوانترم ھەیە بۆ خۆم و بۆکسێن"<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.thefightcity.com/baddest-myth-planet-legacy-douglas-vs-tyson|سەردێڕ=Tyson's thoughts on loss to Douglas.|ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ئیش=Thefightcity|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200923012155/https://www.thefightcity.com/baddest-myth-planet-legacy-douglas-vs-tyson/}}</ref> == سزادانی دەستدرێژی و زیندان و گۆڕانکاری == لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٩١ تایسۆن بەھۆی دەستدرێژیکردنە سەر کچێکی تەمەن ١٨ ساڵ بە ناوی دێزیری واشنتۆن لە شاری ماسبلاک لە ویلایەتی ڕۆد ئایلەند لە ژوورێکی ھۆتێل لە شاری ئیندیاناپۆلیس دەستگیرکرا. دادگاییکردنی دەستدرێژی سێکسی تایسۆن لە ٢٦ی [[کانوونی دووەم]] تا ١٠ی شوباتی ١٩٩٢ لە دادگای باڵای ماریون کاونتی بەڕێوەچوو. بەشێکی پشتڕاستکردنەوەی ئیدیعای واشنتۆن لە ڕێگەی ئیفادەی شۆفێری تایسۆنەوە بوو، کە دۆخی شۆکاوی دێزیری واشنتۆنی دوای ڕووداوەکە پشتڕاستکردەوە. شایەتحاڵی زیاتر لەلایەن پزیشکێکی ژووری فریاکەوتنەوە پێشکەشکرا کە زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر دوای ڕووداوەکە پشکنینی واشنتۆنی کرد و پشتڕاستیکردەوە کە باری جەستەیی واشنتۆن لەگەڵ دەستدرێژی سێکسیدا یەکدەگرێتەوە. لەژێر چاودێری ڕاستەوخۆی ڤینسێنت ج. فۆلەر، پارێزەری تایسۆن، ئیدیعای کردووە کە ھەموو شتێک بە ڕەزامەندی تەواوەتی واشنتۆن ڕوویداوە و ئەویش ناچاری نەکردووە. کاتێک لەلایەن سەرۆکی داواکاری گشتی گریگۆری گاریسۆنەوە لێپرسینەوەی لەگەڵدا کرا، تایسۆن ئەو تۆمەتانەی ڕەتکردەوە کە واشنتۆن دەستدرێژی کراوەتە سەر و پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە خۆی دەیەوێت سێکس لەگەڵیدا بکات. لە ١٠ی شوباتی ١٩٩٢، دوای دادگاییکردنی ١٠ کاتژمێری بە دەستەی سوێندخواردن، مایک تایسۆن بە تۆمەتی دەستدرێژی سێکسی سزا درا. تایسۆن بە نوێنەرایەتی ئیلین دێرشڤیتز، داواکارییەکی تۆمارکرد بۆ تانەدان لە سزاکە و بە ئاماژەدان بە مێژووی سێکسی ڕابردووی قوربانییەکە، فەرمانی دەرکردنی سێ شایەتحاڵی ئەگەری بۆ تانەدانەکە دەرکرد. دادگای تێھەڵچوونەوەی ویلایەتی ئیندیانا سزای تایسۆنی پشتڕاستکردەوە. لە ٢٦ی ئازاری ١٩٩٢دا، تایسۆن سزای شەش ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا و چوار ساڵ سزای ڕاگرتنی بەسەردا سەپێندرا. سەرەڕای ئەوەی لە کاتی تاوانەکەدا تەمەنی ٢٥ ساڵ بوو، بەڵام لە مانگی نیسانی ١٩٩٢دا ڕەوانەی سەنتەری چاکسازی لاوانی ئیندیانا (ئێستا سەنتەری چاکسازی پلاینفیڵد) کرا و لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩٥ لە زیندان ئازادکرا دوای ئەوەی کەمتر لە سێ ساڵ لە سزای شەش ساڵەکەی تێپەڕاند. بە شێوەیەکی بەرفراوان باس لەوە دەکرێت کە تایسۆن لە زیندان موسڵمان بووە و ناوی عەرەبی مەلیک عەبدولعەزیزی وەرگرتووە. (بێگومان ھەندێک سەرچاوە باسیان لەوە کردووە کە ناوی مەلیک شابازی وەرگرتووە). بەھەر حاڵ تایسۆن ڕای گەیاندووە کە موسڵمانبوونی پێش چوونە ناو زیندان ڕوویداوە، بەڵام ھیچ ھەوڵێکی نەداوە بۆ ڕاستکردنەوەی ئەو زانیارییە ناڕاستانەی لە میدیاکاندا ھەیە. بەھۆی سزادانی، تایسۆن وەک تاوانباری سێکسی پلەی دووەم تۆمارکراوە. == گەڕانەوە == دوای ئازادبوونی لە زیندان، تایسۆن بە ئاسانی لە شەڕەکانیدا بەرامبەر پیتەر مەکنیلی و باستەر ماتیس جونیۆر سەرکەوتنی بەدەستھێنا. یەکەم شەڕی تایسۆن دوای ئازادکردنی زیاتر لە ٩٦ ملیۆن دۆلاری لە سەرانسەری جیھاندا بەدەستھێنا لەسەر PPV، لەنێویاندا ٦٣ ملیۆن دۆلار لە ئەمریکا. شەڕەکە لەلایەن یەک ملیۆن و ٥٢٠ ھەزار ماڵەوە بینراوە و ھەم بینەری PPV و ھەم ڕیکۆردی داھاتی تۆمارکردووە. ئەم شەڕە کە ماوەی ٨٩ چرکە بوو، ڕەخنەی زۆری لێکەوتەوە کە ئیدارەی تایسۆن «دەبە تەماتە»ی کێشاوە بۆ ئەوەی سەرکەوتنی ئاسان بۆ گەڕانەوەی مسۆگەر بکات. شەڕی تایسۆن و ماکنیلی لە ساڵی ١٩٩٨دا لە لیستی ٥٠ گەورەترین ساتی وەرزشی تەلەڤیزیۆنیدا بوو لە ھەموو کاتێکدا. تایسۆن پشتێنەکەی بەدەستھێنایەوە بە بردنەوەی پاڵەوانێتی WBC بەرامبەر فرانک برۆنۆ لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩٦. ئەمە دووەم شەڕی نێوان ئەو دووانە بوو و تایسۆن لە قۆناغی سێیەمدا برۆنۆی لە یارییەکە بردەوە. لە ساڵی ١٩٩٦ لێنۆکس لویس گەرەنتی ١٣٫٥ ملیۆن دۆلاری بۆ شەڕکردن لەگەڵ تایسۆن ڕەتکردەوە. ئەمە بەرزترین جانتای شەڕی لویس تا ئێستایە. دواتر لویس ٤ ملیۆن دۆلاری لە دۆن کینگ وەرگرت بۆ ئەوەی دەستبەرداری بێت و ڕێگە بە تایسۆن بدات لەبری ٣٠ ملیۆن دۆلار شەڕی بروس سێڵدۆن بکات، بەو ئامانجەی کە ئەگەر تایسۆن شکستی بە سێڵدۆن ھێنا ئەوا ئەوکات شەڕی لویس دەکات. تایسۆن لە مانگی ئەیلوولی ئەو ساڵەدا پشتێنی WBA ی بەدەستھێنا و لە قۆناغی یەکەمدا سێلدۆنی پاڵەوانی بردەوە. سێڵدۆن لە ڕۆژنامە باوەکاندا ڕەخنەی زۆری لێگیرا و گاڵتەیان پێکرا بەھۆی ئەوەی لە بەرامبەر پەنجەکانی تایسۆندا داڕما. == شەڕکردنی تایسۆن و ھۆلیفیڵد == تایسۆن ھەوڵیدا بەرگری لە نازناوی WBA بکات بەرامبەر ئیڤاندەر ھۆلیفیڵد کە لە چوارەم جەنگی بەرگریدا بوو. ھۆلیفیڵد لە ساڵی ١٩٩٤ وازی لە یاریکردن ھێنا دوای ئەوەی پاڵەوانێتییەکەی بە مایکل مۆرێر دۆڕاند. لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦ لە لاس ڤێگاس لە ویلایەتی نیڤادا، تایسۆن ڕووبەڕووی ھۆلیفیڵد بووەوە لە فیلمێکدا کە بە «کۆتایی» ناوزەد کرا. لە وەرچەرخانێکی خێرا و سەرسووڕھێنەری ڕووداوەکاندا، ھۆلیفیڵد کە نزیکەی ھیچ چانسێکی سەرکەوتنی لەلایەن شرۆڤەکارانی بێشومارەوە پێنەدرابوو، بە کۆتایی تەکنیکی لە تایسۆنی بردەوە کاتێک ناوبژیوان میچ ھالپەرن لە قۆناغی ١١دا یارییەکەی ڕاگرت. سەرکەوتنی ھۆلیفیڵد لەگەڵ تۆمەتەکانی تیمی تایسۆن بوو کە ھۆلیفیڵد چەندین جار لە کاتی خولەکەدا مشتێکی لە سەری تایسۆن داوە. ھەرچەندە لێدانەکانی سەر بە ھەڵە لەلایەن ناوبژیوانەوە دادەنران. یاری داھاتوویان دەگۆڕێت بۆ دەمەقاڵە. ===تایسۆن دژی ھۆلیفیڵد و دوای ئەوە=== تایسۆن و ھۆلیفیڵد لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٩٧ جارێکی دیکە شەڕیان کردەوە. سەرەتا بڕیار بوو ھالپەرن ببێتە ناوبژیوان، بەڵام دوای ئەوەی کەمپی تایسۆن ناڕەزایەتی دەربڕی، ھالپەرن لە بەرژەوەندی میڵز لەین دەستی لەکارکێشایەوە. دووبارە یارییەکە کە زۆر چاوەڕوان دەکرا، ناوی لێنرا «دەنگ و توڕەیی» و لە یاریگای MGM Grand Garden Arena لە لاس ڤێگاس ئەنجامدرا کە ماڵی قۆناغی یەکەمە. ڕووداوێکی قازانج بەخش بوو، تەنانەت زیاتر لە وەرزی یەکەم سەرنجی ڕاکێشا و ١٠٠ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێنا. تایسۆن ٣٠ ملیۆن دۆلار و ھۆلیفیڵد ٣٥ ملیۆن دۆلاری وەرگرتووە، کە بەرزترین جانتای بۆکسێنی پیشەگەرانە تا ساڵی ٢٠٠٧. شەڕەکە لەلایەن ١٫٩٩ ملیۆن ماڵەوە کڕدرا و ژمارەیەکی پێوانەیی ڕێژەی کڕینی بە پارە بۆ ھەر بینینێک تۆمارکرد تا ٥ی ئایاری ٢٠٠٧، کە لە کاتی یارییەکانی ئۆسکار دی لا ھۆیا و فلۆید مایوێزەردا شکێندرا. زۆری نەخایاند کە بووە یەکێک لە مشتومڕاویترین ڕووداوە وەرزشییە مۆدێرنەکان، لە کۆتایی قۆناغی سێیەمدا شەڕەکە ڕاگیرا، تایسۆن بەھۆی گازگرتنی ھەردوو گوێی ھۆلیفیڵدەوە لە یاریگاکان دوورخرایەوە. یەکەم جار کە تایسۆن گازێکی لێگرت، یارییەکە بۆ ماوەیەکی کاتی وەستا. ناوبژیوان میڵز لەین دوو خاڵی لە تایسۆن تۆمارکرد و شەڕەکە دەستیپێکردەوە. بەڵام دوای دەستپێکردنەوەی یارییەکە جارێکی دیکە تایسۆن گازێکی لێگرت و لە ئەنجامدا یارییەکە دوورخرایەوە و ھۆلیفیڵد یارییەکەی بردەوە. گازگرتنەکە ئەوەندە توند بوو کە پارچەیەک لە گوێی ڕاستی ھۆلیفیڵد دەربھێنێت، کە دوای یارییەکە لەسەر زەوی ئەڵقەکە دۆزرایەوە. دواتر تایسۆن ڕای گەیاند کە کارەکانی وەک تۆڵەسەندنەوەیەک بووە بۆ ئەوەی ھۆلیفیڵد چەندین جار لێی داوە لە سەری بەبێ ئەوەی سزای ناوبژیوان بدات. لەو سەرلێشێواوییەی دوای کۆتاییھاتنی خولەکە و ڕاگەیاندنی ئەنجامەکە ڕوویدا، لە نزیک ڕینگەکە ئاژاوەیەک لەنێو بینەران ڕوویدا و چەند کەسێک برینداربوون. دووەم یاری تایسۆن و ھۆلیفیڵد یەکەم شەڕی نازناوی کێشی قورس بوو لە ماوەی ٥٠ ساڵدا کە بە دوورخستنەوە کۆتایی ھات. دوای ڕووداوەکە، دەستبەجێ ٣ ملیۆن دۆلار لە جانتای ٣٠ ملیۆن دۆلاری تایسۆن لەلایەن کۆمیسیۆنی بۆکسێنی ویلایەتی نیڤادا لێبڕدرا (ئەو زۆرترینە کە دەکرا لەو کاتەدا ببڕدرێت). دوای دوو ڕۆژ لە شەڕەکە، تایسۆن بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە و داوای لێبوردنی لە ھۆلیفیڵد کرد لەسەر ئەو کارەی و داوای کرد کە لە ئەنجامی ڕووداوەکەدا بۆ ھەتا ھەتایە قەدەغە نەکرێت. تایسۆن لە میدیاکانی ھەواڵدا بە توندی ئیدانە کرا، بەڵام بەبێ بەرگریکار نەبوو. ڕۆماننووس و شرۆڤەکاری وەرزشی کاترین دان ستوونێکی نووسی و ڕەخنەی لە ھۆلیفیڵد گرت. لەم قۆناغە مشتومڕاوییەدا میدیاکانی ھەواڵ تۆمەتباریان کرد بەوەی کە خۆپەرست بووە لە دژی تایسۆن. لە ٩ی تەممووزی ١٩٩٧ مۆڵەتی بۆکسێنی تایسۆن بە دەنگی کۆی دەنگی کۆمیسیۆنی وەرزشی ویلایەتی نیڤادا ھەڵوەشایەوە. ھەروەھا بەبڕی ٣ ملیۆن دۆلار غەرامە کرا و بڕیاری خەرجکردنی تێچووی دادگای بەسەردا سەپێندرا. لەبەر ئەوەی زۆربەی کۆمیسیۆنە وەرزشییەکانی ویلایەتەکان ڕێز لەو سزایانە دەگرن کە لەلایەن وڵاتانی دیکەوە سەپێنراون، ئەمەش وای کرد تایسۆن لە ئەمریکا بۆکسێن بکات. ھەڵوەشاندنەوەکە ھەمیشەیی نەبوو، چونکە کۆمیسیۆنەکە بە ئەنجامی ٤–١ دەنگیدا بۆ گەڕاندنەوەی مۆڵەتی بۆکسێنی تایسۆن لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨. لەکاتێکدا لە ساڵی ١٩٩٨ دوور بوو لە بۆکسێن، تایسۆن میوانداری چالاکیی سەرەکیی کرد لە ڕیسڵ مەنیای چواردەھەم، کە یاری نێوان شۆن مایکڵز و ستیڤ ئۆستین بوو. تایسۆن وەک میوانداری میوانی یارییەکەی ڕیسڵ مەنیای چواردەھەم ٣ ملیۆن دۆلاری وەرگرت. لە ساڵی ١٩٩٩ تا ٢٠٠٥ لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٩٩ تایسۆن گەڕایەوە ناو ڕینگ بەرامبەر فرانسوا بۆتا لە باشووری ئەفریقا. ھەروەھا یارییەکە بە مشتومڕ کۆتایی ھات. لەکاتێکدا ھەردووکیان سەرەتا کۆنتڕۆڵی شەڕەکەیان کردووە، دەوترێت تایسۆن لە کاتی یەکسانبوونەکەدا ھەوڵی شکاندنی قۆڵی بۆتا داوە. بۆتا لە ھەموو بەشەکانی گۆڵکردندا خاڵەکانی ھەبوو و ئەوەندە متمانەی بەخۆی ھەبوو کە گاڵتە بە تایسۆن بکات لەگەڵ بەردەوامبوونی شەڕەکەدا. بەڵام تایسۆن لە قۆناغی پێنجەمدا بە لێدانی ڕاستی ڕاست بۆتای دەرکرد. تایسۆن جارێکی دیکە تووشی کێشەی یاسایی بووەوە. لە ٥ی شوباتی ١٩٩٩، تایسۆن سزای ساڵێک زیندانیکردنی بەسەردا سەپێندرا و ٥٠٠٠ دۆلار غەرامەکرا و بڕیاریدا دوو ساڵ سزای تاقیکردنەوە لەگەڵ ٢٠٠ کاتژمێر خزمەتکردنی کۆمەڵایەتی بەسەر ببات دوای ئەوەی لە ٣١ی ئابی ١٩٩٨دا ڕووداوێکی ڕووداوی کە دوو شۆفێر تێیدا بەشداربوون نۆ مانگ لەم زیندانییە بەسەر برد. دوای ئازادکردنی، لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩ شەڕی ئۆرلین نۆریس کرد. دوای ئەوەی زەنگەکە لێدرا، تایسۆن بە قەڵغانێکی چەپ نۆریس کەوتە خوارەوە. نۆریس لە پاییزدا ئەژنۆی بریندار بووە و ڕای گەیاندووە، نەیتوانیوە بەردەوام بێت؛ و پێشبڕکێکە بەبێ ئەنجام کۆتایی ھات. لە ساڵی ٢٠٠٠ تایسۆن سێ شەڕی ھەبووە. یەکەم یاری لە مانگی یەکدا لە شاری مانچستەری ئینگلتەرا بەرامبەر جوولیۆس فرانسیس بەڕێوەچوو. دوای ئەوەی مشتومڕ لەسەر ئەوە دروست بوو کە ئایا تایسۆن ڕێگەی پێدراوە بەشداری ڕکابەرییەکانی وڵاتەکەی بکات، چوار خولەکی خایاند بۆ ئەوەی فرانسیس لە یاریگاکە دەربھێنێت و شەڕەکە لە قۆناغی دووەمدا کۆتایی ھات. ھەروەھا لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٠ لە شاری گلاسکۆ شەڕی لو ساڤاریسی کرد و لە قۆناغی یەکەمدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. ئەم شەڕە تەنھا ٣٨ چرکەی خایاند. دوای ئەوەی ناوبژیوان شەڕەکەی ڕاگرت، تایسۆن بەردەوام بوو و ھەر کە ھەوڵی جیاکردنەوەی بۆکسێنەرەکەی دا ناوبژیوانەکەی خستە خوارەوە. لە مانگی تشرینی یەکەمدا تایسۆن لە قۆناغی سێیەمدا بە ھەمان بڕیاری مشتومڕاوی لە ئەندرۆ گۆلۆتای بردەوە، دوای ئەوەی گۆتۆتا بەھۆی شکانی ڕوومەت و سکاڵا و پێکانەکەی ملی نەیتوانی بەردەوام بێت. دواتر ئەو ئەنجامە گۆڕدرا چونکە تایسۆن ڕەتیکردەوە پشکنینی ماددە ھۆشبەرەکانی پێش شەڕ بکات و دوای پشکنینی میزی دوای شەڕ پشکنینەکەی پۆزەتیڤ بوو بۆ ماریجوانا. تایسۆن لە ساڵی ٢٠٠١ تەنھا جارێک شەڕی کرد، لە قۆناغی حەوتەمدا لە کۆپنھاگن بە TKO لە برایان نیلسنی بردەوە. === لویس دژی تایسۆن === تایسۆن لە ساڵی ٢٠٠٢دا دەرفەتێکی دیکەی ھەبوو بۆ ئەوەی بەشداری پاڵەوانێتی کێشی قورس بکات. لێنۆکس لویس لەو ماوەیەدا نازناوی WBC و IBF و IBO و Lineal ی بەدەستھێنا. وەک شەڕکەرێکی ئاواتخوازی، تایسۆن و لویس بەشدارییان لە کەمپێکی مەشقکردندا کرد لە کۆبوونەوەیەکدا کە لەلایەن کاس دی ئاماتۆوە لە ساڵی ١٩٨٤ ڕێکخرابوو. تایسۆن بەدوای شوێنێکی بۆکسێنی بەناوبانگی ویلایەتی نیڤادا گەڕا بۆ ئەوەی شەڕ لەگەڵ لویس بکات، بەڵام کۆمیسیۆنی بۆکسێنی ویلایەتی نیڤادا مۆڵەتی بۆکسێنی ڕەتکردەوە، چونکە لەو کاتەدا ڕووبەڕووی ئەگەری دەستدرێژی سێکسی بووەوە. دوو ساڵ پێش ئەم شەڕە تایسۆن لە چاوپێکەوتنێکدا لە دەوری شەڕی ساڤاری چەندین لێدوانی ئیلتیھابی بۆ لویس داوە. ئەم لێدوانانە بریتین لە «دڵی تۆم دەوێت، دەمەوێت منداڵەکانت بخۆم». چەند ھەفتەیەک دواتر کۆمیسیۆنی وەرزشی ویلایەتی نیڤادا ڕەتیکردەوە مۆڵەت بە تایسۆن بدات بۆ ئەو شەڕە و پرۆمووەتەرەکانیش ناچار بوون ڕێککەوتنی بەدیل بکەن. دوای ئەوەی چەند وڵاتێک ڕەتیانکردەوە مۆڵەت بە تایسۆن بدەن، دواجار شەڕەکە لە ٨ی حوزەیران لە یاریگای پیرامید ئارێنا لە شاری مەمفیس لە ویلایەتی تێنسی ئەنجامدرا. لویس زاڵ بوو بەسەر شەڕەکەدا و لە قۆناغی ھەشتەمدا بە گۆڵێکی ڕاست تایسۆنی لە یاریگا دەرکرد. تایسۆن دوای شەڕەکە ڕێزی لێگرت و ستایشی سەرکەوتنی لویس دەکات. ئەم شەڕە گەورەترین ڕووداوی داھاتی مێژوو بوو بۆ ھەر ڕووداوێک لەو کاتەدا، داھاتی ٩٫١٠٦ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێنا لە ١٫٩٥ ملیۆن فرۆش لە ئەمریکا. ==کاری داھاتوو، ئیفلاس و [[خانەنشینی]]== ===تایسۆن لە مانگی ئایاری ٢٠١٣=== لە شەڕێکی دیکەدا لە شاری مەمفیس لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٠٣، تایسۆن لە قۆناغی یەکەمی شەڕەکەدا بۆ ماوەی ٤٩ چرکە کلیفۆرد ئیتیانی بەرامبەرەکەی لە یاریگاکە بردەوە. پێش شەڕەکە دەنگۆی ئەوە ھەبوو، بەڵام دەرکەوت کە دوا سەرکەوتنی ژیانی وەرزشی تایسۆن بوو لە ڕینگەکەدا. لە مانگی ئابی ٢٠٠٣، دوای چەندین ساڵ لە ململانێی دارایی، دواجار تایسۆن داوای ئیفلاسی کرد. لە ١٣ی ئابی ٢٠٠٣ تایسۆن ھەنگاوی ناوە بۆ ناو بازنەکە بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دیاردەی شەڕکەری K-1 بێتەوە کە ناوی بۆب ساپ بوو، ڕاستەوخۆ دوای سەرکەوتنی ساپ بەسەر کیمۆ لیۆپۆڵدۆ لە لاس ڤێگاس. بە ھیوای شەڕی نێوان ئەو دووانە، کەی ١ گرێبەستی لەگەڵ تایسۆن واژوو کرد، بەڵام مێژووی تاوانکاری تایسۆن وای کرد کە نەتوانێت ڤیزە وەربگرێت بۆ ئەوەی بچێتە ژاپۆن، کە شەڕەکە زۆرترین قازانجی لێ دەبێت. شوێنی جێگرەوە باس کرا، بەڵام لە کۆتاییدا شەڕەکە ڕووی نەدا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەرزش|ھۆڵیوود}} {{پۆلی کۆمنز|Mike Tyson}} [[پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:وەرزشوانانی شاری بروکلین]] [[پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی نێودەوڵەتی بۆکسینگ]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:خەڵکی بێدفۆرد–ستویڤێسانت، بروکلین]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:موسڵمانە ئەفریقی-ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بۆکسەرە ئەفریقی-ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بۆکسەرە نێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کەسایەتییە وەرزشیییەکانی بی بی سی کە براوەی ئەستێرەی وەرزشی جیھانیین]] [[پۆل:بەشداربووانی هۆڵە ناوبانگەکانی بۆکسێنی نێودەوڵەتیی]] [[پۆل:پاڵەوانانی یەکێتی جیھانی بۆکسێن]] [[پۆل:پاڵەوانانی ئەنجومەنی جیھانی بۆکسێن]] [[پۆل:پاڵەوانانی جیھانی بۆکسێنی کێشی قورس]] [[پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە]] [[پۆل:بەشداربووانی ھۆڵە ناوبانگەکانی بۆکسێنی نێودەوڵەتیی]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:موسڵمانە سوننییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان]] l7hl1xodnj5evnhgvy8m0j82jtcxiz1 0 227268 1570599 1570413 2026-04-01T12:10:32Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570599 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:FDI_Stock-_Iran.png|وێنۆک|300x300پیکسڵ| کەڵەکەبوونی وەبەرھێنانی ڕاستەوخۆی بیانی لە ئێران لە ساڵی ١٩٨٠ تا ٢٠١٠.]] '''وەبەرھێنانی ڕاستەوخۆی بیانی لە [[ئێران]]''' (FDI) ({{بە فارسی|سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در ایران}}) بەزۆری لە ئاستێکی نزمدایە بەھۆی بارودۆخی نالەبار یان پێداویستییە ئاڵۆزەکانی ئۆپەراسیۆن و سزا نێودەوڵەتییەکان و بەربەستی زۆر لە ڕێڕەویدا ھەیە. ھەرچەندە [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا ڕێساکانی وەبەرھێنانی ئازاد کرد، بەڵام ئێران لە شیکارییەکانی کۆڕبەندی ئابووری جیھانی لە ساڵی ٢٠١١دا بۆ توانای ڕکابەری ئابووری جیھانی لە پلەی ٦٢دا لە کۆی ١٤٢ وڵاتدایە.<ref name="WEF">[http://payvand.com/blog/blog/2010/09/13/iran-ranks-69th-out-of-139-in-global-competitiveness-world-economic-forum/ Iran ranks 69th out of 139 in global competitiveness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708164250/http://payvand.com/blog/blog/2010/09/13/iran-ranks-69th-out-of-139-in-global-competitiveness-world-economic-forum/ |date= ٨ی تەممووزی ٢٠١١ }}. ''[[Global Competitiveness Report]]'', [[World Economic Forum]] (2010). Retrieved 18 September 2010.</ref><ref>[http://www.payvand.com/news/11/sep/1074.html Iran's competitiveness rank up 7 places: WEF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925233321/http://www.payvand.com/news/11/sep/1074.html |date=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١١ }}. ''Tehran Times'', 9 August 2011. Retrieved 18 September 2010.</ref> لە ساڵی ٢٠١٠ ئێران لە ڕووی ڕاکێشانی وەبەرھێنانی دەرەکییەوە پلەی شەشەمی جیھان بوو.<ref name="tehrantimes.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran ranks 6th in attracting foreign investments|ناونیشان=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=233417|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|وێبگە=tehran times|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924123854/http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=233417|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>وەبەرھێنەرانی بیانی چالاکییەکانیان لە پیشەسازییەکانی نەوت و گاز، بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێل، کانگاکانی [[مس]]، پترۆکیمیایی، پیشەسازییەکانی خۆراک و [[دەرمان|دەرماندا]] چڕکردووەتەوە. ئێران لە ساڵی ١٩٩٣ تا ٢٠٠٧ نزیکەی ٢٤٫٣ ملیار دۆلار وەبەرھێنانی بیانی بۆ خۆی ڕاکێشاوە، ھەوەھا ٣٤٫٦ ملیار دۆلار بۆ ٤٨٥ پرۆژە لە ساڵی ١٩٩٢ تا ٢٠٠٩ ڕاکێشاوە.<ref>[http://www.payvand.com/news/07/may/1934.html Iran attracted $24.3b foreign capital in 16 years]{{بەستەری مردوو|url=http://www.payvand.com/news/07/may/1934.html |date=شوباتی ٢٠٢٣ }} Payvand's Iran News</ref>ڕێگەدان بە وەبەرھێنەرانی بیانی بۆ چوونە ناو بازاڕی ئێران لە دەیەکانی داھاتوودا دەتوانێت ببێتە سوودێک بۆ کۆمپانیا فرەنەتەوەیییە کێبڕکێکارەکان کە لە کەرتە جۆراوجۆرەکانی بەرھەمھێنان و خزمەتگوزاریدا چالاکن. بەھای ئەم دەرفەتانە لە نێوان ٦٠٠ بۆ ٨٠٠ ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت.<ref name="WSJ3">[https://blogs.wsj.com/middleeast/2014/03/12/post-sanctions-iran-could-be-a-turkey-size-win-for-investors/ Asa Fitch: Post-Sanctions Iran Could Be A Turkey-Size Win for Investors]. ''Wall Street Journal'', 12 March 2014. Retrieved 13 March 2014.</ref><ref name="NFTC">Dean A. DeRosa & Gary Clyde Hufbauer: [http://www.nftc.org/default/trade/NFTC%20Iran%20Normalizaton%20Book.pdf "Normalization of Economic Relations"]. (U.S.) [[National Foreign Trade Council]]. 21 November 2008. Retrieved 30 March 2012.</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/us-investors-begin-to-imagine-a-return-to-iran/2014/05/27/c5cda6d7-0c8a-442a-8577-a0726f494199_story.html Jason Rezaian: U.S. investors begin to imagine a return to Iran]. ''Washington Post'', 28 May 2014. Retrieved 1 June 2014.</ref><ref name="Jay Solomon">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/oil-auto-companies-make-plans-to-invest-in-iran-if-sanctions-ease-1404257812|سەردێڕ=Oil, Auto Companies Make Plans to Invest in Iran if Sanctions Ease|دوایین=Jay Solomon|ئیش=[[The Wall Street Journal]]|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ئابووری|سیاسەت|جوگرافیا|ئاسیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} byw9t52mix81zkxrjne2mauum0lngea 0 232959 1570600 1570410 2026-04-01T12:10:42Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570600 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox station | name = وێستگەی شەمەندەفەری ئامەد | style = TCDD | type = [[Turkish State Railways|TCDD]] [[Intercity rail|intercity]] and [[regional rail]] station | image = Îstgeha trenan a Amedê 2010.JPG | alt = | caption = ئەم بەشەی تەلاری وێستگەکە لە ساڵی ٢٠١٠ درووستکرا. | address = İstasyon Cd., Şehitlik Mah. 21010 | borough = شاری نوێ/ئامەد | country = تورکیا | coordinates = {{coord|37.9136|40.2160|type:railwaystation_region:TR|display=inline,title}} | owned = بەڕێوبەرایەتیی شەمەندەفەریی تورکیا | operator = [[TCDD Taşımacılık]] | lines = {{Rail color box|system=TCDD|line=Southern Express}}{{Rail color box|system=TCDD|line=Diyarbakır-Batman Regional}} | distance = | platforms = 2 (1 [[side platform]], 1 [[island platform]]) | tracks = 3 | train_operators = | connections = | structure = At-grade | parking = دەکەوێتە بەردەم تەلاری وێستگەکە. | bicycle = | disabled = | architectural_style = [[Art Deco]] | code = | zone = | website = | opened = تشرینی دووەمی ١٩٣٥ | closed = | passengers = | pass_year = | pass_rank = | services = {{Adjacent stations|system1=TCDD |line1=Southern Express|left1=Geyik|right1=Ulam |line2=Diyarbakır-Batman Regional|right2=Bozdemir }} }} '''وێستگەی شەمەندەفەری ئامەد''' ({{بە تورکی|Diyarbakır garı}}) وێستگەی سەرەکیی شەمەندەفەرە لە شاری [[ئامەد]] لە [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]]. وێستگەکە لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە خاوەنداریەتی دەکرێت، گەشتی ھەیە بۆ [[ئێلح]]، [[پارێزگای سێرت|سێرت]]، وە [[ئەنقەرە]].<ref name="Güney">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Güney Kurtalan Ekspresi|ناونیشان=http://tcddseferleri.com/tren/guney-ekspresi|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=tcddseferleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171026201252/http://tcddseferleri.com/tren/guney-ekspresi|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وێستگەکە لەلایەن ھێڵی ئاسنی دەوڵەتی تورکیا لە ساڵی ١٩٣٥ دروست کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=As|یەکەم=Erdal|سەردێڕ=Cumhuriyet Dönemi Ulaşım Politikaları|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Atatürk Araştırma Merkezi|شوێن=Ankara|پەڕە=١٠٨|زمان=tr}}</ref> بینای وێستگەکە بە شێوازی ئارت دێکۆ دروست کراوە، ھاوشێوەی بیناکانی وێستگەکانی سێواس، مانیسا و مەلەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Erdoğan|یەکەم=Hacı Abdullah|دوایین٢=Başar|یەکەم٢=Mehmet Emin|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Türkiye'de Tren Garları|ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/266672578|زمان=tr|پەڕەکان=٣٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} {{تووڵی دەروازە|شەمەندەفەر|نژیاروانی|تورکیا}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] ovagc8yah7a6vr579qd0zjtcrzfwwzx 0 235280 1570607 1549914 2026-04-01T12:18:56Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570607 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Nsativa001Wien.jpg|300px|وێنۆک|چەپ|گوڵى رەشکە]] [[پەڕگە:Nigella_sativa_MHNT.BOT.2015.34.22.jpg|وێنۆک| ''پۆرگ و دەنکە رەشکە Nigella sativa'']] '''رەشکە''' <ref name=":0"> ئیدوار غالب، ''فەرهەنگى زانستى سرووشت'' بە عەرەبی (چ. دووەم)، دار المشرق، بەيروت، ب. یەکەم، لا.414، هەمبەر Black cumin</ref> '''سياوڵە<ref>[https://ferheng.info/alfba/siyawle/%20سیاوڵە فەرهەنگى ئەناهیتا وشەى سیاوڵە]{{بەستەری مردوو|url=https://ferheng.info/alfba/siyawle/%20%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%88%DA%B5%DB%95 |date=ئایاری ٢٠٢٣ }}</ref>'''، ناوى زانستى : '''Nigella sativa''' <ref name=":0" /> ، ڕوەکێکی وەرزیەو بەرزیەکەی دەگاتە ٣٠ سم قەدێکی لقداری ھەیە گەڵاکەی باریک و ووردن و ناوگەڵاکەی قوڵن ڕەنگی گوڵەکانی شینێکی مەیلەو ڕەساسییە و شوێنی سەرھەڵدانی ئەم ڕووەکە ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاستە ، بەڵام لە زۆر شوێن دەڕوێنرێت ئاسیاو ئەفریقاو نیوە دورگەی [[عەرەب]]. جۆرەکانی بریتین لە:'''١'''– ڕەشکەی باو '''٢'''– ڕەشکەی دیمەشقی '''٣'''– رەشکەی شرقی. == بەکارهێنانی پزیشکی == ڕەشکە ماددەی نیجیلیۆنی تیادایە کە یە کێکە لەو ماددانەی دژە ئۆکسانە یەکەم جار لەساڵی ١٩٢٩  بەکاردەھێنرێت وەک ڤیتامین C وAکاردەکات وە دەورێکی گرنگی ھەیە لە پارێزگاری لەش لە موادی نامۆ. رەشکە جگە لەوەی خواردنێکە لە کوردەواریدا دەکرێتە ناو زۆرێک لە ھەویرەکانەوە لەگەڵ ئەوەشدا دەرمانی چەندین دەردە ھێرش کمال ئەندازیاری کشتوکاڵی و پسپۆری زانستی خۆراک بۆ تۆری ھەواڵی سلێمانی بەم شێوەیە سودەکانی ئەم خواردنە لەچارەسەری چەندین نەخۆشی دەخاتە روو: ١- '''ھەڵوەرینی قژ''' : ڕۆژانە ڕەشکە لەگەڵ شەربەتی ڕووەکی جەرجیر و یەک کەوچک سرکەی روون و یەک فنجان زەیتی زەیتوون دەدرێت لەسەر و دواتر دەشۆرێت بەئاوی گەرم و سابوون چارەسەرێکی زۆر گونجاوە بۆ ھەڵوەرینی قژ . ٢- '''نەخۆشی سەر ئێشە''' : ھەویری ڕەشکەی تێکەڵکراو لەگەڵ مێخەک لەکاتی نەخۆشی دا یەک کەوچک دەدرێت بە نەخۆشەکە لەگەڵ ماست یان چەورکردنی شوێنی ئازارەکە بەزەیتی ڕەشکە و شێلانی . ٣- '''ئارەقکردنەوە''' : کەوچکێک ڕەشکە تێکەڵ دەکرێت لەگەڵ شیری گەرمی خۆشکراو بە ھەنگوین دەخورێتەوە پێش خەوتن . ٤- '''کڕێش و ئەسپی''' : ڕەشکە دەھارین بەباشی و تێکەڵ دەکرێت لەگەڵ سرکە وەک مەلحەمی لێ دێت سەری پێ چەوردەکرێت دوای تاشینی سەر یان ئەگەر سەرت نەتاشی ئەو تێکەڵەیە توزێک رووندەکرێتەوە پاشان دەچینە بەر خۆر بۆماوەی چارەکێک وە نابێت سەر بشۆرێت ھەتا دوای ( ٥ ) سەعات ئەم کردارانە ڕۆژانە دووبارە دەبێتەوە بۆ ماوەی ھەفتەیەک . ٥- '''نەخۆشی دەردە ڕێوی''' : کەوچکێک ڕەشکەی ھاڕاو لەگەڵ کەوچکێک سرکەی ڕوون لەگەڵ کەوچکێکی بچووک لە ئاوی سیر ھەمووی تێکەڵاو دەکەین تا وەک مەلحەمی لێ دێت پاش لابردنی مووی ئەو شوێنە شوێنەکەی پێ چەور دەکرێت تۆزێک شوێنەکە دەبڕین پاشان مەلحەمەکەی دەخەینە سەرو دەیپێچین و وازی لێ دەھێنیین لەبەیانی تا ئێوارە پاشان چەور دەکرێت بە زەیتی ڕەشکە وە ئەم کردارە بۆ ماوەی ھەفتەیەک دووبارە ئەکرێتەوە . ٦- '''نەخۆشی قڵیشانی پێست''' : شوێنەکە چەور دەکرێت بە زەیتی رەشکە رۆژانە ( ٣ ) جار تا قڵیشانەکە نامێنێت . ٧- '''نەخۆشی یەکانی ژنان و مناڵبوون''' : ڕەشکە بەکوڵاوی خۆشکراو بە ھەنگوین وە لەگەڵ بەیبونی کوڵاو بەکار ھێنانی چەند دڵۆپێک لە زەیتی ڕەشکە دەخرێنە ناو خواردنە گەرمەکانەوە وەک [[چاو]] شیرو نیسکافە بۆ ھەموو نەخۆشی یەکانی ژنان باشە . ٨- '''نەخۆشی یەکانی دان و قورگ و لەو زەتێن''' : دەنکی ڕەشکە دەکوڵێنین و ئاوەکەی غەرغەرەی پێ ئەکەین زۆر بەسودە بۆ ھەموو نەخۆشی یەکانی دەم و قورگ و نەھێشتنی کلۆری ددان . ٩- '''نەخۆشی یەکانی غودە''' : دەنکی ڕەشکە بە نەرمی دەشێلین لەگەڵ ھەنگوین کە چەند دلۆپێک خواردنی مەلیکی لەسەر بێت ڕۆژانە دەخورێت بۆ ماوەی مانگێک دواتر دەبینیین کە غودەکە زۆر بەباشی ئیش دەکەن وە نە زۆر ھۆرمۆن دەردەدەن و نە کەم ھۆرمۆن دەردەدەن . ١٠- '''چارەسەری زیپکە''' : دەنکی ڕەشکەی نەرم لەگەڵ زەیتی کونجی و ئاردی گەنم تێکەڵ دەکرێت دەم وچاوی پێ چەور دەکرێت بەیانیان و ئێواران دواتر بە سابوون و ئاوی گەرم دەم وچاو دەشۆین بۆ ماوەی ھەفتەیەک دوبارەی ئەکەینەوە . بۆ خێرا یەکگرتنەوەی ئێسک شۆربایەک دروست دەکەین لە کەرەوز و ھێلکەو پیاز و کەوچکێکی گەورە ڕەشکە ڕۆژ نا ڕۆژێک دەخورێت ئەم لاولای ئەو شوێنەی کە شکاوە دەشێلرێت دوای گەچ لێکردنەوەی بە زەیتی ڕەشکە تا شکاویەکەی نەمێنێت.[http://www.islih.com/view/8223] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230428104702/http://www.islih.com/view/8223 |date=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣ }} [[پەڕگە:Nigella_Sativa_Seed.jpg|چەپ|وێنۆک| دەنکى رەشکە]] == ناوەکانى == '''رەشکە، [[:ku:Reşreşk|رەشرەشک]] ، سیاوڵە''' و چەمەسیاوڵە (قەیتەران)[https://bradost.net/ferheng/?name=%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%88%DA%B5%DB%95], زیرەى رەش، بە عەرەبی : شونیز، شینیز، الحَبَّه السوداء و بە [[زمانی فارسی|فارسی]] : سیاه دانه ، سُنیز، شونیز، کُرنج، خونجَک، سیسارون، == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Nigella sativa}} {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|پزیشکی|ڕوەک|خۆراک}} [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] [[پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان]] [[پۆل:گژوگیاکانی ھیندستان]] [[پۆل:بەھارات]] [[پۆل:گژوگیاکان]] [[پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە]] [[پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە]] k7xjbfto87g0jmnnc34l5epebdre13f 0 238334 1570588 1570467 2026-04-01T12:06:52Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570588 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|دەقە نەستەعلیقەکانی ئەم پەڕەیە بە شێوەیەکی جیاواز دەردەکەون ئەگەر فۆنتی نەستەعلیق لە ئامێرەکەتدا نەبێت.}} {{Italic title}} {{Infobox writing system | name = نەستالیق - نەستەعلیق | type = [[ئەبجەد]] | native_name = {{nq|نَسْتَعْلِیق}} | sample = Welcome to Wikipedia - fa.svg | caption = "بەخێربێیت بۆ ویکیپیدیا" بە فارسی<br/>لە [[:fa:صفحهٔ اصلی|ویکیپیدیای فارسییەوە]]<br/><span style="line-height:2.5;">(In print: {{Nastaliq|به ویکی پدیا خوش آمدید}})</span> | imagesize = 200px | iso15924 = ئاران | note = none | direction = [[ڕاست بۆ چەپ]]<ref>{{Cite conference|last1=Akram|first1=Qurat ul Ain|last2=Hussain|first2=Sarmad|last3=Niazi|first3=Aneeta|last4=Anjum|first4=Umair|last5=Irfan|first5=Faheem|title=2014 11th IAPR International Workshop on Document Analysis Systems|date=April 2014|chapter=Adapting Tesseract for Complex Scripts: An Example for Urdu Nastalique|chapter-url=https://ieeexplore.ieee.org/document/6830996|conference=11th IAPR International Workshop on Document Analysis Systems|location=Tours, France|publisher=IEEE|volume=|pages=191–195|doi=10.1109/DAS.2014.45|isbn=978-1-4799-3243-6}}</ref> }} [[پەڕگە:Khatt-e_Nastaliq.jpg|چەپ|وێنۆک| نموونەی وتنی، " ''ڕێنووسی نەستالیق'' "، بە {{Transl|fa|Nasta'līq}} نووسراوە.{{Rtl-para|fa|{{nq|1={{lower|0.3em|خط نستعلیق}}|size=1.5em}}}}]] '''''نەستەعلیق''''' یەکێکە لە شێوازە ھێڵکارییە سەرەکییەکانی نووسینی ڕێنووسی فارسی-عەرەبی و بۆ ھەندێ [[زمانە ھیند و ئێرانییەکان|زمانی ھیندۆ-ئێرانیش]] بەکاردێت، لەوانە: [[زمانی فارسی|فارسی]] ، [[زمانی ئوردوو|ئوردوو]] ، [[زمانی کەشمیری|کەشمیری]] ، [[زمانی سەرائیکی|سەرائیکی]] و [[زمانی پەنجابی|پەنجابی]] (شەھموخی)، لە کۆنیشدا بۆ شیعرەکانی زمانی [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] بەکارھاتووە بەڵام بە دەگمەن لە [[زمانی عەرەبی]] بەکاردێت بۆ نووسینی ئایەتەکانی [[قورئان|قورئانی پیرۆز]]، ''نەستالیق'' لە [[ئێران]] لە سەرەتای سەدەی ١٣وە لە ''[[ناسخ (سیناریۆ)|نەسخەوە]]'' پەرەی سەندووە {{Sfn|Blair}} <ref name="Iranica">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=[[Gholam-Hosayn Yusofi]]|سەردێڕ=CALLIGRAPHY|ناونیشان=https://www.iranicaonline.org/articles/calligraphy|وێبگە=[[Encyclopædia Iranica]]|زمان=en}}</ref> و تا ئێستاش لە ئێران، [[ئەفغانستان]] ، [[ھیندستان]] و [[پاکستان]] لەگەڵ ھەندێ وڵاتی تر بۆ نووسینی شیعر وەک فۆرمێکی ھونەری بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gulzar, Rahman|یەکەم=Atif, Shafiq|ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=Nastaleeq: A challenge accepted by Omega|ناونیشان=https://www.tug.org/TUGboat/tb29-1/tb91gulzar.pdf|journal=TUGboat|بەرگ=٢٩|پەڕەکان=١–٦}}</ref> == مێژوو == ناوی ''نەستالیق'' "سەرچاوەکەی ووشەی {{Transl|fa|naskh-i ta'liq}} ـی فارسییە، کە بە واتای ''نووسراوێکی'' ھەڵواسراو یان ھەڵکەندراو دێت"{{Sfn|Blair}} بە نزیکەیی ھەموو نووسەرانی [[ئێرانی سەفەوی|سەفەوی]] وەک (دۆست محەمەد و قازی ئەحمەد) داھێنانەکانی نەستالیق پێشکەش بە میر عەلی تەبریزی کردووە کە لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٤ و سەرەتای سەدەی پانزەدا ژیاوە، نەریتەکە لەلایەن ئیلین ڕایتەوە خرایە ژێر پرسیارەوە، کە بەدواداچوونی بۆ پەرەسەندنی ھێڵکاری ''نەستالیق'' لە ئێرانی سەدەی ١٤دا کرد و نیشانیدا کە چۆن وردە وردە لەنێو نووسەرانی [[شیراز]] بڵاوبۆتەوە، جگە لەوەش بەپێی لێکۆڵینەوەکانی ھێڵکاری ''نەستالیق'' سەرچاوەکەی ناگەڕێتەوە بۆ تێکەڵکردنی دوو شێوازی ھێڵکاری ''نەسخ'' و [[تالیق]] وەک ئەوەی بە شێوەیەکی باو بیری لێدەکرێتەوە، بەڵکو تەنھا لە ''نەسخەوە وەرگیراوە،'' جگە لە لێکۆڵینەوە لە کرداری جواننووسی ئیلین ڕایت بەڵگەنامەیەکیشی دۆزیەوە کە لەلایەن جەعفەر تەبریزی {{Circa|١٤٣٠}} ئاماژەی پێدراوە. [[پەڕگە:Chayyam_guyand_kasan_behescht_ba_hur_chosch_ast_small.png|وێنۆک| ڕوبەییەکی عومەر خەیام لە شکەستە نەستالیق.<br /><br /> لەچاپدا:{{Rtl-para|fa|{{Nastaliq|1={{raise|0.4em|گویند کسان بهشت با حور خوش است<br/>من میگویم که آب انگور خوش است<br/>این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار<br/>کاواز دهل شنیدن از دور خوش است|size=1.25em}}}}}}]] [[پەڕگە:Ghafeleye_Omr.svg|وێنۆک| دێڕێک شیعری شاعیری ئێرانی [[عومەر خەییام|عومەر خەیام]] بەشێوەی شکەستە نەستالیق.<br /><br />لەچاپدا:{{Rtl-para|fa|{{nastaliq|1={{raise|0.4em|این قافلهٔ عُمر عجب میگذرد|size=1.25em}}}}}}]] === لە لاپەڕەدا === لە ساڵی ١٩٩٤ دا بەرنامەی InPage Urdu کە بەرنامەیەکی پڕ تایبەتمەندی چالاک بوو بۆ داڕشتنی لاپەڕەکان بۆ ویندۆز ھاوشێوەی QuarkXPress لەلایەن کۆمپانیایەکی ھیندی بەناوی Concept Software Pvt Ltd بۆ لە چاپدانی ڕۆژنامەیی تایبەت بە پاکستان پەرەی پێدرا، کە فۆنتەکەی ''Noori Nastaliq'' بەکاردەھێنا کە مۆڵەتی لە Monotype Imaging وەرگرتبوو. ئەم فۆنتە کە بنەمای بەستنەوەی فراوانی زیاتر لە ٢٠ ھەزار کێشە، ھێشتا لە وەشانی ئێستای بەرنامەکانی ویندۆزدا بەکاردەھێنرێت، لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە InPage کار بە سیستەمی جیھانی یونیکۆد دەکات و پشتگیری لە زمانی زیاتریس دەکات و فۆنتەکەی ''Faiz Lahori پاڵپشتی لە ھێڵکاری نەستالیق'' لەگەڵ تایبەتمەندی [[درێژکردنەوە|درێژکردنەوەی]] بۆ زیاد کراوە ھەروەھا گونجێنرا لەگەڵ فۆنتە یونیکۆدەکانی OpenType Unicode دا، بۆ یەکەمجار  لە مێژووی ھێڵکاری و ڕێنووسی {{Transl|fa|نستعلیق}}.  === فۆنتەکانی نەستالیق لە پلاتفۆرمەکاندا === [[پەڕگە:Urdu_Typesetting_2020-05-30_003910.png|وێنۆک|140x140پیکسڵ| دەقی: {{نەستەعلیق|<span style="line-height:2.5;">{{raise|0.1em|نستعلیق}}</span>}}کە بە فۆنتی "Urdu Typesetting" ی "ئۆردوویی" نووسراوە.|alt=نەستالیق]] * ویندۆز ٨ یەکەم وەشانی مایکرۆسۆفت ویندۆز بوو کە پشتگیری بنەڕەتی لە نەستالیق دەکرد، لە ڕێگەی فۆنتی "Urdu Typesetting"ی مایکرۆسۆفتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The evolving Story of Locale Support, part 9: Nastaleeq vs. Nastaliq? Either way, Windows 8 has got it!|ناونیشان=http://www.siao2.com/2011/11/16/10237715.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=MSDN Blogs}}</ref> [[پەڕگە:Noto_Nastaliq_2020-05-30_004037.png|وێنۆک|140x140پیکسڵ| دەقی: {{نەستەعلیق|<span style="line-height:2.5;">{{raise|0.1em|نستعلیق}}</span>}}کە بە فۆنتی "Google Noto" ی نەستالیق نووسراوە.|alt=نەستالیق]] * گۆگڵ فۆنتێکی سەرچاوە کراوەی نەستالیقی ھەیە بە ناوی [[فۆنتەکانی نۆتۆ|Noto Nastaliq Urdu]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Google Noto Fonts|ناونیشان=https://www.google.com/get/noto/#nastaliq-aran}}</ref> کە کۆمپانیای ئەپڵ ئەم فۆنتەی لەسەر ھەموو بەشێوەیەکی بنەڕەتی لەسەر [[مەک ئۆ ئێس]] جێگیرکردووە لە وەشانی macOS High Sierra ەوە، بە ھەمان شێوە ئەپڵ لە [[ئای ئۆ ئێس ١١]] ەوە ئەم فۆنتەی لەسەر ئامێرەکانی ئایفۆن و [[ئایپاد]] جێگیرکردوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Apple finally enables Nastaleeq typeface for Urdu keyboard in iOS 11|ناونیشان=https://tribune.com.pk/story/1514433/apple-finally-enables-nastaleeq-typeface-urdu-keyboard-ios-11/}}</ref> * [[ئاوامی نەستالق|ئاوامی نەستالیق]] کێشی تایبەت و ھێڵکاری ڕێنووسی نەستالیقی بەشێوەیەکی بەرفراون ھەیە و پشتگیری لە زمانەکانی: [[زمانی ئوردوو|ئوردوو]]، [[زمانی بەلۆچی|بەلۆچی]]، [[زمانی فارسی|فارسی]]، خووار، پالولا، [[زمانی سەرائیکی|سەرائیکی]]، شینا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=What is Special About Awami Nastaliq? - Awami Nastaliq|ناونیشان=http://software.sil.org/awami/what-is-special/|وێبگە=software.sil.org}}</ref> دەکات. * [[ئامار نەستالق|ئامار نەستالیق]] لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ بەکارھێنانی شێوەی نەستالیق تایبە بە ماڵپەڕە [[زمانی ئوردوو|ئوردووییەکان]] دروستکرا، فۆنتەکە لەلایەن شاعیری ئوردوویی فەھمیدە ڕیازەوە دارێژراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Riaz|یەکەم=fahmida|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Amar Nastaleeq Font for Urdu Web Publishing|ناونیشان=https://twitter.com/fahmidariaz/status/403607540698578944|وێبگە=Twitter.com}}</ref> == چەشنی پیتەکان == بۆ [[ئەلفوبێی عەرەبی]] و زۆر ئەلفوبێی تریش کە لێیەوە وەرگیراون، پیتەکان ھەریەکەیان دەکرێ دوو یان سێ چەشنی گشتی ھەبێت، بە پشتبەستن بە پێگەی خۆیان لە وشەکەدا سەیر دەکرێن (ھەرچەندە دیارە [[دەستنووسی عەرەبی|دەستووسی عەرەبی]] دەتوانێت ئاڵۆزییەکی زۆر زیاد بکات). بەڵام ھێڵکاری نەستالق زیاتر لە سێ گشتی گشتی بۆ زۆرێک لە پیتەکان بەکاردێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=FWP|سەردێڕ=Urdu: some thoughts about the script and grammar, and other general notes for students assembled from years of classroom notes by FWP|ناونیشان=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urdu/urduscript/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=www.columbia.edu}}</ref> <ref name="Scanned table">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The chart below gives the different positional variants of some of the significantly different letters. (scanned document)|ناونیشان=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urdu/urduscript/graphics/naimchart.gif|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=Linked by www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urdu/urduscript/section00.html#00_01}}</ref> تەنانەت لەزۆربەی بەڵگەنامە ناڕەزایتییەکانیشدا بەشێوازی نەستالیق بۆ [[زمانی ئوردوو]] نووسراون.  == لە یونیکۆددا == بۆ یونیکۆد، نەستالیق تێکەڵکراوە لەگەڵ [[ڕێنووسی عەرەبی|ڕێنووسی عەرەبیدا]]. == ئەمانەش ببینە == * خۆشنووسی ئیسلامی * خۆشنووسی فارسی * سیناریۆی شاھموخی * ئەلفوبێی ئوردوو * ڕێنووسی ڕوقعە == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} <references responsive="1"></references> == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blair|یەکەم=Sheila|سەردێڕ=Islamic Calligraphy|بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠٧٤٨٦١٢١٢٣|ref={{SfnRef|Blair}}|بەستەری نووسەر=Sheila Blair}} == بەستەری دەرەکی == * [https://web.archive.org/web/20160304133208/http://rumicode.com/greetings-info-fa.html Rumicode] : خزمەتگوزاری ئۆنلاین بۆ {{Transl|fa|Nastaliq}} * [http://www.nastaliqonline.ir/ Nastaliq Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413192124/http://www.nastaliqonline.ir/ |date=١٣ی نیسانی ٢٠٢١ }} : خزمەتگوزاری ئۆنلاین بۆ خۆشنووسی {{Transl|fa|Nastaliq}} * [https://web.archive.org/web/20060207192912/http://anjomankhoshnevisan.ir/en/ کۆمەڵەی خۆشنووسانی ئێران] * [http://www.sil.org/computing/catalog/show_software.asp?id=32 نەستالیق نووسەر] بۆ ماکینتۆش لەلایەن SIL * [http://www.inpage.com/ InPage Urdu] : سایتی فەرمی نەرمەکاڵای InPage Urdu DTP * [http://www.faiznastaliq.com/ فایز نەستالق] : سایتی فەرمی فایز {{Transl|fa|Nastaliq}} * [https://web.archive.org/web/20120608004825/http://www.calligraphyislamic.com/ پڕۆفایلی و بەرھەمەکانی خۆشنووسی ئیسلامی جیھانی] {{In lang|fr}} * [https://web.archive.org/web/20100928182912/http://www.wegoiran.com/iran-information/iran-culture/nastaliq-script-persian-calligraphy.htm سیناریۆی نەستالیق | خۆشنووسی فارسی] * [http://software.sil.org/awami/ Awami Nastaliq] : فۆنتێکی ناستالقی لەلایەن SIL International {{زمانی عەرەبی}} {{تووڵی دەروازە|نووسین|زمانی عەرەبی|ھیندستان|ئێران|پاکستان|ئەفغانستان}} {{پۆلی کۆمنز|Nastaliq}} [[پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] [[پۆل:دەستنووسی ئۆردوویی]] [[پۆل:دەستنووسی ئیسلامی]] [[پۆل:خۆشنووسی ئیسلامی]] q7039komm4dkp1lyc8zeo4cuqfu1i0n 0 240749 1570758 1401085 2026-04-01T19:21:14Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[زانستی دەماری]]ی گواستەوە بۆ [[پەیەزانست]]: وەک [[پەیەخانە]] 1401085 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:PurkinjeCell.jpg|وێنۆک|وێنەی [[دەمارەخانە|دەمارەخانەکانی]] نێو [[مێشکۆڵە|مێشکۆڵەی]] کۆترێک، کێشراوی [[سانتیاگۆ ڕامۆن ئی کاخال]] (١٨٩٩)]] '''زانستی دەماری''' یان '''نیۆرۆساینس''' [[زانست|لێکۆڵینەوەی زانستیی]] [[کۆئەندامی دەمار|کۆئەندامی دەماری]] ([[مێشک]]، [[دڕکەپەتک]]، و [[کۆئەندامی دەماریی دەوروبەری]])، ئەرک و پەشێوییەکانێتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What is neuroscience? {{!}} School of Neuroscience {{!}} King’s College London|ناونیشان=https://www.kcl.ac.uk/neuroscience/about/what-is-neuroscience#:~:text=At%20its%20most%20basic,%20neuroscience,primary%20focus%20on%20the%20brain|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=www.kcl.ac.uk}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Key Brain Terms Glossary|ناونیشان=https://dana.org/explore-neuroscience/brain-basics/key-brain-terms-glossary/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Dana Foundation|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Neuroscience|ناونیشان=https://c.merriam-webster.com/medlineplus/neuroscience|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=c.merriam-webster.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230814155349/https://c.merriam-webster.com/medlineplus/neuroscience}}</ref> زانستی دەماری زانستێکی فرەبوارییە کە بۆ تێگەیشتن لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی [[دەمارەخانە|دەمارەخانەکان]]، [[گلیا]] و [[خولگەی دەماری]]، ھەریەکە لە [[کارەندامناسی]]، [[توێکاری]]، [[ژینناسیی گەردی]]، [[ژینناسیی پەرەپێدەرانە]]، [[خانەناسی]]، [[دەروونناسی]]، [[فیزیک]]، [[زانستی کۆمپیوتەر]]، [[کیمیا]]، [[پزیشکی]]، [[ئامار]]، و [[نموونەداڕێژیی ماتماتیکی]] ئاوێتە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Principles of Neural Science, Fifth Edition|دوایین=Kandel|یەکەم=Eric R.|بڵاوکەرەوە=McGraw-Hill Education|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٠٠٧١٣٩٠١١٨|پەڕەکان=I. Overall perspective}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ea_QVG2BFy8C&q=neuroscience+multidisciplinary&pg=PA688|سەردێڕ=Lexicon of Psychiatry, Neurology and the Neurosciences|دوایین=Ayd|یەکەم=Frank J. Jr. |ڕێکەوت=2000|بڵاوکەرەوە=Lippincott, Williams & Wilkins|ژپنک=٩٧٨-٠٧٨١٧٢٤٦٨٥|پەڕە=٦٨٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xfSVcBL7CSMC&q=neuroscience+multidisciplinary&pg=PA59|سەردێڕ=Brain Imaging: What it Can (and Cannot) Tell Us About Consciousness|دوایین=Shulman|یەکەم=Robert G.|ڕێکەوت=2013|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨٠١٩٩٨٣٨٧٢١|پەڕە=٥٩|chapter=Neuroscience: A Multidisciplinary, Multilevel Field}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3CK4BAAAQBAJ&q=neuroscience+multidisciplinary&pg=PR5|سەردێڕ=Methods in Neuroethological Research|دوایین١=Ogawa|یەکەم١=Hiroto|دوایین٢=Oka|یەکەم٢=Kotaro|ڕێکەوت=2013|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨٤٤٣١٥٤٣٣٠٥|پەڕە=v}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tanner|یەکەم=Kimberly D.|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Issues in Neuroscience Education: Making Connections|journal=CBE: Life Sciences Education|بەرگ=٥|issue=2|پەڕە=٨٥|doi=10.1187/cbe.06-04-0156|issn=1931-7913|pmc=١٦١٨٥١٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Neuroscience|زانستی دەماری}} {{لقەکانی ژینناسی}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|پزیشکی|دەروونناسی|زانست}} [[پۆل:زانستی دەماری]] [[پۆل:دەمارناسی]] [[پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری]] [[پۆل:کۆئەندامی دەمار]] jsmd0umu9m9f6hs8k22q2jjt8dblp3c 1570762 1570758 2026-04-01T19:25:11Z حوسێن 42516 ناوی نوێ 1570762 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:PurkinjeCell.jpg|وێنۆک|وێنەی [[پەیەخانە|پەیەخانەکانی]] نێو [[مێشکۆڵە|مێشکۆڵەی]] کۆترێک، کێشراوی [[سانتیاگۆ ڕامۆن ئی کاخال]] (١٨٩٩)]] '''پەیەزانست''' یان '''نیۆرۆساینس''' [[زانست|لێکۆڵینەوەی زانستیی]] [[کۆئەندامی پەیی]] ([[مێشک]]، [[دڕکەپەتک]]، و [[کۆئەندامی پەییی دەوروبەری]])، ئەرک و پەشێوییەکانێتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What is neuroscience? {{!}} School of Neuroscience {{!}} King’s College London|ناونیشان=https://www.kcl.ac.uk/neuroscience/about/what-is-neuroscience#:~:text=At%20its%20most%20basic,%20neuroscience,primary%20focus%20on%20the%20brain|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=www.kcl.ac.uk}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Key Brain Terms Glossary|ناونیشان=https://dana.org/explore-neuroscience/brain-basics/key-brain-terms-glossary/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Dana Foundation|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Neuroscience|ناونیشان=https://c.merriam-webster.com/medlineplus/neuroscience|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=c.merriam-webster.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230814155349/https://c.merriam-webster.com/medlineplus/neuroscience}}</ref> زانستی پەیی زانستێکی فرەبوارییە کە بۆ تێگەیشتن لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی [[پەیەخانە|پەیەخانەکان]]، [[گلیا]] و [[خولگەی پەیی]]، ھەریەکە لە [[کارەندامناسی]]، [[توێکاری]]، [[ژینناسیی گەردی]]، [[ژینناسیی پەرەپێدەرانە]]، [[خانەناسی]]، [[دەروونناسی]]، [[فیزیک]]، [[زانستی کۆمپیوتەر]]، [[کیمیا]]، [[پزیشکی]]، [[ئامار]]، و [[نموونەداڕێژیی ماتماتیکی]] ئاوێتە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Principles of Neural Science, Fifth Edition|دوایین=Kandel|یەکەم=Eric R.|بڵاوکەرەوە=McGraw-Hill Education|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٠٠٧١٣٩٠١١٨|پەڕەکان=I. Overall perspective}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ea_QVG2BFy8C&q=neuroscience+multidisciplinary&pg=PA688|سەردێڕ=Lexicon of Psychiatry, Neurology and the Neurosciences|دوایین=Ayd|یەکەم=Frank J. Jr. |ڕێکەوت=2000|بڵاوکەرەوە=Lippincott, Williams & Wilkins|ژپنک=٩٧٨-٠٧٨١٧٢٤٦٨٥|پەڕە=٦٨٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xfSVcBL7CSMC&q=neuroscience+multidisciplinary&pg=PA59|سەردێڕ=Brain Imaging: What it Can (and Cannot) Tell Us About Consciousness|دوایین=Shulman|یەکەم=Robert G.|ڕێکەوت=2013|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨٠١٩٩٨٣٨٧٢١|پەڕە=٥٩|chapter=Neuroscience: A Multidisciplinary, Multilevel Field}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3CK4BAAAQBAJ&q=neuroscience+multidisciplinary&pg=PR5|سەردێڕ=Methods in Neuroethological Research|دوایین١=Ogawa|یەکەم١=Hiroto|دوایین٢=Oka|یەکەم٢=Kotaro|ڕێکەوت=2013|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨٤٤٣١٥٤٣٣٠٥|پەڕە=v}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tanner|یەکەم=Kimberly D.|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Issues in Neuroscience Education: Making Connections|journal=CBE: Life Sciences Education|بەرگ=٥|issue=2|پەڕە=٨٥|doi=10.1187/cbe.06-04-0156|issn=1931-7913|pmc=١٦١٨٥١٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Neuroscience|زانستی دەماری}} {{لقەکانی ژینناسی}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|پزیشکی|دەروونناسی|زانست}} [[پۆل:زانستی دەماری]] [[پۆل:دەمارناسی]] [[پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری]] [[پۆل:کۆئەندامی دەمار]] 39jzaz6tzyh8r45kwbbumo6zz77xioc 4 241625 1570846 1570465 2026-04-01T21:01:04Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1570846 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٥١٠٣٣ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٤٠٢ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|١ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٢٨ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦]] || ٨٣٧٩ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦]] || ٢١١٥٧ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] mbemlh0exsqoly90snn89h12keyrq57 0 247524 1570882 1533272 2026-04-01T23:10:37Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570882 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}   '''دام کارۆل جۆردن''' (لەدایکبووی ١٩ی تەمموزی ١٩٤١)، [[فیزیکزان|فیزیازان]] و [[ستێرفیزیک|فیزیای ئەستێرەیی]] و فەلەکناسی و ئەکادیمی بەریتانییە. لە ئێستادا پرۆفیسۆری کارمەندی [[ستێرفیزیک|فیزیای ئەستێرەیی]] لە [[زانکۆی ئۆکسفۆرد]] لەوێ خزمەت دەکا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Carole Jordan|ناونیشان=https://www.physics.ox.ac.uk/our-people/jordanc|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=University of Oxford Department of Physics|زمان=en}}</ref> و بەژدارە لە کۆلێژی سۆمەرڤیل، ئۆکسفۆرد . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Professor Dame Carole Jordan|ناونیشان=https://www.some.ox.ac.uk/our-people/professor-dame-carole-jordan/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Somerville College Oxford|زمان=en-GB}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.some.ox.ac.uk/our-people/professor-dame-carole-jordan/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ساڵی ١٩٩٤ تا ١٩٩٦ سەرۆکی کۆمەڵەی فەلەکناسی شاهانە بووە و بەڕێوەی بردووە ئەو یەکەم ژن بوو کە ئەم پۆستەی بەدەستهێنا لە ئێستادا. <ref name="RAS_1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Astronomers in the honours list|ناونیشان=https://www.ras.org.uk/news-and-press/news-archive/229-news2006/1030-astronomers-in-the-honours-list|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170108190529/https://www.ras.org.uk/news-and-press/news-archive/229-news2006/1030-astronomers-in-the-honours-list|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Royal Astronomical Society]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥دا میدالیای زێڕی کۆمەڵەی فەلەکی شاهانەی بەدەستهێنا <ref name="RAS_2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=PN05/07: ROYAL ASTRONOMICAL SOCIETY ANNOUNCES 2005 MEDALS AND AWARDS|ناونیشان=https://www.ras.org.uk/news-and-press/89-news2005/701-pn05-07|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170108190531/https://www.ras.org.uk/news-and-press/89-news2005/701-pn05-07|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Royal Astronomical Society}}</ref> ئەو تەنها سێیەم ژنە ئەو پۆستەی وەرگرتوە لەدوای هەریەک لە [[کارۆلین هێرشێل]] لە ساڵی ١٨٢٨ و [[ڤێرا ڕۆبین|ڤێرا ڕوبین]] لە ساڵی ١٩٦٦. <ref name="AG_1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Prof. Carole Jordan wins RAS Gold Medal|journal=[[Astronomy & Geophysics]]|بەرگ=٤٦|پەڕە=٤.٣٩|bibcode=2005A&G....46d..39.|doi=10.1111/j.1468-4004.2005.46439.x|doi-access=free}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٣ تا ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥ تا ٢٠٠٨ سەرۆکی سەنتەری ڕودۆڵف پیرڵز بۆ فیزیای تیۆری لە [[زانکۆی ئۆکسفۆرد]] بووە و لەوێ خزمەتی کردووە، هەروەها یەکێک بووە لە یەکەم مامۆستای ژن لە بواری فەلەکناسی لە وڵاتی بەریتانیا. لە ساڵی ٢٠٠٦ بەهۆی خزمەتەکانی لە فیزیا و فەلەکناسیدا کرا بە سەرکردەی [[نیشانی فەرمی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|فەرماندەی دام لە فەرماندەیی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا]] . <ref name="UCL_1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Queen's Birthday Honours 2006|ناونیشان=https://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/0606/06062101|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=UCL}}</ref> == خوێندن == کارۆل جۆردن لە قوتابخانەی ڕێزمانی هارۆ کاونتی بۆ کچان <ref name="harrow">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Harrow County School for Girls – Famous and not-so-famous Old Girls|ناونیشان=http://www.jeffreymaynard.com/Harrow_County/HCSG/HCSG_OldGirls.htm|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> و لە کۆلێژی زانکۆی لەندەن (BSc 1962؛ PhD 1965) خوێندوویەتی. یەکەم توێژینەوەی کە لە کاتێکدا نووسیویەتی کە هێشتا خوێندکاری بەکالۆریۆس بووە، لەسەر شێواندنی کانییەکانی مانگ بووە. <ref name="RAS_2"/> خوێندنی دکتۆراکەی لە ژێر دەستی سی دبلیو ئالن بوارێکی نوێی لە فیزیای ئەتۆمی کردەوە و بریتی بوو لە ناسینەوەی ئاسن و هێڵەکانی تر لە سپێکتریمی سەروو بنەوشەیی توندڕەوی خۆر و تاقیکردنەوەی ZETA ، حیساباتی سەرەتایی ئایۆنیزەکردن-هاوسەنگی، پەرەپێدانی شێوازەکانی دەستنیشانکردنی چڕی بە بەکارهێنانی ئاسن هێڵەکان، حیسابکردنی زۆری توخمە ڕێژەییەکان و مۆدێلکردن لە دابەشکردنی دەردانی-پێوانە. <ref name="TheObservatory">Account of presentation of Gold medal: {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=2005 April 7 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[The Observatory (journal)|The Observatory]]|بەرگ=١٢٥|پەڕەکان=٢٩٤–٢٩٥|bibcode=2005Obs...125..294.}}</ref> یەکەم توێژینەوە و گەڕانی لەسەر توێژینەو و بابەتی تاجە گوڵینە ''بە ناوی "زۆربوونی ڕێژەیی ئاسن و نیکلی سیلیکۆن لە کۆرۆنای خۆردا"'' لە ساڵی ١٩٦٥ بڵاوکرایەوە <ref name="paper_1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Relative Abundance of Silicon Iron and Nickel in the Solar Corona|ناونیشان=https://academic.oup.com/mnras/article/132/3/463/2604219|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]}}</ref> == کاری زانستی == ئوردن هاوسەنگی ئایۆنیزەکردنی توخمەکانی حیسابی کرد، لەوانەش کاریگەرییەکانی پێکەوەگرتنەوەی دوو ئەلیکترۆنی وابەستە بە چڕی، ئاستی دانیشتووان لە ئایۆنەکاندا، و ئەمەی لەگەڵ ئەنجامە چاودێرییەکانی [[خۆر]] و ئەستێرەکان تێکەڵ کرد. لە ئەنجامی کارەکانی لەسەر سپێکتری سەروو بنەوشەیی سکایلاب تێگەیشتن لە ئایۆنەکانی هاوشێوەی [[ھیلیۆم|He]] زیاتر پەرەی سەند. ئەمەش کاریگەری لەسەر پەرەپێدانی بەکارهێنانەکان هەبوو، وەک لەیزەری تیشکی ئێکس . دەستنیشانکردنی چڕی ئەلکترۆن، و دەستنیشانکردنی چڕی پلەی گەرمی، کاتێک لەگەڵ شیکاری پێوەرەکانی دەردانی غازدا تێکەڵکرا کە لەلایەن ئەوەوە پەرەی پێدرا، تێڕوانینێکی نوێی لە کرۆمۆسفێری ئەستێرە فێنکەکاندا بەدەستهێنا، ئەستێرەکانی T Tauri و [[خۆر]] ، بۆ ناوهێنانی چەند کەسێک. خۆرگیرانی ساڵی ١٩٧٠ ڕێگەی پێدا ئەو هێڵە قەدەغەکراوانەی پێشتر نەناسراون لە خۆردا بناسێتەوە. دوای هەڵدانی مانگی دەستکردی ''ئینتەرناشناڵ ئۆڵتراڤیۆلێت ئێکسپلۆرەر'' لە ساڵی ١٩٧٨، سەرنجی خۆی خستە سەر کۆرۆنای ئەستێرەیی و چالاکیی کرۆمۆسفێری . زانیارییەکانی لەبارەی چالاکییەکانی خۆرەوە وای لێکرد کە یارمەتی پەرەپێدانی ئەم لقە نوێیەی فیزیای ئەستێرەیی بدات و زۆرێک لە توخمەکان لە سپێکتری ئەستێرەییەکانیشدا دەستنیشان بکات. لە نزیکەی ساڵی ١٩٨٠ەوە ئەندامێکی سەرەکی نزیکەی هەموو تیمێک بووە، لە بەریتانیا و ئەوروپا و ئەمریکا، کە خەمی پەرەپێدان و بەکارهێنانی ئامێرەکانی بۆ لێکۆڵینەوە لە [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی|سپێکتری سەروو بنەوشەیی]] و تیشکی [[تیشکی ئێکس|ئێکسی]] خۆر و لە... ئەستێرەکان. <ref name="WES">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Role Models Professor Dame Carole Jordan, DBE|ناونیشان=http://www.wes.org.uk/content/carole-jordan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170108093812/http://www.wes.org.uk/content/carole-jordan|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Women's Engineering Society}}</ref> == پیشە == * هاوکارێکی توێژینەوە، پەیمانگای هاوبەش بۆ فیزیای فەلەکی تاقیگەیی، زانکۆی کۆلۆرادۆ، بۆڵدەر ،١٩٦٦. <ref name="slides">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١١|سەردێڕ=Symposium in honour of Carole Jordan|ناونیشان=https://www.slideshare.net/claudiom07/professor-dame-carole-jordan-a-remarkable-career}}</ref> * یاریدەدەری وانەبێژ، بەشی فەلەکناسی، UCL، پەیوەست بە بەشی سپێکترۆسکۆپی تاقیگەی کولهامی UKAEA ، ١٩٦٦،٦٦ : لەم ماوەیەدا، حیساباتی هاوسەنگی ئایۆنیزەکردن و ناسینەوەی هەندێک هێڵی قەدەغەکراو و هێڵی مانگی دەستکردی تەواو کرد. لە ساڵی ١٩٦٩ دەستی کرد بە داڕشتنی ڕێگاکان بۆ بەدەستهێنانی پێکهاتەی ناوچەی گواستنەوەی خۆر . * یەکەی توێژینەوەی فیزیای ئەستێرەیی، تاقیگەی کولهام: ** یاریدەدەری توێژینەوەی دوای دکتۆرا، ١٩٦٩-١٩٧١ ** ئەفسەری باڵای زانستی، ١٩٧١-١٩٧٣ ** ئەفسەری سەرەکی زانستی، ١٩٧٣-١٩٧٦ * وۆڵفسۆن هاوڕێی فێرکاری لە زانستە سروشتییەکان، کۆلێژی سۆمەرڤیل، ئۆکسفۆرد ، ١٩٧٦ - ١٩٧٦. * [[زانکۆی ئۆکسفۆرد]] : خوێنەر لە فیزیا، ١٩٩٤-٩٦، مامۆستای فیزیا ١٩٦٦-، سەرۆکی سەنتەری ڕودۆڵف پیرڵز بۆ فیزیای تیۆری، ٢٠٠٣-٢٠٠٨، مامۆستای کارمەند ٢٠٠٨ -. ئەو توێژینەوەی لەسەر سپێکترۆسکۆپی پلازمای فیزیایی ئەستێرەیی کردووە لەگەڵ پێکهاتە و هاوسەنگی وزە لە تاجە ئەستێرە فێنکەکاندا، هەروەها توێژینەوەکانیشی بڵاوکردۆتەوە. دام کارۆل جۆردن وێنەکەی لەگەڵ گەلەری نیشتمانی پۆرترێت نمایش کردووە وەک ڕێزلێنانێک بۆ دەستکەوتەکانی ژیانی پیشەیی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dame Carole Jordan - National Portrait Gallery|ناونیشان=https://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp93803/dame-carole-jordan|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=npg.org.uk|زمان=en}}</ref> == پەیوەندییەکان == * کۆمەڵەی فەلەکناسی شاهانە: هاوڕێ، ١٩٦٦؛ سکرتێر، ١٩٨١-١٩٩٠؛ جێگری سەرۆک، ١٩٩٠-٩١ و ١٩٩٦-٩٧؛ سەرۆک، ١٩٩٤-١٩٩٦. * ئەندامی یەکێتی نێودەوڵەتی فەلەکناسی, ١٩٦٧ * سەرنووسەری ''ڕۆژنامەی ڕوانگە'' ، 1968–73 * هاوڕێی پەیمانگای فیزیا, ١٩٧٣ * هاوڕێی [[ئەنجومەنی پادشایی|کۆمەڵەی شاهانە]], ١٩٩٠ * دکتۆرا لە زانکۆی سوری, ١٩٩١ * ئەندامی ئەنجومەنی توێژینەوەی زانست و ئەندازیاری, 1985-90 (سەرۆک، لیژنەی کۆمەڵەی خۆر، 1983-86؛ ئەندامی، دەستەی فەلەکناسی، بۆشایی ئاسمان و ڕادیۆ، 1979-86؛ ئەندامی، دەستەی زانستی فەلەکناسی و هەسارەکان، 1986-90) * ئەندامی ئەنجومەنی توێژینەوەی فیزیای تەنۆلکەکان و فەلەکناسی ، 1994–97 == دامێهود == کارۆل جۆردن لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ [[نیشانی فەرمی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|وەک فەرماندەی دام لە فەرماندەی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا]] (DBE) دروستکرا <ref name="UCL_1"/> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} == بەستەری دەرەکی == * [http://www-thphys.physics.ox.ac.uk/users/CaroleJordan/ پەیجی کەسی] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|گەردوون|فیزیک|ژن|شانشینی یەکگرتوو}} [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی]] [[پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی]] [[پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]] [[پۆل:دەرچووانی کۆلێجی زانکۆییی لەندەن]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١]] g2zgvme5furej0nna8c7ejeiots6v0j 0 248274 1570907 1560256 2026-04-02T04:07:53Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570907 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی وڵات|ناو_خۆماڵی=Azərbajcan Sosjalist Зyra Cumhyrijjəti{{ھن}}Азербайджанская([[زمانی ئازەربایجانی|زمانی ئازەری]]) Социалистическая Советская Республика([[ڕووسی]])|ئاڵا_وێنە=Flag of Azerbaijan SSR.svg|ناو_فەرمی=کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان|ناوی_باو=ئازەربایجانی سۆڤیەت|نیشانی_نەتەوەیی_وێنە=Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Azerbaijan (1991–1993).svg|پایتەخت=[[باکوو]]|دروشمی_نەتەوەیی=''"کرێکارانی جیھان، یەک بگرن"''|سروودی_نیشتمانی=سروودی نیشتیمانیی ئازەربایجانی سۆڤیەت|نەخشە_وێنە=Azerbaijan SSR in the Soviet Union.svg|نەخشە_سەردێڕ=شوێنی ئازەربایجانی سۆڤیەت (سوور) لە یەکێتیی سۆڤیەتدا|شار_گەورەترین=باکوو|زمانەکان_فەرمی=[[زمانی ئازەربایجانی]]، [[ڕووسی]]|زمانەکان=[[زمانی ئەرمەنی]]، [[زمانی تاڵشی]]، لەزگی، تات|ڕەگەز_گرووپەکان=[[ئازەرییەکان|ئازەر]]، [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەن]]، [[کورد]]|جۆری_زمانەکان=زمانەکانی تر|مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان=٧٫٠٣٧٫٨٦٧}} '''کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان''' ({{بە ئازەربایجانی|Azərbajcan Sosjalist Зyra Cumhyrijjəti}}؛ {{بە ڕووسی|Азербайджанская Социалистическая Советская Республика}}) کە بە '''ئازەربایجانی سۆڤیەت''' ناسراوە، یەکێک بووە لە کۆمارە پێکھێنەرەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] لە نێوان ساڵانی ١٩٢٢ و ١٩٩١، لە ٢٨ی نیسانی ١٩٢٠ دامەزراوە، دوو ساڵی یەکەمی ئازەربایجانی سۆڤیەتی وەک وڵاتێکی سەربەخۆ بوو، تا پێکھێنانی [[کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز|کۆماری سۆڤیەتی ترانسقەوقاز]] بە یەکگرتنی لەگەڵ کۆمارەکانی [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان|کۆماری سۆڤیەتی ئەرمینیا]] و [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان|کۆماری سۆڤیەتی جۆرجیا]]. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٢٢دا، ترانسقەوقاز بوو بە بەشێک لە یەکێتیی سۆڤیەتی نوێ پێکھاتوو. دەستووری ئازەربایجانی سۆڤیەت لەلایەن نۆیەمین کۆنگرەی سەرتاسەری ئازەربایجانی سۆڤیەت لە ١٤ی ئازاری ١٩٣٧ پەسەندکرا. لە ٥ی شوباتی ١٩٩١، ئازەربایجان ناوی گۆڕدرا بۆ [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Milli Meclis|ناونیشان=https://meclis.gov.az/cat-az.php?cat=92&lang=en#:~:text=The%20Parliament%20of%20Azerbaijan,%20too,Azerbaijan%20on%2018%20October%201991.|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=meclis.gov.az}}</ref> بەپێی بڕیاری ژمارە ١٦‒١٢ی سۆڤیەتی باڵا، بڕیارەکە پەسەند کرا. دەستووری یەکێتی سۆڤیەتی ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٩٥دا بوونی نەما، لەگەڵ پەسەندکردنی دەستووری نوێی ئازەربایجان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Soviet republics|ناونیشان=https://rulers.org/sovrep.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=rulers.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.etutor.pl/slownik-angielskiego?q=Azerbaijan+SSR&popupmode=etutor|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.etutor.pl}}</ref> == مێژوو == {{وتاری سەرەکی|مێژووی کۆماری ئازەربایجان}} === دامەزراندن === کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان لە ٢٨ی نیسانی ١٩٢٠ دوای ڕادەست بوونی حکوومەتی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان بە بەلشەفییە ناوخۆییەکانی وڵاتەکە، بە سەرۆکایەتی میرزا داود حوسێنۆڤ و نەریمان نەریمانۆڤ و لەشکرکێشی سوپای سووری بەلشەفییەکان دامەزراوە. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٢١ کۆمارەکانی سۆڤیەتی ڕووسیا، ئەرمینیا، ئازەربایجان و جۆرجیا ڕێککەوتنێکیان لەگەڵ تورکیا واژوو کرد کە بە [[پەیمانی قەرس]] ناسرا. ھەروەھا کۆماری سۆسیالیستی ناخچیڤان کە پێشتر سەربەخۆ بوو، بەپێی پەیمانی قەرس دەبێتە ھەرێمێکی خۆبەڕێوەبەریی ئازەربایجان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nakhchivan Autonomous Republic|ناونیشان=https://nakhchivan.preslib.az/en_b1.html#l4|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=nakhchivan.preslib.az}}</ref> سنوورەکانی ئازەربایجان و ئەرمینیا وەک شوێنەکانی دیکەی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] چەند جارێک کێشرانەوە، بەڵام ھیچ کام لە لایەنەکانی ھەردوولا بە تەواوی لە ئەنجامی سنوورەکان ڕازی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule|ناونیشان=https://www.hoover.org/research/azerbaijani-turks-power-and-identity-under-russian-rule|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Hoover Institution|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Wilson Center|ناونیشان=https://www.wilsoncenter.org/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.wilsoncenter.org|زمان=en}}</ref> === کۆماری سۆسیالیستی ترانسقەوقاز === لە ١٢ی ئازاری ١٩٢٢ سەرکردەکانی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان و ئەرمەنستان و جۆرجیا یەکێتییەکیان دامەزراند، کە بە [[کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز|کۆماری سۆڤیەت فیدڕاڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز]] (TSFSR) ناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Azerbaijan {{!}} History, People, & Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Azerbaijan|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> ئەمە یەکەم ھەوڵی یەکێتی کۆمارەکانی سۆڤیەت بوو، پێش یەکێتیی سۆڤیەت. ئەنجومەنی یەکێتی TSFSR بە نوێنەرانی سێ کۆمار پێکھاتبوو: نەریمان نەریمانۆڤ (ئازەربایجان)، پۆلیکارپ مدیڤانی (جۆرجیا)، و ئەلێکساندەر فیۆدۆرۆڤیچ میاسنیکیان (ئەرمینیا). سکرتێری یەکەمی پارتی کۆمۆنیستی ترانسکۆقازیا سێرگۆ ئۆردزۆنیکیدزێ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Azerbaijan SSR - Azerbaijan|ناونیشان=https://www.azerbaijans.com/content_358_en.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.azerbaijans.com}}</ref> لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٢٢ TSFSR ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر بەشداریکردنی یەکێتییەکە لەگەڵ [[ڕووسیا]] و [[ئوکراینا|ئۆکرانیا]] و [[بیلاڕووس|بێلاڕووس]]، بەم شێوەیە [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت]] دامەزرا و پێکھێندرا، کە تا ساڵی ١٩٩١ بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Parliament of the Azerbaijan Democratic Republic (1918-1920)|ناونیشان=https://meclis.gov.az/news.php?id=14|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=The Parliament of the Azerbaijan Democratic Republic (1918-1920)|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USSR established {{!}} December 30, 1922|ناونیشان=https://www.history.com/this-day-in-history/ussr-established|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=HISTORY|زمان=en}}</ref> بەڵام TSFSR زۆری نەخایاند. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٦ یەکێتیی ترانسقەوقاز ھەڵوەشایەوە، کاتێک سەرکردەکانی ئەنجومەنی یەکێتییەکە نەیانتوانی لەسەر چەند پرسێک ڕێکبکەون. پاشان ئازەربایجان و ئەرمینیا و جۆرجیا ڕاستەوخۆ و بە شێوەیەکی فەرمی بوونە بەشێک لە کۆماری یەکێتی سۆڤیەت. === ھەڵوەشانەوە === ئازەربایجانی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ سەربەخۆیی لە یەکێتیی سۆڤیەت بەدەستھێنا و بەتەواوەتی بووە کۆمارێکی سەربەخۆ، بە ھۆکارەکانی وەک: [[پەرەسترۆیکا|چاکسازییەکانی گۆرباچۆڤ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gorbachev and Perestroika {{!}} History of Western Civilization II|ناونیشان=https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldhistory2/chapter/gorbachev-and-perestroika/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=courses.lumenlearning.com}}</ref> [[پان تورکیزم|بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Yilmaz|یەکەم=Harun|ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=The Soviet Union and the Construction of Azerbaijani National Identity in the 1930s|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/24482865|journal=Iranian Studies|بەرگ=٤٦|issue=4|پەڕەکان=٥١١–٥٣٣|issn=0021-0862}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=A Brief Description of Azerbaijani Nationalism from its Inception to Today - Baku Research Institute|ناونیشان=https://bakuresearchinstitute.org/en/a-brief-description-of-azerbaijani-nationalism-from-its-inception-to-today/,%20https://bakuresearchinstitute.org/en/a-brief-description-of-azerbaijani-nationalism-from-its-inception-to-today/,%20https://bakuresearchinstitute.org/en/a-brief-description-of-azerbaijani-nationalism-from-its-inception-to-today/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=bakuresearchinstitute.org|زمان=en-US}}{{بەستەری مردوو|url=https://bakuresearchinstitute.org/en/a-brief-description-of-azerbaijani-nationalism-from-its-inception-to-today/,%20https://bakuresearchinstitute.org/en/a-brief-description-of-azerbaijani-nationalism-from-its-inception-to-today/,%20https://bakuresearchinstitute.org/en/a-brief-description-of-azerbaijani-nationalism-from-its-inception-to-today/ |date=شوباتی ٢٠٢٤ }}</ref> [[شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ (٢٠٢٠)|ململانێی ناگۆرنۆ‒قەرەباغ]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nagorno-Karabakh issue|ناونیشان=https://www.mfa.am/en/nagorno-karabakh-issue|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.mfa.am|زمان=hy|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240127125900/https://www.mfa.am/en/nagorno-karabakh-issue|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=46. Azerbaijan/Nagorno-Karabakh (1991-present)|ناونیشان=https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/azerbaijannagorno-karabakh-1991-present/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=uca.edu|زمان=en-US}}{{بەستەری مردوو|url=https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/azerbaijannagorno-karabakh-1991-present/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=cluster:6222: OneLook Thesaurus|ناونیشان=https://www.onelook.com/thesaurus/?s=cluster:6222|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.onelook.com}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز]] * [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان]] * [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئازەربایجان|جوگرافیا|سیاسەت|مێژوو|وڵاتەکان|دەیەی ١٩٩٠}} {{پۆلی کۆمنز|Azerbaijan Soviet Socialist Republic}} [[پۆل:ئازەربایجان لە ١٩٩٢]] [[پۆل:ئازەربایجان لە سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩١]] [[پۆل:ئازەربایجان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٠]] [[پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت]] [[پۆل:کۆمارەکانی یەکێتی سۆڤیەت]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦]] eg7pws8nxptymm34dmf12pfqo3ap73h 4 249434 1570610 1568222 2026-04-01T12:26:57Z Alexis Jazz 32099 Updating gadget usage statistics from [[Special:GadgetUsage]] ([[phab:T121049]]) 1570610 wikitext text/x-wiki {{#ifexist:Project:GUS2Wiki/top|{{/top}}|This page provides a historical record of [[Special:GadgetUsage]] through its page history. To get the data in CSV format, see wikitext. To customize this message or add categories, create [[/top]].}} داتای خوارەوە cacheکراوە و دوایین جار لە 2026-04-01T07:07:27Z نوێ کراوەتەوە. لە cacheدا لانی زۆر {{PLURAL:5000|یەک ئەنجام|5000 ئەنجام}} لەبەردەستە. {| class="sortable wikitable" ! ئامراز !! data-sort-type="number" | ژمارەی بەکارھێنەران !! data-sort-type="number" | بەکارھێنەرە چالاکەکان |- |AncreTitres || 18 || 2 |- |AutoUserStatus || 44 || 9 |- |BandeauxPortails || 57 || 8 |- |BiDiEditing || 28 || 2 |- |Bijar || 4 || 3 |- |Cat-a-lot || 50 || 12 |- |CatMaker || 86 || 13 |- |ChangeMonth || 32 || 0 |- |CleanDeleteReasons || 2 || 1 |- |CollapsibleNav || 11 || 3 |- |CommentsInLocalTime || 25 || 2 |- |DeleteBot || 2 || 2 |- |DisambiguationLinks || 25 || 4 |- |DiscussionCloser || 24 || 5 |- |DotsSyntaxHighlighter || 38 || 6 |- |ExternalSearch || 31 || 7 |- |Extra-Editbuttons || 114 || 17 |- |FlecheHaut || 42 || 5 |- |GlobalWatchlist || 23 || 2 |- |GoogleTrans || 51 || 3 |- |GreenRedirects || 28 || 5 |- |HideExLinkIcon || 18 || 1 |- |HideFundraisingNotice || 19 || 1 |- |HideInterwikiSearchResults || 17 || 1 |- |HighlightMyName || 39 || 8 |- |HistoryCount || 34 || 5 |- |HotCat || 126 || 14 |- |InterwikiOrder || 34 || 3 |- |JustifyParagraphs || 33 || 4 |- |LinkTranslator || 31 || 3 |- |LinksInfo || 20 || 2 |- |MenuTabsToggle || 10 || 0 |- |MuttasilAmLa || 34 || 3 |- |Navigation popups || 30 || 2 |- |NewImageThumb || 14 || 1 |- |NewPP-report || 36 || 5 |- |NoAnimations || 28 || 4 |- |NoSmallFonts || 14 || 1 |- |Numeral converter || 30 || 4 |- |OldDiff || 24 || 4 |- |OrphanCheck || 32 || 7 |- |PageDescriptions || 12 || 0 |- |PrettyLog || 31 || 4 |- |PrintOptions || 32 || 5 |- |ProveIt || 35 || 6 |- |RedirectMaker || 75 || 14 |- |ReferenceTooltips || 9 || 3 |- |RenommageCategorie || 3 || 2 |- |ReqRev || 29 || 8 |- |ReqUpl || 34 || 7 |- |ShortNSSearch || 38 || 3 |- |Shortdesc-helper || 21 || 3 |- |StickyTableHeaders || 30 || 3 |- |SubPages || 57 || 7 |- |Talikat || 27 || 4 |- |ToolsIcon || 21 || 5 |- |TranslationAssistant || 34 || 4 |- |TranslationHelper || 63 || 6 |- |Twinkle || 30 || 8 |- |UTCLiveClock || 54 || 8 |- |UploadTemplates || 13 || 4 |- |VeSuperTool || 1 || 0 |- |WhatLinksHereActionLinks || 33 || 4 |- |WikidataInfo || 42 || 9 |- |WikidataTab || 40 || 5 |- |XTools-ArticleInfo || 49 || 11 |- |addsection-plus || 21 || 2 |- |asbox || 74 || 11 |- |autocomplete || 34 || 4 |- |autosign || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی |- |censorship || 21 || 1 |- |close || 9 || 4 |- |dark-mode || 7 || 1 |- |dark-mode-toggle || 10 || 2 |- |disablesuggestions || 14 || 1 |- |dropdown-menus || 32 || 5 |- |editsection-left || 33 || 2 |- |edittop || 68 || 5 |- |exlinks || 29 || 2 |- |hdedit || 29 || 4 |- |hidebotedits || 35 || 5 |- |lastdiff || 24 || 3 |- |lastedited || 38 || 4 |- |markblocked || 35 || 7 |- |microblog || 20 || 3 |- |mobile-sidebar || 25 || 1 |- |modrollback || 5 || 2 |- |newsectionbottom || 12 || 0 |- |osm || 21 || 5 |- |purgetab || 40 || 7 |- |quickLinker || 42 || 10 |- |removeAccessKeys || 15 || 1 |- |responsiveContent || 7 || 0 |- |script-installer || 34 || 6 |- |searchFocus || 25 || 1 |- |signit || 19 || 2 |- |stru-contavisite || 28 || 4 |- |talkStyle || 13 || 1 |- |tasks || 36 || 4 |- |trending || 53 || 9 |- |userinfo || 47 || 10 |- |watchlist || 25 || 2 |- |widensearch || 7 || 0 |} * [[تایبەت:GadgetUsage]] * [[m:Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] <!-- data in CSV format: AncreTitres,18,2 AutoUserStatus,44,9 BandeauxPortails,57,8 BiDiEditing,28,2 Bijar,4,3 Cat-a-lot,50,12 CatMaker,86,13 ChangeMonth,32,0 CleanDeleteReasons,2,1 CollapsibleNav,11,3 CommentsInLocalTime,25,2 DeleteBot,2,2 DisambiguationLinks,25,4 DiscussionCloser,24,5 DotsSyntaxHighlighter,38,6 ExternalSearch,31,7 Extra-Editbuttons,114,17 FlecheHaut,42,5 GlobalWatchlist,23,2 GoogleTrans,51,3 GreenRedirects,28,5 HideExLinkIcon,18,1 HideFundraisingNotice,19,1 HideInterwikiSearchResults,17,1 HighlightMyName,39,8 HistoryCount,34,5 HotCat,126,14 InterwikiOrder,34,3 JustifyParagraphs,33,4 LinkTranslator,31,3 LinksInfo,20,2 MenuTabsToggle,10,0 MuttasilAmLa,34,3 Navigation popups,30,2 NewImageThumb,14,1 NewPP-report,36,5 NoAnimations,28,4 NoSmallFonts,14,1 Numeral converter,30,4 OldDiff,24,4 OrphanCheck,32,7 PageDescriptions,12,0 PrettyLog,31,4 PrintOptions,32,5 ProveIt,35,6 RedirectMaker,75,14 ReferenceTooltips,9,3 RenommageCategorie,3,2 ReqRev,29,8 ReqUpl,34,7 ShortNSSearch,38,3 Shortdesc-helper,21,3 StickyTableHeaders,30,3 SubPages,57,7 Talikat,27,4 ToolsIcon,21,5 TranslationAssistant,34,4 TranslationHelper,63,6 Twinkle,30,8 UTCLiveClock,54,8 UploadTemplates,13,4 VeSuperTool,1,0 WhatLinksHereActionLinks,33,4 WikidataInfo,42,9 WikidataTab,40,5 XTools-ArticleInfo,49,11 addsection-plus,21,2 asbox,74,11 autocomplete,34,4 autosign,default,default censorship,21,1 close,9,4 dark-mode,7,1 dark-mode-toggle,10,2 disablesuggestions,14,1 dropdown-menus,32,5 editsection-left,33,2 edittop,68,5 exlinks,29,2 hdedit,29,4 hidebotedits,35,5 lastdiff,24,3 lastedited,38,4 markblocked,35,7 microblog,20,3 mobile-sidebar,25,1 modrollback,5,2 newsectionbottom,12,0 osm,21,5 purgetab,40,7 quickLinker,42,10 removeAccessKeys,15,1 responsiveContent,7,0 script-installer,34,6 searchFocus,25,1 signit,19,2 stru-contavisite,28,4 talkStyle,13,1 tasks,36,4 trending,53,9 userinfo,47,10 watchlist,25,2 widensearch,7,0 --> ett8ufxi0b9c5i6n54hfectdnpck2pz 0 252985 1570913 1271998 2026-04-02T05:56:22Z Basurakre 75513 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1570913 wikitext text/x-wiki '''وێژەی لوڕی''' بریتی لە کارە وێژەیییەکان بە [[زمانی لوڕی]]یە. بنەمای وێژەی لوڕی [[وێژەی زارەکی]] و [[فۆلکلۆر]]ە و سەرەڕای دەوڵەمەند بوونی فۆلکلۆری لوڕی، ھەتا ئێستاکە نووساندن بە لوڕی زۆر باو نەبووە.<ref name="کشوەری">[https://www.sid.ir/FileServer/SF/25913920219.pdf کشوەری، کیانووش؛ ''وێژەی فۆلکلۆر و ڕۆڵی ئەو لە چاندی لوڕستان'' (بە فارسی)، کۆبوونەوەی نەتەوەیی بۆ توێژینەوەی ئاڵوگۆڕەکانی وێژەی گەلێریی لوڕستان (کەلەباد)، ٢٠١٣؛] سەردان لە ١٣ی ئایاری ٢٠٢٤.</ref> لە وێژەی زارەکیی لوڕیدا ڕۆخسارەکانێکی ڕەسەنی چاندی خەڵکی لوڕ دەبینرێت.<ref name="ئیسنا ۱">[https://www.isna.ir/xcXkmY ھەواڵنێریی خوێندکارانی ئێران (ئیسنا): ''فۆلکلۆری لوڕی، ڕۆخسارێکی ڕەسەنتر و دەژتر'' (بە فارسی)، نووسراو لە ١ی ئابی ٢٠١٦؛] سەردان لە ١٣ی ئایاری ٢٠٢٤.</ref> ئەمڕۆژە بە ھۆی گەشەسەندنەوەی ژیانی شاری و کۆچکردن بەڕەو شارەکان، مردنی کەسانی بەساڵاچوو، بەکارھێنانی میدیا و چاندی [[زمانی فارسی|فارسی]] لە شارەکانی ئێران و تەنانەت بێحەزیی نەوە نوێیەکانی لوڕ بە چاند و زمانی لوڕی، وێژەی زارەکیی [[لوڕی]] تووشی لاوازی بووە و بەڕەو لەناوچوون دەچێت.<ref name="کشوەری"/> == وێژەی مۆدێرن == {{وتاری سەرەکی|پێڕستی پەرتووکە لوڕییەکان}} تا بە ئێستاکە چالاکییەکی زۆر کەم بۆ نووساندنی وێژە بە شێوازی مۆدێرن بە زمانی لوڕی کراوەتەوە. بەڵام ھەندێک لە شاعیرانی لوڕ ھەوڵیان داوە شیعرەکانی خۆیان بە چاپ بگەیێنن و تەنانەت فۆرمەکانێکی نوێ لە شیعری لوڕیدا ئەزموون بکەنەوە. == سەبارەت بە وێژەی لوڕی == * حەیدەری، موحسن، ‏‏''‫پژوھشی در منظومەی حدیث کساء بە زبان لری بختیاری‬''، تاران‬: تەمتی‬، ‏‫۱۳۹٤[=٢٠١٥]. * جاڤدان خرەد، موحەمەد، ‏‫''تناسب وزن و موسیقی در شعر لری (تناسب آن با مضمون)''‬، یاسیج: چەڤیل، ‏‫۱٤٠١[=٢٠٢٢]. * جەھانبەخت، حەمید، ''رند لرستان: تحقیقی ژرف در ادبیات لری''، خوڕەماوە: شاپوورخاست؛ سرات موستەقیم، ۱۳۸٥[=٢٠٠٦]. * ئەمیری، موحەمەد‏‫، ''جستارھای اجتماعی در ادبیات لری''، شیراز: قەشقایی: تەخت جەمشید‏‫، ۱۳۹١[=٢٠١٢]. * لەک، عەزیم، ‏''بررسی جامعەشناختی شعر و موسیقی زاگرس‌نشینان لر''، [[تاران]]: جامعەشناسان، ‏‫۱۳۹۳[=٢٠١٤]. * قەیسەریان، موحەمەدرزا، ''پژوھشی بر فرھنگ و زبان منطقەی باغملک با تکیە بر گویش لری (ساختار واژگان٬ نمونەھای شعر و ضرب‌المثل‌ھا)''، تاران: یاد عارف‏‫، ۱۳۹٤. * مۆوەحدیان، رەسوول‫، ''ادبیات پربار: مثلھا، زبانزدھا، اصطلاحات، واژەھا و آیین‌ھای لری''، تاران: سارات، ‏‫۱٤٠٢[=٢٠٢٣]. * مووسەوی، سەیدقودرەتوللا، ''‏ادبیات شفاھی خەفر''، شەھرزا: کەتیبەی ماندگار، ‏‫۱٤٠٠[=٢٠٢١]. * پ‍ەھل‍ەوان‌، ک‍ێی‍وان‌‏‫،‏‫ ''فرھنگ گفتاری در موسیقی ایران (١٥): استانھای لرستان و ایلام''، تاران: ئارڤەن، ‏‫۱۳۹٤[=٢٠١٥]. * ''زب‍ان زاگ‍رس‌، چ‍راغ‍ی‌ روش‍ن‌ بە دھل‍ی‍ز ت‍اری‍ک‌''؛ گ‍زی‍دەی م‍ق‍الات‌، داس‍ت‍ان‌ و اش‍ع‍ار ن‍خ‍س‍ت‍ی‍ن‌ ھمای‍ش‌ ب‍ررس‍ی‌ زب‍ان‌ و ادب‍ی‍ات‌ ب‍وم‍ی‌ ل‍رس‍ت‍ان‌، ۲٥ اردی‍ب‍ھش‍ت‌ ۱۳۸۲، م‍رک‍ز آف‍ری‍ن‍ش‌ھای‌ ادب‍ی‌ ح‍وزەی ھن‍ری‌ اس‍ت‍ان‌ ل‍رس‍ت‍ان‌، بە ک‍وش‍ش‌ و ان‍ت‍خ‍اب‌ م‍ح‍م‍دک‍اظم‌ ع‍ل‍ی‌پ‍ور، ت‍اران‌: س‍وورەی م‍ێھر‏‫، ۱۳۸٥[=٢٠٠٦]. * ''اضطراب انسان کوھنشین''، دومین ھم‌اندیشی بررسی زبان و ادبیات بومی، ۱۳۸٤[=٢٠٠٥]، حوزەی ھنری لرستان/ بە اھتمام محمدکاظم علی‌پور، خوڕەماوە: سیفا: سازمان تبلیغات اسلامی، حوزەی ھنری‌ استان لرستان‏‫، ۱۳۸۸[=٢٠٠٩]. * ئەرشد، مەعسوومە، ‏''زیبایی‌شناختی چھل‌سرودەھا (چل‌سروھا)''، خوڕەماوە: شاپوورخاست‬‏‫، ۱٤٠١[=٢٠٢٢]. == وتار == * م‍ی‍رش‍ەک‍اک‌، ی‍ووس‍فع‍ەل‍ی‌، ''ت‍ام‍ل‍ی‌ در ش‍ع‍ر ل‍ری‌''، ''ش‍ع‍ر''، س‍اڵی ٤، ژمارەی ۲۱، ب‍ەھاری ۱۳۷٦[=١٩٩٧]؛ پپ ۱٦٤-۱٦٧. * م‍ورادی‌، ن‍وورع‍ەل‍ی‌، ''ش‍ع‍ر در ب‍خ‍ت‍ی‍اری‌''، ''چ‍ی‍س‍ت‍ا''، س‍اڵی ۱٤، ژمارەی ۸-۹، ئوردی‍ب‍ھێش‍ت‌ و خ‍ۆردادی ۱۳۷٦[=١٩٩٧]: پپ ۷۲٦-۷۳۱. * ک‍ام‍ران‌ش‍ەرەف‍ش‍اھی‌، ک‍ازم‌، ''ش‍ع‍ر م‍ع‍اص‍ر ل‍رس‍ت‍ان‌''، ''ش‍ق‍ای‍ق‌''، س‍اڵی ۱، ژمارەی ۱، ب‍ەھاری ۱۳۷٦[=١٩٩٧]؛ پپ ۱٤۱-۱٤۹. * دال‍وەن‍د، ح‍ەم‍ی‍درزا، ''گ‍ذری‌ ب‍ر ادب‍ی‍ات‌ ل‍ری‌''، ''چ‍ی‍س‍ت‍ا''، س‍اڵی ۱۳، ژمارەی ٤-٥، دەی‌ و ب‍ێھم‍ەن‌ی ۱۳۷٤[=١٩٩٥]؛ پپ ۳۹۸-٤۰۷. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:چاندی لوڕی]] [[پۆل:زمانی لوڕی]] [[پۆل:وێژە بەپێی زمان]] antdrbloq2ixpq7zew5zloturgj62z3 0 253736 1570574 1570513 2026-04-01T12:02:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570574 wikitext text/x-wiki {{ناکۆکی سەربازی|ناوی شەڕ=ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|ڕێکەوت=١٩٤٣ بۆ تشرینی یەکەمی ١٩٤٥|شوێن=[[باشووری کوردستان]]|ئەنجام=عێراق بە یارمەتیی بەریتانیا سەرکەوت * ڕاپەڕینە کوردیەکە سەرکوت کرا|شەڕکەری١={{flagicon|Iraq|1924}} [[شانشینی عێراق]]|شەڕکەری٢={{flagicon|Kurdistan}} [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانییەکان]]|سەرکردەی١={{flagicon|Iraq|1924}} شازادە عەبدوڵڵا{{ھن}}{{flagicon|Iraq|1924}} [[نووری سەعید]]{{ھن}}{{flagicon|Iraq|1924}} [[حەمدی پاچەچی]]|سەرکردەی٢={{flagicon|Kurdistan}} [[مستەفا بارزانی]]{{ھن}}{{flagicon|Kurdistan}} [[ئەحمەد بارزانی]]{{ھن}}{{flagicon|Kurdistan}} محەممەد ئەمین میرخان مێرگەسۆری}} '''ڕاپەڕینی بارزانی لە ساڵانی ١٩٤٣–١٩٤٥''' یاخیبوونێکی [[کوردایەتی|ناسیۆنالیستی]]ی [[کورد]] بوو لە [[شانشینی عێراق]]، لە سەردەمی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا. ڕاپەڕینەکە لەلایەن [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانییەوە]] سەرکردایەتی دەکرا و دواتر [[ئەحمەد بارزانی]] برا گەورەکەی کە سەرکردەی [[ڕاپەڕینی ئەحمەد بارزانی|ڕاپەڕینی پێشووتر]] بوو لە عێراق، بەشداری کرد. ڕاپەڕینەکە کە لە ساڵی ١٩٤٣ دەستیپێکرد، دواجار بەھۆی ھێرشی عێراقەوە لە کۆتایییەکانی ١٩٤٥دا، لەگەڵ لادانی ژمارەیەک عەشیرەتی کوردی شکستی پێ ھێندرا. لە ئەنجامدا بارزانییەکان بە بەشێکی زۆری ھێزەکانیانەوە پاشەکشەیان کرد بۆ ناو [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و لە دامەزراندنی [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباددا]] پەیوەندییان بە شۆڕشی کوردییەوە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Kurdish Rebellion {{!}} News {{!}} The Harvard Crimson|ناونیشان=https://www.thecrimson.com/article/1962/10/3/the-kurdish-rebellion-pa-fierce-conflict/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.thecrimson.com}}</ref> == پشت ڕووداوەکان == [[ڕاپەڕینی ئەحمەد بارزانی]] لە یەکەمین ڕاپەڕینە گەورەکانی [[مەلا مستەفا بارزانی|بارزانی]] بوو و سێیەم ڕاپەڕینی ناسیۆنالیستیی کوردی بوو لە عێراقی مۆدێرن. ڕاپەڕین لە ساڵی ١٩٣١ دەستی پێکرد، دوای ئەوەی [[ئەحمەد بارزانی]]، یەکێک لە سەرکردە دیارەکانی [[کورد]]، لە [[باشووری کوردستان]] سەرکەوتوو بوو لە یەکخستنی ژمارەیەک عەشیرەتی دیکەی کورد.<ref name="Barzani">''The Kurdish Minority Problem'', p.11, Dec. 1948, ORE 71-48, [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|CIA]] {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy|ناونیشان=http://www.foia.cia.gov/docs/DOC_0000258376/0000258376_0014.gif|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120308123142/http://www.foia.cia.gov/docs/DOC_0000258376/0000258376_0014.gif|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٢}}.</ref> ئەو سەرکردە کوردە، ژمارەیەک سەرکردەی کوردی لەنێو ڕاپەڕینەکەیدا ھەبوو، لەنێویاندا برا بچووکەکەی، [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانی]]، کە بووە یەکێک لە فەرماندە دیارەکان لەم ڕاپەڕینەدا. سەرئەنجام ھێزەکانی [[بارزان]] بە پاڵپشتی بەڕیتانیا لەلایەن سوپای عێراقەوە شکستیان پێ ھێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=First Barzan Revolution|ناونیشان=https://partipedia.org/en/articles/گشت-بابەتەکان/first-barzan-revolution|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Parti Pedia (partipedia.org)|زمان=en}}</ref> دوای ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣١، مەلا مستەفا لەگەڵ شێخ [[ئەحمەد بارزانی]] یەکدەگرێتەوە، چونکە حکوومەتی عێراق پێشتر ئەو دوو برایەی دەستگیر کردبوو و لە ساڵی ١٩٣٣دا بۆ مووسڵ ڕایان گواستن و دواتر بەرەو سلێمانی. ئەو دوو بارزانییە بە درێژایی ساڵانی ١٩٣٠ و سەرەتای چلەکان بۆ شارە جیاجیاکانی عێراق گوازرانەوە. لەم نێوەندەدا، گەڕانەوە بۆ بارزان، ئەو چەکدارە بارزانیانەی کە مابوونەوە، ڕووبەڕووی فشاری بەردەوامی گرتن یان کوشتن دەبوونەوە. == جەنگی جیھانیی دووەم و یاخیبوونی کورد == لەگەڵ دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بە داگیرکردنی سەرنجی گەلانی جیھان، بارزانییەکان و عەشیرەتەکەیان ھێشتا لە ناوخۆدا لە ناکۆکیدا بوون دەربارەی حکوومەتی عێراق.<ref name="Lortz19">Lortz, Michael G. [http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf "The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the ''Peshmerga''"] {{Webarchive}}, ''Willing to face Death: A History of Kurdish Military Forces – the Peshmerga – from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq'', 2005-10-28. Chapter 1. pp.19-26.</ref> لە ساڵی ١٩٤٣دا کە ھەڵاوسان عێراقی گرتەوە و ئینگلیزەکان گوێیان بە پرسی کورد نەدا، بنەماڵەی بارزانییەکان بۆیان دەرکەوت کە ناتوانن بە پارەی کەمی حکوومەت خۆیان بژیێنن.<ref name="Lortz19"/> دۆخی دارایی بارزانییەکان ھێندە خراپ بوو بنەماڵەکە پەنایان بۆ فرۆشتنی چەک و زێڕ و ئاڵتوونی ژنەکانیان برد.<ref name="Lortz19"/> تووڕەیی بارزانییەکان، وای کرد مستەفا بارزانی پیلانی گەڕانەوەی بۆ بارزان دابنێت.<ref name="Lortz19"/> پاڵنەری گەڕانەوەی بارزانی بەشێوەیەکی سەرەکی، ئابووری بوو، ھۆکارێکی ناسیۆنالیزم یان ھۆکاری خواستی بەرپەرچدانەوە یان ھەستێکی دژە بەڕیتانی نەبوو، ھەرچەندە بارزانی لە ناو ئۆرگانەکانی ناسیۆنالیستانی کورد لە سلێمانی پەیوەندیی ھەبوو، کە ڕەنگە ھاوکار بووبێت لە ھەڵھاتنیدا.<ref name="Lortz19"/> === قۆناغی یەکەمی یاخیبوون === دوای وەرگرتنی مۆڵەت لە شێخ ئەحمەد بارزانی، مەلا مستەفا لەگەڵ دوو کەسی نزیک لە سلێمانی ھەڵاتن و پەڕینەوە بۆ ئێران.<ref>https://www.kurdistan24.net/en/story/14938-Thousands-honor-Mustafa-Barzani-on-the-anniversary-of-his-death</ref> جارێکیان لە شارۆچکەی شنۆی ئێران، بارزانی لەگەڵ ئەندامانی نیشتەجێکراوی عەشیرەتی بارزانی یەکدەگرێتەوە و پیلانی دانا بۆ ئەوەی بەرەو بارزان بەڕێ بکەوێت.<ref name="Lortz19"/> لەگەڵ گەڕانەوەیدا، مەلا مستەفا دەبێتە «بابەتی سەرنجی دەستبەجێی شوێنکەوتووانی خۆی، سەرۆک ھۆزەکانی دراوسێ، بەرپرسانی حکوومەتی عێراق کە ئارەزووی دووبارە مەشقکردنیان دەکرد، ئەندامانی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کورد». ئەم گرووپەی دوایی بریتی بوون لە میر حاجی ئەحمەد و مستەفا خۆشناو ئەفسەری کورد لە سوپای عێراق و ئەندامانی ھیوا کە بزووتنەوەیەکی ناسیۆنالیستی نھێنیی کورد بوو.<ref name="Lortz19"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=18. Iraq/Kurds (1932-present)|ناونیشان=https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/iraqkurds-1932-present/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=uca.edu|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240615052655/https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/iraqkurds-1932-present/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ بارزان، مەلا مستەفا ھێزێکی وەرگرت بۆ بەرپەرچدانەوەی دەسەڵاتی عێراقی ناوچەیی. ژمارەیان نزیکەی ٧٥٠ کەس بوو لە ماوەی تەنھا دوو ھەفتەدا، چەکدارانی بارزانی دەستیان بە ئۆپەراسیۆنی بچووک بچووک کرد وەک ھەڵکوتانە سەر بنکەی پۆلیس و بنکە سەربازییەکان. ئەم ھەڵمەتە سەرەتاییانە پەرەسەندنی ڕێکخستنی سەربازیی ھێزەکانی بارزانی نیشان دا. ھەرچەندە ھێشتا زۆرینەیان عەشایەری بوون، بەڵام لە ماوەی چەند مانگێکدا ژمارەی ناونوسکردن لە ھێزەکەی بارزانیدا بۆ نزیکەی دوو ھەزار کەس زیادی کرد، چونکە کوردە ناوخۆیییەکان بە ئەوانەشی کە سوپای عێراقیان جێھێشتووە، پەیوەندییان بەو ڕیزەوە کرد.<ref name="Lortz19"/> بارزانی بۆ ئەوەی ئەم ھێزە گەشەسەندووە ڕێکبخات، گرووپی شەڕکەری لە ١٥ بۆ ٣٠ پیاو دروستکرد؛ محەممەد ئەمین میرخان و مامەند مەسیح و ساڵح کانییە لەنجی وەک فەرماندە دانا؛ و یاسای توندی مامەڵەی سەربازی چەسپاند.<ref name="Lortz19"/> بە درێژایی ساڵی ١٩٤٣ بارزانی و چەکدارەکانی دەستیان بەسەر بنکەکانی پۆلیسدا گرت و چەک و تەقەمەنی عێراقییان بەکاردەھێنا. کاتێک ئاستی فەرماندەیی دروست بوو، بارزانی بارەگای خۆی لە بستری دامەزراند، کە گوندێک بوو لە نیوەی ڕێگای نێوان ھێزەکانی بارزانی لە ڕەواندز و بارزان.<ref name="Lortz19"/> ھێزەکانی بارزانی لە شەڕی گۆرە توو و شەڕی مەزنە سەرکەوتنیان بەدەستھێنا.<ref name="Lortz19"/> لەم شەڕانەدا ھێزەکانی بارزانی توانیان یەکەکانی سوپای عێراقی مەشقپێکراو و ڕێکخراو و دابینکراوی باش، تێکبشکێنن.<ref name="Lortz19"/> === دانوستان === بارزانی داوای ئۆتۆنۆمی دەکرد و ھەروەھا ئازادکردنی زیندانیانی کورد، لەوانە شێخ ئەحمەد بارزانی. ھەرچەندە داوای ئۆتۆنۆمی ڕەتکرایەوە، بەڵام حکوومەتی عێراق بە درێژایی سەرەتای چلەکان لەگەڵ بارزانی دانوستانی کرد. ئەم دانوستانانە بووە ھۆی ئازادکردنی شێخ ئەحمەد لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٤.<ref name="Lortz19"/> بەھۆی دانپێدانانی عێراقی و کاریگەری و دەسەڵاتی بەرفراوانی بارزانی، نیشتمانپەروەرانی کورد دەستیان کرد بە گردبوونەوە لە دەوری بارزانی، ڕێزی خۆیان نیشاندا و کردیان بە «چرای نیشتمانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد».<ref name="Lortz19"/> دیپلۆماسییەتی نێوان مستەفا بارزانی و حکوومەتی عێراق بەشێوەیەکی ئەرێنی دەستیپێکرد، ئەمەش بەھۆی چەند کوردێک لەناو حکوومەتی عێراقەوە؛ بەڵام دوای دەستلەکارکێشانەوەی کابینەی عێراق لە ساڵی ١٩٤٤، دەستەیەکی نوێی حوکمڕانی دەستی بەسەردا گرت، دەستەیەک کە زۆر کەمتر ئامادەی خۆبەدەستەوەدان بوو بۆ خواستەکانی کورد. لە ئەنجامدا دەستکەوتەکانی پێشوو پشتگوێ خران و دیپلۆماتکارانی لایەنگری کورد لە کارەکانیان دوورخرانەوە، ئەمەش خولێکی نوێی [[تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان|دووژمنایەتی عێراق و کوردی]] کردەوە.<ref name="Lortz19"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wenner|یەکەم=Lettie M.|ڕێکەوت=١٩٦٣|سەردێڕ=Arab-Kurdish Rivalries in Iraq|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/4323554|journal=Middle East Journal|بەرگ=١٧|issue=1/2|پەڕەکان=٦٨–٨٢|issn=0026-3141}}</ref> === قۆناغی دووەمی یاخیبوون (١٩٤٥) === سەرەڕای فەرمانە سەربازییەکەی بارزانی کە «دەستپێشخەری شەڕ نەکەن»، بەڵام لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٤٥ لە شارۆچکەی مەرگەوەڕ جارێکی دیکە ململانێ سەریھەڵدایەوە. ئەم توندوتیژییە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی کوردی ناسراو، وەلی بەگ و چەند ئەفسەرێکی پۆلیسی عێراق. لە ئاکامی کۆچی دوایی وەلی بەگ، کوردەکان بەبێ ھیچ مۆڵەتێکی سەربازی، دەستیان بەسەر بنکەکانی پۆلیسی مەرگەوەڕ و بارزاندا گرت. بارزانی بەخێرایی لە ناوبژیوانیکردنی ناکۆکییەکی خێڵەکی ناوخۆیی گەڕایەوە و فەرماندەیی ڕاپەڕینەکەی گرتە دەست. بەپێچەوانەی ڕاوێژی بەریتانیا، حکوومەتی عێراق ھەوڵی ئارامکردنەوەی ناوچەکەی دا، یاسای سەربازی ڕاگەیاند و ھەڕەشەی کردەی سەربازیی کرد و داوای خۆبەدەستەوەدانی بارزانی کرد.<ref name="Lortz19"/> بەھۆی ئەوەی بژاردەی دیپلۆماسی نەما، عێراقییەکان ژمارەیەکی زۆر لە یەکەکانی سوپایان بۆ ناوچەکە بڵاوکردەوە بۆ ئەوەی بتوانن یاخیبوونەکە ھێور بکەنەوە.<ref name="Lortz19"/> وەک ئامادەکارییەک بۆ ململانێکان، مستەفا بارزانی لەگەڵ شێخ ئەحمەد بارزانی کۆبووەوە بۆ ئەوەی بڕیاربدات کێ دەبێت فەرماندەیی ھێزەکان بکات لە بەرامبەر ھەڕەشەی عێراق کە لە ئارادایە. بارزانییەکان بڕیاریان دا کە مستەفا بارزانی خۆی سەرکردایەتی ھێزی ئاکرێ بکات؛ محەممەد سدیق بارزانی برای شێخ ئەحمەد و مەلا مستەفا سەرکردایەتی بەرەی مەرگەوەڕ–ڕەواندزی کرد؛ حاجی تەھا ئامێدی سەرکردایەتی بەرەی بالیندە–ئامێدی دەکرد؛ و ئەسعەد خۆسەوی ھەم بەرپرسیارییەتی گەمارۆدانی گاریسۆن بیلا و ھەم دابینکردنی ھێزەکانی بەرەی ئاکرێی پێدرا.<ref name="Lortz19"/> بە فەرماندەیی لە شوێنی خۆی، ھێزی بارزانی توانی زاڵ بێت بەسەر پێکدادانە سەرەتایییەکاندا. سوپای عێراق لە ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێوارەکانی ڕۆژھەڵاتی چیای قەلەندەر، بەرەو گەرووی گەلی عەلی بەگ جووڵەی کرد. ھەرچەندە ھێزەکانی بارزانی سەرکەوتوو بوون، بەڵام زیانێکی زۆریان بەرکەوت، لەنێویاندا برینێکی سەختی فەرماندە محەممەد سدیق بارزانی.<ref name="Lortz19"/> لە ٤ی ئەیلوولی ١٩٤٥ ھێرشی عێراق بەردەوام بوو، چونکە یەکەکانی سوپا لە ئاکرێ و ڕەواندز و یەکەیەکی پۆلیس لە ئامێدی بەرەو بارزان جێگیرکران. چەند ڕۆژێک دواتر لە شەڕی مەیدانی مۆرک، شەڕڤانانی بارزانی جارێکی دیکە خۆیان لە دژی تۆپخانەی عێراقی پاراست.<ref name="Lortz19"/> لەگەڵ تێکچوونی شەڕەکان بۆ شەڕی دەستەوییەخە، سوپای عێراق کە فەرماندەیی و کۆنترۆڵی لەدەست دابوو، ناچار بوو بەشێوەیەکی کاتی لە ناوچەکە پاشەکشە بکات. تەنیا ھێزە وشکانییەکانی عێراق کشانەوە، و ھێرشە ئاسمانییەکانیش بەردەوام بوون.<ref name="Lortz19"/> سەرەڕای سەرکەوتنە سەرەتایییەکانی بارزانی، تا کۆتایی مانگی ئەیلوولی ١٩٤٥ حکوومەتی عێراق ململانێکانی گۆڕی، عەشیرەتە سەربەخۆکانی ڕازی کرد بۆ دژایەتیکردنی بارزانییەکان و ھاوکاریکردن لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕین. ئەم چەکدارە خێڵەکیانە لە ئەندامانی عەشیرەتی زێباری و ڕێکەوتی و دۆسکی بوون، کە ھێرشیان کردە سەر بارزانی و ھێزەکانی، بە یارمەتیی عێراق.<ref name="Lortz19"/> ئەم ھێرشە «[[خیانەتکار]]انە» لەگەڵ داگیرکردنی بارزان لەلایەن عێراقەوە لە ٧ی تشرینی یەکەمدا، بارزانی ناچارکرد فەرمان بە ھێزەکانی بکات لە ناوچەکە پاشەکشە بکەن و بپەڕنەوە بۆ ناو [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. ھەر لەوێش بنەماڵەی بارزانی و لایەنگرانیان لە شارۆچکە جۆراوجۆرەکانی ناوچەی مەھاباد نیشتەجێ بوون و پەیوەست بوون بە ئۆرگانە ناسیۆنالیستییەکانی کورد.<ref name="Lortz19"/> == دواتر == کۆماری مەھاباد وەک خاڵی بەرزی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کورد وەستا. لەم ماوەیە ناسنامەی تەواوەتیی نەتەوەیی، دروستبوونی فەرمی پێشمەرگە دروست بوو و ڕۆڵی مستەفا بارزانی وەک پاڵەوانێکی سەربازیی گەلی کوردستان چەسپێنرا. لە ماوەی تەمەنی کورتی ئەم کۆمارە نەتەوەیییەدا، دواجار بیرۆکەی «نیشتمانێک بۆ کورد» ھاتە ئاراوە.<ref name="Lortz19"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tejel</a>|یەکەم=<a href="https://kulturnistudia cz/byline/jordi-tejel/" rel="tag">Jordi|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The Kurds and World War II: Some Considerations for a Social History Perspective|ناونیشان=https://kulturnistudia.cz/the-kurds-and-world-war-ii-some-considerations-for-a-social-history-perspective/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Kulturní studia / Cultural Studies|زمان=cs}}</ref> دوابەدوای شکستی کۆماری نەتەوەیی کورد لە ئێران، مستەفا بارزانی و ھێزەکانی بەرەو عێراق پاشەکشەیان کرد و سەرئەنجام پەنایان بۆ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] برد، کە کورد لەلایەن سۆڤیەتەوە پەناگەیان پێ دەدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=kurdistanchronicle|سەردێڕ=Commemorating the Birth of General Mustafa Barzani|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/b/3077|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=kurdistanchronicle.com}}</ref> تەنھا لە کۆتایییەکانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا مستەفا بارزانی پرۆسەی ئاشتەوایی لەگەڵ حکوومەتی عێراق دەستپێکرد، کە لەگەڵ ئەوەشدا شکستی ھێنا و ململانێی عێراق و کورد لە ساڵی ١٩٦١ەوە بۆ توندوتیژترین قۆناغی خۆی سەریھەڵدایەوە.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=O’Ballance|یەکەم=Edgar|سەردێڕ=The Kurdish Revolt in Iraq: 1961–62|ڕێکەوت=١٩٩٦|ناونیشان=https://doi.org/10.1057/9780230377424_5|ئیش=The Kurdish Struggle 1920–94|پەڕەکان=٤٧–٦٣|editor-last=O’Ballance|editor-first=Edgar|شوێن=London|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan UK|زمان=en|doi=10.1057/9780230377424_5|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٧٧٤٢-٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|شەڕ|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو}} [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٥]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٤]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣]] [[پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق]] q41nl307um2f1bpfz2x7apwfc7jnfgp 0 258273 1570732 1487285 2026-04-01T18:35:30Z Ravan 7844 1570732 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد نۆریس''' ({{بە ئینگلیزی|Edward Norris}}؛ ١٠ی ئازاری ١٩١١ لە [[فیلادێلفیا]] – ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ لە [[فۆرت براگ، کالیفۆرنیا]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو. لە ١٩٣٣ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ==ژیانی تاکە کەسی == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0635798}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن|کالیفۆڕنیا}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Norris}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا]] 3ixrccgt9ru9js3y2sbku7g03zgbqfi 1570733 1570732 2026-04-01T18:37:14Z Ravan 7844 /* ژیانی تاکە کەسی */ 1570733 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد نۆریس''' ({{بە ئینگلیزی|Edward Norris}}؛ ١٠ی ئازاری ١٩١١ لە [[فیلادێلفیا]] – ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ لە [[فۆرت براگ، کالیفۆرنیا]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو. لە ١٩٣٣ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ==ژیانی تاکە کەسی == دوای هیلەر، نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەری ناوداری ئەمریکی ئان شێریدان و لۆنا ئەندرێ کرد. لە ٢١ی تەمموزی ١٩٤٢، ستوونی ڕۆژنامەنووس هاریسۆن کارۆل ڕاپۆرتی دا کە نۆریس "شەممە لەگەڵ جوانێکی نوێی هۆلیووددا هەڵهاتووە بۆ ویلایەتی ئەریزۆنا" [3] ڕاپۆرتێکی دیکەی ڕۆژنامە دەڵێت "بەڵگەیەکی سوێندخواردن لە فایلدا شایەتحاڵی ئەوە بوو کە ناوی ڕاستی کچەکە جین دۆیە." ١٩٤٢: "ئەو کچەی ئێدوارد نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە و بە ڕۆژنامەنووسان ناساندووە بە ناوی 'جەین دۆ'، جون ساتەرلییە، کە پێشتر سەیری یانە شەوانەکەی کردووە. بڕیارە وێنەیەک دروست بکات کە ناوی لێنراوە لەگەڵ جین دۆ بناسە."[٥] لە مانگی ئازاری ١٩٤٣، نۆریس مۆڵەتی جیابوونەوەی لە ساتەرلی پێدرا "دوای ئەوەی شایەتحاڵی ئەوەی دا کە تەنها بۆ زیاترکردنی پیشەکەی لە وێنەکاندا هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە."[٦] میکی جون ساتەرلی خوشکی گەورەی پێگی لارو ساتەرلی بوو، کە بە تۆمەتبارکردنی ئێرۆل فلین بە دەستدرێژی یاسایی ناسرابوو، ڕووداوەکە کاتێک ڕوویدا کە پێگی تەمەنی ١٥ ساڵ بوو لە مانگی ئابی ١٩٤١. هەردوو خوشکەکە ئەکتەری ئاواتخوازی بوون. فلین لە شوباتی ١٩٤٣ لە دەستدرێژی سێکسی بێتاوان دەرچوو.[7] نۆریس تەقەکەرێکی بەئەمەک بوو و "لە یارییەکانی سکیتدا لە سەرانسەری وڵاتدا چەندین شریت و جامەکانی بەدەستهێناوە."[8] هەروەها فڕۆکەوانێکی مۆڵەتپێدراو بووە.[9] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0635798}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن|کالیفۆڕنیا}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Norris}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا]] 51zydi1u22gwyctdmtpgb65xgwgsfxw 1570734 1570733 2026-04-01T18:38:52Z Ravan 7844 /* ژیانی تاکە کەسی */ 1570734 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد نۆریس''' ({{بە ئینگلیزی|Edward Norris}}؛ ١٠ی ئازاری ١٩١١ لە [[فیلادێلفیا]] – ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ لە [[فۆرت براگ، کالیفۆرنیا]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو. لە ١٩٣٣ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ==ژیانی تاکە کەسی == دوای هیلەر، نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەری ناوداری ئەمریکی ئان شێریدان و لۆنا ئەندرێ کرد. لە ٢١ی تەمموزی ١٩٤٢، ستوونی ڕۆژنامەنووس هاریسۆن کارۆل ڕاپۆرتی دا کە نۆریس "شەممە لەگەڵ جوانێکی نوێی هۆلیووددا هەڵهاتووە بۆ ویلایەتی ئەریزۆنا"<ref>{{cite news|last1=Carroll|first1=Harrison|title='Oomph' Girl's Ex-Mate Takes Second|url=https://www.newspapers.com/clip/5595503/the_salt_lake_tribune/|work=The Salt Lake Tribune|agency=International News Service|date=July 21, 1942|location=Utah, Salt Lake City|page=16|via = [[Newspapers.com]]|access-date = June 15, 2016}} {{Open access}}</ref> ڕاپۆرتێکی دیکەی ڕۆژنامە دەڵێت "بەڵگەیەکی سوێندخواردن لە فایلدا شایەتحاڵی ئەوە بوو کە ناوی ڕاستی کچەکە جین دۆیە." ١٩٤٢: "ئەو کچەی ئێدوارد نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە و بە ڕۆژنامەنووسان ناساندووە بە ناوی 'جەین دۆ'، جون ساتەرلییە، کە پێشتر سەیری یانە شەوانەکەی کردووە. بڕیارە وێنەیەک دروست بکات کە ناوی لێنراوە لەگەڵ جین دۆ بناسە."[٥] لە مانگی ئازاری ١٩٤٣، نۆریس مۆڵەتی جیابوونەوەی لە ساتەرلی پێدرا "دوای ئەوەی شایەتحاڵی ئەوەی دا کە تەنها بۆ زیاترکردنی پیشەکەی لە وێنەکاندا هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە."[٦] میکی جون ساتەرلی خوشکی گەورەی پێگی لارو ساتەرلی بوو، کە بە تۆمەتبارکردنی ئێرۆل فلین بە دەستدرێژی یاسایی ناسرابوو، ڕووداوەکە کاتێک ڕوویدا کە پێگی تەمەنی ١٥ ساڵ بوو لە مانگی ئابی ١٩٤١. هەردوو خوشکەکە ئەکتەری ئاواتخوازی بوون. فلین لە شوباتی ١٩٤٣ لە دەستدرێژی سێکسی بێتاوان دەرچوو.[7] نۆریس تەقەکەرێکی بەئەمەک بوو و "لە یارییەکانی سکیتدا لە سەرانسەری وڵاتدا چەندین شریت و جامەکانی بەدەستهێناوە."[8] هەروەها فڕۆکەوانێکی مۆڵەتپێدراو بووە.[9] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0635798}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن|کالیفۆڕنیا}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Norris}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا]] ntlzlexdzj8vwknqk0rny9jl0lh01zc 1570735 1570734 2026-04-01T18:39:51Z Ravan 7844 /* ژیانی تاکە کەسی */ 1570735 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد نۆریس''' ({{بە ئینگلیزی|Edward Norris}}؛ ١٠ی ئازاری ١٩١١ لە [[فیلادێلفیا]] – ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ لە [[فۆرت براگ، کالیفۆرنیا]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو. لە ١٩٣٣ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ==ژیانی تاکە کەسی == دوای هیلەر، نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەری ناوداری ئەمریکی ئان شێریدان و لۆنا ئەندرێ کرد. لە ٢١ی تەمموزی ١٩٤٢، ستوونی ڕۆژنامەنووس هاریسۆن کارۆل ڕاپۆرتی دا کە نۆریس "شەممە لەگەڵ جوانێکی نوێی هۆلیووددا هەڵهاتووە بۆ ویلایەتی ئەریزۆنا"<ref>{{cite news|last1=Carroll|first1=Harrison|title='Oomph' Girl's Ex-Mate Takes Second|url=https://www.newspapers.com/clip/5595503/the_salt_lake_tribune/|work=The Salt Lake Tribune|agency=International News Service|date=July 21, 1942|location=Utah, Salt Lake City|page=16|via = [[Newspapers.com]]|access-date = June 15, 2016}} {{Open access}}</ref> ڕاپۆرتێکی دیکەی ڕۆژنامە دەڵێت "بەڵگەیەکی سوێندخواردن لە فایلدا شایەتحاڵی ئەوە بوو کە ناوی ڕاستی کچەکە جین دۆیە." ١٩٤٢: "ئەو کچەی ئێدوارد نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە و بە ڕۆژنامەنووسان ناساندووە بە ناوی 'جەین دۆ'<ref>{{cite news|title=Weds Jane Doe|url=https://www.newspapers.com/clip/5595554/santa_cruz_sentinel/|work=Santa Cruz Sentinel|date=July 23, 1942|location=California, Santa Cruz|page=14|via = [[Newspapers.com]]|access-date = June 15, 2016}} {{Open access}}</ref>، جون ساتەرلییە، کە پێشتر سەیری یانە شەوانەکەی کردووە. بڕیارە وێنەیەک دروست بکات کە ناوی لێنراوە لەگەڵ جین دۆ بناسە."[٥] لە مانگی ئازاری ١٩٤٣، نۆریس مۆڵەتی جیابوونەوەی لە ساتەرلی پێدرا "دوای ئەوەی شایەتحاڵی ئەوەی دا کە تەنها بۆ زیاترکردنی پیشەکەی لە وێنەکاندا هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە."[٦] میکی جون ساتەرلی خوشکی گەورەی پێگی لارو ساتەرلی بوو، کە بە تۆمەتبارکردنی ئێرۆل فلین بە دەستدرێژی یاسایی ناسرابوو، ڕووداوەکە کاتێک ڕوویدا کە پێگی تەمەنی ١٥ ساڵ بوو لە مانگی ئابی ١٩٤١. هەردوو خوشکەکە ئەکتەری ئاواتخوازی بوون. فلین لە شوباتی ١٩٤٣ لە دەستدرێژی سێکسی بێتاوان دەرچوو.[7] نۆریس تەقەکەرێکی بەئەمەک بوو و "لە یارییەکانی سکیتدا لە سەرانسەری وڵاتدا چەندین شریت و جامەکانی بەدەستهێناوە."[8] هەروەها فڕۆکەوانێکی مۆڵەتپێدراو بووە.[9] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0635798}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن|کالیفۆڕنیا}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Norris}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا]] 66iealnbpty3ov4hotl1yztsydajhp5 1570738 1570735 2026-04-01T18:42:15Z Ravan 7844 /* ژیانی تاکە کەسی */ 1570738 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد نۆریس''' ({{بە ئینگلیزی|Edward Norris}}؛ ١٠ی ئازاری ١٩١١ لە [[فیلادێلفیا]] – ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ لە [[فۆرت براگ، کالیفۆرنیا]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو. لە ١٩٣٣ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ==ژیانی تاکە کەسی == دوای هیلەر، نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەری ناوداری ئەمریکی ئان شێریدان و لۆنا ئەندرێ کرد. لە ٢١ی تەمموزی ١٩٤٢، ستوونی ڕۆژنامەنووس هاریسۆن کارۆل ڕاپۆرتی دا کە نۆریس "شەممە لەگەڵ جوانێکی نوێی هۆلیووددا هەڵهاتووە بۆ ویلایەتی ئەریزۆنا"<ref>{{cite news|last1=Carroll|first1=Harrison|title='Oomph' Girl's Ex-Mate Takes Second|url=https://www.newspapers.com/clip/5595503/the_salt_lake_tribune/|work=The Salt Lake Tribune|agency=International News Service|date=July 21, 1942|location=Utah, Salt Lake City|page=16|via = [[Newspapers.com]]|access-date = June 15, 2016}} {{Open access}}</ref> ڕاپۆرتێکی دیکەی ڕۆژنامە دەڵێت "بەڵگەیەکی سوێندخواردن لە فایلدا شایەتحاڵی ئەوە بوو کە ناوی ڕاستی کچەکە جین دۆیە." ١٩٤٢: "ئەو کچەی ئێدوارد نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە و بە ڕۆژنامەنووسان ناساندووە بە ناوی 'جەین دۆ'<ref>{{cite news|title=Weds Jane Doe|url=https://www.newspapers.com/clip/5595554/santa_cruz_sentinel/|work=Santa Cruz Sentinel|date=July 23, 1942|location=California, Santa Cruz|page=14|via = [[Newspapers.com]]|access-date = June 15, 2016}} {{Open access}}</ref>، جون ساتەرلییە، کە پێشتر سەیری یانە شەوانەکەی کردووە. بڕیارە وێنەیەک دروست بکات کە ناوی لێنراوە لەگەڵ جین دۆ بناسە."[٥] لە مانگی ئازاری ١٩٤٣، نۆریس مۆڵەتی جیابوونەوەی لە ساتەرلی پێدرا "دوای ئەوەی شایەتحاڵی ئەوەی دا کە تەنها بۆ زیاترکردنی پیشەکەی لە وێنەکاندا هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە."[٦] میکی جون ساتەرلی خوشکی گەورەی پێگی لارو ساتەرلی بوو، کە بە تۆمەتبارکردنی [[ئێرۆڵ فلین]] بە دەستدرێژی یاسایی ناسرابوو، ڕووداوەکە کاتێک ڕوویدا کە پێگی تەمەنی ١٥ ساڵ بوو لە مانگی ئابی ١٩٤١. هەردوو خوشکەکە ئەکتەری ئاواتخوازی بوون. فلین لە شوباتی ١٩٤٣ لە دەستدرێژی سێکسی بێتاوان دەرچوو.[7] نۆریس تەقەکەرێکی بەئەمەک بوو و "لە یارییەکانی سکیتدا لە سەرانسەری وڵاتدا چەندین شریت و جامەکانی بەدەستهێناوە."[8] هەروەها فڕۆکەوانێکی مۆڵەتپێدراو بووە.[9] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0635798}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن|کالیفۆڕنیا}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Norris}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا]] czi101gxn637yj9xz1dqxxaiq43gr9g 1570740 1570738 2026-04-01T18:44:21Z Ravan 7844 /* ژیانی تاکە کەسی */ 1570740 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد نۆریس''' ({{بە ئینگلیزی|Edward Norris}}؛ ١٠ی ئازاری ١٩١١ لە [[فیلادێلفیا]] – ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ لە [[فۆرت براگ، کالیفۆرنیا]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو. لە ١٩٣٣ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ==ژیانی تاکە کەسی == دوای هیلەر، نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەری ناوداری [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] ئان شێریدان و لۆنا ئەندرێ کرد. لە ٢١ی تەمموزی ١٩٤٢، ستوونی ڕۆژنامەنووس هاریسۆن کارۆل ڕاپۆرتی دا کە نۆریس "شەممە لەگەڵ جوانێکی نوێی هۆلیووددا هەڵهاتووە بۆ ویلایەتی ئەریزۆنا"<ref>{{cite news|last1=Carroll|first1=Harrison|title='Oomph' Girl's Ex-Mate Takes Second|url=https://www.newspapers.com/clip/5595503/the_salt_lake_tribune/|work=The Salt Lake Tribune|agency=International News Service|date=July 21, 1942|location=Utah, Salt Lake City|page=16|via = [[Newspapers.com]]|access-date = June 15, 2016}} {{Open access}}</ref> ڕاپۆرتێکی دیکەی ڕۆژنامە دەڵێت "بەڵگەیەکی سوێندخواردن لە فایلدا شایەتحاڵی ئەوە بوو کە ناوی ڕاستی کچەکە جین دۆیە." ١٩٤٢: "ئەو کچەی ئێدوارد نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە و بە ڕۆژنامەنووسان ناساندووە بە ناوی 'جەین دۆ'<ref>{{cite news|title=Weds Jane Doe|url=https://www.newspapers.com/clip/5595554/santa_cruz_sentinel/|work=Santa Cruz Sentinel|date=July 23, 1942|location=California, Santa Cruz|page=14|via = [[Newspapers.com]]|access-date = June 15, 2016}} {{Open access}}</ref>، جون ساتەرلییە، کە پێشتر سەیری یانە شەوانەکەی کردووە. بڕیارە وێنەیەک دروست بکات کە ناوی لێنراوە لەگەڵ جین دۆ بناسە."[٥] لە مانگی ئازاری ١٩٤٣، نۆریس مۆڵەتی جیابوونەوەی لە ساتەرلی پێدرا "دوای ئەوەی شایەتحاڵی ئەوەی دا کە تەنها بۆ زیاترکردنی پیشەکەی لە وێنەکاندا هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە."[٦] میکی جون ساتەرلی خوشکی گەورەی پێگی لارو ساتەرلی بوو، کە بە تۆمەتبارکردنی [[ئێرۆڵ فلین]] بە دەستدرێژی یاسایی ناسرابوو، ڕووداوەکە کاتێک ڕوویدا کە پێگی تەمەنی ١٥ ساڵ بوو لە مانگی ئابی ١٩٤١. هەردوو خوشکەکە ئەکتەری ئاواتخوازی بوون. فلین لە شوباتی ١٩٤٣ لە دەستدرێژی سێکسی بێتاوان دەرچوو.[7] نۆریس تەقەکەرێکی بەئەمەک بوو و "لە یارییەکانی سکیتدا لە سەرانسەری وڵاتدا چەندین شریت و جامەکانی بەدەستهێناوە."[8] هەروەها فڕۆکەوانێکی مۆڵەتپێدراو بووە.[9] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0635798}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن|کالیفۆڕنیا}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Norris}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا]] ohwcljg6c2qhapataawevpcw5y6clk6 1570767 1570740 2026-04-01T20:01:18Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1570767 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد نۆریس''' ({{بە ئینگلیزی|Edward Norris}}؛ ١٠ی ئازاری ١٩١١ لە [[فیلادێلفیا]] – ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ لە [[فۆرت براگ، کالیفۆرنیا]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو. لە ١٩٣٣ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ==ژیانی تاکە کەسی == دوای هیلەر، نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەری ناوداری [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] ئان شێریدان و لۆنا ئەندرێ کرد. لە ٢١ی تەمموزی ١٩٤٢، ستوونی ڕۆژنامەنووس هاریسۆن کارۆل ڕاپۆرتی دا کە نۆریس "شەممە لەگەڵ جوانێکی نوێی هۆلیووددا هەڵهاتووە بۆ ویلایەتی ئەریزۆنا"<ref>{{cite news|last1=Carroll|first1=Harrison|title='Oomph' Girl's Ex-Mate Takes Second|url=https://www.newspapers.com/clip/5595503/the_salt_lake_tribune/|work=The Salt Lake Tribune|agency=International News Service|date=July 21, 1942|location=Utah, Salt Lake City|page=16|via = [[Newspapers.com]]|access-date = June 15, 2016}} {{Open access}}</ref> ڕاپۆرتێکی دیکەی ڕۆژنامە دەڵێت "بەڵگەیەکی سوێندخواردن لە فایلدا شایەتحاڵی ئەوە بوو کە ناوی ڕاستی کچەکە جین دۆیە." ١٩٤٢: "ئەو کچەی ئێدوارد نۆریس هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە و بە ڕۆژنامەنووسان ناساندووە بە ناوی 'جەین دۆ'<ref>{{cite news|title=Weds Jane Doe|url=https://www.newspapers.com/clip/5595554/santa_cruz_sentinel/|work=Santa Cruz Sentinel|date=July 23, 1942|location=California, Santa Cruz|page=14|via = [[Newspapers.com]]|access-date = June 15, 2016}} {{Open access}}</ref>، جون ساتەرلییە، کە پێشتر سەیری یانە شەوانەکەی کردووە. بڕیارە وێنەیەک دروست بکات کە ناوی لێنراوە لەگەڵ جین دۆ بناسە."[٥] لە مانگی ئازاری ١٩٤٣، نۆریس مۆڵەتی جیابوونەوەی لە ساتەرلی پێدرا "دوای ئەوەی شایەتحاڵی ئەوەی دا کە تەنها بۆ زیاترکردنی پیشەکەی لە وێنەکاندا هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە."[٦] میکی جون ساتەرلی خوشکی گەورەی پێگی لارو ساتەرلی بوو، کە بە تۆمەتبارکردنی [[ئێرۆڵ فلین]] بە دەستدرێژی یاسایی ناسرابوو، ڕووداوەکە کاتێک ڕوویدا کە پێگی تەمەنی ١٥ ساڵ بوو لە مانگی ئابی ١٩٤١. هەردوو خوشکەکە ئەکتەری ئاواتخوازی بوون. فلین لە شوباتی ١٩٤٣ لە دەستدرێژی سێکسی بێتاوان دەرچوو.[7] نۆریس تەقەکەرێکی بەئەمەک بوو و "لە یارییەکانی سکیتدا لە سەرانسەری وڵاتدا چەندین شریت و جامەکانی بەدەستهێناوە."[8] هەروەها فڕۆکەوانێکی مۆڵەتپێدراو بووە.[9] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0635798}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن|کالیفۆڕنیا}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Norris}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا]] 54ugt0yohuys83uspwmjt7q9dplnksl 0 271603 1570838 1497532 2026-04-01T20:50:38Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570838 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''جمھورییەت''' (بە کوردی: کۆمار) ڕۆژنامەیەکی تورکیایە. بە فەرمانی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] لە ٧ی ئایاری ١٩٢٤ لەلایەن [[یونس نادی|یونس نادییەوە]] بڵاوکرایەوە. ئەمڕۆ یەکێکە لە گەورەترین ڕۆژنامەکانی تورکیا. ئەم ڕۆژنامەیە لەلایەن دامەزرێنەری تورکیا، ئەتاتورک، بۆ بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندەی تاکە پارتی دەوڵەت بوو کە [[پارتی کۆماریی گەل|جەھەپە]] بوو، و دروستکردنی نەتەوەیەکی [[تورکەکانی ئەنادۆڵ|تورک]] و ڕوونکردنەوەی ئەلفوبێی نوێی لاتینی و ستایشی کۆماری نوێی تورکیا دامەزراوە. یونس نادی خۆی خاوەنکارێکی [[جوولەکایەتی|جولەکە]] بوو. لە ڕۆژنامەکەدا کەسانی وەک زیا گۆکالپ، ئایدیۆلۆژیای بنیاتنانی نەتەوەی تورکیا، ئاماژەیان پێکراوە. == کوردستان بۆ گۆڕستان == جمھورییەت ھەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە پاڵپشتی لە سوپای تورکیا دەکات و بۆچوونی دوژمنکارانەی بەرامبەر کورد لەخۆگرتووە. لە [[Serhildan|یاخیبوونەکانی]] کورددا، گەلی کورد و خەباتکارانی ڕەش کرا، کورد وەک مرۆڤی دڕندە و دواکەوتوو وێنا کرا. لە کۆتایی یاخیبوونی [[پارێزگای ئاگری|ئاگریدا]] ئەم مانشێتەی بڵاوکردەوە '': «کوردستانی خەیاڵی لێرە بە خاک سپێردرا! کۆنکرێتمان بەسەر کوردستاندا ڕشت، ئێستا چیمەن گوڵ دەکات».'' دیسانەوە ئەم ڕۆژنامەیە بە شانازییەوە سەری پچڕاوی سەرکۆماری کورد [[عەلیشێر|ئەلیشێر بەگ]] و ھاوسەرەکەی [[زەریفە خانم|خاتوو زەریفە]] بڵاوکردەوە. ھەروەھا وێنەکانی [[شێخ سەعید]] لەسەر پەتی سێدارە و وێنەی سەید ڕەزا بە جلوبەرگی [[ئەورووپا|ئەورووپی]] سووکایەتییەوە بڵاو کردەوە و لەژێر ناونیشانی «بزانن ئەم کوردە چۆن لە ئەشکەوتەکاندا ژیاوە بوو بە وەستا» پێشکەشی خوێنەرانی کرد. جمھورییەت سیاسەتەکەی بە «ڕۆژنامەیەکی چەپی نەتەوەپەرستی، کەمالیستی و یەکگرتوویی» وەسف دەکات. بارەگای سەرەکی ڕۆژنامەکە لە ئەستەنبوڵە و تیراژەکەی نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەسە. == سەرچاوەکان == نییە{{سەرچاوەکان}} == وێبسایتە پەیوەندیدارەکان == * [http://www.cumhuriyet.com.tr/ ماڵپەڕی ڕۆژنامەی جمھوریەت] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Cumhuriyet}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} rq1sivgmi4ea90in79llfegamwwt86b 1570839 1570838 2026-04-01T20:51:57Z 1silent scientist 51740 1570839 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''جمھورییەت''' (بە [[کوردی]]: کۆمار) [[ڕۆژنامە]]یەکی [[تورکیا]]یە. بە فەرمانی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] لە ٧ی ئایاری ١٩٢٤ لەلایەن [[یوونس نادی|یوونس نادییەوە]] بڵاوکرایەوە. ئەمڕۆ یەکێکە لە گەورەترین ڕۆژنامەکانی تورکیا. ئەم ڕۆژنامەیە لەلایەن دامەزرێنەری تورکیا، ئەتاتورک، بۆ بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندەی تاکە پارتی دەوڵەت بوو کە [[پارتی کۆماریی گەل|جەھەپە]] بوو، و دروستکردنی نەتەوەیەکی [[تورکەکانی ئەنادۆڵ|تورک]] و ڕوونکردنەوەی ئەلفوبێی نوێی [[لاتینی]] و ستایشی کۆماری نوێی تورکیا دامەزراوە. یونس نادی خۆی خاوەنکارێکی [[جوولەکایەتی|جوولەکە]] بوو. لە ڕۆژنامەکەدا کەسانی وەک زیا گۆکالپ، ئایدیۆلۆژیای بنیاتنانی نەتەوەی تورکیا، ئاماژەیان پێکراوە. == کوردستان بۆ گۆڕستان == جمھورییەت ھەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە پاڵپشتی لە سوپای تورکیا دەکات و بۆچوونی دوژمنکارانەی بەرامبەر کورد لەخۆگرتووە. لە [[Serhildan|یاخیبوونەکانی]] کورددا، گەلی کورد و خەباتکارانی ڕەش کرا، کورد وەک مرۆڤی دڕندە و دواکەوتوو وێنا کرا. لە کۆتایی یاخیبوونی [[پارێزگای ئاگری|ئاگریدا]] ئەم مانشێتەی بڵاوکردەوە '': «کوردستانی خەیاڵی لێرە بە خاک سپێردرا! کۆنکرێتمان بەسەر کوردستاندا ڕشت، ئێستا چیمەن گوڵ دەکات».'' دیسانەوە ئەم ڕۆژنامەیە بە شانازییەوە سەری پچڕاوی سەرکۆماری کورد [[عەلیشێر|ئەلیشێر بەگ]] و ھاوسەرەکەی [[زەریفە خانم|خاتوو زەریفە]] بڵاوکردەوە. ھەروەھا وێنەکانی [[شێخ سەعید]] لەسەر پەتی سێدارە و وێنەی سەید ڕەزا بە جلوبەرگی [[ئەورووپا|ئەورووپی]] سووکایەتییەوە بڵاو کردەوە و لەژێر ناونیشانی «بزانن ئەم کوردە چۆن لە ئەشکەوتەکاندا ژیاوە بوو بە وەستا» پێشکەشی خوێنەرانی کرد. جمھورییەت سیاسەتەکەی بە «ڕۆژنامەیەکی چەپی نەتەوەپەرستی، کەمالیستی و یەکگرتوویی» وەسف دەکات. بارەگای سەرەکی ڕۆژنامەکە لە ئەستەنبوڵە و تیراژەکەی نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەسە. == سەرچاوەکان == نییە{{سەرچاوەکان}} == وێبسایتە پەیوەندیدارەکان == * [http://www.cumhuriyet.com.tr/ ماڵپەڕی ڕۆژنامەی جمھوریەت] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Cumhuriyet}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} obqwgqnea6mv9psmxi7qvj5ndvig8zq 1570841 1570839 2026-04-01T20:52:22Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1570841 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''جمھورییەت''' (بە [[کوردی]]: کۆمار) [[ڕۆژنامە]]یەکی [[تورکیا]]یە. بە فەرمانی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] لە ٧ی ئایاری ١٩٢٤ لەلایەن [[یوونس نادی|یوونس نادییەوە]] بڵاوکرایەوە. ئەمڕۆ یەکێکە لە گەورەترین ڕۆژنامەکانی تورکیا. ئەم ڕۆژنامەیە لەلایەن دامەزرێنەری تورکیا، ئەتاتورک، بۆ بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندەی تاکە پارتی دەوڵەت بوو کە [[پارتی کۆماریی گەل|جەھەپە]] بوو، و دروستکردنی نەتەوەیەکی [[تورکەکانی ئەنادۆڵ|تورک]] و ڕوونکردنەوەی ئەلفوبێی نوێی [[لاتینی]] و ستایشی کۆماری نوێی تورکیا دامەزراوە. یونس نادی خۆی خاوەنکارێکی [[جوولەکایەتی|جوولەکە]] بوو. لە ڕۆژنامەکەدا کەسانی وەک زیا گۆکالپ، ئایدیۆلۆژیای بنیاتنانی نەتەوەی تورکیا، ئاماژەیان پێکراوە. == کوردستان بۆ گۆڕستان == جمھورییەت ھەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە پاڵپشتی لە سوپای تورکیا دەکات و بۆچوونی دوژمنکارانەی بەرامبەر کورد لەخۆگرتووە. لە [[Serhildan|یاخیبوونەکانی]] کورددا، گەلی کورد و خەباتکارانی ڕەش کرا، کورد وەک مرۆڤی دڕندە و دواکەوتوو وێنا کرا. لە کۆتایی یاخیبوونی [[پارێزگای ئاگری|ئاگریدا]] ئەم مانشێتەی بڵاوکردەوە '': «کوردستانی خەیاڵی لێرە بە خاک سپێردرا! کۆنکرێتمان بەسەر کوردستاندا ڕشت، ئێستا چیمەن گوڵ دەکات».'' دیسانەوە ئەم ڕۆژنامەیە بە شانازییەوە سەری پچڕاوی سەرکۆماری کورد [[عەلیشێر|ئەلیشێر بەگ]] و ھاوسەرەکەی [[زەریفە خانم|خاتوو زەریفە]] بڵاوکردەوە. ھەروەھا وێنەکانی [[شێخ سەعید]] لەسەر پەتی سێدارە و وێنەی سەید ڕەزا بە جلوبەرگی [[ئەورووپا|ئەورووپی]] سووکایەتییەوە بڵاو کردەوە و لەژێر ناونیشانی «بزانن ئەم کوردە چۆن لە ئەشکەوتەکاندا ژیاوە بوو بە وەستا» پێشکەشی خوێنەرانی کرد. جمھورییەت سیاسەتەکەی بە «ڕۆژنامەیەکی چەپی نەتەوەپەرستی، کەمالیستی و یەکگرتوویی» وەسف دەکات. بارەگای سەرەکی ڕۆژنامەکە لە ئەستەنبوڵە و تیراژەکەی نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەسە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == وێبسایتە پەیوەندیدارەکان == * [http://www.cumhuriyet.com.tr/ ماڵپەڕی ڕۆژنامەی جمھوریەت] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Cumhuriyet}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 8naubh5hlh7acsocgmgp2opgn7wpwxv 1570842 1570841 2026-04-01T20:53:21Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[جمهوریەت (ڕۆژنامە)]]ی گواستەوە بۆ [[جمھوریەت (ڕۆژنامە)]]: گونجاندنی لەگەڵ تەختەکلیلی ستاندارد 1570841 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''جمھورییەت''' (بە [[کوردی]]: کۆمار) [[ڕۆژنامە]]یەکی [[تورکیا]]یە. بە فەرمانی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] لە ٧ی ئایاری ١٩٢٤ لەلایەن [[یوونس نادی|یوونس نادییەوە]] بڵاوکرایەوە. ئەمڕۆ یەکێکە لە گەورەترین ڕۆژنامەکانی تورکیا. ئەم ڕۆژنامەیە لەلایەن دامەزرێنەری تورکیا، ئەتاتورک، بۆ بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندەی تاکە پارتی دەوڵەت بوو کە [[پارتی کۆماریی گەل|جەھەپە]] بوو، و دروستکردنی نەتەوەیەکی [[تورکەکانی ئەنادۆڵ|تورک]] و ڕوونکردنەوەی ئەلفوبێی نوێی [[لاتینی]] و ستایشی کۆماری نوێی تورکیا دامەزراوە. یونس نادی خۆی خاوەنکارێکی [[جوولەکایەتی|جوولەکە]] بوو. لە ڕۆژنامەکەدا کەسانی وەک زیا گۆکالپ، ئایدیۆلۆژیای بنیاتنانی نەتەوەی تورکیا، ئاماژەیان پێکراوە. == کوردستان بۆ گۆڕستان == جمھورییەت ھەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە پاڵپشتی لە سوپای تورکیا دەکات و بۆچوونی دوژمنکارانەی بەرامبەر کورد لەخۆگرتووە. لە [[Serhildan|یاخیبوونەکانی]] کورددا، گەلی کورد و خەباتکارانی ڕەش کرا، کورد وەک مرۆڤی دڕندە و دواکەوتوو وێنا کرا. لە کۆتایی یاخیبوونی [[پارێزگای ئاگری|ئاگریدا]] ئەم مانشێتەی بڵاوکردەوە '': «کوردستانی خەیاڵی لێرە بە خاک سپێردرا! کۆنکرێتمان بەسەر کوردستاندا ڕشت، ئێستا چیمەن گوڵ دەکات».'' دیسانەوە ئەم ڕۆژنامەیە بە شانازییەوە سەری پچڕاوی سەرکۆماری کورد [[عەلیشێر|ئەلیشێر بەگ]] و ھاوسەرەکەی [[زەریفە خانم|خاتوو زەریفە]] بڵاوکردەوە. ھەروەھا وێنەکانی [[شێخ سەعید]] لەسەر پەتی سێدارە و وێنەی سەید ڕەزا بە جلوبەرگی [[ئەورووپا|ئەورووپی]] سووکایەتییەوە بڵاو کردەوە و لەژێر ناونیشانی «بزانن ئەم کوردە چۆن لە ئەشکەوتەکاندا ژیاوە بوو بە وەستا» پێشکەشی خوێنەرانی کرد. جمھورییەت سیاسەتەکەی بە «ڕۆژنامەیەکی چەپی نەتەوەپەرستی، کەمالیستی و یەکگرتوویی» وەسف دەکات. بارەگای سەرەکی ڕۆژنامەکە لە ئەستەنبوڵە و تیراژەکەی نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەسە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == وێبسایتە پەیوەندیدارەکان == * [http://www.cumhuriyet.com.tr/ ماڵپەڕی ڕۆژنامەی جمھوریەت] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Cumhuriyet}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 8naubh5hlh7acsocgmgp2opgn7wpwxv 1 272008 1570760 1324458 2026-04-01T19:21:15Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[وتووێژ:زانستی دەماری]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:پەیەزانست]]: وەک [[پەیەخانە]] 1324458 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زانستی دەماری]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1312517 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230814155349/https://c.merriam-webster.com/medlineplus/neuroscience بۆ https://c.merriam-webster.com/medlineplus/neuroscience زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٣١، ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زانستی دەماری]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324457 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230814155349/https://c.merriam-webster.com/medlineplus/neuroscience بۆ https://c.merriam-webster.com/medlineplus/neuroscience زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:١٣، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) eqmpo1iydsmvwio28bec1sqbhyctj2l 0 283742 1570639 1432048 2026-04-01T13:40:52Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570639 wikitext text/x-wiki {{multiple image|align=left|direction=vertical|width=240|header=سیستەمی ڤیدیۆیی ماڵەوە{{هن}}ڤی ئێچ ئێس|image1=VHS logo.svg|alt1=|class1=|caption1=لۆگۆی شریتەکانی ڤی ئێچ ئێس|image2=2023 Kaseta VHS (1).jpg|alt2=|caption2=شریتێکی ڤی ئێچ ئێسی [[پاناسۆنیک]]}} '''سیستەمی ڤیدیۆیی ماڵەوە''' کورتدەکرێتەوە بۆ '''ڤی ئێچ ئێس''' ({{بە ئینگلیزی|Video Home System, VHS}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Milestones:Development of VHS, a World Standard for Home Video Recording, 1976 - Engineering and Technology History Wiki|ناونیشان=https://ethw.org/Milestones:Development_of_VHS,_a_World_Standard_for_Home_Video_Recording,_1976|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230819212517/https://ethw.org/Milestones:Development_of_VHS,_a_World_Standard_for_Home_Video_Recording,_1976|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Corporation|یەکەم=Bonnier|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bwEAAAAAMBAJ|سەردێڕ=Popular Science|ڕێکەوت=1977-11|بڵاوکەرەوە=Bonnier Corporation|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=VHS era is winding down - Los Angeles Times|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-dec-22-et-vhs-tapes22-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231202185658/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-dec-22-et-vhs-tapes22-story.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ستانداردێکە یان فۆرماتێکە بۆ تۆمارکردنی [[ڤیدیۆ|ڤیدیۆی]] [[تۆمارکردنی ئەنالۆگ|ئەنالۆگی]] لە سەر [[کاسێتی شریت]]، لە ساڵی ١٩٧٦دا لەلایەن کۆمپانیای [[جەی ڤی سی]] [[ژاپۆن|ژاپۆنی]] ناسێندرا. سیستەمی ڤیدیۆیی ماڵەوە فۆرماتێکی باڵادەست بوو بە درێژایی سەردەمانی [[شریتی موگناتیسی|شریت]] لە ساڵانی ١٩٨٠ و ساڵانی ١٩٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=How Technology Standards are Set|ناونیشان=http://besser.tsoa.nyu.edu/impact/f96/Projects/jchyung/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110720015526/http://besser.tsoa.nyu.edu/impact/f96/Projects/jchyung/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Parris |یەکەم=Daniel |سەردێڕ=The Rise, Fall, and (Slight) Rise of DVDs. A Statistical Analysis |ناونیشان=https://www.statsignificant.com/p/the-rise-fall-and-slight-rise-of |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٥ |وێبگە=www.statsignificant.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٥ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328123205/https://www.statsignificant.com/p/the-rise-fall-and-slight-rise-of |url-status=dead }}</ref> سیستەمەکانی ڤیدیۆ کاسێت نرخێکی گونجاوی هەبوو بۆ بەکارهێنانی ماڵەوە، بۆ یەکەم جار بە وەرگرتنی بەربڵاوی [[تۆمارکەری ڤیدیۆ کاسێت]] دەستی پێکرد و بوو بە بەناوبانگترین فۆرماتی میدیایی ڤیدیۆیی چونکە سەرکەوتنی بەدەست هێنا لە "[[جەنگی فۆرماتەکان]]" دژی [[بێتاماکس]] (کە لەلایەن کۆمپانیای [[سۆنی]] یەوە پشتگیری دەکرا) و چەندان میدیای شریتی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Parris |یەکەم=Daniel |سەردێڕ=The Rise, Fall, and (Slight) Rise of DVDs. A Statistical Analysis |ناونیشان=https://www.statsignificant.com/p/the-rise-fall-and-slight-rise-of |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٥ |وێبگە=www.statsignificant.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٥ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328123205/https://www.statsignificant.com/p/the-rise-fall-and-slight-rise-of |url-status=dead }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Sony finally decides it's time to kill Betamax {{!}} TechSpot|ناونیشان=https://www.techspot.com/news/62733-sony-finally-decides-time-kill-betamax.html|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230801132255/https://www.techspot.com/news/62733-sony-finally-decides-time-kill-betamax.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ڤی ئێچ ئێسەکان بەکاردەهێنران بۆ تۆمارکردنی ڤیدیۆی پێش وەختەی [[فیلم|فیلمەکان]] و [[ڤیدیۆ|ڤیدیۆکان]]، کە بۆ بینینی لە ماڵەوەدا بە کاردەهێنرا. کە لەکۆتاییدا ڤی ئێچ ئێس بۆ دابەشکردنی فیلمەکان وەرگیرا. وەرنەگرتن و ڕەتکردنەوەی جیهانیی سەرەتاییترین فۆرماتەکانی [[پەپکی بینایی]] کە پەرەپێدرابوون وەک ([[لەیزەر دیسک]]) وای کرد کە تەمەنی ڤی ئێچ ئێس درێژتر بێت، و لە کۆتاییدا ڤی ئێچ ئێس گەیشتە لووتکە، بەڵام لە کۆتاییەکانی نەوەدەکاندا ڤی ئێچ ئێس بەناوبانگییەکەی دەستی بە دابەزین کرد، دوای ناساندنی [[دی ڤی دی]] کە میدیایەکی [[پەپکی بینایی]] دیجیتاڵی یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ENTERTAINMENT IN VIDEO TECHNOLOGY |ناونیشان=https://websites.umich.edu/~evideo/video_store.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=websites.umich.edu}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڤی ئێچ ئێس |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/08/26/AR2005082600332.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210127072747/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/08/26/AR2005082600332.html |وێبگە=واشنتن پۆست |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئازاری ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Boucher |یەکەم=Geoff |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=VHS era is winding down |ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-dec-22-et-vhs-tapes22-story.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Los Angeles Times |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{تووڵی دەروازە|تەکنۆلۆژیا|دەیەی ١٩٧٠|دەیەی ١٩٨٠|دەیەی ١٩٩٠|فیلم|تەلەڤیزیۆن|کایەی ڤیدیۆیی}} {{پۆلی کۆمنز|VHS}} [[پۆل:داھێنانە ژاپۆنییەکان]] 6c9srv7n5b05x2bjv1iwh6xvesscpdt 1 283991 1570640 1432044 2026-04-01T13:41:03Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1570640 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٥ بەستەری دەرەکیی [[ڤی ئێچ ئێس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1432043 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://ethw.org/Milestones:Development_of_VHS,_a_World_Standard_for_Home_Video_Recording,_1976 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-dec-22-et-vhs-tapes22-story.html *بەستەری ئەرشیڤ https://web.archive.org/web/20230404142318/http://besser.tsoa.nyu.edu/impact/f96/Projects/jchyung/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20110720015526/http://besser.tsoa.nyu.edu/impact/f96/Projects/jchyung/ لە http://besser.tsoa.nyu.edu/impact/f96/Projects/jchyung/ *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.techspot.com/news/62733-sony-finally-decides-time-kill-betamax.html *بەستەری ئەرشیڤ ٢٦ی ئابی ٢٠٠٥ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20210127072747/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/08/26/AR2005082600332.html لە https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/08/26/AR2005082600332.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:٠٩، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ڤی ئێچ ئێس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1570639 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250328123205/https://www.statsignificant.com/p/the-rise-fall-and-slight-rise-of بۆ https://www.statsignificant.com/p/the-rise-fall-and-slight-rise-of زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250328123205/https://www.statsignificant.com/p/the-rise-fall-and-slight-rise-of بۆ https://www.statsignificant.com/p/the-rise-fall-and-slight-rise-of زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٣:٤١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 6cyvi5xmm4jb67cugcn9yfxijacyqns 0 287839 1570931 1536763 2026-04-02T07:26:08Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1570931 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}'''کەمال بن باقر بن حەسەن ئەلحەیدەری''' (١٩٥٦) [[مەرجەع]]ێکی ھاوچەرخی [[شیعە]]ی [[عێراق|عێراقە]] و ئێستا لە شاری [[قوم]] لە [[ئێران]] نیشتەجێیە. یەکێکە لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی چاکسازی میراتی ئیسلامیی، بەناوبانگە بە مشتومڕەکانی عەقیدەی لەگەڵ مەزھەب و گرووپەکانی دیکە لە ڕێگەی بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانییەوە، وەک «باسەکان لەسەر عەقیدە» و «خستنەڕووی مەھدی»، کە لە کەناڵی مانگی دەستکردی ئەلکەوسەر پەخش دەکرێن.<ref>https://web.archive.org/web/20180819182120/http://iraq.iraq.ir/vb/showthread.php?t=253437</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://alhaydari.com/ar/about/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٣ |archive-url=https://archive.today/20130410123255/http://alhaydari.com/ar/about/ |url-status=dead }}</ref> == بنەماڵە == حەیدەری لە بنەماڵەیەکی ناسراوی [[کەربەلا]]ییدا لەدایکبووە، کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ باپیری گەورەیان [[میر حەیدەر حوسێنی]]، نەوەی چوارەمین ئیمامی [[شیعە]]، [[عەلی زەینولعابدین]]. باپیری گەورەی، سەید [[عەبدوڵڵا حەیدەری]] (کۆچی دوایی ١٨٩٩) زانایەکی گەورە بووە و لەگەڵ منداڵەکانیدا لە مەزاری [[حوسێن کوڕی عەلی|ئیمام حوسێن]]دا نێژراوە. ئەوان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە فراوانکردنی گۆڕەپانی مەزارەکە لە لای باشووری ڕۆژھەڵاتەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/عشائر_كربلاء_وأسرها.html?hl=ar&id=L3ltAAAAMAAJ</ref><ref>https://www.haydarya.com/?id=254&sid=327549</ref> == سەرەتای ژیان و خوێندن == حەیدەری لە ساڵی ١٩٥٦ لە باقر حەیدەری لەدایکبووە، کە قوماشفرۆشێکی ناسراو بوو لە [[کەربەلا]]. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە قوتابخانە حکوومییەکان تەواو کردووە. خێزانەکەی دەیانویست ببێتە [[پزیشک]] یان [[ئەندازیار]]، بەڵام ئەو ڕێچکەی خوێندنی ئایینی ھەڵبژارد. === خوێندن === خوێندنە سەرەتایییە ئایینییەکانی لە کەربەلا لەبەر دەستی زانایانی وەک شێخ عەلی عەیسان ئەلئەحسایی و کوڕەکەی شێخ حوسێن ئەلعەیسان خوێندووە. پاشان لە ساڵی ١٩٧٤ ڕووی لە [[نەجەف]] کرد بۆ خوێندن لە کۆلێژی [[فیقھی ئیسلامی|فیقھ]]. ھەروەھا لە حەوزەی عیلمی وانەی خوێندووە و خوێندنی «سووتووح»ی لەلای ئایەتوڵڵا سەید [[محەممەد تەقی حەکیم]] و ئایەتوڵڵا سەید [[عەبدولساحیب حەکیم]] تەواو کردووە. دواتر دەستی بە خوێندنی «بەحسی خاریج» کردووە لەلای ئایەتوڵڵا سەید ئەبولقاسم خۆیی، ئایەتوڵڵا سەید [[محەممەد باقر سەدر]]، ئایەتوڵڵا شێخ [[عەلی غەراوی]] و سەید [[نەسروڵڵا موستەنبت]]. حەیدەری لە ساڵی ١٩٧٨ بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]]ی لە [[زانستە ئیسلامییەکان]] بە پلەی شەرەف لە کۆلێژی فیقھ بەدەستھێنا، و پاشان لە ساڵی ١٩٨٠ بەھۆی زیادبوونی فشارەکانی دەسەڵاتی [[بەعس]]ەوە کۆچی کرد بۆ کوێت، و دواتر بۆ [[دیمەشق]] کە نزیکەی چوار مانگ لەوێ مایەوە. پاشان لە ڕێگەی [[تورکیا]]وە بەرەو [[ئێران]] ڕۆیشت و لە شاری [[قوم]] نیشتەجێ بوو. لە قوم، درێژەی بە خوێندنەکەی دا لەژێر دەستی ھەندێک لە گەورەترین زانایان وەک ئایەتوڵڵا [[میرزا جەواد تەبریزی]]، ئایەتوڵڵا شێخ [[وەحید خۆراسانی]]، ئایەتوڵڵا شێخ [[جەوادی ئامولی]] و ئایەتوڵڵا [[شێخ حەسەن زادە ئامولی]].<ref>https://groups.google.com/g/alnoorh/c/Q6CmyZiC0gc?pli=1</ref> == کاری ئایینی == حەیدەری لە ساڵی ٢٠١٢ مەرجەعییەتی خۆی ڕاگەیاند. ئەو بەوە ناسراوە کە تا ڕادەیەک جێی مشتومڕە، لەوانەش ڕەخنەکانی لە بۆچوونی زانایانی کلاسیک وەک سەدووق، موفید و حیلی، ھەروەھا ڕەتکردنەوەی بیرۆکەی کۆدەنگی ([[ئیجماع]]) کاتێک باس لە بابەتە عەقیدەیییەکان دێتە ئاراوە؛ بەڵام ئەو ڕەخنەیەی کە زۆرترین کاردانەوەی لە ناوەندەکەیدا لێکەوتەوە، بریتی بوو لەو بۆچوونەی کە زۆرینەی ھەرە زۆری ئەو فەرموودانەی لە چوار کتێبە سەرەکییەکەدا ماونەتەوە، بەرھەمی ساختەکاری و دەستکردن کە بە «ئیسرائیلیات» ناسراون. ناوبانگێکی زۆری لە کەناڵی [[کەناڵی ئەلکەوسەر|تەلەڤیزیۆنی کەوسەر]] بەدەستھێنا، کە تێیدا پێشکەشکاری بەرنامەیەک بوو و باسی لە بابەتە ئایینییەکانی ناو [[قورئان]] و [[فەرموودە]]ی دەکرد؛ بەڵام بەرنامەکە لە ساڵی ٢٠١٣ بەھۆی لێدوانە جێی مشتومڕەکانی حەیدەرییەوە ڕاگیرا.<ref>http://www.alwasatnews.com/news/800961.html</ref> لە ساڵی ٢٠١٩دا، حەیدەری پشتگیریی لە خۆپیشاندانەکانی شۆڕشی [[ناڕەزایەتییەکانی عێراق ٢٠١٩–٢٠٢١|تشرینی عێراق]] کرد و ڕای گەیاند:<ref>https://rasanah-iiis.org/english/centre-for-researches-and-studies/the-shiite-house-the-position-of-religious-elite-on-the-iraqi-and-lebanese-protests/</ref> {{وتە|[[گەندەڵی]] بووەتە دیاردەیەک لە ژیانی گشتی وڵاتدا کە ڕووبەڕووی ھیچ ڕێگرییەکی ئایینی و یاسایی نییە. ئەو خۆپێشاندانانەی کە ھەڵگیرسان و ھەڵدەگیرسێن، تەنیا کاردانەوەیەکی سروشتییە بەرامبەر بەم گەندەڵییە.}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Kamal al-Haydari}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|عێراق|شیعە|فەلسەفە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] [[پۆل:زیندووان]] geow5kbnmejp0vea8njmb2tizhfsj9b 0 288345 1570898 1503648 2026-04-02T00:18:06Z Sorou6sh 8711 + [[پۆل:ئیتالیا]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1570898 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دەستووری کۆماری ئیتالیا''' ({{بە ئینگلیزی|Constitution of the Italian Republic}}) ({{Langx|it|Costituzione della Repubblica Italiana}}) لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧ لەلایەن ئەنجومەنی دامەزرێنەرەوە بە ٤٥٣ دەنگی بەڵێ و ٦٢ دەنگی نەخێر پەسەند کرا، پێش ئەوەی لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨دا بکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە، سەدەیەک دوای دەرچوونی دەستووری پێشووی شانشینی ئیتالیا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Einaudi |یەکەم=Mario |ڕێکەوت=ئابی ١٩٤٨|سەردێڕ=The Constitution of the Italian Republic |journal=American Political Science Review |بەرگ=٤٢|issue=4 |پەڕەکان=٦٦١–٦٧٦|doi=10.2307/1950923 |jstor=1950923 |s2cid=145689252}}</ref> دەقەکە، کە لەوکاتەوە شازدە جار ھەموار کراوەتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.corriere.it/referendum-costituzionale-2016/cards/referendum-ecco-16-volte-cui-costituzione-stata-cambiata/gli-articoli-parlamento_principale.shtml|سەردێڕ=Referendum, ecco le 16 volte in cui la Costituzione è stata cambiata |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=it}}</ref> لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧ لە چاپێکی نائاساییی گازێتا ئوفیچاڵێدا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/1947/12/27/047U0001/sg|سەردێڕ=Gazzetta Ufficiale |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191114205242/https://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/1947/12/27/047U0001/sg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=www.gazzettaufficiale.it}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Constitutions of Italy}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت}} [[پۆل:سیاسەت لە ١٩٤٨]] [[پۆل:یاسا لە ١٩٤٨]] [[پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیتالی]] [[پۆل:ئیتالیا]] dzfoekqjolegdnmccusd76fn079bgn7 0 288373 1570885 1570454 2026-04-01T23:17:50Z Ari Qasm 57423 1570885 wikitext text/x-wiki {{نیشانی وتاری باش}}{{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=|image=Map of Assyria.png|caption=نەخشەی ئیمپراتۆرییەتیی ئاشووریی نوێ لە ساڵی ٨٢٤ پێش زایین (سەوزی تۆخ) و لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە ساڵی ٦٧١ پێش زایین (سەوزی کاڵ)، لە سەردەمی پاشا [[ئەسەرحەدۆن]]|date=٦٢٦–٦٠٩ پ. ز|place=[[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=ماد-بابل سەرکەوتن * ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری ڕووخا{{sfn|Liverani|٢٠١٣|p=٥٣٩}}{{sfn|Frahm|2017|p=192}}{{sfn|Curtis|2009|p=٣٧}}|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Median Empire flag.png}} [[شانشینی ماد]]{{ھن}}{{flagicon image|علم العراق المقترح.png}} [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|ئیمپراتۆریەتیی بابل]]|combatant2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]]{{ھن}}{{flagicon image|HorusEye.png}} [[بیست و شەشەمین شانشینی میسر|شانشینی میسر]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Median Empire flag.png}} [[ھەڤەخشترە|کەیخەسرەو]]{{ھن}}{{flagicon image|علم العراق المقترح.png}} [[نەبوپلاسەر]]|commander2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[سین شار ئیشکون]]{{KIA}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]{{KIA}}{{ھن}}{{flagicon image|HorusEye.png}} [[نیکۆی دووەم]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|campaignbox= }} '''داگیرکردنی ئیمپراتۆرییەتیی ئاشوور لەلایەن ماد و بابل''' دوا شەڕ بوو کە [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] ئەنجامیدا، لە نێوان ساڵانی ٦٢٦ بۆ ٦٠٩ پێش زایین. [[ئاشوور ئێتیل ئیلانی|ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی]] (ح. ٦٣١–٦٢٧ پێش زایین) پادشای نوێی ئاشوور، کە جێگەی براکەی گرتەوە بە ناوی [[سین شار ئیشکون]] (ح. ٦٢٧–٦١٢ پێش زایین)، یەکسەر ڕووبەڕووی ڕاپەڕینی یەکێک لە ژەنەڕاڵە سەرەکییەکانی براکەی بووەوە، بەناوی [[سین شومو لیشیر|سین-شومو-لیشیر]]، کە ھەوڵیدا تەختی پادشایەتی بۆ خۆی دەستبەسەردا بگرێت. ھەرچەندە ئەم ھەڕەشەیە تاڕاددەیەک خێرا مامەڵەی لەگەڵدا کرا، بەڵام ڕەنگە ئەو ناسەقامگیرییەی کە بەھۆی شەڕە ناوخۆیییە کورتەکەوە دروست بوو، بووبێتە ھۆی ڕێگا بۆ خۆشبوون بۆ بەرپرسێکی دیکە یان ژەنەڕاڵێکی دیکە، بەناوی [[نەبوپلاسەر]] (ح. {{Circa|٦٢٦}} – ٦٠٥ پێش زایین)، بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە [[شارستانیەتی بابل|بابل]]. بێتواناییی [[سین شار ئیشکون]] لە شکستپێھێنانی نەبوپلاسەر، سەرەڕای ھەوڵە دووبارەبووەوەکانی لە ماوەی چەند ساڵێکدا، ڕێگەی بە نەبوپلاسەر دا دەسەڵات بچەسپێنێت و [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] پێکبھێنێت. نەبوپلاسەر سەربەخۆییی بابلی گەڕاندەوە دوای زیاتر لە سەدەیەک لە حوکمڕانیی ئاشوورییەکان. [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]]، لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتیی تازە پێکھێنراوی [[شانشینی ماد|ماد]] لە سەردەمی پادشا [[ھەڤەخشترە|کەیخەسرەو]] (ح. ٦٢٥–٥٨٥ پێش زایین)، ھێرشیان کردە سەر دڵی ئیمپراتۆرییەتیی ئاشوورییەکان. لە ساڵی ٦١٤ پێش زایین، [[ماد]]ەکان شاری [[ئاشوور]] کە دڵ و پایتەختی ئایینیی ئیمپراتۆرییەتیی ئاشوور بوو، گرتیان و تاڵان و وێرانیان کرد و لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین، سوپایە یەکگرتووەکانیان ھێرشیان کردە سەر [[نەینەوا|نەینەوای]] پایتەختی ئاشوور و ڕووخاندیان. چارەنووسی سین شار ئیشکون نادیارە بەڵام گریمانە دەکرێت کە لە بەرگریکردن لە پایتەختەکەیدا مردبێت. دوای ئەوە لەلایەن [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم|ئاشوور-ئوبالیتی دووەمەوە]] وەک پادشا جێگای گیرایەوە (ح. ٦١٢–٦٠٩ پێش زایین)، کە لەوانەیە ئاشوور ئوبالیت کوڕەکەی بووبێت، کە ئەوەی لە سوپای ئاشوورییەکاندا مابوویەوە لە شاری [[حەڕان]] کۆی کردەوە و بە ھاوپەیمانیی لەگەڵ میسردا توانی بەھێزتریش ببێت، و بۆ ماوەی سێ ساڵ حوکمڕانیی کرد، تا دوا ھەوڵی بۆ بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاریی ماد و بابل بۆ سەر شانشینەکەی. == پێشینە == لە نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمدا، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ لە لووتکەی دەسەڵاتی خۆیدا بوو، تەواوی [[کەوانەی بەپیت]]ی کۆنترۆڵکردبوو و ھاوپەیمانیی میسری کرد؛ بەڵام کاتێک پادشای ئاشووری، [[ئاشووربانیپاڵ]]، لە ساڵی ٦٣١ پێش زایین بە ھۆکاری سروشتی کۆچی دواییی کرد،''{{Sfn|Ahmed|2018}}'' کوڕەکەی، [[ئاشوور ئێتیل ئیلانی]] جێگەی گرتەوە و بەرەوڕووی دژایەتی و نائارامی بووەوە، ئەمەش ڕووداوێکی باو بوو لە مێژووی ئاشوورییەکاندا.''{{Sfn|Na’aman|1991}}'' بەرپرسێکی ئاشووری بە ناوی نەبو-ڕیتوو-ئوشوور ھەوڵیدا بە یارمەتیی بەرپرسێکی دیکە بە ناوی سین شار ئیبنی تەختی ئاشوورییەکان بگرێت، بەڵام پادشا، پێدەچێت بە یارمەتیی [[سین شومو لیشیر|سین-شومو-لیشیر]]، نەبو-ڕیتوو-ئوشوور و سین-شار-ئیبنیی ڕاگرتبێت، کە پیلانەکەیان تاڕاددەیەک خێرا چەقێندرا و لەنێوبردرا.''{{Sfn|Ahmed|2018}}{{Sfn|Na’aman|1991}}'' بەڵام ئەگەری ئەوە ھەیە کە ھەندێک لە حاکم یان والییەکانی ئاشووری سەردەمی ئەو فەرمانڕەوا لاوازانەیان بەکارھێنابێت بۆ ئەوەی خۆیان لەژێر کۆنتڕۆڵی ئاشوورییەکان ڕزگار بکەن و تەنانەت ھێرش بکەنە سەر بنکە ئاشوورییەکانیش. لە نزیکەی ساڵی ٦٢٨ پێش زایین، [[یۆشیا]] کە حاکم یان والییەکی ئاشووری و پادشای [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]] بوو لە [[شام]]، خاکەکەی فراوان و گەورەتر کرد تا گەیشتە کەناراوەکان، شاری [[ئەشدۆد]]ی گرت و ھەندێک لە گەلەکەی خۆی لەوێ نیشتەجێ کرد.''{{Sfn|Ahmed|2018}}'' کۆتاییی ئاشور-ئێتیل-ئیلانی ڕوون نییە، بەڵام زۆرجار گریمانە دەکرێت، بەبێ ھیچ بەڵگەیەکی پشتگیریکراو، کە سین شار ئیشکۆنی برای شەڕی لەگەڵدا کردووە بۆ وەرگرتنی تەختەکەی''{{Sfn|Ahmed|2018}}'' و لە کۆتاییدا، لە ناوەڕاستی ساڵی ٦٢٧ پێش زایین بۆ سەر تەختی پادشایەتی بەرزبووەتەوە.{{Sfn|Lipschits|2005}} بە نزیکەیی لە ھەمان کاتدا، پادشا و حاکمی بابل، [[کاندالانو|کاندالانوو]]، مرد کە بووە ھۆی ئەوەی سین شار ئیشکۆن ببێتە فەرمانڕەوای تەواوەتیی بابل، وەک لە نووسراوەکانی ئەو لە شارەکانی باشوور وەک نیپوور، [[ئورووک]]، [[سیپار]] و خودی بابل دەیسەلمێنن.{{Sfn|Na’aman|1991}} ھەروەھا لە دەوروبەری ئەم کاتەدا، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ لە ناوەڕاستی [[وشکەساڵیی گەورە|وشکەساڵییەکی گەورەی]] ١٢٥ ساڵیدا بوو کە لە ساڵانی ٦٧٥ تا ٥٥٠ پێش زایین درێژبووەوە، ئەمەش ئیمپراتۆریەتەکەی زیاتر لاواز کردبوو.<ref name="Megadrought helped topple">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mary Caperton Morton |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://eos.org/articles/megadrought-helped-topple-the-assyrian-empire|سەردێڕ=Megadrought Helped Topple the Assyrian Empire |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> == شەڕەکە == === سەرھەڵدانی بابل === {{سەرەکی|شۆڕشی بابل (٦٢٦ پ.ز)}} [[پەڕگە:Neo-Babylonian Empire under Nabonidus map.png|وێنۆک|ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ لە سەردەمی [[نەبو نید]] (ح. ٥٥٦–٥٣٩ پێش زایین)]]حوکمڕانیی سین شار ئیشکون لە بابل زۆری نەخایاند، چوونکە نزیکەی یەکسەر لە دوای ھاتنی بۆ سەر تەخت، ژەنەڕاڵ [[سین شومو لیشیر|سین-شومو-لیشیر]] یاخی بوو.{{Sfn|Lipschits|2005}} سین-شومو-لیشیر کەسایەتییەکی سەرەکی بووە لە سەردەمی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانیدا، چەندین ڕاپەڕینی سەرکوتکردبوو، لەوانەیە سەرکردەی ''دیفاکتۆی'' وڵاتەکە بووبێت. ڕەنگە پادشایە نوێیەکە پێگەکەی خستبێتە مەترسییەوە، ھەربۆیە لە ھەوڵێکدا بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی ئاشوور بۆ خۆی، ڕاپەڕی.''{{Sfn|Na’aman|1991}}'' سین-شومو-لیشیر دەستی بەسەر ھەندێک شاردا گرت لە باکووری [[شارستانیەتی بابل|بابل]]، لەوانەش نیپوور و خودی بابل و بۆ ماوەی سێ مانگ لەوێ حوکمڕانیی کرد پێش ئەوەی لەلایەن سین شار ئیشکونەوە شکستی پێبھێنرێت.{{Sfn|Lipschits|2005}} [[نەبوپلاسەر]]، کە لەوانەیە بە بەکارھێنانی ئەو ناسەقامگیرییە سیاسییەی کە بەھۆی ڕاپەڕینەکەی پێشوو و بەردەوامیی حوکمڕانییە پچڕپچڕەکەی نێوانیان کە لە بەشی باشووردا دروست ببوو،{{Sfn|Lipschits|2005}}{{Sfn|Beaulieu|1997}} ھێرشی کردبێتە سەر ھەردوو نیپوور و بابل.{{تێبینی|ھەروەھا ئەگەری ئەوە ھەیە کە نەبوپلاسەر لە ڕاپەڕینی پێشوودا ھاوپەیمانی سین-شومو-لیشیر بووبێت و بەردەوام بووبێت لە یاخیبوونەکەی، بەڵام ئەم تیۆرییە پێویستی بە گریمانەی زیاترە بەبێ ھیچ بەڵگەیەکی کۆنکرێتی. {{sfn|Na’aman|1991|p=٢٥٦}}}} لە دوای ھێرشە پێچەوانە شکستخواردووەکەی ئاشوورییەکان، نەبوپلاسەر لە ٢٢–٢٣ی تشرینی دووەمی ساڵی ٦٢٦ پێش زایین بە فەرمی تاجی [[پێڕستی پادشاکانی بابل|پادشای بابلی]] لەسەر دانرا و بابلی وەک شانشینێکی سەربەخۆ گەڕاندەوە.{{Sfn|Lipschits|2005}} لە ساڵانی ٦٢٥–٦٢٣ پێش زایین، ھێزەکانی سین شار ئیشکون جارێکی دیکە ھەوڵیان دا نەبوپلاسەر تێکبشکێننەوە، ھەربۆیە لە باکووری بابل ھەڵمەتێکیان ئەنجامدا. ھەڵمەتەکانی ئاشوورییەکان لە سەرەتادا سەرکەوتوو بوون، لە ساڵی ٦٢٥ پێش زایین دەستیان بەسەر شاری سیپاردا گرتەوە و ھەوڵی نەبوپلاسەریان بۆ داگیرکردنەوەی نیپوور بەرپەرچ دایەوە. ھەروەھا حاکم یان والییەکی دیکەی ئاشووریی [[شارستانیەتی ئیلام|ئیلام]] لەم ماوەیەدا باجدانی بە ئاشوورییەکان وەستاند و چەند شارێکی تری بابلیی دیکەش وەک [[دێر (سۆمەر)|دێر]]، یاخی بوون و پەیوەندییان بە نەبوپلاسەرەوە کرد. سین شار ئیشکون درکیکرد بەو مەترسییەی کە ئەم ئاژاوەیە دروستی دەکرد، ھەربۆیەش خۆی سەرکردایەتیی ھێرشێکی بەرپەرچدانەوەی گەورەی کرد کە لە ساڵی ٦٢٣ پێش زایین کە بە سەرکەوتوویی شاری ئورووک کۆنترۆڵکرایەوە.{{Sfn|Lipschits|2005}} ڕەنگە لە کۆتاییدا سین شار ئیشکون سەرکەوتوو بووبێت، بەڵام ڕاپەڕینێکی دیکە بە سەرۆکایەتیی ژەنەڕاڵێکی ئاشووری لە پارێزگاکانی ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتەکە لە ساڵی ٦٢٢ پێش زایین ڕوویدا.{{Sfn|Lipschits|2005}} ئەم ژەنەراڵە کە ناوی نادیارە، سوودی لە نەبوونی ھێزەکانی سین شار ئیشکون وەرگرت بۆ ڕێپێوانکردن بۆ سەر نەینەوا، چاوی بە سوپایەک کەوت کە بەبێ شەڕ خۆیان ڕادەست کرد و بە سەرکەوتوویی دەستی بەسەر تەختی ئاشووریدا گرت. تەسلیمبوونی سوپاکە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە یاخیبووەکە ئاشووری بووە و لەوانەیە تەنانەت ئەندامی بنەماڵەی پاشایەتیش بووبێت، یان لانیکەم کەسێک بووبێت کە وەک پادشاش قبوڵکراو بێت.''{{Sfn|Na’aman|1991}}'' پاشان سین شار ئیشکون وازی لە ھەڵمەتەکەی بابل ھێنا بۆ شکستپێھێنانی دەستبەسەرداگرتنی تەختەکەی، دوای نزیکەی سەد ڕۆژ لە شەڕی ناوخۆ، ئەرکەکەی بە ئەنجام گەیاند؛ بەڵام نەبوونی سوپای ئاشوورییەکان وای کرد بابلیەکان دوا بنکە یان یەکەی ئاشووری کە لە بابل مابوونەوە لە ساڵانی ٦٢٢–٦٢٠ پێش زایین داگیر بکەن و دەستی بەسەردا بگرن.{{Sfn|Lipschits|2005}} گەمارۆدانی بابل بۆ سەر ئورووک تا مانگی تشرینی یەکەمی ٦٢٢ پێش زایین دەستی پێکرد و ھەرچەندە کۆنترۆڵی شارە دێرینەکە لە نێوان ئاشوور و بابلدا دەگۆڕا، بەڵام تا ساڵی ٦٢٠ پێش زایین بە تووندی لەژێر دەسەڵاتی بابلیدا جێگیربوو،{{Sfn|Boardman|1992}} و نەبوپلاسەر دەسەڵاتی خۆی بەسەر تەواوی بابلدا چەسپاند.{{Sfn|Lipschits|2005}} لە ساڵانی دواتردا، بابلییەکان چەندین سەرکەوتنی دیکەشیان لە دژی ئاشوورییەکان بەدەستھێنا و تا ساڵی ٦١٦ پێش زایین، ھێزەکانی نەبوپلاسەر گەیشتنە [[ڕووباری بەلیخ]]. فیرعەون [[پسامتیکی یەکەم]] کە ھاوپەیمانی ئاشوورییەکان بوو، لەگەڵ ھێزەکانیدا بۆ یارمەتیدانی سین شار ئیشکون ڕێپێوانیان کرد. فیرعەونە میسرییەکە لە چەند ساڵی ڕابردوودا ھەڵمەتێکی کردبوو بۆ ئەوەی باڵادەستی بەسەر دەوڵەتە بچووکەکانی [[شام]] دابمەزرێنێت و لە بەرژەوەندیی ئەودا بوو کە ئاشوور وەک دەوڵەتێکی پارێزەر لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکەی خۆی و دەوڵەتی بابل و [[ماد]]ەکانی ڕۆژھەڵاتدا بمێنێتەوە.{{Sfn|Lipschits|2005}} ھەڵمەتێکی ھاوبەشی میسر و ئاشووری بۆ گرتنی شاری [[Gablinu|گابلینۆ]] لە تشرینی یەکەمی ساڵی ٦١٦ پێش زایین ئەنجامدرا، بەڵام بە شکست کۆتاییی ھات، دوای ئەوە ھاوپەیمانانی میسر لە ڕۆژاوای [[فورات]]دا مانەوە، تەنھا پشتگیرییەکی سنوورداریان پێشکەش دەکرد.{{Sfn|Lipschits|2005}} لە ساڵی ٦١٦ پێش زایین، بابلییەکان لە [[شەڕی ئەرەپخا|ئەرابخا]] ھێزەکانی ئاشوورییان شکست پێھێنا و پاڵیان پێوەنان بۆ [[زێی بچووک]].{{Sfn|Boardman|2008}} نەبوپلاسەر لە مانگی ئایاری ساڵی دواتردا نەیتوانی دەست بەسەر ئاشووری ناوەند و پایتەختی ئایینیی ئاشووردا بگرێت، ناچاری کرد پاشەکشە بکات بۆ تکریت، بەڵام ئاشوورییەکان نەیانتوانی [[تکریت]] بگرن و کۆتایی بە یاخیبوونەکەی بھێنن.{{Sfn|Lipschits|2005}} === دەستێوەردانی مادەکان === [[پەڕگە:Median empire map.png|وێنۆک|نەخشەی ئیمپراتۆرییەتیی میدیا لە گەورەترین ئاستیدا (سەدەی شەشەمی پێش زایین)، بەپێی مێژوونووسی یۆنانیی کۆن [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆت]].]] لە مانگی تشرینی یەکەم یان تشرینی دووەمی ساڵی ٦١٥ پێش زایین، مادەکان لەژێر سەرپەرشتیی پادشا [[ھەڤەخشترە|کەیخەسرەودا]]، ھێرشیان کردە سەر ئاشوورییەکان و ناوچەکانی دەوروبەری شاری [[ئەرەپخا|ئەرابخایان]] داگیرکرد وەک ئامادەکارییەک بۆ ھەڵمەتێکی کۆتاییی گەورە دژی ئاشوورییەکان.{{Sfn|Lipschits|2005}} ھەر لەو ساڵەدا، لە [[کەوتنی تاربیسو|شەڕی تاربیسوودا]] سین شار ئیشکونیان شکست پێھێنا و لە ساڵی ٦١٤ پێش زایین، [[کەوتنی ئاشوور|ئاشووریان داگیرکرد]] و شارەکەیان تاڵان کرد و زۆرێک لە دانیشتووانەکەیان کوشت و سەریان بڕین.{{Sfn|Liverani|2013}}{{Sfn|Boardman|2008}}{{Sfn|Bradford|2001}}{{Sfn|Potts|2012}} نەبوپلاسەر تەنھا دوای ئەوەی تاڵانکردنەکە دەستی پێکردبوو گەیشتە ئاشوور و لەگەڵ کەیخەسرەو کۆبووەوە و ھاوپەیمانیی لەگەڵیدا کرد و پەیمانێکی دژە ئاشووریی واژووکرد و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبوخەد نەسر]] کوڕی نەبوپلاسەر لەگەڵ شازادەیەکی ماد، کچێکی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد. دوای ماوەیەکی کەم، سین شار ئیشکون دوا ھەوڵی خۆی بۆ ھێرشی پێچەوانە دا، پەلەی کرد بۆ ڕزگارکردنی شاری گەمارۆدراوی [[Rahilu|ڕاھیلوو]]، بەڵام سوپای نەبوپلاسەر پاشەکشەی کردبوو پێش ئەوەی شەڕێک ڕووبدات.{{Sfn|Lipschits|2005}} لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین، مادەکان و بابلییەکان یەکیانگرت بۆ [[شەڕی نەینەوا (٦١٢ پ.ز)|گەمارۆدانی نەینەوا]]، شارەکەیان گرتەوە دوای گەمارۆیەکی درێژخایەن و دڕندانە، لەگەڵ مادەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان گێڕا لە ڕووخاندن و بە تاڵانبردنی شارەکە.{{Sfn|Lipschits|2005}}{{Sfn|Frahm|2017}}{{Sfn|Dandamayev|Grantovskiĭ|1987}}{{Sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} ھەرچەندە چارەنووسی سین شار ئیشکون بە تەواوی دڵنیا نییە، بەڵام بە شێوەیەکی باو وا قبوڵکراوە کە لە بەرگریکردن لە نەینەوادا مردبێ.{{Sfn|Yildirim|2017}}{{Sfn|Radner|2019}} دوای [[کەوتنی ئاشوور|لەناوچوونی ئاشوور]] لە ساڵی ٦١٤ پێش زایین، تاجە گوڵینەی نەریتیی ئاشوورییەکان مەحاڵ بوو،{{Sfn|Reade|1998}} بۆیە [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]] لە حەڕان تاجی لەسەرنرا، کە کردییە پایتەختی نوێی خۆی. لەکاتێکدا بابلییەکان وەک پادشای ئاشووری دەیانبینی، بەڵام ئەو چەند ڕەعیەت و بەشانەی کە مابوونەوە کە ئاشوور-ئوبالیتی دووەم حوکمڕانیی لێی دەکرد، پێدەچێت ھاوبەشی ئەم بۆچوونە نەبووبن و نازناوی فەرمیی ئەو ھەروەک شازادەی جێنشین مابووەوە (''mar šarri''، بە واتای وشەیی بە واتای «کوڕی پادشا» دێت).{{Sfn|Radner|2019}} ھەرچۆنێک بێت، ئاشوور-ئوبالیت بە فەرمی پادشا نەبوو، ئەوە نیشان نادات کە ئیدیعای ئەو بۆ تەختی پادشایەتی چەواشە کراو بووە، تەنیا ئەوەندەیە کە ھێشتا بەو ڕێوڕەسمە نەریتییەدا تێنەپەڕیبوو کە وابکات ئەو ببێت بە پادشای مەزنی ئاشوور و پادشایەتی لە خوداوەندی گەورەی ئاشوور وەربگرێت.{{Sfn|Radner|2019}} ئامانجی سەرەکیی ئاشوور-ئوبالیت ئەوەبوو دەست بەسەر خاکی دڵی ئاشوورییەکاندا بگرێتەوە، لەوانەش ئاشوور و نەینەوا. ئەم تەماحە بە بەھێزکردنی ھێزەکانی ھاوپەیمانەکانی خۆی، میسر و [[مانناکان]]، تەواو مومکین بوو، دەسەڵاتە کاتییەکەی لە حەڕانەوە وەک شازادەی جێنشین، نەک بە شێوەیەکی یاسایی تاج لەسەرنراوی پادشا، زیاتر لە بارودۆخێکی کاتی دەچوو. بەڵکوو، دەسەڵاتی ئاشوور ئوبالیت لە حەڕان ساڵانی کۆتاییی دەوڵەتی ئاشووری بوون، کە لەم خاڵەدا، بە شێوەیەکی کاریگەر وەک ئیمپراتۆریەتێک بوونی نەمابوو.{{Sfn|Frahm|2017}}{{Sfn|Radner|2019}}{{Sfn|Lipschits|2005}} دوای ئەوەی خودی نەبوپلاسەر لە ساڵی ٦١٠ پێش زایین بە مەبەستی دەستەبەرکردنی سەقامگیری، لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٦١٠ پێش زایین دەستیان بە ھەڵمەتێک کرد لە دژی حەڕان.{{Sfn|Lipschits|2005}} وە لە ترسی نزیکبوونەوەی سوپای ماد و بابل، ئاشوور ئوبالیت و بەشێک لە ھێزەکانی میسر لە شارەکە ھەڵھاتن و بەرەو بیابانەکانی [[وڵاتانی شام|سووریا]] ڕۆیشتن.{{Sfn|Rowton|1951}} گەمارۆی حەڕان لە زستانی ساڵی ٦١٠ پێش زایین تا سەرەتای ساڵی ٦٠٩ پێش زایین بەردەوام بوو و لە کۆتاییدا شارەکە تەسلیم بوو.{{Sfn|Bertman|2005}} [[کەوتنی حەڕان|شکستی ئاشوور ئوبالیت لە حەڕان]] کۆتاییی بە دەوڵەتی ئاشووریی دێرین ھێنا، کە ھەرگیزیش نەگەڕایەوە.{{Sfn|Radner|2019}} دوای ئەوەی بابلییەکان بۆ ماوەی سێ مانگ حوکمڕانیی حەڕانیان کرد، ئاشوور ئوبالیت لەگەڵ ھێزێکی زۆری سەربازانی میسری ھەوڵیاندا شارەکە بگرنەوە و لە مانگی حوزەیران یان تەممووزی ساڵی ٦٠٩ی پێش زایین گەمارۆیان دەستپێکرد.{{Sfn|Rowton|1951}}{{Sfn|Lipschits|2005}} گەمارۆدانەکەی زۆرترینی دوو مانگی خایاند، تا مانگی ئاب یان ئەیلوول، پێش ئەوەی لەلایەن نەبوپلاسەرەوە ناچار بکرێت پاشەکشە بکات؛ لەوانەیە لە پێشتریش پاشەکشەیان کردبێت.{{Sfn|Lipschits|2005}} == دەرئەنجام == چارەنووسی کۆتاییی ئاشوور ئوبالیت نادیارە و گەمارۆدانی حەڕان لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین دوایین جارە کە ناوی خۆی، یان ئاشوورییەکان بە گشتی لە تۆمارەکانی بابلیدا ھاتبێ.{{Sfn|Rowton|1951}}{{Sfn|Lipschits|2005}} دوای شەڕی حەڕان، نەبوپلاسەر لە سەرەتای ساڵی ٦٠٨ یان ٦٠٧ پێش زایین دەستی بە ھەڵمەتەکەی کردەوە دژی پاشماوەکانی سوپای ئاشوور. وا بیر دەکرێتەوە کە ئاشوور ئوبالیت لەم خاڵەدا ھێشتا لە ژیاندا بووبێت، چونکە لە ساڵی ٦٠٨ پێش زایین فیرعەونی میسری [[نیکۆی دووەم]] کە جێنشینی پسامتیکی یەکەم بوو، بە شێوەیەکی شەخسی سوپایەکی گەورەی میسری بردە ناو خاکی پێشووی ئاشوورییەکان بۆ ئەوەی ھاوپەیمانەکەی ڕزگار بکات و شەپۆڵی زەریای شەڕەکە بگۆڕێت. ھیچ باسێک لە شەڕێکی گەورە لە نێوان میسرییەکان و ئاشوورییەکان و بابلییەکان و مادییەکان لە ساڵی ٦٠٨ پێش زاییندا نەکراوە، کە دەبوو لە سەرچاوە ھاوچەرخەکاندا باسی لێبکرایە بەو پێیەی ململانێی چوار گەورەترین ھێزی سەربازیی سەردەمی خۆیانی دیاری دەکرد، ھەروەھا ھیچ باسێکی دواتر لەبارەی ئاشوور-ئوبالیت نەکراوە، ئەگەری ئەوە ھەیە لە شوێنێکدا لە ماوەی ساڵی ٦٠٨ پێش زاییندا مردبێت، پێش ئەوەی شەڕێکی لەو شێوەیە ڕووبدات.{{Sfn|Rowton|1951}} مێژوونووس ئێم بی ڕاوتن گریمانەی دەکرد کە ئاشوور-ئوبالیت تا ساڵی ٦٠٦ پێش زایین بژیایە،{{Sfn|Rowton|1951}} بەڵام تا ئەم کاتە، ئاماژەکردن بە سوپای میسر لە سەرچاوە بابلییەکان ھیچ ئاماژەیەک بە ئاشوورییەکان یان پادشاکەیان لەگەڵیاندا ناکات.{{Sfn|Reade|1998}} ھەرچەندە لە دوای ساڵی ٦٠٩ پێش زایین باسی ئاشوور-ئوبالیت نەکراوە، بەڵام ھەڵمەتەکانی میسر لە شام بۆ ماوەیەک بەردەوام بوون تاوەکوو ئەوکاتەی شکستێکی گەورەیان لە [[شەڕی کەرکەمیش]] لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین بەرکەوت. بە درێژاییی سەدەی داھاتوو، میسر و بابل دوابەدوای کەوتنی ئاشوور ڕاستەوخۆ بەرکەوتنیان لەگەڵ یەکتردا ھەبووە، زۆرجار لەگەڵ یەکتردا شەڕیان دەکرد لەسەر کۆنترۆڵکردن لە ناوچەکانی مانگیلەی بەپیتدا.{{Sfn|Lipschits|2005}}{{Sfn|Edwards|1970}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == <references /> == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ahmed|یەکەم=Sami Said|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ibF6DwAAQBAJ|سەردێڕ=Southern Mesopotamia in the time of Ashurbanipal|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=De Gruyter|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-١٣٩٦١٧-٠}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Beaulieu |یەکەم=Paul-Alain |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=The Fourth Year of Hostilities in the Land |ناونیشان=https://www.academia.edu/1821361 |journal=Baghdader Mitteilungen |بەرگ=٢٨|پەڕەکان=٣٦٧–٣٩٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman|یەکەم=Stephen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC|سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=OUP USA|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Boardman|یەکەم=John|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=OGBGauNBK8kC|سەردێڕ=The Cambridge Ancient History|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٢٧١٧-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Boardman|یەکەم=John|ناونیشان=http://www.learnassyrian.com/assyrianlibrary/assyrianbooks/History%20-%20Before%20100AD/The%20Cambridge%20Ancient%20History%20-%20Assyrian%20and%20Babylonian%20Empires%20and%20Other%20States%20of%20the%20Near%20East,%20from%20the%20Eighth%20to%20the%20Sixth%20Centuries%20B.C%20-%20Vol%2003,%20Part%2002.pdf|سەردێڕ=The Cambridge Ancient History: Volume 3, Part 2, The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC|ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٩-٠٥٤٢٩-٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241218094325/http://www.learnassyrian.com/assyrianlibrary/assyrianbooks/History%20-%20Before%20100AD/The%20Cambridge%20Ancient%20History%20-%20Assyrian%20and%20Babylonian%20Empires%20and%20Other%20States%20of%20the%20Near%20East,%20from%20the%20Eighth%20to%20the%20Sixth%20Centuries%20B.C%20-%20Vol%2003,%20Part%2002.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bradford|یەکەم=Alfred S.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dY86rHCI1I8C|سەردێڕ=With Arrow, Sword, and Spear: A History of Warfare in the Ancient World|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٥٢٥٩-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Curtis|یەکەم=Adrian|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bTyeXEicBfkC|سەردێڕ=Oxford Bible Atlas|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٦٢٣٣٢-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Edwards|یەکەم=Iorwerth Eiddon Stephen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nNDpPqeDjo0C|سەردێڕ=The Cambridge Ancient History|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=١٩٧٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٢٨٠٤-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frahm|یەکەم=Eckart|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nhsmDwAAQBAJ|سەردێڕ=A Companion to Assyria|ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٤٣-٣٥٩٣-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lipschits|یەکەم=Oded|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=78nRWgb-rp8C|سەردێڕ=The Fall and Rise of Jerusalem: Judah Under Babylonian Rule|بڵاوکەرەوە=Eisenbrauns|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٥٠٦-٠٩٥-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Liverani|یەکەم=Mario|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0d1JAgAAQBAJ|سەردێڕ=The Ancient Near East: History, Society and Economy|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧٥٠٨٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Na’aman |یەکەم=Nadav |ڕێکەوت=١٩٩١|سەردێڕ=Chronology and History in the Late Assyrian Empire (631—619 B.C.) |ناونیشان=https://www.academia.edu/13458703 |journal=Zeitschrift für Assyriologie |بەرگ=٨١|issue=١–٢ |پەڕەکان=٢٤٣–٢٦٧|doi=10.1515/zava.1991.81.1-2.243 |s2cid=١٥٩٧٨٥١٥٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Potts|یەکەم=Daniel T.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=P5q7DDqMbF0C|سەردێڕ=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٤٣-٦٠٧٧-٦}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Radner |یەکەم=Karen |ڕێکەوت=٢٠١٩|سەردێڕ=Last Emperor or Crown Prince Forever? Aššur-uballiṭ II of Assyria according to Archival Sources |ناونیشان=https://www.academia.edu/39300596 |journal=State Archives of Assyria Studies |بەرگ=٢٨|پەڕەکان=١٣٥–١٤٢}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Reade |یەکەم=J. E. |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=Assyrian eponyms, kings and pretenders, 648–605 BC |journal=Orientalia (NOVA Series) |بەرگ=٦٧|issue=٢ |پەڕەکان=٢٥٥–٢٦٥|jstor=٤٣٠٧٦٣٩٣}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rowton |یەکەم=M. B. |ڕێکەوت=١٩٥١|سەردێڕ=Jeremiah and the Death of Josiah |journal=Journal of Near Eastern Studies |بەرگ=٢|issue=١٠ |پەڕەکان=١٢٨–١٣٠|doi=10.1086/371028 |s2cid=١٦٢٣٠٨٣٢٢}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Yildirim |یەکەم=Kemal |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Diplomacy in Neo-Assyrian Empire (1180-609) Diplomats in the Service of Sargon II and Tiglath-Pileser III, Kings of Assyria |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/328918175 |journal=International Academic Journal of Development Research |بەرگ=٥|issue=١ |پەڕەکان=١٢٨–١٣٠}} {{ماد}}{{وتاری باش}}{{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|عێراق|کوردستان|میسر|ئێران}} [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:بابل]] [[پۆل:ماد]] [[پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی میسر]] [[پۆل:مێژووی عێراق]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی بابل]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوری]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی شانشینی ماد]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:سەدەی ٧ەمی پێش زایین لە ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] qobd7ll3zc98bo4r652ehmu90mrgy5u 0 288497 1570955 1469375 2026-04-02T09:01:40Z 1silent scientist 51740 /* ھارپاگ لە دەقە مێژوویییەکاندا */ 1570955 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:General_Harpagos.jpg|وێنۆک|ژەنەڕاڵ ھارپاک، لە پشت [[کورووشی مەزن|کورووشی مەزنەوە]] (کۆڕشی گەورە)]] '''ھارپاگوس''' یان '''ھارپاگ''' یان '''ھارپاک''' کە بە '''ھارپاگۆس''' ناسراوە ([[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]] Ἅρπαγος؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: {{Script/Arabic|ئارباکو}})، ژەنەڕاڵێکی [[ماد]] بووە لە سەدەی شەشەمی پێش زایین، لەلایەن [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆتەوە]]، شانازیی بەوە کردووە کە [[کورووشی مەزن|کورووشی مەزنی]] خستۆتە سەر تەختی پادشایەتی لە ڕێگەی لادانەکەی لە [[شەڕی سنووری فارس|شەڕی]] [[پارساگاد|پاسارگادا]]. == ژیاننامە == [[پەڕگە:Sebastiano_Ricci_018.jpg|وێنۆک|ھارپاگ کۆرشی کۆرپە دەھێنێتە لای شوانەکە.]] بەپێی ''[[مێژوو (ھیرۆدۆت)|مێژووەکانی]]'' [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆتس]] ھارپاگ ئەندامی ماڵی پادشایەتیی [[ماد]] بووە کە خزمەتی بە پادشا [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]] دەکرد کە دوا پادشای [[شانشینی ماد|میدیا]] بووە. کاتێک ھەواڵ گەیشتە ئاستیاگ کە کورووش ھێزەکانی کۆدەکاتەوە، فەرمانی بە ھارپاگ کرد، وەک ژەنەراڵی سەرەکیی خۆی، سەرکردایەتیی سوپاکە بکات دژی کورووش. دوای شەڕێکی سێ ڕۆژە لە دەشتی [[پاسارگاد|پاسارگاددا]]، ھارپاگ تۆڵەی مردنی کوڕەکەی بە دەستی ئاستیاگ کردەوە کاتێک بەیعەتەکەی لە بەرەکانی شەڕدا گۆڕی لە بەرژەوەندیی کورووش، لە ئەنجامدا ئاستیاگ شکستی ھێنا و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی فارسی]] پێکھێنرا. == ئەفسانە == ھیرۆدۆت ھۆکاری گۆڕینی پشتگیریی ھارپاگ بۆ وەشانێکی جەژنی مرۆڤخۆری [[تیێستس]] دەگەڕێنێتەوە.<ref>The detailed parallels are presented by [[Walter Burkert]], ''Homo Necans'' (1983:103-09.</ref> باس دەکات کە ئاستیاگ دوای ئەوەی خەونێکی بینی کە کچەکەی، [[ماندانا]]، پادشایەکی لەدایک دەبێت کە دژی یاخی دەبێت دەیڕووخێنێت، فەرمانی بە ھارپاگ دا کە منداڵەکە لە کاتی لەدایکبووندا ئاشکرا بکات و بیکوژێت. ھارپاگ کە ئامادە نەبوو خوێنی شاھانە بڕێژێت، منداڵەکە (کورووش)ی دا بە شوانێک بە ناوی میتراداتس،<ref>Mitradeates: the Hellenistic form of an [[Iranian languages|Iranian]] [[theophoric name]] meaning "given by [[Mithra]]".</ref> کە وەک کوڕی خۆی پەروەردەی کرد.[[پەڕگە:King_Astyages_places_Harpagos_in_command_of_his_army,_by_Jan_Moy_(1535-1550).jpg|وێنۆک|پادشا ئاستیاگ ھارپاگ دەخاتە سەر فەرماندەییی سوپاکەی]]دوای دە ساڵ، کاتێک کورووش بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئاستیاگ بە شێوەیەکی دڕندانە سزای ھارپاگی دا و تاکە کوڕی ھارپاگی کوشت و لە کاتی ئاھەنگێکدا گۆشتەکەی دەرخواردی ھارپاگ دا. دەگوترا ھارپاگ لە کاتی ئاھەنگەکەدا کاردانەوەی نەبووە، جگە لەوەی پارچەکانی کوڕەکەی کۆکردووتەوە و بۆ ناشتنی. پاشان ئاستیاگ داوای ئامۆژگاریی لە [[موخ]] (قەشە)کەی کرد سەبارەت بە چارەنووسی کورووش. پێی گوت ئەو کوڕەی کە لە کاتی یاریکردنی [[پادشای گردەکە (یاری)|پادشای شاخەکە]] لەگەڵ ھاوڕێکانیدا دۆزرایەوە، ئەگەرچی لە یاریدا بوو، پێشبینیی بوون بە پادشایەکی جێبەجێ کردووە و چیتر مەترسیی نییە و ھەڕەشە نییە بۆ تەختی ئاستیاگ. ئاستیاگ لەسەر ئامۆژگاریی ئەوان کورووشی نارد بۆ لای دایک و باوکی [[قەمبیزی یەکەم]] و ماندانا لە [[ئەنشان (فارس)|ئەنشان]] (باشووری ڕۆژئاوای [[ئێران]] لە نزیک [[شیراز]]). ھارپاگ چاوەڕێی کاتی دەکرد و ئارامی دەگرت، دیاریی بۆ کورووش دەنارد بۆ ئەوەی پەیوەندیی لەگەڵیدا بمێنێتەوە، لەکاتێکدا کاریدەکرد بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی گەورەکانی میدیا دژی ئاستیاگ. کاتێک ئامادە بوون، پەیامێکی بۆ کورووش نارد کە پەیامەکەی لەناو سکی کەروێشکێک یان ئاژەڵێکدا شاردبووەوە و بۆی نارد، ئاگاداری کردەوە کە مادەکان لە مەیدانی جەنگدا یاخی دەبن و خیانەت لە ئاستیاگ دەکەن، ئەگەر دژی باپیرت چەک ھەڵبگریت و شەڕ بکەیت. == ھارپاگ لە دەقە مێژوویییەکاندا == [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆت]]، ''[[مێژوو (ھیرۆدۆت)|مێژوو]]'':<blockquote>"ئاستیاگ ھەر کە کورووش لەدایک بوو، ھارپاگی نارد، کە پیاوێکی خۆی و دڵسۆزترینی مادەکان بوو...." "کاتێک کورووش بینی لیدییەکان خۆیان بە ڕێکوپێکی بۆ شەڕ لە دەشتەکەدا ڕێکدەخەن، لە ترسی ھێزە سوارەکانیان، پێشنیارێکی گرتەبەر کە ھارپاگ، کە یەکێک لە مادەکان بوو پێشنیاری بۆی کرد. ھەموو ئەو وشترانەی کۆکردەوە کە لەگەڵ سوپاکەی ھاتبوون بۆ ھەڵگرتنی خۆراک و پێداویستی و جانتاکان، و بارەکانیان دابەزاند، سەربازەکانی سواری سەریان کرد کە وەک سوارچاکە ئاسایییەکان کۆکرابوونەوە." پاشان فەرمانی پێکردن لەبەردەم سەربازەکانی تردا پێشڕەوی بکەن دژی ئەسپسوارەکانی لیدی..." "لەم نێوەندەدا ئاستیاگ کوڕی ھارپاگی برد و کوشتی، دوای ئەوە پارچە پارچەی کرد و ھەندێک لە بەشەکانی لەبەردەم ئاگرەکەدا برژاند و بەشێکی دیکەی کوڵاند..." "کاتێک کورووش گەورە بوو و گەیشتە پیاوەتی، و وەک ئازاترین و بەناوبانگترین کەس لە ھەموو ڕکابەرەکانی ناسرا، ھارپاگ کە خیانەتی کرد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]]، دەستی کرد بە پێدانی دیاری و پەیام..." "لەکاتی مردنی [[مازارێس|مازارێسدا]]، ھارپاگ ڕەوانەی کەناراوەکان کرا بۆ ئەوەی سەرکەوتوو بێت لە فەرماندەیییەکەی. ھەروەھا ئەو لە ڕەگەزی مادەکان بوو، ئەو پیاوە بوو کە پادشای ماد، ئاستیاگ، لە ئاھەنگە ناپیرۆز و دڕندانەکە مامەڵەی لەگەڵ کرد، دواتر ھارپاگ یارمەتیی کورووشی دا بۆ ئەوەی ببێتە پاشا بە پشتیوانیکردن و ھاوکاریکردنی...." "دوای داگیرکردنی ئایۆنییەکان، ھارپاگ دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر کاریانەکان و کاونییەکان و لیکییەکان. ئایۆنیەکان و ئایۆلییەکان ناچار بوون لە بێنە ناو سوپاکەی و خزمەت بکەن..."</blockquote>[[پەڕگە:Jean_Charles_Nicaise_Perrin_-_Cyrus_and_Astyages_-_WGA17209.jpg|وێنۆک|''تابلۆی پادشا [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]] کە ھارپاگ دەنێرێت بۆ کوشتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]]'']]''مێژووی نەبو نید'':<blockquote>"پادشا ئاستیاگ سەربازەکانی بانگ کرد و دژی کورووش، پادشای [[ئەنشان (فارس)|ئەنشان]] (باشووری ڕۆژئاوای [[ئێران]]) ڕێپێوانێکی کرد، بۆ ئەوەی لە شەڕدا چاوی پێ بکەوێت. سوپای ئاستیاگ دژی ئاستیاگ ڕاپەڕین و بە پەت ڕادەستی کورووشیان کرد. کورووش دژی وڵاتی [[ئەکباتانا]] ڕێپێوانی کرد؛ شوێنی نیشتەجێبوونی شاھانەی دەست بەسەردا گرت؛ زیو، زێڕ، شتە بەنرخەکانی دیکەی وڵاتی ئەکباتانا وەک غەنیمەت وەرگرت." و ھێنرایە ئانشان."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html|سەردێڕ=Cyrus takes Babylon (539 BCE) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161208034752/http://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref></blockquote> == خزمەتی سەربازی == بە گوێرەی ھیرۆدۆت دوای شکستی ئاستیاگ (٥٥٠ پێش زایین)، ھارپاگ لە سەردەمی فەرمانڕەوای نوێ کورووشی دووەمدا درێژەی بە ژیانی سەربازیی خۆی دا: * ھارپاگ پێشنیاری بەکارھێنانی [[وشتر|وشترەکانی]] کرد وەک ھێڵی پێشەوە دژی [[لیدیا|لیدییەکان]] لە شەڕی [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] دژی [[کرۆسۆس]]، بەمەش سوارەی لیدییەکان پەرش و بڵاو بوون. * دوای ڕاپەڕینێکی لیدییەکان و مردنی فەرماندەی پیادەی کورووش، ژەنەڕاڵ [[مازارێس]]، کورووشی دووەم بەرپرسیارێتیی داگیرکردنی [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵیای]] خستە ئەستۆی ھارپاگ، کە دواتر وەک سەرکەوتووترین ژەنەراڵی کورووش کاری کرد. * ژەنەراڵەکەی ماد دوای سەرکەوتنەکەی لە [[لیدیا]] بە داگیرکردنی [[یۆنیا]] و [[فینیقیا|فینقیا]] و [[کاریا]] و [[لیکیا]] و زۆر ناوچەی تری [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵیا]] (جگە لە [[میلیتۆس]] کە لە ڕێگەی ئامۆژگاریی حەکیمە گەورەکەیان [[تالیس|تالیسەوە]] ڕەزامەندی کورووشی بەدەستھێنابوو بۆ ئەوەی لە شەڕی لیدیادا بێلایەن بمێنێتەوە). * ھارپاگ بە داھێنانەکانی تەکنیکە [[ئەندازیاری|ئەندازیارییەکانیش]] ناسرابوو؛ بە تایبەتی، بەکارھێنانی ڕێڕەوی زەوی و تەپۆڵکە لە کاتی گەمارۆدان (رێگایەک کە دواتر [[ئەسکەندەری مەزن|ئەسکەندەری مەکدۆنی]] لە کاتی گەمارۆدانی [[سور|سوردا]] بەکاری ھێنا) و بەکارھێنانی شاخەوانان بۆ پێوانەکردنی دیواری دووژمنەکانیان: <blockquote>کاتێک ھاتە یۆنیا، بە دروستکردنی تەپۆڵکە شارەکانی گرت؛ پیاوەکانی لەناو دیوارەکانیاندا دەبرد و دواتر تەپۆڵکەی بە دیوارەکاندا دروست دەکرد و بەم شێوەیە شارەکانی دەگرت. —ھیرۆدۆت ١.١٦٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/1C*.html|سەردێڕ=LacusCurtius • Herodotus — Book I: Chapters 141‑177}}</ref></blockquote> * سەرەڕای ناوبانگی ھارپاگ بە میھرەبانی و ڕەحم، دانیشتووانی [[زانتۆس|شاری زانتۆس]] لە [[لیکیا]] خۆیان کوشت نەک خۆیان ڕادەستی ئەو بکەن و دەیانگوت ھەرگیز داگیر نەکراون. == ژیانی دواتری == دوای تەواوبوونی فتوحات و شەڕەکانی، ھارپاگ وەک [[ساتراپ|ساتراپی]] ئاسیای بچووک دەستنیشانکرا. نەوەکانی بوون بە بنەماڵەی شاھانەی [[لیکیا]] لە ناوچەیەکی ئێستا باشووری ڕۆژئاوای [[تورکیا]]. == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.livius.org/ha-hd/harpagus/harpagus.html Livius on Harpagus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731001440/http://www.livius.org/ha-hd/harpagus/harpagus.html |date=٣١ی تەممووزی ٢٠١٣ }} Archived 2013-07-31 at the Wayback Machine * [https://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html The Chronicle of Nabonidus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208034752/http://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html |date= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ }} Archived 2016-12-08 at the Wayback Machine * [http://www.piney.com/Heredotus1.html The Histories of Herodotus] Archived 2009-06-03 at the Wayback Machine {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|کوردستان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Harpagos}} [[پۆل:شانشینی ماد]] [[پۆل:ماد]] [[پۆل:سەرکردە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] n2zcc3x2u9o6s1vy4wy7hwuacbs69ii 1570958 1570955 2026-04-02T09:06:57Z 1silent scientist 51740 1570958 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ھارپاگوس''' یان '''ھارپاگ''' یان '''ھارپاک''' کە بە '''ھارپاگۆس''' ناسراوە ([[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]] Ἅρπαγος؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: {{Script/Arabic|ئارباکو}})، ژەنەڕاڵێکی [[ماد]] بووە لە سەدەی شەشەمی [[پێش زایین]]، لەلایەن [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆتەوە]]، شانازیی بەوە کردووە کە [[کورووشی مەزن|کورووشی مەزنی]] خستووەتە سەر تەختی پادشایەتی لە ڕێگەی لادانەکەی لە [[شەڕی سنووری فارس|شەڕی]] [[پارساگاد|پاسارگادا]].{{تێبینی|لە پاسارگاد سوپای کورووش ڕووبەڕووی سوپای مادی باپیری ([[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]]) بووەوە و ​ھارپاگ لەم شەڕەدا ناپاکی لە ئەژدەھاک کرد و لەگەڵ بەشێکی زۆری سوپای ماد چوونە پاڵ کورووش. ​بەھۆی ئەم سەرکەوتنە لە پاسارگاد، دەسەڵاتی [[مادەکان]] کۆتایی ھات و [[کورووشی مەزن|کورووش]] بڕیاری دا ھەر لەو شوێنەدا پایتەختەکەی بنیات بنێت.}} == ژیاننامە == [[پەڕگە:Sebastiano_Ricci_018.jpg|وێنۆک|ھارپاگ کۆرشی کۆرپە دەھێنێتە لای شوانەکە.]] بەپێی ''[[مێژوو (ھیرۆدۆت)|مێژووەکانی]]'' [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆتس]] ھارپاگ ئەندامی ماڵی پادشایەتیی [[ماد]] بووە کە خزمەتی بە پادشا [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]] دەکرد کە دوا پادشای [[شانشینی ماد|میدیا]] بووە. کاتێک ھەواڵ گەیشتە ئاستیاگ کە کورووش ھێزەکانی کۆدەکاتەوە، فەرمانی بە ھارپاگ کرد، وەک ژەنەراڵی سەرەکیی خۆی، سەرکردایەتیی سوپاکە بکات دژی کورووش. دوای شەڕێکی سێ ڕۆژە لە دەشتی [[پاسارگاد|پاسارگاددا]]، ھارپاگ تۆڵەی مردنی کوڕەکەی بە دەستی ئاستیاگ کردەوە کاتێک بەیعەتەکەی لە بەرەکانی شەڕدا گۆڕی لە بەرژەوەندیی کورووش، لە ئەنجامدا ئاستیاگ شکستی ھێنا و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی فارسی]] پێکھێنرا. == ئەفسانە == ھیرۆدۆت ھۆکاری گۆڕینی پشتگیریی ھارپاگ بۆ وەشانێکی جەژنی مرۆڤخۆری [[تیێستس]] دەگەڕێنێتەوە.<ref>The detailed parallels are presented by [[Walter Burkert]], ''Homo Necans'' (1983:103-09.</ref> باس دەکات کە ئاستیاگ دوای ئەوەی خەونێکی بینی کە کچەکەی، [[ماندانا]]، پادشایەکی لەدایک دەبێت کە دژی یاخی دەبێت دەیڕووخێنێت، فەرمانی بە ھارپاگ دا کە منداڵەکە لە کاتی لەدایکبووندا ئاشکرا بکات و بیکوژێت. ھارپاگ کە ئامادە نەبوو خوێنی شاھانە بڕێژێت، منداڵەکە (کورووش)ی دا بە شوانێک بە ناوی میتراداتس،<ref>Mitradeates: the Hellenistic form of an [[Iranian languages|Iranian]] [[theophoric name]] meaning "given by [[Mithra]]".</ref> کە وەک کوڕی خۆی پەروەردەی کرد.[[پەڕگە:King_Astyages_places_Harpagos_in_command_of_his_army,_by_Jan_Moy_(1535-1550).jpg|وێنۆک|پادشا ئاستیاگ ھارپاگ دەخاتە سەر فەرماندەییی سوپاکەی]]دوای دە ساڵ، کاتێک کورووش بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئاستیاگ بە شێوەیەکی دڕندانە سزای ھارپاگی دا و تاکە کوڕی ھارپاگی کوشت و لە کاتی ئاھەنگێکدا گۆشتەکەی دەرخواردی ھارپاگ دا. دەگوترا ھارپاگ لە کاتی ئاھەنگەکەدا کاردانەوەی نەبووە، جگە لەوەی پارچەکانی کوڕەکەی کۆکردووتەوە و بۆ ناشتنی. پاشان ئاستیاگ داوای ئامۆژگاریی لە [[موخ]] (قەشە)کەی کرد سەبارەت بە چارەنووسی کورووش. پێی گوت ئەو کوڕەی کە لە کاتی یاریکردنی [[پادشای گردەکە (یاری)|پادشای شاخەکە]] لەگەڵ ھاوڕێکانیدا دۆزرایەوە، ئەگەرچی لە یاریدا بوو، پێشبینیی بوون بە پادشایەکی جێبەجێ کردووە و چیتر مەترسیی نییە و ھەڕەشە نییە بۆ تەختی ئاستیاگ. ئاستیاگ لەسەر ئامۆژگاریی ئەوان کورووشی نارد بۆ لای دایک و باوکی [[قەمبیزی یەکەم]] و ماندانا لە [[ئەنشان (فارس)|ئەنشان]] (باشووری ڕۆژئاوای [[ئێران]] لە نزیک [[شیراز]]). ھارپاگ چاوەڕێی کاتی دەکرد و ئارامی دەگرت، دیاریی بۆ کورووش دەنارد بۆ ئەوەی پەیوەندیی لەگەڵیدا بمێنێتەوە، لەکاتێکدا کاریدەکرد بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی گەورەکانی میدیا دژی ئاستیاگ. کاتێک ئامادە بوون، پەیامێکی بۆ کورووش نارد کە پەیامەکەی لەناو سکی کەروێشکێک یان ئاژەڵێکدا شاردبووەوە و بۆی نارد، ئاگاداری کردەوە کە مادەکان لە مەیدانی جەنگدا یاخی دەبن و خیانەت لە ئاستیاگ دەکەن، ئەگەر دژی باپیرت چەک ھەڵبگریت و شەڕ بکەیت. == ھارپاگ لە دەقە مێژوویییەکاندا == [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆت]]، ''[[مێژوو (ھیرۆدۆت)|مێژوو]]'':<blockquote>"ئاستیاگ ھەر کە کورووش لەدایک بوو، ھارپاگی نارد، کە پیاوێکی خۆی و دڵسۆزترینی مادەکان بوو...." "کاتێک کورووش بینی لیدییەکان خۆیان بە ڕێکوپێکی بۆ شەڕ لە دەشتەکەدا ڕێکدەخەن، لە ترسی ھێزە سوارەکانیان، پێشنیارێکی گرتەبەر کە ھارپاگ، کە یەکێک لە مادەکان بوو پێشنیاری بۆی کرد. ھەموو ئەو وشترانەی کۆکردەوە کە لەگەڵ سوپاکەی ھاتبوون بۆ ھەڵگرتنی خۆراک و پێداویستی و جانتاکان، و بارەکانیان دابەزاند، سەربازەکانی سواری سەریان کرد کە وەک سوارچاکە ئاسایییەکان کۆکرابوونەوە." پاشان فەرمانی پێکردن لەبەردەم سەربازەکانی تردا پێشڕەوی بکەن دژی ئەسپسوارەکانی لیدی..." "لەم نێوەندەدا ئاستیاگ کوڕی ھارپاگی برد و کوشتی، دوای ئەوە پارچە پارچەی کرد و ھەندێک لە بەشەکانی لەبەردەم ئاگرەکەدا برژاند و بەشێکی دیکەی کوڵاند..." "کاتێک کورووش گەورە بوو و گەیشتە پیاوەتی، و وەک ئازاترین و بەناوبانگترین کەس لە ھەموو ڕکابەرەکانی ناسرا، ھارپاگ کە خیانەتی کرد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]]، دەستی کرد بە پێدانی دیاری و پەیام..." "لەکاتی مردنی [[مازارێس|مازارێسدا]]، ھارپاگ ڕەوانەی کەناراوەکان کرا بۆ ئەوەی سەرکەوتوو بێت لە فەرماندەیییەکەی. ھەروەھا ئەو لە ڕەگەزی مادەکان بوو، ئەو پیاوە بوو کە پادشای ماد، ئاستیاگ، لە ئاھەنگە ناپیرۆز و دڕندانەکە مامەڵەی لەگەڵ کرد، دواتر ھارپاگ یارمەتیی کورووشی دا بۆ ئەوەی ببێتە پاشا بە پشتیوانیکردن و ھاوکاریکردنی...." "دوای داگیرکردنی ئایۆنییەکان، ھارپاگ دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر کاریانەکان و کاونییەکان و لیکییەکان. ئایۆنیەکان و ئایۆلییەکان ناچار بوون لە بێنە ناو سوپاکەی و خزمەت بکەن..."</blockquote>[[پەڕگە:Jean_Charles_Nicaise_Perrin_-_Cyrus_and_Astyages_-_WGA17209.jpg|وێنۆک|''تابلۆی پادشا [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]] کە ھارپاگ دەنێرێت بۆ کوشتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]]'']]''مێژووی نەبو نید'':<blockquote>"پادشا ئاستیاگ سەربازەکانی بانگ کرد و دژی کورووش، پادشای [[ئەنشان (فارس)|ئەنشان]] (باشووری ڕۆژئاوای [[ئێران]]) ڕێپێوانێکی کرد، بۆ ئەوەی لە شەڕدا چاوی پێ بکەوێت. سوپای ئاستیاگ دژی ئاستیاگ ڕاپەڕین و بە پەت ڕادەستی کورووشیان کرد. کورووش دژی وڵاتی [[ئەکباتانا]] ڕێپێوانی کرد؛ شوێنی نیشتەجێبوونی شاھانەی دەست بەسەردا گرت؛ زیو، زێڕ، شتە بەنرخەکانی دیکەی وڵاتی ئەکباتانا وەک غەنیمەت وەرگرت." و ھێنرایە ئانشان."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html|سەردێڕ=Cyrus takes Babylon (539 BCE) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161208034752/http://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref></blockquote> == خزمەتی سەربازی == بە گوێرەی ھیرۆدۆت دوای شکستی ئاستیاگ (٥٥٠ پێش زایین)، ھارپاگ لە سەردەمی فەرمانڕەوای نوێ کورووشی دووەمدا درێژەی بە ژیانی سەربازیی خۆی دا: * ھارپاگ پێشنیاری بەکارھێنانی [[وشتر|وشترەکانی]] کرد وەک ھێڵی پێشەوە دژی [[لیدیا|لیدییەکان]] لە شەڕی [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] دژی [[کرۆسۆس]]، بەمەش سوارەی لیدییەکان پەرش و بڵاو بوون. * دوای ڕاپەڕینێکی لیدییەکان و مردنی فەرماندەی پیادەی کورووش، ژەنەڕاڵ [[مازارێس]]، کورووشی دووەم بەرپرسیارێتیی داگیرکردنی [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵیای]] خستە ئەستۆی ھارپاگ، کە دواتر وەک سەرکەوتووترین ژەنەراڵی کورووش کاری کرد. * ژەنەراڵەکەی ماد دوای سەرکەوتنەکەی لە [[لیدیا]] بە داگیرکردنی [[یۆنیا]] و [[فینیقیا|فینقیا]] و [[کاریا]] و [[لیکیا]] و زۆر ناوچەی تری [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵیا]] (جگە لە [[میلیتۆس]] کە لە ڕێگەی ئامۆژگاریی حەکیمە گەورەکەیان [[تالیس|تالیسەوە]] ڕەزامەندی کورووشی بەدەستھێنابوو بۆ ئەوەی لە شەڕی لیدیادا بێلایەن بمێنێتەوە). * ھارپاگ بە داھێنانەکانی تەکنیکە [[ئەندازیاری|ئەندازیارییەکانیش]] ناسرابوو؛ بە تایبەتی، بەکارھێنانی ڕێڕەوی زەوی و تەپۆڵکە لە کاتی گەمارۆدان (رێگایەک کە دواتر [[ئەسکەندەری مەزن|ئەسکەندەری مەکدۆنی]] لە کاتی گەمارۆدانی [[سور|سوردا]] بەکاری ھێنا) و بەکارھێنانی شاخەوانان بۆ پێوانەکردنی دیواری دووژمنەکانیان: <blockquote>کاتێک ھاتە یۆنیا، بە دروستکردنی تەپۆڵکە شارەکانی گرت؛ پیاوەکانی لەناو دیوارەکانیاندا دەبرد و دواتر تەپۆڵکەی بە دیوارەکاندا دروست دەکرد و بەم شێوەیە شارەکانی دەگرت. —ھیرۆدۆت ١.١٦٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/1C*.html|سەردێڕ=LacusCurtius • Herodotus — Book I: Chapters 141‑177}}</ref></blockquote> * سەرەڕای ناوبانگی ھارپاگ بە میھرەبانی و ڕەحم، دانیشتووانی [[زانتۆس|شاری زانتۆس]] لە [[لیکیا]] خۆیان کوشت نەک خۆیان ڕادەستی ئەو بکەن و دەیانگوت ھەرگیز داگیر نەکراون. == ژیانی دواتری == دوای تەواوبوونی فتوحات و شەڕەکانی، ھارپاگ وەک [[ساتراپ|ساتراپی]] ئاسیای بچووک دەستنیشانکرا. نەوەکانی بوون بە بنەماڵەی شاھانەی [[لیکیا]] لە ناوچەیەکی ئێستا باشووری ڕۆژئاوای [[تورکیا]]. == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.livius.org/ha-hd/harpagus/harpagus.html Livius on Harpagus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731001440/http://www.livius.org/ha-hd/harpagus/harpagus.html |date=٣١ی تەممووزی ٢٠١٣ }} Archived 2013-07-31 at the Wayback Machine * [https://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html The Chronicle of Nabonidus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208034752/http://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html |date= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ }} Archived 2016-12-08 at the Wayback Machine * [http://www.piney.com/Heredotus1.html The Histories of Herodotus] Archived 2009-06-03 at the Wayback Machine {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|کوردستان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Harpagos}} [[پۆل:شانشینی ماد]] [[پۆل:ماد]] [[پۆل:سەرکردە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] hjhrkbtf6dax6yite309jjswhtl71n4 1570959 1570958 2026-04-02T09:07:38Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1570959 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ھارپاگوس''' یان '''ھارپاگ''' یان '''ھارپاک''' کە بە '''ھارپاگۆس''' ناسراوە ([[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]] Ἅρπαγος؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: {{Script/Arabic|ئارباکو}})، ژەنەڕاڵێکی [[ماد]] بووە لە سەدەی شەشەمی [[پێش زایین]]، لەلایەن [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆتەوە]]، شانازیی بەوە کردووە کە [[کورووشی مەزن|کورووشی مەزنی]] خستووەتە سەر تەختی پادشایەتی لە ڕێگەی لادانەکەی لە [[شەڕی سنووری فارس|شەڕی]] [[پارساگاد|پاسارگادا]].{{تێبینی|لە پاسارگاد سوپای کورووش ڕووبەڕووی سوپای مادی باپیری ([[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]]) بووەوە و ​ھارپاگ لەم شەڕەدا ناپاکی لە ئەژدەھاک کرد و لەگەڵ بەشێکی زۆری سوپای ماد چوونە پاڵ کورووش. ​بەھۆی ئەم سەرکەوتنە لە پاسارگاد، دەسەڵاتی [[مادەکان]] کۆتایی ھات و [[کورووشی مەزن|کورووش]] بڕیاری دا ھەر لەو شوێنەدا پایتەختەکەی بنیات بنێت.}} == ژیاننامە == [[پەڕگە:Sebastiano_Ricci_018.jpg|وێنۆک|ھارپاگ کۆرشی کۆرپە دەھێنێتە لای شوانەکە.]] بەپێی ''[[مێژوو (ھیرۆدۆت)|مێژووەکانی]]'' [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆتس]] ھارپاگ ئەندامی ماڵی پادشایەتیی [[ماد]] بووە کە خزمەتی بە پادشا [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]] دەکرد کە دوا پادشای [[شانشینی ماد|میدیا]] بووە. کاتێک ھەواڵ گەیشتە ئاستیاگ کە کورووش ھێزەکانی کۆدەکاتەوە، فەرمانی بە ھارپاگ کرد، وەک ژەنەراڵی سەرەکیی خۆی، سەرکردایەتیی سوپاکە بکات دژی کورووش. دوای شەڕێکی سێ ڕۆژە لە دەشتی [[پاسارگاد|پاسارگاددا]]، ھارپاگ تۆڵەی مردنی کوڕەکەی بە دەستی ئاستیاگ کردەوە کاتێک بەیعەتەکەی لە بەرەکانی شەڕدا گۆڕی لە بەرژەوەندیی کورووش، لە ئەنجامدا ئاستیاگ شکستی ھێنا و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی فارسی]] پێکھێنرا. == ئەفسانە == ھیرۆدۆت ھۆکاری گۆڕینی پشتگیریی ھارپاگ بۆ وەشانێکی جەژنی مرۆڤخۆری [[تیێستس]] دەگەڕێنێتەوە.<ref>The detailed parallels are presented by [[Walter Burkert]], ''Homo Necans'' (1983:103-09.</ref> باس دەکات کە ئاستیاگ دوای ئەوەی خەونێکی بینی کە کچەکەی، [[ماندانا]]، پادشایەکی لەدایک دەبێت کە دژی یاخی دەبێت دەیڕووخێنێت، فەرمانی بە ھارپاگ دا کە منداڵەکە لە کاتی لەدایکبووندا ئاشکرا بکات و بیکوژێت. ھارپاگ کە ئامادە نەبوو خوێنی شاھانە بڕێژێت، منداڵەکە (کورووش)ی دا بە شوانێک بە ناوی میتراداتس،<ref>Mitradeates: the Hellenistic form of an [[Iranian languages|Iranian]] [[theophoric name]] meaning "given by [[Mithra]]".</ref> کە وەک کوڕی خۆی پەروەردەی کرد.[[پەڕگە:King_Astyages_places_Harpagos_in_command_of_his_army,_by_Jan_Moy_(1535-1550).jpg|وێنۆک|پادشا ئاستیاگ ھارپاگ دەخاتە سەر فەرماندەییی سوپاکەی]]دوای دە ساڵ، کاتێک کورووش بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئاستیاگ بە شێوەیەکی دڕندانە سزای ھارپاگی دا و تاکە کوڕی ھارپاگی کوشت و لە کاتی ئاھەنگێکدا گۆشتەکەی دەرخواردی ھارپاگ دا. دەگوترا ھارپاگ لە کاتی ئاھەنگەکەدا کاردانەوەی نەبووە، جگە لەوەی پارچەکانی کوڕەکەی کۆکردووتەوە و بۆ ناشتنی. پاشان ئاستیاگ داوای ئامۆژگاریی لە [[موخ]] (قەشە)کەی کرد سەبارەت بە چارەنووسی کورووش. پێی گوت ئەو کوڕەی کە لە کاتی یاریکردنی [[پادشای گردەکە (یاری)|پادشای شاخەکە]] لەگەڵ ھاوڕێکانیدا دۆزرایەوە، ئەگەرچی لە یاریدا بوو، پێشبینیی بوون بە پادشایەکی جێبەجێ کردووە و چیتر مەترسیی نییە و ھەڕەشە نییە بۆ تەختی ئاستیاگ. ئاستیاگ لەسەر ئامۆژگاریی ئەوان کورووشی نارد بۆ لای دایک و باوکی [[قەمبیزی یەکەم]] و ماندانا لە [[ئەنشان (فارس)|ئەنشان]] (باشووری ڕۆژئاوای [[ئێران]] لە نزیک [[شیراز]]). ھارپاگ چاوەڕێی کاتی دەکرد و ئارامی دەگرت، دیاریی بۆ کورووش دەنارد بۆ ئەوەی پەیوەندیی لەگەڵیدا بمێنێتەوە، لەکاتێکدا کاریدەکرد بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی گەورەکانی میدیا دژی ئاستیاگ. کاتێک ئامادە بوون، پەیامێکی بۆ کورووش نارد کە پەیامەکەی لەناو سکی کەروێشکێک یان ئاژەڵێکدا شاردبووەوە و بۆی نارد، ئاگاداری کردەوە کە مادەکان لە مەیدانی جەنگدا یاخی دەبن و خیانەت لە ئاستیاگ دەکەن، ئەگەر دژی باپیرت چەک ھەڵبگریت و شەڕ بکەیت. == ھارپاگ لە دەقە مێژوویییەکاندا == [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆت]]، ''[[مێژوو (ھیرۆدۆت)|مێژوو]]'':<blockquote>"ئاستیاگ ھەر کە کورووش لەدایک بوو، ھارپاگی نارد، کە پیاوێکی خۆی و دڵسۆزترینی مادەکان بوو...." "کاتێک کورووش بینی لیدییەکان خۆیان بە ڕێکوپێکی بۆ شەڕ لە دەشتەکەدا ڕێکدەخەن، لە ترسی ھێزە سوارەکانیان، پێشنیارێکی گرتەبەر کە ھارپاگ، کە یەکێک لە مادەکان بوو پێشنیاری بۆی کرد. ھەموو ئەو وشترانەی کۆکردەوە کە لەگەڵ سوپاکەی ھاتبوون بۆ ھەڵگرتنی خۆراک و پێداویستی و جانتاکان، و بارەکانیان دابەزاند، سەربازەکانی سواری سەریان کرد کە وەک سوارچاکە ئاسایییەکان کۆکرابوونەوە." پاشان فەرمانی پێکردن لەبەردەم سەربازەکانی تردا پێشڕەوی بکەن دژی ئەسپسوارەکانی لیدی..." "لەم نێوەندەدا ئاستیاگ کوڕی ھارپاگی برد و کوشتی، دوای ئەوە پارچە پارچەی کرد و ھەندێک لە بەشەکانی لەبەردەم ئاگرەکەدا برژاند و بەشێکی دیکەی کوڵاند..." "کاتێک کورووش گەورە بوو و گەیشتە پیاوەتی، و وەک ئازاترین و بەناوبانگترین کەس لە ھەموو ڕکابەرەکانی ناسرا، ھارپاگ کە خیانەتی کرد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]]، دەستی کرد بە پێدانی دیاری و پەیام..." "لەکاتی مردنی [[مازارێس|مازارێسدا]]، ھارپاگ ڕەوانەی کەناراوەکان کرا بۆ ئەوەی سەرکەوتوو بێت لە فەرماندەیییەکەی. ھەروەھا ئەو لە ڕەگەزی مادەکان بوو، ئەو پیاوە بوو کە پادشای ماد، ئاستیاگ، لە ئاھەنگە ناپیرۆز و دڕندانەکە مامەڵەی لەگەڵ کرد، دواتر ھارپاگ یارمەتیی کورووشی دا بۆ ئەوەی ببێتە پاشا بە پشتیوانیکردن و ھاوکاریکردنی...." "دوای داگیرکردنی ئایۆنییەکان، ھارپاگ دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر کاریانەکان و کاونییەکان و لیکییەکان. ئایۆنیەکان و ئایۆلییەکان ناچار بوون لە بێنە ناو سوپاکەی و خزمەت بکەن..."</blockquote>[[پەڕگە:Jean_Charles_Nicaise_Perrin_-_Cyrus_and_Astyages_-_WGA17209.jpg|وێنۆک|''تابلۆی پادشا [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]] کە ھارپاگ دەنێرێت بۆ کوشتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]]'']]''مێژووی نەبو نید'':<blockquote>"پادشا ئاستیاگ سەربازەکانی بانگ کرد و دژی کورووش، پادشای [[ئەنشان (فارس)|ئەنشان]] (باشووری ڕۆژئاوای [[ئێران]]) ڕێپێوانێکی کرد، بۆ ئەوەی لە شەڕدا چاوی پێ بکەوێت. سوپای ئاستیاگ دژی ئاستیاگ ڕاپەڕین و بە پەت ڕادەستی کورووشیان کرد. کورووش دژی وڵاتی [[ئەکباتانا]] ڕێپێوانی کرد؛ شوێنی نیشتەجێبوونی شاھانەی دەست بەسەردا گرت؛ زیو، زێڕ، شتە بەنرخەکانی دیکەی وڵاتی ئەکباتانا وەک غەنیمەت وەرگرت." و ھێنرایە ئانشان."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html|سەردێڕ=Cyrus takes Babylon (539 BCE) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161208034752/http://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref></blockquote> == خزمەتی سەربازی == بە گوێرەی ھیرۆدۆت دوای شکستی ئاستیاگ (٥٥٠ پێش زایین)، ھارپاگ لە سەردەمی فەرمانڕەوای نوێ کورووشی دووەمدا درێژەی بە ژیانی سەربازیی خۆی دا: * ھارپاگ پێشنیاری بەکارھێنانی [[وشتر|وشترەکانی]] کرد وەک ھێڵی پێشەوە دژی [[لیدیا|لیدییەکان]] لە شەڕی [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] دژی [[کرۆسۆس]]، بەمەش سوارەی لیدییەکان پەرش و بڵاو بوون. * دوای ڕاپەڕینێکی لیدییەکان و مردنی فەرماندەی پیادەی کورووش، ژەنەڕاڵ [[مازارێس]]، کورووشی دووەم بەرپرسیارێتیی داگیرکردنی [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵیای]] خستە ئەستۆی ھارپاگ، کە دواتر وەک سەرکەوتووترین ژەنەراڵی کورووش کاری کرد. * ژەنەراڵەکەی ماد دوای سەرکەوتنەکەی لە [[لیدیا]] بە داگیرکردنی [[یۆنیا]] و [[فینیقیا|فینقیا]] و [[کاریا]] و [[لیکیا]] و زۆر ناوچەی تری [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵیا]] (جگە لە [[میلیتۆس]] کە لە ڕێگەی ئامۆژگاریی حەکیمە گەورەکەیان [[تالیس|تالیسەوە]] ڕەزامەندی کورووشی بەدەستھێنابوو بۆ ئەوەی لە شەڕی لیدیادا بێلایەن بمێنێتەوە). * ھارپاگ بە داھێنانەکانی تەکنیکە [[ئەندازیاری|ئەندازیارییەکانیش]] ناسرابوو؛ بە تایبەتی، بەکارھێنانی ڕێڕەوی زەوی و تەپۆڵکە لە کاتی گەمارۆدان (رێگایەک کە دواتر [[ئەسکەندەری مەزن|ئەسکەندەری مەکدۆنی]] لە کاتی گەمارۆدانی [[سور|سوردا]] بەکاری ھێنا) و بەکارھێنانی شاخەوانان بۆ پێوانەکردنی دیواری دووژمنەکانیان: <blockquote>کاتێک ھاتە یۆنیا، بە دروستکردنی تەپۆڵکە شارەکانی گرت؛ پیاوەکانی لەناو دیوارەکانیاندا دەبرد و دواتر تەپۆڵکەی بە دیوارەکاندا دروست دەکرد و بەم شێوەیە شارەکانی دەگرت. —ھیرۆدۆت ١.١٦٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/1C*.html|سەردێڕ=LacusCurtius • Herodotus — Book I: Chapters 141‑177}}</ref></blockquote> * سەرەڕای ناوبانگی ھارپاگ بە میھرەبانی و ڕەحم، دانیشتووانی [[زانتۆس|شاری زانتۆس]] لە [[لیکیا]] خۆیان کوشت نەک خۆیان ڕادەستی ئەو بکەن و دەیانگوت ھەرگیز داگیر نەکراون. == ژیانی دواتری == دوای تەواوبوونی فتوحات و شەڕەکانی، ھارپاگ وەک [[ساتراپ|ساتراپی]] ئاسیای بچووک دەستنیشانکرا. نەوەکانی بوون بە بنەماڵەی شاھانەی [[لیکیا]] لە ناوچەیەکی ئێستا باشووری ڕۆژئاوای [[تورکیا]]. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.livius.org/ha-hd/harpagus/harpagus.html Livius on Harpagus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731001440/http://www.livius.org/ha-hd/harpagus/harpagus.html |date=٣١ی تەممووزی ٢٠١٣ }} Archived 2013-07-31 at the Wayback Machine * [https://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html The Chronicle of Nabonidus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208034752/http://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/babylon02.html |date= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ }} Archived 2016-12-08 at the Wayback Machine * [http://www.piney.com/Heredotus1.html The Histories of Herodotus] Archived 2009-06-03 at the Wayback Machine {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|کوردستان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Harpagos}} [[پۆل:شانشینی ماد]] [[پۆل:ماد]] [[پۆل:سەرکردە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] m4plrf0wc5g3ctsn9uuul70cetay82f 0 289187 1570584 1570481 2026-04-01T12:05:32Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570584 wikitext text/x-wiki '''پسکیت''' خواردنێکی برژاوی بنچینە-[[ئارد|ئاردە]]. پسکیتەکان بە شێوەیەکی گشتی ڕەق، تەخت، و بێ ھەویرترشن. بە شێوەیەکی گشتی شیرینن و لەوانەیە بە [[شەکر]]، [[چۆکلێت|شوکولاتە]]، ئایسینگ، مرەبا، [[زەنجەفیل]]، یان [[دارچین]] دروست بکرێن. پسکیتە سوێرەکان پێیان دەوترێت کراکەر. جۆرەکانی پسکیت بریتین لە بیسکۆتی، پسکیتی ساندویچ (وەک کستەرد کرێم)، پسکیتی دایجێستیڤ، پسکیتی زەنجەفیلی، پسکیتی شۆرتبرێد، کووکیی پارچە شوکولاتە، پسکیتی ئانزاک، و سپێکیولاس. زاراوەی «پسکیت» لە زۆرێک لە وڵاتە ئینگلیزی-زمانەکاندا بەکاردێت. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەشێک لە کەنەدادا، پسکیتە شیرینەکان نزیکەی ھەمیشە پێیان دەوترێت «کووکی» و پسکیتە سوێرەکان پێیان دەوترێت «کراکەر». == ناو == [[پەڕگە:BiscuitsAmerican&British.png|وێنۆک|پسکیتی ئەمریکای باکوور (چەپ) و پسکیتی بەریتانی لە جۆری بۆربۆن (ڕاست). پسکیتی ئەمریکای باکوور نەرم و توێک توێکە وەک سکۆن، لەکاتێکدا پسکیتە بەریتانییەکان بچووکتر، وشکتر، شیرینتر، و قرپترن وەک کووکی.]] بەرھەمە برژاوە بچووک و ڕەقەکانی بنچینە-ئارد لە زۆرێک لە وڵاتە ئینگلیزی-زمانەکاندا بە پسکیت ناسراون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=14 Foods You Didn't Know Were Called by Different Names in the U.K.|ناونیشان=https://www.rd.com/list/british-food-names|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٥|ئیش=Reader's Digest}}</ref> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھەندێک جار لە کەنەدادا، ئەم وشەیە ئاماژەیە بۆ نانێکی خێرا کە وەک سکۆن وایە، بەڵام پێکھاتەیەکی فووتر و نەرمتری ھەیە (بڕوانە پسکیت (نان))، و ئەوەی کە لە زۆرێک لە وڵاتە ئینگلیزی-زمانەکاندا ناسراوە، یان پێی دەوترێت کووکی یان کراکەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allrecipes.com/article/scone-vs-biscuit/|سەردێڕ=What's the Difference Between Scones and Biscuits? |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Allrecipes |زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.allrecipes.com/article/scone-vs-biscuit/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> کەنەدییەکان ھەندێک جار نانە خێراکە بە ناوی «پسکیتی چا» جیا دەکەنەوە.<ref>Jet McCullough (2020) {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.queensu.ca/strathy/great-canadian-baking-show-and-biscuitcookie-question#:~:text=We%20have%20a%20clear%20picture,to%20the%20North%20American%20biscuit.|سەردێڕ=The Great Canadian Baking Show and the 'Biscuit/Cookie' Question {{!}} Strathy Language Unit}} Retrieved 2022-04-29. ''Queen's University''</ref> لە شانشینی یەکگرتوو، دوورگەی مان و ئیرلەنددا، ''کووکی'' ئاماژەیە بۆ یەک جۆری دیاریکراوی پسکیت: ئەو ھەویرە شیرینترە برژاوەی کە بە شێوەیەکی گشتی پارچەی شوکولاتە یان کشمیشی تێدایە. لە سکۆتلەندا، ''کووکی'' ھەروەھا بۆ ئاماژەدان بە ھەندێک جۆری دیاریکراوی پسکیت یان نان بەکاردێت. لە مێژوودا لە شانشینی یەکگرتوودا، نانە خێراکان بە پسکیت ناسرابوون. ئەم کارە لە ئینگلتەرا کۆتاییی ھاتووە، ھەرچەندە لە سکۆتلەندا و گێرنزیدا ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=David|یەکەم=Elizabeth|سەردێڕ=English Bread and Yeast Cookery|title-link=English Bread and Yeast Cookery|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]]|ساڵ=١٩٧٧|ژپنک=٠-٧١٣٩-١٠٢٦-٧|شوێن=London|chapter=Yeast Buns and Small Tea Cakes}}</ref> [[پەڕگە:Biscuits_in_Ghana.jpg|وێنۆک|ھەڵبژاردەیەک لە پسکیت، وەک چۆن لە [[گانا]] پێشکەش دەکرێت]] [[پەڕگە:Spekulatius_four_pieces_of.jpg|وێنۆک|200x200پیکسڵ|پسکیتی ھۆڵەندیی {{Lang|nl|speculaas}} بە شێوەی جۆراوجۆر: کەشتی، کێڵگە، فیل، ئەسپ]] وشەی پسکیت لە وشەی [[فەڕەنسیی کۆن]]ی {{Lang|fro|bescuit}}ەوە ھاتووە، کە لە وشە [[زمانی لاتینی|لاتینییەکان]]ی {{Lang|la|bis}} ('دوو جار') و {{Lang|la|coquere, coctus}} ('برژاندن'، 'برژاو') وەرگیراوە، و بەم شێوەیە، واتای 'دوو-جار-برژاو' دەگەیەنێت.<ref group="n">بڕوانە، بۆ نموونە، بەکارهێنانی [[ویلیام شێکسپیر|شێکسپیر]] بۆ "سادەیی دوو-جار-کوڵاو! ''Bis coctus!''" لە ''[[Love's Labour's Lost]]''دا. ({{بیرخستنەوەی وێب|editor2-last=Ben Crystal |ناونیشان=http://www.shakespeareswords.com/Plays.aspx?Ac=4&SC=2&IdPlay=28#213776|سەردێڕ=ShakespearesWords.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170315041715/http://www.shakespeareswords.com/Plays.aspx?Ac=4&SC=2&IdPlay=28#213776 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=Shakespeare's Words}})</ref> ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە پسکیتەکان لە بنەڕەتدا بە پرۆسەیەکی دوو قۆناغی دەبرژێنران: سەرەتا دەبرژێنران، و پاشان لەناو فڕنێکی ھێواشدا وشک دەکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.askoxford.com/concise_oed/biscuit?view=uk|سەردێڕ=Oxford Languages |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041229112333/http://www.askoxford.com/concise_oed/biscuit?view=uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> == تێبینییەکان == <references group="n"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:جۆرەکانی خۆراک]] dwytezdrwwyokktrb4qfv6qngneoei5 0 292636 1570617 1566692 2026-04-01T13:21:22Z -Haryad 40333 زیادکردنی بەستەر بۆ [[ئیبن ئادەم]] 1570617 wikitext text/x-wiki گوندی دێڵزە خاوەنی مێژووی زێڕینە ، دوای ئاشبەتاڵ  شۆڕشگێڕەکانی گوندی دێڵزە چەک و خەباتیان دانەناوە  . دوای دروستکردنی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، جەلال تاڵەبانی پەیوەندی نزیك بە عبدواللە بەرزە و ئامۆزاكانی گوندەکە دەکات. لە ئەم پەیوەندییە و ڕێکخستنی شۆڕشێکی نوێیە کەیەکێتی خۆی بەخاوەنی دەزانێت . لە ناودارترین ئاغاکانی گوند مەحمود مستەفا ئاغا ڕەسول مستەفا ئاغا شێخ احمد ئاغا ناودارترین پیاوی ئاینی [[ئیبن ئادەم]] {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دێڵزێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دیلزي}}<br>{{lang-en| Delze}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.65035| 44.86203}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دێڵزێ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.65035| 44.86203 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٣١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دێڵزێ''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] i046srrvz4f5fczgjzrko1otww25ih4 0 293114 1570603 1570312 2026-04-01T12:11:12Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570603 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ناوەندی تەکنەلۆژیای ئەتۆمی/ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئەسفەھان''' ({{بە فارسی|مرکز بین‌المللی علوم و فنون هسته‌ای}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/82157504/%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%8A%D8%A8%D8%B1%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D9%8A-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204052409/https://www.irna.ir/news/82157504/%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%8A%D8%A8%D8%B1%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D9%8A-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=ایرنا|زمان=fa|سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> گەورەترین ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئەتۆمییە لە [[ئێران]]، دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ئەسفەھان]]، لە ناوەندی [[پارێزگای ئەسفەھان]] و لەژێر چاودێری [[ڕێکخراوی وزەی ئەتۆمی ئێران]]دایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/media/1394/06/16/852275/%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=افتتاح منطقه هسته ای اصفهان- عکس خبری تسنیم {{!}} Tasnim|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230404052301/https://www.tasnimnews.com/fa/media/1394/06/16/852275/%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim|زمان=fa|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> توانای ١٠ مێگاواتی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://tass.com/world/1485997|سەردێڕ=Iran unveils plans to build new nuclear research reactor|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250613010751/https://tass.com/world/1485997|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=TASS|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://farsi.alarabiya.net/iran/2022/07/28/%D8%A7%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB-%D9%82%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%82%D9%88%D8%B9-%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-|سەردێڕ=احداث قریب‌الوقوع راکتورهای هسته‌ای جدید در تاسیسات فرآوری اورانیوم اصفهان|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230404052301/https://farsi.alarabiya.net/iran/2022/07/28/%D8%A7%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB-%D9%82%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%82%D9%88%D8%B9-%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=العربیه فارسی|زمان=fa|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەن کۆمپانیای پیشەسازی وزەی پشگامەوە بەڕێوەدەبرێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Isfahan Nuclear Technology/Research Center}} {{شریتی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:شارستانی ئەسفەھان]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] ip4pbrpzx90nki85zbp8q5u02q7aclw 0 293132 1570724 1566607 2026-04-01T18:17:02Z Ravan 7844 1570724 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە = 98th_Academy_Awards_poster.png}} ڕێوڕەسمی '''٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار'''، کە لەلایەن [[ئەکادیمیای زانستەکان و ھونەرەکانی وێنەی جووڵاو]] (ئەی ئێم پی ئەی ئێس) پێشکەش کرا، لە ١٥ی ئازاری ٢٠٢٦، لە [[شانۆی دۆڵبی]] لە [[ھۆڵیوود (کالیفۆڕنیا)|ھۆڵیوود، لۆس ئانجلەس]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان بەڕێوەچوو. لە کاتی ئاھەنگەکەدا، ئەکادیمیا [[خەڵاتەکانی ئۆسکار]]ی (کە بە شێوەیەکی باو وەک ئۆسکار ئاماژەیان پێ دەکرێت) لە ٢٤ کاتگۆریدا پێشکەش کرد، بۆ ڕێزلێنان لەو فیلمانەی لە ساڵی ٢٠٢٥دا بڵاوکراونەتەوە. ڕێوڕەسمەکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لەلایەن [[کۆمپانیای پەخشی ئەمریکی|ئەی بی سی]] تەلەڤیزیۆنی کرا و لەسەر [[ھولو]] پەخشکرا.<ref name="Ceremony">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://variety.com/2025/film/awards/conan-obrien-oscars-host-2026-date-march-1236338970/|سەردێڕ=Conan O’Brien to Return as Oscars Host for 98th Ceremony Set for March |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ئەکتەری کۆمیدی [[کۆنان ئۆوبراین]] بۆ دووەمجار لەسەریەک گەڕایەوە بۆ پێشکەشکردنی بەرنامەکە، دوای ئەوەی ستایشی زۆری لێکرا بۆ پێشکەشکردنی [[٩٧ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|ساڵی ڕابردوو]]، لەگەڵ ڕاج کاپوور و کەیتی مولان کە بۆ سێیەم ساڵ لەسەریەک وەک بەرھەمھێنەری جێبەجێکار گەڕانەوە، و ھامیش ھامیلتۆن وەک دەرھێنەر گەڕایەوە. لە ڕووداوە پەیوەندیدارەکاندا، ئەکادیمیا ١٦ەمین ڕێوڕەسمی خەڵاتەکانی پارێزگارانی لە ھۆڵی ڕەی دۆڵبی لە کۆمەڵگەی ئۆڤەیشن ھۆڵیوود لە ھۆڵیوود لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥دا ئەنجامدا.<ref name="Governors Awards">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Thompson |یەکەم=Anne |بەستەری نووسەر=Anne Thompson (film journalist) |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.indiewire.com/awards/industry/governors-awards-recap-tom-cruise-honorary-oscar-1235161116/|سەردێڕ=At the Governors Awards, Celebrating Tom Cruise While Reckoning with an Uncertain Future |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[IndieWire]]}}</ref> خەڵاتە زانستی و تەکنیکییەکانی ئەکادیمیا لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦، لە ڕێوڕەسمێکدا لە مۆزەخانەی ئەکادیمیای وێنەی جووڵاو لە لۆس ئانجلەس پێشکەش دەکرێن. ''یەک شەڕ لە دوای ئەوی تر'' (One Battle After Another) پێشەنگی شەش خەڵات بوو، لەوانە [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلم|باشترین فیلم]] و باشترین کاستینگ، و بووە یەکەم وەرگری ئەم خەڵاتە لەم کاتگۆرییە نوێیەدا.<ref name="Winners">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Pedersen |یەکەم=Erik |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/lists/2026-oscars-winners-list-academy-awards/|سەردێڕ=2026 Oscars Winners List: Full Results From the Academy Awards |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref><ref name="Kulukundis">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Gardner |یەکەم=Chris |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cassandra-kulukundis-casting-casting-one-battle-after-another-1236531087/|سەردێڕ=Cassandra Kulukundis Makes Academy Awards History by Winning First-Ever Casting Oscar |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> براوەکانی تر بریتی بوون لە ''گوناھباران'' (Sinners) بە چوار خەڵات؛ ''فرانکشتاین'' بە سێ خەڵات؛ ''ڕاوچییەکانی دێوی کەی پۆپ'' بە دوو خەڵات؛ و ''ھەموو ژوورە چۆڵەکان''، ''[[ئەڤەتار: ئاگر و خۆڵەمێش]]''، ''ئێف وەن''، ''ئەو کچەی کە بۆ مرواری گریا''، ''ھامنێت''، ''بەڕێز ھیچ کەسێک دژی پوتین''، ''بایەخی سۆزداری''، ''گۆرانیبێژەکان''، ''دوو کەس کە تف ئاڵوگۆڕ دەکەن''، و ''چەکەکان'' بە یەک خەڵات بۆ ھەر یەکێکیان.<ref name="Winners"/> == براوەکان و کاندیدەکان == کاندیدەکانی ٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لە شانۆی ساموێڵ گۆڵدوین لە بێڤەرلی ھیڵز، لەلایەن ئەکتەر دانیێڵ بروکس و ئەکتەر [[لویس پولمان|لویس پوڵمان]] ڕاگەیەندران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Evans |یەکەم=Greg |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/oscar-nominations-announcement-danielle-brooks-lewis-pullman-1236684036/|سەردێڕ=Danielle Brooks And Lewis Pullman To Announce 2026 Oscar Nominations Next Week |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lang |یەکەم=Brent |دوایین٢=Moreau |یەکەم٢=Jordan |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/oscar-nominations-2026-sinners-one-battle-after-another-1236632380/|سەردێڕ=Oscar Nominations 2026: ‘Sinners’ Dominates With 16 Nods, ‘One Battle After Another’ Follows With 13 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Wiseman |یەکەم=Andreas |دوایین٢=Hipes |یەکەم٢=Patrick |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/lists/2026-oscar-nominations-list/|سەردێڕ=Oscar Nominations 2026: ‘Sinners’ Leads With Record 16, ‘One Battle’ Next – The Complete List |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> شازدە کاندیدکردنەکەی فیلمی «گوناھباران» زۆرترینە لە مێژووی ئۆسکاردا، کە ژمارەی پێشووی ١٤ کاندیدکردنی تێپەڕاند کە بە ھاوبەشی لای فیلمەکانی «ھەموو شتێک دەربارەی ئیڤ» (١٩٥٠)، [[تایتانیک (فیلمی ١٩٩٧)|تایتانیک]] (١٩٩٧)، و [[لا لا لاند]] (٢٠١٦) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Canfield |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ='Sinners' Gets Most Oscar Nominations Ever |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/sinners-most-nominated-movie-oscars-history-2026-1236480942/ |journal=[[The Hollywood Reporter]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ='Sinners' Breaks All-Time Oscar Nomination Record with 16 Nods |ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/sinners-oscars-nominations-record-16-nods-1236632543/ |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ھەروەھا ژمارەی پێوانەیی زۆرترین کەسی ڕەشی کاندیدکراو بۆ یەک فیلمی شکاند کە دە کەس بوون. چەندین ڕەخنەگری فیلم و ڕۆژنامەنووس ستایشی ئەم دەستکەوتەی کاندیدکردنەکانیان کرد، و دەستخۆشییان لە ئەکادیمیا کرد بۆ لەخۆگرتنی سینەمای ڕەشپێستەکان و [[وێژەی ترسناک|چەشنی ترسناک]]. ستۆدیۆی فیلمەکە، [[وارنەر برۆس پیکچەرز]]، سی کاندیدکردنی بەدەستھێنا، کە یەکسان بوو لەگەڵ ژمارەی پێوانەیی خۆی کە لە [[٧٧ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|٢٠٠٥]]دا تۆماری کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Rubin |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Warner Bros. Ties Own Oscar Studio Record with 30 Nominations for 'Sinners' and 'One Battle After Another' |ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/warner-bros-oscar-studio-record-sinners-one-battle-after-another-1236637745/ |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> لە کۆتاییدا، یازدە ئۆسکاری بردەوە (یەک دانە بۆ «چەکەکان»، چوار بۆ «گوناھباران»، و شەش بۆ «یەک شەڕ لە دوای ئەوی تر»)، کە یەکسان بوو لەگەڵ ژمارەی پێوانەیی زۆرترین بردنەوە لەلایەن ستۆدیۆیەکەوە لە یەک ساڵدا.<ref name="WB">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Gardner |یەکەم=Chris |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ='One Battle After Another', 'Sinners' Help Warner Bros. Tie Record for Most Oscar Wins by Studio |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/warner-bros-wins-most-oscars-studio-2026-oscars-1236531123/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[The Hollywood Reporter]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260316132641/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/warner-bros-wins-most-oscars-studio-2026-oscars-1236531123/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا، [[تیمۆتی شەلەمەی]] بووە گەنجترین ئەکتەر کە سێ کاندیدکردنی نواندن بەدەستبھێنێت لە دوای [[مارلۆن براندۆ]]، ھەروەھا بووە گەنجترین کەس کە لە ھەمان ساڵدا ھەم بۆ نواندن و ھەم بۆ بەرھەمھێنان کاندید بکرێت، کە لە [[وارن بیتی]] تێپەڕی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Andreeva |یەکەم=Nellie |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/timothee-chalamet-youngest-best-actor-3-oscar-nominations-1236692822/|سەردێڕ=Timothée Chalamet Becomes Youngest Male Actor To Score 3 Oscar Nominations Since Marlon Brando |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> واگنەر مۆرا بووە یەکەم بەڕازیلی کە بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر|باشترین ئەکتەر لە ڕۆڵی سەرەکیدا]] کاندید بکرێت،<ref name="Diversity">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Oscars Diversity Report: 'Sinners' Ties Record for Most Black Nominees from a Single Film, Plus Milestones for Chloé Zhao, Guillermo del Toro, and More |ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260122150827/https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDavis2026">Davis, Clayton (January 22, 2026). </cite></ref> و [[ستێلان سکارسگارد]] بووە یەکەم ئەکتەر کە بۆ باشترین ئەکتەری پاڵپشت کاندید بکرێت بۆ فیلمێکی نێودەوڵەتیی غەیرە ئینگلیزی.<ref name="Diversity"/> ماوەی ٤٠ ساڵ لە نێوان یەکەم کاندیدکردنی ئەیمی مادیگان، بۆ ڕۆڵی پاڵپشت لە فیلمی «دووجار لە تەمەنێکدا» (١٩٨٥)، و کاندیدکردنی ئەم دواییەی بۆ فیلمی «چەکەکان»، ژمارەی پێوانەیی درێژترین ماوەی نێوان کاندیدکردنەکانی ئۆسکاری بۆ ئەکتەرێکی ژن تۆمار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hood |یەکەم=Cooper |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://screenrant.com/amy-madigan-oscars-nomination-gap-record/|سەردێڕ=Amy Madigan Makes Oscars History With Weapons Nomination, Breaking 55-Year-Old Record |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Screen Rant]]}}</ref> ڕوت ئەی کارتەر بووە خاوەنی زۆرترین کاندیدکردن لەنێو ژنە ڕەشپێستەکاندا لە ھەر کاتگۆرییەکدا، بە پێنجەم کاندیدکردنی بۆ باشترین دیزاینی جلوبەرگ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/ruth-e-carter-most-nominated-black-woman-oscars-history-1236632808/|سەردێڕ=‘Sinners’ Costume Designer Ruth E. Carter Becomes Most-Nominated Black Woman in Oscar History |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ئۆتم دوراڵد ئارکاپاو بووە چوارەم ژن و یەکەم ژنە ڕەنگپێست کە بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین وێنەگری سینەمایی|باشترین وێنەگری سینەمایی]] کاندید بکرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Tangcay |یەکەم=Jazz |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/artisans/news/autumn-arkapaw-oscar-nomination-first-woman-of-color-cinematography-1236632784/|سەردێڕ=‘Sinners’ DP Autumn Durald Arkapaw Makes Oscar History as First Woman of Color Nominated for Best Cinematography |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> و یەکەم ژن و یەکەم کەسی ڕەشپێست کە خەڵاتەکە بباتەوە. کلۆی ژاو بووە دووەم ژن، لە دوای جەین کامپیۆن، و یەکەم ژنە ڕەنگپێست کە دوو جار بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] کاندید بکرێت، ھەروەھا یەکەم ژن کە پێشتر خەڵاتەکەی بردبێتەوە.<ref name="Diversity">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Davis |یەکەم=Clayton |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Oscars Diversity Report: 'Sinners' Ties Record for Most Black Nominees from a Single Film, Plus Milestones for Chloé Zhao, Guillermo del Toro, and More |ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260122150827/https://variety.com/2026/film/awards/oscars-diversity-report-2026-sinners-latinos-women-1236632578/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDavis2026">Davis, Clayton (January 22, 2026). </cite></ref> بە نۆ کاندیدکردن بۆ باشترین فیلم، دیدی گاردنەر بووە خاوەنی زۆرترین کاندیدکردن لەنێو بەرھەمھێنەرە ژنەکاندا، و یەکسانبوونی خۆی لەگەڵ کاتلین کێنەدی شکاند.<ref name="Diversity"/> فیلمی «بایەخی سۆزداری» بووە یەکەم بەرھەمی نەرویژی کە خەڵاتی باشترین فیلمی نێودەوڵەتی بباتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Vivarelli |یەکەم=官 |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/awards/global/norway-oscar-international-joachim-trier-sentimental-value-1236689844/|سەردێڕ=Norway Cheers Its First Oscar for Best International Feature Film With Joachim Trier’s ‘Sentimental Value’ as ‘Historic Moment’ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260316134508/https://variety.com/2026/awards/global/norway-oscar-international-joachim-trier-sentimental-value-1236689844/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> بردنەوەی ھاوبەشی فیلمەکانی «گۆرانیبێژەکان» و «دوو کەس کە تف ئاڵوگۆڕ دەکەن» لە کاتگۆریی باشترین کورتەفیلمی ڵایڤ ئاکشن، حەوتەمین جار بوو کە یەکسانبوون لە مێژووی ئۆسکاردا ڕووبدات و یەکەم جار بوو لە دوای [[٨٥ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|٢٠١٣]]وە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rubin |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/awards/oscars-tie-seventh-time-history-live-action-short-1236689370/|سەردێڕ=Oscars Surprise: Live-Action Short Results in Seventh Tie in Academy Awards’ History |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260316124451/https://variety.com/2026/film/awards/oscars-tie-seventh-time-history-live-action-short-1236689370/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شریتی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠|کالیفۆڕنیا}} [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} 6ndtfxez94s6npri2wyd4z0in8n5qb5 0 293154 1570581 1570487 2026-04-01T12:04:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570581 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پیتەر برایان ھێگسێت''' (لەدایکبووی ٦ی حوزەیرانی ١٩٨٠) بەرپرسێکی حکوومیی ئەمریکی و کەسایەتییەکی پێشووی تەلەڤیزیۆنە کە لە ساڵی ٢٠٢٥ەوە وەک ٢٩یەمین [[وەزیری بەرگریی ئەمریکا|وەزیری بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] کاردەکات. ھێگسێت [[سیاسەت]]ی لە [[زانکۆی پرینستۆن]] خوێندووە، کە لەوێ بڵاوکەرەوەی «پرینستۆن تۆری» بووە، کە ڕۆژنامەیەکی پارێزگاری (کۆنەپارێز)ی خوێندکاران بوو. لە ساڵی ٢٠٠٣ وەک ئەفسەری پیادە لە پاسەوانی نیشتمانیی سوپای مینیسۆتا ڕاسپێردرا، لە بنکەی دەریایی کەنداوی گوانتانامۆ خزمەتی کردووە و ڕەوانەی [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] کراوە. ھێگسێت دوای جێھێشتنی عێراق بۆ چەندین ڕێکخراو کاری کردووە، لەوانەش وەک بەڕێوەبەری جێبەجێکار لە ڤێتس فۆر فریدۆم و شەڕکەرە دێرینەکانی ئەمریکا. لە ساڵی ٢٠١٤ بووە بەشداربووی کەناڵی [[فۆکس نیووز]]. ھێگسێت دوای پشتیوانیکردنی کەمپینەکەی لە ساڵی ٢٠١٦، وەک ڕاوێژکاری سەرۆک [[دۆناڵد ترەمپ]] کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠١٧ تا ٢٠٢٤، ھێگسێت ھاوپێشکەشکاری بەرنامەی «فۆکس ئاند فرێندز ویکێند» بوو. چەندین کتێبی نووسیوە، لەوانە «ھەڵمەتی خاچپەرستیی ئەمریکی» (٢٠٢٠) و «جەنگ لە دژی جەنگاوەران» (٢٠٢٤).<ref>https://www.dailyprincetonian.com/article/2025/01/princeton-features-profiles-pete-hegseth-defense-secretary-nominee</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.war.gov/About/Biographies/Biography/Article/4040890/hon-pete-hegseth/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302061519/https://www.war.gov/About/Biographies/Biography/Article/4040890/hon-pete-hegseth/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، سەرۆکی ھەڵبژێردراو ترەمپ، ھێگسێتی وەک کاندیدی خۆی بۆ پۆستی [[وەزیری بەرگری]] دەستنیشان کرد. لە دانیشتنێکی لیژنەی خزمەتگوزارییە چەکدارەکانی [[ئەنجومەنی پیران]]، کە چەند ڕۆژێک پێش دووەم سوێندخواردنی ترەمپ بەڕێوەچوو، ھێگسێت ڕووبەڕووی تۆمەتەکانی ڕەفتاری نەشیاوی سێکسی، خراپ بەڕێوەبردنی دارایی و زۆر خواردنەوەی [[ئەلکھول|کحوول]] بووەوە. لە ھەمان مانگدا لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە پەسەند کرا، کاتێک جێگری سەرۆک [[جەی دی ڤانس]] دەنگی یەکلاکەرەوەی دا. ئەمە تەنیا دووەم جار بوو لە مێژووی ئەمریکادا کە پەسەندکردنی کاندیدێکی کابینە لەلایەن جێگری سەرۆکەوە یەکلایی بکرێتەوە، لە دوای [[بێتسی دیڤۆس]] لە سەردەمی یەکەمین بەڕێوەبەرایەتی ترەمپ لە ساڵی ٢٠١٧. ھێگسێت دووەم گەنجترین وەزیری بەرگرییە لە دوای [[دۆناڵد ڕەمسفیڵد]]، کە بۆ یەکەمجار لە سەردەمی بەڕێوەبەرایەتی فۆرددا ئەو پۆستەی وەرگرتبوو.<ref>https://www.cnn.com/2024/12/02/politics/pete-hegseth-veterans-advocacy-groups-misconduct-allegations</ref><ref>https://www.bbc.com/news/articles/cx2g4e5z0d3o</ref><ref>https://19thnews.org/2025/01/senate-narrowly-confirms-pete-hegseth-to-lead-pentagon/</ref> ھێگسێت لە ماوەی کارکردنیدا وەک وەزیری بەرگری ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەتەوە بەھۆی چەندین کردەوەی جۆراوجۆرەوە، وەک: لێکەوتەکانی دزەکردنی چاتی گرووپێکی حکوومی لەسەر ئەپی سیگناڵ، تاوانە جەنگییە گوماناوییەکانی پەیوەست بە ھێرشە سەربازییەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئەو کەسانەی گوایە قاچاخچیی [[ماددە ھۆشبەرەکان]]ن لە دەریای کاری بی، برەودان بە ئایینی [[مەسیحییەت|مەسیحی]] لە ناو سوپادا، بەکارھێنانی فڕۆکەی سەربازیی بێ نیشانە بۆ ھێرشکردنە سەر بەلەمەکان، ھەروەھا بەکارھێنانی ھێز و یاساکانی تێوەگلان لە جەنگی ئێران. == ژیانی سەرەتایی و خوێندن == پیتەر برایان ھێگسێت لە ٦ی حوزەیرانی ١٩٨٠ لە [[مینیاپۆلیس]]، لە ویلایەتی [[مینیسۆتا]] لەدایکبووە. بە ڕەچەڵەک [[نەرویج]]ییە. یەکەم منداڵی برایان و پێنێلۆپی «پێنی» (ھاوگن) ھێگسێت بوو. باوکی ھێگسێت ڕاھێنەری [[باسکە]] بووە بۆ خوێندنگە ئامادەیییەکان لە سەرانسەری مینیسۆتا پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٩ خانەنشین بێت؛ دایکیشی ڕاھێنەری کارگێڕییە کە وانەی بەخشیوە لە ڕێگەی زنجیرەی باشیی خزمەتگوزاری گشتی مینیسۆتا (مێپس)، کە بەرنامەیەکی زەمالە و سەرکردایەتییە بۆ ژنانی [[کۆماریخوازی|کۆماری]] و [[ڕاستڕەوی میانڕەو]]. ھێگسێت لە [[فۆڕێست لەیک]]، لە مینیسۆتا گەورە بووە، و لە خوێندنگەی ئامادەیی ناوچەی فۆڕێست لەیک خوێندوویەتی. لە ساڵی ١٩٩٩ وەک یەکەمی خوێندنگەکەی دەرچووە.<ref>"Peter Brian Hegseth in the Minnesota, U.S. , Birth Index, 1935–2004" (Document). Birth Index.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20250403091417/https://www.japantimes.co.jp/commentary/2025/04/03/world/the-real-pete-hegseth/</ref> دوای خوێندنی ئامادەیی، ھێگسێت چووەتە [[زانکۆی پرینستۆن]]، کە لەوێ وەک پسپۆڕی سەرەکی لە سیاسەتدا بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]]ی بەدەستھێناوە. بەپێی گۆڤاری «یەدەگ و پاسەوانی نیشتمانی»، ئەو زانکۆی پرینستۆنی ھەڵبژاردووە لەبری ئۆفەرێکی [[ئەکادیمیای سەربازیی ئەمریکا]] بۆ ئەوەی یاری بۆ تیمی باسکەی زانکۆکە بکات. چەند مانگێک پێش [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول]]، ھێگسێت پەیوەندی بە تیمی مەشقی ئەفسەرانی یەدەگەوە کرد. لە ماوەی ساڵانی خوێندنیدا لە پرینستۆن، ھێگسێت بڵاوکەرەوە و سەرنووسەری «پرینستۆن تۆری» بوو، کە ڕۆژنامەیەکی پارێزگاری خوێندکارانی زانکۆکە بوو.<ref>https://web.archive.org/web/20241207035725/https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2024/12/05/pete-hegseth-mom-penelope/76792635007/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20250131033242/https://www.presspubs.com/quad/sports/local/hegseth-retiring-directed-activities-27-years-as-centennial-grew-prospered/article_c630bd26-9982-11e9-b661-af99524b9cac.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20241130013616/https://www.nytimes.com/2024/11/29/us/politics/pete-hegseth-mother-email.html</ref><ref>https://www.nationalreview.com/2012/03/hegseth-arena-brian-bolduc/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20241120195102/https://www.startribune.com/minnesotans-cheer-question-trumps-pick-of-forest-lakes-pete-hegseth-as-next-defense-secretary/601184359</ref><ref>https://web.archive.org/web/20241113155644/https://www.bostonglobe.com/2024/11/13/metro/pete-hegseth-trump-defense-secretary-nominee/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20250125000839/https://www.dailyprincetonian.com/article/2025/01/princeton-features-profiles-pete-hegseth-defense-secretary-nominee</ref><ref>https://www.collegevine.com/faq/22279/ab-vs-ba-degree-what-s-the-difference</ref> لە نیسانی ٢٠٠٢دا، ھێگسێت ڕای گەیاند کە وەک بڵاوکەرەوەی «پرینستۆن تۆری»، ئەو «بەرگری لە کۆڵەکەکانی شارستانییەتی ڕۆژاوایی دەکات لە دژی سەرقاڵکەرەکانی فرەچەشنی». سەرنووسەرانی «پرینستۆن تۆری» ڕەخنەیان لە ھالی بێری گرت بەھۆی وەرگرتنی خەڵاتی [[ئۆسکار]] بۆ باشترین [[ئەکتەر]] لە بەرامبەر ڕۆڵەکەی لە فیلمی «مۆنستەرز بۆڵ» (٢٠٠١) «بە ناوی تەواوی ڕەگەزێکەوە»، و ڕەخنەیان لە ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] گرت بەھۆی ڕاگەیاندنی ئەوەی کە ئاگادارییەکانی ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزخوازان چاپ دەکات، بەو پاساوەی کە ئەمە ڕەوایەتی دەدات بە بڵاوکردنەوەی ئاگادارییەکانی ھاوسەرگیری بۆ پەیوەندییە خێزانییە قەدەغەکراوەکان (خزمایەتی)، ئاژەڵبازی و منداڵبازی. لە مانگی تشرینی یەکەمدا، «پرینستۆن تۆری» وتارێکی بڵاوکردەوە کە تێدا ھاوڕەگەزخوازی بە بێڕەوشتی ناوبرد. لە وەڵامدا، سەرۆکی حکوومەتی خوێندکارانی پرینستۆن، نینا لانگسام، ئیمەیڵێکی بە زمانی توند بۆ ھێگسێت و بڵاوکەرەوەی ڕۆژنامەکە، براد سیمۆنس، نووسی. ئیمەیڵەکەی لە ژمارەی دواتردا بڵاوکرایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Pete Hegseth}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]] [[پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠]] [[پۆل:Articles with hAudio microformats]] 4yujpnxcr7owoct7mjq5g426vbmdsce 6 293186 1570869 1566041 2026-04-01T21:39:32Z بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک 73358 1570869 wikitext text/x-wiki '''[[بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان ( باک kfm )(ڕۆژهەڵات)|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]]'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان، بزووتنەوەیەکە له ڕۆژهەلاتی کوردستان لە 20-01-2020 دامەزرا. |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20250625194313642828&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان=20-06-2025}}</ref>[[پەڕگە:Ainde-kurdistan-flag.gif|وێنۆک|'''[[بزوتنەوەی ئایندەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان (باک )]]'''[[پەڕگە:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان.jpg|وێنۆک]]بزووتنەوەیەکی سیاسی چەپگەری نەتەوەییە و شوێنی چالاکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە ، ئەم بزووتنەوەیە خاوەنی چەکدارە بەناوی ( هێزی پاراستنی نیشتمان و هێزێکی تایبەت بە ناوی ، فەرماندەیی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و نیشتمانی ) و بارەگای فەرماندەییەکەی لە باشووری کوردستانە و ئامانج لەم هێزە چەکدارە پاراستنی بەرژەوەندیە نیشتمانی و نەتەوەییەکانە تا ئەوکاتەی سوپای نیشتمانی لە حکومەتی خۆبەڕێوەبەریدا دروست دەبێت .]] '''بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان''' [[بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان ( باک kfm )(ڕۆژهەڵات)|ناساندنی بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان بە کورتی]]،ئەمە وێنای جوڵانەوەیەکی سیاسی مۆدێرن دەکات کە دەیەوێت لە چوارچێوەی نەریتی باوی پارتە کوردییەکان (کە زیاتر لەسەر سۆشیالیزم و ناسیۆنالیزمی کلاسیک وەستاون) بچێتە دەرەوە و مۆدێلێکی نوێ پێشکەش بکات. ساڵی ٢٠٢٠ دامەزراوە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکرێت لایەنە سەرەکییەکانی ئەم دیدگایە بەم شێوەیە شی بکەینەوە: ١. ئایدیۆلۆژیای چەپی نەتەوەیی تێکەڵکردنی بیری چەپ (کە جەخت لە دادپەروەری کۆمەڵایەتی، مافی کرێکاران و چینی هەژار دەکاتەوە) لەگەڵ نەتەوەییبوون (کە پرسی ڕزگاری کوردستان و ناسنامەی کوردی بە بنەما دەگرێت). ئەمە نیشانەی ئەوەیە بزووتنەوەکە دەیەوێت هاوسەنگییەک لە نێوان "مافە سیاسییەکان" و "مافە ئابوورییەکان"دا دروست بکات. ٢. ئامانجە سیاسییەکان (فیدڕالیزم و چارەی خۆنووسین) • مافی چارەی خۆنووسین: وەک پرەنسیپێکی نێودەوڵەتی، بزووتنەوەکە داوای دەکات وەک مافێکی سەرەتایی گەلی کورد. • فیدڕالیزم بۆ ئێران: ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە بزووتنەوەکە لە ئێستادا لە چوارچێوەی سنوورە سیاسییەکانی ئێراندا کار بۆ دیموکراسییەت دەکات و پێی وایە سیستەمی فیدڕاڵی باشترین ڕێگەیە بۆ دابینکردنی مافی نەتەوە جیاوازەکان و دابەشکردنی دادپەروەرانەی دەسەڵات و سەروەت و سامان. ٣. تێڕوانینی تەکنۆکرات و تەکنۆلۆژی (خاڵی جیاکەرەوە) ئەمە ئەو بەشەیە کە بزووتنەوەکە لە پارتەکانی دیکە جیا دەکاتەوە: • تەکنۆکراسی: واتە بەڕێوەبردنی وڵات لەلایەن کەسانی پسپۆڕ و شارەزا (نەک تەنیا سیاسییەکان). ئەمە نیشانەی ئەوەیە بزووتنەوەکە گرنگی بە زانست و کارایی (Efficiency) دەدات لە حوکمڕانیدا. • تەکنۆلۆژیا: بەکارهێنانی تەکنۆلۆژیای سەردەم بۆ گەشەپێدان. لە جیهانی ئەمڕۆدا، هێز لە زانیاری و تەکنۆلۆژیادایە، ئەم بزووتنەوەیە دەیەوێت کۆمەڵگەی کوردی بکاتە کۆمەڵگەیەکی بەرهەمهێن لەم بوارەدا. ٤. بەسیستەمکردن و پاراستنی نەوەکانی داهاتوو بزووتنەوەکە تەنیا لە "دروشمی ئازادی"دا نەوەستاوە، بەڵکو دەچێتە ناو قۆناغی دامەزراوەیی (Institutionalization). مەبەست لێی ئەوەیە کە ئازادی بە تەنیا بەس نییە ئەگەر سیستەمێکی بەهێز نەبێت بیپارێزێت. بەسیستەمکردنی کۆمەڵگە واتە: • دابینکردنی ئاسایشی ئابووری و کۆمەڵایەتی. • پاراستنی نەوەکانی داهاتوو لە هەژاری، نەخوێندەواری و ناسەقامگیری سیاسی. • دروستکردنی ژێرخانێکی وا کە بە گۆڕانی کەسەکان، کۆمەڵگە تووشی داڕمان نەبێت. کورتەی پرۆژەکە: بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان وەک "بزووتنەوەیەکی عەقڵانی و پراگماتی" خۆی دەناسێنێت، کە دەیەوێت لە ڕێگەی زانست، تەکنۆلۆژیا و سیستەمێکی سیاسی فیدڕاڵییەوە، نەک تەنیا کورد لە ژێر دەستەیی ڕزگار بکات، بەڵکو بیخاتە سەر شاڕێی پێشکەوتنە جیهانییەکان و داهاتوویەکی گەرەنتی کراو بۆ نەوەکانی داهاتوو بونیاد بنێت. ستراتیژییەتی قۆناغی ناساندنی دیپلۆماسی؛ بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان قۆناغی ناساندنی دیپلۆماسی بۆ "بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان" یەکێکە لە هەستیارترین و گرنگترین وێستگەکانی تەمەنی بزووتنەوەکە. ئەم قۆناغە تەنها ناساندنی ناوێک نییە، بەڵکو گۆڕینی وێنەی بزووتنەوەکەیە لە "هێزێکی ناڕازی"یەوە بۆ "بەدیلێکی سیاسی و ئیداریی شەرعی" لەسەر ئاستی ناوخۆیی، ناوچەیی و نێودەوڵەتی. بۆ ئەوەی بزووتنەوەکە وەک هێزێکی تەکنۆکرات و خاوەن سیستەم خۆی بباتە پێشەوە، پێویستە کار لەسەر ئەم تەوەرە ستراتیژییانە بکات: ١. گۆڕینی گوتاری سیاسی: لە "شۆڕشگێڕی"یەوە بۆ "دەوڵەتسازی" زۆربەی پارتە کوردییەکان لە ڕابردوودا وەک هێزی "شەڕکەر" یان "گەڕیلا" ناسراون. بزووتنەوەی ئایندە دەبێت ئەم وێنەیە بێنێتە دەرەوە و جەخت بکاتەوە کە: • پەیام بۆ جیهان: ئێمە تەنها بۆ ئازادی تێناکۆشین، بەڵکو کار بۆ چەسپاندنی سەقامگیری و گەشەپێدانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەین لە ڕێگەی سیستەمێکی تەکنۆکراتی مۆدێرنەوە. • پەیام بۆ ناوخۆی ئێران: فیدڕالیزم تەنها داوایەکی نەتەوەیی کورد نییە، بەڵکو تاکە ڕێگەی عەقڵانییە بۆ ڕێگریکردن لە لێکترازان و دابینکردنی دادپەروەری بۆ هەموو نەتەوەکان. ٢. ناساندنی "تەکنۆکراسی" وەک خاڵی بەهێز دیپلۆماتکارانی بزووتنەوەکە دەبێت نیشانی بدەن کە ئەم بزووتنەوەیە خاوەنی نەخشەڕێگای زانستییە، نەک تەنها دروشمی سیاسی: • دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ سەنتەرەکانی لێکۆڵینەوە (Think Tanks) لە ئەوروپا و ئەمریکا. • نیشاندانی پڕۆژەی "حوکمڕانیی دیجیتاڵی" و "ئابووریی مۆدێرن" بۆ ڕاکێشانی سەرنجی وەبەرهێنەرانی بیانی و ناوەندە بڕیاردەرەکان. ٣. هاوپەیمانی لەگەڵ "ناوەند" و "نەتەوەکانی تر" بۆ ئەوەی بزووتنەوەکە وەک لایەنێکی مۆدێرن و کراوە بناسرێت، پێویستە لە قۆناغی دیپلۆماسیدا: • دیالۆگ لەگەڵ هێزە دیموکراتە ئێرانییەکان (فارس، ئازەری، بەلوچ و هتد) پەرە پێ بدات. • خۆی وەک "بەرەی عەقڵانی" نیشان بدات کە دەتوانێت ببێتە پردی پەیوەندی نێوان هەموو پێکهاتەکان بۆ گەیشتن بە سیستمێکی دیموکراسی. ٤. دیپلۆماسییەتی "چەپی نوێ" و شەرعییەتی جیهانی وەک بزووتنەوەیەکی چەپی نەتەوەیی، دەکرێت پەیوەندییەکی بەهێز لەگەڵ پارتە سۆشیال دیموکراتەکان و سەوزەکانی ئەوروپا دروست بکرێت. جەختکردنەوە لەسەر سێ تەوەری سەرەکی: • دادپەروەری کۆمەڵایەتی. • مافەکانی ژنان. • پاراستنی ژینگە. ئەم تەوەرانە شەرعییەتێکی مرۆیی و جیهانی بە بزووتنەوەکە دەبەخشن و دەرگای پەرلەمانەکانی جیهانی بۆ دەکەنەوە. ٥. دیپلۆماسیی دیجیتاڵی (Digital Diplomacy) بزووتنەوەکە دەبێت سوود لە تەکنۆلۆژیا وەربگرێت بۆ گەیاندنی دەنگی خۆی: • بەکارهێنانی پلاتفۆرمە مۆدێرنەکان بۆ گەیاندنی پەیام بە نەوەی نوێ لە ناوخۆ و دەرەوە. • نیشاندانی وێنەیەکی "سایبێری و عەقڵانی" لە بزووتنەوەکە، کە جیاواز بێت لە هێزە چەکدارییە کلاسیکییەکان. ٦. لۆبیکردن بۆ "مافی چارەی خۆنووسین" وەک مافێکی یاسایی پێویستە ئەم چەمکە لە "دروشمێکی سیاسی"یەوە بگۆڕدرێت بۆ "داوایەکی یاسایی و مرۆیی" لە چوارچێوەی پەیماننامە نێودەوڵەتییەکاندا، تاوەکو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەک پڕۆژەیەکی یاسایی مامەڵەی لەگەڵ بکات. ئاستەنگەکان و ڕووبەڕووبوونەوەیان لە قۆناغی ناساندندا، بزووتنەوەکە ڕووبەڕووی دوو ئاستەنگی سەرەکی دەبێتەوە: 1. ڕکابەری پارتە کلاسیکەکان: کە ڕەنگە ئەم مۆدێلە نوێیە بە هەڕەشە ببینن. 2. دڵنیاکردنەوەی وڵاتانی ناوچەکە: زلهێزەکان لە "نائارامی" دەترسن؛ بۆیە دەبێت بزووتنەوەکە بیسەلمێنێت کە پڕۆژەکەی (Sustainability) تێدایە و دەبێتە هۆی گەشەی ئابووری و سەقامگیری، نەک ئاڵۆزی زیاتر. ئەنجام: قۆناغی ناساندنی دیپلۆماسی بۆ بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان دەبێت لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی بوەستێت: (شەرعییەت، پسپۆڕی، سەقامگیری). بەم ستراتیژییەتە، بزووتنەوەکە دەتوانێت لە هێزێکی ناوخۆییەوە ببێتە ئەکتەرێکی کاریگەر و "مۆدێرن" کە جیهان ناچار بکات گوێی لێ بگرێت. [[پۆل:حزب و ڕێکخراوەکان]] arc58w7vdip3pa3k71tjew0idsomdzt 0 293351 1570925 1569368 2026-04-02T06:49:20Z Tessla 41338 1570925 wikitext text/x-wiki {{سخ|سەرچاوەی لاواز}} {{زانیاریدانی حیزب پێشکەوتوو|ناو=بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان (باک) (K.F.M)|ناوی_خۆماڵی=|زمان١=کوردی ناوەڕاست|ناوی_زمان١=بزوتنەوەی ئایندەی کوردستان|زمان٢=فارسی|ناوی_زمان٢=جنبش ‌آیندە کردستان|زمان٣=عەرەبی|ناوی_زمان٣=تیار مستقبل کردستان|زمان٤=ئینگلیزی|ناوی_زمان٤=Kurdistan Future Movement|لۆگۆ=[[File:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان.jpg|thumb|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]]|ڕەنگکۆد=|سەرکردە=|سەرۆک=|سەرۆک_ئەنجومەن=|سکرتێری_گشتی=|سکرتێری_یەکەم=|لجە=|سکرتارییەت=|وتەبێژ=|دامەزرێنەر=|ناونیشانی_سەرکردە١=سەرپەرشتیاری گشتی|ناوی_سەرکردە١=[[ڕەند مەریوانی]]{{ھن}}|ناونیشانی_سەرکردە٢=[[ناوەندی بڕیار]]{{ھن}}|ناوی_سەرکردە٢={{ھن}}[[ئاهورا هەورامی / دیار پەروانە /نەسرین گەردی /شێخ عەلی / سارا عەزیزی / شێرکۆ پاڵانی / ئیبراهیم مامە بلە]]|ناونیشانی_سەرکردە٣=|ناوی_سەرکردە٣=|ناونیشانی_سەرکردە٤=|ناوی_سەرکردە٤=|ناونیشانی_سەرکردە٥=|ناوی_سەرکردە٥=|دروشم=[[هەموو چینو توێژەکان ]] (کوردستان) [[ناوەندی شارەکان ]][[جووتیار ]] [[کرێکار]] [[پیشەوەر ]][[ئەندازیار ]][[ماموستا ]][[خوێندکار ]][[داردوەر ]][[ پارێزەر ]]|دامەزراندن=دامەزراندن 25/1/2020 ڕاگەیاندن 25-05-2025|جیابوونەوە=|جیابووەتەوە_لە=|پێشینە=|یەکگرتن=|پاشینە=|شوێنگە=[[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]]|ڕۆژنامە=''ڕوانگەی ئازاد ''{{ھن}}|باڵی_خوێندکار=|باڵی_گەنج=|ناوی_باڵی١=ستراتیژ|باڵی١=ئاسایشی نەتەوەی و نیشتمانی|ناوی_باڵی٢=چینەکانی کۆمەڵگە|باڵی٢={{ھن}}[[یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی ]]|ناوی_باڵی٣=یەکەی بەرگری نیشتمانی ئایندە|باڵی٣=[[ناوەندی بەرگری و پاراستنی کوردستان]] {{ھن}}[[فەرماندەیی پاراستنی نیشتمانی ]] (بەرگریکار)|ساڵی_ئەندامێتی=|ئەندامێتی=|ئایدۆلۆژیا={{ھن}}[[مافی چارەنووس]]{{ھن}}[[فیدڕاڵیزمی دیمو کراتیک]]{{ھن}}[[ئاسایشی نەتەوەیی]]{{ھن}}[[سەنترالیزمی دیموکراتیک]]{{ھن}}[[هاوبەشی نیشتمانی ]]{{ھن}}|شوێنی_سیاسی=[[چەپی نەتەوەیی]]|ئایین=|نیشتمانی=کوردستانی ئازاد گەلێکی شارستانی پێشکەوتوو|نێودەوڵەتی=|ئەورووپی=|پەرلەمانی_ئەورووپی=|ناونیشانی_ئینتیما١=تەلەڤیزیۆن ئایندە میدیا|ئینتیما١=[[ئایندە میدیا]]|ناونیشانی_ئینتیما٢=ماڵپەڕی ناوەندی هەواڵhttps://ainde.org|ئینتیما٢=[https://ainde.net/ناوەندی هەواڵی ئایندە ]|ڕەنگەکان={{color box|#fdbd12}} [[زەرد]] {{color box|#ed2224}} [[سوور]] {{color box|#2d8c43}} [[سەوز]]|ناوی_کورسییەکان١=|کورسییەکان١=|ناوی_کورسییەکان٢=|کورسییەکان٢=|ناوی_کورسییەکان٣=|کورسییەکان٣=|ناوی_کورسییەکان٤=|کورسییەکان٤=|سونبوول=|ئاڵا=Ainde-kurdistan-flag.gif|ماڵپەر=https://ainde.net/kurdi/index.php https://ainde.org/kurdi/index.php|وڵات=ڕۆژهەڵاتی کوردستان|وڵات٢=|بەرپێنووس=}} '''[https://ainde.org/kurdi/index.php بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]''' <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=ڕۆژی 20-06-2025 |سەردێڕ= بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان - Kurdistan Future Movement|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?q=20250625194313642828&lng=1 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?q=20250625194313642828&lng=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?q=20250625194313642828&lng=1 |وێبگە=کوردپیدیا}}</ref> بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان یان بە کورتی ( باک ) بە ڕێنووسی لاتینی و ئینگلیزی دەبێت بە: k.f.m ، Kurdistan Future Movement ) بزووتنەوەیەکی سیاسی چەپگەری نەتەوەییە و شوێنی چالاکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە ، ئەم بزووتنەوەیە خاوەنی چەکدارە بەناوی ( هێزی پاراستنی نیشتمان و هێزێکی تایبەت بە ناوی ، فەرماندەیی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و نیشتمانی ) و بارەگای فەرماندەییەکەی لە باشووری کوردستانە و ئامانج لەم هێزە چەکدارە پاراستنی بەرژەوەندیە نیشتمانی و نەتەوەییەکانە تا ئەوکاتەی سوپای نیشتمانی لە حکومەتی خۆبەڕێوەبەریدا دروست دەبێت . بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان بە کورتی،ئەمە وێنای جوڵانەوەیەکی سیاسی مۆدێرن دەکات کە دەیەوێت لە چوارچێوەی نەریتی باوی پارتە کوردییەکان (کە زیاتر لەسەر سۆشیالیزم و ناسیۆنالیزمی کلاسیک وەستاون) بچێتە دەرەوە و مۆدێلێکی نوێ پێشکەش بکات. ساڵی ٢٠٢٠ دامەزراوە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکرێت لایەنە سەرەکییەکانی ئەم دیدگایە بەم شێوەیە شی بکەینەوە: ١. ئایدیۆلۆژیای چەپی نەتەوەیی تێکەڵکردنی بیری چەپ (کە جەخت لە دادپەروەری کۆمەڵایەتی، مافی کرێکاران و چینی هەژار دەکاتەوە) لەگەڵ نەتەوەییبوون (کە پرسی ڕزگاری کوردستان و ناسنامەی کوردی بە بنەما دەگرێت). ئەمە نیشانەی ئەوەیە بزووتنەوەکە دەیەوێت هاوسەنگییەک لە نێوان "مافە سیاسییەکان" و "مافە ئابوورییەکان"دا دروست بکات. ٢. ئامانجە سیاسییەکان (فیدڕالیزم و چارەی خۆنووسین) • مافی چارەی خۆنووسین: وەک پرەنسیپێکی نێودەوڵەتی، بزووتنەوەکە داوای دەکات وەک مافێکی سەرەتایی گەلی کورد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاپۆرتێک سەبارەت بە مافی چارەی خۆنووسین لە په‌یماننامه‌ی نەتەوە یەکگرتووەکان |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ainde.net/kurdi/articles.php?id=386 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=https://ainde.net/kurdi/articles.php?id=386 |ڕێکەوتی سەردان=7 مانگ و 27 ڕۆژ و 9 کاتژمێر و 3 خوله‌ک له‌مه‌وپێش‌ |وێبگە=7 مانگ و 27 ڕۆژ و 9 کاتژمێر و 3 خوله‌ک له‌مه‌وپێش‌}}</ref> • فیدڕالیزم بۆ ئێران: ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە بزووتنەوەکە لە ئێستادا لە چوارچێوەی سنوورە سیاسییەکانی ئێراندا کار بۆ دیموکراسییەت دەکات و پێی وایە سیستەمی فیدڕاڵی باشترین ڕێگەیە بۆ دابینکردنی مافی نەتەوە جیاوازەکان و دابەشکردنی دادپەروەرانەی دەسەڵات و سەروەت و سامان. ٣. تێڕوانینی تەکنۆکرات و تەکنۆلۆژی (خاڵی جیاکەرەوە) ئەمە ئەو بەشەیە کە بزووتنەوەکە لە پارتەکانی دیکە جیا دەکاتەوە: • تەکنۆکراسی: واتە بەڕێوەبردنی وڵات لەلایەن کەسانی پسپۆڕ و شارەزا (نەک تەنیا سیاسییەکان). ئەمە نیشانەی ئەوەیە بزووتنەوەکە گرنگی بە زانست و کارایی (Efficiency) دەدات لە حوکمڕانیدا. • تەکنۆلۆژیا: بەکارهێنانی تەکنۆلۆژیای سەردەم بۆ گەشەپێدان. لە جیهانی ئەمڕۆدا، هێز لە زانیاری و تەکنۆلۆژیادایە، ئەم بزووتنەوەیە دەیەوێت کۆمەڵگەی کوردی بکاتە کۆمەڵگەیەکی بەرهەمهێن لەم بوارەدا. ٤. بەسیستەمکردن و پاراستنی نەوەکانی داهاتوو بزووتنەوەکە تەنیا لە "دروشمی ئازادی"دا نەوەستاوە، بەڵکو دەچێتە ناو قۆناغی دامەزراوەیی (Institutionalization). مەبەست لێی ئەوەیە کە ئازادی بە تەنیا بەس نییە ئەگەر سیستەمێکی بەهێز نەبێت بیپارێزێت. بەسیستەمکردنی کۆمەڵگە واتە: • دابینکردنی ئاسایشی ئابووری و کۆمەڵایەتی. • پاراستنی نەوەکانی داهاتوو لە هەژاری، نەخوێندەواری و ناسەقامگیری سیاسی. • دروستکردنی ژێرخانێکی وا کە بە گۆڕانی کەسەکان، کۆمەڵگە تووشی داڕمان نەبێت. کورتەی پرۆژەکە: بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان وەک "بزووتنەوەیەکی عەقڵانی و پراگماتی" خۆی دەناسێنێت، کە دەیەوێت لە ڕێگەی زانست، تەکنۆلۆژیا و سیستەمێکی سیاسی فیدڕاڵییەوە، نەک تەنیا کورد لە ژێر دەستەیی ڕزگار بکات، بەڵکو بیخاتە سەر شاڕێی پێشکەوتنە جیهانییەکان و داهاتوویەکی گەرەنتی کراو بۆ نەوەکانی داهاتوو بونیاد بنێت. ستراتیژییەتی قۆناغی ناساندنی دیپلۆماسی؛ بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان قۆناغی ناساندنی دیپلۆماسی بۆ "بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان" یەکێکە لە هەستیارترین و گرنگترین وێستگەکانی تەمەنی بزووتنەوەکە. ئەم قۆناغە تەنها ناساندنی ناوێک نییە، بەڵکو گۆڕینی وێنەی بزووتنەوەکەیە لە "هێزێکی ناڕازی"یەوە بۆ "بەدیلێکی سیاسی و ئیداریی شەرعی" لەسەر ئاستی ناوخۆیی، ناوچەیی و نێودەوڵەتی. بۆ ئەوەی بزووتنەوەکە وەک هێزێکی تەکنۆکرات و خاوەن سیستەم خۆی بباتە پێشەوە، پێویستە کار لەسەر ئەم تەوەرە ستراتیژییانە بکات: ١. گۆڕینی گوتاری سیاسی: لە "شۆڕشگێڕی"یەوە بۆ "دەوڵەتسازی" زۆربەی پارتە کوردییەکان لە ڕابردوودا وەک هێزی "شەڕکەر" یان "گەڕیلا" ناسراون. بزووتنەوەی ئایندە دەبێت ئەم وێنەیە بێنێتە دەرەوە و جەخت بکاتەوە کە: • پەیام بۆ جیهان: ئێمە تەنها بۆ ئازادی تێناکۆشین، بەڵکو کار بۆ چەسپاندنی سەقامگیری و گەشەپێدانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەین لە ڕێگەی سیستەمێکی تەکنۆکراتی مۆدێرنەوە. • پەیام بۆ ناوخۆی ئێران: فیدڕالیزم تەنها داوایەکی نەتەوەیی کورد نییە، بەڵکو تاکە ڕێگەی عەقڵانییە بۆ ڕێگریکردن لە لێکترازان و دابینکردنی دادپەروەری بۆ هەموو نەتەوەکان. ٢. ناساندنی "تەکنۆکراسی" وەک خاڵی بەهێز دیپلۆماتکارانی بزووتنەوەکە دەبێت نیشانی بدەن کە ئەم بزووتنەوەیە خاوەنی نەخشەڕێگای زانستییە، نەک تەنها دروشمی سیاسی: • دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ سەنتەرەکانی لێکۆڵینەوە (Think Tanks) لە ئەوروپا و ئەمریکا. • نیشاندانی پڕۆژەی "حوکمڕانیی دیجیتاڵی" و "ئابووریی مۆدێرن" بۆ ڕاکێشانی سەرنجی وەبەرهێنەرانی بیانی و ناوەندە بڕیاردەرەکان. ٣. هاوپەیمانی لەگەڵ "ناوەند" و "نەتەوەکانی تر" بۆ ئەوەی بزووتنەوەکە وەک لایەنێکی مۆدێرن و کراوە بناسرێت، پێویستە لە قۆناغی دیپلۆماسیدا: • دیالۆگ لەگەڵ هێزە دیموکراتە ئێرانییەکان (فارس، ئازەری، بەلوچ و هتد) پەرە پێ بدات. • خۆی وەک "بەرەی عەقڵانی" نیشان بدات کە دەتوانێت ببێتە پردی پەیوەندی نێوان هەموو پێکهاتەکان بۆ گەیشتن بە سیستمێکی دیموکراسی. ٤. دیپلۆماسییەتی "چەپی نوێ" و شەرعییەتی جیهانی وەک بزووتنەوەیەکی چەپی نەتەوەیی، دەکرێت پەیوەندییەکی بەهێز لەگەڵ پارتە سۆشیال دیموکراتەکان و سەوزەکانی ئەوروپا دروست بکرێت. جەختکردنەوە لەسەر سێ تەوەری سەرەکی: • دادپەروەری کۆمەڵایەتی. • مافەکانی ژنان. • پاراستنی ژینگە. ئەم تەوەرانە شەرعییەتێکی مرۆیی و جیهانی بە بزووتنەوەکە دەبەخشن و دەرگای پەرلەمانەکانی جیهانی بۆ دەکەنەوە. ٥. دیپلۆماسیی دیجیتاڵی (Digital Diplomacy) بزووتنەوەکە دەبێت سوود لە تەکنۆلۆژیا وەربگرێت بۆ گەیاندنی دەنگی خۆی: • بەکارهێنانی پلاتفۆرمە مۆدێرنەکان بۆ گەیاندنی پەیام بە نەوەی نوێ لە ناوخۆ و دەرەوە. • نیشاندانی وێنەیەکی "سایبێری و عەقڵانی" لە بزووتنەوەکە، کە جیاواز بێت لە هێزە چەکدارییە کلاسیکییەکان. ٦. لۆبیکردن بۆ "مافی چارەی خۆنووسین" وەک مافێکی یاسایی پێویستە ئەم چەمکە لە "دروشمێکی سیاسی"یەوە بگۆڕدرێت بۆ "داوایەکی یاسایی و مرۆیی" لە چوارچێوەی پەیماننامە نێودەوڵەتییەکاندا، تاوەکو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەک پڕۆژەیەکی یاسایی مامەڵەی لەگەڵ بکات. ئاستەنگەکان و ڕووبەڕووبوونەوەیان لە قۆناغی ناساندندا، بزووتنەوەکە ڕووبەڕووی دوو ئاستەنگی سەرەکی دەبێتەوە: 1. ڕکابەری پارتە کلاسیکەکان: کە ڕەنگە ئەم مۆدێلە نوێیە بە هەڕەشە ببینن. 2. دڵنیاکردنەوەی وڵاتانی ناوچەکە: زلهێزەکان لە "نائارامی" دەترسن؛ بۆیە دەبێت بزووتنەوەکە بیسەلمێنێت کە پڕۆژەکەی (Sustainability) تێدایە و دەبێتە هۆی گەشەی ئابووری و سەقامگیری، نەک ئاڵۆزی زیاتر. ئەنجام: قۆناغی ناساندنی دیپلۆماسی بۆ بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان دەبێت لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی بوەستێت: (شەرعییەت، پسپۆڕی، سەقامگیری). بەم ستراتیژییەتە، بزووتنەوەکە دەتوانێت لە هێزێکی ناوخۆییەوە ببێتە ئەکتەرێکی کاریگەر و "مۆدێرن" کە جیهان ناچار بکات گوێی لێ بگرێت. '''سەرچاوەو پەراوێزەکان''' == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:حزبەکانی ڕۆژهەڵات}} [[پۆل:بزوتنەوەی ئایندەی کوردستان ( باک کفم )(ڕۆژهەڵات)]] [[پۆل:حزب و ڕێکخراوەکان]] o9otnu9te381u56o3dy4xpjzjh0bmdw 1 293396 1570847 1567411 2026-04-01T21:01:42Z بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک 73358 /* دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە */ بەشی نوێ 1570847 wikitext text/x-wiki == کێشە == @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: ئەم وتارە سەرچاوەیەکی کوردپێدیایە و ئەوی تریان دیار نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە == هیچ ئۆکارێک بۆ سڕینەوەی ئەم پە ڕەیە نیە و لەگەڵ سیسەتەکانی ویکیپیدادا دەگونجێت تکایە تاگی سڕینەوە لەسەری لەبەرن --[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|لێدوان]]) ٢١:٠١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 20mlon1u0xfedlvryoghgwpgn2xz46n 1570926 1570847 2026-04-02T06:49:54Z Tessla 41338 /* دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1570926 wikitext text/x-wiki == کێشە == @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: ئەم وتارە سەرچاوەیەکی کوردپێدیایە و ئەوی تریان دیار نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە == هیچ ئۆکارێک بۆ سڕینەوەی ئەم پە ڕەیە نیە و لەگەڵ سیسەتەکانی ویکیپیدادا دەگونجێت تکایە تاگی سڕینەوە لەسەری لەبەرن --[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|لێدوان]]) ٢١:٠١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک]]: سەرچاوەکانی کەمن و لاوازن، پێویستی بە سەرچاوەی ترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٤٩، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) b7963vmylyyzwr13jnyyoqzgssyfm8t 1570927 1570926 2026-04-02T06:50:44Z Tessla 41338 /* دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1570927 wikitext text/x-wiki == کێشە == @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: ئەم وتارە سەرچاوەیەکی کوردپێدیایە و ئەوی تریان دیار نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە == هیچ ئۆکارێک بۆ سڕینەوەی ئەم پە ڕەیە نیە و لەگەڵ سیسەتەکانی ویکیپیدادا دەگونجێت تکایە تاگی سڕینەوە لەسەری لەبەرن --[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|لێدوان]]) ٢١:٠١، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک]]: سەرچاوەکانی کەمن و لاوازن، پێویستی بە سەرچاوەی ترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٤٩، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::بزانە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی باسی کراوە ئەم وتارە یاخوود نا، گەر حیزبێکی گەورەبێت، باسکراوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٥٠، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) mgc3liz7ykd61r7kle2tat5zmqjcitf 0 293790 1570568 1570563 2026-04-01T12:00:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570568 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Resident Evil Requiem Cover Art.jpg}} '''ڕێزدێنت ئیڤڵ ڕێکویەم''' ({{بە ئینگلیزی|Resident Evil Requiem}})، بە واتای '''خراپەی نیشتەجێ: سروودی مردووان'''، و لە وەشانی [[ژاپۆن]]یدا (بە [[ژاپۆنی]]: バイオハザード レクイエム) [[ترس و مانەوە|یارییەکی ترسناکە بۆ مانەوە]] و لەلایەن کۆمپانیای [[کاپکۆم| کاپکۆمەوە]] پەرەی پێدراوە و بڵاوکراوەتەوە. نۆیەمین قۆناغی سەرەکی زنجیرەی [[ڕێزدێنت ئیڤڵ]]ە، دوای [[ڕێزدێنت ئیڤڵ ڤیڵج]]. یارییەکە کەسایەتی نوێی یاریکردن دەناسێنێت، [[پێرستی کەسایەتییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ|گرەیس ئاشکرۆفت]]، شرۆڤەکاری [[دەزگای لێکۆڵینەوەی فیدراڵی]] کە لێکۆڵینەوە لە زنجیرەیەک مردنی نھێنی دەکات کە پەیوەندییان بە ڕزگاربووانی ڕووداوەکەی ڕاکوون سیتییەوە ھەیە، بە یارمەتی بریکاری گەڕاوەی [[ئێف بی ئای]] و پاڵەوان [[لیان سکات کێنێدی|لیۆن سکات کێنێدی]]. == شێوازی یاریکردن == شێوازی یاریکردن لە نێوان گرەیس و لیۆن دەگۆڕێت. بەشەکانی گرەیس بەردەوامی بە شێوازی ترس و مانەوە دەدەن کە لە یارییەکانی «[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٧: بایۆھازارد]]» (٢٠١٧) و «[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ڤیڵج]]» دا ھەبوو، کە تێدا ھەوڵ دەدەیت لە دەست [[زۆمبی]] و دڕندەکان ڕابکەیت؛ بەڵام بەشەکانی لیۆن زیاتر جەخت لەسەر ئاکشن دەکەنەوە، ھاوشێوەی یارییەکانی وەک «[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٤]]» (٢٠٠٥)، کە تێیدا ڕاستەوخۆ لە جەنگەکاندا ڕووبەڕووی دووژمنەکان دەبێتەوە. دەکرێت بە ھەردوو کەسایەتییەکە لە ڕووانگەی کەسی یەکەم یان کەسی سێیەمەوە یاری بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://store.steampowered.com/app/3764200/Resident_Evil_Requiem |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250607083018/https://store.steampowered.com/app/3764200/Resident_Evil_Requiem |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == گەشەپێدان == یارییەکە لە تەممووزی ٢٠٢٤ ڕاگەیەندرا و لە حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە چالاکیی «[[سەمەر گەیم فێست]]» بە فەرمی پەردەی لەسەر لادرا. یارییەکە لە دەرھێنانی «[[کۆشی ناکانیشی]]»یە، کە دەرھێنەری «[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٧]]» بووە. بیرۆکەی سەرەتایی یارییەکە ئەوە بوو کە یارییەکی جیھانی کراوەی بەکۆمەڵ بێت لە ڕێگەی [[ئینتەرنێت]]ەوە، بەڵام تا ساڵی ٢٠٢١ گۆڕدرا بۆ یارییەکی تاکەکەسی کلاسیکی. «ڕێکویەم» بە بەکارھێنانی «ئاڕ ئی ئینجین» پەرەی پێدراوە، و یەکەم یاری بوو لە زنجیرەکەدا کە تایبەت بۆ ئامێرەکانی نەوەی نۆیەمی [[کۆنسووڵ]]ەکانی یاری دیزاین بکرێت. ھەروەھا ئەمە یەکەم دەرکەوتنی سەرەکیی کەسایەتیی لیۆنە لە دوای یاریی «[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٦]]» (٢٠١٢)، و دیزاینەکەی نوێ کراوەتەوە بۆ ئەوەی بە تەمەنتر دیار بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ign.com/articles/resident-evil-9-officially-revealed-at-summer-game-fest-2025 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250606231554/https://www.ign.com/articles/resident-evil-9-officially-revealed-at-summer-game-fest-2025 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.shacknews.com/article/140474/resident-evil-7-director-returns |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250417174829/https://www.shacknews.com/article/140474/resident-evil-7-director-returns |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == بڵاوکردنەوە و پێشوازیکردن == یارییەکە لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ بۆ ئامێرەکانی «[[پلەی ستەیشن ٥]]»، «[[مایکرۆسۆفت ویندۆز]]» و «[[ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس|ئێکس بۆکس سێرێس ئێکس/ئێس]]» بڵاوکرایەوە. یارییەکە ستایشێکی زۆری لەلایەن ڕەخنەگرانەوە لێکرا؛ ڕەخنەگران دەستخۆشییان لە کەشوھەوا تاریکەکە، چیرۆکەکە، ژینگە ترسناکەکە و ھاوسەنگیی نێوان ترس و [[ئەکشن]] کردووە. ھەروەھا لە ماوەی پێنج ڕۆژدا پێنج ملیۆن دانەی لێ فرۆشرا، بەوەش بوو بە خێراترین یاری لە ڕووی فرۆشتنەوە لە مێژووی زنجیرەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ign.com/articles/capcom-trumpets-successful-resident-evil-requiem-launch-5-million-copies-sold |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307193131/https://www.ign.com/articles/capcom-trumpets-successful-resident-evil-requiem-launch-5-million-copies-sold |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Resident Evil Requiem}} {{شریتی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ژاپۆن|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:یارییەکانی ویندۆز]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکانی دوای کۆتابیی جیھان]] [[پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا داندراون]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان بە بەشداریی کەسایەتیی سەرەکیی مێ]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:کایەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ]] [[پۆل:تەقەکەرانی کەسی سێیەم]] [[پۆل:تەقەکەری کەسی یەکەم]] [[پۆل:یارییەکانی پلەیستەیشن ٥]] [[پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس]] 8yflcj8cp8dfwe4k33y2mx0v9e7cbk3 1 293792 1570851 1569783 2026-04-01T21:05:53Z بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک 73358 /* دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە */ بەشی نوێ 1570851 wikitext text/x-wiki سڵاو هیچ هۆکارێک نیە بۆ سڕینەوەی ئەم پەڕگەیە تەنیا هەندێک کێشەی بچووک لە سەرچاوەکاندا هیە چاک دەکرێت [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19536-42|&#126;2026-19536-42]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19536-42|talk]]) ١٦:٢٩، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە == سڵاو تکایە تاگی سڕینەوە لەسەر ئەم پەڕەیە لابەرن چوونکە هیچ هۆکارێک بۆ سڕینەوەی نیە و تەواو لەگەڵ سیاسەتی ویکیپیدیا گونجاوە.--[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|لێدوان]]) ٢١:٠٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 0bwunl99jo0rlp0r6qur0jw9se90j3w 0 293867 1570590 1570450 2026-04-01T12:07:32Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570590 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''پێکدادانەکانی شرنەخ ئابی ١٩٩٢''' زنجیرەیەک پێکدادان بوو لە شاری [[شرنەخ]] لە نێوان [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (پەکەکە) و [[ھێزە چەکدارەکانی تورکیا|ھێزە ئەمنییەکانی]] [[تورکیا]] لە ١٨ تا ٢١ی ئابی ١٩٩٢، دوای ئەوەی ئەندامانی [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] بەربەستیان دروست کردبوو و بە [[موشەک]] و [[ھاوەن]] ھێرشیان کردە سەر بینای فەرماندەیی جەندرمەی قەزاکە.<ref name="rebeland">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bellaigue|یەکەم=Christopher De|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3FG-7742WI0C&q=Rebel+Land+Christopher+de+Bellaigue|سەردێڕ=Rebel Land: Among Turkey's Forgotten Peoples|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٧٥-٩٦٧٦-٩|via=Google Books}}</ref> لەم شەڕەدا زیاتر لە ٢٠ ھەزار کەس لە ٢٥ ھەزار دانیشتووی شرنەخ بەھۆی توندوتیژییەکانەوە لە شارۆچکەکە ھەڵھاتن. بە گشتی ١٠٧ کەس کوژران کە ٨٥ کەسیان چەکدار و ٢٢ کەسیان مەدەنی بوون. شەڕ و پێکدادانەکان لەو کاتەوە دەستیپێکرد کە شەوی ١٨ی ئاب ھێزێکی زۆری پەکەکە ھێرشیان کردە سەر باڵەخانە حکوومییەکانی شرنەخ و ھێزە ئەمنییەکان بە تۆپباران و تەقەکردن لە پێگەکانی پەکەکە وەڵامیان دایەوە. دوای شەڕەکە قەدەغەی ھاتووچۆ لە شارۆچکەکەدا سەپێندرا. دواتر ئۆپەراسیۆنی ھاوشێوە لە شارۆچکەکانی [[پاسوور]] لە [[پارێزگای دیاربەکر|پارێزگای ئامەد]] لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢، و لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٦ لە [[ڤارتۆ]] لە [[پارێزگای مووش]] دەستیپێکرد.<ref name="rebeland">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bellaigue|یەکەم=Christopher De|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3FG-7742WI0C&q=Rebel+Land+Christopher+de+Bellaigue|سەردێڕ=Rebel Land: Among Turkey's Forgotten Peoples|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٧٥-٩٦٧٦-٩|via=Google Books}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBellaigue2010">Bellaigue, Christopher De (December 28, 2010). </cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پارێزگای شرنەخ]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] n0x3ly92ggtjssvna56egmlgx7afhv6 0 293870 1570598 1570427 2026-04-01T12:10:12Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570598 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنێکی گشتی لە شانشینی یەکگرتوودا لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ بەڕێوەچوو، کە ٤٧٬٠٧٤٬٨٠٠ دەنگدەری تۆمارکراو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/elections/electoralregistration/bulletins/electoralstatisticsforuk/2019|سەردێڕ=Electoral statistics, UK - Office for National Statistics |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=ons.gov.uk}}</ref> مافی دەنگدانیان ھەبوو بۆ ھەڵبژاردنی ٦٥٠ [[ئەندامی پەرلەمان (شانشینی یەکگرتوو)|ئەندامی پەرلەمان]] (ئێم پییەکان) بۆ ماڵی کۆمۆنز. پارتی کۆنەپارێزی فەرمانڕەوا، بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] [[بۆریس جۆنسۆن]]، سەرکەوتنێکی گەورەی بە زۆرینەی ٨٠ کورسی بەدەستھێنا، قازانجێکی پوختی ٤٨ کورسی، بە ٤٣٫٦ لە سەدی دەنگی جەماوەری، کە بەرزترین ڕێژەیە بۆ ھەر پارتێک لە دوای ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٧٩وە، ھەرچەندە بە مەودایەکی دەنگی جەماوەریی تەسکتر وەک لەوەی کە [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] بەسەر کۆنەپارێزەکاندا لە ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٧دا بەدەستی ھێنابوو. ئەمە دووەم ھەڵبژاردنی نیشتمانی بوو کە لە ساڵی ٢٠١٩ لە شانشینی یەکگرتوو ئەنجام درا، یەکەمیان ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەورووپای ٢٠١٩ بوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|2019 United Kingdom general election}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} 6ax607zk2xhlrzukehbfmmkwc81uw2r 0 293871 1570597 1570428 2026-04-01T12:09:52Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570597 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنێکی گشتی لە شانشینی یەکگرتوودا لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ بەڕێوەچوو، دوو ساڵ دوای ھەڵبژاردنی گشتیی پێشوو لە ٢٠١٥؛ یەکەمین ھەڵبژاردن بوو لە ساڵی ١٩٩٢ەوە کە لە ڕۆژێکدا ئەنجام بدرێت کە ھاوکات نەبێت لەگەڵ ھیچ ھەڵبژاردنێکی خۆجێیی (ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٠١، خۆجێیی و گشتی، بەھۆی بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی دەم و پێ لەو ساڵەدا بۆ ماوەی مانگێک دواخران). پارتی کۆنەپارێزی فەرمانڕەوا بە سەرۆکایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] [[تێری زا مەی]] وەک گەورەترین پارتی تاک لە ماڵی کۆمۆنزدا مایەوە بەڵام زۆرینە گشتییە بچووکەکەی لەدەستدا، کە بووە ھۆی پێکھێنانی حکوومەتێکی کەمینەی کۆنەپارێز بە ڕێککەوتنی متمانە و پاڵپشتی لەگەڵ پارتی یەکێتیخوازی دیموکرات (دی یوو پی)ی ئیرلەندای باکوور.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/621794/Confidence_and_Supply_Agreement_between_the_Conservative_Party_and_the_DUP.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180410152728/https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/621794/Confidence_and_Supply_Agreement_between_the_Conservative_Party_and_the_DUP.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٨|وێبگە=assets.publishing.service.gov.uk}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|2017 United Kingdom general election}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} kuiovo5m76rfabtrgq83akzvhcbw67b 0 293875 1570594 1570438 2026-04-01T12:08:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570594 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە گشتییەکان لە ھیندستان لە ١٩ی نیسان تا ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە حەوت قۆناغدا بەڕێوەچوون، بۆ ھەڵبژاردنی ھەموو ٥٤٣ ئەندامەکەی لۆک سەبھا. دەنگەکان ژمێردران و ئەنجامەکە لە ٤ی حوزەیراندا ڕاگەیەندرا بۆ پێکھێنانی ١٨یەمین لۆک سەبھا. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤، سەرۆک وەزیران [[نارێندرا مۆدی]] پاڵپشتیی ٢٩٣ ئێم پیی بۆ [[دراوپادی مورمو]]، [[سەرۆک کۆماری ھیندستان]]، پشتڕاست کردەوە.<ref name="indiatoday.in">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.indiatoday.in/india/story/president-droupadi-murmu-invites-pm-narendra-modi-form-nda-government-2550435-2024-06-07|سەردێڕ=President invites Narendra Modi to form government, oath ceremony on June 9 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609071049/https://www.indiatoday.in/india/story/president-droupadi-murmu-invites-pm-narendra-modi-form-nda-government-2550435-2024-06-07 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> ئەمە بووە نیشانەی سێیەم خولی مۆدی وەک سەرۆک وەزیران و یەکەم جاری کە سەرکردایەتی حکوومەتێکی ھاوپەیمانی بکات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msn.com/en-in/news/India/president-appoints-narendra-modi-as-pm-designate-oath-on-sunday-evening/ar-BB1nOO8x|سەردێڕ=MSN |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240610075648/https://www.msn.com/en-in/news/India/president-appoints-narendra-modi-as-pm-designate-oath-on-sunday-evening/ar-BB1nOO8x |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> کە پارتی تێلووگوو دێسام لە [[ئاندرە پرەدێش]] و جاناتا داڵ (یونایتد) لە [[بیھار]] وەک دوو ھاوپەیمانی سەرەکی دەرکەوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sinha |یەکەم=Shishir |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.thehindubusinessline.com/news/elections/nda-elects-modi-as-leader-president-dissolves-lok-sabha/article68255830.ece|سەردێڕ=NDA elects Modi as leader, President dissolves Lok Sabha |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240605153429/https://www.thehindubusinessline.com/news/elections/nda-elects-modi-as-leader-president-dissolves-lok-sabha/article68255830.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=BusinessLine}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|ھیندستان|دەیەی ٢٠٢٠|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} jiwe4mbxi0m85lq169bqshcz101a82a 0 293876 1570595 1570437 2026-04-01T12:09:12Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570595 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە گشتییەکان لە [[ھیندستان]] لە حەوت قۆناغدا لە ١١ی نیسان تا ١٩ی ئایاری ٢٠١٩ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٧یەمین لۆک سەبھا بەڕێوەچوون. دەنگەکان ژمێردران و ئەنجامەکە لە ٢٣ی ئایاردا ڕاگەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.timesnownews.com/elections/blog/election-dates-2019-schedule-live-updates-lok-sabha-assembly-elections-arunachal-pradesh-andhra-pradesh-odisha-sikkim-jammu-and-kashmir-elections-date-india-elections-schedule-election-commission-model-code-of-conduct-2019-election-2019-dates-declared/184|سەردێڕ=Lok Sabha election 2019 dates HIGHLIGHTS: LS polls in 7 phases, simultaneous assembly elections in 4 states |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190404003525/https://www.timesnownews.com/elections/blog/election-dates-2019-schedule-live-updates-lok-sabha-assembly-elections-arunachal-pradesh-andhra-pradesh-odisha-sikkim-jammu-and-kashmir-elections-date-india-elections-schedule-election-commission-model-code-of-conduct-2019-election-2019-dates-declared/184 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=timesnownews.com |زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://english.manoramaonline.com/in-depth/lok-sabha-elections-2019/2019/03/10/election-commission-lok-sabha-poll-dates.html|سەردێڕ=Onmanorama |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190404003701/https://english.manoramaonline.com/in-depth/lok-sabha-elections-2019/2019/03/10/election-commission-lok-sabha-poll-dates.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=english.manoramaonline.com |زمان=en-GB}}</ref> نزیکەی ٩١٢ ملیۆن کەس مافی دەنگدانیان ھەبوو، و ڕێژەی بەشداریی دەنگدەران لە سەرووی ٦٧ لەسەد بوو – کە بەرزترینە تا ئێستا لە ھەر ھەڵبژاردنێکی گشتیی ھیندستان، ھەروەھا بەرزترین بەشداریی دەنگدەرانی ژن بوو تا ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٢٤ی ھیندستان. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|ھیندستان|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} n5scri4qpmq2cxjshgtqqu2j2xsy582 0 293877 1570593 1570443 2026-04-01T12:08:32Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570593 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە گشتییەکان لە [[ھیندستان]] لە نۆ قۆناغدا لە ٧ی نیسان تا ١٢ی ئایاری ٢٠١٤ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٦یەمین لۆک سەبھا بەڕێوەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mapsofindia.com/parliamentaryconstituencies/|سەردێڕ=India 18th General Elections 2024 and Parliamentary Constituencies |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221093447/http://www.mapsofindia.com/parliamentaryconstituencies/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە=mapsofindia.com}}</ref> بە ٨٣٤ ملیۆن دەنگدەری تۆمارکراو، گەورەترین ھەڵبژاردن بوون لە جیھاندا تا ئەو کاتەی ھەڵبژاردنی ٢٠١٩ پێشی کەوتەوە. نزیکەی ٢٣٫١ ملیۆن یان ٢٫٧١٪ی کۆی دەنگدەرانی شیاو تەمەنیان ١٨–١٩ ساڵ بوو. بە کۆی گشتی ٨٬٢٥١ کاندید کێبڕکێیان لەسەر ٥٤٣ کورسییە ھەڵبژێردراوەکەی لۆک سەبھا کرد.<ref name="Indiatoday">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.indiatoday.in/elections/highlights/story/live-lok-sabha-elections-result-2014-193048-2014-05-15|سەردێڕ=ELECTION 2014 RESULTS LIVE: MODI'S FIRST VICTORY SPEECH IN VADODARA: GOOD TIMES ARE HERE |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180109092437/http://indiatoday.intoday.in/story/live-lok-sabha-elections-result-2014/1/361949.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> تێکڕای بەشداریی ھەڵبژاردن لە ھەموو نۆ قۆناغەکەدا نزیکەی ٦٦٫٤٠٪ بوو، کە بەرزترین بوو لە مێژووی ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ھیندستان تا ھەڵبژاردنی ٢٠١٩.<ref name="Indiatoday"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} 38yqneka5y75nv5xkr3fm85xydqknbq 0 293879 1570592 1570444 2026-04-01T12:08:12Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570592 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە گشتییەکان لە [[ھیندستان]] لە چوار قۆناغدا لە نێوان ٢٠ی نیسان و ١٠ی ئایاری ٢٠٠٤ بەڕێوەچوون. زیاتر لە ٦٧٠ ملیۆن کەس مافی دەنگدانیان ھەبوو، کە ٥٤٣ ئەندامی ١٤یەمین لۆک سەبھایان ھەڵبژارد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.indiatoday.in/election-news/story/general-elections-2004-facts-and-figures-41654-2009-03-12|سەردێڕ=General Elections 2004: Facts and figures |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230723081609/https://www.indiatoday.in/election-news/story/general-elections-2004-facts-and-figures-41654-2009-03-12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=India Today |زمان=en}}</ref> حەوت ویلایەت ھەروەھا ھەڵبژاردنی ئەنجومەنیان بۆ ھەڵبژاردنی حکوومەتە [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتییەکان]] ئەنجام دا. ئەوانە یەکەم ھەڵبژاردن بوون کە بە تەواوی بە ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانی دەنگدان (ئی ڤی ئێمەکان) ئەنجام دران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} m576btals8swvqb0xcy91vzpbixrbfn 0 293880 1570591 1570446 2026-04-01T12:07:52Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570591 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە گشتییەکان لە [[ھیندستان]] لە نێوان ٥ی ئەیلوول و ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩ بەڕێوەچوون، چەند مانگێک دوای جەنگی کارگیل. ئەنجامەکان لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩ ڕاگەیەندران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tribuneindia.com/1999/99oct07/nation.htm|سەردێڕ=tribuneindia... Nation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210816071019/https://www.tribuneindia.com/1999/99oct07/nation.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.tribuneindia.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://asnic.utexas.edu/asnic/hardgrave/Elections1999.html|سەردێڕ=The 1999 Indian Parliamentary Elections and the New BJP-led Coalition Government |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081011235012/http://asnic.utexas.edu/asnic/hardgrave/Elections1999.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> ھەڵبژاردنەکان بینییان کە ھاوپەیمانیی دیموکراسیی نەتەوەیی بە سەرکردایەتی پارتی بەاراتیا جاناتا زۆرینەی لە لۆک سەبھا بەدەستھێنا، ئەمە یەکەم جار بوو لە دوای ١٩٨٤ەوە کە پارتێک یان ھاوپەیمانییەک زۆرینەی ڕەھای بردبێتەوە و دووەم جار بوو لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ١٩٧٧ەوە کە ھاوپەیمانییەکی نادۆنگرێس ئەوەی کردبێت. ھەروەھا سێیەم ھەڵبژاردنی لەسەریەک بوو کە تێیدا ئەو پارتەی زۆرترین دەنگی گشتیی بردبووەوە، زۆرترین کورسیی بەدەستنەھێنا. ھەڵبژاردنەکان تۆماری ئەوەیان بە ئەتاڵ بیھاری ڤاجپایی بەخشی کە ببێتە یەکەم سەرۆک وەزیرانی نادۆنگرێس کە خولێکی تەواوی پێنج ساڵی خزمەت بکات. ئەنجامە یەکلاکەرەوەکە ھەروەھا کۆتایی بە ناسەقامگیرییە سیاسییەکان ھێنا کە وڵاتەکە لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ١٩٩٦ەوە بەخۆیەوە بینیبووی کە ئەنجامەکەی پەرلەمانێکی ھەڵواسراو بوو. ئەگەرچی کۆنگرێسی نەتەوەییی ھیندستان توانی ڕێژەی دەنگەکانی زیاد بکات، بەڵام کۆی ١١٤ کورسییەکەی وەک خراپترین دەدای مێژوویی لە ھەڵبژاردنێکی گشتیدا لە ڕووی ژمارەی کورسییە بەدەستھاتووەکانەوە تا ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ٢٠١٤ ھەژمار کرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} 3ed5jkf1vkilt9sy9omiik632p3dnns 0 293883 1570826 1570442 2026-04-01T20:10:49Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1570826 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:IAF-C-17.jpg|وێنۆک|سی-١٧ گڵۆبماستەر ٣ی ئای ئەی ئێف لە بنکەی ھێزی ئاسمانیی ئێدواردز، [[کالیفۆڕنیا]]]] '''فڕۆکەی گواستنەوەی سەربازی'''، '''فڕۆکەی بارھەڵگری سەربازی''' یان '''گوێزەرەوەی ئاسمانی''' بریتییە لە فڕۆکەیەکی گواستنەوەی [[فڕۆکەی سەربازی|خاوەندارێتی سەربازی]] کە بەکاردێت بۆ پشتگیریکردنی [[ئۆپەراسیۆنی سەربازی|ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان]] لەڕێگەی [[گوێزەرەوەی ئاسمانی|گواستنەوەی ئاسمانیی]] سەربازان و کەرەستە سەربازییەکان. فڕۆکەکانی گواستنەوە زۆر گرنگن بۆ پاراستنی [[بەڕێوەبەرایەتیی زنجیرەی دابینکردنی سەربازی|زنجیرەکانی دابینکردن]] بۆ [[بنکەی کارکردنی پێشەوە|بنکەکانی پێشەوە]] کە گەیشتن پێیان لەڕێگەی زەوی یان ئاوەوە قورسە، و دەکرێت بۆ ھەردوو ئەرکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان بەکاربھێنرێن. ھەروەھا زۆرجار بۆ ئەرکەکانی فریاگوزاری فریاکەوتنی مەدەنی بەکاردەھێنرێن لەڕێگەی گواستنەوەی یارمەتییە مرۆیییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|شەڕ|فڕین}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} rcu7o380ct8cuygai96lep5ti8kygoq 0 293886 1570596 1570430 2026-04-01T12:09:32Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570596 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:KC-135_refuels_an_F-16_Fighting_Falcon.jpg|وێنۆک|کەی سی-١٣٥ ستراتۆتانکەرێک سووتەمەنی بۆ [[جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن|ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن]] پڕ دەکاتەوە بە بەکارھێنانی فلایینگ بووم]] '''سووتەمەنی پڕکردنەوەی ئاسمانی'''، کە ھەروەھا وەک '''پڕکردنەوەی ئاسمانی'''، پڕکردنەوەی لەکاتی فڕیندا (ئای ئێف ئاڕ)، پڕکردنەوەی ئاسمان-بۆ-ئاسمان (ئەی ئەی ئاڕ)، و تانکینگ ناو دەبرێت، پڕۆسەی گواستنەوەی [[سووتەمەنیی فڕۆکە|سووتەمەنیی فڕۆکەوانییە]] لە فڕۆکەیەکەوە (تانکەرەکە) بۆ یەکێکی تر (وەرگرەکە) لەکاتێکدا ھەردوو فڕۆکەکە لە فڕیندا بن. دوو سیستەمە سەرەکییەکەی پڕکردنەوەی سووتەمەنی بریتین لە پڕۆب-ئەند-درۆگ، کە گونجاندنی بۆ فڕۆکە ھەبووەکان ئاسانترە و فلایینگ بووم، کە گواستنەوەی خێراتری سووتەمەنی دابین دەکات، بەڵام پێویستی بە وێستگەیەکی تایبەتی کارپێکەری بووم ھەیە. ئەم پڕۆسەیە ڕێگە بە فڕۆکەی وەرگر دەدات بۆ ماوەیەکی درێژتر لە ئاسماندا بمێنێتەوە، مەوداکەی یان کاتی مانەوەی درێژ بکاتەوە. زنجیرەیەک لە پڕکردنەوەی ئاسمانی دەتوانێت مەودایەک بدات کە تەنھا بە پێداویستییە فیزیۆلۆژییەکانی تاقمەکە (وەک ماندوێتی) و ھۆکارە ئەندازیارییەکانی وەک بەکاربردنی ڕۆنی بزوێنەر سنووردار بێت. لەبەر ئەوەی فڕۆکەی وەرگر لە ئاسماندا بە سووتەمەنی زیادە پڕ دەکرێتەوە، پڕکردنەوەی ئاسمانی دەتوانێت ڕێگە بدات بە [[ھەڵسان]] بە بارێکی قورسترەوە کە دەکرێت چەک، بار یان کارمەند بێت: زۆرترین کێشی ھەڵسان دەپارێزرێت بە ھەڵگرتنی سووتەمەنی کەمتر و پڕکردنەوەی کاتێک دەچێتە ئاسمان. پڕکردنەوەی سووتەمەنی ئاسمانی ھەروەھا وەک ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی بەکاربردنی سووتەمەنی لە گەشتە دوورومەوداکانی زیاتر لە {{Convert|3000|nmi}} ڕەچاو کراوە. پاشکەوتکردنی ئەگەریی سووتەمەنی لە مەودای ٣٥–٤٠٪ بۆ گەشتە دوورومەوداکان خەمڵێنراوە (بە ھەژمارکردنی ئەو سووتەمەنییەی لە کاتی ئەرکەکانی تانکەرەکەدا بەکارھاتووە).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Nangia |یەکەم=R.K |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Operations and aircraft design towards greener civil aviation using air-to-air refuelling |ناونیشان=http://www.greenerbydesign.org.uk/_FILES/publications/3088.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=The Aeronautical Journal |بەرگ=Paper No. ٣٠٨٨.|issue=November |پەڕەکان=٧٠٥–٧٢١|doi=10.1017/S0001924000001585 |s2cid=114942345 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131021064242/http://www.greenerbydesign.org.uk/_FILES/publications/3088.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] i9kwekisrclo2x1kf39c1ssxiyuhhcy 1570806 1570596 2026-04-01T20:07:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1570806 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:KC-135_refuels_an_F-16_Fighting_Falcon.jpg|وێنۆک|کەی سی-١٣٥ ستراتۆتانکەرێک سووتەمەنی بۆ [[جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن|ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن]] پڕ دەکاتەوە بە بەکارھێنانی فلایینگ بووم]] '''سووتەمەنی پڕکردنەوەی ئاسمانی'''، کە ھەروەھا وەک '''پڕکردنەوەی ئاسمانی'''، پڕکردنەوەی لەکاتی فڕیندا (ئای ئێف ئاڕ)، پڕکردنەوەی ئاسمان-بۆ-ئاسمان (ئەی ئەی ئاڕ)، و تانکینگ ناو دەبرێت، پڕۆسەی گواستنەوەی [[سووتەمەنیی فڕۆکە|سووتەمەنیی فڕۆکەوانییە]] لە فڕۆکەیەکەوە (تانکەرەکە) بۆ یەکێکی تر (وەرگرەکە) لەکاتێکدا ھەردوو فڕۆکەکە لە فڕیندا بن. دوو سیستەمە سەرەکییەکەی پڕکردنەوەی سووتەمەنی بریتین لە پڕۆب-ئەند-درۆگ، کە گونجاندنی بۆ فڕۆکە ھەبووەکان ئاسانترە و فلایینگ بووم، کە گواستنەوەی خێراتری سووتەمەنی دابین دەکات، بەڵام پێویستی بە وێستگەیەکی تایبەتی کارپێکەری بووم ھەیە. ئەم پڕۆسەیە ڕێگە بە فڕۆکەی وەرگر دەدات بۆ ماوەیەکی درێژتر لە ئاسماندا بمێنێتەوە، مەوداکەی یان کاتی مانەوەی درێژ بکاتەوە. زنجیرەیەک لە پڕکردنەوەی ئاسمانی دەتوانێت مەودایەک بدات کە تەنھا بە پێداویستییە فیزیۆلۆژییەکانی تاقمەکە (وەک ماندوێتی) و ھۆکارە ئەندازیارییەکانی وەک بەکاربردنی ڕۆنی بزوێنەر سنووردار بێت. لەبەر ئەوەی فڕۆکەی وەرگر لە ئاسماندا بە سووتەمەنی زیادە پڕ دەکرێتەوە، پڕکردنەوەی ئاسمانی دەتوانێت ڕێگە بدات بە [[ھەڵسان]] بە بارێکی قورسترەوە کە دەکرێت چەک، بار یان کارمەند بێت: زۆرترین کێشی ھەڵسان دەپارێزرێت بە ھەڵگرتنی سووتەمەنی کەمتر و پڕکردنەوەی کاتێک دەچێتە ئاسمان. پڕکردنەوەی سووتەمەنی ئاسمانی ھەروەھا وەک ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی بەکاربردنی سووتەمەنی لە گەشتە دوورومەوداکانی زیاتر لە {{Convert|3000|nmi}} ڕەچاو کراوە. پاشکەوتکردنی ئەگەریی سووتەمەنی لە مەودای ٣٥–٤٠٪ بۆ گەشتە دوورومەوداکان خەمڵێنراوە (بە ھەژمارکردنی ئەو سووتەمەنییەی لە کاتی ئەرکەکانی تانکەرەکەدا بەکارھاتووە).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Nangia |یەکەم=R.K |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Operations and aircraft design towards greener civil aviation using air-to-air refuelling |ناونیشان=http://www.greenerbydesign.org.uk/_FILES/publications/3088.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=The Aeronautical Journal |بەرگ=Paper No. ٣٠٨٨.|issue=November |پەڕەکان=٧٠٥–٧٢١|doi=10.1017/S0001924000001585 |s2cid=114942345 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131021064242/http://www.greenerbydesign.org.uk/_FILES/publications/3088.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 4z88swpz7yds038zyl6vc7b4svatiru 0 293887 1570825 1570449 2026-04-01T20:10:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1570825 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Aviation_Military_aircraft_flock_aircraft_012524_.jpg|وێنۆک|سکادرانێکی گواستنەوەی [[ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|یوو ئێس ئەی ئێف]] سی-١٧ئەی لە ئۆپەراسیۆنێکی دابەزاندنی ئاسمانی]] فڕۆکەوانیی سەربازی بریتییە لە دیزاین، پەرەپێدان و بەکارھێنانی [[فڕۆکەی سەربازی]] و ئامێرە فڕیوەکانی تر بۆ مەبەستی ئەنجامدان یان توانادانی [[شەڕی ئاسمانی]]، لەوانە توانای نیشتمانیی [[گوێزەرەوەی ئاسمانی]] (باری ئاسمانی) بۆ دابینکردنی [[لەشکرگێڕیی سەربازی|دابینکردنی لۆجستی]] بۆ ئەو ھێزانەی لە [[شانۆ (شەڕ)|شانۆیەکی جەنگ]] یان بەدرێژایی بەرەیەک جێگیرکراون. [[کارەبای ئاسمانی|ھێزی ئاسمانی]] ھۆکارە نیشتمانییەکانی ئەنجامدانی ئەو جۆرە شەڕانە دەگرێتەوە، لەوانە یەکگرتنی گواستنەوە و فڕۆکەی جەنگی. فڕۆکە سەربازییەکان [[بۆمبھاوێژ|بۆمبھاوێژەکان]]، [[مەکۆی ئاسمانیی شەڕکەر|شەڕکەرەکان]]، [[فڕۆکەی گواستنەوەی سەربازی|فڕۆکەکانی گواستنەوە]]، فڕۆکەی ڕاھێنان، و [[فڕۆکەی سیخوڕی]] دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فڕۆکەوانیی سەربازی]] 28il0v07qyverm5728ebaf0hov8loxw 0 293888 1570589 1570457 2026-04-01T12:07:12Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570589 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Surveillance Camera At Connecticut Avenue, NW & Nebraska Avenue, NW (Washington, DC) (349115665).jpg|وێنۆک|کامێرای چاودێری بۆ پشتگیریکردنی پۆلیسی واشینگتن، دی سی]] '''چاودێری''' بریتییە لە بینین و مۆنیتەرکردنی سیستماتیکی کەسێک، دانیشتووانێک، یان شوێنێک، بە مەبەستی کۆکردنەوەی زانیاری، کاریگەریکردن، [[بەڕێوەبەری|بەڕێوەبردن]]، یان ئاڕاستەکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lyon|یەکەم=David|سەردێڕ=Surveillance Society: Monitoring in Everyday Life|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Open University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٥-٢٠٥٤٦-٢|شوێن=Philadelphia}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Monahan|یەکەم=Torin|سەردێڕ=Surveillance Studies: A Reader|دوایین٢=Murakami Wood|یەکەم٢=David|ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٠٢٩٧٨٢-٤|شوێن=New York}}</ref> بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن [[حکوومەت|حکوومەتەکانەوە]] بۆ چەندین ھۆکاری جیاواز بەکاردێت، وەک [[ھێزی یاسایی|جێبەجێکردنی یاسا]]، ئاسایشی نیشتمانی، و ئاگاداریی زانیاری. ھەروەھا دەکرێت وەک تاکتیکێک لەلایەن ئەو کەسانەی کە لەبری حکوومەت کار ناکەن بەکاربھێنرێت، وەک لەلایەن ڕێکخراوە تاوانکارییەکان بۆ پلاندانان و ئەنجامدانی تاوانەکان، و لەلایەن بازرگانییەکان بۆ کۆکردنەوەی ھەواڵگری لەسەر تاوانباران، ڕکابەرەکانیان، دابینکەران یان کڕیاران. ڕێکخراوە ئایینییەکانیش کە ئەرکی دەستنیشانکردنی لادان و جیاوازییان لەسەرە دەکرێت چاودێری ئەنجام بدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Greenleaf|یەکەم=Richard E.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KbnADwAAQBAJ|سەردێڕ=Cultural Encounters: The Impact of the Inquisition in Spain and the New World|ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٣٠١٢٤-٥|editor-last=Perry|editor-first=Mary Elizabeth|زنجیرە=Center for Medieval and Renaissance Studies, UCLA|بەرگ=٢٤|شوێن=Berleley|پەڕە=٢٦٠|chapter=Historiography of the Mexican Inquisition: Evolution of Interpretations and Methodologies|وتەگێڕانەوە=Studies [...] are based partially on Inquisition surveillance of foreigners and Protestants.|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٠|editor-last2=Cruz|editor-first2=Anne J.}}</ref> جۆرە جیاوازەکانی وردبینەکان جۆرێک لە چاودێری ئەنجام دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cardwell|یەکەم=Harvey|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fGIV4d_vLusC|سەردێڕ=Principles of Audit Surveillance|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=R.T. Edwards, Inc.|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٢١٧-١٣-٣|پەڕە=١٠٢|وتەگێڕانەوە="[...] accounts and inventories alike are generally within the area of surveillance of the auditor [...]."|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئاسایش]] [[پۆل:ئاسایشی نیشتیمانی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] mgul4oua4ebew8ivqma6i06bf9s3npk 0 293889 1570824 1570459 2026-04-01T20:10:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570824 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''١٠٣یەمین کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکان''' کۆبوونەوەیەکی لقی یاسادانانی حکوومەتی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو، کە پێکھاتبوو لە [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا|ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. لە [[واشینگتن دی سی]] کۆبووەوە لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣ تا ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥، لە ماوەی ھەفتەکانی کۆتایی سەرۆکایەتیی جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش و لە دوو ساڵی یەکەمی سەرۆکایەتیی بیل کڵینتن. دابەشکردنی کورسییەکان لە [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لەسەر بنەمای [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٩٩٠)|سەرژمێریی ١٩٩٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} mkt7sv2wlgk6iqmyjkes5l19zzcea7e 0 293894 1570576 1570509 2026-04-01T12:03:32Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570576 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''سارین''' (ناونیشانی ناتۆ '''GB''') پێکھاتەیەکی [[ئەندامی]] [[فۆسفۆر]]ی زۆر ژەھراوییە کە زۆرجار وەک [[چەکی کیمیایی|چەکێکی کیمیایی]] بەکارھێنراوە بەھۆی توانای زۆریەوە وەک [[ماددەی دەماری|دەمارەژەھر]]. سارین شلەیەکی ھەڵچووی بێ [[ڕەنگ]] و بێ [[بۆن]]ە. بەرکەوتنی دەکرێت [[کوشندە]] بێت تەنانەت لە چڕییەکی زۆر کەمیشدا، و [[مردن]] دەکرێت لە ماوەی یەک تا دە خولەکدا ڕووبدات دوای ھەڵمژینی ڕاستەوخۆی ژەمێکی کوشندە بەھۆی [[خنکان]] لە سستبوونی [[کۆئەندامی ھەناسە]]، مەگەر دژەژەھرەکان بە خێرایی بەکاربێن. ئەو کەسانەی ژەمێکی ناکوشندە ھەڵدەمژن و چارەسەری پزیشکی خێرا وەرناگرن، ڕەنگە ھێشتا تووشی زیانی دەماریی ھەمیشەیی ببن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/chemical-emergencies/chemical-fact-sheets/sarin.html|سەردێڕ=Sarin |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Chemical Emergencies |زمان=en-us}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] jk1g1uscoilgjmxka5tpv45f34vopo0 1570680 1570576 2026-04-01T15:01:03Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1570680 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''سارین''' (ناونیشانی ناتۆ '''GB''') پێکھاتەیەکی [[ئەندامی]] [[فۆسفۆر]]ی زۆر ژەھراوییە کە زۆرجار وەک [[چەکی کیمیایی|چەکێکی کیمیایی]] بەکارھێنراوە بەھۆی توانای زۆریەوە وەک [[ماددەی دەماری|دەمارەژەھر]]. سارین شلەیەکی ھەڵچووی بێ [[ڕەنگ]] و بێ [[بۆن]]ە. بەرکەوتنی دەکرێت [[کوشندە]] بێت تەنانەت لە چڕییەکی زۆر کەمیشدا، و [[مردن]] دەکرێت لە ماوەی یەک تا دە خولەکدا ڕووبدات دوای ھەڵمژینی ڕاستەوخۆی ژەمێکی کوشندە بەھۆی [[خنکان]] لە سستبوونی [[کۆئەندامی ھەناسە]]، مەگەر دژەژەھرەکان بە خێرایی بەکاربێن. ئەو کەسانەی ژەمێکی ناکوشندە ھەڵدەمژن و چارەسەری پزیشکی خێرا وەرناگرن، ڕەنگە ھێشتا تووشی زیانی دەماریی ھەمیشەیی ببن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/chemical-emergencies/chemical-fact-sheets/sarin.html|سەردێڕ=Sarin |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Chemical Emergencies |زمان=en-us}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 7fjhjdctw3jmq30iuw72v0fh0pessyy 1570785 1570680 2026-04-01T20:04:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570785 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''سارین''' (ناونیشانی ناتۆ '''GB''') پێکھاتەیەکی [[ئەندامی]] [[فۆسفۆر]]ی زۆر ژەھراوییە کە زۆرجار وەک [[چەکی کیمیایی|چەکێکی کیمیایی]] بەکارھێنراوە بەھۆی توانای زۆریەوە وەک [[ماددەی دەماری|دەمارەژەھر]]. سارین شلەیەکی ھەڵچووی بێ [[ڕەنگ]] و بێ [[بۆن]]ە. بەرکەوتنی دەکرێت [[کوشندە]] بێت تەنانەت لە چڕییەکی زۆر کەمیشدا، و [[مردن]] دەکرێت لە ماوەی یەک تا دە خولەکدا ڕووبدات دوای ھەڵمژینی ڕاستەوخۆی ژەمێکی کوشندە بەھۆی [[خنکان]] لە سستبوونی [[کۆئەندامی ھەناسە]]، مەگەر دژەژەھرەکان بە خێرایی بەکاربێن. ئەو کەسانەی ژەمێکی ناکوشندە ھەڵدەمژن و چارەسەری پزیشکی خێرا وەرناگرن، ڕەنگە ھێشتا تووشی زیانی دەماریی ھەمیشەیی ببن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/chemical-emergencies/chemical-fact-sheets/sarin.html|سەردێڕ=Sarin |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Chemical Emergencies |زمان=en-us}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 93bowsbvc7tvr5oh1awps02y5ojahsm 0 293895 1570682 1570508 2026-04-01T15:01:23Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1570682 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ماددە دەمارییەکان''' یان '''دەمارەژەھر''' ھەندێکجار پێیان دەوترێت '''گازی دەمار'''، پۆلێکە لە [[کیمیای ئەندامی|ماددە کیمیاییە ئەندامییەکان]] کە ئەو میکانیزمانە تێکدەدەن کە دەمارەکان پەیامەکان دەگوازنەوە بۆ ئەندامەکانی لەش. تێکچوونەکە بەھۆی پەکخستنی [[ئەسیتیلکۆلین ئێستەرەیز]] (AChE) دروست دەبێت، کە [[ئەنزیم|ئەنزیمێکە]] کە وەک کاتالیزۆر کاردەکات بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەسیتیلکۆلین، کە [[پەیەگوێزەرەوە|گواستەرەوەیەکی دەمارییە]]. ماددە دەمارییەکان پەکخەری گەڕانەوەنەبووی [[ئەسیتیلکۆلین ئێستەرەیز]]ن کە وەک [[ژەھر]] بەکاردێن ژەھراویبوون بە دەمارەژەھر دەبێتە ھۆی تەسکبوونەوەی بیلبیلەکان، ڕژانی زۆری [[لیک]]ی دەم، گرژبوونی [[ماسوولکە]]کان (تەشنوج)، و میزکردن و پیسایکردنی ناویست، کە یەکەمین نیشانەکانیش لە چەند چرکەیەکی کەمدا دوای بەرکەوتن دەردەکەون. مردن بەھۆی خنکان یان [[وەستانی دڵ]] ڕەنگە لە ماوەی چەند خولەکێکدا ڕووبدات بەھۆی لەدەستدانی کۆنترۆڵی لەش بەسەر ماسوولکەکانی [[ھەناسەدان]] و ماسوولکەکانی تردا. چارەسەری ستاندارد بۆ ژەھراویبوون بە دەمارەژەھر بریتییە لە تێکەڵەیەک لە دژە-کۆلینێرجیک بۆ کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان، و ئۆکسیم وەک دژەژەھر.<ref>https://www.cnn.com/2018/07/05/health/treating-patients-poisoned-with-novichok</ref> ئەو دەمارەژەھرانەی کە زۆرترین بەرھەمھێنانیان لە مێژوودا ھەبووە بریتین لە VX/VR، [[سارین]]، و [[سۆمان]]. زنجیرەی G پێکدێت لەو دەمارەژەھرە سەرەتاییانەی کە لە کۆتایی [[سی (ئەندام)|سییەکان]]ی سەدەی ڕابردوودا دۆزرانەتەوە، کە بەگشتی فڕۆک{{تێبینی|ئەم وشەیە بۆ ئەو [[ماددەی شل|ماددە شلانە]] بەکاردێت کە مەیلیان زۆرە بە خێرایی ببنە [[ھەڵم]] یان [[گاز]]، تەنانەت لە [[پلەی گەرم]]ی ئاساییشدا.}} و مەترسیدارن لە ڕێگەی ھەڵمژینەوە وەک [[ئایرۆسۆڵ]]. زنجیرەی V کە دوای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو دۆزرانەوە، زۆر کەمتر فڕۆکن و زیاتر دەمێننەوە، و لە ڕێگەی مژینی پێستەوە مەترسی دروست دەکەن، ئەمەش پێویستی بە جلی تەواوی پارێزەری لەش ھەیە. ھەردوو زنجیرەکە و ھەندێک لە ئاوێتەکانی زنجیرەی نۆڤیچۆک، ئاوێتەی ئۆرگانۆفۆسفاتن، لە کاتێکدا بریکارەکانی تری نۆڤیچۆک و ھەندێک لە دەمارەژەھرە کارباماتەکان، کیمیایەکی نائۆرگانۆفۆسفاتیان ھەیە. ھەندێکیان لە ڕێگەی تەقەمەنییە کیمیاییە دووانییەکانەوە دروست دەبن، وەک گولە تۆپی M687ی ئەمریکی کە [[سارین]] دروست دەکات لە ڕێگەی تێکەڵکردنی پێکھاتە کیمیاییە سەرەتایییەکانییەوە.<ref>https://www.opcw.org/resources/documents/annual-reports</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == p3qfd8vb62k8kp8zk4fb7fq02p4ydyx 1570783 1570682 2026-04-01T20:03:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570783 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ماددە دەمارییەکان''' یان '''دەمارەژەھر''' ھەندێکجار پێیان دەوترێت '''گازی دەمار'''، پۆلێکە لە [[کیمیای ئەندامی|ماددە کیمیاییە ئەندامییەکان]] کە ئەو میکانیزمانە تێکدەدەن کە دەمارەکان پەیامەکان دەگوازنەوە بۆ ئەندامەکانی لەش. تێکچوونەکە بەھۆی پەکخستنی [[ئەسیتیلکۆلین ئێستەرەیز]] (AChE) دروست دەبێت، کە [[ئەنزیم|ئەنزیمێکە]] کە وەک کاتالیزۆر کاردەکات بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەسیتیلکۆلین، کە [[پەیەگوێزەرەوە|گواستەرەوەیەکی دەمارییە]]. ماددە دەمارییەکان پەکخەری گەڕانەوەنەبووی [[ئەسیتیلکۆلین ئێستەرەیز]]ن کە وەک [[ژەھر]] بەکاردێن ژەھراویبوون بە دەمارەژەھر دەبێتە ھۆی تەسکبوونەوەی بیلبیلەکان، ڕژانی زۆری [[لیک]]ی دەم، گرژبوونی [[ماسوولکە]]کان (تەشنوج)، و میزکردن و پیسایکردنی ناویست، کە یەکەمین نیشانەکانیش لە چەند چرکەیەکی کەمدا دوای بەرکەوتن دەردەکەون. مردن بەھۆی خنکان یان [[وەستانی دڵ]] ڕەنگە لە ماوەی چەند خولەکێکدا ڕووبدات بەھۆی لەدەستدانی کۆنترۆڵی لەش بەسەر ماسوولکەکانی [[ھەناسەدان]] و ماسوولکەکانی تردا. چارەسەری ستاندارد بۆ ژەھراویبوون بە دەمارەژەھر بریتییە لە تێکەڵەیەک لە دژە-کۆلینێرجیک بۆ کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان، و ئۆکسیم وەک دژەژەھر.<ref>https://www.cnn.com/2018/07/05/health/treating-patients-poisoned-with-novichok</ref> ئەو دەمارەژەھرانەی کە زۆرترین بەرھەمھێنانیان لە مێژوودا ھەبووە بریتین لە VX/VR، [[سارین]]، و [[سۆمان]]. زنجیرەی G پێکدێت لەو دەمارەژەھرە سەرەتاییانەی کە لە کۆتایی [[سی (ئەندام)|سییەکان]]ی سەدەی ڕابردوودا دۆزرانەتەوە، کە بەگشتی فڕۆک{{تێبینی|ئەم وشەیە بۆ ئەو [[ماددەی شل|ماددە شلانە]] بەکاردێت کە مەیلیان زۆرە بە خێرایی ببنە [[ھەڵم]] یان [[گاز]]، تەنانەت لە [[پلەی گەرم]]ی ئاساییشدا.}} و مەترسیدارن لە ڕێگەی ھەڵمژینەوە وەک [[ئایرۆسۆڵ]]. زنجیرەی V کە دوای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو دۆزرانەوە، زۆر کەمتر فڕۆکن و زیاتر دەمێننەوە، و لە ڕێگەی مژینی پێستەوە مەترسی دروست دەکەن، ئەمەش پێویستی بە جلی تەواوی پارێزەری لەش ھەیە. ھەردوو زنجیرەکە و ھەندێک لە ئاوێتەکانی زنجیرەی نۆڤیچۆک، ئاوێتەی ئۆرگانۆفۆسفاتن، لە کاتێکدا بریکارەکانی تری نۆڤیچۆک و ھەندێک لە دەمارەژەھرە کارباماتەکان، کیمیایەکی نائۆرگانۆفۆسفاتیان ھەیە. ھەندێکیان لە ڕێگەی تەقەمەنییە کیمیاییە دووانییەکانەوە دروست دەبن، وەک گولە تۆپی M687ی ئەمریکی کە [[سارین]] دروست دەکات لە ڕێگەی تێکەڵکردنی پێکھاتە کیمیاییە سەرەتایییەکانییەوە.<ref>https://www.opcw.org/resources/documents/annual-reports</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} kyjfimd2p6ie8q9q6qr8003bf5f5ye1 0 293896 1570575 1570512 2026-04-01T12:03:12Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570575 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''سۆمان''' (یان GD، EA 1210، Zoman، PFMP، A-255، ناوی سیستماتیکی: O-pinacolyl methylphosphonofluoridate)<ref>Archived 2013-09-12 at the Wayback Machine United States Senate, 103d Congress, 2d Session. (May 25, 1994). Material Safety Data Sheet -- Lethal Nerve Agents Somain (GD and Thickened GD). Retrieved Nov. 6, 2004.</ref> ماددەیەکی کیمیایی زۆر ژەھراوییە. یەکێکە لە [[ماددەی دەماری|ماددە دەمارییەکان]]، دەستێوەردان دەکات لە کارکردنی ئاسایی [[کۆئەندامی پەیی|سیستمی دەماری]] شیردەرەکان بە ڕێگریکردن لە ئەنزیمەکانی [[کۆڵین ­ئیستێراز]]. ڕێگریکەری ھەردوو [[ئەسیتیل ­ کۆڵین ئیستراز]] و [[بوتیری کۆڵین ئیستێراز]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |display-authors=etal |vauthors=Millard CB, Kryger G, Ordentlich A |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٩|سەردێڕ=Crystal structures of aged phosphonylated acetylcholinesterase: nerve agent reaction products at the atomic level |journal=Biochemistry |بەرگ=٣٨|issue=22 |پەڕەکان=٧٠٣٢–٩|doi=10.1021/bi982678l |pmid=١٠٣٥٣٨١٤|s2cid=11744952}}</ref> وەک [[چەکی کیمیایی|چەکێکی کیمیایی]] لەلایەن [[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتووەکانەوە]] بەپێی [[بڕیارنامەی ٦٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش|بڕیاری ٦٨٧ی نەتەوە یەکگرتووەکان]] وەک [[چەکی کۆکوژ|چەکی کۆمەڵکوژ]] پۆلێن کراوە. بەرھەمھێنانی بە توندی کۆنترۆڵ دەکرێت، و کۆکردنەوە و کۆگاکردنی بەپێی ڕێکەوتننامەی چەکی کیمیایی ساڵی ١٩٩٣ لە یاسادا دەرچووە کە وەک ماددەیەکی خشتەی یەکەم پۆلێن کراوە. سۆمان سێیەمین [[ماددەی دەماری|دەمارەژەھری]] ناو زنجیرەی ناسراو بە «زنجیرەی G» بوو کە دۆزرایەوە لەگەڵ GA ([[تابوون]])، GB ([[سارین]])، و GF ([[سایکلۆسارین]]).<ref>https://www.cdc.gov/chemical-emergencies/chemical-fact-sheets/soman.html</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 1qs7ruu7fdzy5cuezyvzqner9v55x11 1570681 1570575 2026-04-01T15:01:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1570681 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''سۆمان''' (یان GD، EA 1210، Zoman، PFMP، A-255، ناوی سیستماتیکی: O-pinacolyl methylphosphonofluoridate)<ref>Archived 2013-09-12 at the Wayback Machine United States Senate, 103d Congress, 2d Session. (May 25, 1994). Material Safety Data Sheet -- Lethal Nerve Agents Somain (GD and Thickened GD). Retrieved Nov. 6, 2004.</ref> ماددەیەکی کیمیایی زۆر ژەھراوییە. یەکێکە لە [[ماددەی دەماری|ماددە دەمارییەکان]]، دەستێوەردان دەکات لە کارکردنی ئاسایی [[کۆئەندامی پەیی|سیستمی دەماری]] شیردەرەکان بە ڕێگریکردن لە ئەنزیمەکانی [[کۆڵین ­ئیستێراز]]. ڕێگریکەری ھەردوو [[ئەسیتیل ­ کۆڵین ئیستراز]] و [[بوتیری کۆڵین ئیستێراز]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |display-authors=etal |vauthors=Millard CB, Kryger G, Ordentlich A |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٩|سەردێڕ=Crystal structures of aged phosphonylated acetylcholinesterase: nerve agent reaction products at the atomic level |journal=Biochemistry |بەرگ=٣٨|issue=22 |پەڕەکان=٧٠٣٢–٩|doi=10.1021/bi982678l |pmid=١٠٣٥٣٨١٤|s2cid=11744952}}</ref> وەک [[چەکی کیمیایی|چەکێکی کیمیایی]] لەلایەن [[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتووەکانەوە]] بەپێی [[بڕیارنامەی ٦٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش|بڕیاری ٦٨٧ی نەتەوە یەکگرتووەکان]] وەک [[چەکی کۆکوژ|چەکی کۆمەڵکوژ]] پۆلێن کراوە. بەرھەمھێنانی بە توندی کۆنترۆڵ دەکرێت، و کۆکردنەوە و کۆگاکردنی بەپێی ڕێکەوتننامەی چەکی کیمیایی ساڵی ١٩٩٣ لە یاسادا دەرچووە کە وەک ماددەیەکی خشتەی یەکەم پۆلێن کراوە. سۆمان سێیەمین [[ماددەی دەماری|دەمارەژەھری]] ناو زنجیرەی ناسراو بە «زنجیرەی G» بوو کە دۆزرایەوە لەگەڵ GA ([[تابوون]])، GB ([[سارین]])، و GF ([[سایکلۆسارین]]).<ref>https://www.cdc.gov/chemical-emergencies/chemical-fact-sheets/soman.html</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] nkcq4xecb9fp1asl8gi9p3nwolwncmo 1570784 1570681 2026-04-01T20:04:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570784 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''سۆمان''' (یان GD، EA 1210، Zoman، PFMP، A-255، ناوی سیستماتیکی: O-pinacolyl methylphosphonofluoridate)<ref>Archived 2013-09-12 at the Wayback Machine United States Senate, 103d Congress, 2d Session. (May 25, 1994). Material Safety Data Sheet -- Lethal Nerve Agents Somain (GD and Thickened GD). Retrieved Nov. 6, 2004.</ref> ماددەیەکی کیمیایی زۆر ژەھراوییە. یەکێکە لە [[ماددەی دەماری|ماددە دەمارییەکان]]، دەستێوەردان دەکات لە کارکردنی ئاسایی [[کۆئەندامی پەیی|سیستمی دەماری]] شیردەرەکان بە ڕێگریکردن لە ئەنزیمەکانی [[کۆڵین ­ئیستێراز]]. ڕێگریکەری ھەردوو [[ئەسیتیل ­ کۆڵین ئیستراز]] و [[بوتیری کۆڵین ئیستێراز]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |display-authors=etal |vauthors=Millard CB, Kryger G, Ordentlich A |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٩|سەردێڕ=Crystal structures of aged phosphonylated acetylcholinesterase: nerve agent reaction products at the atomic level |journal=Biochemistry |بەرگ=٣٨|issue=22 |پەڕەکان=٧٠٣٢–٩|doi=10.1021/bi982678l |pmid=١٠٣٥٣٨١٤|s2cid=11744952}}</ref> وەک [[چەکی کیمیایی|چەکێکی کیمیایی]] لەلایەن [[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتووەکانەوە]] بەپێی [[بڕیارنامەی ٦٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش|بڕیاری ٦٨٧ی نەتەوە یەکگرتووەکان]] وەک [[چەکی کۆکوژ|چەکی کۆمەڵکوژ]] پۆلێن کراوە. بەرھەمھێنانی بە توندی کۆنترۆڵ دەکرێت، و کۆکردنەوە و کۆگاکردنی بەپێی ڕێکەوتننامەی چەکی کیمیایی ساڵی ١٩٩٣ لە یاسادا دەرچووە کە وەک ماددەیەکی خشتەی یەکەم پۆلێن کراوە. سۆمان سێیەمین [[ماددەی دەماری|دەمارەژەھری]] ناو زنجیرەی ناسراو بە «زنجیرەی G» بوو کە دۆزرایەوە لەگەڵ GA ([[تابوون]])، GB ([[سارین]])، و GF ([[سایکلۆسارین]]).<ref>https://www.cdc.gov/chemical-emergencies/chemical-fact-sheets/soman.html</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} jlwze887yxr24vyod5fugot9ioetlbl 0 293897 1570823 1570516 2026-04-01T20:10:19Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570823 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} ڕیفراندۆمێکی دەستووری سەبارەت بە چاکسازیی سیستەمی دادوەری لە [[ئیتاڵیا]] لە ٢٢ و ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٦ بەڕێوەچوو. مەبەست لێی پێداچوونەوە بوو بە بەشی دووەم و بەشی چوارەمی تاقمی دووەمی [[دەستووری ئیتاڵیا]]. ئەمە پێنجەمین ڕیفراندۆمی دەستووری بوو لە مێژووی کۆماری ئیتاڵیادا. داوا لە دەنگدەران کرا کە ئایا یاسایەکی دەستووری پەسەند دەکەن، کە زۆرجار بە "چاکسازیی نۆردیۆ" (ڕیفۆرما نۆردیۆ) ناودەبرێت بەناوی وەزیری داد کارلۆ نۆردیۆ، کە دەستووری ئیتاڵیا لە لایەنی جیاوازدا ھەموار دەکاتەوە، دیارترینیان بە پێشنیارکردنی جیاکردنەوەی دەستووریی ڕێڕەوی کار لەنێوان [[دادوەر|دادوەران]] و داواکارانی گشتی، دابەشکردنی ئەنجومەنی باڵای دادوەری (سی ئێس ئێم) بۆ دوو دەستەی جیاواز، و ھەڵبژاردنی ئەندامان بە تیروپشک لەبری ھەڵبژاردنی تەقلیدی، ھەروەھا دامەزراندنی دادگایەکی باڵای تەمبێکاری بۆ چاودێریکردنی ڕێکارەکانی تەمبێکاری. پڕۆژەیاسای دەستووری کە لەلایەن حکوومەتەوە دەستپێشخەریی بۆ کرابوو، لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی کۆمارەوە پەسەند کرا. لەبەر ئەوەی لە کاتی پرۆسەی پەسەندکردنی پەرلەمانیدا نەگەیشتە زۆرینەی دوو لەسەر سێی پێویست لە ھەر کام لە ژوورەکانی پەرلەمانی ئیتاڵیا، بەپێی ماددەی ١٣٨ی دەستووری ئیتاڵیا، زوو واژووە پێویستەکان کۆکرانەوە بۆ داواکردنی ڕیفراندۆمێکی دەستووریی پشتڕاستکەرەوە. لە ڕێژەی بەشدارییەکی زیاتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا و بە پێچەوانەی ڕاپرسییەکانی کۆتایی کە ھەڵبژاردنێکی نزیکیان نیشان دەدا، دوای ئەوەی ڕاپرسییەکانی پێشوو لە سەرەتادا سوودێکی بەرچاویان بۆ لایەنگران نیشان دابوو، دەنگدەران بە ڕێژەی ٥٣٫٢٪ بەرامبەر ٤٦٫٨٪ چاکسازییە دەستوورییەکەیان ڕەتکردەوە. ئەمە وەک گورزێکی گەورە بۆ حکوومەتی مێلۆنی بینرا. ڕێژەی یاسایی بۆ کارا بوونی ڕیفراندۆمەکە پێویست نەبوو، و یاسای نۆردیۆ کە خرایە ڕیفراندۆمەوە دەردەچوو ئەگەر لەلایەن زۆرینەی دەنگە دروستەکانەوە پشتڕاست بکرایەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:CS1 Italian-language sources (it)]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} ops16w9406zgksed5hmg7wtozwjwclq 0 293898 1570821 1570519 2026-04-01T20:10:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570821 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} '''مێژووی کۆماری ئیتاڵیا''' پەیوەندی بەو ڕووداوانەوە ھەیە کە پەیوەستن بە [[مێژووی ئیتاڵیا]] کە لە ساڵی ١٩٤٦ەوە ڕوویان داوە، کاتێک ئیتاڵیا بوو بە کۆمار دوای ڕیفراندۆمی دامەزراوەیی ١٩٤٦ی ئیتاڵیا. مێژووی کۆماریی ئیتاڵیا بە گشتی بۆ دوو قۆناغ دابەش دەکرێت، کۆماری یەکەم و دووەم. دوای ڕووخانی ڕژێمی فاشیست لە ئیتاڵیا و کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، سیاسەت و کۆمەڵگەی ئیتاڵیا لە ساڵی ١٩٤٦ تا ١٩٩٤ لەژێر دەسەڵاتی دیموکراسی مەسیحی (دی سی) دا بوو، کە پارتێکی سیاسیی مەسیحیی بنکەفراوان بوو. لە کۆتاییی چلەکانەوە تا ساڵی ١٩٩١، ئۆپۆزسیۆن لەلایەن پارتی کۆمۆنیستی ئیتاڵیا (پی سی ئای) سەرکردایەتی دەکرا. دیموکراسی مەسیحی لەم ماوەیەدا بەبێ پچڕان حوکمڕانی کرد، باڵادەست بوو بەسەر ھەموو کابینەکاندا و نزیکەی ھەموو سەرۆک وەزیرانەکانی دابین دەکرد. بە پلەی یەکەم بە پاڵپشتیی کۆمەڵێک پارتی بچووک لە چەپی ناوەندەوە تا ڕاستی ناوەند حوکمڕانی دەکرد، لەوانە پارتی سۆشیالیستی ئیتاڵیا (پی ئێس ئای)، پارتی سۆشیال دیموکراتی ئیتاڵیا (پی ئێس دی ئای)، پارتی کۆماریی ئیتاڵیا (پی آر ئای)، و پارتی لیبڕاڵی ئیتاڵیا (پی ئێڵ ئای)، و تەنانەت پارتە [[ڕاستڕەوی توندڕەو|ڕاستڕەوە توندڕەوەکانی]] وەک بزووتنەوەی کۆمەڵایەتیی ئیتاڵیا (ئێم ئێس ئای). پارتی کۆمۆنیست بە تەواوی لە حکوومەت دوورخرایەوە، بە جیاکردنەوەی بەشێکی کەمی سازانی مێژوویی کەمخایەن، کە تێیدا پی سی ئای پاڵپشتیی دەرەکیی بۆ حکوومەتێکی کەمینەی دی سی لە ساڵی ١٩٧٦ تا ١٩٧٩ دابین کرد. بارودۆخی سیاسی لە سەرەتای نەوەدەکاندا بەھۆی دوو شۆکی گەورەوە بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕا: [[ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت]] لە ساڵی ١٩٩١ و فەزیحەی گەندەڵیی تانجێنتۆپۆلی کە مەودایەکی فراوانی ھەبوو لە ساڵی ١٩٩٢ تا ١٩٩٤. یەکەمیان بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوە و دابەشبوونی پی سی ئای و پارچەپارچەبوونی ئۆپۆزسیۆن، لەکاتێکدا دووەمیان بووە ھۆی ڕووخانی نزیکەی ھەموو پارتە سیاسییە دامەزراوەکانی ئیتاڵیا، لەوانە دیموکراسی مەسیحی، پی ئێس ئای، پی ئێس دی ئای، پی آر ئای، پی ئێڵ ئای و ئەوانی تر. ھەستی دژە دەسەڵاتداری بووە ھۆی ڕیفراندۆمێکی ساڵی ١٩٩٣ کە ڕێگەی بە چاکسازیی سیستەمی ھەڵبژاردن دا لە نوێنەرایەتی ڕێژەیی پاکەوە بۆ سیستەمێکی تێکەڵاوی مەیلقەرە بە زۆرینە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 1d9dmh9bzulrnuhagjhvdeuuelcoxvp 0 293899 1570820 1570523 2026-04-01T20:09:59Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570820 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:M1-A1_Abrams_Fire.jpg|وێنۆک|240x240پیکسڵ|تانکێکی [[ئێم١ ئابرامس|ئێم١ ئەی١]] کە تۆپە سەرەکییەکەی دەتەقێنێت]] '''ھێزی ئاگرین''' بریتییە لە توانای سەربازی بۆ ئاڕاستەکردنی ھێز بەرەو دوژمن. ئەو ھەموو مەودای [[چەک|چەکە]] ئەگەرییەکان دەگرێتەوە. ئەم چەمکە بە شێوەیەکی گشتی وەک یەکێک لە سێ بنەما سەرەکییەکەی [[شەڕی مۆدێرن]] دەوترێتەوە کە تێیدا ھێزەکانی دوژمن تێکدەشکێندرێن یان ئیرادەیان بۆ شەڕکردن پووچەڵ دەکرێتەوە لەڕێگەی بەکارھێنانی ھێزی پێویست و باشترە ھێزێکی زۆر بێت وەک ئەنجامێکی ئۆپەراسیۆنە جەنگییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} c0onfn2na8bzlwgncy45w1yjzvcu9ek 0 293904 1570819 1570532 2026-04-01T20:09:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570819 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''سەنتوریۆن سی-ڕام'''، کە ھەروەھا بە سیستەمی چەکی '''لاند فالانکس''' (ئێڵ پی دەبلیوو ئێس) ناودەبرێت، بریتییە لە سیستەمێکی ئەمریکیی [[ھێزەکانی بەرگریی ئاسمانی|تۆپخانەی بەرگریی ئاسمانی]] بۆ بەرپەرچدانەوەی ڕاکێت، تۆپخانە و مۆرتار (سی-ڕام). لە ساڵی ٢٠٠٤ پەرەی پێدرا، کاتێک شەڕکردن لە کاتی [[شەڕی عێراق|جەنگی عێراقدا]] لاوازییەک لە [[ھێزەکانی بەرگریی ئاسمانی|تۆپخانەی دژە پڕۆژێکتایلی]] سەر زەویدا دەستنیشان کرد. سیستەمەکە لەلایەن نۆرسرۆپ گروومان، ڕایتیۆن و ئۆشکۆش کۆرپۆرەیشن بەرھەم دەھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 3em2ss36htfmjq5uma6bpnnc2hncrnx 0 293905 1570573 1570534 2026-04-01T12:02:32Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570573 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سیستەمی تۆپھاوێژی ئارچەر'''، یان '''ئارچەر – ئێف ئێچ ٧٧ بی دەبلیوو ئێڵ ٥٢'''، یان '''ئارتیلێری سیستەم ٠٨'''، سیستەمێکی [[تۆپھاوێژی خۆھەڵگر (خۆبزوێنەر)|ھاویتزەری خۆبزوێنەری]] سویدییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.baesystems.com/en/feature/archer--the-development-of-wheeled-artillery-with-a-new-purpose|سەردێڕ=https://www.baesystems.com/en/feature/archer--the-development-of-wheeled-artillery-with-a-new-purpose |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=BAE Systems {{!}} International |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.regjeringen.no/nb/dep/fd/pressesenter/pressemeldinger/2007/Norsk-svensk-samarbeid-om-fremtidens-art.html?id=468611|سەردێڕ=Norsk-svensk samarbeid om fremtidens artilleri – invitasjon til signering av avtalen |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٠|زمان=Norwegian}}</ref> بەشە سەرەکییەکەی سیستەمەکە پێکھاتووە لە تۆپێکی ١٥٥ ملم ئێڵ ٥٢ (بە درێژیی ٥٢ کالیبەر)ی تەواو ئۆتۆماتیکیی [[ھاوتزەر|ھاویتزەر]] و وێستگەیەکی چەکی کۆنترۆڵکراوی لە دوورەوەی ئێم ١٥١ پڕۆتێکتەر کە لەسەر شاسییەکی دەستکاریکراوی ٦×٦ی بارھەڵگری جومگەیی ھەموو جۆرە زەوییەکی ڤۆڵڤۆ ئەی ٣٠ دی جێگیرکراوە. بەشی تاقم و بزوێنەرەکەی زرێپۆش کراوە و کابینەکە بە پەنجەرەی بەرگریکار لە گوللە و پارچە پارچەبوونی تەقەمەنی تەیار کراوە. ھەروەھا سیستەمەکە پێکھاتووە لە ئۆتۆمبێلێکی دووبارە پڕکردنەوەی تەقەمەنی، ئۆتۆمبێلێکی پشتگیری، تەقەمەنییە لاوەکییەکانی بۆنەس،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.baesystems.com/BAEProd/groups/public/documents/bae_publication/bae_pdf_bonus.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826121452/http://www.baesystems.com/BAEProd/groups/public/documents/bae_publication/bae_pdf_bonus.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|وێبگە=BAE Systems- Bofors AB}}</ref> و کەرەستە فڕێدەرە ئاڕاستەکراوەکانی ئێم ٩٨٢ ئێکسکالیبەر. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} lfx3m2jislwg8yedo1bdllg0tjijwg1 1570807 1570573 2026-04-01T20:07:59Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570807 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''سیستەمی تۆپھاوێژی ئارچەر'''، یان '''ئارچەر – ئێف ئێچ ٧٧ بی دەبلیوو ئێڵ ٥٢'''، یان '''ئارتیلێری سیستەم ٠٨'''، سیستەمێکی [[تۆپھاوێژی خۆھەڵگر (خۆبزوێنەر)|ھاویتزەری خۆبزوێنەری]] سویدییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.baesystems.com/en/feature/archer--the-development-of-wheeled-artillery-with-a-new-purpose|سەردێڕ=https://www.baesystems.com/en/feature/archer--the-development-of-wheeled-artillery-with-a-new-purpose |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=BAE Systems {{!}} International |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.regjeringen.no/nb/dep/fd/pressesenter/pressemeldinger/2007/Norsk-svensk-samarbeid-om-fremtidens-art.html?id=468611|سەردێڕ=Norsk-svensk samarbeid om fremtidens artilleri – invitasjon til signering av avtalen |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٠|زمان=Norwegian}}</ref> بەشە سەرەکییەکەی سیستەمەکە پێکھاتووە لە تۆپێکی ١٥٥ ملم ئێڵ ٥٢ (بە درێژیی ٥٢ کالیبەر)ی تەواو ئۆتۆماتیکیی [[ھاوتزەر|ھاویتزەر]] و وێستگەیەکی چەکی کۆنترۆڵکراوی لە دوورەوەی ئێم ١٥١ پڕۆتێکتەر کە لەسەر شاسییەکی دەستکاریکراوی ٦×٦ی بارھەڵگری جومگەیی ھەموو جۆرە زەوییەکی ڤۆڵڤۆ ئەی ٣٠ دی جێگیرکراوە. بەشی تاقم و بزوێنەرەکەی زرێپۆش کراوە و کابینەکە بە پەنجەرەی بەرگریکار لە گوللە و پارچە پارچەبوونی تەقەمەنی تەیار کراوە. ھەروەھا سیستەمەکە پێکھاتووە لە ئۆتۆمبێلێکی دووبارە پڕکردنەوەی تەقەمەنی، ئۆتۆمبێلێکی پشتگیری، تەقەمەنییە لاوەکییەکانی بۆنەس،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.baesystems.com/BAEProd/groups/public/documents/bae_publication/bae_pdf_bonus.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826121452/http://www.baesystems.com/BAEProd/groups/public/documents/bae_publication/bae_pdf_bonus.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|وێبگە=BAE Systems- Bofors AB}}</ref> و کەرەستە فڕێدەرە ئاڕاستەکراوەکانی ئێم ٩٨٢ ئێکسکالیبەر. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} rprvefbookrnpvzykdo5i654oogd946 0 293907 1570818 1570538 2026-04-01T20:09:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570818 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:AC-130U_Spooky_gunship_30_mm_cannon.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|تۆپە زنجیرییەکانی بوشماستەری ٣٠ ملم]] '''تۆپھاوێژی فڕۆکە''' بریتییە لە چەکەکانی [[تۆپھاوێژ]] بە کالیبەری ٣٠ ملم یان گەورەتر کە لەسەر فڕۆکە جێگیر دەکرێن. یەکەمجار بۆ ڕۆڵەکانی [[پشتگیریی ئاسمانیی نزیک|ھێرشی زەوی]] لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانیی یەکەمدا]] بەکارھێنرا، تۆپھاوێژی فڕۆکە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا بەکارھێنانی خۆی دۆزیوەتەوە، دیارترینیان لەسەر ئەی سی-١٣٠.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} sphysqscj4t4dx9qxtdv5txva1jf0o1 0 293908 1570817 1570541 2026-04-01T20:09:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570817 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''لۆکھید ئەی سی-١٣٠ گەنشیپ''' جۆرێکی پڕچەککراوی قورس، خۆڕاگری درێژخایەنی [[فڕۆکەی ھێرشبەر|ھێرشی زەوی]] فڕۆکەی گواستنەوەی سی-١٣٠ ھێرکولییزە، کە فڕۆکەیەکی باڵ جێگیرە. کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە چەکەکانی ھێرشی زەوی ھەڵدەگرێت کە لەگەڵ ھەستەوەرەکان، [[ڕێنیشاندەری]]، و [[سیستمی ڕێکھێنانی ھاویژتن|سیستەمەکانی کۆنترۆڵکردنی تەقە]] یەکخراون. بە پێچەوانەی فڕۆکە سەربازییە مۆدێرنەکانی تری باڵ جێگیر، ئەی سی-١٣٠ پشت بە ئامانجگرتنی بینراو دەبەستێت. لەبەر ئەوەی قەبارە گەورەکەی و بەرزییەکانی کەمی کارکردن لە دەوروبەری ٧٬٠٠٠ پێ (٢٬١٠٠ مەتر) دەیکاتە ئامانجێکی ئاسان، ئەرکەکانی [[پشتگیریی ئاسمانیی نزیک]] بەزۆری لە شەودا ئەنجام دەدرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} faah4acsv8b4uk9p8311tjsz5wr94ws 0 293909 1570572 1570544 2026-04-01T12:02:12Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570572 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:AC-130H_Spectre_banking_turn.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گەنشیپێکی ئەی سی-١٣٠ئێچ لە ١٦یەمین سکادرانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکان]] '''گەنشیپ''' بریتییە لە [[فڕۆکەی سەربازی|فڕۆکەیەکی سەربازی]] کە بە تۆپە قورسەکانی فڕۆکە پڕچەک کراوە، کە بە پلەی یەکەم بۆ ھێرشکردنە سەر ئامانجە زەوییەکان مەبەست لێیەتی، چ وەک [[ھێرشی ئاسمانی]] یان وەک [[پشتگیریی ئاسمانیی نزیک]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wragg|یەکەم=David W.|سەردێڕ=A Dictionary of Aviation|بڵاوکەرەوە=Osprey|ساڵ=١٩٧٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٠٤٥-١٦٣-٤|edition=first|پەڕە=١٤٧}}</ref> لە بەکارھێنانی مۆدێرندا زاراوەی «گەنشیپ» ئاماژەیە بۆ فڕۆکەی باڵ جێگیر کە پڕچەککردنی قورسی لە [[wiktionary:lateral|لایەنەکانەوە]] (واتە بۆ لایەک تەقە دەکات) لەسەر دامەزراوە بۆ ھێرشکردنە سەر ئامانجە زەوییەکان یان دەریایییەکان.{{Sfn|Ballard|1982}}{{Sfn|Hamlin|1970}} ئەم گەنشیپانە بە جۆرێک ڕێکخراون کە بە دەوری ئامانجەکەدا بسووڕێنەوە لەبری ئەوەی ھێرشی ڕاستەوخۆی ھێڵکاری ئەنجام بدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://hushkit.net/2020/08/15/17-heaviest-armed-gunfighters-gunniest-warplanes/|سەردێڕ=17 heaviest armed gunfighters/gunniest warplanes}}</ref> ئەم جۆرە فڕۆکانە پڕچەککردنەکەیان لە یەک لایە و ڕێکخراوە بۆ ئەوەی تەقە لە لووتکەی قووچەکێکی خەیاڵی بکات کە لەلایەن فڕۆکەکە و زەوییەکەوە دروست دەبێت کاتێک خولانەوەی پایلۆن (خولانەوەی مەیلقەرە) ئەنجام دەدات.{{Sfn|Ballard|1982}}{{Sfn|Hamlin|1970}} زاراوەی «گەنشیپ» لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩دا وەک ھاوواتایەک بۆ گەنبۆت (کەشتیی تۆپدار) سەری ھەڵدا و ھەروەھا ئاماژە بوو بۆ کەشتییە ھەڵمییە [[کەشتیی زرێپۆش|زرێپۆشە]] پڕچەککراوەکان کە لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆییی ئەمریکادا]] بەکاردەھێنران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6lzg2natzob8mdt5qkhr8nd6y8vlm1m 1570808 1570572 2026-04-01T20:08:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570808 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:AC-130H_Spectre_banking_turn.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گەنشیپێکی ئەی سی-١٣٠ئێچ لە ١٦یەمین سکادرانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکان]] '''گەنشیپ''' بریتییە لە [[فڕۆکەی سەربازی|فڕۆکەیەکی سەربازی]] کە بە تۆپە قورسەکانی فڕۆکە پڕچەک کراوە، کە بە پلەی یەکەم بۆ ھێرشکردنە سەر ئامانجە زەوییەکان مەبەست لێیەتی، چ وەک [[ھێرشی ئاسمانی]] یان وەک [[پشتگیریی ئاسمانیی نزیک]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wragg|یەکەم=David W.|سەردێڕ=A Dictionary of Aviation|بڵاوکەرەوە=Osprey|ساڵ=١٩٧٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٠٤٥-١٦٣-٤|edition=first|پەڕە=١٤٧}}</ref> لە بەکارھێنانی مۆدێرندا زاراوەی «گەنشیپ» ئاماژەیە بۆ فڕۆکەی باڵ جێگیر کە پڕچەککردنی قورسی لە [[wiktionary:lateral|لایەنەکانەوە]] (واتە بۆ لایەک تەقە دەکات) لەسەر دامەزراوە بۆ ھێرشکردنە سەر ئامانجە زەوییەکان یان دەریایییەکان.{{Sfn|Ballard|1982}}{{Sfn|Hamlin|1970}} ئەم گەنشیپانە بە جۆرێک ڕێکخراون کە بە دەوری ئامانجەکەدا بسووڕێنەوە لەبری ئەوەی ھێرشی ڕاستەوخۆی ھێڵکاری ئەنجام بدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://hushkit.net/2020/08/15/17-heaviest-armed-gunfighters-gunniest-warplanes/|سەردێڕ=17 heaviest armed gunfighters/gunniest warplanes}}</ref> ئەم جۆرە فڕۆکانە پڕچەککردنەکەیان لە یەک لایە و ڕێکخراوە بۆ ئەوەی تەقە لە لووتکەی قووچەکێکی خەیاڵی بکات کە لەلایەن فڕۆکەکە و زەوییەکەوە دروست دەبێت کاتێک خولانەوەی پایلۆن (خولانەوەی مەیلقەرە) ئەنجام دەدات.{{Sfn|Ballard|1982}}{{Sfn|Hamlin|1970}} زاراوەی «گەنشیپ» لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩دا وەک ھاوواتایەک بۆ گەنبۆت (کەشتیی تۆپدار) سەری ھەڵدا و ھەروەھا ئاماژە بوو بۆ کەشتییە ھەڵمییە [[کەشتیی زرێپۆش|زرێپۆشە]] پڕچەککراوەکان کە لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆییی ئەمریکادا]] بەکاردەھێنران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} j466x927ugklx6fthzi5jh89ghmp9t5 0 293911 1570815 1570547 2026-04-01T20:09:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570815 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''لۆکھید ئێچ سی-١٣٠''' وەشانی مەودا درێژکراوەی [[گەڕان و ڕزگارکردن]] (ئێس ئەی ئاڕ)/گەڕان و ڕزگارکردنی جەنگی (سی ئێس ئەی ئاڕ)ی فڕۆکەی گواستنەوەی سەربازیی سی-١٣٠ ھێرکولییزە، کە دوو وەشانی جیاوازی ھەیە و لەلایەن دوو دەزگای جیاواز لە ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان کارپێدەکرێت. وەشانی ئێچ سی-١٣٠جەی سووپەر ھێرکولییز لەلایەن پاسەوانی کەناراوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕۆڵی ئێس ئەی ئاڕ و سیخوڕیی دەریاییدا کارپێدەکرێت. وەشانەکانی ئێچ سی-١٣٠پی کۆمبات کینگ و ئێچ سی-١٣٠جەی کۆمبات کینگ ٢ لەلایەن [[ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بۆ ئێس ئەی ئاڕ و سی ئێس ئەی ئاڕی مەودا درێژ کارپێدەکرێن. وەشانەکانی یوو ئێس ئەی ئێف ھەروەھا فەرماندەیی و کۆنترۆڵی سی ئێس ئەی ئاڕ لە شوێنی ڕووداوەکە، دابەزاندنی ئاسمانیی ھێزەکانی فریاگوزاریی چەتری و کەرەستەکان ئەنجام دەدەن، ھەروەھا توانای دابینکردنی [[سووتەمەنیی پڕکردنەوەی ئاسمانی|سووتەمەنی پڕکردنەوەی ئاسمانییان]] ھەیە بۆ ھەلیکۆپتەرە تەیارکراوەکانی یوو ئێس ئەی ئێف، یوو ئێس ئارمی، یوو ئێس ئێن، یوو ئێس ئێم سی، و ناتۆ/ھاوپەیمانان لە کاتی فڕیندا. لەم ڕۆڵەی دواییاندا، بە پلەی یەکەم بۆ درێژکردنەوەی مەودا و خۆڕاگریی [[ھەلیکۆپتەر|ھەلیکۆپتەرەکانی]] گەڕان و ڕزگارکردنی جەنگی بەکاردێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} ae5dgbeoakl2yjlm6c54gmetsa5h2of 0 293912 1570814 1570549 2026-04-01T20:09:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570814 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''تاکەباڵ''' بریتییە لە شێوەکارێکی فڕۆکەی باڵ جێگیر کە خاوەنی تاکە باڵێکی سەرەکییە، بە پێچەوانەی دووباڵ یان جۆرەکانی تری چەندباڵەکان، کە چەندین باڵیان ھەیە. تاکەباڵ بە شێوەیەکی بنەڕەتی خاوەنی بەرزترین کارایی و کەمترین بەرگریی ھەوایە لە ھەر شێوەکارێکی باڵ، و دروستکردنی سادەترینە؛ بەڵام لە ساڵانی سەرەتای فڕیندا، ئەم سوودانە بەھۆی کێشی زۆرتر و توانای مانۆڕکردنی کەمترەوە ھاوسەنگ دەکران، ئەمەش وای کردبوو تا ساڵانی ١٩٣٠ بە ڕێژەیەک دەگمەن بێت. لەو کاتەوە، تاکەباڵ باوترین شێوەی فڕۆکەی باڵ جێگیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} anjvitnl88pwe38qf3gulaoyky8vx3v 0 293913 1570813 1570552 2026-04-01T20:08:59Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570813 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''دووباڵ''' فڕۆکەیەکی باڵ جێگیرە کە دوو [[باڵ]]ی سەرەکیی یەک لەسەر یەکی ھەیە. یەکەمین [[فڕۆکە]]ی بزوێنەردار و کۆنترۆڵکراو کە فڕیبێت، ڕایت فلایەر، ڕێکخستنی باڵی دووباڵی بەکارھێنا، وەک چۆن زۆرێک لە فڕۆکەکان لە ساڵانی سەرەتای [[فڕۆکەوانی|فڕۆکەوانیدا]] وایان کرد. لەکاتێکدا پێکھاتەی باڵی دووباڵ سوودێکی پێکھاتەییی ھەیە بەسەر تاکەباڵدا، بەڵام بەرگریی ھەوای زیاتر لە باڵی تاکەباڵ دروست دەکات. تەکنیکە پێکھاتەیییە باشترکراوەکان، کەرەستەی باشتر و خێراییی زیاتر وایان کرد شێوەکاری دووباڵ بۆ زۆربەی مەبەستەکان تا کۆتاییی ساڵانی ١٩٣٠ بەسەربچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} kpc0sy89hq47hsgz0n1f4cbrb2qgaco 0 293914 1570570 1570556 2026-04-01T12:01:32Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570570 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕایت فلایەر''' (کە ھەروەھا بە '''کیتی ھۆک'''، فلایەر ١ یان '''فلایەری ١٩٠٣''' ناسراوە)یەکەم فڕینی بەردەوامی لەلایەن فڕۆکەیەکی بزوێنەردار و کۆنترۆڵکراوی مرۆڤھەڵگری قورستر لە ھەوا لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٣ ئەنجام دا.<ref name="NASM">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://airandspace.si.edu/learn/highlighted-topics/wright-brothers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210929043536/https://airandspace.si.edu/learn/highlighted-topics/wright-brothers |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Smithsonian National Air and Space Museum}}</ref> لەلایەن براکان [[برایانی ڕایت|ئۆرڤیل و ویلبور ڕایت]] داھێنرا و فڕێندرا، و سەرەتای سەردەمی پێشەنگی فڕۆکەوانی دیاری کرد. فڕۆکەکە دیزاینێکی دووباڵی یەک-شوێنە کە باڵەکانی دابەزیون (ئەنھیدرال)، بەرزکەرەوەی دووانی پێشەوە (کانارد) و سووکانی دووانی دواوەی ھەیە. بزوێنەرێکی بەنزینی {{Convert|12|hp|kW|0}}ی بەکارھێناوە کە ھێزی دەدا بە دوو پەروانەی پاڵنەر. بە بەکارھێنانی "پێچانی باڵ"، تا ڕادەیەک ناجێگیر بوو و فڕین پێی زۆر قورس بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard S. Wolko|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dJVTAAAAMAAJ|سەردێڕ=The Wright Flyer: An Engineering Perspective|بڵاوکەرەوە=National Air and Space Museum|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٤٧٤-٩٧٩-٣|پەڕەکان=١٢–١٣, ٢٣, ٣٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] jqf1ti1wc6te71zyxsdiunxf748mysj 1570809 1570570 2026-04-01T20:08:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570809 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕایت فلایەر''' (کە ھەروەھا بە '''کیتی ھۆک'''، فلایەر ١ یان '''فلایەری ١٩٠٣''' ناسراوە)یەکەم فڕینی بەردەوامی لەلایەن فڕۆکەیەکی بزوێنەردار و کۆنترۆڵکراوی مرۆڤھەڵگری قورستر لە ھەوا لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٣ ئەنجام دا.<ref name="NASM">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://airandspace.si.edu/learn/highlighted-topics/wright-brothers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210929043536/https://airandspace.si.edu/learn/highlighted-topics/wright-brothers |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Smithsonian National Air and Space Museum}}</ref> لەلایەن براکان [[برایانی ڕایت|ئۆرڤیل و ویلبور ڕایت]] داھێنرا و فڕێندرا، و سەرەتای سەردەمی پێشەنگی فڕۆکەوانی دیاری کرد. فڕۆکەکە دیزاینێکی دووباڵی یەک-شوێنە کە باڵەکانی دابەزیون (ئەنھیدرال)، بەرزکەرەوەی دووانی پێشەوە (کانارد) و سووکانی دووانی دواوەی ھەیە. بزوێنەرێکی بەنزینی {{Convert|12|hp|kW|0}}ی بەکارھێناوە کە ھێزی دەدا بە دوو پەروانەی پاڵنەر. بە بەکارھێنانی "پێچانی باڵ"، تا ڕادەیەک ناجێگیر بوو و فڕین پێی زۆر قورس بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard S. Wolko|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dJVTAAAAMAAJ|سەردێڕ=The Wright Flyer: An Engineering Perspective|بڵاوکەرەوە=National Air and Space Museum|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٤٧٤-٩٧٩-٣|پەڕەکان=١٢–١٣, ٢٣, ٣٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} c5gwozi7c7lbqees9wv71os1dvcvtg5 0 293915 1570811 1570559 2026-04-01T20:08:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1570811 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''مۆزەخانەی نیشتمانیی فڕۆکەوانی و بۆشایی''' (ئێن ئەی ئێس ئێم)ی دامەزراوەی سمیتسۆنیان مۆزەخانەیەکە لە [[واشینگتن دی سی]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە تەرخان کراوە بۆ فڕینی مرۆڤ و [[توێژینەوەی بۆشایی]]. لە ساڵی ١٩٤٦ وەک مۆزەخانەی نیشتمانیی فڕۆکەوانی دامەزراوە، بینای سەرەکییەکەی لە ساڵی ١٩٧٦ لە ناشناڵ مۆڵ لە نزیک لێنفانت پڵازا کرایەوە. لە ساڵی ٢٠٢٣دا، مۆزەخانەکە پێشوازی لە ٣٫١ ملیۆن سەردانیکەر کردووە، ئەمەش وای لێکردووە ببێتە چوارەمین مۆزەخانە کە زۆرترین سەردانیکەری ھەبێت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و یازدەھەمین لە جیھاندا. مۆزەخانەکە ناوەندێکە بۆ توێژینەوە لە مێژوو و زانستی فڕۆکەوانی و [[فڕینی بۆشایی]]، ھەروەھا زانستی [[ھەسارە|ھەسارەکان]] و جیۆلۆجی و جیۆفیزیکی زەوی. نزیکەی ھەموو ئەو کەشتییە ئاسمانی و فڕۆکانەی کە نمایش کراون کەشتیی ڕەسەنی سەرەکی یان یەدەگن (نەک کۆپی). کۆمەڵەکەی پێکھاتووە لە مۆدیۆلی فەرماندەیی [[ئەپۆلۆ ١١]] کۆڵۆمبیا، کەپسوولی فرێندشیپ ٧ کە لەلایەن [[جۆن گلێن]] فڕێندراوە، سپیریت ئۆف سانت لویسی [[چارڵز لیندبێرگ]]، مۆدێلی کەشتیی ئاسمانیی ئینتەرپڕایز کە لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی خەیاڵیی زانستیی ستار ترێک: زنجیرە ڕەسەنەکەدا بەکارھاتووە، و فڕۆکەی *[[ڕایت فلایەر]]*ی [[برایانی ڕایت]] لە نزیک دەروازەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مێژووی فڕین بە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] inryuzas8uoaja0fny6beagpzlsxrsz 0 293916 1570569 1570562 2026-04-01T12:01:12Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1570569 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بالتیمۆر/واشینگتن تورگود مارشاڵ''' (ئای ئەی تی ئەی: BWI، ئای سی ئەی ئۆ: KBWI، ئێف ئەی ئەی ئێڵ ئای دی: BWI) – ھەروەھا بە '''فڕۆکەخانەی تورگود مارشاڵ'''، '''فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بالتیمۆر/واشینگتن'''، و بە سادەیی وەک '''فڕۆکەخانەی بی دەبلیوو ئای''' ناسراوە – فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییە لە کاونتی ئان ئەروندڵ، [[مێریلەند]]،<ref name="CensusMap2020">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www2.census.gov/geo/maps/DC2020/DC20BLK/st24_md/county/c24003_anne_arundel/DC20BLK_C24003.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230929204140/https://www2.census.gov/geo/maps/DC2020/DC20BLK/st24_md/county/c24003_anne_arundel/DC20BLK_C24003.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|پەڕە=٣ (PDF p. ٤/٤١)|وتەگێڕانەوە=Baltimore/washington International Thurgood Marshall Arprt}}</ref> کە دەکەوێتە {{Convert|9|mi|km}} لە باشووری ناوەندی شاری بالتیمۆر و {{Convert|30|miles|km|-1}} لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[واشینگتن دی سی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.airnav.com/airport/KBWI|سەردێڕ=AirNav: KBWI - Baltimore/Washington International Thurgood Marshall Airport |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161026021543/http://www.airnav.com/airport/KBWI |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.bwiairport.com/en/travel/maps-and-direction/from/washington |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170715051323/http://www.bwiairport.com/en/travel/maps-and-direction/from/washington |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|زمان=en-US}}</ref> بی دەبلیوو ئای یەکێکە لە سێ فڕۆکەخانە سەرەکییەکە کە خزمەت بە [[ناوچەی ئاماری یەکگرتووی واشینگتن-باڵتیمۆر|ناوچەی مێترۆپۆلیتانی واشینگتن–باڵتیمۆر]] دەکەن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bwiairport.com/at-bwi/resources/concourse-ab-connector-and-baggage-handling/|سەردێڕ=Construction Information |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231222222438/https://bwiairport.com/at-bwi/resources/concourse-ab-connector-and-baggage-handling/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=baltimore-airport.com}}</ref> فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی دالەس (ئای ئەی دی)، لە دالەس، ڤێرجینیا، و فڕۆکەخانەی نیشتمانیی ڕۆناڵد ڕیگان واشینگتن (دی سی ئەی)، لە کریستاڵ سیتی، ڤێرجینیا، ئەو دووەکەی ترن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] gb1ebfj27ms1rubjocgwennh6z9d6fh 1570810 1570569 2026-04-01T20:08:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1570810 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بالتیمۆر/واشینگتن تورگود مارشاڵ''' (ئای ئەی تی ئەی: BWI، ئای سی ئەی ئۆ: KBWI، ئێف ئەی ئەی ئێڵ ئای دی: BWI) – ھەروەھا بە '''فڕۆکەخانەی تورگود مارشاڵ'''، '''فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بالتیمۆر/واشینگتن'''، و بە سادەیی وەک '''فڕۆکەخانەی بی دەبلیوو ئای''' ناسراوە – فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییە لە کاونتی ئان ئەروندڵ، [[مێریلەند]]،<ref name="CensusMap2020">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www2.census.gov/geo/maps/DC2020/DC20BLK/st24_md/county/c24003_anne_arundel/DC20BLK_C24003.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230929204140/https://www2.census.gov/geo/maps/DC2020/DC20BLK/st24_md/county/c24003_anne_arundel/DC20BLK_C24003.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|پەڕە=٣ (PDF p. ٤/٤١)|وتەگێڕانەوە=Baltimore/washington International Thurgood Marshall Arprt}}</ref> کە دەکەوێتە {{Convert|9|mi|km}} لە باشووری ناوەندی شاری بالتیمۆر و {{Convert|30|miles|km|-1}} لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[واشینگتن دی سی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.airnav.com/airport/KBWI|سەردێڕ=AirNav: KBWI - Baltimore/Washington International Thurgood Marshall Airport |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161026021543/http://www.airnav.com/airport/KBWI |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.bwiairport.com/en/travel/maps-and-direction/from/washington |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170715051323/http://www.bwiairport.com/en/travel/maps-and-direction/from/washington |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|زمان=en-US}}</ref> بی دەبلیوو ئای یەکێکە لە سێ فڕۆکەخانە سەرەکییەکە کە خزمەت بە [[ناوچەی ئاماری یەکگرتووی واشینگتن-باڵتیمۆر|ناوچەی مێترۆپۆلیتانی واشینگتن–باڵتیمۆر]] دەکەن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bwiairport.com/at-bwi/resources/concourse-ab-connector-and-baggage-handling/|سەردێڕ=Construction Information |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231222222438/https://bwiairport.com/at-bwi/resources/concourse-ab-connector-and-baggage-handling/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=baltimore-airport.com}}</ref> فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی دالەس (ئای ئەی دی)، لە دالەس، ڤێرجینیا، و فڕۆکەخانەی نیشتمانیی ڕۆناڵد ڕیگان واشینگتن (دی سی ئەی)، لە کریستاڵ سیتی، ڤێرجینیا، ئەو دووەکەی ترن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 2vp5b20sr6dc9ng8031lcnyyb3khd6u 2 293917 1570606 2026-04-01T12:18:15Z جيهان شيركو 51328 پەڕەی دروست کرد بە «من '''جیهان شێرکۆ''' .. توێژەرێکی سەربەخۆی شاری هەولێرم ، لەسەر تەپۆڵکە شوێنەوارییەکانی شارى هەولێر دەنووسم وێنەی ئەو تەپۆڵکانە دەگرم ، تاكو ئستا وێنەی زياتر له 125 تەپۆڵکە شوێنەواریم گرتوه به هيواى ئه وه م بگه مه 200 وێنە . ناوى شوێنەواره كانى قەزای نا...»ەوە 1570606 wikitext text/x-wiki من '''جیهان شێرکۆ''' .. توێژەرێکی سەربەخۆی شاری هەولێرم ، لەسەر تەپۆڵکە شوێنەوارییەکانی شارى هەولێر دەنووسم وێنەی ئەو تەپۆڵکانە دەگرم ، تاكو ئستا وێنەی زياتر له 125 تەپۆڵکە شوێنەواریم گرتوه به هيواى ئه وه م بگه مه 200 وێنە . ناوى شوێنەواره كانى قەزای ناوەندی هەولێر : １- قەڵای هەولێر 2- قووڵگەی مەرگ لە باغلومنارە ٣- خەرابەی ئیفراز ٤-خەرابەی ئیمام سۆفی لە گوندی دارەتوو + گردی عه لى مه ولان + خەرابەی تڕخێنە ٥- خەرابەی ئیمام تەها لە تۆپزاوا ٦- خەاربەی ئۆرل برست ٧- گردی باستام لە جەمەدوبز ٨- گردی بەردینە لە تەندوورە + قەبرستانی یەکی گوند ٩- خەرابەی پراغ ١٠- گردی پەلک لە گردەشێری زاب ١١- خەرابەی پیرزین ١٢- خەرابەی بیرکۆلە ١3- گردی تەرمووسک ١4- گردی تلتا ( مەسینا ) عەنکاوە + گردی قەسر + گردی مار عودە + گردی یەڵدا ١5- گردی گردەچاڵ ١6- خەرابەی چالووکی گچکە ١7- قەبرستانی جێژنیکانی ئەفەندی 18- خەرابەی جێژنیکانی عەرەب 19- گردی جنانلە کەسنەزانی ئیسماعیل ٢0- قەڵای جوانی لە گردەشێر + قەڵای فوکانیە ٢1- گردی گردجووتیار ٢2- گردی حاجی لەر لە تووڕەق 23- گردی حەسەن ئاکدار لە بێریات 24- خەرابەی حەسەن کایە لە باترنوخ 25- خەرابەی حەلواچی لە گوندی ڕەشکین + خەرابەی شێخ تەهای لە ڕەشکینی 26-گردی خەزنەی حاجی سادقی 27- گردی خەزنەی کەسنەزانی حاجی سمایلی 28- گردی خەزنەی داربەندی 29- خەرابەی خەلیلی خەرابەدراوی + قەبرستانی دەروێش عەبدوالله + گردی قادراغەی + گردەشێر لە گوندی خەرابەدراوی 30- گردی دەلوگول ٣1- قەلای دێرێ ٣2- گردی گردەڕەش ٣3- گردی ڕەشکینی ٣4- گردی گردەڕەشەی زابی ٣5- گردی گردەزەردی ٣6- گردی ساروەی لە گوندی شێراوە 37- گردی سەعداوە 38- گردی سەید ئەحمەدی لە ساتووری 39- گردی سەید ئەحمەدی لە سوێری گردی سەید حوسێنی لە کوردەبان ٤0- خەرابەی سەیدان ٤1- قەبرستانی شاوێسی ٤2- گردی شوزال ٤3- قەبرستانی شوك ٤4- گردی شێخ ئەحمەدی لە لە جمکە ٤5- گردشێخ احمد لە قەراچۆغان+ گردی شێخ قەسرێ +گرد مەسینە گوندی قەڵاچۆغان 46- گردی شێراوە 47- خەرابەی شینماران لە گوندی گەڕيسۆری 48- گردی عەبدولعەزیزی لە گوندی ڕۆژینە 49- ئەشکەفتی عەدۆی لە گوندی شیوەڕەشی 50- گردعارەق ٥1- گردی عومەراوە لەگوندی سەرکەڕک 52- خەرابەی غایلە لە گوندی قۆڕیتان + خەرابەی قۆڕیتان 53- گردی قالینچ ئاغا لەناو شای هەولێر 54- گردی باخچان لەناو شای هەولێر 55- گردی کلک مشکی لەناو شای هەولێر 56- گردی قەتەوی 57- گردی قەراتگە لە گوندی کۆلەک 58- گردی قەراتگە لە گوندی قەرامورتکەی 59-خەرابەی وەستاعەرەبی لە گوندی بەرحوشتری 60-خەرابەی گوندی قەراتگە 61- خەرابەی قووچ لە گوندی سەیدان + خەرابەی کەمارە لە گوندی سەیدان 62- قەرابەی قولی لان 63- خەرابەی کانی قرژاڵە 64- کاولانی بن بێرنز 65- کاولەشاخۆڵان 66- کاولە قوچەبڵباس 67- جەرابەی کەڕک 68- گردی گەزنەی 69- گردی کەلکان + خەرابەی کەلکان خەرابەی قوچاغ لە گوندی بۆلاق 70- خەرابەی تیماری گچکە 71- خەرابەی گوندی کەورگۆسک 72- گردی مام چۆغان 73- خەرابەی گوندی مەموندان 74- گردی محورە لە گوندی پیڕەشی 75- مەلاچرک لە بەحرکەی 76- قەبرستانی مەلا بەعرور لە گوندی قەفەر 77- قەسری گوندی مەلاعومەر 78- گردی مەلاخەتیبی لەو گوندی کونەگورگ 79- قەبرستانی تیماری گەورە 80- گردی ئاخۆڵان aftq3tk1361frvhi7v11uef7wcfzsau 1570609 1570606 2026-04-01T12:19:24Z جيهان شيركو 51328 1570609 wikitext text/x-wiki من '''جیهان شێرکۆ''' .. توێژەرێکی سەربەخۆی شاری هەولێرم ، لەسەر تەپۆڵکە شوێنەوارییەکانی شارى هەولێر دەنووسم وێنەی ئەو تەپۆڵکانە دەگرم ، تاكو ئستا وێنەی زياتر له 125 تەپۆڵکە شوێنەواریم گرتوه به هيواى ئه وه م بگه مه 200 وێنە . ناوى شوێنەواره كانى قەزای ناوەندی هەولێر : ناوى شوێنەواره كانى قەزای ناوەندی هەولێر : １- قەڵای هەولێر 2- قووڵگەی مەرگ لە باغلومنارە ٣- خەرابەی ئیفراز ٤-خەرابەی ئیمام سۆفی لە گوندی دارەتوو + گردی عه لى مه ولان + خەرابەی تڕخێنە ٥- خەرابەی ئیمام تەها لە تۆپزاوا ٦- خەاربەی ئۆرل برست ٧- گردی باستام لە جەمەدوبز ٨- گردی بەردینە لە تەندوورە + قەبرستانی یەکی گوند ٩- خەرابەی پراغ ١٠- گردی پەلک لە گردەشێری زاب ١١- خەرابەی پیرزین ١٢- خەرابەی بیرکۆلە ١3- گردی تەرمووسک ١4- گردی تلتا ( مەسینا ) عەنکاوە + گردی قەسر + گردی مار عودە + گردی یەڵدا ١5- گردی گردەچاڵ ١6- خەرابەی چالووکی گچکە ١7- قەبرستانی جێژنیکانی ئەفەندی 18- خەرابەی جێژنیکانی عەرەب 19- گردی جنانلە کەسنەزانی ئیسماعیل ٢0- قەڵای جوانی لە گردەشێر + قەڵای فوکانیە ٢1- گردی گردجووتیار ٢2- گردی حاجی لەر لە تووڕەق 23- گردی حەسەن ئاکدار لە بێریات 24- خەرابەی حەسەن کایە لە باترنوخ 25- خەرابەی حەلواچی لە گوندی ڕەشکین + خەرابەی شێخ تەهای لە ڕەشکینی 26-گردی خەزنەی حاجی سادقی 27- گردی خەزنەی کەسنەزانی حاجی سمایلی 28- گردی خەزنەی داربەندی 29- خەرابەی خەلیلی خەرابەدراوی + قەبرستانی دەروێش عەبدوالله + گردی قادراغەی + گردەشێر لە گوندی خەرابەدراوی 30- گردی دەلوگول ٣1- قەلای دێرێ ٣2- گردی گردەڕەش ٣3- گردی ڕەشکینی ٣4- گردی گردەڕەشەی زابی ٣5- گردی گردەزەردی ٣6- گردی ساروەی لە گوندی شێراوە 37- گردی سەعداوە 38- گردی سەید ئەحمەدی لە ساتووری 39- گردی سەید ئەحمەدی لە سوێری گردی سەید حوسێنی لە کوردەبان ٤0- خەرابەی سەیدان ٤1- قەبرستانی شاوێسی ٤2- گردی شوزال ٤3- قەبرستانی شوك ٤4- گردی شێخ ئەحمەدی لە لە جمکە ٤5- گردشێخ احمد لە قەراچۆغان+ گردی شێخ قەسرێ +گرد مەسینە گوندی قەڵاچۆغان 46- گردی شێراوە 47- خەرابەی شینماران لە گوندی گەڕيسۆری 48- گردی عەبدولعەزیزی لە گوندی ڕۆژینە 49- ئەشکەفتی عەدۆی لە گوندی شیوەڕەشی 50- گردعارەق ٥1- گردی عومەراوە لەگوندی سەرکەڕک 52- خەرابەی غایلە لە گوندی قۆڕیتان + خەرابەی قۆڕیتان 53- گردی قالینچ ئاغا لەناو شای هەولێر 54- گردی باخچان لەناو شای هەولێر 55- گردی کلک مشکی لەناو شای هەولێر 56- گردی قەتەوی 57- گردی قەراتگە لە گوندی کۆلەک 58- گردی قەراتگە لە گوندی قەرامورتکەی 59-خەرابەی وەستاعەرەبی لە گوندی بەرحوشتری 60-خەرابەی گوندی قەراتگە 61- خەرابەی قووچ لە گوندی سەیدان + خەرابەی کەمارە لە گوندی سەیدان 62- قەرابەی قولی لان 63- خەرابەی کانی قرژاڵە 64- کاولانی بن بێرنز 65- کاولەشاخۆڵان 66- کاولە قوچەبڵباس 67- جەرابەی کەڕک 68- گردی گەزنەی 69- گردی کەلکان + خەرابەی کەلکان خەرابەی قوچاغ لە گوندی بۆلاق 70- خەرابەی تیماری گچکە 71- خەرابەی گوندی کەورگۆسک 72- گردی مام چۆغان 73- خەرابەی گوندی مەموندان 74- گردی محورە لە گوندی پیڕەشی 75- مەلاچرک لە بەحرکەی 76- قەبرستانی مەلا بەعرور لە گوندی قەفەر 77- قەسری گوندی مەلاعومەر 78- گردی مەلاخەتیبی لەو گوندی کونەگورگ 79- قەبرستانی تیماری گەورە 80- گردی ئاخۆڵان p7hohnvn3x4es86k49d0sn08z39s6jz 1570611 1570609 2026-04-01T12:45:22Z جيهان شيركو 51328 ناوى شوێنەواره كانى قەزای ناوەندی ھەولێر : 1570611 wikitext text/x-wiki '''ناوى شوێنەواره كانى قەزای ناوەندی [[ ھەولێر]] : 1-[[ قەڵای ھەولێر]] 2- قووڵگەی مەرگ لە باغلومنارە ٣- خەرابەی ئیفراز ٤- خەرابەی ئیمام سۆفی لە گوندی دارەتوو + گردی عه لى مه ولان + خەرابەی تڕخێنە ٥- خەرابەی ئیمام تەها لە تۆپزاوا ٦- خەاربەی ئۆرل برست ٧ - گردی باستام لە جەمەدوبز ٨ - گردی بەردینە لە تەندوورە + قەبرستانی یەکی گوند ٩- خەرابەی پراغ ١٠- گردی پەلک لە گردەشێری زاب ١١- خەرابەی پیرزین ١٢- خەرابەی بیرکۆلە ١3- گردی تەرمووسک ١4- گردی تلتا ( مەسینا ) عەنکاوە + گردی قەسر + گردی مار عودە + گردی یەڵدا ١5- گردی گردەچاڵ ١6- خەرابەی چالووکی گچکە ١7- قەبرستانی جێژنیکانی ئەفەندی 18- خەرابەی جێژنیکانی عەرەب 19- گردی جنانلە کەسنەزانی ئیسماعیل ٢0- قەڵای جوانی لە گردەشێر + قەڵای فوکانیە ٢1- گردی گردجووتیار ٢2- گردی حاجی لەر لە تووڕەق 23- گردی حەسەن ئاکدار لە بێریات 24- خەرابەی حەسەن کایە لە باترنوخ 25- خەرابەی حەلواچی لە گوندی ڕەشکین + خەرابەی شێخ تەهای لە ڕەشکینی 26-گردی خەزنەی حاجی سادقی 27- گردی خەزنەی کەسنەزانی حاجی سمایلی 28- گردی خەزنەی داربەندی 29- خەرابەی خەلیلی خەرابەدراوی + قەبرستانی دەروێش عەبدوالله + گردی قادراغەی + گردەشێر لە گوندی خەرابەدراوی ''' 30- گردی دەلوگول ٣1- قەلای دێرێ ٣2- گردی گردەڕەش ٣3- گردی ڕەشکینی ٣4- گردی گردەڕەشەی زابی ٣5- گردی گردەزەردی ٣6- گردی ساروەی لە گوندی شێراوە 37- گردی سەعداوە 38- گردی سەید ئەحمەدی لە ساتووری 39- گردی سەید ئەحمەدی لە سوێری گردی سەید حوسێنی لە کوردەبان ٤0- خەرابەی سەیدان ٤1- قەبرستانی شاوێسی ٤2- گردی شوزال ٤3- قەبرستانی شوك ٤4- گردی شێخ ئەحمەدی لە لە جمکە ٤5- گردشێخ احمد لە قەراچۆغان+ گردی شێخ قەسرێ +گرد مەسینە گوندی قەڵاچۆغان 46- گردی شێراوە 47- خەرابەی شینماران لە گوندی گەڕيسۆری 48- گردی عەبدولعەزیزی لە گوندی ڕۆژینە 49- ئەشکەفتی عەدۆی لە گوندی شیوەڕەشی 50- گردعارەق ٥1- گردی عومەراوە لەگوندی سەرکەڕک 52- خەرابەی غایلە لە گوندی قۆڕیتان + خەرابەی قۆڕیتان 53- گردی قالینچ ئاغا لەناو شای هەولێر 54- گردی باخچان لەناو شای هەولێر 55- گردی کلک مشکی لەناو شای هەولێر 56- گردی قەتەوی 57- گردی قەراتگە لە گوندی کۆلەک 58- گردی قەراتگە لە گوندی قەرامورتکەی 59-خەرابەی وەستاعەرەبی لە گوندی بەرحوشتری 60-خەرابەی گوندی قەراتگە 61- خەرابەی قووچ لە گوندی سەیدان + خەرابەی کەمارە لە گوندی سەیدان 62- قەرابەی قولی لان 63- خەرابەی کانی قرژاڵە 64- کاولانی بن بێرنز 65- کاولەشاخۆڵان 66- کاولە قوچەبڵباس 67- جەرابەی کەڕک 68- گردی گەزنەی 69- گردی کەلکان + خەرابەی کەلکان خەرابەی قوچاغ لە گوندی بۆلاق 70- خەرابەی تیماری گچکە 71- خەرابەی گوندی کەورگۆسک 72- گردی مام چۆغان 73- خەرابەی گوندی مەموندان 74- گردی محورە لە گوندی پیڕەشی 75- مەلاچرک لە بەحرکەی 76- قەبرستانی مەلا بەعرور لە گوندی قەفەر 77- قەسری گوندی مەلاعومەر 78- گردی مەلاخەتیبی لەو گوندی کونەگورگ 79- قەبرستانی تیماری گەورە 80- گردی ئاخۆڵان fflhis1lopx4wfijcg3emk4n0dvf51v 1570612 1570611 2026-04-01T12:53:59Z جيهان شيركو 51328 1570612 wikitext text/x-wiki '''ناوى شوێنەواره كانى قەزای ناوەندی [[ ھەولێر]] : [[File:قلعة_أربيل.png|قەڵای ھەولێر ساڵی ٢٠٢٤jpg|وێنۆک|500px|ناوەڕاست|[[ قەڵای ھەولێر]]]] 1-[[ قەڵای ھەولێر]] 2- قووڵگەی مەرگ لە باغلومنارە ٣- خەرابەی ئیفراز ٤- خەرابەی ئیمام سۆفی لە گوندی دارەتوو + گردی عه لى مه ولان + خەرابەی تڕخێنە ٥- خەرابەی ئیمام تەها لە تۆپزاوا ٦- خەاربەی ئۆرل برست ٧ - گردی باستام لە جەمەدوبز ٨ - گردی بەردینە لە تەندوورە + قەبرستانی یەکی گوند ٩- خەرابەی پراغ ١٠- گردی پەلک لە گردەشێری زاب ١١- خەرابەی پیرزین ١٢- خەرابەی بیرکۆلە ١3- گردی تەرمووسک ١4- گردی تلتا ( مەسینا ) عەنکاوە + گردی قەسر + گردی مار عودە + گردی یەڵدا ١5- گردی گردەچاڵ ١6- خەرابەی چالووکی گچکە ١7- قەبرستانی جێژنیکانی ئەفەندی 18- خەرابەی جێژنیکانی عەرەب 19- گردی جنانلە کەسنەزانی ئیسماعیل ٢0- قەڵای جوانی لە گردەشێر + قەڵای فوکانیە ٢1- گردی گردجووتیار ٢2- گردی حاجی لەر لە تووڕەق 23- گردی حەسەن ئاکدار لە بێریات 24- خەرابەی حەسەن کایە لە باترنوخ 25- خەرابەی حەلواچی لە گوندی ڕەشکین + خەرابەی شێخ تەهای لە ڕەشکینی 26-گردی خەزنەی حاجی سادقی 27- گردی خەزنەی کەسنەزانی حاجی سمایلی 28- گردی خەزنەی داربەندی 29- خەرابەی خەلیلی خەرابەدراوی + قەبرستانی دەروێش عەبدوالله + گردی قادراغەی + گردەشێر لە گوندی خەرابەدراوی ''' 30- گردی دەلوگول ٣1- قەلای دێرێ ٣2- گردی گردەڕەش ٣3- گردی ڕەشکینی ٣4- گردی گردەڕەشەی زابی ٣5- گردی گردەزەردی ٣6- گردی ساروەی لە گوندی شێراوە 37- گردی سەعداوە 38- گردی سەید ئەحمەدی لە ساتووری 39- گردی سەید ئەحمەدی لە سوێری گردی سەید حوسێنی لە کوردەبان ٤0- خەرابەی سەیدان ٤1- قەبرستانی شاوێسی ٤2- گردی شوزال ٤3- قەبرستانی شوك ٤4- گردی شێخ ئەحمەدی لە لە جمکە ٤5- گردشێخ احمد لە قەراچۆغان+ گردی شێخ قەسرێ +گرد مەسینە گوندی قەڵاچۆغان 46- گردی شێراوە 47- خەرابەی شینماران لە گوندی گەڕيسۆری 48- گردی عەبدولعەزیزی لە گوندی ڕۆژینە 49- ئەشکەفتی عەدۆی لە گوندی شیوەڕەشی 50- گردعارەق ٥1- گردی عومەراوە لەگوندی سەرکەڕک 52- خەرابەی غایلە لە گوندی قۆڕیتان + خەرابەی قۆڕیتان 53- گردی قالینچ ئاغا لەناو شای هەولێر 54- گردی باخچان لەناو شای هەولێر 55- گردی کلک مشکی لەناو شای هەولێر 56- گردی قەتەوی 57- گردی قەراتگە لە گوندی کۆلەک 58- گردی قەراتگە لە گوندی قەرامورتکەی 59-خەرابەی وەستاعەرەبی لە گوندی بەرحوشتری 60-خەرابەی گوندی قەراتگە 61- خەرابەی قووچ لە گوندی سەیدان + خەرابەی کەمارە لە گوندی سەیدان 62- قەرابەی قولی لان 63- خەرابەی کانی قرژاڵە 64- کاولانی بن بێرنز 65- کاولەشاخۆڵان 66- کاولە قوچەبڵباس 67- جەرابەی کەڕک 68- گردی گەزنەی 69- گردی کەلکان + خەرابەی کەلکان خەرابەی قوچاغ لە گوندی بۆلاق 70- خەرابەی تیماری گچکە 71- خەرابەی گوندی کەورگۆسک 72- گردی مام چۆغان 73- خەرابەی گوندی مەموندان 74- گردی محورە لە گوندی پیڕەشی 75- مەلاچرک لە بەحرکەی 76- قەبرستانی مەلا بەعرور لە گوندی قەفەر 77- قەسری گوندی مەلاعومەر 78- گردی مەلاخەتیبی لەو گوندی کونەگورگ 79- قەبرستانی تیماری گەورە 80- گردی ئاخۆڵان 3ihn4dx4sdaewb0yrtgvagky1nlffqj 1570613 1570612 2026-04-01T12:57:18Z جيهان شيركو 51328 1570613 wikitext text/x-wiki '''ناوى شوێنەواره كانى قەزای ناوەندی [[ ھەولێر]] : [[File:قلعة_أربيل.png|قەڵای ھەولێر ساڵی ٢٠٢٤jpg|وێنۆک|500px|ناوەڕاست|[[ قەڵای ھەولێر]]]] 1-[[ قەڵای ھەولێر]] 2- قووڵگەی مەرگ لە باغلومنارە 3- خەرابەی ئیفراز 4- خەرابەی ئیمام سۆفی لە گوندی دارەتوو + گردی عه لى مه ولان + خەرابەی تڕخێنە 5- خەرابەی ئیمام تەها لە تۆپزاوا 6- خەاربەی ئۆرل برست 7- گردی باستام لە جەمەدوبز 8 - گردی بەردینە لە تەندوورە + قەبرستانی یەکی گوند 9- خەرابەی پراغ 10- گردی پەلک لە گردەشێری زاب 11- خەرابەی پیرزین 12- خەرابەی بیرکۆلە 13- گردی تەرمووسک 14- گردی تلتا ( مەسینا ) عەنکاوە + گردی قەسر + گردی مار عودە + گردی یەڵدا 15- گردی گردەچاڵ 16- خەرابەی چالووکی گچکە 17- قەبرستانی جێژنیکانی ئەفەندی 18- خەرابەی جێژنیکانی عەرەب 19- گردی جنانلە کەسنەزانی ئیسماعیل ٢0- قەڵای جوانی لە گردەشێر + قەڵای فوکانیە 21- گردی گردجووتیار 22- گردی حاجی لەر لە تووڕەق 23- گردی حەسەن ئاکدار لە بێریات 24- خەرابەی حەسەن کایە لە باترنوخ 25- خەرابەی حەلواچی لە گوندی ڕەشکین + خەرابەی شێخ تەهای لە ڕەشکینی 26-گردی خەزنەی حاجی سادقی 27- گردی خەزنەی کەسنەزانی حاجی سمایلی 28- گردی خەزنەی داربەندی 29- خەرابەی خەلیلی خەرابەدراوی + قەبرستانی دەروێش عەبدوالله + گردی قادراغەی + گردەشێر لە گوندی خەرابەدراوی ''' 30- گردی دەلوگول 31- قەلای دێرێ 32- گردی گردەڕەش 33- گردی ڕەشکینی 34- گردی گردەڕەشەی زابی 35- گردی گردەزەردی 36- گردی ساروەی لە گوندی شێراوە 37- گردی سەعداوە 38- گردی سەید ئەحمەدی لە ساتووری 39- گردی سەید ئەحمەدی لە سوێری گردی سەید حوسێنی لە کوردەبان 40- خەرابەی سەیدان 41- قەبرستانی شاوێسی 42- گردی شوزال 43- قەبرستانی شوك 44- گردی شێخ ئەحمەدی لە لە جمکە 45- گردشێخ احمد لە قەراچۆغان+ گردی شێخ قەسرێ +گرد مەسینە گوندی قەڵاچۆغان 46- گردی شێراوە 47- خەرابەی شینماران لە گوندی گەڕيسۆری 48- گردی عەبدولعەزیزی لە گوندی ڕۆژینە 49- ئەشکەفتی عەدۆی لە گوندی شیوەڕەشی 50- گردعارەق 51- گردی عومەراوە لەگوندی سەرکەڕک 52- خەرابەی غایلە لە گوندی قۆڕیتان + خەرابەی قۆڕیتان 53- گردی قالینچ ئاغا لەناو شای هەولێر 54- گردی باخچان لەناو شای هەولێر 55- گردی کلک مشکی لەناو شای هەولێر 56- گردی قەتەوی 57- گردی قەراتگە لە گوندی کۆلەک 58- گردی قەراتگە لە گوندی قەرامورتکەی 59-خەرابەی وەستاعەرەبی لە گوندی بەرحوشتری 60-خەرابەی گوندی قەراتگە 61- خەرابەی قووچ لە گوندی سەیدان + خەرابەی کەمارە لە گوندی سەیدان 62- قەرابەی قولی لان 63- خەرابەی کانی قرژاڵە 64- کاولانی بن بێرنز 65- کاولەشاخۆڵان 66- کاولە قوچەبڵباس 67- جەرابەی کەڕک 68- گردی گەزنەی 69- گردی کەلکان + خەرابەی کەلکان خەرابەی قوچاغ لە گوندی بۆلاق 70- خەرابەی تیماری گچکە 71- خەرابەی گوندی کەورگۆسک 72- گردی مام چۆغان 73- خەرابەی گوندی مەموندان 74- گردی محورە لە گوندی پیڕەشی 75- مەلاچرک لە بەحرکەی 76- قەبرستانی مەلا بەعرور لە گوندی قەفەر 77- قەسری گوندی مەلاعومەر 78- گردی مەلاخەتیبی لەو گوندی کونەگورگ 79- قەبرستانی تیماری گەورە 80- گردی ئاخۆڵان qgu8nuk1qcnfdfzbp57vcdyra18jhus 1 293918 1570608 2026-04-01T12:19:07Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1570608 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕەشکە (ڕوەک)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1570607 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230428104702/http://www.islih.com/view/8223 بۆ http://www.islih.com/view/8223 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٢:١٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) agjr17dhh77wa3h57eknybykbf4z50p 0 293919 1570620 2026-04-01T13:25:06Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1343300393|2024 Pakistani general election]]» 1570620 wikitext text/x-wiki هەڵبژاردنە گشتییەکان کە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە ساڵی ٢٠٢٣ ئەنجام بدرێت، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussain |first=Abid |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214153227/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=4 March 2024 |وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٤ لە [[پاکستان]] بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٦ی ئەنجومەنی نیشتمانیی. کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەکانی پاکستان خشتەی وردی لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ڕاگەیاند. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240106074409/https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 January 2024 |ڕێکەوتی سەردان=16 February 2024}}</ref> هەڵبژاردنەکان دوای دوو ساڵ لە نائارامی سیاسی بەڕێوەچوو دوای ئەوەی [[عیمران خان|عمران خان]] سەرۆک وەزیرانی تەحریقی ئینسافی پاکستان بە بڕیاری لێسەندنەوەی متمانە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. دواتر خان بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیرکرا و سزای بەسەردا سەپێندرا و بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە سیاسەتکردن قەدەغەکرا. لە پێش هەڵبژاردنەکاندا، بڕیارێکی دادگای باڵا هێمای هەڵبژاردنەکانی لە تەحریقی ئینسافی پاکستان سەندەوە بەهۆی ئەوەی ساڵانێکە هەڵبژاردنی ناو حیزبەکانیان ئەنجام نەداوە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] srx74e47q9lmn9fg3tqdufzo2d2s1ik 1570621 1570620 2026-04-01T13:26:18Z 1silent scientist 51740 1570621 wikitext text/x-wiki {{Databox}}هەڵبژاردنە گشتییەکان کە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە ساڵی ٢٠٢٣ ئەنجام بدرێت، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussain |first=Abid |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214153227/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=4 March 2024 |وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٤ لە [[پاکستان]] بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٦ی ئەنجومەنی نیشتمانیی. کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەکانی پاکستان خشتەی وردی لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ڕاگەیاند. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240106074409/https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 January 2024 |ڕێکەوتی سەردان=16 February 2024}}</ref> هەڵبژاردنەکان دوای دوو ساڵ لە نائارامی سیاسی بەڕێوەچوو دوای ئەوەی [[عیمران خان|عمران خان]] سەرۆک وەزیرانی تەحریقی ئینسافی پاکستان بە بڕیاری لێسەندنەوەی متمانە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. دواتر خان بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیرکرا و سزای بەسەردا سەپێندرا و بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە سیاسەتکردن قەدەغەکرا. لە پێش هەڵبژاردنەکاندا، بڕیارێکی دادگای باڵا هێمای هەڵبژاردنەکانی لە تەحریقی ئینسافی پاکستان سەندەوە بەهۆی ئەوەی ساڵانێکە هەڵبژاردنی ناو حیزبەکانیان ئەنجام نەداوە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] 3c2o9kk1jos6091roduc9cqstkuz5sr 1570663 1570621 2026-04-01T14:15:48Z 1silent scientist 51740 1570663 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ھەڵبژاردنە گشتییەکان کە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە ساڵی ٢٠٢٣ ئەنجام بدرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussain |first=Abid |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214153227/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=4 March 2024 |وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٤ لە [[پاکستان]] بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٦ی ئەنجومەنی نیشتمانیی. کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی پاکستان خشتەی وردی لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240106074409/https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 January 2024 |ڕێکەوتی سەردان=16 February 2024}}</ref> ھەڵبژاردنەکان دوای دوو ساڵ لە نائارامی سیاسی بەڕێوەچوو دوای ئەوەی [[عیمران خان]] سەرۆک وەزیرانی [[تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە بڕیاری لێسەندنەوەی متمانە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. دواتر خان بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیرکرا و سزای بەسەردا سەپێندرا و بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە سیاسەتکردن قەدەغەکرا. لە پێش ھەڵبژاردنەکاندا، بڕیارێکی دادگای باڵا ھێمای ھەڵبژاردنەکانی لە تەحریقی ئینسافی پاکستان سەندەوە بەھۆی ئەوەی ساڵانێکە ھەڵبژاردنی ناوخۆیی ئەنجام نەداوە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] 0gorrvivqtun8v2awjrw6qud1qs5dbj 1570667 1570663 2026-04-01T14:28:30Z 1silent scientist 51740 1570667 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Claimed_results_of_the_2024_Pakistani_general_election_as_per_the_Pakistan_Tehreek-e-Insaf_without_alleged_rigging,_with_results_from_Form_45s.png }}ھەڵبژاردنە گشتییەکان کە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە ساڵی ٢٠٢٣ ئەنجام بدرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussain |first=Abid |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214153227/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=4 March 2024 |وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٤ لە [[پاکستان]] بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٦ی ئەنجومەنی نیشتمانیی. کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی پاکستان خشتەی وردی لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240106074409/https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 January 2024 |ڕێکەوتی سەردان=16 February 2024}}</ref> ھەڵبژاردنەکان دوای دوو ساڵ لە نائارامی سیاسی بەڕێوەچوو دوای ئەوەی [[عیمران خان]] سەرۆک وەزیرانی [[تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە بڕیاری لێسەندنەوەی متمانە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. دواتر خان بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیرکرا و سزای بەسەردا سەپێندرا و بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە سیاسەتکردن قەدەغەکرا. لە پێش ھەڵبژاردنەکاندا، بڕیارێکی دادگای باڵا ھێمای ھەڵبژاردنەکانی لە تەحریقی ئینسافی پاکستان سەندەوە بەھۆی ئەوەی ساڵانێکە ھەڵبژاردنی ناوخۆیی ئەنجام نەداوە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] 8m8gn6hll45rygd2mt8pzfzwmtqfsbr 1570678 1570667 2026-04-01T15:00:43Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1570678 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Claimed_results_of_the_2024_Pakistani_general_election_as_per_the_Pakistan_Tehreek-e-Insaf_without_alleged_rigging,_with_results_from_Form_45s.png }}ھەڵبژاردنە گشتییەکان کە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە ساڵی ٢٠٢٣ ئەنجام بدرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussain |first=Abid |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214153227/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=4 March 2024 |وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٤ لە [[پاکستان]] بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٦ی ئەنجومەنی نیشتمانیی. کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی پاکستان خشتەی وردی لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240106074409/https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 January 2024 |ڕێکەوتی سەردان=16 February 2024}}</ref> ھەڵبژاردنەکان دوای دوو ساڵ لە نائارامی سیاسی بەڕێوەچوو دوای ئەوەی [[عیمران خان]] سەرۆک وەزیرانی [[تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە بڕیاری لێسەندنەوەی متمانە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. دواتر خان بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیرکرا و سزای بەسەردا سەپێندرا و بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە سیاسەتکردن قەدەغەکرا. لە پێش ھەڵبژاردنەکاندا، بڕیارێکی دادگای باڵا ھێمای ھەڵبژاردنەکانی لە تەحریقی ئینسافی پاکستان سەندەوە بەھۆی ئەوەی ساڵانێکە ھەڵبژاردنی ناوخۆیی ئەنجام نەداوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] ki0l8xlykg3zfjy306oyz8lzikh4ren 1570787 1570678 2026-04-01T20:04:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570787 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Claimed_results_of_the_2024_Pakistani_general_election_as_per_the_Pakistan_Tehreek-e-Insaf_without_alleged_rigging,_with_results_from_Form_45s.png }}ھەڵبژاردنە گشتییەکان کە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە ساڵی ٢٠٢٣ ئەنجام بدرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussain |first=Abid |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214153227/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=4 March 2024 |وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٤ لە [[پاکستان]] بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٦ی ئەنجومەنی نیشتمانیی. کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی پاکستان خشتەی وردی لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240106074409/https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 January 2024 |ڕێکەوتی سەردان=16 February 2024}}</ref> ھەڵبژاردنەکان دوای دوو ساڵ لە نائارامی سیاسی بەڕێوەچوو دوای ئەوەی [[عیمران خان]] سەرۆک وەزیرانی [[تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە بڕیاری لێسەندنەوەی متمانە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. دواتر خان بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیرکرا و سزای بەسەردا سەپێندرا و بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە سیاسەتکردن قەدەغەکرا. لە پێش ھەڵبژاردنەکاندا، بڕیارێکی دادگای باڵا ھێمای ھەڵبژاردنەکانی لە تەحریقی ئینسافی پاکستان سەندەوە بەھۆی ئەوەی ساڵانێکە ھەڵبژاردنی ناوخۆیی ئەنجام نەداوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} s25oahh5ad8cxjt6orbpz6krvz6aszr 0 293920 1570622 2026-04-01T13:30:03Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1340074697|1997 United Kingdom general election]]» 1570622 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday, 1 May 1997. The governing Conservative Party led by [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|Prime Minister]] John Major was defeated in a landslide by the opposition [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]] led by [[تۆنی بلێر|Tony Blair]], which achieved a 179-seat majority and a total of 418 seats. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:تۆنی بلێر]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] 8gkqtiv5ohjsp71sh51ungtzde9flpw 1570660 1570622 2026-04-01T13:57:19Z Tessla 41338 شائەمراز 1570660 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٧ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە، ١ی ئایاری ١٩٩٧ بەڕێوەچوو. پارتی پارێزگارانی دەسەڵاتدار بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] جۆن مەیجەر لە سەرکەوتنێکی گەورەدا لەلایەن [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکارانی]] ئۆپۆزسیۆنەوە بە سەرکردایەتی [[تۆنی بلێر]] شکستی پێھێندرا، کە زۆرینەی ١٧٩ کورسی و کۆی ٤١٨ کورسیی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:تۆنی بلێر]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] q05rz8pfcvpinvvvo2i9d97hu8p65b2 1570789 1570660 2026-04-01T20:04:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1570789 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٧ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە، ١ی ئایاری ١٩٩٧ بەڕێوەچوو. پارتی پارێزگارانی دەسەڵاتدار بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] جۆن مەیجەر لە سەرکەوتنێکی گەورەدا لەلایەن [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکارانی]] ئۆپۆزسیۆنەوە بە سەرکردایەتی [[تۆنی بلێر]] شکستی پێھێندرا، کە زۆرینەی ١٧٩ کورسی و کۆی ٤١٨ کورسیی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:تۆنی بلێر]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] gpzji61qjx41i8jtlcxb28dhybrpq6y 0 293921 1570623 2026-04-01T13:31:24Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345120992|1992 United Kingdom general election]]» 1570623 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 9 April 1992, to elect 651 members to the House of Commons The governing Conservative Party led by [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|Prime Minister]] John Major won a fourth consecutive election victory, with a majority of 21. This would be the last time that the Conservatives would win an overall majority at a general election until [[ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو، ٢٠١٥|2015]] and the last general election to be held on a day which did not coincide with any local elections until [[ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو، ٢٠١٧|2017]]. This election result took many by surprise, as opinion polling leading up to the election day had shown a narrow but consistent lead for the [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]] under leader Neil Kinnock during a period of recession and declining living standards.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Brown |first=Faye |ڕێکەوت=19 February 2024 |ناونیشان=https://news.sky.com/story/neil-kinnock-labour-leader-who-lost-unlosable-election-predicts-starmer-will-end-up-in-no-10-13074719 |ڕێکەوتی سەردان=5 July 2024 |وێبگە=Sky News}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] fixl2bqsurxqaeyxeek3gcg7sbmyf7i 1570659 1570623 2026-04-01T13:56:35Z Tessla 41338 شائەمراز 1570659 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٢ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ٩ی نیسانی ١٩٩٢ لە شانشینی یەکگرتوو بۆ ھەڵبژاردنی ٦٥١ ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو. پارتی پارێزگارانی دەسەڵاتدار بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] جۆن مەیجەر چوارەم سەرکەوتنی ھەڵبژاردنی لەسەریەکی بەدەستھێنا، بە زۆرینەی ٢١ کورسی. ئەمە دەبێتە کۆتا جار کە پارێزگاران زۆرینەی ڕەھا لە ھەڵبژاردنێکی گشتیدا بەدەستبھێنن تا [[ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو، ٢٠١٥|٢٠١٥]] و دوا ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە ڕۆژێکدا ئەنجامدرا کە ھاوکات نەبوو لەگەڵ ھیچ ھەڵبژاردنێکی ناوخۆیی تا [[ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو، ٢٠١٧|٢٠١٧]]. ئەنجامی ئەم ھەڵبژاردنە زۆر کەسی تووشی سەرسووڕمان کرد، چونکە ڕاپرسییەکانی پێش ڕۆژی ھەڵبژاردن پێشەنگییەکی کەم بەڵام بەردەوامی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکارانیان]] لەژێر سەرکردایەتی نیل کینۆک نیشان دابوو لە ماوەی سستبوونی ئابووری و دابەزینی ئاستی بژێوی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Brown |first=Faye |ڕێکەوت=19 February 2024 |ناونیشان=https://news.sky.com/story/neil-kinnock-labour-leader-who-lost-unlosable-election-predicts-starmer-will-end-up-in-no-10-13074719 |ڕێکەوتی سەردان=5 July 2024 |وێبگە=Sky News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6oqscftpn2sdkypazpfu40wxipjq7xe 1570790 1570659 2026-04-01T20:05:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570790 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٢ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ٩ی نیسانی ١٩٩٢ لە شانشینی یەکگرتوو بۆ ھەڵبژاردنی ٦٥١ ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو. پارتی پارێزگارانی دەسەڵاتدار بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] جۆن مەیجەر چوارەم سەرکەوتنی ھەڵبژاردنی لەسەریەکی بەدەستھێنا، بە زۆرینەی ٢١ کورسی. ئەمە دەبێتە کۆتا جار کە پارێزگاران زۆرینەی ڕەھا لە ھەڵبژاردنێکی گشتیدا بەدەستبھێنن تا [[ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو، ٢٠١٥|٢٠١٥]] و دوا ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە ڕۆژێکدا ئەنجامدرا کە ھاوکات نەبوو لەگەڵ ھیچ ھەڵبژاردنێکی ناوخۆیی تا [[ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو، ٢٠١٧|٢٠١٧]]. ئەنجامی ئەم ھەڵبژاردنە زۆر کەسی تووشی سەرسووڕمان کرد، چونکە ڕاپرسییەکانی پێش ڕۆژی ھەڵبژاردن پێشەنگییەکی کەم بەڵام بەردەوامی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکارانیان]] لەژێر سەرکردایەتی نیل کینۆک نیشان دابوو لە ماوەی سستبوونی ئابووری و دابەزینی ئاستی بژێوی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Brown |first=Faye |ڕێکەوت=19 February 2024 |ناونیشان=https://news.sky.com/story/neil-kinnock-labour-leader-who-lost-unlosable-election-predicts-starmer-will-end-up-in-no-10-13074719 |ڕێکەوتی سەردان=5 July 2024 |وێبگە=Sky News}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} bm0gt7oiapteuk7ydiw1tbmn662ruex 0 293922 1570624 2026-04-01T13:32:06Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1344602110|1987 United Kingdom general election]]» 1570624 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 11 June 1987, to elect 650 members to the House of Commons. The election was the third consecutive general election victory for the Conservative Party, who won a majority of 102 seats and second landslide under the leadership of [[مارگرێت تاچر|Margaret Thatcher]], who became the first Prime Minister since the Earl of Liverpool in 1820 to lead a party into three successive electoral victories. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە ouow84qhfzo2bqmu2g81ytt8lj9c0lo 1570658 1570624 2026-04-01T13:55:59Z Tessla 41338 شائەمراز 1570658 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٨٧ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ١١ی حوزەیرانی ١٩٨٧ لە شانشینی یەکگرتوو بۆ ھەڵبژاردنی ٦٥٠ ئەندام بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکە سێیەم سەرکەوتنی ھەڵبژاردنی گشتیی لەسەریەک بوو بۆ پارتی پارێزگاران، کە زۆرینەی ١٠٢ کورسییان بەدەستھێنا و دووەم سەرکەوتنی گەورە بوو لەژێر سەرکردایەتیی [[مارگرێت تاچر]]، کە بووە یەکەم سەرۆک وەزیران لە دوای ئێرلی لیڤەرپوول لە ساڵی ١٨٢٠ەوە کە سەرکردایەتیی پارتێک بکات بۆ سێ سەرکەوتنی ھەڵبژاردنی لەسەریەک.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} cv4dufd6ivsjliy3271j50qd5l8cyp7 1570791 1570658 2026-04-01T20:05:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570791 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٨٧ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ١١ی حوزەیرانی ١٩٨٧ لە شانشینی یەکگرتوو بۆ ھەڵبژاردنی ٦٥٠ ئەندام بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکە سێیەم سەرکەوتنی ھەڵبژاردنی گشتیی لەسەریەک بوو بۆ پارتی پارێزگاران، کە زۆرینەی ١٠٢ کورسییان بەدەستھێنا و دووەم سەرکەوتنی گەورە بوو لەژێر سەرکردایەتیی [[مارگرێت تاچر]]، کە بووە یەکەم سەرۆک وەزیران لە دوای ئێرلی لیڤەرپوول لە ساڵی ١٨٢٠ەوە کە سەرکردایەتیی پارتێک بکات بۆ سێ سەرکەوتنی ھەڵبژاردنی لەسەریەک.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} b851funp9iup2x72ynndfy1t5gh3sp9 0 293923 1570625 2026-04-01T13:32:41Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1338690075|1983 United Kingdom general election]]» 1570625 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 9 June 1983. It gave the Conservative Party under the leadership of [[مارگرێت تاچر|Margaret Thatcher]] the most decisive election victory since that of the [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]] in 1945, with a majority of 144 seats and the first of two consecutive landslide victories.<ref name="The British General Election of 1979">{{Cite book|last=David Butler and Dennis Kavanagh|title=The British General Election of 1979|date=1980|publisher=Macmillan Publishers Limited|isbn=0333269349|location=London|page=197}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە g2iwey15hfhojqd37e67y2vv1v2s15n 1570657 1570625 2026-04-01T13:55:24Z Tessla 41338 شائەمراز 1570657 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٨٣ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٩ی حوزەیرانی ١٩٨٣ بەڕێوەچوو. ئەمە گەورەترین و یەکلاکەرەوەترین سەرکەوتنی ھەڵبژاردنی بە پارتی پارێزگاران لەژێر سەرکردایەتیی [[مارگرێت تاچر]] بەخشی لە دوای سەرکەوتنی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] لە ساڵی ١٩٤٥دا، بە زۆرینەی ١٤٤ کورسی و یەکەمین لە دوو سەرکەوتنی گەورەی لەسەریەک.<ref name="The British General Election of 1979">{{Cite book|last=David Butler and Dennis Kavanagh|title=The British General Election of 1979|date=1980|publisher=Macmillan Publishers Limited|isbn=0-333-26934-9|location=London|page=197}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} j3uv671jdw00znrt4n6fbwm2y6nvou7 1570792 1570657 2026-04-01T20:05:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570792 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٨٣ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٩ی حوزەیرانی ١٩٨٣ بەڕێوەچوو. ئەمە گەورەترین و یەکلاکەرەوەترین سەرکەوتنی ھەڵبژاردنی بە پارتی پارێزگاران لەژێر سەرکردایەتیی [[مارگرێت تاچر]] بەخشی لە دوای سەرکەوتنی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] لە ساڵی ١٩٤٥دا، بە زۆرینەی ١٤٤ کورسی و یەکەمین لە دوو سەرکەوتنی گەورەی لەسەریەک.<ref name="The British General Election of 1979">{{Cite book|last=David Butler and Dennis Kavanagh|title=The British General Election of 1979|date=1980|publisher=Macmillan Publishers Limited|isbn=0-333-26934-9|location=London|page=197}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} c79a0xzgbnutmgt4niq95ygnfx7u0ry 0 293924 1570626 2026-04-01T13:33:14Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1344732671|1979 United Kingdom general election]]» 1570626 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 3 May 1979 to elect 635 members to the House of Commons. The election was held following the defeat of the Labour government in a no-confidence motion on 28 March 1979, six months before the Parliament was due for dissolution in October 1979. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە epo4v5frzl6mbjm9irofd2udh04t0pr 1570656 1570626 2026-04-01T13:54:38Z Tessla 41338 شائەمراز 1570656 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٧٩ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ٣ی ئایاری ١٩٧٩ بۆ ھەڵبژاردنی ٦٣٥ ئەندام بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکە دوای شکستی حکوومەتی کرێکاران لە دەنگدانێکی متمانەوەرگرتنەوە لە ٢٨ی ئازاری ١٩٧٩دا ئەنجامدرا، شەش مانگ پێش ئەوەی پەرلەمان لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٩دا ھەڵبوەشێندرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 54xqclaa00muwfn99zsdl4sylnbto03 1570793 1570656 2026-04-01T20:05:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570793 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٧٩ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ٣ی ئایاری ١٩٧٩ بۆ ھەڵبژاردنی ٦٣٥ ئەندام بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکە دوای شکستی حکوومەتی کرێکاران لە دەنگدانێکی متمانەوەرگرتنەوە لە ٢٨ی ئازاری ١٩٧٩دا ئەنجامدرا، شەش مانگ پێش ئەوەی پەرلەمان لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٩دا ھەڵبوەشێندرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 11sy8axjyjjmv23sdpik0jzsw0qvbep 0 293925 1570627 2026-04-01T13:34:25Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1344733668|October 1974 United Kingdom general election]]» 1570627 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 10 October 1974 to elect 635 members of the House of Commons. It was the second general election held that year; the first year in which two general elections had been held in the same year since 1910; and the first time that two general elections had been held less than a year apart from each other since the 1923 and 1924 elections, which took place 10 months apart. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە o79a483696n40dgoqn245g1kx6iwl12 1570655 1570627 2026-04-01T13:53:59Z Tessla 41338 شائەمراز 1570655 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ لە شانشینی یەکگرتوو بۆ ھەڵبژاردنی ٦٣٥ ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو. ئەمە دووەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لەو ساڵەدا ئەنجامدرا؛ یەکەم ساڵ بوو کە دوو ھەڵبژاردنی گشتی لە ھەمان ساڵدا ئەنجامدرابێت لە دوای ساڵی ١٩١٠وە؛ و یەکەمجار بوو کە دوو ھەڵبژاردنی گشتی بە کەمتر لە ساڵێک جیاوازی لە یەکتر ئەنجامدرابێت لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ١٩٢٣ و ١٩٢٤، کە بە ١٠ مانگ جیاوازی ئەنجامدران.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ok4lxy89h2p5bih6p3iuh9zcct5vabg 1570794 1570655 2026-04-01T20:05:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570794 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ لە شانشینی یەکگرتوو بۆ ھەڵبژاردنی ٦٣٥ ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو. ئەمە دووەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لەو ساڵەدا ئەنجامدرا؛ یەکەم ساڵ بوو کە دوو ھەڵبژاردنی گشتی لە ھەمان ساڵدا ئەنجامدرابێت لە دوای ساڵی ١٩١٠وە؛ و یەکەمجار بوو کە دوو ھەڵبژاردنی گشتی بە کەمتر لە ساڵێک جیاوازی لە یەکتر ئەنجامدرابێت لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ١٩٢٣ و ١٩٢٤، کە بە ١٠ مانگ جیاوازی ئەنجامدران.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} f0ay3pakio1ubz9v57ymfuafsqug7ka 0 293926 1570628 2026-04-01T13:35:09Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345929614|February 1974 United Kingdom general election]]» 1570628 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 28 February 1974. The [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]], led by former [[سەرۆک وەزیران|Prime Minister]] Harold Wilson, gained seats, and became the largest party, but was short of an overall majority. The governing Conservative Party, led by Prime Minister Edward Heath, lost seats, even though it polled a higher vote share than Labour. This resulted in the first hung parliament since 1929. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە lomlsgjobd2hktpgk51nz8t6ullx644 1570654 1570628 2026-04-01T13:53:24Z Tessla 41338 شائەمراز 1570654 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی شوباتی ١٩٧٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٨ی شوباتی ١٩٧٤ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]]، بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیران]]ی پێشوو ھارۆڵد ویڵسن، کورسییەکانی زیادی کرد و بوو بە گەورەترین پارت، بەڵام کەمتر بوو لە زۆرینەی ڕەھا. پارتی پارێزگارانی دەسەڵاتدار، بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ئێدوارد ھیس، کورسییەکانی لەدەستدا، سەرەڕای ئەوەی ڕێژەی دەنگی زیاتری لە پارتی کرێکاران بەدەستھێنابوو. ئەمە بووە ھۆی یەکەمین پەرلەمانی ھەڵواسراو لە دوای ساڵی ١٩٢٩ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} hr1hnpy7soq74y96j0lgdxt3c8j7mkm 1570795 1570654 2026-04-01T20:05:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570795 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی شوباتی ١٩٧٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٨ی شوباتی ١٩٧٤ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]]، بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیران]]ی پێشوو ھارۆڵد ویڵسن، کورسییەکانی زیادی کرد و بوو بە گەورەترین پارت، بەڵام کەمتر بوو لە زۆرینەی ڕەھا. پارتی پارێزگارانی دەسەڵاتدار، بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ئێدوارد ھیس، کورسییەکانی لەدەستدا، سەرەڕای ئەوەی ڕێژەی دەنگی زیاتری لە پارتی کرێکاران بەدەستھێنابوو. ئەمە بووە ھۆی یەکەمین پەرلەمانی ھەڵواسراو لە دوای ساڵی ١٩٢٩ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} s83yzeie5v3t42jlh6zwvatwq3134sb 0 293927 1570629 2026-04-01T13:35:44Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1337731215|1970 United Kingdom general election]]» 1570629 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 18 June 1970. It resulted in a surprise victory for the Conservative Party under leader Edward Heath, which defeated the governing [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]] under Prime Minister Harold Wilson. The Liberal Party, under its new leader Jeremy Thorpe, lost half its seats. The Conservatives, including the Ulster Unionist Party (UUP), secured a majority of 30 seats. This general election was the first in which people could vote from the age of 18, after passage of the Representation of the People Act the previous year, and the first UK election in which party affiliations of candidates were put on the ballots. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ig22e1ul0za9vsc44zvj7wc4umyvdv8 1570653 1570629 2026-04-01T13:52:47Z Tessla 41338 شائەمراز 1570653 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٧٠ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی بوو کە لە ڕۆژی پێنجشەممە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٧٠ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. ئەمە بووە ھۆی سەرکەوتنێکی کتوپڕ بۆ پارتی پارێزگاران لەژێر سەرکردایەتیی ئێدوارد ھیس، کە شکستی بە [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکارانی]] دەسەڵاتدار ھێنا لەژێر سەرکردایەتیی سەرۆک وەزیران ھارۆڵد ویڵسن. پارتی لیبراڵ، لەژێر سەرکردایەتیی سەرکردە نوێیەکەی جێرمی سۆرپ، نیوەی کورسییەکانی لەدەستدا. پارێزگاران، بە پارتی یۆنیۆنیستی ئەڵستەر (یوو یوو پی)یشەوە، زۆرینەی ٣٠ کورسییان بەدەستھێنا. ئەم ھەڵبژاردنە گشتییە یەکەمین بوو کە خەڵک بتوانن لە تەمەنی ١٨ ساڵییەوە دەنگ بدەن، دوای تێپەڕاندنی یاسای نوێنەرایەتیکردنی گەل لە ساڵی پێشتردا، و یەکەم ھەڵبژاردنی شانشینی یەکگرتوو بوو کە تێیدا لایەنگریی حیزبیی کاندیدەکان لەسەر پسوولەکانی دەنگدان دانران.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] dr2r4omz4yc40817z47huuc1yfih1lw 1570796 1570653 2026-04-01T20:06:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570796 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٧٠ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی بوو کە لە ڕۆژی پێنجشەممە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٧٠ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. ئەمە بووە ھۆی سەرکەوتنێکی کتوپڕ بۆ پارتی پارێزگاران لەژێر سەرکردایەتیی ئێدوارد ھیس، کە شکستی بە [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکارانی]] دەسەڵاتدار ھێنا لەژێر سەرکردایەتیی سەرۆک وەزیران ھارۆڵد ویڵسن. پارتی لیبراڵ، لەژێر سەرکردایەتیی سەرکردە نوێیەکەی جێرمی سۆرپ، نیوەی کورسییەکانی لەدەستدا. پارێزگاران، بە پارتی یۆنیۆنیستی ئەڵستەر (یوو یوو پی)یشەوە، زۆرینەی ٣٠ کورسییان بەدەستھێنا. ئەم ھەڵبژاردنە گشتییە یەکەمین بوو کە خەڵک بتوانن لە تەمەنی ١٨ ساڵییەوە دەنگ بدەن، دوای تێپەڕاندنی یاسای نوێنەرایەتیکردنی گەل لە ساڵی پێشتردا، و یەکەم ھەڵبژاردنی شانشینی یەکگرتوو بوو کە تێیدا لایەنگریی حیزبیی کاندیدەکان لەسەر پسوولەکانی دەنگدان دانران.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} jmnk2pwh4p004tcldy30fodw3ppk62x 0 293928 1570630 2026-04-01T13:36:31Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346015650|1966 United Kingdom general election]]» 1570630 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 31 March 1966. The result was a landslide victory for the [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]] led by [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|Prime Minister]] Harold Wilson. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Wilson decided to call a snap election since his government, elected a mere 17 months previously, in 1964, had an unworkably small majority of only four MPs. The Labour government was returned following this snap election with a much larger majority of 98 seats. This was the last British general election in which the voting age was 21; Wilson's government passed an amendment to the Representation of the People Act in 1969 to include eligibility to vote at the age of 18, which was in place for the next general election in 1970. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە This was the only election between 1945 and [[ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو، ١٩٩٧|1997]] in which the Labour Party won a workable majority sustainable to last a full term. In the next seven general elections, the Labour Party would win a majority of seats only once (October 1974) and would lose five elections to the Conservatives. This election is also noted for the Labour Party achieving its third-highest vote-share (48%) and second-largest total number of votes in its history (the largest vote-share being the 49.7% achieved in the 1945 election). تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ngu4xdoox0ob9jqerw6ktex9gu9r2mv 1570652 1570630 2026-04-01T13:52:03Z Tessla 41338 شائەمراز 1570652 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٦٦ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٣١ی ئازاری ١٩٦٦ بەڕێوەچوو. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] ھارۆڵد ویڵسن. ویڵسن بڕیاری دا داوای ھەڵبژاردنێکی کتوپڕ بکات چونکە حکوومەتەکەی، کە تەنھا ١٧ مانگ پێشتر لە ساڵی ١٩٦٤ ھەڵبژێردرابوو، زۆرینەیەکی بچووکی تەنھا چوار ئێم پی ھەبوو کە نەدەکرا کاری پێ بکرێت. حکوومەتی کرێکاران دوای ئەم ھەڵبژاردنە کتوپڕە بە زۆرینەیەکی زۆر گەورەتری ٩٨ کورسی گەڕایەوە. ئەمە کۆتا ھەڵبژاردنی گشتیی بەریتانیا بوو کە تێیدا تەمەنی دەنگدان ٢١ ساڵ بوو؛ حکوومەتەکەی ویڵسن لە ساڵی ١٩٦٩دا ھەموارکردنەوەیەکی بۆ یاسای نوێنەرایەتیکردنی گەل پەسەند کرد بۆ ئەوەی مافی دەنگدان لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا بگرێتەوە، کە لە ھەڵبژاردنی گشتیی داھاتوو لە ساڵی ١٩٧٠دا جێبەجێ کرا. ئەمە تەنھا ھەڵبژاردن بوو لەنێوان ساڵانی ١٩٤٥ و [[ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو، ١٩٩٧|١٩٩٧]] کە تێیدا پارتی کرێکاران زۆرینەیەکی کارای بەدەستھێنا کە بتوانێت بۆ خولێکی تەواو بەردەوام بێت. لە حەوت ھەڵبژاردنی گشتیی داھاتوودا، پارتی کرێکاران تەنھا یەکجار زۆرینەی کورسییەکانی بەدەستھێنا (تشرینی یەکەمی ١٩٧٤) و لە پێنج ھەڵبژاردندا بە پارێزگاران دۆڕا. ئەم ھەڵبژاردنە بەوەش تێبینی دەکرێت کە پارتی کرێکاران سێیەم بەرزترین ڕێژەی دەنگی (٤٨٪) و دووەم گەورەترین کۆی دەنگەکانی لە مێژووی خۆیدا بەدەستھێنا (گەورەترین ڕێژەی دەنگەکان ٤٩٫٧٪ بوو کە لە ھەڵبژاردنی ١٩٤٥دا بەدەستھاتبوو).<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ose9ge61ibiaedl4gs6ohue3e77nx99 1570797 1570652 2026-04-01T20:06:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570797 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٦٦ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٣١ی ئازاری ١٩٦٦ بەڕێوەچوو. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] ھارۆڵد ویڵسن. ویڵسن بڕیاری دا داوای ھەڵبژاردنێکی کتوپڕ بکات چونکە حکوومەتەکەی، کە تەنھا ١٧ مانگ پێشتر لە ساڵی ١٩٦٤ ھەڵبژێردرابوو، زۆرینەیەکی بچووکی تەنھا چوار ئێم پی ھەبوو کە نەدەکرا کاری پێ بکرێت. حکوومەتی کرێکاران دوای ئەم ھەڵبژاردنە کتوپڕە بە زۆرینەیەکی زۆر گەورەتری ٩٨ کورسی گەڕایەوە. ئەمە کۆتا ھەڵبژاردنی گشتیی بەریتانیا بوو کە تێیدا تەمەنی دەنگدان ٢١ ساڵ بوو؛ حکوومەتەکەی ویڵسن لە ساڵی ١٩٦٩دا ھەموارکردنەوەیەکی بۆ یاسای نوێنەرایەتیکردنی گەل پەسەند کرد بۆ ئەوەی مافی دەنگدان لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا بگرێتەوە، کە لە ھەڵبژاردنی گشتیی داھاتوو لە ساڵی ١٩٧٠دا جێبەجێ کرا. ئەمە تەنھا ھەڵبژاردن بوو لەنێوان ساڵانی ١٩٤٥ و [[ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو، ١٩٩٧|١٩٩٧]] کە تێیدا پارتی کرێکاران زۆرینەیەکی کارای بەدەستھێنا کە بتوانێت بۆ خولێکی تەواو بەردەوام بێت. لە حەوت ھەڵبژاردنی گشتیی داھاتوودا، پارتی کرێکاران تەنھا یەکجار زۆرینەی کورسییەکانی بەدەستھێنا (تشرینی یەکەمی ١٩٧٤) و لە پێنج ھەڵبژاردندا بە پارێزگاران دۆڕا. ئەم ھەڵبژاردنە بەوەش تێبینی دەکرێت کە پارتی کرێکاران سێیەم بەرزترین ڕێژەی دەنگی (٤٨٪) و دووەم گەورەترین کۆی دەنگەکانی لە مێژووی خۆیدا بەدەستھێنا (گەورەترین ڕێژەی دەنگەکان ٤٩٫٧٪ بوو کە لە ھەڵبژاردنی ١٩٤٥دا بەدەستھاتبوو).<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 6usctzclbuhsjp0ha64elldnvob7tji 0 293929 1570631 2026-04-01T13:37:05Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346240170|1964 United Kingdom general election]]» 1570631 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 15 October 1964. It resulted in the Conservatives, led by [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|Prime Minister]] Alec Douglas-Home, narrowly losing to the [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]], led by Harold Wilson; Labour secured a parliamentary majority of four seats and ended its thirteen years in opposition since the 1951 election. At age 47, Wilson became the youngest Prime Minister since Lord Rosebery in 1894. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە pvmvv518wzf4qocow8dw7jqd63g7zxq 1570651 1570631 2026-04-01T13:51:23Z Tessla 41338 شائەمراز 1570651 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٦٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی پارتی پارێزگاران بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] ئەلیک دۆگلاس-ھیۆم، بە جیاوازییەکی کەم بە [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] بدۆڕێت کە لەلایەن ھارۆڵد ویڵسنەوە سەرکردایەتی دەکرا؛ پارتی کرێکاران زۆرینەی پەرلەمانیی چوار کورسی بەدەستھێنا و کۆتایی بە سێزدە ساڵ لە ئۆپۆزسیۆنبوونی خۆی ھێنا لە دوای ھەڵبژاردنی ١٩٥١ەوە. ویڵسن لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا، بووە گەنجترین سەرۆک وەزیران لە دوای لۆرد ڕۆزبێری لە ساڵی ١٨٩٤ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} arzt59dp37f2pglvui1hny3q5o4z3cm 1570798 1570651 2026-04-01T20:06:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570798 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٦٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی پارتی پارێزگاران بە سەرکردایەتی [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیران]] ئەلیک دۆگلاس-ھیۆم، بە جیاوازییەکی کەم بە [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] بدۆڕێت کە لەلایەن ھارۆڵد ویڵسنەوە سەرکردایەتی دەکرا؛ پارتی کرێکاران زۆرینەی پەرلەمانیی چوار کورسی بەدەستھێنا و کۆتایی بە سێزدە ساڵ لە ئۆپۆزسیۆنبوونی خۆی ھێنا لە دوای ھەڵبژاردنی ١٩٥١ەوە. ویڵسن لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا، بووە گەنجترین سەرۆک وەزیران لە دوای لۆرد ڕۆزبێری لە ساڵی ١٨٩٤ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} s2x8s8n9yhs2q05wo0ptguri83lr4lm 0 293930 1570632 2026-04-01T13:37:37Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345059178|1959 United Kingdom general election]]» 1570632 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday, 8 October 1959. The Conservative Party under the leadership of incumbent prime minister [[هارۆڵد ماکمیلان|Harold Macmillan]] won a landslide victory with a majority of 100 seats. This was their third election victory in a row. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 7t668hd6e99vix3677892w304batky5 1570650 1570632 2026-04-01T13:50:48Z Tessla 41338 شائەمراز 1570650 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٥٩ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە، ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٩ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. پارتی پارێزگاران لەژێر سەرکردایەتیی سەرۆک وەزیرانی ئێستا [[ھارۆڵد ماکمیلان]] سەرکەوتنێکی گەورەی بە زۆرینەی ١٠٠ کورسی بەدەستھێنا. ئەمە سێیەم سەرکەوتنی ھەڵبژاردنیان بوو لەسەریەک.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} lba5d8i6isgsphs1w661tbxuzdw61xo 1570799 1570650 2026-04-01T20:06:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570799 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٥٩ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە، ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٩ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. پارتی پارێزگاران لەژێر سەرکردایەتیی سەرۆک وەزیرانی ئێستا [[ھارۆڵد ماکمیلان]] سەرکەوتنێکی گەورەی بە زۆرینەی ١٠٠ کورسی بەدەستھێنا. ئەمە سێیەم سەرکەوتنی ھەڵبژاردنیان بوو لەسەریەک.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} sgnm35ctx40as10ly86po81swxymd7z 0 293931 1570633 2026-04-01T13:38:15Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1331344339|1955 United Kingdom general election]]» 1570633 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 26 May 1955. It was a snap election: Anthony Eden called the election after succeeding [[وینستن چێرچڵ|Churchill]] in April 1955 to secure a mandate. The government won a 60-seat majority, achieving the highest post-war party vote share. It was the first election under Queen [[ئێلیزابێتی دووەم|Elizabeth II]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە jeayoxd6wsv89heqp70g4y7yhq9g51n 1570649 1570633 2026-04-01T13:50:14Z Tessla 41338 شائەمراز 1570649 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٥٥ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی بوو کە لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٦ی ئایاری ١٩٥٥ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنێکی کتوپڕ بوو: ئەنتۆنی ئیدن دوای ئەوەی لە نیسانی ١٩٥٥ لە جێگەی [[وینستن چێرچڵ|چێرچڵ]] دەستبەکاربوو، داوای ھەڵبژاردنەکەی کرد بۆ بەدەستھێنانی متمانە. حکوومەت زۆرینەی ٦٠ کورسی بەدەستھێنا، کە بەرزترین ڕێژەی دەنگی پارتەکانی دوای جەنگی تۆمار کرد. ئەوە یەکەم ھەڵبژاردن بوو لە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ngnyudm799i8vu6ukrlfvba4jv40hx7 1570800 1570649 2026-04-01T20:06:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570800 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٥٥ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی بوو کە لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٦ی ئایاری ١٩٥٥ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنێکی کتوپڕ بوو: ئەنتۆنی ئیدن دوای ئەوەی لە نیسانی ١٩٥٥ لە جێگەی [[وینستن چێرچڵ|چێرچڵ]] دەستبەکاربوو، داوای ھەڵبژاردنەکەی کرد بۆ بەدەستھێنانی متمانە. حکوومەت زۆرینەی ٦٠ کورسی بەدەستھێنا، کە بەرزترین ڕێژەی دەنگی پارتەکانی دوای جەنگی تۆمار کرد. ئەوە یەکەم ھەڵبژاردن بوو لە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 8jm8ii3hanzf0430gllrlmroxto8atc 0 293932 1570634 2026-04-01T13:38:46Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1331344496|1951 United Kingdom general election]]» 1570634 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday, 25 October 1951, just twenty months after the previous general election in 1950; the [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour]] government called the election in hopes of increasing its parliamentary majority. However, this backfired, as even though Labour won the most votes, it was the Conservatives who won a majority, with the collapse of the Liberal vote allowing the Conservatives to gain seats by default.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jenkin |first=Thomas P. |date=1952 |title=The British General Election of 1951 |url=https://www.jstor.org/stable/442551 |journal=The Western Political Quarterly |volume=5 |issue=1 |pages=51–65 |doi=10.2307/442551 |issn=0043-4078 |jstor=442551 |url-access=subscription}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 8bx6nayi88vj8jt0h208thpwhulhzj5 1570648 1570634 2026-04-01T13:49:34Z Tessla 41338 شائەمراز 1570648 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٥١ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٥١ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو، تەنھا بیست مانگ دوای ھەڵبژاردنی گشتیی پێشوو لە ساڵی ١٩٥٠؛ حکوومەتی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|کرێکاران]] بە ھیوای زیادکردنی زۆرینەی پەرلەمانیی خۆی داوای ھەڵبژاردنەکەی کرد. بەھەرحاڵ، ئەمە ئەنجامێکی پێچەوانەی ھەبوو، چونکە ھەرچەندە پارتی کرێکاران زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا، بەڵام پارتی پارێزگاران بوو کە زۆرینەی بەدەستھێنا، لەگەڵ داڕمانی دەنگی لیبراڵەکان کە ڕێگەی دا بە پارێزگاران بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی کورسییەکان بەدەستبھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jenkin |first=Thomas P. |date=1952 |title=The British General Election of 1951 |url=https://www.jstor.org/stable/442551 |journal=The Western Political Quarterly |volume=5 |issue=1 |pages=51–65 |doi=10.2307/442551 |issn=0043-4078 |jstor=442551 |url-access=subscription}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 8nzkfs6djiw59fbzvd7yjywjcfrueyi 1570801 1570648 2026-04-01T20:06:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570801 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٥١ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٥١ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو، تەنھا بیست مانگ دوای ھەڵبژاردنی گشتیی پێشوو لە ساڵی ١٩٥٠؛ حکوومەتی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|کرێکاران]] بە ھیوای زیادکردنی زۆرینەی پەرلەمانیی خۆی داوای ھەڵبژاردنەکەی کرد. بەھەرحاڵ، ئەمە ئەنجامێکی پێچەوانەی ھەبوو، چونکە ھەرچەندە پارتی کرێکاران زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا، بەڵام پارتی پارێزگاران بوو کە زۆرینەی بەدەستھێنا، لەگەڵ داڕمانی دەنگی لیبراڵەکان کە ڕێگەی دا بە پارێزگاران بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی کورسییەکان بەدەستبھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jenkin |first=Thomas P. |date=1952 |title=The British General Election of 1951 |url=https://www.jstor.org/stable/442551 |journal=The Western Political Quarterly |volume=5 |issue=1 |pages=51–65 |doi=10.2307/442551 |issn=0043-4078 |jstor=442551 |url-access=subscription}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 1bcgs5kyc2af6q6utspfd3amkaysvpn 0 293933 1570635 2026-04-01T13:39:09Z Yahya Ibrahim Arbilli 75502 پەڕەی دروست کرد بە «{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=یەحیا ئەربیلی|ناو لە کاتی لەدایکبوون=یەحیا ئیبراهیم عوسمان|کار=هونەرمەند، خەتات، زێڕنگەر، یاساناس|ناسراو بە=داهێنەری تابلۆی زێڕ و ئەڵماس|شوێنی لەدایکبوون=قەڵای هەولێر، عێراق}} '''یەحیا ئیبراهیم عوسمان''' ناسراو بە '''یەحی...»ەوە 1570635 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=یەحیا ئەربیلی|ناو لە کاتی لەدایکبوون=یەحیا ئیبراهیم عوسمان|کار=هونەرمەند، خەتات، زێڕنگەر، یاساناس|ناسراو بە=داهێنەری تابلۆی زێڕ و ئەڵماس|شوێنی لەدایکبوون=قەڵای هەولێر، عێراق}} '''یەحیا ئیبراهیم عوسمان''' ناسراو بە '''یەحیا ئەربیلی''' (لەدایکبووی قەڵای هەولێر)، هونەرمەندێکی شێوەکار، خەتات، و زێڕنگەرێکی کوردی عێراقییە. ئەو بە یەکەمین هونەرمەند دادەنرێت لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکە کە شێوازێکی نوێی لە هونەری هاوچەرخ داهێناوە بە تێکەڵکردنی پیشەی زێڕنگەری و هونەری خەتاتی لە ڕێگەی دروستکردنی تابلۆی هونەری بە بەکارهێنانی زێڕی عەیار ٢١، زیوی خاڵس و بەردی ئەڵماس. == خوێندن و ژیانی پیشەیی == ئەربیلی خاوەنی بڕوانامەی دبلۆمە لە ژمێریاری (٢٠٠٠-٢٠٠١) و بەکالۆریۆس لە یاسا (٢٠٠٩-٢٠١٠) لە زانکۆی مووسڵ، لە ژیانی پیشەییدا وەک معاون قضائي و بەڕێوەبەری کارگێڕی لە وەزارەتی داد خزمەتی کردووە، هەروەها لە ساڵانی ٢٠١٠-٢٠١١ وەک پارێزەر کاری کردووە. == کاروانی هونەری و داهێنان == کاروانی هونەری ئەو بۆ ساڵی ١٩٩٣ دەگەڕێتەوە کاتێک وەک خەتات دەستی بە کار کردووە، و لە ساڵی ١٩٩٤ەوە چووەتە نێو جیهانی دیزاینکردنی زێڕ و زیو. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، پێشانگایەکی تایبەتی لە هەولێر کردەوە بۆ نمایشکردنی تابلۆ گرانبەهاکانی کە لە زێڕ و ئەڵماس دروست کرابوون. == بەشدارییە نێودەوڵەتییەکان == ناوبراو نوێنەرایەتی هونەری کوردی کردووە لە چەندین وڵات، لەوانە: * مسابقەی نێودەوڵەتی لە تورکیا لە چەندین ساڵی جیاوازدا (٢٠٠٠-٢٠١٩). * مهرجانی واشینگتن لە ئەمریکا (٢٠١٠). * ملتقای هونەرمەندانی عەرەب لە میسر (٢٠١٨، ٢٠١٩). * پێشانگای نێودەوڵەتی لە هیندستان (٢٠٢٢، ٢٠٢٦) و لوبنان (٢٠٢٢). == ئەندامێتییەکان == * جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی خەتاتانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای هونەرمەندانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای پارێزەرانی عێراق و کوردستان. * ئەندامی فەخری لە کۆمەڵەی خەتاتانی ئوردن. == سەرچاوەکان == * [https://www.erbil.gov.krd/app/en/node/9820 ماڵپەڕی فەرمی پارێزگای هەولێر]. * [https://ina.iq/ar/mix/221741--.html يحيى الإربيلي.. فنان يطوع الذهب والفضة في لوحاته] - ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA). * [https://alsabaah.iq/106028-.html الخطاط يحيى الإربيلي: الخط الذهب والفضة] - ڕۆژنامەی سەباح. {{ژێدەرەکان}} 8tzunj7da43dlfqgi99ll2x57bsjdbn 1570642 1570635 2026-04-01T13:43:50Z Tessla 41338 1570642 wikitext text/x-wiki {{سخ|بێ بایەخ، سەرچاوەی لاواز}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=یەحیا ئەربیلی|ناو لە کاتی لەدایکبوون=یەحیا ئیبراهیم عوسمان|کار=هونەرمەند، خەتات، زێڕنگەر، یاساناس|ناسراو بە=داهێنەری تابلۆی زێڕ و ئەڵماس|شوێنی لەدایکبوون=قەڵای هەولێر، عێراق}} '''یەحیا ئیبراهیم عوسمان''' ناسراو بە '''یەحیا ئەربیلی''' (لەدایکبووی قەڵای هەولێر)، هونەرمەندێکی شێوەکار، خەتات، و زێڕنگەرێکی کوردی عێراقییە. ئەو بە یەکەمین هونەرمەند دادەنرێت لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکە کە شێوازێکی نوێی لە هونەری هاوچەرخ داهێناوە بە تێکەڵکردنی پیشەی زێڕنگەری و هونەری خەتاتی لە ڕێگەی دروستکردنی تابلۆی هونەری بە بەکارهێنانی زێڕی عەیار ٢١، زیوی خاڵس و بەردی ئەڵماس. == خوێندن و ژیانی پیشەیی == ئەربیلی خاوەنی بڕوانامەی دبلۆمە لە ژمێریاری (٢٠٠٠-٢٠٠١) و بەکالۆریۆس لە یاسا (٢٠٠٩-٢٠١٠) لە زانکۆی مووسڵ، لە ژیانی پیشەییدا وەک معاون قضائي و بەڕێوەبەری کارگێڕی لە وەزارەتی داد خزمەتی کردووە، هەروەها لە ساڵانی ٢٠١٠-٢٠١١ وەک پارێزەر کاری کردووە. == کاروانی هونەری و داهێنان == کاروانی هونەری ئەو بۆ ساڵی ١٩٩٣ دەگەڕێتەوە کاتێک وەک خەتات دەستی بە کار کردووە، و لە ساڵی ١٩٩٤ەوە چووەتە نێو جیهانی دیزاینکردنی زێڕ و زیو. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، پێشانگایەکی تایبەتی لە هەولێر کردەوە بۆ نمایشکردنی تابلۆ گرانبەهاکانی کە لە زێڕ و ئەڵماس دروست کرابوون. == بەشدارییە نێودەوڵەتییەکان == ناوبراو نوێنەرایەتی هونەری کوردی کردووە لە چەندین وڵات، لەوانە: * مسابقەی نێودەوڵەتی لە تورکیا لە چەندین ساڵی جیاوازدا (٢٠٠٠-٢٠١٩). * مهرجانی واشینگتن لە ئەمریکا (٢٠١٠). * ملتقای هونەرمەندانی عەرەب لە میسر (٢٠١٨، ٢٠١٩). * پێشانگای نێودەوڵەتی لە هیندستان (٢٠٢٢، ٢٠٢٦) و لوبنان (٢٠٢٢). == ئەندامێتییەکان == * جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی خەتاتانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای هونەرمەندانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای پارێزەرانی عێراق و کوردستان. * ئەندامی فەخری لە کۆمەڵەی خەتاتانی ئوردن. == سەرچاوەکان == * [https://www.erbil.gov.krd/app/en/node/9820 ماڵپەڕی فەرمی پارێزگای هەولێر]. * [https://ina.iq/ar/mix/221741--.html يحيى الإربيلي.. فنان يطوع الذهب والفضة في لوحاته] - ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA). * [https://alsabaah.iq/106028-.html الخطاط يحيى الإربيلي: الخط الذهب والفضة] - ڕۆژنامەی سەباح. {{ژێدەرەکان}} 25fj1khwc7ws96n3n14yyxy8p4foo00 1570661 1570642 2026-04-01T14:03:40Z Yahya Ibrahim Arbilli 75502 1570661 wikitext text/x-wiki {{سخ|ئەم کەسایەتییە هونەرمەندێکی ناسراوە و خاوەنی چەندین سەرچاوەی فەرمییە وەک ئاژانسی هەواڵی عێراقی و ڕۆژنامەی سەباح، تکایە کاتی زیاترم بدەنێ بۆ ڕێکخستنی سەرچاوەکان.}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=یەحیا ئەربیلی|کار=هونەرمەند، خەتات، زێڕنگەر|ناسراو بە=داهێنەری تابلۆی زێڕ و ئەڵماس}} '''یەحیا ئیبراهیم عوسمان''' ناسراو بە '''یەحیا ئەربیلی'''، هونەرمەندێکی شێوەکار و زێڕنگەرێکی کوردی عێراقییە. ئەو بە یەکەمین هونەرمەند دادەنرێت کە تابلۆی هونەری بە بەکارهێنانی زێڕی عەیار ٢١ و ئەڵماس دروست کردووە. == کاروانی هونەری == یەحیا ئەربیلی لە ساڵی ١٩٩٣ وەک خەتات دەستی بە کار کردووە. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، پێشانگایەکی تایبەتی لە هەولێر کردەوە کە تێیدا تابلۆ گرانبەهاکانی نمایش کرد. == سەرچاوەکان == * [https://www.erbil.gov.krd/app/en/node/9820 ماڵپەڕی فەرمی پارێزگای هەولێر] * [https://ina.iq/ar/mix/221741--.html يحيى الإربيلي.. فنان يطوع الذهب والفضة في لوحاته] - ئاژانسی هەواڵی عێراقی * [https://alsabaah.iq/106028-.html الخطاط يحيى الإربيلي: الخط الذهب والفضة] - ڕۆژنامەی سەباح {{ژێدەرەکان}} 9f9gyd3uclvhg198tds43c1w4f7viyd 1570702 1570661 2026-04-01T16:35:46Z Yahya Ibrahim Arbilli 75502 1570702 wikitext text/x-wiki {{سخ|ئەم کەسایەتییە هونەرمەندێکی ناسراوە و خاوەنی چەندین سەرچاوەی فەرمییە وەک ئاژانسی هەواڵی عێراقی و ڕۆژنامەی سەباح، تکایە کاتی زیاترم بدەنێ بۆ ڕێکخستنی سەرچاوەکان.}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=یەحیا ئەربیلی|وێنە=Yahya Arbili Artist.jpg|کار=هونەرمەند، خەتات، زێڕنگەر ...|ناوی لەدایکبوون=يحيى ابراهيم عثمان|شوێنی لەدایکبوون=هەولێر ، عێراق}} '''یەحیا ئیبراهیم عوسمان''' ناسراو بە '''یەحیا ئەربیلی'''، هونەرمەندێکی شێوەکار و زێڕنگەرێکی کوردی عێراقییە. ئەو بە یەکەمین هونەرمەند دادەنرێت کە تابلۆی هونەری بە بەکارهێنانی زێڕی عەیار ٢١ و ئەڵماس دروست کردووە. == کاروانی هونەری == یەحیا ئەربیلی لە ساڵی ١٩٩٣ وەک خەتات دەستی بە کار کردووە. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، پێشانگایەکی تایبەتی لە هەولێر کردەوە کە تێیدا تابلۆ گرانبەهاکانی نمایش کرد. == سەرچاوەکان == * [https://www.erbil.gov.krd/app/en/node/9820 ماڵپەڕی فەرمی پارێزگای هەولێر] * [https://ina.iq/ar/mix/221741--.html يحيى الإربيلي.. فنان يطوع الذهب والفضة في لوحاته] - ئاژانسی هەواڵی عێراقی * [https://alsabaah.iq/106028-.html الخطاط يحيى الإربيلي: الخط الذهب والفضة] - ڕۆژنامەی سەباح {{ژێدەرەکان}} 10qm22xgt51rmggk51cn6yzbtvs76vr 1570706 1570702 2026-04-01T16:49:33Z Yahya Ibrahim Arbilli 75502 نوێکردنەوەی ژیاننامە و زیادکردنی سەرچاوە 1570706 wikitext text/x-wiki {{سخ|ئەم کەسایەتییە هونەرمەندێکی ناسراوە و خاوەنی چەندین سەرچاوەی فەرمییە وەک ئاژانسی هەواڵی عێراقی و ڕۆژنامەی سەباح، تکایە کاتی زیاترم بدەنێ بۆ ڕێکخستنی سەرچاوەکان.}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=یەحیا ئەربیلی|وێنە=Yahya Arbili Artist.jpg|کار=هونەرمەند، خەتات، زێڕنگەر، یاساناس|ناسراو بە=داهێنەری تابلۆی زێڕ و ئەڵماس|شوێنی لەدایکبوون=قەڵای هەولێر، عێراق}} '''یەحیا ئیبراهیم عوسمان''' ناسراو بە '''یەحیا ئەربیلی''' (لەدایکبووی قەڵای هەولێر)، هونەرمەندێکی شێوەکار، خەتات، و زێڕنگەرێکی کوردی عێراقییە. ئەو بە یەکەمین هونەرمەند دادەنرێت لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکە کە شێوازێکی نوێی لە هونەری هاوچەرخ داهێناوە بە تێکەڵکردنی پیشەی زێڕنگەری و هونەری خەتاتی لە ڕێگەی دروستکردنی تابلۆی هونەری بە بەکارهێنانی زێڕی عەیار ٢١، زیوی خاڵس و بەردی ئەڵماس. == خوێندن و ژیانی پیشەیی == ئەربیلی خاوەنی بڕوانامەی دبلۆمە لە ژمێریاری (٢٠٠٠-٢٠٠١) و بەکالۆریۆس لە یاسا (٢٠٠٩-٢٠٠٠) لە زانکۆی مووسڵ. لە ژیانی پیشەییدا وەک معاون قضائي و بەڕێوەبەری کارگێڕی لە وەزارەتی داد خزمەتی کردووە، هەروەها لە ساڵانی ٢٠١٠-٢٠١١ وەک پارێزەر کاری کردووە. == کاروانی هونەری و داهێنان == کاروانی هونەری ئەو بۆ ساڵی ١٩٩٣ دەگەڕێتەوە کاتێک وەک خەتات دەستی بە کار کردووە، و لە ساڵی ١٩٩٤ەوە چووەتە نێو جیهانی دیزاینکردنی زێڕ و زیو. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، پێشانگایەکی تایبەتی لە هەولێر کردەوە بۆ نمایشکردنی تابلۆ گرانبەهاکانی کە لە زێڕ و ئەڵماس دروست کرابوون. لە پاڵ ئەمانەشدا، وەک ئەکتەر بەشداری لە چەندین کاری سینەمایی و درامیدا کردووە، وەک فیلمی "٦ شەش"، فیلمی "مەهسا پێکەنی" و زنجیرەی "سجین ٨٨". == بەشدارییە نێودەوڵەتییەکان == ناوبراو نوێنەرایەتی هونەری کوردی کردووە لە چەندین وڵات و کێبڕکێی نێودەوڵەتیدا، لەوانە: * مسابقەی نێودەوڵەتی خەتاتی لە تورکیا (ئەرسیکا) لە ساڵانی ٢٠٠٠، ٢٠٠٤، ٢٠٠٧، ٢٠١٠ و ٢٠١٩. * مهرجانی واشینگتن لە ئەمریکا (٢٠١٠). * ملتقای هونەرمەندانی عەرەب لە میسر (٢٠١٨، ٢٠١٩). * پێشانگای نێودەوڵەتی لە هیندستان (٢٠٢٢، ٢٠٢٦) و لوبنان (٢٠٢٢). == ئەندامێتییەکان == * جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی خەتاتانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای هونەرمەندانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای پارێزەرانی عێراق و کوردستان. * ئەندامی فەخری لە کۆمەڵەی خەتاتانی ئوردن. == سەرچاوەکان == * [https://www.erbil.gov.krd/app/en/node/9820 ماڵپەڕی فەرمی پارێزگای هەولێر]. * [https://ina.iq/ar/mix/221741--.html يحيى الإربيلي.. فنان يطوع الذهب والفضة في لوحاته] - ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA). * [https://alsabaah.iq/106028-.html الخطاط يحيى الإربيلي: الخط الذهب والفضة] - ڕۆژنامەی سەباح. {{ژێدەرەکان}} a499v7vibcgi1o5b5shsstt3w2v6n88 1570775 1570706 2026-04-01T20:02:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570775 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{سخ|ئەم کەسایەتییە هونەرمەندێکی ناسراوە و خاوەنی چەندین سەرچاوەی فەرمییە وەک ئاژانسی هەواڵی عێراقی و ڕۆژنامەی سەباح، تکایە کاتی زیاترم بدەنێ بۆ ڕێکخستنی سەرچاوەکان.}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=یەحیا ئەربیلی|وێنە=Yahya Arbili Artist.jpg|کار=هونەرمەند، خەتات، زێڕنگەر، یاساناس|ناسراو بە=داهێنەری تابلۆی زێڕ و ئەڵماس|شوێنی لەدایکبوون=قەڵای هەولێر، عێراق}} '''یەحیا ئیبراهیم عوسمان''' ناسراو بە '''یەحیا ئەربیلی''' (لەدایکبووی قەڵای هەولێر)، هونەرمەندێکی شێوەکار، خەتات، و زێڕنگەرێکی کوردی عێراقییە. ئەو بە یەکەمین هونەرمەند دادەنرێت لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکە کە شێوازێکی نوێی لە هونەری هاوچەرخ داهێناوە بە تێکەڵکردنی پیشەی زێڕنگەری و هونەری خەتاتی لە ڕێگەی دروستکردنی تابلۆی هونەری بە بەکارهێنانی زێڕی عەیار ٢١، زیوی خاڵس و بەردی ئەڵماس. == خوێندن و ژیانی پیشەیی == ئەربیلی خاوەنی بڕوانامەی دبلۆمە لە ژمێریاری (٢٠٠٠-٢٠٠١) و بەکالۆریۆس لە یاسا (٢٠٠٩-٢٠٠٠) لە زانکۆی مووسڵ. لە ژیانی پیشەییدا وەک معاون قضائي و بەڕێوەبەری کارگێڕی لە وەزارەتی داد خزمەتی کردووە، هەروەها لە ساڵانی ٢٠١٠-٢٠١١ وەک پارێزەر کاری کردووە. == کاروانی هونەری و داهێنان == کاروانی هونەری ئەو بۆ ساڵی ١٩٩٣ دەگەڕێتەوە کاتێک وەک خەتات دەستی بە کار کردووە، و لە ساڵی ١٩٩٤ەوە چووەتە نێو جیهانی دیزاینکردنی زێڕ و زیو. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، پێشانگایەکی تایبەتی لە هەولێر کردەوە بۆ نمایشکردنی تابلۆ گرانبەهاکانی کە لە زێڕ و ئەڵماس دروست کرابوون. لە پاڵ ئەمانەشدا، وەک ئەکتەر بەشداری لە چەندین کاری سینەمایی و درامیدا کردووە، وەک فیلمی "٦ شەش"، فیلمی "مەهسا پێکەنی" و زنجیرەی "سجین ٨٨". == بەشدارییە نێودەوڵەتییەکان == ناوبراو نوێنەرایەتی هونەری کوردی کردووە لە چەندین وڵات و کێبڕکێی نێودەوڵەتیدا، لەوانە: * مسابقەی نێودەوڵەتی خەتاتی لە تورکیا (ئەرسیکا) لە ساڵانی ٢٠٠٠، ٢٠٠٤، ٢٠٠٧، ٢٠١٠ و ٢٠١٩. * مهرجانی واشینگتن لە ئەمریکا (٢٠١٠). * ملتقای هونەرمەندانی عەرەب لە میسر (٢٠١٨، ٢٠١٩). * پێشانگای نێودەوڵەتی لە هیندستان (٢٠٢٢، ٢٠٢٦) و لوبنان (٢٠٢٢). == ئەندامێتییەکان == * جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی خەتاتانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای هونەرمەندانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای پارێزەرانی عێراق و کوردستان. * ئەندامی فەخری لە کۆمەڵەی خەتاتانی ئوردن. == سەرچاوەکان == * [https://www.erbil.gov.krd/app/en/node/9820 ماڵپەڕی فەرمی پارێزگای هەولێر]. * [https://ina.iq/ar/mix/221741--.html يحيى الإربيلي.. فنان يطوع الذهب والفضة في لوحاته] - ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA). * [https://alsabaah.iq/106028-.html الخطاط يحيى الإربيلي: الخط الذهب والفضة] - ڕۆژنامەی سەباح. {{ژێدەرەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} ovsin8h71uvpo0u0kyv121x0tyoxvdb 1570816 1570775 2026-04-01T20:09:22Z Tessla 41338 1570816 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{سخ|بێبایەخ، بێ سەرچاوە}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=یەحیا ئەربیلی|وێنە=Yahya Arbili Artist.jpg|کار=هونەرمەند، خەتات، زێڕنگەر، یاساناس|ناسراو بە=داهێنەری تابلۆی زێڕ و ئەڵماس|شوێنی لەدایکبوون=قەڵای هەولێر، عێراق}} '''یەحیا ئیبراهیم عوسمان''' ناسراو بە '''یەحیا ئەربیلی''' (لەدایکبووی قەڵای هەولێر)، هونەرمەندێکی شێوەکار، خەتات، و زێڕنگەرێکی کوردی عێراقییە. ئەو بە یەکەمین هونەرمەند دادەنرێت لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکە کە شێوازێکی نوێی لە هونەری هاوچەرخ داهێناوە بە تێکەڵکردنی پیشەی زێڕنگەری و هونەری خەتاتی لە ڕێگەی دروستکردنی تابلۆی هونەری بە بەکارهێنانی زێڕی عەیار ٢١، زیوی خاڵس و بەردی ئەڵماس. == خوێندن و ژیانی پیشەیی == ئەربیلی خاوەنی بڕوانامەی دبلۆمە لە ژمێریاری (٢٠٠٠-٢٠٠١) و بەکالۆریۆس لە یاسا (٢٠٠٩-٢٠٠٠) لە زانکۆی مووسڵ. لە ژیانی پیشەییدا وەک معاون قضائي و بەڕێوەبەری کارگێڕی لە وەزارەتی داد خزمەتی کردووە، هەروەها لە ساڵانی ٢٠١٠-٢٠١١ وەک پارێزەر کاری کردووە. == کاروانی هونەری و داهێنان == کاروانی هونەری ئەو بۆ ساڵی ١٩٩٣ دەگەڕێتەوە کاتێک وەک خەتات دەستی بە کار کردووە، و لە ساڵی ١٩٩٤ەوە چووەتە نێو جیهانی دیزاینکردنی زێڕ و زیو. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، پێشانگایەکی تایبەتی لە هەولێر کردەوە بۆ نمایشکردنی تابلۆ گرانبەهاکانی کە لە زێڕ و ئەڵماس دروست کرابوون. لە پاڵ ئەمانەشدا، وەک ئەکتەر بەشداری لە چەندین کاری سینەمایی و درامیدا کردووە، وەک فیلمی "٦ شەش"، فیلمی "مەهسا پێکەنی" و زنجیرەی "سجین ٨٨". == بەشدارییە نێودەوڵەتییەکان == ناوبراو نوێنەرایەتی هونەری کوردی کردووە لە چەندین وڵات و کێبڕکێی نێودەوڵەتیدا، لەوانە: * مسابقەی نێودەوڵەتی خەتاتی لە تورکیا (ئەرسیکا) لە ساڵانی ٢٠٠٠، ٢٠٠٤، ٢٠٠٧، ٢٠١٠ و ٢٠١٩. * مهرجانی واشینگتن لە ئەمریکا (٢٠١٠). * ملتقای هونەرمەندانی عەرەب لە میسر (٢٠١٨، ٢٠١٩). * پێشانگای نێودەوڵەتی لە هیندستان (٢٠٢٢، ٢٠٢٦) و لوبنان (٢٠٢٢). == ئەندامێتییەکان == * جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی خەتاتانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای هونەرمەندانی کوردستان. * ئەندامی سەندیکای پارێزەرانی عێراق و کوردستان. * ئەندامی فەخری لە کۆمەڵەی خەتاتانی ئوردن. == سەرچاوەکان == * [https://www.erbil.gov.krd/app/en/node/9820 ماڵپەڕی فەرمی پارێزگای هەولێر]. * [https://ina.iq/ar/mix/221741--.html يحيى الإربيلي.. فنان يطوع الذهب والفضة في لوحاته] - ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA). * [https://alsabaah.iq/106028-.html الخطاط يحيى الإربيلي: الخط الذهب والفضة] - ڕۆژنامەی سەباح. {{ژێدەرەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} o19a2p8pv5r2ltl9umsg70w7etkr7ch 0 293934 1570636 2026-04-01T13:39:24Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1338931363|1950 United Kingdom general election]]» 1570636 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday, 23 February 1950, and was the first after a full term of a majority [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour]] government. It was also the first general election after the abolition of plural voting and university constituencies. The general election saw Labour returned to power, but its majority was dramatically reduced from 146 seats to just 5, with a sizeable swing towards the Conservatives, who gained 90 seats. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە okhqlto578olku2dao01o34vjmoxxgy 1570647 1570636 2026-04-01T13:48:57Z Tessla 41338 شائەمراز 1570647 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٥٠ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی بوو کە لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٣ی شوباتی ١٩٥٠ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو، و یەکەم ھەڵبژاردن بوو دوای خولێکی تەواوی حکوومەتێکی زۆرینەی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|کرێکاران]]. ھەروەھا یەکەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو دوای ھەڵوەشاندنەوەی دەنگدانی فرەوان و بازنەکانی زانکۆ. ھەڵبژاردنە گشتییەکە گەڕانەوەی پارتی کرێکارانی بۆ دەسەڵات بەخۆیەوە بینی، بەڵام زۆرینەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو لە ١٤٦ کورسییەوە بۆ تەنھا ٥ کورسی کەمبووەوە، لەگەڵ وەرچەرخانێکی گەورە بەرەو پارتی پارێزگاران، کە ٩٠ کورسییان بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 4snsozcvqmn1kmui91is61xkpx2zyiw 1570802 1570647 2026-04-01T20:07:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570802 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٥٠ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی بوو کە لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٣ی شوباتی ١٩٥٠ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو، و یەکەم ھەڵبژاردن بوو دوای خولێکی تەواوی حکوومەتێکی زۆرینەی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|کرێکاران]]. ھەروەھا یەکەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو دوای ھەڵوەشاندنەوەی دەنگدانی فرەوان و بازنەکانی زانکۆ. ھەڵبژاردنە گشتییەکە گەڕانەوەی پارتی کرێکارانی بۆ دەسەڵات بەخۆیەوە بینی، بەڵام زۆرینەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو لە ١٤٦ کورسییەوە بۆ تەنھا ٥ کورسی کەمبووەوە، لەگەڵ وەرچەرخانێکی گەورە بەرەو پارتی پارێزگاران، کە ٩٠ کورسییان بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} dpme85echpwzcxltm86eaeopw8scx7w 0 293935 1570637 2026-04-01T13:39:55Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346506118|1945 United Kingdom general election]]» 1570637 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 5 July 1945.{{تێبینی|Polling in some constituencies was delayed by several days, and the counting of votes was postponed until 26 July to allow time for [[Absentee voting in the United Kingdom|overseas votes]] to arrive in Britain.}} With the ongoing [[جەنگی جیھانیی دووەم|Second World War]] still fresh in the minds of voters, the opposition [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]] led by Clement Attlee won a landslide victory with a majority of 146 seats, defeating the incumbent Conservative-led government under Prime Minister [[وینستن چێرچڵ|Winston Churchill]]. The result reflected widespread public concern about the future direction of the United Kingdom in the post-war period.<ref>{{Cite book|last=McCallum|first=R.B.|title=The British General Election of 1945|last2=Readman|first2=Alison|date=1964|publisher=Nuffield Studies|author-link=R. B. McCallum}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە p1pcals88rjct8ptifq1sg3rlqn05ir 1570646 1570637 2026-04-01T13:48:21Z Tessla 41338 شائەمراز 1570646 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٤٥ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٥ی تەممووزی ١٩٤٥ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. لەکاتێکدا [[جەنگی جیھانیی دووەم]]ی بەردەوام ھێشتا لە مێشکی دەنگدەراندا مابوو، [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکارانی]] ئۆپۆزسیۆن بە سەرکردایەتی کلیمێنت ئاتلی سەرکەوتنێکی گەورەی بە زۆرینەی ١٤٦ کورسی بەدەستھێنا، و شکستی بە حکوومەتی ئێستای ژێر دەسەڵاتی پارێزگاران بە سەرۆکایەتی سەرۆک وەزیران [[وینستن چێرچڵ]] ھێنا. ئەنجامەکە ڕەنگدانەوەی نیگەرانییەکی بەرفراوانی جەماوەری بوو سەبارەت بە ئاڕاستەی دواڕۆژی شانشینی یەکگرتوو لە قۆناغی دوای جەنگدا.<ref>{{Cite book|last=McCallum|first=R.B.|title=The British General Election of 1945|last2=Readman|first2=Alison|date=1964|publisher=Nuffield Studies|author-link=R. B. McCallum}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 405usulb3djymwfidj9t1fn3lx08wbd 1570803 1570646 2026-04-01T20:07:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570803 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٤٥ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ٥ی تەممووزی ١٩٤٥ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. لەکاتێکدا [[جەنگی جیھانیی دووەم]]ی بەردەوام ھێشتا لە مێشکی دەنگدەراندا مابوو، [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکارانی]] ئۆپۆزسیۆن بە سەرکردایەتی کلیمێنت ئاتلی سەرکەوتنێکی گەورەی بە زۆرینەی ١٤٦ کورسی بەدەستھێنا، و شکستی بە حکوومەتی ئێستای ژێر دەسەڵاتی پارێزگاران بە سەرۆکایەتی سەرۆک وەزیران [[وینستن چێرچڵ]] ھێنا. ئەنجامەکە ڕەنگدانەوەی نیگەرانییەکی بەرفراوانی جەماوەری بوو سەبارەت بە ئاڕاستەی دواڕۆژی شانشینی یەکگرتوو لە قۆناغی دوای جەنگدا.<ref>{{Cite book|last=McCallum|first=R.B.|title=The British General Election of 1945|last2=Readman|first2=Alison|date=1964|publisher=Nuffield Studies|author-link=R. B. McCallum}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} p2m8zj08fjxfpiphqo37ybnqriy21na 0 293936 1570638 2026-04-01T13:40:31Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1339485236|1935 United Kingdom general election]]» 1570638 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 14 November 1935. It resulted in a second (though reduced) landslide victory for the three-party National Government, which was led by Stanley Baldwin of the Conservative Party after the resignation – due to ill health – of Ramsay MacDonald earlier in the year. It is the most recent British general election to have seen any party or alliance of parties win a majority of the popular vote. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە aurubd9cyyxf793e1x8n8kfy3n5adpw 1570645 1570638 2026-04-01T13:47:12Z Tessla 41338 شائەمراز 1570645 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٣٥ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. ئەمە بووە ھۆی دووەمین سەرکەوتنی گەورە (ھەرچەندە کەمتر بووەوە) بۆ حکوومەتی نیشتمانیی سێ-حیزبی، کە لەلایەن ستانلی باڵدوین لە پارتی پارێزگارانەوە سەرکردایەتی دەکرا دوای دەستلەکارکێشانەوەی – بەھۆی تێکچوونی باری تەندروستی – ڕامزی ماکدۆناڵد لە سەرەتای ساڵەکەدا. ئەمە نوێترین ھەڵبژاردنی گشتیی بەریتانیایە کە تێیدا ھەر پارتێک یان ھاوپەیمانییەکی پارتەکان زۆرینەی دەنگی جەماوەری بەدەستبھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 9om1w12mxmzqetktrwovignv4zh60jh 1570804 1570645 2026-04-01T20:07:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570804 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٣٥ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی پێنجشەممە ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. ئەمە بووە ھۆی دووەمین سەرکەوتنی گەورە (ھەرچەندە کەمتر بووەوە) بۆ حکوومەتی نیشتمانیی سێ-حیزبی، کە لەلایەن ستانلی باڵدوین لە پارتی پارێزگارانەوە سەرکردایەتی دەکرا دوای دەستلەکارکێشانەوەی – بەھۆی تێکچوونی باری تەندروستی – ڕامزی ماکدۆناڵد لە سەرەتای ساڵەکەدا. ئەمە نوێترین ھەڵبژاردنی گشتیی بەریتانیایە کە تێیدا ھەر پارتێک یان ھاوپەیمانییەکی پارتەکان زۆرینەی دەنگی جەماوەری بەدەستبھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 9wc64ur3ozsu84rjmsy1ojby103k3y8 0 293937 1570641 2026-04-01T13:41:03Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1340149537|1931 United Kingdom general election]]» 1570641 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Tuesday, 27 October 1931. It saw a landslide election victory for the National Government, a three-party coalition which had been formed two months previously after the collapse of the second Labour government.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Macmahon |first=Arthur W. |date=1932 |title=The British General Election of 1931 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020657/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=26 |issue=2 |pages=333–345 |doi=10.2307/1947117 |issn=0003-0554 |jstor=1947117 |s2cid=143537799 |url-access=subscription}}</ref> Journalist Ivor Bulmer-Thomas described the result as "the most astonishing in the history of the British party system".<ref>{{Citation |last=Bulmer-Thomas |first=Ivor |title=The Growth of the British Party System Volume II 1924–1964 |page=76 |year=1967}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە ahrs6ka23a9jqpvwth4a1sery1i79ur 1570644 1570641 2026-04-01T13:45:45Z Tessla 41338 شائەمراز 1570644 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٣١ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی سێشەممە، ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣١ بەڕێوەچوو. ئەم ھەڵبژاردنە سەرکەوتنێکی گەورەی بۆ حکوومەتی نیشتمانی بەخۆیەوە بینی، کە ھاوپەیمانییەکی سێ حیزبی بوو و دوو مانگ پێشتر دوای ڕووخانی دووەم حکوومەتی کرێکاران پێکھێنرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Macmahon |first=Arthur W. |date=1932 |title=The British General Election of 1931 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020657/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=26 |issue=2 |pages=333–345 |doi=10.2307/1947117 |issn=0003-0554 |jstor=1947117 |s2cid=143537799 |url-access=subscription}}</ref> ڕۆژنامەنووس ئایڤۆر بوڵمەر-تۆماس ئەنجامەکەی بە «سەرسوڕھێنەرترین لە مێژووی سیستەمی حیزبیی بەریتانیا» وەسف کرد.<ref>{{Citation |last=Bulmer-Thomas |first=Ivor |title=The Growth of the British Party System Volume II 1924–1964 |page=76 |year=1967}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 36d76hp7n80i2y6d2fthrcw0q7l5wcc 1570805 1570644 2026-04-01T20:07:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570805 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٣١ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی سێشەممە، ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣١ بەڕێوەچوو. ئەم ھەڵبژاردنە سەرکەوتنێکی گەورەی بۆ حکوومەتی نیشتمانی بەخۆیەوە بینی، کە ھاوپەیمانییەکی سێ حیزبی بوو و دوو مانگ پێشتر دوای ڕووخانی دووەم حکوومەتی کرێکاران پێکھێنرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Macmahon |first=Arthur W. |date=1932 |title=The British General Election of 1931 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020657/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=26 |issue=2 |pages=333–345 |doi=10.2307/1947117 |issn=0003-0554 |jstor=1947117 |s2cid=143537799 |url-access=subscription}}</ref> ڕۆژنامەنووس ئایڤۆر بوڵمەر-تۆماس ئەنجامەکەی بە «سەرسوڕھێنەرترین لە مێژووی سیستەمی حیزبیی بەریتانیا» وەسف کرد.<ref>{{Citation |last=Bulmer-Thomas |first=Ivor |title=The Growth of the British Party System Volume II 1924–1964 |page=76 |year=1967}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 4zc2rx36gdjy0lzeyoixk0532u2lus4 3 293938 1570643 2026-04-01T13:44:27Z Tessla 41338 پەڕەی دروست کرد بە «دەم باش Yahya Ibrahim Arbilli, {{subst:ئاگاداریی ھۆکاری سڕینەوەی خێرا|Yahya Ibrahim Arbilli|سەر=1|بێ بایەخ، سەرچاوەی لاواز}} ~~~~»ەوە 1570643 wikitext text/x-wiki دەم باش Yahya Ibrahim Arbilli, == بەخێربێیت! == {{زانیارییەکانی بەخێرھاتن}} سڵاو، Yahya Ibrahim Arbilli، و [[د:بەخێرھاتنی نوێ|بەخێربێیت]] بۆ ویکیپیدیا! ھیوادارم ئەم کۆمەڵگەیەت بە دڵ بێت و بڕیاری مانەوە بدەیت. بە داخەوە، یەکێک یان زیاتر لەو پەڕانەی تۆ دروستت کردبوون، وەک [[::Yahya Ibrahim Arbilli]]، لەوانەیە لەگەڵ ھەندێک لە [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]]ی ویکیپیدیا نەگونجێت، و لەوانەشە زوو بسڕدرێتەوە. پەڕەیەک ھەیە بە ناوی '''[[ویکیپیدیا:یەکەم وتارت|یەکەم وتارت]]''' کە چەند ئامۆژگارییەکی تێدایە، و لەوانەیە پێویست بکات بیخوێنیتەوە. ئەگەر لە شتێکدا سەرت لێ تێک چووە و پێویستیت بە یارمەتییە، تکایە [[وپ:پرسگا|لە پرسگا پرسیار بکە]]، تا بەکارھێنەرە پێشکەوتووەکان ھەموو پرسیارەکانتان وەڵام بدەنەوە! ھەروەھا دەتوانیت لەسەر ئەم پەڕەیە '''{{دا|یارمەتیم دەوێت}}''' دابنێیت، دواتر یەکێک دەیبینێت و یارمەتیت دەدات. لە خوارەوە چەند بەستەرێک ھەن کە دەتوانن بە خێرایی وەڵامی پرسیارەکانتان بدەنەوە: * [[ویکیپیدیا:بەشداریکردن لە ویکیپیدیا|بەشداریکردن لە ویکیپیدیا]] * [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان|ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] * [[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکەکەی ویکیپیدیا]] * [[یارمەتی:ناوەرۆک|پەڕەکانی یارمەتی]] * [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] * [[یارمەتی:ڕێنمایی خێرا|ڕێنمایی خێرا]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری|فێرکاری پلە بە پلە]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری دەستکاریکردنی ویکیپیدیا بە وێنە|فێرکاری بە وێنە]] * [[ویکیپیدیا:سێحربازی وتارەکان|سێحربازی وتارەکان]] ھیوادارم چێژ لە مانەوەت ببینیت و ببیت بە ئەندامێکی ھەمیشەیی! تکایە ھەمیشە بیرت بێت کە وتووێژەکانت [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو بکەیت]] بە دانانی چوار دانە لە '''~''' (<nowiki>~~~~</nowiki>) لە کۆتایی وتووێژەکانتدا، ئەمە بە شێوەیەکی خۆگەڕ ناوەکەت و ڕێکەوت و کاتی نووسینەوەی لێدوانەکەت پشان دەدات. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان ھێشتا وەڵامت دەست نەکەوتووە، تکایە [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بخوێنەرەوە، لەوانەیە پرسیارەکەت لە مێژە وەڵام درابێتەوە، یانیش دەتوانیت لەسەر پەڕەی وتووێژەکەم پرسیارێکی نوێ بکەیت. دووبارە بەخێربێیت!&nbsp;'''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٤٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == [[:Yahya Ibrahim Arbilli]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:Yahya Ibrahim Arbilli]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا. ئەمە لەبەر ئەم ھۆکار(انە) کراوە: <blockquote>بێ بایەخ، سەرچاوەی لاواز</blockquote> لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:Yahya Ibrahim Arbilli|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=Yahya+Ibrahim+Arbilli|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٤٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 2fnq3krphvsig5xm3mfs8mlcucxt5kr 1570822 1570643 2026-04-01T20:10:10Z Tessla 41338 /* سڕینەوە */ بەشی نوێ 1570822 wikitext text/x-wiki دەم باش Yahya Ibrahim Arbilli, == بەخێربێیت! == {{زانیارییەکانی بەخێرھاتن}} سڵاو، Yahya Ibrahim Arbilli، و [[د:بەخێرھاتنی نوێ|بەخێربێیت]] بۆ ویکیپیدیا! ھیوادارم ئەم کۆمەڵگەیەت بە دڵ بێت و بڕیاری مانەوە بدەیت. بە داخەوە، یەکێک یان زیاتر لەو پەڕانەی تۆ دروستت کردبوون، وەک [[::Yahya Ibrahim Arbilli]]، لەوانەیە لەگەڵ ھەندێک لە [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]]ی ویکیپیدیا نەگونجێت، و لەوانەشە زوو بسڕدرێتەوە. پەڕەیەک ھەیە بە ناوی '''[[ویکیپیدیا:یەکەم وتارت|یەکەم وتارت]]''' کە چەند ئامۆژگارییەکی تێدایە، و لەوانەیە پێویست بکات بیخوێنیتەوە. ئەگەر لە شتێکدا سەرت لێ تێک چووە و پێویستیت بە یارمەتییە، تکایە [[وپ:پرسگا|لە پرسگا پرسیار بکە]]، تا بەکارھێنەرە پێشکەوتووەکان ھەموو پرسیارەکانتان وەڵام بدەنەوە! ھەروەھا دەتوانیت لەسەر ئەم پەڕەیە '''{{دا|یارمەتیم دەوێت}}''' دابنێیت، دواتر یەکێک دەیبینێت و یارمەتیت دەدات. لە خوارەوە چەند بەستەرێک ھەن کە دەتوانن بە خێرایی وەڵامی پرسیارەکانتان بدەنەوە: * [[ویکیپیدیا:بەشداریکردن لە ویکیپیدیا|بەشداریکردن لە ویکیپیدیا]] * [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان|ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] * [[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکەکەی ویکیپیدیا]] * [[یارمەتی:ناوەرۆک|پەڕەکانی یارمەتی]] * [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] * [[یارمەتی:ڕێنمایی خێرا|ڕێنمایی خێرا]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری|فێرکاری پلە بە پلە]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری دەستکاریکردنی ویکیپیدیا بە وێنە|فێرکاری بە وێنە]] * [[ویکیپیدیا:سێحربازی وتارەکان|سێحربازی وتارەکان]] ھیوادارم چێژ لە مانەوەت ببینیت و ببیت بە ئەندامێکی ھەمیشەیی! تکایە ھەمیشە بیرت بێت کە وتووێژەکانت [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو بکەیت]] بە دانانی چوار دانە لە '''~''' (<nowiki>~~~~</nowiki>) لە کۆتایی وتووێژەکانتدا، ئەمە بە شێوەیەکی خۆگەڕ ناوەکەت و ڕێکەوت و کاتی نووسینەوەی لێدوانەکەت پشان دەدات. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان ھێشتا وەڵامت دەست نەکەوتووە، تکایە [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بخوێنەرەوە، لەوانەیە پرسیارەکەت لە مێژە وەڵام درابێتەوە، یانیش دەتوانیت لەسەر پەڕەی وتووێژەکەم پرسیارێکی نوێ بکەیت. دووبارە بەخێربێیت!&nbsp;'''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٤٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == [[:Yahya Ibrahim Arbilli]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:Yahya Ibrahim Arbilli]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا. ئەمە لەبەر ئەم ھۆکار(انە) کراوە: <blockquote>بێ بایەخ، سەرچاوەی لاواز</blockquote> لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:Yahya Ibrahim Arbilli|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=Yahya+Ibrahim+Arbilli|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٤٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوە == سڵاو، تکایە تا وتارەکە ڕێک دەخرێت تاگی سڕینەوە دەستکاری مەکەن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٠:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) f3bpz0tybtl2b5atb07t974ru04arxa 1570836 1570822 2026-04-01T20:49:08Z ~2026-19899-94 75480 1570836 wikitext text/x-wiki دەم باش Yahya Ibrahim Arbilli, {{ احمد حین قادر | احمد سەرچاوە }} ''' هاڵه ی سه رچاوه ''' {{ گوندێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] له پارێزگای سلیمانی ] ] . له سه رده می [ [ پاشایه تی عێراق ] ] و حوکمڕانی [[شێخ محمودی نه مر ] ] دا ئه م گونده وه ک به شێک له موڵکه کانی شێخ محمود هه ژمار کراوه . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٤٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) '' هاڵه ی سه رچاوه ' ' ' }} {{ [ [ گوند ] ] ێکه که وتووه ته [ [ قه زای بازیان ]] [ [ پارێزگای سلیمانی ]] [[ باشووری کوردستان ] ] . ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٤٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) === ناو و شیکاری=== ناوی « هاڵه ی سه رچاوه » له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاڵه ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاڵه ی مام قادر و هاڵه ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . === میژووی ئاوه دانکردنه وه === له ساڵی ١٩٥٥ز ( احمد حسین قادر ) ناسراو به ( احمد سه رچاوه ) خه ڵکی گوندی مه سۆی سه ر به پێێنجوێن بووه له گه ڵ سێ برای تری به ناوه کانی (حسن و عبدالرحمن و عبدالقادر ) زه وییه کانی ئه م گونده یان له ( شێخ بابه علی حه فید) وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا گونده که له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه . === شوینه واره ديرێنه كان === کاتێک ئه م چوار برایه هاتوونه ته ناوچه که گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به ردی تیدا بووه . هه روه ها گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کون ( ته پۆڵکه ی توره گه ڕێژ ) بونیاد نراوه . مێژووی کۆن هه رچه نده سه رچاوه یه کی نووسراو ده رباره ی مێژووی کۆنی گونده که له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینیدا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده دا ده سترۆیشتوو و ناسراو بووه . === موختاری :گوند === عبدالقادر حسین یه کێک له براکان وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكان کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له کانزای زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه . === پێکهاته ی کۆمه ڵایه تی و نیشته جێبوون === له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون : * ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون بۆ ماوه ی ساڵێک بوونه دراوسیی ئه م چوار برایه و دواتر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە (شیره مه ری ) ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ری بوون و خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون له گونده که نیشته جێ بوون و دوای ساڵێک گه ڕانه وه زیدی خویان . * ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی شارباژێڕه وه لەبەزەڕوو هاتنه گونده که ئێستا ته نیا یه ک بنه ماڵە یان لەوێ ماونەتەوە ئەوانی تر لەکۆتایی حەفتاکان گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي حفید) نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تییه وه هاتنه گونده که و بوون بەدراوسێ و برای ئەم چواربرایە تا ئێستاش نیوه یان هەر له وێ نیشته جێن . === موئەسات و کاولکاری=== * سوتان و رووخاندن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی عێراقه وه توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز ( احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار که سی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی ) دوای ئه شکه نجه یه کی زور و هێشتنەوەیان لەزیندان بۆماوەی پێنج مانگ ئازاد کران. * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یه ک له گونده که کرایه وه که تا پۆلی شه شه می سه ره تایی و خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی تێدا بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی ( هاڵه ی مام قادر ) و ( هاڵە ی حاجی ره شید ) و ( محموودی ) و ( کانی شایه ) و ( زیەکە ) ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملی ڕاپێچی ئۆردوگای بازیان کرد. * ژمارەی دانیشتوان : لەساڵی 1987ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەمێ بۆ هۆردووگای بازیان 16 ماڵ و 116 کەس بوو === ئاوه دانکردنه وه ی نوی و خزمه تگوزارییه کان === * دوای ڕاپه ڕین : له ساڵی ۱۹۹۵ز به هاوکاریی ڕێکخراوی (ئۆفدا)ی سه ر به نه ته وه یه کگرتووه کان گونده که ئاوه دان كرایه وه . ابراهیم احمد سه رچاوه یه که م که س بوو کەلەئۆروگای زۆرەملێی بازیانەوە گەڕایەوە ناوکوند دوای دوومانگ ماڵەکانی تریش گەڕانەوە بۆناوگوند. === کشتوکاڵ === * له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی و بەپەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا و لەگوندەکانی دەوروبەر جباکرایەوە. * خزمەتگوزاری: کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. === شەهید و قوربانی === * شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕین لەکەرکوک کەلەکەرتی دووی 57ی سەگێمە بوو شەهید بوو. * شەهید طالب اسماعیل سوارە لەدۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * شەهید نادر محمد امین بەگ لەشاڵاوی ئەنفال شەهید بوو. کامەران صالح اسماعیل لەناوگوندەی خۆی شەهید بوو. * ( احمد سه رچاوه ) له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ( ئه ڵایی به خاک سپێردرا. لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان ن و دووکوڕەکەی محمد و ابراهیم و برازاکەیان کوڕی شەهید سەردار احمد سەرچاوە ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی له ساڵی ۱۹۹۷ز به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی . === سەرچاوەی وتار === * احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە. ([[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-19899-94|&#126;2026-19899-94]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-19899-94|talk]]) ٢٠:٤٩، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) == بەخێربێیت! == {{زانیارییەکانی بەخێرھاتن}} سڵاو، Yahya Ibrahim Arbilli، و [[د:بەخێرھاتنی نوێ|بەخێربێیت]] بۆ ویکیپیدیا! ھیوادارم ئەم کۆمەڵگەیەت بە دڵ بێت و بڕیاری مانەوە بدەیت. بە داخەوە، یەکێک یان زیاتر لەو پەڕانەی تۆ دروستت کردبوون، وەک [[::Yahya Ibrahim Arbilli]]، لەوانەیە لەگەڵ ھەندێک لە [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]]ی ویکیپیدیا نەگونجێت، و لەوانەشە زوو بسڕدرێتەوە. پەڕەیەک ھەیە بە ناوی '''[[ویکیپیدیا:یەکەم وتارت|یەکەم وتارت]]''' کە چەند ئامۆژگارییەکی تێدایە، و لەوانەیە پێویست بکات بیخوێنیتەوە. ئەگەر لە شتێکدا سەرت لێ تێک چووە و پێویستیت بە یارمەتییە، تکایە [[وپ:پرسگا|لە پرسگا پرسیار بکە]]، تا بەکارھێنەرە پێشکەوتووەکان ھەموو پرسیارەکانتان وەڵام بدەنەوە! ھەروەھا دەتوانیت لەسەر ئەم پەڕەیە '''{{دا|یارمەتیم دەوێت}}''' دابنێیت، دواتر یەکێک دەیبینێت و یارمەتیت دەدات. لە خوارەوە چەند بەستەرێک ھەن کە دەتوانن بە خێرایی وەڵامی پرسیارەکانتان بدەنەوە: * [[ویکیپیدیا:بەشداریکردن لە ویکیپیدیا|بەشداریکردن لە ویکیپیدیا]] * [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان|ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] * [[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکەکەی ویکیپیدیا]] * [[یارمەتی:ناوەرۆک|پەڕەکانی یارمەتی]] * [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] * [[یارمەتی:ڕێنمایی خێرا|ڕێنمایی خێرا]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری|فێرکاری پلە بە پلە]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری دەستکاریکردنی ویکیپیدیا بە وێنە|فێرکاری بە وێنە]] * [[ویکیپیدیا:سێحربازی وتارەکان|سێحربازی وتارەکان]] ھیوادارم چێژ لە مانەوەت ببینیت و ببیت بە ئەندامێکی ھەمیشەیی! تکایە ھەمیشە بیرت بێت کە وتووێژەکانت [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو بکەیت]] بە دانانی چوار دانە لە '''~''' (<nowiki>~~~~</nowiki>) لە کۆتایی وتووێژەکانتدا، ئەمە بە شێوەیەکی خۆگەڕ ناوەکەت و ڕێکەوت و کاتی نووسینەوەی لێدوانەکەت پشان دەدات. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان ھێشتا وەڵامت دەست نەکەوتووە، تکایە [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بخوێنەرەوە، لەوانەیە پرسیارەکەت لە مێژە وەڵام درابێتەوە، یانیش دەتوانیت لەسەر پەڕەی وتووێژەکەم پرسیارێکی نوێ بکەیت. دووبارە بەخێربێیت!&nbsp;'''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٤٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == [[:Yahya Ibrahim Arbilli]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:Yahya Ibrahim Arbilli]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا. ئەمە لەبەر ئەم ھۆکار(انە) کراوە: <blockquote>بێ بایەخ، سەرچاوەی لاواز</blockquote> لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:Yahya Ibrahim Arbilli|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=Yahya+Ibrahim+Arbilli|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٤٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوە == سڵاو، تکایە تا وتارەکە ڕێک دەخرێت تاگی سڕینەوە دەستکاری مەکەن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٠:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) nwxw8g61bn3unqc9h7lhz43sn2z7kbn 0 293939 1570664 2026-04-01T14:21:51Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1339681807|2018 Pakistani general election]]» 1570664 wikitext text/x-wiki هەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ بۆ هەڵبژاردنی ئەندامانی ١٥ی ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا بەڕێوەچوو. سێ حیزبی سەرەکی بریتی بوون لە تەحریقی ئینسافی پاکستان (PTI) بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[شەھباز شەریف|شێھباز شەریف]] و پارتی گەلی پاکستان بە سەرۆکایەتی بیلاوال بوتۆ. تەحریقی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی بەدەستهێنا بەڵام لە زۆرینەی دەنگدا کەم بوو؛ دواتر حیزبەکە حکوومەتێکی هاوپەیمانی لەگەڵ چەند حیزبێکی بچووکتر پێکهێنا. لەسەر ئاستی پارێزگاکان تەحریقی ئینسافی پاکستان وەک گەورەترین حیزب لە خەیبەر پەختوونخوا (KP) مایەوە؛ پارتی گەلانی پاکستان (PPP) باڵادەستی خۆی لە سند پاراست؛ و پارتی ئاوامی بەلوچستان (BAP) کە تازە پێکهاتبوو وەک گەورەترین حیزبی لە بەلوچستان سەریهەڵدا. لە پەنجاب ئەنجامەکەی پەرلەمانێکی هەڵواسراو بوو، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML(N)) زۆرترین کورسی بەدەستهێنا. بەڵام دوای ئەوەی چەند پەرلەمانتارێکی [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] پەیوەندییان بە تەحریقی ئینسافی پاکستانەوە کرد، دووەم گەورەترین حیزب و توانی حکوومەت پێکبهێنێت. == سەرچاوەکان == dazq6ykptnnbric8h57t8577vz1we13 1570665 1570664 2026-04-01T14:26:20Z 1silent scientist 51740 1570665 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=2018_Pakistani_general_election_-_Results.svg }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٥ی ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا بەڕێوەچوو. سێ حیزبی سەرەکی بریتی بوون لە [[تەحریقی ئینسافی پاکستان]] (PTI) بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[شەھباز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بیلاوال بوتۆ]]. تەحریقی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی بەدەستھێنا بەڵام لە زۆرینەی دەنگدا کەم بوو؛ دواتر حیزبەکە حکوومەتێکی ھاوپەیمانی لەگەڵ چەند حیزبێکی بچووکتر پێکھێنا. لەسەر ئاستی پارێزگاکان تەحریقی ئینسافی پاکستان وەک گەورەترین حیزب لە خەیبەر پەختوونخوا (KP) مایەوە؛ [[پارتی گەلانی پاکستان]] (PPP) باڵادەستی خۆی لە سند پاراست؛ و [[پارتی ئاوامی بەلوچستان]] (BAP) کە تازە پێکھاتبوو وەک گەورەترین حیزبی لە [[بەلۆچستان|بەلوچستان]] سەریھەڵدا. لە پەنجاب ئەنجامەکەی پەرلەمانێکی ھەڵواسراو بوو، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان]] (PML(N)) زۆرترین کورسی بەدەستھێنا. بەڵام دوای ئەوەی چەند پەرلەمانتارێکی [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] پەیوەندییان بە تەحریقی ئینسافی پاکستانەوە کرد، ئینساف بووە گەورەترین حیزب و توانی حکوومەت پێکبھێنێت. == سەرچاوەکان == 63hii1m0w4fykgzfqcujwbh7o4q5uh2 1570666 1570665 2026-04-01T14:27:17Z 1silent scientist 51740 1570666 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=2018_Pakistani_general_election_-_Results.svg }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٥ی ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا بەڕێوەچوو. سێ حیزبی سەرەکی بریتی بوون لە [[تەحریقی ئینسافی پاکستان]] (PTI) بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[شەھباز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بیلاوال بوتۆ]]. تەحریقی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی بەدەستھێنا بەڵام لە زۆرینەی دەنگدا کەم بوو؛ دواتر حیزبەکە حکوومەتێکی ھاوپەیمانی لەگەڵ چەند حیزبێکی بچووکتر پێکھێنا. لەسەر ئاستی پارێزگاکان تەحریقی ئینسافی پاکستان وەک گەورەترین حیزب لە خەیبەر پەختوونخوا (KP) مایەوە؛ [[پارتی گەلانی پاکستان]] (PPP) باڵادەستی خۆی لە سند پاراست؛ و [[پارتی ئاوامی بەلوچستان]] (BAP) کە تازە پێکھاتبوو وەک گەورەترین حیزبی لە [[بەلۆچستان|بەلوچستان]] سەریھەڵدا. لە پەنجاب ئەنجامەکەی پەرلەمانێکی ھەڵواسراو بوو، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان]] (PML(N)) زۆرترین کورسی بەدەستھێنا. بەڵام دوای ئەوەی چەند پەرلەمانتارێکی [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] پەیوەندییان بە تەحریقی ئینسافی پاکستانەوە کرد، ئینساف بووە گەورەترین حیزب و توانی حکوومەت پێکبھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == l89ayn514ydg7kfluu2oasz5w4tomuq 1570679 1570666 2026-04-01T15:00:53Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1570679 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=2018_Pakistani_general_election_-_Results.svg }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٥ی ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا بەڕێوەچوو. سێ حیزبی سەرەکی بریتی بوون لە [[تەحریقی ئینسافی پاکستان]] (PTI) بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[شەھباز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بیلاوال بوتۆ]]. تەحریقی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی بەدەستھێنا بەڵام لە زۆرینەی دەنگدا کەم بوو؛ دواتر حیزبەکە حکوومەتێکی ھاوپەیمانی لەگەڵ چەند حیزبێکی بچووکتر پێکھێنا. لەسەر ئاستی پارێزگاکان تەحریقی ئینسافی پاکستان وەک گەورەترین حیزب لە خەیبەر پەختوونخوا (KP) مایەوە؛ [[پارتی گەلانی پاکستان]] (PPP) باڵادەستی خۆی لە سند پاراست؛ و [[پارتی ئاوامی بەلوچستان]] (BAP) کە تازە پێکھاتبوو وەک گەورەترین حیزبی لە [[بەلۆچستان|بەلوچستان]] سەریھەڵدا. لە پەنجاب ئەنجامەکەی پەرلەمانێکی ھەڵواسراو بوو، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان]] (PML(N)) زۆرترین کورسی بەدەستھێنا. بەڵام دوای ئەوەی چەند پەرلەمانتارێکی [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] پەیوەندییان بە تەحریقی ئینسافی پاکستانەوە کرد، ئینساف بووە گەورەترین حیزب و توانی حکوومەت پێکبھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 7p4u7pl11jriju1vo7f089nk2j5i4lk 1570786 1570679 2026-04-01T20:04:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570786 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=2018_Pakistani_general_election_-_Results.svg }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٥ی ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا بەڕێوەچوو. سێ حیزبی سەرەکی بریتی بوون لە [[تەحریقی ئینسافی پاکستان]] (PTI) بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[شەھباز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بیلاوال بوتۆ]]. تەحریقی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی بەدەستھێنا بەڵام لە زۆرینەی دەنگدا کەم بوو؛ دواتر حیزبەکە حکوومەتێکی ھاوپەیمانی لەگەڵ چەند حیزبێکی بچووکتر پێکھێنا. لەسەر ئاستی پارێزگاکان تەحریقی ئینسافی پاکستان وەک گەورەترین حیزب لە خەیبەر پەختوونخوا (KP) مایەوە؛ [[پارتی گەلانی پاکستان]] (PPP) باڵادەستی خۆی لە سند پاراست؛ و [[پارتی ئاوامی بەلوچستان]] (BAP) کە تازە پێکھاتبوو وەک گەورەترین حیزبی لە [[بەلۆچستان|بەلوچستان]] سەریھەڵدا. لە پەنجاب ئەنجامەکەی پەرلەمانێکی ھەڵواسراو بوو، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان]] (PML(N)) زۆرترین کورسی بەدەستھێنا. بەڵام دوای ئەوەی چەند پەرلەمانتارێکی [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] پەیوەندییان بە تەحریقی ئینسافی پاکستانەوە کرد، ئینساف بووە گەورەترین حیزب و توانی حکوومەت پێکبھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 8vet43jqpbti6geldmyalbmubj5bdta 0 293940 1570668 2026-04-01T14:34:38Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345576877|2013 Pakistani general election]]» 1570668 wikitext text/x-wiki ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ڕۆژی شەممە ١١ی ئایاری ٢٠١٣ بەڕێوەچوو بۆ هەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٤ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا . سێ حیزبە گەورەکە بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بە سەرۆکایەتی نەواز شەریف و پارتی گەلی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[ئاسفعەلی زەرداری|ئاسیف عەلی زەردەری]] [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] و پارتی تەحریقی ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]]. پێش هەڵبژاردنەکان، پارتی دەسەڵاتدار پارتی گەلی پاکستان هاوپەیمانی لەگەڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (Q) و پارتی نیشتمانی عەوامی پێکهێنا، لە کاتێکدا پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N)، هاوپەیمانی لەگەڵ حیزبەکانی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (F) و بەلووچەکان کرد. پارتی تەحریقی و ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتیی یاریزانی کریکێت کە بووەتە سیاسەتوان [[عیمران خان]]، هەروەها وەک یاریزانێکی سەرەکی دەرکەوت. == ٚسەرچاوەکان == 5a080zij7uppm9ow7isyaqks85s86vd 1570669 1570668 2026-04-01T14:41:01Z 1silent scientist 51740 1570669 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ڕۆژی شەممە ١١ی ئایاری ٢٠١٣ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٤ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. سێ حیزبە گەورەکە بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[ئاسفعەلی زەرداری]] [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] و [[پارتی تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]]. پێش ھەڵبژاردنەکان، پارتی دەسەڵاتدار پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانی لەگەڵ [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (Q)]] و [[پارتی نیشتمانی عەوامی]] پێکھێنا، لە کاتێکدا پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N)]]، ھاوپەیمانی لەگەڵ حیزبەکانی [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (F)]] و [[بەلۆچەکان|بەلووچەکان]] کرد. پارتی تەحریقی و ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتیی یاریزانی [[کریکێت]] کە بووەتە [[سیاسەتوان]] [[عیمران خان]]، ھەروەھا وەک یاریزانێکی سەرەکی دەرکەوت. == ٚسەرچاوەکان == d09u0e4lsm1kzej2zfn93bqianliqag 1570670 1570669 2026-04-01T14:44:42Z 1silent scientist 51740 1570670 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ڕۆژی شەممە ١١ی ئایاری ٢٠١٣ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٤ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. سێ حیزبە گەورەکە بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[ئاسفعەلی زەرداری]] [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] و [[پارتی تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]]. پێش ھەڵبژاردنەکان، پارتی دەسەڵاتدار پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانی لەگەڵ [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (Q)]] و [[پارتی نیشتمانی عەوامی]] پێکھێنا، لە کاتێکدا پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N)]]، ھاوپەیمانی لەگەڵ حیزبەکانی [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (F)]] و [[بەلۆچەکان|بەلووچەکان]] کرد. پارتی تەحریقی و ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتیی یاریزانی [[کریکێت]] کە بووەتە [[سیاسەتوان]] [[عیمران خان]]، ھەروەھا وەک یاریزانێکی سەرەکی دەرکەوت. ئەنجامەکە پەرلەمانێکی هەڵپەسێردراو بوو، کە تێدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز زۆرترین دەنگی بەدەستهێنا و زۆرترین کورسی بردەوە، بەڵام شەش کورسی کەمتر بوو لە زۆرینەی ڕەها. سەرەڕای ئەوەش، دوای هەڵبژاردنەکان، ١٩ پەرلەمانتاری سەربەخۆ چوونە پاڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز، ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساند بە تەنھا حکوومەت پێکبهێنێت و نەواز شەریف ببێتە سەرۆک وەزیرانی نوێ. لە هەڵبژاردنی پارێزگاکاندا، پارتی گەلی پاکستان توانی زۆرینەی خۆی لە «[[سیند]]» بپارێزێت. بزووتنەوەی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسیی لە «خەیبەر پەختوونخوا» بردەوە، کە ئەمە یەکەمجار بوو کۆنتڕۆڵی پارێزگایەک بەدەستبهێنێت. هەروەها کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز وەک گەورەترین [[حیزب]] لە «[[پەنجاب]]» و «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» دەرکەوت. ئەم هەڵبژاردنانە یەکەمین گواستنەوەی مەدەنیی دەسەڵات بوون دوای ئەوەی حکوومەتێکی هەڵبژێردراوی [[دیموکراسی]] توانی بە سەرکەوتوویی خولێکی پێنج ساڵەی دەسەڵات تەواو بکات. == ٚسەرچاوەکان == nar3hzfmij7khpfha79k3gsgqqoy2sr 1570671 1570670 2026-04-01T14:46:39Z 1silent scientist 51740 1570671 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ڕۆژی شەممە ١١ی ئایاری ٢٠١٣ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٤ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. سێ حیزبە گەورەکە بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[ئاسفعەلی زەرداری]] [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] و [[پارتی تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]]. پێش ھەڵبژاردنەکان، پارتی دەسەڵاتدار پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانی لەگەڵ [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (Q)]] و [[پارتی نیشتمانی عەوامی]] پێکھێنا، لە کاتێکدا پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N)]]، ھاوپەیمانی لەگەڵ حیزبەکانی [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (F)]] و [[بەلۆچەکان|بەلووچەکان]] کرد. پارتی تەحریقی و ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتیی یاریزانی [[کریکێت]] کە بووەتە [[سیاسەتوان]] [[عیمران خان]]، ھەروەھا وەک یاریزانێکی سەرەکی دەرکەوت. ئەنجامەکە پەرلەمانێکی هەڵپەسێردراو بوو، کە تێدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز زۆرترین دەنگی بەدەستهێنا و زۆرترین کورسی بردەوە، بەڵام شەش کورسی کەمتر بوو لە زۆرینەی ڕەها. سەرەڕای ئەوەش، دوای هەڵبژاردنەکان، ١٩ پەرلەمانتاری سەربەخۆ چوونە پاڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز، ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساند بە تەنھا حکوومەت پێکبهێنێت و نەواز شەریف ببێتە سەرۆک وەزیرانی نوێ.<ref>https://www.itv.com/news/story/2013-05-11/pakistan-parliamentary-election/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140503005947/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-16/news/39310798_1_pml-n-constituencies-seats</ref> لە هەڵبژاردنی پارێزگاکاندا، پارتی گەلی پاکستان توانی زۆرینەی خۆی لە «[[سیند]]» بپارێزێت. بزووتنەوەی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسیی لە «خەیبەر پەختوونخوا» بردەوە، کە ئەمە یەکەمجار بوو کۆنتڕۆڵی پارێزگایەک بەدەستبهێنێت. هەروەها کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز وەک گەورەترین [[حیزب]] لە «[[پەنجاب]]» و «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» دەرکەوت.<ref>https://zeenews.india.com/pakistan-elections-2013/nawaz-sharifs-pml-n-emerges-as-single-largest-party-in-pak-polls_848470.html</ref><ref>http://tribune.com.pk/story/525634/elections-pti-work-out-seat-adjustment-with-ji/</ref> ئەم هەڵبژاردنانە یەکەمین گواستنەوەی مەدەنیی دەسەڵات بوون دوای ئەوەی حکوومەتێکی هەڵبژێردراوی [[دیموکراسی]] توانی بە سەرکەوتوویی خولێکی پێنج ساڵەی دەسەڵات تەواو بکات.<ref>https://www.dawn.com/2012/07/23/pml-n-sets-condition-for-alliance-that-pti-rules-out/</ref> == ٚسەرچاوەکان == 97gys957grhrxso2gvi1m7rjlrr1hgo 1570672 1570671 2026-04-01T14:47:03Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570672 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ڕۆژی شەممە ١١ی ئایاری ٢٠١٣ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٤ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. سێ حیزبە گەورەکە بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[ئاسفعەلی زەرداری]] [[سەرۆککۆماری پاکستان|سەرۆک]] و [[پارتی تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]]. پێش ھەڵبژاردنەکان، پارتی دەسەڵاتدار پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانی لەگەڵ [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (Q)]] و [[پارتی نیشتمانی عەوامی]] پێکھێنا، لەکاتێکدا پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N)]]، ھاوپەیمانی لەگەڵ حیزبەکانی [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (F)]] و [[بەلۆچەکان|بەلووچەکان]] کرد. پارتی تەحریقی و ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتیی یاریزانی [[کریکێت]] کە بووەتە [[سیاسەتوان]] [[عیمران خان]]، ھەروەھا وەک یاریزانێکی سەرەکی دەرکەوت. ئەنجامەکە پەرلەمانێکی ھەڵپەسێردراو بوو، کە تێدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا و زۆرترین کورسی بردەوە، بەڵام شەش کورسی کەمتر بوو لە زۆرینەی ڕەھا. سەرەڕای ئەوەش، دوای ھەڵبژاردنەکان، ١٩ پەرلەمانتاری سەربەخۆ چوونە پاڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز، ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساند بە تەنھا حکوومەت پێکبھێنێت و نەواز شەریف ببێتە سەرۆک وەزیرانی نوێ.<ref>https://www.itv.com/news/story/2013-05-11/pakistan-parliamentary-election/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140503005947/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-16/news/39310798_1_pml-n-constituencies-seats</ref> لە ھەڵبژاردنی پارێزگاکاندا، پارتی گەلی پاکستان توانی زۆرینەی خۆی لە «[[سیند]]» بپارێزێت. بزووتنەوەی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسیی لە «خەیبەر پەختوونخوا» بردەوە، کە ئەمە یەکەمجار بوو کۆنتڕۆڵی پارێزگایەک بەدەستبھێنێت. ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز وەک گەورەترین [[حیزب]] لە «[[پەنجاب]]» و «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» دەرکەوت.<ref>https://zeenews.india.com/pakistan-elections-2013/nawaz-sharifs-pml-n-emerges-as-single-largest-party-in-pak-polls_848470.html</ref><ref>http://tribune.com.pk/story/525634/elections-pti-work-out-seat-adjustment-with-ji/</ref> ئەم ھەڵبژاردنانە یەکەمین گواستنەوەی مەدەنیی دەسەڵات بوون دوای ئەوەی حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی [[دیموکراسی]] توانی بە سەرکەوتوویی خولێکی پێنج ساڵەی دەسەڵات تەواو بکات.<ref>https://www.dawn.com/2012/07/23/pml-n-sets-condition-for-alliance-that-pti-rules-out/</ref> == ٚسەرچاوەکان == sokzx0iw6nizscpfgfbpn3k9h4fxa6s 1570673 1570672 2026-04-01T14:47:51Z 1silent scientist 51740 1570673 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2013.png }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ڕۆژی شەممە ١١ی ئایاری ٢٠١٣ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانیی ١٤ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. سێ حیزبە گەورەکە بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[ئاسفعەلی زەرداری]] [[سەرۆککۆماری پاکستان|سەرۆک]] و [[پارتی تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]]. پێش ھەڵبژاردنەکان، پارتی دەسەڵاتدار پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانی لەگەڵ [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (Q)]] و [[پارتی نیشتمانی عەوامی]] پێکھێنا، لەکاتێکدا پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N)]]، ھاوپەیمانی لەگەڵ حیزبەکانی [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (F)]] و [[بەلۆچەکان|بەلووچەکان]] کرد. پارتی تەحریقی و ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتیی یاریزانی [[کریکێت]] کە بووەتە [[سیاسەتوان]] [[عیمران خان]]، ھەروەھا وەک یاریزانێکی سەرەکی دەرکەوت. ئەنجامەکە پەرلەمانێکی ھەڵپەسێردراو بوو، کە تێدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا و زۆرترین کورسی بردەوە، بەڵام شەش کورسی کەمتر بوو لە زۆرینەی ڕەھا. سەرەڕای ئەوەش، دوای ھەڵبژاردنەکان، ١٩ پەرلەمانتاری سەربەخۆ چوونە پاڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز، ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساند بە تەنھا حکوومەت پێکبھێنێت و نەواز شەریف ببێتە سەرۆک وەزیرانی نوێ.<ref>https://www.itv.com/news/story/2013-05-11/pakistan-parliamentary-election/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140503005947/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-16/news/39310798_1_pml-n-constituencies-seats</ref> لە ھەڵبژاردنی پارێزگاکاندا، پارتی گەلی پاکستان توانی زۆرینەی خۆی لە «[[سیند]]» بپارێزێت. بزووتنەوەی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسیی لە «خەیبەر پەختوونخوا» بردەوە، کە ئەمە یەکەمجار بوو کۆنتڕۆڵی پارێزگایەک بەدەستبھێنێت. ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز وەک گەورەترین [[حیزب]] لە «[[پەنجاب]]» و «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» دەرکەوت.<ref>https://zeenews.india.com/pakistan-elections-2013/nawaz-sharifs-pml-n-emerges-as-single-largest-party-in-pak-polls_848470.html</ref><ref>http://tribune.com.pk/story/525634/elections-pti-work-out-seat-adjustment-with-ji/</ref> ئەم ھەڵبژاردنانە یەکەمین گواستنەوەی مەدەنیی دەسەڵات بوون دوای ئەوەی حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی [[دیموکراسی]] توانی بە سەرکەوتوویی خولێکی پێنج ساڵەی دەسەڵات تەواو بکات.<ref>https://www.dawn.com/2012/07/23/pml-n-sets-condition-for-alliance-that-pti-rules-out/</ref> == ٚسەرچاوەکان == dn13wrgbq1y3wlq2ft8fm087tdag2dq 1570677 1570673 2026-04-01T15:00:33Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1570677 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2013.png }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ڕۆژی شەممە ١١ی ئایاری ٢٠١٣ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانیی ١٤ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. سێ حیزبە گەورەکە بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[ئاسفعەلی زەرداری]] [[سەرۆککۆماری پاکستان|سەرۆک]] و [[پارتی تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]]. پێش ھەڵبژاردنەکان، پارتی دەسەڵاتدار پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانی لەگەڵ [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (Q)]] و [[پارتی نیشتمانی عەوامی]] پێکھێنا، لەکاتێکدا پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N)]]، ھاوپەیمانی لەگەڵ حیزبەکانی [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (F)]] و [[بەلۆچەکان|بەلووچەکان]] کرد. پارتی تەحریقی و ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتیی یاریزانی [[کریکێت]] کە بووەتە [[سیاسەتوان]] [[عیمران خان]]، ھەروەھا وەک یاریزانێکی سەرەکی دەرکەوت. ئەنجامەکە پەرلەمانێکی ھەڵپەسێردراو بوو، کە تێدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا و زۆرترین کورسی بردەوە، بەڵام شەش کورسی کەمتر بوو لە زۆرینەی ڕەھا. سەرەڕای ئەوەش، دوای ھەڵبژاردنەکان، ١٩ پەرلەمانتاری سەربەخۆ چوونە پاڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز، ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساند بە تەنھا حکوومەت پێکبھێنێت و نەواز شەریف ببێتە سەرۆک وەزیرانی نوێ.<ref>https://www.itv.com/news/story/2013-05-11/pakistan-parliamentary-election/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140503005947/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-16/news/39310798_1_pml-n-constituencies-seats</ref> لە ھەڵبژاردنی پارێزگاکاندا، پارتی گەلی پاکستان توانی زۆرینەی خۆی لە «[[سیند]]» بپارێزێت. بزووتنەوەی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسیی لە «خەیبەر پەختوونخوا» بردەوە، کە ئەمە یەکەمجار بوو کۆنتڕۆڵی پارێزگایەک بەدەستبھێنێت. ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز وەک گەورەترین [[حیزب]] لە «[[پەنجاب]]» و «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» دەرکەوت.<ref>https://zeenews.india.com/pakistan-elections-2013/nawaz-sharifs-pml-n-emerges-as-single-largest-party-in-pak-polls_848470.html</ref><ref>http://tribune.com.pk/story/525634/elections-pti-work-out-seat-adjustment-with-ji/</ref> ئەم ھەڵبژاردنانە یەکەمین گواستنەوەی مەدەنیی دەسەڵات بوون دوای ئەوەی حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی [[دیموکراسی]] توانی بە سەرکەوتوویی خولێکی پێنج ساڵەی دەسەڵات تەواو بکات.<ref>https://www.dawn.com/2012/07/23/pml-n-sets-condition-for-alliance-that-pti-rules-out/</ref> == ٚسەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} befwd17mxheteaf095dxuqqm3jdehu6 1570788 1570677 2026-04-01T20:04:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570788 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2013.png }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ڕۆژی شەممە ١١ی ئایاری ٢٠١٣ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانیی ١٤ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. سێ حیزبە گەورەکە بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[ئاسفعەلی زەرداری]] [[سەرۆککۆماری پاکستان|سەرۆک]] و [[پارتی تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]]. پێش ھەڵبژاردنەکان، پارتی دەسەڵاتدار پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانی لەگەڵ [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (Q)]] و [[پارتی نیشتمانی عەوامی]] پێکھێنا، لەکاتێکدا پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N)]]، ھاوپەیمانی لەگەڵ حیزبەکانی [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (F)]] و [[بەلۆچەکان|بەلووچەکان]] کرد. پارتی تەحریقی و ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتیی یاریزانی [[کریکێت]] کە بووەتە [[سیاسەتوان]] [[عیمران خان]]، ھەروەھا وەک یاریزانێکی سەرەکی دەرکەوت. ئەنجامەکە پەرلەمانێکی ھەڵپەسێردراو بوو، کە تێدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا و زۆرترین کورسی بردەوە، بەڵام شەش کورسی کەمتر بوو لە زۆرینەی ڕەھا. سەرەڕای ئەوەش، دوای ھەڵبژاردنەکان، ١٩ پەرلەمانتاری سەربەخۆ چوونە پاڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز، ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساند بە تەنھا حکوومەت پێکبھێنێت و نەواز شەریف ببێتە سەرۆک وەزیرانی نوێ.<ref>https://www.itv.com/news/story/2013-05-11/pakistan-parliamentary-election/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140503005947/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-16/news/39310798_1_pml-n-constituencies-seats</ref> لە ھەڵبژاردنی پارێزگاکاندا، پارتی گەلی پاکستان توانی زۆرینەی خۆی لە «[[سیند]]» بپارێزێت. بزووتنەوەی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسیی لە «خەیبەر پەختوونخوا» بردەوە، کە ئەمە یەکەمجار بوو کۆنتڕۆڵی پارێزگایەک بەدەستبھێنێت. ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز وەک گەورەترین [[حیزب]] لە «[[پەنجاب]]» و «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» دەرکەوت.<ref>https://zeenews.india.com/pakistan-elections-2013/nawaz-sharifs-pml-n-emerges-as-single-largest-party-in-pak-polls_848470.html</ref><ref>http://tribune.com.pk/story/525634/elections-pti-work-out-seat-adjustment-with-ji/</ref> ئەم ھەڵبژاردنانە یەکەمین گواستنەوەی مەدەنیی دەسەڵات بوون دوای ئەوەی حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی [[دیموکراسی]] توانی بە سەرکەوتوویی خولێکی پێنج ساڵەی دەسەڵات تەواو بکات.<ref>https://www.dawn.com/2012/07/23/pml-n-sets-condition-for-alliance-that-pti-rules-out/</ref> == ٚسەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} d9jjiox8phtxvwf60ovw6j6zmtv3fp5 0 293941 1570674 2026-04-01T14:56:31Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1341864727|2008 Pakistani general election]]» 1570674 wikitext text/x-wiki هەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ هەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران. بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە هەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2008 |ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2008}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ|بنازیر بووتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و هەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. == سەرچاوەکان == nz2jv7spkh2vrl3nyumio17qh1g2ykf 1570675 1570674 2026-04-01T14:57:53Z 1silent scientist 51740 1570675 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2008.png }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ ھەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران. بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2008 |ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2008}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و ھەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. == سەرچاوەکان == swdb0egyxt8y26m7t61np3dzn9aqvxe 1570676 1570675 2026-04-01T15:00:23Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1570676 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2008.png }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ ھەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران. بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2008 |ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2008}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و ھەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 2r7ahgndhhpkdvl2to82arf91abdtzm 1570683 1570676 2026-04-01T15:01:26Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1570683 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2008.png }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ ھەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران. بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2008 |ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2008}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و ھەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} b9h9j1b8c75wef70do7l34wohcbdwsb 1570684 1570683 2026-04-01T15:07:36Z 1silent scientist 51740 1570684 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2008.png }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ ھەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران. بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2008 |ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2008}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و ھەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. هەڵبژاردنەکان گەواهیدەری سەرلەنوێ سەرهەڵدانەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) بوون، کاتێک وەک دوو گەورەترین پارتی نێو ئەنجومەنی نیشتمانی دەرکەوتن. دوای کۆچی دوایی بوتۆ، پارتی گەلی پاکستان کەوتە ژێر سەرکردایەتی بیلاوەلی کوڕی کە تەمەنی نۆزدە ساڵ بوو. بەڵام کەمپەینی هەڵبژاردنی پارتەکە لەلایەن [[ئاسفعەلی زەرداری]]، هاوسەری بێنەزیر و باوکی بیلاوەلەوە سەرپەرشتی دەکرا، وەک هاوسەرۆکی حیزبەکە. لە هەمان کاتدا، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لەژێر سەرکردایەتی [[چاودری نیسارعەلی خان]]دا بوو، هەرچەندە نەواز شەریفی دامەزرێنەری پارتەکە لە دەربەدەری گەڕابووەوە و بەشداریی لە کەمپەینی هەڵبژاردنەکاندا دەکرد. لەسەر ئاستی پارێزگاکان، پارتی گەلی پاکستان لە «[[سیند]]» سەرکەوت، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لە «[[پەنجاب]]» باڵادەست بوو، [[پارتی نیشتمانیی عەوامی]] وەک گەورەترین پارت لە «ویلایەتی سنووری باکووری ڕۆژاوا» دەرکەوت، هەروەها کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی قاید ئەعزەم)ی سەر بە موشەرەف زۆرترین کورسیی لە «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» بردەوە. نزیکەی ٣٥.٢ ملیۆن کەس دەنگیان دا، کە ڕێژەی بەشداریی تەنها ٤٤٪ بوو.<ref>http://www.ipu.org/pdf/publications/elections08-e.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} hpa7e2fdl6ekg573eqibiu6w4vg1vfr 1570685 1570684 2026-04-01T15:08:14Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570685 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2008.png}}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆککۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ ھەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران؛ بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2008 |ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2008}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و ھەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. ھەڵبژاردنەکان گەواھیدەری سەرلەنوێ سەرھەڵدانەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) بوون، کاتێک وەک دوو گەورەترین پارتی نێو ئەنجومەنی نیشتمانی دەرکەوتن. دوای کۆچی دوایی بوتۆ، پارتی گەلی پاکستان کەوتە ژێر سەرکردایەتی بیلاوەلی کوڕی کە تەمەنی نۆزدە ساڵ بوو؛ بەڵام کەمپەینی ھەڵبژاردنی پارتەکە لەلایەن [[ئاسفعەلی زەرداری]]، ھاوسەری بێنەزیر و باوکی بیلاوەلەوە سەرپەرشتی دەکرا، وەک ھاوسەرۆکی حیزبەکە. لە ھەمان کاتدا، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لەژێر سەرکردایەتی [[چاودری نیسارعەلی خان]]دا بوو، ھەرچەندە نەواز شەریفی دامەزرێنەری پارتەکە لە دەربەدەری گەڕابووەوە و بەشداریی لە کەمپەینی ھەڵبژاردنەکاندا دەکرد. لەسەر ئاستی پارێزگاکان، پارتی گەلی پاکستان لە «[[سیند]]» سەرکەوت، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لە «[[پەنجاب]]» باڵادەست بوو، [[پارتی نیشتمانیی عەوامی]] وەک گەورەترین پارت لە «ویلایەتی سنووری باکووری ڕۆژاوا» دەرکەوت، ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی قاید ئەعزەم)ی سەر بە موشەرەف زۆرترین کورسیی لە «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» بردەوە. نزیکەی ٣٥٫٢ ملیۆن کەس دەنگیان دا، کە ڕێژەی بەشداریی تەنھا ٤٤٪ بوو.<ref>http://www.ipu.org/pdf/publications/elections08-e.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} b09viwuhk21yr6nlsd4gc30n6aojhsg 1570687 1570685 2026-04-01T15:08:40Z 1silent scientist 51740 1570687 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2008.png}}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ ھەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران؛ بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2008 |ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2008}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و ھەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. ھەڵبژاردنەکان گەواھیدەری سەرلەنوێ سەرھەڵدانەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) بوون، کاتێک وەک دوو گەورەترین پارتی نێو ئەنجومەنی نیشتمانی دەرکەوتن. دوای کۆچی دوایی بوتۆ، پارتی گەلی پاکستان کەوتە ژێر سەرکردایەتی بیلاوەلی کوڕی کە تەمەنی نۆزدە ساڵ بوو؛ بەڵام کەمپەینی ھەڵبژاردنی پارتەکە لەلایەن [[ئاسفعەلی زەرداری]]، ھاوسەری بێنەزیر و باوکی بیلاوەلەوە سەرپەرشتی دەکرا، وەک ھاوسەرۆکی حیزبەکە. لە ھەمان کاتدا، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لەژێر سەرکردایەتی [[چاودری نیسارعەلی خان]]دا بوو، ھەرچەندە نەواز شەریفی دامەزرێنەری پارتەکە لە دەربەدەری گەڕابووەوە و بەشداریی لە کەمپەینی ھەڵبژاردنەکاندا دەکرد. لەسەر ئاستی پارێزگاکان، پارتی گەلی پاکستان لە «[[سیند]]» سەرکەوت، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لە «[[پەنجاب]]» باڵادەست بوو، [[پارتی نیشتمانیی عەوامی]] وەک گەورەترین پارت لە «ویلایەتی سنووری باکووری ڕۆژاوا» دەرکەوت، ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی قاید ئەعزەم)ی سەر بە موشەرەف زۆرترین کورسیی لە «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» بردەوە. نزیکەی ٣٥٫٢ ملیۆن کەس دەنگیان دا، کە ڕێژەی بەشداریی تەنھا ٤٤٪ بوو.<ref>http://www.ipu.org/pdf/publications/elections08-e.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} cdc7n33khxk66xvyghxstv10tbg0qpz 1570688 1570687 2026-04-01T15:12:47Z 1silent scientist 51740 1570688 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2008.png}}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ ھەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران؛ بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2008 |ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2008}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و ھەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. ھەڵبژاردنەکان گەواھیدەری سەرلەنوێ سەرھەڵدانەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی [[نەواز شەریف|نەواز]]) بوون، کاتێک وەک دوو گەورەترین پارتی نێو ئەنجومەنی نیشتمانی دەرکەوتن. دوای کۆچی دوایی بوتۆ، پارتی گەلی پاکستان کەوتە ژێر سەرکردایەتی بیلاوەلی کوڕی کە تەمەنی نۆزدە ساڵ بوو؛ بەڵام کەمپەینی ھەڵبژاردنی پارتەکە لەلایەن [[ئاسفعەلی زەرداری]]، ھاوسەری بێنەزیر و باوکی بیلاوەلەوە سەرپەرشتی دەکرا، وەک ھاوسەرۆکی حیزبەکە. لە ھەمان کاتدا، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لەژێر سەرکردایەتی [[چاودری نیسارعەلی خان]]دا بوو، ھەرچەندە نەواز شەریفی دامەزرێنەری پارتەکە لە دەربەدەری گەڕابووەوە و بەشداریی لە کەمپەینی ھەڵبژاردنەکاندا دەکرد. لەسەر ئاستی پارێزگاکان، پارتی گەلی پاکستان لە «[[سیند]]» سەرکەوت، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لە «[[پەنجاب]]» باڵادەست بوو، [[پارتی نیشتمانیی عەوامی]] وەک گەورەترین پارت لە «ویلایەتی سنووری باکووری ڕۆژاوا» دەرکەوت، ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی قاید ئەعزەم)ی سەر بە موشەرەف زۆرترین کورسیی لە «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» بردەوە. نزیکەی ٣٥٫٢ ملیۆن کەس دەنگیان دا، کە ڕێژەی بەشداریی تەنھا ٤٤٪ بوو.<ref>http://www.ipu.org/pdf/publications/elections08-e.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 2x2nqnbzgql99w2w0pci4kiv5jk0r4k 1570782 1570688 2026-04-01T20:03:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570782 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2008.png}}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ ھەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران؛ بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2008 |ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2008}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و ھەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. ھەڵبژاردنەکان گەواھیدەری سەرلەنوێ سەرھەڵدانەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی [[نەواز شەریف|نەواز]]) بوون، کاتێک وەک دوو گەورەترین پارتی نێو ئەنجومەنی نیشتمانی دەرکەوتن. دوای کۆچی دوایی بوتۆ، پارتی گەلی پاکستان کەوتە ژێر سەرکردایەتی بیلاوەلی کوڕی کە تەمەنی نۆزدە ساڵ بوو؛ بەڵام کەمپەینی ھەڵبژاردنی پارتەکە لەلایەن [[ئاسفعەلی زەرداری]]، ھاوسەری بێنەزیر و باوکی بیلاوەلەوە سەرپەرشتی دەکرا، وەک ھاوسەرۆکی حیزبەکە. لە ھەمان کاتدا، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لەژێر سەرکردایەتی [[چاودری نیسارعەلی خان]]دا بوو، ھەرچەندە نەواز شەریفی دامەزرێنەری پارتەکە لە دەربەدەری گەڕابووەوە و بەشداریی لە کەمپەینی ھەڵبژاردنەکاندا دەکرد. لەسەر ئاستی پارێزگاکان، پارتی گەلی پاکستان لە «[[سیند]]» سەرکەوت، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لە «[[پەنجاب]]» باڵادەست بوو، [[پارتی نیشتمانیی عەوامی]] وەک گەورەترین پارت لە «ویلایەتی سنووری باکووری ڕۆژاوا» دەرکەوت، ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی قاید ئەعزەم)ی سەر بە موشەرەف زۆرترین کورسیی لە «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» بردەوە. نزیکەی ٣٥٫٢ ملیۆن کەس دەنگیان دا، کە ڕێژەی بەشداریی تەنھا ٤٤٪ بوو.<ref>http://www.ipu.org/pdf/publications/elections08-e.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} jneps21ygyttvd5pa6gyyjzl2v6kbdz 0 293942 1570690 2026-04-01T15:25:00Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1311873711|2002 Pakistani general election]]» 1570690 wikitext text/x-wiki هەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە 10ی تشرینی یەکەمی 2002 بەڕێوەچوو بۆ هەڵبژاردنی 12هەمین ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا . هەڵبژاردنەکان لە سەردەمی حکومەتی سەربازی [[پەروێز موشەڕەف|پەروێز مشەڕەف]] بەڕێوەچوو. دوو پارتە سەرەکییەکە، پارتی گەلانی پاکستان (PPP) و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML-N) چەندین سنووردارکردنیان بەسەردا سەپێندرابوو و سەرکردەکانیان [[بێنەزیر بوتۆ|بێنەزیر بۆتۆ]] و نەواز شەریف لە دەربەدەریدا بوون. بۆ ئەوەی چارەسەری ئەو سنووردارکردنانە بکرێت، پارتی گەلی پاکستان پەرلەمانتارانی پارتی گەلی پاکستانی بە سەرکردایەتی ئەمین فەهیم دروستکرد، بۆ ئەوەی بەناوی ئەوەوە ڕکابەری لە هەڵبژاردنەکاندا بکەن. لەم نێوەندەدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بەدەست دابەشبوونی پارتەکەوە دەیناڵاند بۆ دوو فراکسیۆن: یەکێکیان کە دڵسۆز بوو بۆ شەریف و لە ژێر سەرکردایەتی جاڤد هاشمیدا ڕکابەریی هەڵبژاردنەکانیان دەکرد، ئەوی دیکەیان کە جیابوونەوە بۆ پێکهێنانی کۆمەڵەی موسڵمانی پاکستانی لایەنگری موشەڕەف (PML-Q) بە سەرکردایەتی میان محەمەد ئەزهەر . سەرهەڵدانی پارتی گەلی پاکستان (PML-Q) سەرەتای سیاسەتی فرە حیزبی بوو لە وڵاتەکەدا و کۆتایی بە سیستمی دوو حیزبی دە ساڵەی نێوان پارتی گەلی پاکستان و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان هێنا. == سەرچاوەکان == mjyufb9hlymqgpvju3lbt8hrezfkdbz 1570703 1570690 2026-04-01T16:35:55Z 1silent scientist 51740 1570703 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2002.png }}هەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە 10ی تشرینی یەکەمی 2002 بەڕێوەچوو بۆ هەڵبژاردنی ١٢هەمین ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا . هەڵبژاردنەکان لە سەردەمی حکومەتی سەربازی [[پەروێز موشەڕەف|پەروێز مشەڕەف]] بەڕێوەچوو. دوو پارتە سەرەکییەکە، [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML-N) چەندین سنووردارکردنیان بەسەردا سەپێندرابوو و سەرکردەکانیان [[بێنەزیر بوتۆ|بێنەزیر بۆتۆ]] و نەواز شەریف لە دەربەدەریدا بوون. بۆ ئەوەی چارەسەری ئەو سنووردارکردنانە بکرێت، پارتی گەلی پاکستان پەرلەمانتارانی پارتی گەلی پاکستانی بە سەرکردایەتی [[ئەمین فەهیم]] دروستکرد، بۆ ئەوەی بەناوی ئەوەوە ڕکابەری لە هەڵبژاردنەکاندا بکەن. لەم نێوەندەدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بەدەست دابەشبوونی پارتەکەوە دەیناڵاند بۆ دوو فراکسیۆن: یەکێکیان کە دڵسۆز بوو بۆ شەریف و لەژێر سەرکردایەتی [[جاڤد هاشمی]]دا ڕکابەریی هەڵبژاردنەکانیان دەکرد، ئەوی دیکەیان کە جیابوونەوە بۆ پێکهێنانی کۆمەڵەی موسڵمانی پاکستانی لایەنگری موشەڕەف (PML-Q) بە سەرکردایەتی میان [[محەمەد ئەزهەر]]. سەرهەڵدانی کۆمەڵەی موسڵمانی پاکستان (PML-Q) سەرەتای سیاسەتی فرە حیزبی بوو لە وڵاتەکەدا و کۆتایی بە سیستمی دوو حیزبی دە ساڵەی نێوان پارتی گەلی پاکستان و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML-N) هێنا. == سەرچاوەکان == 8793ammmvovzbdx3oqsz2ck0ftrc0dp 1570704 1570703 2026-04-01T16:45:18Z 1silent scientist 51740 1570704 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2002.png }}هەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە 10ی تشرینی یەکەمی 2002 بەڕێوەچوو بۆ هەڵبژاردنی ١٢هەمین ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا . هەڵبژاردنەکان لە سەردەمی حکومەتی سەربازی [[پەروێز موشەڕەف|پەروێز مشەڕەف]] بەڕێوەچوو. دوو پارتە سەرەکییەکە، [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML-N) چەندین سنووردارکردنیان بەسەردا سەپێندرابوو و سەرکردەکانیان [[بێنەزیر بوتۆ|بێنەزیر بۆتۆ]] و نەواز شەریف لە دەربەدەریدا بوون. بۆ ئەوەی چارەسەری ئەو سنووردارکردنانە بکرێت، پارتی گەلی پاکستان پەرلەمانتارانی پارتی گەلی پاکستانی بە سەرکردایەتی [[ئەمین فەهیم]] دروستکرد، بۆ ئەوەی بەناوی ئەوەوە ڕکابەری لە هەڵبژاردنەکاندا بکەن. لەم نێوەندەدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بەدەست دابەشبوونی پارتەکەوە دەیناڵاند بۆ دوو فراکسیۆن: یەکێکیان کە دڵسۆز بوو بۆ شەریف و لەژێر سەرکردایەتی [[جاڤد هاشمی]]دا ڕکابەریی هەڵبژاردنەکانیان دەکرد، ئەوی دیکەیان کە جیابوونەوە بۆ پێکهێنانی کۆمەڵەی موسڵمانی پاکستانی لایەنگری موشەڕەف (PML-Q) بە سەرکردایەتی میان [[محەمەد ئەزهەر]]. سەرهەڵدانی کۆمەڵەی موسڵمانی پاکستان (PML-Q) سەرەتای سیاسەتی فرە حیزبی بوو لە وڵاتەکەدا و کۆتایی بە سیستمی دوو حیزبی دە ساڵەی نێوان پارتی گەلی پاکستان و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML-N) هێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == 2rkkshqvtmdypklm6ujifdpdd52pgjm 1570705 1570704 2026-04-01T16:45:45Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570705 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2002.png}}ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ١٢ھەمین ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. ھەڵبژاردنەکان لە سەردەمی حکوومەتی سەربازی [[پەروێز موشەڕەف|پەروێز مشەڕەف]] بەڕێوەچوو. دوو پارتە سەرەکییەکە، [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML-N) چەندین سنووردارکردنیان بەسەردا سەپێندرابوو و سەرکردەکانیان [[بێنەزیر بوتۆ|بێنەزیر بۆتۆ]] و نەواز شەریف لە دەربەدەریدا بوون. بۆ ئەوەی چارەسەری ئەو سنووردارکردنانە بکرێت، پارتی گەلی پاکستان پەرلەمانتارانی پارتی گەلی پاکستانی بە سەرکردایەتی [[ئەمین فەھیم]] دروست کرد، بۆ ئەوەی بەناوی ئەوەوە ڕکابەری لە ھەڵبژاردنەکاندا بکەن. لەم نێوەندەدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بەدەست دابەشبوونی پارتەکەوە دەیناڵاند بۆ دوو فراکسیۆن: یەکێکیان کە دڵسۆز بوو بۆ شەریف و لەژێر سەرکردایەتی [[جاڤد ھاشمی]]دا ڕکابەریی ھەڵبژاردنەکانیان دەکرد، ئەوی دیکەیان کە جیابوونەوە بۆ پێکھێنانی کۆمەڵەی موسڵمانی پاکستانی لایەنگری موشەڕەف (PML-Q) بە سەرکردایەتی میان [[محەممەد ئەزھەر]]. سەرھەڵدانی کۆمەڵەی موسڵمانی پاکستان (PML-Q) سەرەتای سیاسەتی فرە حیزبی بوو لە وڵاتەکەدا و کۆتایی بە سیستمی دوو حیزبی دە ساڵەی نێوان پارتی گەلی پاکستان و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML-N) ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == 5q604yyh53zasrighbhl7iewhsmet5s 1570776 1570705 2026-04-01T20:02:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570776 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2002.png}}ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ١٢ھەمین ئەنجومەنی نیشتمانی و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. ھەڵبژاردنەکان لە سەردەمی حکوومەتی سەربازی [[پەروێز موشەڕەف|پەروێز مشەڕەف]] بەڕێوەچوو. دوو پارتە سەرەکییەکە، [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML-N) چەندین سنووردارکردنیان بەسەردا سەپێندرابوو و سەرکردەکانیان [[بێنەزیر بوتۆ|بێنەزیر بۆتۆ]] و نەواز شەریف لە دەربەدەریدا بوون. بۆ ئەوەی چارەسەری ئەو سنووردارکردنانە بکرێت، پارتی گەلی پاکستان پەرلەمانتارانی پارتی گەلی پاکستانی بە سەرکردایەتی [[ئەمین فەھیم]] دروست کرد، بۆ ئەوەی بەناوی ئەوەوە ڕکابەری لە ھەڵبژاردنەکاندا بکەن. لەم نێوەندەدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان بەدەست دابەشبوونی پارتەکەوە دەیناڵاند بۆ دوو فراکسیۆن: یەکێکیان کە دڵسۆز بوو بۆ شەریف و لەژێر سەرکردایەتی [[جاڤد ھاشمی]]دا ڕکابەریی ھەڵبژاردنەکانیان دەکرد، ئەوی دیکەیان کە جیابوونەوە بۆ پێکھێنانی کۆمەڵەی موسڵمانی پاکستانی لایەنگری موشەڕەف (PML-Q) بە سەرکردایەتی میان [[محەممەد ئەزھەر]]. سەرھەڵدانی کۆمەڵەی موسڵمانی پاکستان (PML-Q) سەرەتای سیاسەتی فرە حیزبی بوو لە وڵاتەکەدا و کۆتایی بە سیستمی دوو حیزبی دە ساڵەی نێوان پارتی گەلی پاکستان و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML-N) ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} p4gr4hcoictsfxygx02ceb5gnve6b4p 0 293943 1570691 2026-04-01T16:06:38Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1331345361|1929 United Kingdom general election]]» 1570691 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday, 30 May 1929, with Parliament dissolved on 10 May.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 1997 |ناونیشان=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/RP97-40/RP97-40.pdf |ڕێکەوتی سەردان=3 July 2022 |edition=3rd}}</ref> It resulted in a hung parliament: despite receiving fewer votes than the Conservative Party, led by [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|Prime Minister]] Stanley Baldwin, Ramsay MacDonald's [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]] won the most seats in the House of Commons, with the Liberal Party, led again by former Prime Minister David Lloyd George, regaining some of the ground lost in 1924 and holding the balance of power. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 9t6o2bsk90p7118p8kz9vemtdoa9g08 1570700 1570691 2026-04-01T16:13:35Z Tessla 41338 شائەمراز 1570700 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی چوارشەممە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ بەڕێوەچوو، وەک ئەنجامی شکستی حکوومەتی کەمینەی کرێکاران، بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ڕامزی ماکدۆناڵد، لە ئەنجومەنی نوێنەران لەسەر پێشنیاری متمانەوەرگرتنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Graper |first=Elmer D. |date=1925 |title=The British Election |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020955/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=84–96 |doi=10.2307/2938896 |issn=0003-0554 |jstor=2938896 |s2cid=145751193 |url-access=subscription}}</ref> ئەمە سێیەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە کەمتر لە دوو ساڵدا ئەنجامدرا. پەرلەمان لە ٩ی تشرینی یەکەمدا ھەڵوەشێندرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 1997 |ناونیشان=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/RP97-40/RP97-40.pdf |ڕێکەوتی سەردان=3 July 2022 |edition=3rd}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] r6o67aszfc5d05sbztu8t1rragkbeg3 1570777 1570700 2026-04-01T20:02:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570777 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی چوارشەممە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ بەڕێوەچوو، وەک ئەنجامی شکستی حکوومەتی کەمینەی کرێکاران، بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ڕامزی ماکدۆناڵد، لە ئەنجومەنی نوێنەران لەسەر پێشنیاری متمانەوەرگرتنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Graper |first=Elmer D. |date=1925 |title=The British Election |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020955/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=84–96 |doi=10.2307/2938896 |issn=0003-0554 |jstor=2938896 |s2cid=145751193 |url-access=subscription}}</ref> ئەمە سێیەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە کەمتر لە دوو ساڵدا ئەنجامدرا. پەرلەمان لە ٩ی تشرینی یەکەمدا ھەڵوەشێندرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 1997 |ناونیشان=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/RP97-40/RP97-40.pdf |ڕێکەوتی سەردان=3 July 2022 |edition=3rd}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} gmkjy3hcnbmmnj42iwnilk459vad47r 0 293944 1570692 2026-04-01T16:07:40Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345354207|1924 United Kingdom general election]]» 1570692 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Wednesday 29 October 1924, as a result of the defeat of the Labour minority government, led by Prime Minister Ramsay MacDonald, in the House of Commons on a motion of no confidence.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Graper |first=Elmer D. |date=1925 |title=The British Election |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020955/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=84–96 |doi=10.2307/2938896 |issn=0003-0554 |jstor=2938896 |s2cid=145751193 |url-access=subscription}}</ref> It was the third general election to be held in less than two years. Parliament was dissolved on 9 October.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 1997 |ناونیشان=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/RP97-40/RP97-40.pdf |ڕێکەوتی سەردان=3 July 2022 |edition=3rd}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] cwgy0f7x0dhtoc4jfsmuz1brysubzz7 1570699 1570692 2026-04-01T16:13:11Z Tessla 41338 شائەمراز 1570699 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی چوارشەممە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ بەڕێوەچوو، وەک ئەنجامی شکستی حکوومەتی کەمینەی کرێکاران، بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ڕامزی ماکدۆناڵد، لە ئەنجومەنی نوێنەران لەسەر پێشنیاری متمانەوەرگرتنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Graper |first=Elmer D. |date=1925 |title=The British Election |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020955/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=84–96 |doi=10.2307/2938896 |issn=0003-0554 |jstor=2938896 |s2cid=145751193 |url-access=subscription}}</ref> ئەمە سێیەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە کەمتر لە دوو ساڵدا ئەنجامدرا. پەرلەمان لە ٩ی تشرینی یەکەمدا ھەڵوەشێندرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 1997 |ناونیشان=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/RP97-40/RP97-40.pdf |ڕێکەوتی سەردان=3 July 2022 |edition=3rd}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] r6o67aszfc5d05sbztu8t1rragkbeg3 1570778 1570699 2026-04-01T20:03:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570778 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی چوارشەممە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ بەڕێوەچوو، وەک ئەنجامی شکستی حکوومەتی کەمینەی کرێکاران، بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ڕامزی ماکدۆناڵد، لە ئەنجومەنی نوێنەران لەسەر پێشنیاری متمانەوەرگرتنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Graper |first=Elmer D. |date=1925 |title=The British Election |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020955/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=84–96 |doi=10.2307/2938896 |issn=0003-0554 |jstor=2938896 |s2cid=145751193 |url-access=subscription}}</ref> ئەمە سێیەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە کەمتر لە دوو ساڵدا ئەنجامدرا. پەرلەمان لە ٩ی تشرینی یەکەمدا ھەڵوەشێندرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 1997 |ناونیشان=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/RP97-40/RP97-40.pdf |ڕێکەوتی سەردان=3 July 2022 |edition=3rd}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} gmkjy3hcnbmmnj42iwnilk459vad47r 0 293945 1570693 2026-04-01T16:08:17Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1343944184|1923 United Kingdom general election]]» 1570693 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Thursday 6 December 1923.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Morgan |first=William Thomas |date=1924 |title=The British Elections of December, 1923 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S000305540010869X/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=331–340 |doi=10.2307/1943928 |issn=0003-0554 |url-access=subscription}}</ref> The Conservatives, led by Prime Minister Stanley Baldwin, won the most seats, but [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour]], led by Ramsay MacDonald, and H. H. Asquith's reunited Liberal Party gained enough seats to produce a hung parliament. It is the most recent UK general election in which a third party won over 100 seats (158 for the Liberals) and the most narrow gap (100 seats) between the first and third parties since. The Liberals' percentage of the vote, 29.7%, trailed Labour's by only one percentage point and has not been exceeded by a third party at any general election since. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 7jtpjt3p09aduvevpdzmfn65lsjx0ss 1570698 1570693 2026-04-01T16:12:35Z Tessla 41338 شائەمراز 1570698 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٣ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٣ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Morgan |first=William Thomas |date=1924 |title=The British Elections of December, 1923 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S000305540010869X/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=331–340 |doi=10.2307/1943928 |issn=0003-0554 |url-access=subscription}}</ref> پارتی پارێزگاران بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ستانلی باڵدوین زۆرترین کورسیی بەدەستھێنا، بەڵام پارتی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|کرێکاران]] بە سەرکردایەتی ڕامزی ماکدۆناڵد و پارتی لیبراڵی یەکگرتووەوەی ئێچ ئێچ ئەسکویس کورسیی پێویستیان بەدەستھێنا بۆ دروستکردنی پەرلەمانێکی ھەڵواسراو. ئەمە نوێترین ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتووە کە تێیدا پارتێکی سێیەم زیاتر لە ١٠٠ کورسیی بەدەستھێنابێت (١٥٨ کورسی بۆ لیبراڵەکان) و بچووکترین مەودا (١٠٠ کورسی) لەنێوان پارتی یەکەم و سێیەم لەو کاتەوە. ڕێژەی دەنگی لیبراڵەکان کە ٢٩٫٧٪ بوو، تەنھا بە یەک خاڵی سەدی لە دوای پارتی کرێکاران بوو و لەو کاتەوە لەلایەن ھیچ پارتێکی سێیەمەوە لە ھیچ ھەڵبژاردنێکی گشتیدا تێنەپەڕێندراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} mzhk2k6na2fknskonb6puokc8oqf911 1570779 1570698 2026-04-01T20:03:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570779 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٣ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی پێنجشەممە ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٣ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Morgan |first=William Thomas |date=1924 |title=The British Elections of December, 1923 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S000305540010869X/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=18 |issue=2 |pages=331–340 |doi=10.2307/1943928 |issn=0003-0554 |url-access=subscription}}</ref> پارتی پارێزگاران بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ستانلی باڵدوین زۆرترین کورسیی بەدەستھێنا، بەڵام پارتی [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|کرێکاران]] بە سەرکردایەتی ڕامزی ماکدۆناڵد و پارتی لیبراڵی یەکگرتووەوەی ئێچ ئێچ ئەسکویس کورسیی پێویستیان بەدەستھێنا بۆ دروستکردنی پەرلەمانێکی ھەڵواسراو. ئەمە نوێترین ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتووە کە تێیدا پارتێکی سێیەم زیاتر لە ١٠٠ کورسیی بەدەستھێنابێت (١٥٨ کورسی بۆ لیبراڵەکان) و بچووکترین مەودا (١٠٠ کورسی) لەنێوان پارتی یەکەم و سێیەم لەو کاتەوە. ڕێژەی دەنگی لیبراڵەکان کە ٢٩٫٧٪ بوو، تەنھا بە یەک خاڵی سەدی لە دوای پارتی کرێکاران بوو و لەو کاتەوە لەلایەن ھیچ پارتێکی سێیەمەوە لە ھیچ ھەڵبژاردنێکی گشتیدا تێنەپەڕێندراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 2grzup1vphii1e0bnv5xj72gncvr7s2 0 293946 1570694 2026-04-01T16:09:11Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1338311620|1922 United Kingdom general election]]» 1570694 wikitext text/x-wiki A general election was held in the United Kingdom on Wednesday 15 November 1922. It was won by the Conservative Party, led by Prime Minister Bonar Law, which gained an overall majority over the [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|Labour Party]], led by J. R. Clynes, and a divided Liberal Party. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] m70ymgxq9zwg0p2rpdtrc0bcxpvwt33 1570697 1570694 2026-04-01T16:11:45Z Tessla 41338 شائەمراز 1570697 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٢ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی چوارشەممە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. پارتی پارێزگاران بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران بۆنار لۆ سەرکەوتنی تێدا بەدەستھێنا، کە زۆرینەی ڕەھای بەسەر [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] بە سەرکردایەتی جەی ئاڕ کلاینز و پارتی لیبراڵی دابەشبوودا بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] jnw5pzeuhfl2x7lo83bhl5snkpxp0f3 1570780 1570697 2026-04-01T20:03:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570780 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٢ی شانشینی یەکگرتوو''' ھەڵبژاردنێکی گشتی لە ڕۆژی چوارشەممە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢ لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوەچوو. پارتی پارێزگاران بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران بۆنار لۆ سەرکەوتنی تێدا بەدەستھێنا، کە زۆرینەی ڕەھای بەسەر [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] بە سەرکردایەتی جەی ئاڕ کلاینز و پارتی لیبراڵی دابەشبوودا بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} nrlatnf0f7g7ckdxfpe6u7eazryp7i2 0 293947 1570695 2026-04-01T16:09:51Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1335201223|1918 United Kingdom general election]]» 1570695 wikitext text/x-wiki Following the Armistice with Germany, which ended the First World War, a general election was held in the [[شانشینی یەکگرتوو|United Kingdom]] on Saturday, 14 December 1918. The governing coalition, under Prime Minister David Lloyd George, sent letters of endorsement to candidates who supported the coalition government. These were nicknamed Coalition Coupons, and led to the election being known as the "coupon election". The result was a massive landslide in favour of the coalition, comprising primarily the Conservatives and Coalition Liberals, with massive losses for Liberals who were not endorsed.{{Sfn|McEwen|1962}} Nearly all the Liberal MPs without coupons were defeated, including party leader and former Prime Minister H. H. Asquith.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Ball |first=Stuart R. |year=1982 |title=Asquith's Decline and the General Election of 1918 |journal=Scottish Historical Review |volume=61 |issue=171 |pages=44–61}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە c8twe83asxezrtxsjvq58esigij2t07 1570696 1570695 2026-04-01T16:10:50Z Tessla 41338 شائەمراز 1570696 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩١٨ی شانشینی یەکگرتوو''' دوای ئاگربەست لەگەڵ ئەڵمانیا، کە کۆتایی بە جەنگی جیھانیی یەکەم ھێنا، ھەڵبژاردنێکی گشتی لە [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ڕۆژی شەممە، ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨ بەڕێوەچوو. ھاوپەیمانیی دەسەڵاتدار، لەژێر سەرکردایەتیی سەرۆک وەزیران دەیڤد لۆید جۆرج، نامەی پشتگیرییان بۆ ئەو کاندیدانە نارد کە پاڵپشتیی حکوومەتی ھاوپەیمانییان دەکرد. ئەم نامانە نازناوی «کۆپۆنەکانی ھاوپەیمانی»یان لێنرا، و بووە ھۆی ئەوەی ھەڵبژاردنەکە وەک «ھەڵبژاردنی کۆپۆن» بناسرێت. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو لە بەرژەوەندیی ھاوپەیمانییەکە، کە بە پلەی یەکەم لە پارێزگاران و لیبراڵەکانی ھاوپەیمانی پێکھاتبوو، لەگەڵ زیانی گەورە بۆ ئەو لیبراڵانەی کە پشتگیری نەکرابوون.{{Sfn|McEwen|1962}} نزیکەی ھەموو ئەندام پەرلەمانە لیبراڵەکانی بێ کۆپۆن شکستیان ھێنا، لەوانەش سەرکردەی پارتەکە و سەرۆک وەزیرانی پێشوو ئێچ ئێچ ئەسکویس.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Ball |first=Stuart R. |year=1982 |title=Asquith's Decline and the General Election of 1918 |journal=Scottish Historical Review |volume=61 |issue=171 |pages=44–61}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} qmt9pgfx4mbglkogkvkz61y8fj130ui 1570781 1570696 2026-04-01T20:03:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570781 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩١٨ی شانشینی یەکگرتوو''' دوای ئاگربەست لەگەڵ ئەڵمانیا، کە کۆتایی بە جەنگی جیھانیی یەکەم ھێنا، ھەڵبژاردنێکی گشتی لە [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ڕۆژی شەممە، ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨ بەڕێوەچوو. ھاوپەیمانیی دەسەڵاتدار، لەژێر سەرکردایەتیی سەرۆک وەزیران دەیڤد لۆید جۆرج، نامەی پشتگیرییان بۆ ئەو کاندیدانە نارد کە پاڵپشتیی حکوومەتی ھاوپەیمانییان دەکرد. ئەم نامانە نازناوی «کۆپۆنەکانی ھاوپەیمانی»یان لێنرا، و بووە ھۆی ئەوەی ھەڵبژاردنەکە وەک «ھەڵبژاردنی کۆپۆن» بناسرێت. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو لە بەرژەوەندیی ھاوپەیمانییەکە، کە بە پلەی یەکەم لە پارێزگاران و لیبراڵەکانی ھاوپەیمانی پێکھاتبوو، لەگەڵ زیانی گەورە بۆ ئەو لیبراڵانەی کە پشتگیری نەکرابوون.{{Sfn|McEwen|1962}} نزیکەی ھەموو ئەندام پەرلەمانە لیبراڵەکانی بێ کۆپۆن شکستیان ھێنا، لەوانەش سەرکردەی پارتەکە و سەرۆک وەزیرانی پێشوو ئێچ ئێچ ئەسکویس.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Ball |first=Stuart R. |year=1982 |title=Asquith's Decline and the General Election of 1918 |journal=Scottish Historical Review |volume=61 |issue=171 |pages=44–61}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} ksairi8rssfc6y7yd4vn75gtrf8lkcl 1 293948 1570701 2026-04-01T16:24:41Z ~2026-20198-68 75510 /* دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە */ بەشی نوێ 1570701 wikitext text/x-wiki == دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە == ئەم کەسایەتییە هونەرمەندێکی ناسراوە و خاوەنی چەندین سەرچاوەی فەرمییە وەک ئاژانسی هەواڵی عێراقی و ڕۆژنامەی سەباح، تکایە کاتی زیاترم بدەنێ بۆ ڕێکخستنی سەرچاوەکان. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-20198-68|&#126;2026-20198-68]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-20198-68|talk]]) ١٦:٢٤، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 9twn86suuci7w3amggd6pnf12smjfot 0 293949 1570707 2026-04-01T17:03:29Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1302156805|1997 Pakistani general election]]» 1570707 wikitext text/x-wiki .... e8rhiz0tks39lthvf9x9y3pdkzx6oa0 1570710 1570707 2026-04-01T17:29:30Z 1silent scientist 51740 1570710 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە گشتییەکانی [[پاکستان]] لە ٣ی شوباتی ١٩٩٧ بەڕێوەچوون بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی. ھەڵبژاردنەکان کێبڕکێیەکی توند بوو لە نێوان [[پارتی گەلی پاکستان]] (پی پی پی) بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیرانی پێش ھەڵبژاردن [[بێنەزیر بوتۆ]] و پاکستان [[موسلیم لیگ]] (ئێن) بە سەرکردایەتی [[نەواز شەریف]]. بە پێچەوانەی ھەڵبژاردنەکانی ١٩٩٠ کە شەریف بەھۆی تۆمەتەکانی ساختەکارییەوە سەرکەوتنی بەدەستھێنا، ئەمجارەیان سوودمەند بوو لە مردنی مشتومڕاویی برای بوتۆ مورتەزا، کە سەرکردەیەکی [[پۆپۆلیست]] بوو، لەگەڵ تێکچوونی ئابووری و دۆسیە گوماناوییەکانی گەندەڵی دژی ئاسیف عەلی زەرداری مێردی بوتۆ. ھەڵبژاردنەکان دوای ئەوە ھاتن کە حکوومەتی پێشووی پارتی گەلی پاکستان لەلایەن سەرۆک [[فاروق لەغاری]] لەسەر پرسەکانی ئاسایشی نیشتمانی لادرا. حکوومەتەکەی بوتۆ بەدەست بەڕێوەبردنی دارایی خراپ، تۆمەتەکانی [[گەندەڵی]]، گرژییە ڕەگەزییەکان لە ویلایەتی ڕەسەنی خۆی سیند، کێشە لەگەڵ دەسەڵاتی دادوەری، پێشێلکردنی [[دەستوور]]، و ناکۆکییەکانی ناوخۆی پارت و خێزانەکەی دەیناڵاند. دوای لادانی حکوومەتی پارتی گەلی پاکستان، حکوومەتێکی کاتی لەژێر سەرکردایەتی [[مەلیک میراج خالید]] پێکھێنرا. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ [[پی ئێم ئێڵ]] (ئێن)، کە زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا کە تا ئەو کاتە پارتێکی ئۆپۆزسیۆن بەدەستی ھێنابێت. ئەمە یەکەمجار بوو کە پی ئێم ئێڵ-ئێن بەبێ ئەوەی بەشێک بێت لە ھیچ ھاوپەیمانییەک لە ھەڵبژاردنێکدا سەرکەوێت. دواتر شەریف بۆ خولی دووەمی یەک لە دوای یەک نەبوو بووەوە بە [[سەرۆک وەزیران]]. لە لایەکی ترەوە پارتی گەلی پاکستان تێکشکێنرا، ٧١ کورسی لەدەستدا و تەنھا ١٨ کورسی بردەوە بەھۆی زیادبوونی ناوبانگی خراپی بوتۆ. ڕێژەی بەشداری دەنگدەران تەنھا ٣٦.٠٪ بوو.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p680 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> == پێشینە == پارتی گەلی پاکستان زۆرترین ژمارەی کورسییەکانی لە ھەڵبژاردنی ١٩٩٣ بەدەستھێنا و بێنەزیر بوتۆ لە سەرووی حکوومەتێکی ھاوپەیمانی بوو بە سەرۆک وەزیران.<ref name=elections>{{Cite web| url = http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2241_93.htm | title = ELECTIONS HELD IN 1993 | access-date = 11 November 2008 | publisher = [[Inter-Parliamentary Union]]}}</ref> بەڵام لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦، سەرۆک لەغاری، کە پێشتر ھاوپەیمانی بوتۆ بوو،<ref name=sharif>{{Cite news| url = http://edition.cnn.com/WORLD/9702/17/briefs/pakistan/index.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522165203/http://edition.cnn.com/WORLD/9702/17/briefs/pakistan/index.html | url-status = dead | archive-date = 22 May 2011 | title = Sharif takes office as Pakistan's prime minister | access-date = 11 November 2008 | date = 17 February 1997 | publisher = [[CNN]]}}</ref> ٢ ساڵ زووتر حکوومەتەکەی بە تۆمەتی گەندەڵی و خراپ بەکارھێنانی دەسەڵات لادا.<ref name=chamber>{{Cite web| url = http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2241_97.htm | title = ELECTIONS HELD IN 1997 | access-date = 11 November 2008 | publisher = [[Inter-Parliamentary Union]]}}</ref> تۆمەتەکان بریتی بوون لە بەڕێوەبردنی دارایی خراپ، شکستھێنان لە ڕاگرتنی کوشتنەکانی پۆلیس، لەناوبردنی سەربەخۆیی دادوەری و پێشێلکردنی دەستووری پاکستان.<ref name=fires>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/WORLD/9611/05/pakistan/index.html |title=Pakistan president fires Bhutto, calls new election |access-date=11 November 2008 |date=5 November 1996 |publisher=[[CNN]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050909081306/http://www.cnn.com/WORLD/9611/05/pakistan/index.html |archive-date=9 September 2005 }}</ref> ژمارەیەک لە ئەندامانی پارتی گەلی پاکستان دەستبەسەر کران، لەوانە ئاسیف عەلی زەرداری مێردی بوتۆ کە تۆمەتبار کرا بە وەرگرتنی کۆمسیۆن بۆ ڕێکخستنی گرێبەستە فەرمییەکان.<ref name=fires/> سەرۆکێکی پێشوو و ئەندامی پارتی گەلی پاکستان میراج خالید وەک سەرۆک وەزیرانی کاتی دەستنیشانکرا. ئەنجومەنی نیشتمانی و ئەنجومەنی پارێزگاکان ھەڵوەشێنرانەوە و بۆ ٣ی شوباتی ١٩٩٧ داوای ھەڵبژاردن کرا.<ref name=fires/> بوتۆ ھەموو تۆمەتەکانی سەر خۆی ڕەتکردەوە و داواکارییەکی پێشکەش بە دادگای باڵا کرد بۆ ھەڵوەشاندنەوەی بڕیاری لادانەکەی. بەڵام دادگا لە مانگی کانوونی دووەمدا بڕیاریدا کە بەڵگەی پێویست ھەیە بۆ ئەوەی لادانەکە لە ڕووی یاسایییەوە ڕەوا بێت.<ref name=upholds>{{Cite news| url = http://www.cnn.com/WORLD/9701/29/pakistan/index.html | title = Pakistani court upholds Bhutto's dismissal | access-date = 11 November 2008 | date = 29 January 1997 | publisher = [[CNN]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} na3ew7pm6i3onqzsxomyi5ie6df4qqe 1570773 1570710 2026-04-01T20:02:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570773 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنە گشتییەکانی [[پاکستان]] لە ٣ی شوباتی ١٩٩٧ بەڕێوەچوون بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی. ھەڵبژاردنەکان کێبڕکێیەکی توند بوو لە نێوان [[پارتی گەلی پاکستان]] (پی پی پی) بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیرانی پێش ھەڵبژاردن [[بێنەزیر بوتۆ]] و پاکستان [[موسلیم لیگ]] (ئێن) بە سەرکردایەتی [[نەواز شەریف]]. بە پێچەوانەی ھەڵبژاردنەکانی ١٩٩٠ کە شەریف بەھۆی تۆمەتەکانی ساختەکارییەوە سەرکەوتنی بەدەستھێنا، ئەمجارەیان سوودمەند بوو لە مردنی مشتومڕاویی برای بوتۆ مورتەزا، کە سەرکردەیەکی [[پۆپۆلیست]] بوو، لەگەڵ تێکچوونی ئابووری و دۆسیە گوماناوییەکانی گەندەڵی دژی ئاسیف عەلی زەرداری مێردی بوتۆ. ھەڵبژاردنەکان دوای ئەوە ھاتن کە حکوومەتی پێشووی پارتی گەلی پاکستان لەلایەن سەرۆک [[فاروق لەغاری]] لەسەر پرسەکانی ئاسایشی نیشتمانی لادرا. حکوومەتەکەی بوتۆ بەدەست بەڕێوەبردنی دارایی خراپ، تۆمەتەکانی [[گەندەڵی]]، گرژییە ڕەگەزییەکان لە ویلایەتی ڕەسەنی خۆی سیند، کێشە لەگەڵ دەسەڵاتی دادوەری، پێشێلکردنی [[دەستوور]]، و ناکۆکییەکانی ناوخۆی پارت و خێزانەکەی دەیناڵاند. دوای لادانی حکوومەتی پارتی گەلی پاکستان، حکوومەتێکی کاتی لەژێر سەرکردایەتی [[مەلیک میراج خالید]] پێکھێنرا. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ [[پی ئێم ئێڵ]] (ئێن)، کە زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا کە تا ئەو کاتە پارتێکی ئۆپۆزسیۆن بەدەستی ھێنابێت. ئەمە یەکەمجار بوو کە پی ئێم ئێڵ-ئێن بەبێ ئەوەی بەشێک بێت لە ھیچ ھاوپەیمانییەک لە ھەڵبژاردنێکدا سەرکەوێت. دواتر شەریف بۆ خولی دووەمی یەک لە دوای یەک نەبوو بووەوە بە [[سەرۆک وەزیران]]. لە لایەکی ترەوە پارتی گەلی پاکستان تێکشکێنرا، ٧١ کورسی لەدەستدا و تەنھا ١٨ کورسی بردەوە بەھۆی زیادبوونی ناوبانگی خراپی بوتۆ. ڕێژەی بەشداری دەنگدەران تەنھا ٣٦.٠٪ بوو.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p680 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> == پێشینە == پارتی گەلی پاکستان زۆرترین ژمارەی کورسییەکانی لە ھەڵبژاردنی ١٩٩٣ بەدەستھێنا و بێنەزیر بوتۆ لە سەرووی حکوومەتێکی ھاوپەیمانی بوو بە سەرۆک وەزیران.<ref name=elections>{{Cite web| url = http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2241_93.htm | title = ELECTIONS HELD IN 1993 | access-date = 11 November 2008 | publisher = [[Inter-Parliamentary Union]]}}</ref> بەڵام لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦، سەرۆک لەغاری، کە پێشتر ھاوپەیمانی بوتۆ بوو،<ref name=sharif>{{Cite news| url = http://edition.cnn.com/WORLD/9702/17/briefs/pakistan/index.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522165203/http://edition.cnn.com/WORLD/9702/17/briefs/pakistan/index.html | url-status = dead | archive-date = 22 May 2011 | title = Sharif takes office as Pakistan's prime minister | access-date = 11 November 2008 | date = 17 February 1997 | publisher = [[CNN]]}}</ref> ٢ ساڵ زووتر حکوومەتەکەی بە تۆمەتی گەندەڵی و خراپ بەکارھێنانی دەسەڵات لادا.<ref name=chamber>{{Cite web| url = http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2241_97.htm | title = ELECTIONS HELD IN 1997 | access-date = 11 November 2008 | publisher = [[Inter-Parliamentary Union]]}}</ref> تۆمەتەکان بریتی بوون لە بەڕێوەبردنی دارایی خراپ، شکستھێنان لە ڕاگرتنی کوشتنەکانی پۆلیس، لەناوبردنی سەربەخۆیی دادوەری و پێشێلکردنی دەستووری پاکستان.<ref name=fires>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/WORLD/9611/05/pakistan/index.html |title=Pakistan president fires Bhutto, calls new election |access-date=11 November 2008 |date=5 November 1996 |publisher=[[CNN]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050909081306/http://www.cnn.com/WORLD/9611/05/pakistan/index.html |archive-date=9 September 2005 }}</ref> ژمارەیەک لە ئەندامانی پارتی گەلی پاکستان دەستبەسەر کران، لەوانە ئاسیف عەلی زەرداری مێردی بوتۆ کە تۆمەتبار کرا بە وەرگرتنی کۆمسیۆن بۆ ڕێکخستنی گرێبەستە فەرمییەکان.<ref name=fires/> سەرۆکێکی پێشوو و ئەندامی پارتی گەلی پاکستان میراج خالید وەک سەرۆک وەزیرانی کاتی دەستنیشانکرا. ئەنجومەنی نیشتمانی و ئەنجومەنی پارێزگاکان ھەڵوەشێنرانەوە و بۆ ٣ی شوباتی ١٩٩٧ داوای ھەڵبژاردن کرا.<ref name=fires/> بوتۆ ھەموو تۆمەتەکانی سەر خۆی ڕەتکردەوە و داواکارییەکی پێشکەش بە دادگای باڵا کرد بۆ ھەڵوەشاندنەوەی بڕیاری لادانەکەی. بەڵام دادگا لە مانگی کانوونی دووەمدا بڕیاریدا کە بەڵگەی پێویست ھەیە بۆ ئەوەی لادانەکە لە ڕووی یاسایییەوە ڕەوا بێت.<ref name=upholds>{{Cite news| url = http://www.cnn.com/WORLD/9701/29/pakistan/index.html | title = Pakistani court upholds Bhutto's dismissal | access-date = 11 November 2008 | date = 29 January 1997 | publisher = [[CNN]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 7n86qkrsjcjzb42yx1v9j8ksvhamk99 0 293950 1570708 2026-04-01T17:09:54Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1338953435|December 1910 United Kingdom general election]]» 1570708 wikitext text/x-wiki The '''December 1910 United Kingdom general election''' was held from 3 to 19 December. It was the last general election to be held over several days<ref>{{Citation |title=General Election Dates 1832–2005 |work=parliament.uk |url=http://www.parliament.uk/briefing-papers/SN04512.pdf}}</ref> and the last to be held before the First World War. The election took place following the efforts of the Liberal government to pass its People's Budget in 1909, which raised taxes on the wealthy to fund social welfare programmes. The 1909 budget was only agreed to by the House of Lords in April 1910 after the January general election in which the Liberals and the Irish Parliamentary Party gained a majority. The Government called a further election in December 1910 to get a mandate for the Parliament Act 1911, which would prevent the House of Lords from permanently blocking legislation linked to money bills ever again, and to obtain King [[جۆرجی پێنجەم|George V]]'s agreement to threaten to create sufficient Liberal peers to pass that act (in the event this did not prove necessary, as the Lords voted to curtail their own powers).<ref>{{Citation |last=Somervell |first=D. C. |title=The Reign of King George V |year=1936 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176466}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ml3g9agh84iwm33zwwu4ev9qftriy3v 1570709 1570708 2026-04-01T17:10:45Z Tessla 41338 شائەمراز 1570709 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی کانوونی یەکەمی ١٩١٠ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ٣ تا ١٩ی کانوونی یەکەم بەڕێوەچوو. ئەمە دوا ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا بەڕێوەبچێت<ref>{{Citation |title=General Election Dates 1832–2005 |work=parliament.uk |url=http://www.parliament.uk/briefing-papers/SN04512.pdf}}</ref> و کۆتا ھەڵبژاردن بوو کە پێش جەنگی جیھانیی یەکەم ئەنجامدرابێت. ھەڵبژاردنەکە دوای ھەوڵەکانی حکوومەتی لیبراڵ بۆ تێپەڕاندنی «بوودجەی گەل» لە ساڵی ١٩٠٩دا ڕوویدا، کە باجی لەسەر دەوڵەمەندەکان زیاد کرد بۆ دابینکردنی داراییی بەرنامەکانی خۆشبژیویی کۆمەڵایەتی. بوودجەی ١٩٠٩ تەنھا لە نیسانی ١٩١٠دا لەلایەن ئەنجومەنی لۆردانەوە ڕەزامەندی لەسەر درا دوای ھەڵبژاردنی گشتیی کانوونی دووەم کە تێیدا لیبراڵەکان و پارتی پەرلەمانیی ئێرلەندی زۆرینەیان بەدەستھێنا. حکوومەت داوای ھەڵبژاردنێکی تری لە کانوونی یەکەمی ١٩١٠دا کرد بۆ بەدەستھێنانی متمانە بۆ یاسای پەرلەمانی ١٩١١، کە ڕێگری لە ئەنجومەنی لۆردان دەکرد لەوەی جارێکی تر بە ھەمیشەیی ڕێگری لەو یاسایانە بکەن کە پەیوەستن بە پڕۆژەیاسا دارایییەکانەوە، و بۆ بەدەستھێنانی ڕەزامەندیی شا [[جۆرجی پێنجەم]] بۆ ھەڕەشەکردن لە دروستکردنی لۆردی لیبراڵی پێویست بۆ تێپەڕاندنی ئەو یاسایە (لە ئەنجامدا ئەمە بە پێویست نەزانرا، چونکە لۆردەکان دەنگیان دا بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی خۆیان).<ref>{{Citation |last=Somervell |first=D. C. |title=The Reign of King George V |year=1936 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176466}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 90dystzfxiqfp70ozmmb9x000qxvxqj 1570774 1570709 2026-04-01T20:02:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570774 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی کانوونی یەکەمی ١٩١٠ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ٣ تا ١٩ی کانوونی یەکەم بەڕێوەچوو. ئەمە دوا ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا بەڕێوەبچێت<ref>{{Citation |title=General Election Dates 1832–2005 |work=parliament.uk |url=http://www.parliament.uk/briefing-papers/SN04512.pdf}}</ref> و کۆتا ھەڵبژاردن بوو کە پێش جەنگی جیھانیی یەکەم ئەنجامدرابێت. ھەڵبژاردنەکە دوای ھەوڵەکانی حکوومەتی لیبراڵ بۆ تێپەڕاندنی «بوودجەی گەل» لە ساڵی ١٩٠٩دا ڕوویدا، کە باجی لەسەر دەوڵەمەندەکان زیاد کرد بۆ دابینکردنی داراییی بەرنامەکانی خۆشبژیویی کۆمەڵایەتی. بوودجەی ١٩٠٩ تەنھا لە نیسانی ١٩١٠دا لەلایەن ئەنجومەنی لۆردانەوە ڕەزامەندی لەسەر درا دوای ھەڵبژاردنی گشتیی کانوونی دووەم کە تێیدا لیبراڵەکان و پارتی پەرلەمانیی ئێرلەندی زۆرینەیان بەدەستھێنا. حکوومەت داوای ھەڵبژاردنێکی تری لە کانوونی یەکەمی ١٩١٠دا کرد بۆ بەدەستھێنانی متمانە بۆ یاسای پەرلەمانی ١٩١١، کە ڕێگری لە ئەنجومەنی لۆردان دەکرد لەوەی جارێکی تر بە ھەمیشەیی ڕێگری لەو یاسایانە بکەن کە پەیوەستن بە پڕۆژەیاسا دارایییەکانەوە، و بۆ بەدەستھێنانی ڕەزامەندیی شا [[جۆرجی پێنجەم]] بۆ ھەڕەشەکردن لە دروستکردنی لۆردی لیبراڵی پێویست بۆ تێپەڕاندنی ئەو یاسایە (لە ئەنجامدا ئەمە بە پێویست نەزانرا، چونکە لۆردەکان دەنگیان دا بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی خۆیان).<ref>{{Citation |last=Somervell |first=D. C. |title=The Reign of King George V |year=1936 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176466}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} sdztj23z2b1dz9881imdhgmy0jrs3pq 0 293951 1570711 2026-04-01T17:33:31Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1302659943|1993 Pakistani general election]]» 1570711 wikitext text/x-wiki .... e8rhiz0tks39lthvf9x9y3pdkzx6oa0 1570712 1570711 2026-04-01T17:45:40Z 1silent scientist 51740 1570712 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٣) لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان دوای ئەوە هاتن کە هەریەکە لە سەرۆک وەزیرانی پاکستان [[نەواز شەریف]] و سەرۆک کۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] بۆ چارەسەرکردنی ململانێیەکی دەسەڵات دەستیان لەکارکێشایەوە.<ref name=elections>{{Cite web| url = http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2241_93.htm | title = ELECTIONS HELD IN 1993 | access-date = 25 November 2008 | publisher = [[Inter-Parliamentary Union]]}}</ref> پێش هەڵبژاردنەکان، هاوپەیمانی دەسەڵاتداری ئیسلامی جەمهوری ئیتیحاد بەهۆی پێکدادانی نێوان پارتە ئەندامەکانی هەڵوەشایەوە. شوێنی هاوپەیمانییەکە لە سیستەمی دوو پارتیدا (لە تەنیشت [[پارتی گەلی پاکستان]]) لەلایەن کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن)ی شەریفەوە گیرا. هەڵبژاردنەکان لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی کاتیی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[موعینەددین ئەحمەد قوڕەیشی]] بەڕێوەچوون. هەرچەندە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن) زۆرترین دەنگی بەدەستهێنا، بەڵام پارتی گەلی پاکستان زۆرترین کورسیی بردەوە. دوای بەدەستهێنانی پشتگیری پارتە بچووکەکان و سەربەخۆکان، [[بێنەزیر بوتۆ]] بۆ جاری دووەمی ناپەیوەست بوو بە سەرۆک وەزیران. ڕێژەی بەشداری دەنگدەران ٤٠٪ بوو.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p678 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> == پێشینە == کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن) لە ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٩٠)دا سەرکەوتنی بەدەستهێنا و سەرۆکی پارتەکە، [[نەواز شەریف]]، بوو بە سەرۆک وەزیران. لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٣ هەوڵیدا سەرۆک کۆمار لە دەسەڵاتی دوورخستنەوەی سەرۆک وەزیران، ئەنجومەنی نیشتمانی و ئەنجومەنە هەرێمییەکان دابماڵێت.<ref name=collapses>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE6DC1E38F93AA25754C0A965958260 | title = Pakistan Government Collapses; Elections Are Called | access-date = 25 November 2008 | date = 19 July 1993 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Edward A. | last=Gargan}}</ref> بەڵام لە نیسانی ١٩٩٣ سەرۆک خان بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] شەریفی دوورخستەوە و داوای هەڵبژاردنی بۆ ١٤ی تەممووز کرد دوای هەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی.<ref name=cabinet>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CEEDA1F3AF933A15757C0A965958260 | title = Pakistan Seeks 2-Party Cabinet | access-date = 25 November 2008 | date = 20 April 1993 | newspaper = [[The New York Times]]}}</ref> شەریف دەستبەجێ تانەی لە بڕیارەکە گرت لە [[دادگای باڵای پاکستان]]، کە لە مانگی ئایاردا بە دەنگی ١٠ بەرامبەر بە ١ بڕیاری دا کە خان لە دەسەڵاتەکانی تێپەڕاندووە و بۆیە شەریفی وەک [[سەرۆک وەزیران]] گەڕاندەوە.<ref name=judicial>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE3DD143CF93AA15756C0A965958260 | title = The Verdict on Two Courts; Judicial Courage in Pakistan | access-date = 25 November 2008 | date = 29 May 1993 | newspaper = [[The New York Times]]}}</ref> خان و شەریف پاشان بۆ ماوەی دوو مانگی دواتر دەستیان بە ململانێ کرد بۆ کۆنتڕۆڵکردنی [[پاکستان]]. هەردووکیان هەوڵیان دەدا کۆنتڕۆڵی ئەنجومەنە هەرێمییەکان مسۆگەر بکەن و بە تایبەتی پەنجاب. لە [[پەنجاب]] ئەمە بووە هۆی ڕفاندنێکی ڕێکخراو و گواستنەوەی ١٣٠ ئەندامی ئەنجومەنی پەنجاب بۆ پایتەخت بۆ دڵنیابوون لەوەی بە دڵسۆزی بۆ شەریف دەمێننەوە. لە هەمان کاتدا، [[بێنەزیر بوتۆ]] ڕێبەری پارتی ئۆپۆزسیۆنی سەرەکی هەڕەشەی ڕێپێوانێکی بۆ سەر [[ئیسلاماباد]] کرد مەگەر هەڵبژاردنی نوێ ڕابگەیەنرێت.<ref name=collapses/> دواجار لە ١٨ی تەممووزدا، لەژێر فشاری [[سوپای پاکستان]] بۆ چارەسەرکردنی ململانێی دەسەڵات، شەریف و خان وەک سەرۆک وەزیران و سەرۆک کۆمار دەستیان لەکارکێشایەوە. هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ ٦ی تشرینی یەکەم دیاریکران و بڕیار درا دوای ماوەیەکی کەم هەڵبژاردنی ئەنجومەنە هەرێمییەکان بەدوایدا بێت.<ref name=collapses/><ref name=oppurtunity>{{cite news| url = https://archive.seattletimes.com/archive/19930719/1711814/top-two-political-powers-resign-in-pakistan | title = Top Two Political Powers Resign in Pakistan – Benazir Bhutto Sees Opportunity To Regain Status | access-date = 25 November 2008 | date = 19 July 1993 | newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} texsy6rx3ulu2dnuiciimy1dr75ghwq 1570713 1570712 2026-04-01T17:46:14Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570713 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٣) لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان دوای ئەوە ھاتن کە ھەریەکە لە سەرۆک وەزیرانی پاکستان [[نەواز شەریف]] و سەرۆککۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] بۆ چارەسەرکردنی ململانێیەکی دەسەڵات دەستیان لەکارکێشایەوە.<ref name=elections>{{Cite web| url = http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2241_93.htm | title = ELECTIONS HELD IN 1993 | access-date = 25 November 2008 | publisher = [[Inter-Parliamentary Union]]}}</ref> پێش ھەڵبژاردنەکان، ھاوپەیمانی دەسەڵاتداری ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد بەھۆی پێکدادانی نێوان پارتە ئەندامەکانی ھەڵوەشایەوە. شوێنی ھاوپەیمانییەکە لە سیستەمی دوو پارتیدا (لە تەنیشت [[پارتی گەلی پاکستان]]) لەلایەن کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن)ی شەریفەوە گیرا. ھەڵبژاردنەکان لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی کاتیی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[موعینەددین ئەحمەد قوڕەیشی]] بەڕێوەچوون. ھەرچەندە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن) زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا، بەڵام پارتی گەلی پاکستان زۆرترین کورسیی بردەوە. دوای بەدەستھێنانی پشتگیری پارتە بچووکەکان و سەربەخۆکان، [[بێنەزیر بوتۆ]] بۆ جاری دووەمی ناپەیوەست بوو بە سەرۆک وەزیران. ڕێژەی بەشداری دەنگدەران ٤٠٪ بوو.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p678 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> == پێشینە == کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن) لە ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٩٠)دا سەرکەوتنی بەدەستھێنا و سەرۆکی پارتەکە، [[نەواز شەریف]]، بوو بە سەرۆک وەزیران. لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٣ ھەوڵیدا سەرۆککۆمار لە دەسەڵاتی دوورخستنەوەی سەرۆک وەزیران، ئەنجومەنی نیشتمانی و ئەنجومەنە ھەرێمییەکان دابماڵێت.<ref name=collapses>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE6DC1E38F93AA25754C0A965958260 | title = Pakistan Government Collapses; Elections Are Called | access-date = 25 November 2008 | date = 19 July 1993 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Edward A. | last=Gargan}}</ref> بەڵام لە نیسانی ١٩٩٣ سەرۆک خان بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] شەریفی دوورخستەوە و داوای ھەڵبژاردنی بۆ ١٤ی تەممووز کرد دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی.<ref name=cabinet>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CEEDA1F3AF933A15757C0A965958260 | title = Pakistan Seeks 2-Party Cabinet | access-date = 25 November 2008 | date = 20 April 1993 | newspaper = [[The New York Times]]}}</ref> شەریف دەستبەجێ تانەی لە بڕیارەکە گرت لە [[دادگای باڵای پاکستان]]، کە لە مانگی ئایاردا بە دەنگی ١٠ بەرامبەر بە ١ بڕیاری دا کە خان لە دەسەڵاتەکانی تێپەڕاندووە و بۆیە شەریفی وەک [[سەرۆک وەزیران]] گەڕاندەوە.<ref name=judicial>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE3DD143CF93AA15756C0A965958260 | title = The Verdict on Two Courts; Judicial Courage in Pakistan | access-date = 25 November 2008 | date = 29 May 1993 | newspaper = [[The New York Times]]}}</ref> خان و شەریف پاشان بۆ ماوەی دوو مانگی دواتر دەستیان بە ململانێ کرد بۆ کۆنتڕۆڵکردنی [[پاکستان]]. ھەردووکیان ھەوڵیان دەدا کۆنتڕۆڵی ئەنجومەنە ھەرێمییەکان مسۆگەر بکەن و بە تایبەتی پەنجاب. لە [[پەنجاب]] ئەمە بووە ھۆی ڕفاندنێکی ڕێکخراو و گواستنەوەی ١٣٠ ئەندامی ئەنجومەنی پەنجاب بۆ پایتەخت بۆ دڵنیابوون لەوەی بە دڵسۆزی بۆ شەریف دەمێننەوە. لە ھەمان کاتدا، [[بێنەزیر بوتۆ]] ڕێبەری پارتی ئۆپۆزسیۆنی سەرەکی ھەڕەشەی ڕێپێوانێکی بۆ سەر [[ئیسلاماباد]] کرد مەگەر ھەڵبژاردنی نوێ ڕابگەیەنرێت.<ref name=collapses/> دواجار لە ١٨ی تەممووزدا، لەژێر فشاری [[سوپای پاکستان]] بۆ چارەسەرکردنی ململانێی دەسەڵات، شەریف و خان وەک سەرۆک وەزیران و سەرۆککۆمار دەستیان لەکارکێشایەوە. ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ ٦ی تشرینی یەکەم دیاریکران و بڕیار درا دوای ماوەیەکی کەم ھەڵبژاردنی ئەنجومەنە ھەرێمییەکان بەدوایدا بێت.<ref name=collapses/><ref name=oppurtunity>{{cite news| url = https://archive.seattletimes.com/archive/19930719/1711814/top-two-political-powers-resign-in-pakistan | title = Top Two Political Powers Resign in Pakistan – Benazir Bhutto Sees Opportunity To Regain Status | access-date = 25 November 2008 | date = 19 July 1993 | newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} aqz8znszp6hh5u484csnt8a7jwwa29x 1570772 1570713 2026-04-01T20:02:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570772 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٣) لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان دوای ئەوە ھاتن کە ھەریەکە لە سەرۆک وەزیرانی پاکستان [[نەواز شەریف]] و سەرۆککۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] بۆ چارەسەرکردنی ململانێیەکی دەسەڵات دەستیان لەکارکێشایەوە.<ref name=elections>{{Cite web| url = http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2241_93.htm | title = ELECTIONS HELD IN 1993 | access-date = 25 November 2008 | publisher = [[Inter-Parliamentary Union]]}}</ref> پێش ھەڵبژاردنەکان، ھاوپەیمانی دەسەڵاتداری ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد بەھۆی پێکدادانی نێوان پارتە ئەندامەکانی ھەڵوەشایەوە. شوێنی ھاوپەیمانییەکە لە سیستەمی دوو پارتیدا (لە تەنیشت [[پارتی گەلی پاکستان]]) لەلایەن کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن)ی شەریفەوە گیرا. ھەڵبژاردنەکان لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی کاتیی پاکستان بە سەرۆکایەتی [[موعینەددین ئەحمەد قوڕەیشی]] بەڕێوەچوون. ھەرچەندە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن) زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا، بەڵام پارتی گەلی پاکستان زۆرترین کورسیی بردەوە. دوای بەدەستھێنانی پشتگیری پارتە بچووکەکان و سەربەخۆکان، [[بێنەزیر بوتۆ]] بۆ جاری دووەمی ناپەیوەست بوو بە سەرۆک وەزیران. ڕێژەی بەشداری دەنگدەران ٤٠٪ بوو.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p678 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> == پێشینە == کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن) لە ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٩٠)دا سەرکەوتنی بەدەستھێنا و سەرۆکی پارتەکە، [[نەواز شەریف]]، بوو بە سەرۆک وەزیران. لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٣ ھەوڵیدا سەرۆککۆمار لە دەسەڵاتی دوورخستنەوەی سەرۆک وەزیران، ئەنجومەنی نیشتمانی و ئەنجومەنە ھەرێمییەکان دابماڵێت.<ref name=collapses>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE6DC1E38F93AA25754C0A965958260 | title = Pakistan Government Collapses; Elections Are Called | access-date = 25 November 2008 | date = 19 July 1993 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Edward A. | last=Gargan}}</ref> بەڵام لە نیسانی ١٩٩٣ سەرۆک خان بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] شەریفی دوورخستەوە و داوای ھەڵبژاردنی بۆ ١٤ی تەممووز کرد دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی.<ref name=cabinet>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CEEDA1F3AF933A15757C0A965958260 | title = Pakistan Seeks 2-Party Cabinet | access-date = 25 November 2008 | date = 20 April 1993 | newspaper = [[The New York Times]]}}</ref> شەریف دەستبەجێ تانەی لە بڕیارەکە گرت لە [[دادگای باڵای پاکستان]]، کە لە مانگی ئایاردا بە دەنگی ١٠ بەرامبەر بە ١ بڕیاری دا کە خان لە دەسەڵاتەکانی تێپەڕاندووە و بۆیە شەریفی وەک [[سەرۆک وەزیران]] گەڕاندەوە.<ref name=judicial>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE3DD143CF93AA15756C0A965958260 | title = The Verdict on Two Courts; Judicial Courage in Pakistan | access-date = 25 November 2008 | date = 29 May 1993 | newspaper = [[The New York Times]]}}</ref> خان و شەریف پاشان بۆ ماوەی دوو مانگی دواتر دەستیان بە ململانێ کرد بۆ کۆنتڕۆڵکردنی [[پاکستان]]. ھەردووکیان ھەوڵیان دەدا کۆنتڕۆڵی ئەنجومەنە ھەرێمییەکان مسۆگەر بکەن و بە تایبەتی پەنجاب. لە [[پەنجاب]] ئەمە بووە ھۆی ڕفاندنێکی ڕێکخراو و گواستنەوەی ١٣٠ ئەندامی ئەنجومەنی پەنجاب بۆ پایتەخت بۆ دڵنیابوون لەوەی بە دڵسۆزی بۆ شەریف دەمێننەوە. لە ھەمان کاتدا، [[بێنەزیر بوتۆ]] ڕێبەری پارتی ئۆپۆزسیۆنی سەرەکی ھەڕەشەی ڕێپێوانێکی بۆ سەر [[ئیسلاماباد]] کرد مەگەر ھەڵبژاردنی نوێ ڕابگەیەنرێت.<ref name=collapses/> دواجار لە ١٨ی تەممووزدا، لەژێر فشاری [[سوپای پاکستان]] بۆ چارەسەرکردنی ململانێی دەسەڵات، شەریف و خان وەک سەرۆک وەزیران و سەرۆککۆمار دەستیان لەکارکێشایەوە. ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ ٦ی تشرینی یەکەم دیاریکران و بڕیار درا دوای ماوەیەکی کەم ھەڵبژاردنی ئەنجومەنە ھەرێمییەکان بەدوایدا بێت.<ref name=collapses/><ref name=oppurtunity>{{cite news| url = https://archive.seattletimes.com/archive/19930719/1711814/top-two-political-powers-resign-in-pakistan | title = Top Two Political Powers Resign in Pakistan – Benazir Bhutto Sees Opportunity To Regain Status | access-date = 25 November 2008 | date = 19 July 1993 | newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} b772rtlyp7hs0kq1lf82h4h0da2btbq 0 293952 1570714 2026-04-01T17:49:10Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1299583100|1990 Pakistani general election]]» 1570714 wikitext text/x-wiki .... e8rhiz0tks39lthvf9x9y3pdkzx6oa0 1570715 1570714 2026-04-01T17:54:18Z 1silent scientist 51740 1570715 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٠) لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە بنەڕەتدا کێبڕکێیەک بوون لە نێوان هاوپەیمانی دیموکراتی گەل (PDA، هاوپەیمانییەکی چوار پارتی بە سەرۆکایەتی [[پارتی گەلی پاکستانی]] (PPP) دەسەڵاتدار لەلایەن [[بێنەزیر بوتۆ)]] و هاوپەیمانی سیاسی پارێزگارانی نۆ پارتی، ئیسلامی جەمھووری ئیتیحاد (IJI) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]]. سەرۆک کۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] ئەنجومەنی نیشتمانیی هەڵوەشاندەوە و حکوومەتەکەی بوتۆی لە ئابی ١٩٩٠دا بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] و خراپیی بەڕێوەبردن دوورخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/1307953 A Leaf From History: Ghulam Ishaq invokes Article 58-2(b), sends Benazir packing] Dawn, 15 January 2017</ref> بەڵام، [[پارتی گەلی پاکستان]] هێشتا بە ڕادەیەکی زۆر جەماوەری بوو و ترسێک لە نێوان هێزە دژە-پارتی گەلی پاکستاندا هەبوو کە ڕەنگە دووبارە هەڵبژێردرێتەوە. چەندین هەنگاو لەلایەن ئیسحاقەوە بە یارمەتی دامەزراوەی سەربازی نرا بۆ گۆڕینی ئەنجامەکان لە بەرژەوەندی ئیسلامی جەمهوری ئیتیحاد، لەوانە دەستنیشانکردنی سەرۆکی ئیسلامی جەمهوری ئیتیحاد [[غولام مستەفا جاتۆی]] وەک سەرۆک وەزیرانی کاتیی [[پاکستان]].<ref>[https://www.dawn.com/news/802016/an-overview-of-1990-general-elections-the-game-gets-dirtier An overview of 1990 general elections: The game gets dirtier] Dawn, 12 April 2013</ref> سەرەڕای هەوڵەکانیان، پارتی گەلی پاکستان لە ڕاپرسییەکانی ڕای گشتیدا لە پێشەوە مابووەوە.<ref name=D1>[https://www.dawn.com/news/757862 1990 election was rigged, rules SC] Dawn, 19 October 2012</ref> بەڵام، ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی چاوەڕواننەکراو بوو بۆ ئیسلامی جەمهوری ئیتیحاد، کە ١١١ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسییە گشتییەکانی بەدەستهێنا (دە کورسی تریش بۆ دەنگدەرانی کەمینە تەرخانکرابوون). هاوپەیمانی دیموکراتی گەل تەنها ٤٤ کورسی بردەوە لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنها ٤٥٪ بوو. ڕێبەری پەرلەمانیی ئیسلامی جەمهوری ئیتیحاد شەریف بوو بە سەرۆک وەزیران لەکاتێکدا بوتۆ بوو بە ڕێبەری ئۆپۆزسیۆن. لە ساڵی ٢٠١٢دا دادگای باڵا بڕیاری دا کە هەڵبژاردنەکان ساختەکارییان تێدا کراوە.<ref name=D1/> == پێشینە == [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]] زۆرینەی کورسییەکانی لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان ١٩٨٨|ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٨٨)]]دا بەدەستهێنابوو و بوتۆ ببووە سەرۆک وەزیران. بەڵام تا ساڵی ١٩٩٠ ناڕەزایەتی هەبوو بەرامبەر بە زیادبوونی بێیاسایی، تۆمەتەکانی [[گەندەڵی]] و شکستی حکوومەت لە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنانەی کە لەکاتی بانگەشەی ١٩٨٨دا دابووی.<ref name=crime>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D6123DF935A35756C0A966958260 | title = Crime Weakens Support for Bhutto, Even in Her Traditional Power Base | access-date = 29 November 2008 | date = 6 May 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> == حیزبەکان == پارتی گەلی پاکستان هاوپەیمانییەکی لەگەڵ سێ پارتی تر پێکهێنا، تەحریکی نیفازی فیقهی جەعفەری، تەحریکی ئیستقلال و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (چاتا)، کە لەژێر ناوی هاوپەیمانی دیموکراتی گەلدا بەشدارییان کرد.<ref name=father>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE0D81331F935A1575AC0A966958260 | title = Karachi Journal; With the Chips Down, Bhutto's Ace Is Her Father | access-date = 29 November 2008 | date = 26 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref><ref>[https://www.refworld.org/docid/3ae6ac634.html Pakistan: Information on an alliance between the People's Democratic Alliance (PDA) and the Pakistan People's Party (PPP)] Refworld</ref> == بانگەشە == لە سەرەتای بانگەشەکەدا ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە بوتۆ و هاوپەیمانی دیموکراتی گەل لە پێگەیەکی بەهێزتردان چونکە حکوومەتی کاتی نەیتوانی بەڵگەی پێویست بخاتە ڕوو بۆ سەلماندنی هەر تۆمەتێک دژی ئەو.<ref name=unproved>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDF143EF932A1575AC0A966958260 | title = Bhutto Gaining as Charges Remain Unproved | access-date = 29 November 2008 | date = 21 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> لە کۆتایی بانگەشەکەدا، بوتۆ ڕێبەرایەتی سەدان هەزار لایەنگری کرد لە ڕێپێوانێکدا لە [[لاھور]]، لەکاتێکدا شەریف کۆبوونەوەیەکی بۆ نزیکەی دە هەزار کەس لەو نزیکانە ئەنجامدا.<ref name=world>{{cite news| url = https://archive.seattletimes.com/archive/19901023/1100050/world | title = World | access-date = 29 November 2008 | date = 23 October 1990 | newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} izksbc6k6jbuv0wm5ep9j29q3w7mk9r 1570716 1570715 2026-04-01T17:54:52Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570716 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٠) لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە بنەڕەتدا کێبڕکێیەک بوون لە نێوان ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل (PDA، ھاوپەیمانییەکی چوار پارتی بە سەرۆکایەتی [[پارتی گەلی پاکستانی]] (PPP) دەسەڵاتدار لەلایەن [[بێنەزیر بوتۆ)]] و ھاوپەیمانی سیاسی پارێزگارانی نۆ پارتی، ئیسلامی جەمھووری ئیتیحاد (IJI) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]]. سەرۆککۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] ئەنجومەنی نیشتمانیی ھەڵوەشاندەوە و حکوومەتەکەی بوتۆی لە ئابی ١٩٩٠دا بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] و خراپیی بەڕێوەبردن دوورخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/1307953 A Leaf From History: Ghulam Ishaq invokes Article 58-2(b), sends Benazir packing] Dawn, 15 January 2017</ref> بەڵام، [[پارتی گەلی پاکستان]] ھێشتا بە ڕادەیەکی زۆر جەماوەری بوو و ترسێک لە نێوان ھێزە دژە-پارتی گەلی پاکستاندا ھەبوو کە ڕەنگە دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە. چەندین ھەنگاو لەلایەن ئیسحاقەوە بە یارمەتی دامەزراوەی سەربازی نرا بۆ گۆڕینی ئەنجامەکان لە بەرژەوەندی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد، لەوانە دەستنیشانکردنی سەرۆکی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد [[غولام مستەفا جاتۆی]] وەک سەرۆک وەزیرانی کاتیی [[پاکستان]].<ref>[https://www.dawn.com/news/802016/an-overview-of-1990-general-elections-the-game-gets-dirtier An overview of 1990 general elections: The game gets dirtier] Dawn, 12 April 2013</ref> سەرەڕای ھەوڵەکانیان، پارتی گەلی پاکستان لە ڕاپرسییەکانی ڕای گشتیدا لە پێشەوە مابووەوە.<ref name=D1>[https://www.dawn.com/news/757862 1990 election was rigged, rules SC] Dawn, 19 October 2012</ref> بەڵام، ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی چاوەڕواننەکراو بوو بۆ ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد، کە ١١١ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسییە گشتییەکانی بەدەستھێنا (دە کورسی تریش بۆ دەنگدەرانی کەمینە تەرخانکرابوون). ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل تەنھا ٤٤ کورسی بردەوە لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنھا ٤٥٪ بوو. ڕێبەری پەرلەمانیی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد شەریف بوو بە سەرۆک وەزیران لەکاتێکدا بوتۆ بوو بە ڕێبەری ئۆپۆزسیۆن. لە ساڵی ٢٠١٢دا دادگای باڵا بڕیاری دا کە ھەڵبژاردنەکان ساختەکارییان تێدا کراوە.<ref name=D1/> == پێشینە == [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]] زۆرینەی کورسییەکانی لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان ١٩٨٨|ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٨٨)]]دا بەدەستھێنابوو و بوتۆ ببووە سەرۆک وەزیران؛ بەڵام تا ساڵی ١٩٩٠ ناڕەزایەتی ھەبوو بەرامبەر بە زیادبوونی بێیاسایی، تۆمەتەکانی [[گەندەڵی]] و شکستی حکوومەت لە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنانەی کە لەکاتی بانگەشەی ١٩٨٨دا دابووی.<ref name=crime>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D6123DF935A35756C0A966958260 | title = Crime Weakens Support for Bhutto, Even in Her Traditional Power Base | access-date = 29 November 2008 | date = 6 May 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> == حیزبەکان == پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ سێ پارتی تر پێکھێنا، تەحریکی نیفازی فیقھی جەعفەری، تەحریکی ئیستقلال و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (چاتا)، کە لەژێر ناوی ھاوپەیمانی دیموکراتی گەلدا بەشدارییان کرد.<ref name=father>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE0D81331F935A1575AC0A966958260 | title = Karachi Journal; With the Chips Down, Bhutto's Ace Is Her Father | access-date = 29 November 2008 | date = 26 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref><ref>[https://www.refworld.org/docid/3ae6ac634.html Pakistan: Information on an alliance between the People's Democratic Alliance (PDA) and the Pakistan People's Party (PPP)] Refworld</ref> == بانگەشە == لە سەرەتای بانگەشەکەدا ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە بوتۆ و ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل لە پێگەیەکی بەھێزتردان چونکە حکوومەتی کاتی نەیتوانی بەڵگەی پێویست بخاتە ڕوو بۆ سەلماندنی ھەر تۆمەتێک دژی ئەو.<ref name=unproved>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDF143EF932A1575AC0A966958260 | title = Bhutto Gaining as Charges Remain Unproved | access-date = 29 November 2008 | date = 21 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> لە کۆتایی بانگەشەکەدا، بوتۆ ڕێبەرایەتی سەدان ھەزار لایەنگری کرد لە ڕێپێوانێکدا لە [[لاھور]]، لەکاتێکدا شەریف کۆبوونەوەیەکی بۆ نزیکەی دە ھەزار کەس لەو نزیکانە ئەنجامدا.<ref name=world>{{cite news| url = https://archive.seattletimes.com/archive/19901023/1100050/world | title = World | access-date = 29 November 2008 | date = 23 October 1990 | newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} 0ehoqw5h809vccl99bb3vgfvi6cmt8e 1570717 1570716 2026-04-01T17:56:09Z 1silent scientist 51740 1570717 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٠) لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە بنەڕەتدا کێبڕکێیەک بوون لە نێوان ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل (PDA، ھاوپەیمانییەکی چوار پارتی بە سەرۆکایەتی [[پارتی گەلی پاکستانی]] (PPP) دەسەڵاتدار لەلایەن [[بێنەزیر بوتۆ]]) و ھاوپەیمانی سیاسی پارێزگارانی نۆ پارتی، ئیسلامی جەمھووری ئیتیحاد (IJI) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]]. سەرۆککۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] ئەنجومەنی نیشتمانیی ھەڵوەشاندەوە و حکوومەتەکەی بوتۆی لە ئابی ١٩٩٠دا بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] و خراپیی بەڕێوەبردن دوورخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/1307953 A Leaf From History: Ghulam Ishaq invokes Article 58-2(b), sends Benazir packing] Dawn, 15 January 2017</ref> بەڵام، [[پارتی گەلی پاکستان]] ھێشتا بە ڕادەیەکی زۆر جەماوەری بوو و ترسێک لە نێوان ھێزە دژە-پارتی گەلی پاکستاندا ھەبوو کە ڕەنگە دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە. چەندین ھەنگاو لەلایەن ئیسحاقەوە بە یارمەتی دامەزراوەی سەربازی نرا بۆ گۆڕینی ئەنجامەکان لە بەرژەوەندی [[ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد]]، لەوانە دەستنیشانکردنی سەرۆکی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد [[غولام مستەفا جاتۆی]] وەک سەرۆک وەزیرانی کاتیی [[پاکستان]].<ref>[https://www.dawn.com/news/802016/an-overview-of-1990-general-elections-the-game-gets-dirtier An overview of 1990 general elections: The game gets dirtier] Dawn, 12 April 2013</ref> سەرەڕای ھەوڵەکانیان، پارتی گەلی پاکستان لە ڕاپرسییەکانی ڕای گشتیدا لە پێشەوە مابووەوە.<ref name=D1>[https://www.dawn.com/news/757862 1990 election was rigged, rules SC] Dawn, 19 October 2012</ref> بەڵام، ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی چاوەڕواننەکراو بوو بۆ ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد، کە ١١١ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسییە گشتییەکانی بەدەستھێنا (دە کورسی تریش بۆ دەنگدەرانی کەمینە تەرخانکرابوون). ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل تەنھا ٤٤ کورسی بردەوە لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنھا ٤٥٪ بوو. ڕێبەری پەرلەمانیی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد شەریف بوو بە سەرۆک وەزیران لەکاتێکدا بوتۆ بوو بە ڕێبەری [[ئۆپۆزسیۆن]]. لە ساڵی ٢٠١٢دا دادگای باڵا بڕیاری دا کە ھەڵبژاردنەکان ساختەکارییان تێدا کراوە.<ref name=D1/> == پێشینە == [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]] زۆرینەی کورسییەکانی لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان ١٩٨٨|ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٨٨)]]دا بەدەستھێنابوو و بوتۆ ببووە سەرۆک وەزیران؛ بەڵام تا ساڵی ١٩٩٠ ناڕەزایەتی ھەبوو بەرامبەر بە زیادبوونی بێیاسایی، تۆمەتەکانی [[گەندەڵی]] و شکستی حکوومەت لە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنانەی کە لەکاتی بانگەشەی ١٩٨٨دا دابووی.<ref name=crime>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D6123DF935A35756C0A966958260 | title = Crime Weakens Support for Bhutto, Even in Her Traditional Power Base | access-date = 29 November 2008 | date = 6 May 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> == حیزبەکان == پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ سێ پارتی تر پێکھێنا، تەحریکی نیفازی فیقھی جەعفەری، تەحریکی ئیستقلال و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (چاتا)، کە لەژێر ناوی ھاوپەیمانی دیموکراتی گەلدا بەشدارییان کرد.<ref name=father>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE0D81331F935A1575AC0A966958260 | title = Karachi Journal; With the Chips Down, Bhutto's Ace Is Her Father | access-date = 29 November 2008 | date = 26 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref><ref>[https://www.refworld.org/docid/3ae6ac634.html Pakistan: Information on an alliance between the People's Democratic Alliance (PDA) and the Pakistan People's Party (PPP)] Refworld</ref> == بانگەشە == لە سەرەتای بانگەشەکەدا ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە بوتۆ و ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل لە پێگەیەکی بەھێزتردان چونکە حکوومەتی کاتی نەیتوانی بەڵگەی پێویست بخاتە ڕوو بۆ سەلماندنی ھەر تۆمەتێک دژی ئەو.<ref name=unproved>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDF143EF932A1575AC0A966958260 | title = Bhutto Gaining as Charges Remain Unproved | access-date = 29 November 2008 | date = 21 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> لە کۆتایی بانگەشەکەدا، بوتۆ ڕێبەرایەتی سەدان ھەزار لایەنگری کرد لە ڕێپێوانێکدا لە [[لاھور]]، لەکاتێکدا شەریف کۆبوونەوەیەکی بۆ نزیکەی دە ھەزار کەس لەو نزیکانە ئەنجامدا.<ref name=world>{{cite news| url = https://archive.seattletimes.com/archive/19901023/1100050/world | title = World | access-date = 29 November 2008 | date = 23 October 1990 | newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} dxjq4peb81nulgyeh60q798prth1mv0 1570730 1570717 2026-04-01T18:31:16Z 1silent scientist 51740 1570730 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٠) لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە بنەڕەتدا کێبڕکێیەک بوون لە نێوان ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل (PDA)، ھاوپەیمانییەکی چوار پارتی بە سەرۆکایەتی [[پارتی گەلی پاکستان]]ی (PPP) دەسەڵاتدار لەلایەن [[بێنەزیر بوتۆ]]) و ھاوپەیمانی سیاسی پارێزگارانی نۆ پارتی، [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]] (IJI) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]]. سەرۆککۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] ئەنجومەنی نیشتمانیی ھەڵوەشاندەوە و حکوومەتەکەی بوتۆی لە ئابی ١٩٩٠دا بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] و خراپیی بەڕێوەبردن دوورخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/1307953 A Leaf From History: Ghulam Ishaq invokes Article 58-2(b), sends Benazir packing] Dawn, 15 January 2017</ref> بەڵام، [[پارتی گەلی پاکستان]] ھێشتا بە ڕادەیەکی زۆر جەماوەری بوو و ترسێک لە نێوان ھێزە دژە-پارتی گەلی پاکستاندا ھەبوو کە ڕەنگە دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە. چەندین ھەنگاو لەلایەن ئیسحاقەوە بە یارمەتی دامەزراوەی سەربازی نرا بۆ گۆڕینی ئەنجامەکان لە بەرژەوەندی [[ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد]]، لەوانە دەستنیشانکردنی سەرۆکی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد [[غولام مستەفا جاتۆی]] وەک سەرۆک وەزیرانی کاتیی [[پاکستان]].<ref>[https://www.dawn.com/news/802016/an-overview-of-1990-general-elections-the-game-gets-dirtier An overview of 1990 general elections: The game gets dirtier] Dawn, 12 April 2013</ref> سەرەڕای ھەوڵەکانیان، پارتی گەلی پاکستان لە ڕاپرسییەکانی ڕای گشتیدا لە پێشەوە مابووەوە.<ref name=D1>[https://www.dawn.com/news/757862 1990 election was rigged, rules SC] Dawn, 19 October 2012</ref> بەڵام، ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی چاوەڕواننەکراو بوو بۆ ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد، کە ١١١ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسییە گشتییەکانی بەدەستھێنا (دە کورسی تریش بۆ دەنگدەرانی کەمینە تەرخانکرابوون). ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل تەنھا ٤٤ کورسی بردەوە لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنھا ٤٥٪ بوو. ڕێبەری پەرلەمانیی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد شەریف بوو بە سەرۆک وەزیران لەکاتێکدا بوتۆ بوو بە ڕێبەری [[ئۆپۆزسیۆن]]. لە ساڵی ٢٠١٢دا دادگای باڵا بڕیاری دا کە ھەڵبژاردنەکان ساختەکارییان تێدا کراوە.<ref name=D1/> == پێشینە == [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]] زۆرینەی کورسییەکانی لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان ١٩٨٨|ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٨٨)]]دا بەدەستھێنابوو و بوتۆ ببووە سەرۆک وەزیران؛ بەڵام تا ساڵی ١٩٩٠ ناڕەزایەتی ھەبوو بەرامبەر بە زیادبوونی بێیاسایی، تۆمەتەکانی [[گەندەڵی]] و شکستی حکوومەت لە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنانەی کە لەکاتی بانگەشەی ١٩٨٨دا دابووی.<ref name=crime>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D6123DF935A35756C0A966958260 | title = Crime Weakens Support for Bhutto, Even in Her Traditional Power Base | access-date = 29 November 2008 | date = 6 May 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> == حیزبەکان == پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ سێ پارتی تر پێکھێنا، تەحریکی نیفازی فیقھی جەعفەری، تەحریکی ئیستقلال و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (چاتا)، کە لەژێر ناوی ھاوپەیمانی دیموکراتی گەلدا بەشدارییان کرد.<ref name=father>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE0D81331F935A1575AC0A966958260 | title = Karachi Journal; With the Chips Down, Bhutto's Ace Is Her Father | access-date = 29 November 2008 | date = 26 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref><ref>[https://www.refworld.org/docid/3ae6ac634.html Pakistan: Information on an alliance between the People's Democratic Alliance (PDA) and the Pakistan People's Party (PPP)] Refworld</ref> == بانگەشە == لە سەرەتای بانگەشەکەدا ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە بوتۆ و ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل لە پێگەیەکی بەھێزتردان چونکە حکوومەتی کاتی نەیتوانی بەڵگەی پێویست بخاتە ڕوو بۆ سەلماندنی ھەر تۆمەتێک دژی ئەو.<ref name=unproved>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDF143EF932A1575AC0A966958260 | title = Bhutto Gaining as Charges Remain Unproved | access-date = 29 November 2008 | date = 21 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> لە کۆتایی بانگەشەکەدا، بوتۆ ڕێبەرایەتی سەدان ھەزار لایەنگری کرد لە ڕێپێوانێکدا لە [[لاھور]]، لەکاتێکدا شەریف کۆبوونەوەیەکی بۆ نزیکەی دە ھەزار کەس لەو نزیکانە ئەنجامدا.<ref name=world>{{cite news| url = https://archive.seattletimes.com/archive/19901023/1100050/world | title = World | access-date = 29 November 2008 | date = 23 October 1990 | newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} d9i88xp3vyh544rjdh74bhy68j0qhip 1570769 1570730 2026-04-01T20:01:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570769 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٠) لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە بنەڕەتدا کێبڕکێیەک بوون لە نێوان ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل (PDA)، ھاوپەیمانییەکی چوار پارتی بە سەرۆکایەتی [[پارتی گەلی پاکستان]]ی (PPP) دەسەڵاتدار لەلایەن [[بێنەزیر بوتۆ]]) و ھاوپەیمانی سیاسی پارێزگارانی نۆ پارتی، [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]] (IJI) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]]. سەرۆککۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] ئەنجومەنی نیشتمانیی ھەڵوەشاندەوە و حکوومەتەکەی بوتۆی لە ئابی ١٩٩٠دا بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] و خراپیی بەڕێوەبردن دوورخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/1307953 A Leaf From History: Ghulam Ishaq invokes Article 58-2(b), sends Benazir packing] Dawn, 15 January 2017</ref> بەڵام، [[پارتی گەلی پاکستان]] ھێشتا بە ڕادەیەکی زۆر جەماوەری بوو و ترسێک لە نێوان ھێزە دژە-پارتی گەلی پاکستاندا ھەبوو کە ڕەنگە دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە. چەندین ھەنگاو لەلایەن ئیسحاقەوە بە یارمەتی دامەزراوەی سەربازی نرا بۆ گۆڕینی ئەنجامەکان لە بەرژەوەندی [[ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد]]، لەوانە دەستنیشانکردنی سەرۆکی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد [[غولام مستەفا جاتۆی]] وەک سەرۆک وەزیرانی کاتیی [[پاکستان]].<ref>[https://www.dawn.com/news/802016/an-overview-of-1990-general-elections-the-game-gets-dirtier An overview of 1990 general elections: The game gets dirtier] Dawn, 12 April 2013</ref> سەرەڕای ھەوڵەکانیان، پارتی گەلی پاکستان لە ڕاپرسییەکانی ڕای گشتیدا لە پێشەوە مابووەوە.<ref name=D1>[https://www.dawn.com/news/757862 1990 election was rigged, rules SC] Dawn, 19 October 2012</ref> بەڵام، ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی چاوەڕواننەکراو بوو بۆ ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد، کە ١١١ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسییە گشتییەکانی بەدەستھێنا (دە کورسی تریش بۆ دەنگدەرانی کەمینە تەرخانکرابوون). ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل تەنھا ٤٤ کورسی بردەوە لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنھا ٤٥٪ بوو. ڕێبەری پەرلەمانیی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد شەریف بوو بە سەرۆک وەزیران لەکاتێکدا بوتۆ بوو بە ڕێبەری [[ئۆپۆزسیۆن]]. لە ساڵی ٢٠١٢دا دادگای باڵا بڕیاری دا کە ھەڵبژاردنەکان ساختەکارییان تێدا کراوە.<ref name=D1/> == پێشینە == [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]] زۆرینەی کورسییەکانی لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان ١٩٨٨|ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٨٨)]]دا بەدەستھێنابوو و بوتۆ ببووە سەرۆک وەزیران؛ بەڵام تا ساڵی ١٩٩٠ ناڕەزایەتی ھەبوو بەرامبەر بە زیادبوونی بێیاسایی، تۆمەتەکانی [[گەندەڵی]] و شکستی حکوومەت لە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنانەی کە لەکاتی بانگەشەی ١٩٨٨دا دابووی.<ref name=crime>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D6123DF935A35756C0A966958260 | title = Crime Weakens Support for Bhutto, Even in Her Traditional Power Base | access-date = 29 November 2008 | date = 6 May 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> == حیزبەکان == پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ سێ پارتی تر پێکھێنا، تەحریکی نیفازی فیقھی جەعفەری، تەحریکی ئیستقلال و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (چاتا)، کە لەژێر ناوی ھاوپەیمانی دیموکراتی گەلدا بەشدارییان کرد.<ref name=father>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE0D81331F935A1575AC0A966958260 | title = Karachi Journal; With the Chips Down, Bhutto's Ace Is Her Father | access-date = 29 November 2008 | date = 26 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref><ref>[https://www.refworld.org/docid/3ae6ac634.html Pakistan: Information on an alliance between the People's Democratic Alliance (PDA) and the Pakistan People's Party (PPP)] Refworld</ref> == بانگەشە == لە سەرەتای بانگەشەکەدا ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە بوتۆ و ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل لە پێگەیەکی بەھێزتردان چونکە حکوومەتی کاتی نەیتوانی بەڵگەی پێویست بخاتە ڕوو بۆ سەلماندنی ھەر تۆمەتێک دژی ئەو.<ref name=unproved>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDF143EF932A1575AC0A966958260 | title = Bhutto Gaining as Charges Remain Unproved | access-date = 29 November 2008 | date = 21 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> لە کۆتایی بانگەشەکەدا، بوتۆ ڕێبەرایەتی سەدان ھەزار لایەنگری کرد لە ڕێپێوانێکدا لە [[لاھور]]، لەکاتێکدا شەریف کۆبوونەوەیەکی بۆ نزیکەی دە ھەزار کەس لەو نزیکانە ئەنجامدا.<ref name=world>{{cite news| url = https://archive.seattletimes.com/archive/19901023/1100050/world | title = World | access-date = 29 November 2008 | date = 23 October 1990 | newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} punkzt5zlo5zkeggrqajm3vrmjky0xt 1570849 1570769 2026-04-01T21:04:02Z 1silent scientist 51740 زیادکردنی بەستەر بۆ [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن)]] 1570849 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٠) لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە بنەڕەتدا کێبڕکێیەک بوون لە نێوان ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل (PDA)، ھاوپەیمانییەکی چوار پارتی بە سەرۆکایەتی [[پارتی گەلی پاکستان]]ی (PPP) دەسەڵاتدار لەلایەن [[بێنەزیر بوتۆ]]) و ھاوپەیمانی سیاسی پارێزگارانی نۆ پارتی، [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]] (IJI) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]]. سەرۆککۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] ئەنجومەنی نیشتمانیی ھەڵوەشاندەوە و حکوومەتەکەی بوتۆی لە ئابی ١٩٩٠دا بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] و خراپیی بەڕێوەبردن دوورخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/1307953 A Leaf From History: Ghulam Ishaq invokes Article 58-2(b), sends Benazir packing] Dawn, 15 January 2017</ref> بەڵام، [[پارتی گەلی پاکستان]] ھێشتا بە ڕادەیەکی زۆر جەماوەری بوو و ترسێک لە نێوان ھێزە دژە-پارتی گەلی پاکستاندا ھەبوو کە ڕەنگە دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە. چەندین ھەنگاو لەلایەن ئیسحاقەوە بە یارمەتی دامەزراوەی سەربازی نرا بۆ گۆڕینی ئەنجامەکان لە بەرژەوەندی [[ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد]]، لەوانە دەستنیشانکردنی سەرۆکی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد [[غولام مستەفا جاتۆی]] وەک سەرۆک وەزیرانی کاتیی [[پاکستان]].<ref>[https://www.dawn.com/news/802016/an-overview-of-1990-general-elections-the-game-gets-dirtier An overview of 1990 general elections: The game gets dirtier] Dawn, 12 April 2013</ref> سەرەڕای ھەوڵەکانیان، پارتی گەلی پاکستان لە ڕاپرسییەکانی ڕای گشتیدا لە پێشەوە مابووەوە.<ref name=D1>[https://www.dawn.com/news/757862 1990 election was rigged, rules SC] Dawn, 19 October 2012</ref> بەڵام، ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی چاوەڕواننەکراو بوو بۆ ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد، کە ١١١ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسییە گشتییەکانی بەدەستھێنا (دە کورسی تریش بۆ دەنگدەرانی کەمینە تەرخانکرابوون). ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل تەنھا ٤٤ کورسی بردەوە لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنھا ٤٥٪ بوو. ڕێبەری پەرلەمانیی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد شەریف بوو بە سەرۆک وەزیران لەکاتێکدا بوتۆ بوو بە ڕێبەری [[ئۆپۆزسیۆن]]. لە ساڵی ٢٠١٢دا دادگای باڵا بڕیاری دا کە ھەڵبژاردنەکان ساختەکارییان تێدا کراوە.<ref name=D1/> == پێشینە == [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]] زۆرینەی کورسییەکانی لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان ١٩٨٨|ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٨٨)]]دا بەدەستھێنابوو و بوتۆ ببووە سەرۆک وەزیران؛ بەڵام تا ساڵی ١٩٩٠ ناڕەزایەتی ھەبوو بەرامبەر بە زیادبوونی بێیاسایی، تۆمەتەکانی [[گەندەڵی]] و شکستی حکوومەت لە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنانەی کە لەکاتی بانگەشەی ١٩٨٨دا دابووی.<ref name=crime>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D6123DF935A35756C0A966958260 | title = Crime Weakens Support for Bhutto, Even in Her Traditional Power Base | access-date = 29 November 2008 | date = 6 May 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> == حیزبەکان == پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ سێ پارتی تر پێکھێنا، تەحریکی نیفازی فیقھی جەعفەری، تەحریکی ئیستقلال و [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن)|کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان]] (چاتا)، کە لەژێر ناوی ھاوپەیمانی دیموکراتی گەلدا بەشدارییان کرد.<ref name=father>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE0D81331F935A1575AC0A966958260 | title = Karachi Journal; With the Chips Down, Bhutto's Ace Is Her Father | access-date = 29 November 2008 | date = 26 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref><ref>[https://www.refworld.org/docid/3ae6ac634.html Pakistan: Information on an alliance between the People's Democratic Alliance (PDA) and the Pakistan People's Party (PPP)] Refworld</ref> == بانگەشە == لە سەرەتای بانگەشەکەدا ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە بوتۆ و ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل لە پێگەیەکی بەھێزتردان چونکە حکوومەتی کاتی نەیتوانی بەڵگەی پێویست بخاتە ڕوو بۆ سەلماندنی ھەر تۆمەتێک دژی ئەو.<ref name=unproved>{{cite news| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDF143EF932A1575AC0A966958260 | title = Bhutto Gaining as Charges Remain Unproved | access-date = 29 November 2008 | date = 21 September 1990 | newspaper = [[The New York Times]] | first=Barbara | last=Crossette}}</ref> لە کۆتایی بانگەشەکەدا، بوتۆ ڕێبەرایەتی سەدان ھەزار لایەنگری کرد لە ڕێپێوانێکدا لە [[لاھور]]، لەکاتێکدا شەریف کۆبوونەوەیەکی بۆ نزیکەی دە ھەزار کەس لەو نزیکانە ئەنجامدا.<ref name=world>{{cite news| url = https://archive.seattletimes.com/archive/19901023/1100050/world | title = World | access-date = 29 November 2008 | date = 23 October 1990 | newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} csr1g4776f6a5fqex7xuomrdcby8lr8 0 293953 1570718 2026-04-01T17:58:08Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345327480|Pakistan People's Party]]» 1570718 wikitext text/x-wiki '''پارتی گەلی پاکستان''' ( '''PPP''' ) {{تێبینی|{{langx|ur|{{nastaliq|پاکستان پیپلز پارٹی}}}}, {{Langx|sd|پاڪستان پيپلز پارٽي}}}} پارتێکی سیاسی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیال دیموکراتە]] لە [[پاکستان]]. یەکێکە لە سێ پارتە سیاسییە سەرەکییەکان شانبەشانی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) و تەحریقی ئینسافی پاکستان. لە ئێستادا خاوەنی زۆرترین کورسییە لە ئەنجومەنی پیران، و دووەم زۆرترین کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی، شانبەشانی سەرکردایەتیکردنی حکوومەتێکی زۆرینە لە [[پارێزگای سیند|سند]] و حکوومەتێکی هاوپەیمانی لە [[پارێزگای بەلۆچستان|بەلوچستان]]. == سەرچاوەکان == [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سیندی]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] 0dkqsmjtychlarethfrfyanv0nfejcj 1570719 1570718 2026-04-01T18:06:15Z 1silent scientist 51740 1570719 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پارتی گەلی پاکستان''' ( '''PPP''' ) {{تێبینی|{{langx|ur|{{nastaliq|پاکستان پیپلز پارٹی}}}}, {{Langx|sd|پاڪستان پيپلز پارٽي}}}} پارتێکی سیاسی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیال دیموکراتە]] لە [[پاکستان]]. یەکێکە لە سێ پارتە سیاسییە سەرەکییەکان شانبەشانی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) و تەحریکی ئینسافی پاکستان. لە ئێستادا خاوەنی زۆرترین کورسییە لە ئەنجومەنی پیران، و دووەم زۆرترین کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی، شانبەشانی سەرکردایەتیکردنی حکوومەتێکی زۆرینە لە [[پارێزگای سیند|سند]] و حکوومەتێکی هاوپەیمانی لە [[پارێزگای بەلۆچستان|بەلووچستان]]. پارتی گەلی پاکستان لە ساڵی ١٩٦٧ لە [[لاهوور]] دامەزرا، کاتێک ژمارەیەک لە [[سیاسەتوان]]انی دیاری [[چەپڕەوی|چەپڕەو]] لە وڵاتەکەدا بۆ دژایەتیکردنی سەرۆکایەتی [[ئەییووب خان]] یەکیان گرت، لەژێر سەرکردایەتی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]]. ئەندامێکی [[ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی]]ە.<ref>{{cite web |title=Pakistan Peoples' Party, leading the democratic agenda at home, hosts Socialist International meeting in Islamabad |url=http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticleID=1932 |publisher=The Socialist International |date=30 May 2008 |access-date=23 February 2012}}</ref> بەرنامەی پارتی گەلی پاکستان [[سۆسیال دیموکرات]] و [[لیبڕالیزم|لیبڕاڵ]]-[[پێشکەوتخوازی|پێشکەوتنخوازە]]، و ئەولەوییەتە ڕاگەیەندراوەکانی بەردەوامن لە لەخۆگرتنی گۆڕینی [[پاکستان]] بۆ دەوڵەتێکی سۆسیال-دیموکرات،<ref>{{cite web |title=The social democratic model |url=https://www.thenews.com.pk/print/628433-the-social-democratic-model |website=The News International |date=13 March 2020}}</ref> پەرەپێدانی بەها لیبڕاڵە کۆمەڵایەتییەکان، چەسپاندنی [[دادپەروەری کۆمەڵایەتی]]، و پاراستنی سوپایەکی بەهێز.<ref name=Hassan/> لە کاتی دامەزراندنییەوە لە ١٩٦٧دا، پارتێکی [[پۆپیولیزم|پۆپۆلیستی]] سەرەکی [[چەپڕەوی|چەپی]] ناوەند بووە لە وڵاتەکەدا و سەرکردایەتی پارتەکە لەلایەن ئەندامانی بنەماڵەی بوتۆ-زەردارییەوە «قۆرخکراوە» لەگەڵ بیلاوەل بوتۆ-زەرداری وەک سەرۆک و [[ئاسفعەلی زەرداری]] وەک [[سەرۆک کۆمار]].<ref>{{Cite web |last=Javed |first=Umair |date=2020-12-14 |title=Dynasticism and its discontents |url=https://www.dawn.com/news/1595670 |access-date=2024-09-13 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Malik |first=Anas |title=Political Survival in Pakistan: Beyond Ideology |publisher=Routledge |year=2011 |page=44}}</ref> هەرچەندە ناوەندی هێزەکەی لە [[سند]] و [[بەلۆچستان|بەلووچستان]]ە،<ref name="Anthem Press, Das"/><ref name="Anthem Press, Das"/> بەڵام پارتەکە لە پێنج بۆنەی جیاوازدا ([[١٩٧٠]]، [[١٩٧٧]]، [[١٩٨٨]]، [[١٩٩٣]] و [[٢٠٠٨]]) بۆ سەرکردایەتیکردنی دەسەڵاتی جێبەجێکردن هەڵبژێردراوە، لەکاتێکدا لە چوار بۆنەدا ([[١٩٩٠]]، [[١٩٩٧]]، [[٢٠٠٢]] و [[٢٠١٣]]) وەک گەورەترین پارتی [[ئۆپۆزسیۆن]] دەرکەوتووە. لە [[سەدەی بیستەم]]دا، پارتەکە زاڵ بوو بەسەر سیاسەتی نیشتمانیدا و لە سیستمی دوو پارتیدا لە کێبڕکێدا بوو لەگەڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن)ی پارێزگار و تەحریکی ئینسافی پاکستان لەکاتێکدا دژی سیاسەتەکانی «بارودۆخی باو» بوو لە وڵاتەکەدا. لە ساڵی ٢٠١٣دا، پارتەکە تێکۆشا بۆ ڕاکێشانی سەرنج بۆ گوتارە سیاسییەکەی لە وڵاتەکەدا، و بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا، پارتەکە نەیتوانی پێگەی خۆی بۆ بوون بە زۆرینە یان ئۆپۆزسیۆن مسۆگەر بکات لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠٢٤دا.<ref name="Dawn Newspapers, 2015">{{cite news|last=Wasim|first=Ami|title=Opposition names Rabbani for Senate post|url=http://www.dawn.com/news/1168550|access-date=7 April 2015|newspaper=Dawn|location=Pakistan|date=10 March 2015}}</ref><ref name="Newsweek Pakistan, 2015">{{cite news|last1=Qureshi|first1=Amir|title=Opposition Calls for All-Party Meet on Yemen Crisis|url=http://newsweekpakistan.com/opposition-calls-for-all-party-meet-on-yemen-crisis/|access-date=7 April 2015|work=Newsweek Pakistan|date=1 April 2015}}</ref><ref name="Al-Jazeera Pakistan Bureau, 2013">{{cite news|last1=al-Jazeera Staff|title=Pakistan's political spectrum|url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/pakistan-elections/2013/04/20134277479966662.html.|access-date=7 April 2015|publisher=Al Jazeera|date=6 May 2013|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092719/http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/pakistan-elections/2013/04/20134277479966662.html.|url-status=dead}}</ref> لە سیاسەتی دەرەوەدا، پارتەکە پاڵپشتی لە [[ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی]] دەکات لەکاتێکدا داکۆکی لە پەیوەندی بەهێزتر لەگەڵ [[شانشینی یەکگرتوو]]، [[چین]] و [[ڕووسیا]] دەکات. ==تێبینییەکان== ‌{{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == سەرچاوەکان == [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سیندی]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] j3q55k0ci5sj71zkyd9vlwacnph3o5c 1570720 1570719 2026-04-01T18:06:48Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان 2 */ 1570720 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پارتی گەلی پاکستان''' ( '''PPP''' ) {{تێبینی|{{langx|ur|{{nastaliq|پاکستان پیپلز پارٹی}}}}, {{Langx|sd|پاڪستان پيپلز پارٽي}}}} پارتێکی سیاسی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیال دیموکراتە]] لە [[پاکستان]]. یەکێکە لە سێ پارتە سیاسییە سەرەکییەکان شانبەشانی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) و تەحریکی ئینسافی پاکستان. لە ئێستادا خاوەنی زۆرترین کورسییە لە ئەنجومەنی پیران، و دووەم زۆرترین کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی، شانبەشانی سەرکردایەتیکردنی حکوومەتێکی زۆرینە لە [[پارێزگای سیند|سند]] و حکوومەتێکی هاوپەیمانی لە [[پارێزگای بەلۆچستان|بەلووچستان]]. پارتی گەلی پاکستان لە ساڵی ١٩٦٧ لە [[لاهوور]] دامەزرا، کاتێک ژمارەیەک لە [[سیاسەتوان]]انی دیاری [[چەپڕەوی|چەپڕەو]] لە وڵاتەکەدا بۆ دژایەتیکردنی سەرۆکایەتی [[ئەییووب خان]] یەکیان گرت، لەژێر سەرکردایەتی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]]. ئەندامێکی [[ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی]]ە.<ref>{{cite web |title=Pakistan Peoples' Party, leading the democratic agenda at home, hosts Socialist International meeting in Islamabad |url=http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticleID=1932 |publisher=The Socialist International |date=30 May 2008 |access-date=23 February 2012}}</ref> بەرنامەی پارتی گەلی پاکستان [[سۆسیال دیموکرات]] و [[لیبڕالیزم|لیبڕاڵ]]-[[پێشکەوتخوازی|پێشکەوتنخوازە]]، و ئەولەوییەتە ڕاگەیەندراوەکانی بەردەوامن لە لەخۆگرتنی گۆڕینی [[پاکستان]] بۆ دەوڵەتێکی سۆسیال-دیموکرات،<ref>{{cite web |title=The social democratic model |url=https://www.thenews.com.pk/print/628433-the-social-democratic-model |website=The News International |date=13 March 2020}}</ref> پەرەپێدانی بەها لیبڕاڵە کۆمەڵایەتییەکان، چەسپاندنی [[دادپەروەری کۆمەڵایەتی]]، و پاراستنی سوپایەکی بەهێز.<ref name=Hassan/> لە کاتی دامەزراندنییەوە لە ١٩٦٧دا، پارتێکی [[پۆپیولیزم|پۆپۆلیستی]] سەرەکی [[چەپڕەوی|چەپی]] ناوەند بووە لە وڵاتەکەدا و سەرکردایەتی پارتەکە لەلایەن ئەندامانی بنەماڵەی بوتۆ-زەردارییەوە «قۆرخکراوە» لەگەڵ بیلاوەل بوتۆ-زەرداری وەک سەرۆک و [[ئاسفعەلی زەرداری]] وەک [[سەرۆک کۆمار]].<ref>{{Cite web |last=Javed |first=Umair |date=2020-12-14 |title=Dynasticism and its discontents |url=https://www.dawn.com/news/1595670 |access-date=2024-09-13 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Malik |first=Anas |title=Political Survival in Pakistan: Beyond Ideology |publisher=Routledge |year=2011 |page=44}}</ref> هەرچەندە ناوەندی هێزەکەی لە [[سند]] و [[بەلۆچستان|بەلووچستان]]ە،<ref name="Anthem Press, Das"/><ref name="Anthem Press, Das"/> بەڵام پارتەکە لە پێنج بۆنەی جیاوازدا ([[١٩٧٠]]، [[١٩٧٧]]، [[١٩٨٨]]، [[١٩٩٣]] و [[٢٠٠٨]]) بۆ سەرکردایەتیکردنی دەسەڵاتی جێبەجێکردن هەڵبژێردراوە، لەکاتێکدا لە چوار بۆنەدا ([[١٩٩٠]]، [[١٩٩٧]]، [[٢٠٠٢]] و [[٢٠١٣]]) وەک گەورەترین پارتی [[ئۆپۆزسیۆن]] دەرکەوتووە. لە [[سەدەی بیستەم]]دا، پارتەکە زاڵ بوو بەسەر سیاسەتی نیشتمانیدا و لە سیستمی دوو پارتیدا لە کێبڕکێدا بوو لەگەڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن)ی پارێزگار و تەحریکی ئینسافی پاکستان لەکاتێکدا دژی سیاسەتەکانی «بارودۆخی باو» بوو لە وڵاتەکەدا. لە ساڵی ٢٠١٣دا، پارتەکە تێکۆشا بۆ ڕاکێشانی سەرنج بۆ گوتارە سیاسییەکەی لە وڵاتەکەدا، و بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا، پارتەکە نەیتوانی پێگەی خۆی بۆ بوون بە زۆرینە یان ئۆپۆزسیۆن مسۆگەر بکات لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠٢٤دا.<ref name="Dawn Newspapers, 2015">{{cite news|last=Wasim|first=Ami|title=Opposition names Rabbani for Senate post|url=http://www.dawn.com/news/1168550|access-date=7 April 2015|newspaper=Dawn|location=Pakistan|date=10 March 2015}}</ref><ref name="Newsweek Pakistan, 2015">{{cite news|last1=Qureshi|first1=Amir|title=Opposition Calls for All-Party Meet on Yemen Crisis|url=http://newsweekpakistan.com/opposition-calls-for-all-party-meet-on-yemen-crisis/|access-date=7 April 2015|work=Newsweek Pakistan|date=1 April 2015}}</ref><ref name="Al-Jazeera Pakistan Bureau, 2013">{{cite news|last1=al-Jazeera Staff|title=Pakistan's political spectrum|url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/pakistan-elections/2013/04/20134277479966662.html.|access-date=7 April 2015|publisher=Al Jazeera|date=6 May 2013|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092719/http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/pakistan-elections/2013/04/20134277479966662.html.|url-status=dead}}</ref> لە سیاسەتی دەرەوەدا، پارتەکە پاڵپشتی لە [[ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی]] دەکات لەکاتێکدا داکۆکی لە پەیوەندی بەهێزتر لەگەڵ [[شانشینی یەکگرتوو]]، [[چین]] و [[ڕووسیا]] دەکات. ==تێبینییەکان== ‌{{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سیندی]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] 20l2g5faedguml99na955thkathod0t 1570721 1570720 2026-04-01T18:07:22Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570721 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پارتی گەلی پاکستان''' ('''PPP''') {{تێبینی|{{langx|ur|{{nastaliq|پاکستان پیپلز پارٹی}}}}, {{Langx|sd|پاکستان پیپلز پارٽی}}}} پارتێکی سیاسی [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیال دیموکراتە]] لە [[پاکستان]]. یەکێکە لە سێ پارتە سیاسییە سەرەکییەکان شانبەشانی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) و تەحریکی ئینسافی پاکستان. لە ئێستادا خاوەنی زۆرترین کورسییە لە ئەنجومەنی پیران، و دووەم زۆرترین کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی، شانبەشانی سەرکردایەتیکردنی حکوومەتێکی زۆرینە لە [[پارێزگای سیند|سند]] و حکوومەتێکی ھاوپەیمانی لە [[پارێزگای بەلۆچستان|بەلووچستان]]. پارتی گەلی پاکستان لە ساڵی ١٩٦٧ لە [[لاھوور]] دامەزرا، کاتێک ژمارەیەک لە [[سیاسەتوان]]انی دیاری [[چەپڕەوی|چەپڕەو]] لە وڵاتەکەدا بۆ دژایەتیکردنی سەرۆکایەتی [[ئەییووب خان]] یەکیان گرت، لەژێر سەرکردایەتی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]]. ئەندامێکی [[ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی]]ە.<ref>{{cite web |title=Pakistan Peoples' Party, leading the democratic agenda at home, hosts Socialist International meeting in Islamabad |url=http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticleID=1932 |publisher=The Socialist International |date=30 May 2008 |access-date=23 February 2012}}</ref> بەرنامەی پارتی گەلی پاکستان [[سۆسیال دیموکرات]] و [[لیبڕالیزم|لیبڕاڵ]]-[[پێشکەوتخوازی|پێشکەوتنخوازە]]، و ئەولەوییەتە ڕاگەیەندراوەکانی بەردەوامن لە لەخۆگرتنی گۆڕینی [[پاکستان]] بۆ دەوڵەتێکی سۆسیال-دیموکرات،<ref>{{cite web |title=The social democratic model |url=https://www.thenews.com.pk/print/628433-the-social-democratic-model |website=The News International |date=13 March 2020}}</ref> پەرەپێدانی بەھا لیبڕاڵە کۆمەڵایەتییەکان، چەسپاندنی [[دادپەروەری کۆمەڵایەتی]]، و پاراستنی سوپایەکی بەھێز.<ref name=Hassan/> لە کاتی دامەزراندنییەوە لە ١٩٦٧دا، پارتێکی [[پۆپیولیزم|پۆپۆلیستی]] سەرەکی [[چەپڕەوی|چەپی]] ناوەند بووە لە وڵاتەکەدا و سەرکردایەتی پارتەکە لەلایەن ئەندامانی بنەماڵەی بوتۆ-زەردارییەوە «قۆرخکراوە» لەگەڵ بیلاوەل بوتۆ-زەرداری وەک سەرۆک و [[ئاسفعەلی زەرداری]] وەک [[سەرۆککۆمار]].<ref>{{Cite web |last=Javed |first=Umair |date=2020-12-14 |title=Dynasticism and its discontents |url=https://www.dawn.com/news/1595670 |access-date=2024-09-13 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Malik |first=Anas |title=Political Survival in Pakistan: Beyond Ideology |publisher=Routledge |year=2011 |page=44}}</ref> ھەرچەندە ناوەندی ھێزەکەی لە [[سند]] و [[بەلۆچستان|بەلووچستان]]ە،<ref name="Anthem Press, Das"/><ref name="Anthem Press, Das"/> بەڵام پارتەکە لە پێنج بۆنەی جیاوازدا ([[١٩٧٠]]، [[١٩٧٧]]، [[١٩٨٨]]، [[١٩٩٣]] و [[٢٠٠٨]]) بۆ سەرکردایەتیکردنی دەسەڵاتی جێبەجێکردن ھەڵبژێردراوە، لەکاتێکدا لە چوار بۆنەدا ([[١٩٩٠]]، [[١٩٩٧]]، [[٢٠٠٢]] و [[٢٠١٣]]) وەک گەورەترین پارتی [[ئۆپۆزسیۆن]] دەرکەوتووە. لە [[سەدەی بیستەم]]دا، پارتەکە زاڵ بوو بەسەر سیاسەتی نیشتمانیدا و لە سیستمی دوو پارتیدا لە کێبڕکێدا بوو لەگەڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن)ی پارێزگار و تەحریکی ئینسافی پاکستان لەکاتێکدا دژی سیاسەتەکانی «بارودۆخی باو» بوو لە وڵاتەکەدا. لە ساڵی ٢٠١٣دا، پارتەکە تێکۆشا بۆ ڕاکێشانی سەرنج بۆ گوتارە سیاسییەکەی لە وڵاتەکەدا، و بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا، پارتەکە نەیتوانی پێگەی خۆی بۆ بوون بە زۆرینە یان ئۆپۆزسیۆن مسۆگەر بکات لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠٢٤دا.<ref name="Dawn Newspapers, 2015">{{cite news|last=Wasim|first=Ami|title=Opposition names Rabbani for Senate post|url=http://www.dawn.com/news/1168550|access-date=7 April 2015|newspaper=Dawn|location=Pakistan|date=10 March 2015}}</ref><ref name="Newsweek Pakistan, 2015">{{cite news|last1=Qureshi|first1=Amir|title=Opposition Calls for All-Party Meet on Yemen Crisis|url=http://newsweekpakistan.com/opposition-calls-for-all-party-meet-on-yemen-crisis/|access-date=7 April 2015|work=Newsweek Pakistan|date=1 April 2015}}</ref><ref name="Al-Jazeera Pakistan Bureau, 2013">{{cite news|last1=al-Jazeera Staff|title=Pakistan's political spectrum|url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/pakistan-elections/2013/04/20134277479966662.html.|access-date=7 April 2015|publisher=Al Jazeera|date=6 May 2013|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092719/http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/pakistan-elections/2013/04/20134277479966662.html.|url-status=dead}}</ref> لە سیاسەتی دەرەوەدا، پارتەکە پاڵپشتی لە [[ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی]] دەکات لەکاتێکدا داکۆکی لە پەیوەندی بەھێزتر لەگەڵ [[شانشینی یەکگرتوو]]، [[چین]] و [[ڕووسیا]] دەکات. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سیندی]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] e4jhs30msacc1a4869l2y5hftd7zni4 3 293954 1570722 2026-04-01T18:12:48Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1570722 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:١٢، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) rxo0larv7bxybv3sks1qntuormocicw 3 293955 1570723 2026-04-01T18:15:37Z New user message 11537 زیادکردنی [[Template:Welcome|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1570723 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:١٥، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) fjgk3wnuskg8j2k1tivr5bo260jbk1f 0 293956 1570725 2026-04-01T18:17:28Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1335179021|Islami Jamhuri Ittihad]]» 1570725 wikitext text/x-wiki '''ئیسلامی''' جوومھووری ئیتیحاد ( '''IJI''' )، {{تێبینی|{{langx|ur|{{Nastaliq|اسلامی جمہوری اتحاد}}}}}} کە بە ناوی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییەکەی]] '''هاوپەیمانی دیموکراتی ئیسلامیی''' ( '''IDA''' ) ناسراوە، هاوپەیمانییەکی سیاسی پاکستانی بوو کە لە نێوان ساڵانی 1988 و 1993 بوونی هەبوو، پێکھاتبوو لە نۆ پارتی کۆنەپەرستی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کە دژی پارتی دیموکراتی سۆسیالیستی و [[لیبرالیزم|لیبراڵ]] [[پارتی گەلی پاکستان]] بوون بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]]. <ref name="Chakma2014">{{Cite book|last=B. Chakma|url=https://books.google.com/books?id=8WioBAAAQBAJ&q=pakistan+recruited+chakmas&pg=PT53|title=South Asia in Transition: Democracy, Political Economy and Security|date=25 June 2014|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-137-35664-2|pages=}}</ref> هاوپەیمانییەکە پێکهاتە سەرەکییەکانی بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML)، پارتی گەلی نیشتمانیی (NPP) و جەماعەتی ئیسلامیی (JI)، کە ٨٠٪ی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان کاندیدەکانی هەڵبژاردنی .... پێکدەهێنا. دەزگای هەواڵگری نێوان خزمەتگوزارییەکان (ISI)، لە سەرپەرشتی بەڕێوەبەری حەمید گوڵ، ڕۆڵێکی گەورەی هەبوو لە پێکهێنانی هاوپەیمانی سیاسی ڕاستی ناوەند. کە هاوپەیمانییەکە لە نۆ لایەن پێکهاتبوو بۆ ئەوەی بەراوردکردن لەگەڵ هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان (PNA) کە نۆ حیزبی بوو کە لە ساڵی ١٩٧٧دا دژی پارتی دیموکراتی گەلان بە سەرۆکایەتی زولفیکار عەلی بوتۆ بانگەشەی کردبوو. == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] dtrtygtw6zxutgvedm98bhaakmg1mrj 1570727 1570725 2026-04-01T18:25:54Z 1silent scientist 51740 1570727 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Islami_Jamhoori_Ittehad_Flag.jpg }}'''ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد''' ('''IJI''')، بە ناوە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییەکەی]] '''هاوپەیمانی دیموکراتی ئیسلامیی''' ('''IDA''') ناسراوە، هاوپەیمانییەکی سیاسی پاکستانی بوو کە لە نێوان ساڵانی 1988 و 1993 بوونی هەبوو، پێکھاتبوو لە نۆ پارتی کۆنەپەرستی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کە دژی پارتی دیموکراتی سۆسیالیستی و [[لیبرالیزم|لیبراڵ]] [[پارتی گەلی پاکستان]] بوون بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]]. <ref name="Chakma2014">{{Cite book|last=B. Chakma|url=https://books.google.com/books?id=8WioBAAAQBAJ&q=pakistan+recruited+chakmas&pg=PT53|title=South Asia in Transition: Democracy, Political Economy and Security|date=25 June 2014|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-137-35664-2|pages=}}</ref> هاوپەیمانییەکە پێکهاتە سەرەکییەکانی بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML)، پارتی گەلی نیشتمانیی (NPP) و جەماعەتی ئیسلامیی (JI)، کە ٨٠٪ی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان کاندیدەکانی هەڵبژاردنی ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد پێکدەهێنا. دەزگای هەواڵگری پاکستان (ISI)، لەژیر سەرپەرشتی بەڕێوەبەری حەمید گوڵ، ڕۆڵێکی گەورەی هەبوو لە پێکهێنانی هاوپەیمانییەکی سیاسی ڕاستی ناوەند. کە هاوپەیمانییەکە لە نۆ لایەن پێکهاتبوو ھاوشێوەی هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان (PNA) کە ئەویش لە نۆ حیزبی پێکھاتبوو و لە ساڵی ١٩٧٧دا ھەڵمەتێکی دژی پارتی گەلی پاکستان سازکرد بە سەرۆکایەتی زولفیقار عەلی بوتۆ. ھاوپەیمانی ئیسلامیی دیموکراتی به ھاوپەیمانییەکی بە بە زیا ئەلحەق دادەنرا. == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] jp7xjwgp8fwdx3lf4saaeejlq3r66yr 1570728 1570727 2026-04-01T18:26:22Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570728 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Islami_Jamhoori_Ittehad_Flag.jpg}}'''ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد''' ('''IJI''')، بە ناوە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییەکەی]] '''ھاوپەیمانی دیموکراتی ئیسلامیی''' ('''IDA''') ناسراوە، ھاوپەیمانییەکی سیاسی پاکستانی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩٣ بوونی ھەبوو، پێکھاتبوو لە نۆ پارتی کۆنەپەرستی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کە دژی پارتی دیموکراتی سۆسیالیستی و [[لیبرالیزم|لیبراڵ]] [[پارتی گەلی پاکستان]] بوون بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]].<ref name="Chakma2014">{{Cite book|last=B. Chakma|url=https://books.google.com/books?id=8WioBAAAQBAJ&q=pakistan+recruited+chakmas&pg=PT53|title=South Asia in Transition: Democracy, Political Economy and Security|date=25 June 2014|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-137-35664-2|pages=}}</ref> ھاوپەیمانییەکە پێکھاتە سەرەکییەکانی بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML)، پارتی گەلی نیشتمانیی (NPP) و جەماعەتی ئیسلامیی (JI)، کە ٨٠٪ی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان کاندیدەکانی ھەڵبژاردنی ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد پێکدەھێنا. دەزگای ھەواڵگری پاکستان (ISI)، لەژیر سەرپەرشتی بەڕێوەبەری حەمید گوڵ، ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکی سیاسی ڕاستی ناوەند؛ کە ھاوپەیمانییەکە لە نۆ لایەن پێکھاتبوو ھاوشێوەی ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان (PNA) کە ئەویش لە نۆ حیزبی پێکھاتبوو و لە ساڵی ١٩٧٧دا ھەڵمەتێکی دژی پارتی گەلی پاکستان سازکرد بە سەرۆکایەتی زولفیقار عەلی بوتۆ. ھاوپەیمانی ئیسلامیی دیموکراتی بە ھاوپەیمانییەکی بە بە زیا ئەلحەق دادەنرا. == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] 3aq1wi043mgqfa81e74ts9gugrxh82i 1570729 1570728 2026-04-01T18:29:12Z 1silent scientist 51740 1570729 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Islami_Jamhoori_Ittehad_Flag.jpg}}'''ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد''' ('''IJI''')، بە ناوە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییەکەی]] '''ھاوپەیمانی دیموکراتی ئیسلامیی''' ('''IDA''') ناسراوە، ھاوپەیمانییەکی سیاسی [[پاکستان]]ی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩٣ بوونی ھەبوو، پێکھاتبوو لە نۆ پارتی کۆنەپەرستی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کە دژی پارتی دیموکراتی سۆسیالیستی و لیبراڵ [[پارتی گەلی پاکستان]] بوون بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]].<ref name="Chakma2014">{{Cite book|last=B. Chakma|url=https://books.google.com/books?id=8WioBAAAQBAJ&q=pakistan+recruited+chakmas&pg=PT53|title=South Asia in Transition: Democracy, Political Economy and Security|date=25 June 2014|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-137-35664-2|pages=}}</ref> ھاوپەیمانییەکە پێکھاتە سەرەکییەکانی بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML)، پارتی گەلی نیشتمانیی (NPP) و جەماعەتی ئیسلامیی (JI)، کە ٨٠٪ی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان کاندیدەکانی ھەڵبژاردنی ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحادیان پێکدەھێنا. [[دەزگای ھەواڵگریی پاکستان]] (ISI)، لەژیر سەرپەرشتی بەڕێوەبەری [[حەمید گوڵ]]، ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکی سیاسی ڕاستی ناوەند؛ کە ھاوپەیمانییەکە لە نۆ لایەن پێکھاتبوو ھاوشێوەی [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] (PNA) کە ئەویش لە نۆ حیزبی پێکھاتبوو و لە ساڵی ١٩٧٧دا ھەڵمەتێکی دژی پارتی گەلی پاکستان سازکرد بە سەرۆکایەتی [[زولفیقار عەلی بوتۆ]]. ھاوپەیمانی ئیسلامیی دیموکراتی بە ھاوپەیمانییەکی بە بە [[زیا ئەلحەق]] دادەنرا.<ref>https://www.thenews.com.pk/</ref><ref>Pakistan: Between Mosque and Military by Husain Haqqani, Carnegie Endowment for International Peace, 2005, p 207.</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] n7xhjky14b58lvkulbr9zht7bqv9lzh 1570770 1570729 2026-04-01T20:01:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570770 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Islami_Jamhoori_Ittehad_Flag.jpg}}'''ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد''' ('''IJI''')، بە ناوە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییەکەی]] '''ھاوپەیمانی دیموکراتی ئیسلامیی''' ('''IDA''') ناسراوە، ھاوپەیمانییەکی سیاسی [[پاکستان]]ی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩٣ بوونی ھەبوو، پێکھاتبوو لە نۆ پارتی کۆنەپەرستی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کە دژی پارتی دیموکراتی سۆسیالیستی و لیبراڵ [[پارتی گەلی پاکستان]] بوون بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]].<ref name="Chakma2014">{{Cite book|last=B. Chakma|url=https://books.google.com/books?id=8WioBAAAQBAJ&q=pakistan+recruited+chakmas&pg=PT53|title=South Asia in Transition: Democracy, Political Economy and Security|date=25 June 2014|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-137-35664-2|pages=}}</ref> ھاوپەیمانییەکە پێکھاتە سەرەکییەکانی بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (PML)، پارتی گەلی نیشتمانیی (NPP) و جەماعەتی ئیسلامیی (JI)، کە ٨٠٪ی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان کاندیدەکانی ھەڵبژاردنی ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحادیان پێکدەھێنا. [[دەزگای ھەواڵگریی پاکستان]] (ISI)، لەژیر سەرپەرشتی بەڕێوەبەری [[حەمید گوڵ]]، ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکی سیاسی ڕاستی ناوەند؛ کە ھاوپەیمانییەکە لە نۆ لایەن پێکھاتبوو ھاوشێوەی [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] (PNA) کە ئەویش لە نۆ حیزبی پێکھاتبوو و لە ساڵی ١٩٧٧دا ھەڵمەتێکی دژی پارتی گەلی پاکستان سازکرد بە سەرۆکایەتی [[زولفیقار عەلی بوتۆ]]. ھاوپەیمانی ئیسلامیی دیموکراتی بە ھاوپەیمانییەکی بە بە [[زیا ئەلحەق]] دادەنرا.<ref>https://www.thenews.com.pk/</ref><ref>Pakistan: Between Mosque and Military by Husain Haqqani, Carnegie Endowment for International Peace, 2005, p 207.</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} ceigcxzdeb9mi76deyv3rtugbgkm37a 1570833 1570770 2026-04-01T20:40:53Z 1silent scientist 51740 1570833 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Islami_Jamhoori_Ittehad_Flag.jpg}}'''ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد''' ('''IJI''')، بە ناوە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییەکەی]] '''ھاوپەیمانی دیموکراتی ئیسلامیی''' ('''IDA''') ناسراوە، ھاوپەیمانییەکی سیاسی [[پاکستان]]ی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩٣ بوونی ھەبوو، پێکھاتبوو لە نۆ پارتی کۆنەپەرستی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کە دژی پارتی دیموکراتی سۆسیالیستی و لیبراڵ [[پارتی گەلی پاکستان]] بوون بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]].<ref name="Chakma2014">{{Cite book|last=B. Chakma|url=https://books.google.com/books?id=8WioBAAAQBAJ&q=pakistan+recruited+chakmas&pg=PT53|title=South Asia in Transition: Democracy, Political Economy and Security|date=25 June 2014|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-137-35664-2|pages=}}</ref> ھاوپەیمانییەکە پێکھاتە سەرەکییەکانی بریتی بوون لە [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان]] (PML)، پارتی گەلی نیشتمانیی (NPP) و جەماعەتی ئیسلامیی (JI)، کە ٨٠٪ی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان کاندیدەکانی ھەڵبژاردنی ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحادیان پێکدەھێنا. [[دەزگای ھەواڵگریی پاکستان]] (ISI)، لەژیر سەرپەرشتی بەڕێوەبەری [[حەمید گوڵ]]، ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکی سیاسی ڕاستی ناوەند؛ کە ھاوپەیمانییەکە لە نۆ لایەن پێکھاتبوو ھاوشێوەی [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] (PNA) کە ئەویش لە نۆ حیزبی پێکھاتبوو و لە ساڵی ١٩٧٧دا ھەڵمەتێکی دژی پارتی گەلی پاکستان سازکرد بە سەرۆکایەتی [[زولفیقار عەلی بوتۆ]]. ھاوپەیمانی ئیسلامیی دیموکراتی بە ھاوپەیمانییەکی بە بە [[زیا ئەلحەق]] دادەنرا.<ref>https://www.thenews.com.pk/</ref><ref>Pakistan: Between Mosque and Military by Husain Haqqani, Carnegie Endowment for International Peace, 2005, p 207.</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 8vslatfcojldmtdazltshed8lru7re0 1570854 1570833 2026-04-01T21:08:45Z 1silent scientist 51740 1570854 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Islami_Jamhoori_Ittehad_Flag.jpg}}'''ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد''' ('''IJI''')، بە ناوە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییەکەی]] '''ھاوپەیمانی دیموکراتی ئیسلامیی''' ('''IDA''') ناسراوە، ھاوپەیمانییەکی سیاسی [[پاکستان]]ی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩٣ بوونی ھەبوو، پێکھاتبوو لە نۆ پارتی کۆنەپەرستی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کە دژی پارتی دیموکراتی سۆسیالیستی و لیبراڵ [[پارتی گەلی پاکستان]] بوون بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]].<ref name="Chakma2014">{{Cite book|last=B. Chakma|url=https://books.google.com/books?id=8WioBAAAQBAJ&q=pakistan+recruited+chakmas&pg=PT53|title=South Asia in Transition: Democracy, Political Economy and Security|date=25 June 2014|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-137-35664-2|pages=}}</ref> ھاوپەیمانییەکە پێکھاتە سەرەکییەکانی بریتی بوون لە [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان]] (PML)، پارتی گەلی نیشتمانیی (NPP) و جەماعەتی ئیسلامیی (JI)، کە ٨٠٪ی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان کاندیدەکانی ھەڵبژاردنی ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحادیان پێکدەھێنا. [[دەزگای ھەواڵگریی پاکستان]] (ISI)، لەژیر سەرپەرشتی بەڕێوەبەری [[حەمید گوڵ]]، ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکی سیاسی ڕاستی ناوەند؛ کە ھاوپەیمانییەکە لە نۆ لایەن پێکھاتبوو ھاوشێوەی [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] (PNA) کە ئەویش لە نۆ حیزبی پێکھاتبوو و لە ساڵی ١٩٧٧دا ھەڵمەتێکی دژی پارتی گەلی پاکستان سازکرد بە سەرۆکایەتی [[زولفیقار عەلی بوتۆ]]. ھاوپەیمانی ئیسلامیی دیموکراتی بە ھاوپەیمانییەکی بە بە [[زیا ئەلحەق]] دادەنرا.<ref>https://www.thenews.com.pk/</ref><ref>Pakistan: Between Mosque and Military by Husain Haqqani, Carnegie Endowment for International Peace, 2005, p 207.</ref> ==کێشە و مشتومڕەکان== ئیسلامیی جوومھووری ئیتیحاد (IJI) ھاوپەیمانییەکی سیاسی بوو کە لەلایەن دامەزراوەی سەربازی و ئەمنییەوە پشتگیری دەکرا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]]. ئەم ھاوپەیمانییە دوای دابەشکردنی پارە بەسەر سیاسەتوانەکاندا پێکھێنرا، کە بووە ھۆی شکستی پارتی گەلی پاکستان لەو ھەڵبژاردنە گشتییانەدا. لە ساڵی ١٩٩٣دا، [[ئەسغەر خان]]، فەرماندەی پێشووی ھێزی ئاسمانی، سکاڵایەکی لە دادگای باڵا دژی دەستێوەردان و فێڵکردن لە ھەڵبژاردنە گشتیییەکانی ساڵی ١٩٩٠ تۆمارکرد. ئەم دۆسیەیە بە «ئابڕووچوونی بانکی میھران» یان «میھران-گەیت» ناسراوە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 8u6r1pzbrlmeg3xbfme20k6kuejvtma 0 293957 1570731 2026-04-01T18:33:13Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1278208123|1988 Pakistani general election]]» 1570731 wikitext text/x-wiki .... e8rhiz0tks39lthvf9x9y3pdkzx6oa0 1570736 1570731 2026-04-01T18:40:19Z 1silent scientist 51740 1570736 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=1988_Pakistani_general_election_-_Results_by_constituency.svg }} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٨٨) لە ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٨٨ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] و [[ئەنجومەنی پیران]] بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان گەواهیدەری سەرھەڵدانەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) بوون لەژێر سەرکردایەتی کچی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]]، [[بێنەزیر بوتۆ|بێنەزیر]]. لایەنگرانی سەرۆک کۆمار [[محەممەد زیاولحەق]]، کە لە ئابی ١٩٨٨دا کۆچی دوایی کردبوو، لەناو هاوپەیمانییەکی نۆ پارتیدا بە ناوی [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]] (IJI) بە پشتیوانی [[دەزگای ھەواڵگری|دەزگاکانی ھەواڵگریی]] خۆیان ڕێکخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/760219/hamid-gul-accepts-responsibilty-for-creating-igi Hamid Gul accepts responsibility for creating IJI] Dawn, 30 October 2012</ref> ئەمە بووە سەرەتای سیستمێکی دوو پارتی بۆ ماوەی دە ساڵ لە نێوان [[پارتی گەلی پاکستان]]ی [[چەپڕەوی|چەپڕەو]] و [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]]ی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] و جێگرەوەکەی، کۆمەڵەی موڵسمانانی پاکستان (ن). پارتی گەلی پاکستان وەک گەورەترین [[پارت]] دەرکەوت، و ٩٤ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسیی ئەنجومەنی نیشتمانی بردەوە. ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد بە ٥٦ کورسی لە پلەی دووەمدا هات لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنها ٤٣٪ بوو. پارتی گەلی پاکستان توانی حکوومەتێک لەگەڵ پارتە چەپڕەوەکانی تر پێکبهێنێت، لەوانە بزووتنەوەی یەکگرتووی نەتەوەیی – لەندەن (MQM)، کە تێدا بوتۆ بوو بە یەکەم ژنە سەرۆک وەزیران لە وڵاتێکی موسڵماندا. == پێشینە == ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکان لە ٧ی ئازاری ١٩٧٧دا بەڕێوەچوون، کە تێیدا [[پارتی گەلی پاکستان]] زۆرینەیەکی ڕەهای بەدەستهێنا. بەڵام، لە ناوەڕاستی توندوتیژی و پشێویی مەدەنیدا، سوپاسالار ژەنەڕاڵ [[محەممەد زیاولحەق]] سەرۆک وەزیران [[زولفەقار عەلی بوتۆ]]ی لە کودەتایەکی سەربازیدا لە ٥ی حوزەیران بە ناوی ڕەمزی «ئۆپەراسیۆنی کایەی پاک» دوورخستەوە. یاسای سەربازی لە ساڵی ١٩٨٥دا هەڵگیرا کاتێک ھەڵبژاردنی نایاسایی و تەکنۆکرات بەڕێوەچوو، کە لە ئەنجامدا [[محەممەد جونێجۆ]]، گەورەپیاوێکی [[سند]]ی، وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرا. لە ٢٩ی ئایاری ١٩٨٨دا، ئەو ئەنجومەنە نیشتمانییەی کە لە ساڵی ١٩٨٥دا ھەڵبژێردرابوو، پێشوەختە لەلایەن زیاوە هەڵوەشێندرایەوە، کە هەروەها جونێجۆ و تەواوی کابینەکەشی دوورخستەوە بەو پێیەی کە «ئیدارەکە گەندەڵ و بێتوانا بووە». ڕێکەوتی نوێی دەنگدان (کە لە سنووری ٩٠ ڕۆژ دوای هەڵوەشاندنەوە کە لە دەستووری پاکستاندا هاتووە تێپەڕی کردبوو) لەلایەن سەرۆکەوە لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨ دیاریکرا. جگە لەوەش ڕاگەیەندرا کە هەڵبژاردنەکان لەسەر بنەمای بێ-پارتی بەڕێوەدەچن. بەڵام لە ٢ی تشرینی یەکەمدا، دوای مردنی کتوپڕی زیا لە ١٧ی ئاب، [[دادگای باڵای پاکستان]] قەدەغەکردنی پارتەکانی هەڵوەشاندەوە و ڕێگەی دا هەڵبژاردنەکان لەسەر بنەمای حیزبی بەڕێوەبچن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} qyc3tqkjlxel5vykd74v2vy95xs1m7x 1570737 1570736 2026-04-01T18:40:52Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570737 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=1988_Pakistani_general_election_-_Results_by_constituency.svg}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٨٨) لە ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٨٨ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] و [[ئەنجومەنی پیران]] بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان گەواھیدەری سەرھەڵدانەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) بوون لەژێر سەرکردایەتی کچی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]]، [[بێنەزیر بوتۆ|بێنەزیر]]. لایەنگرانی سەرۆککۆمار [[محەممەد زیاولحەق]]، کە لە ئابی ١٩٨٨دا کۆچی دوایی کردبوو، لەناو ھاوپەیمانییەکی نۆ پارتیدا بە ناوی [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]] (IJI) بە پشتیوانی [[دەزگای ھەواڵگری|دەزگاکانی ھەواڵگریی]] خۆیان ڕێکخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/760219/hamid-gul-accepts-responsibilty-for-creating-igi Hamid Gul accepts responsibility for creating IJI] Dawn, 30 October 2012</ref> ئەمە بووە سەرەتای سیستمێکی دوو پارتی بۆ ماوەی دە ساڵ لە نێوان [[پارتی گەلی پاکستان]]ی [[چەپڕەوی|چەپڕەو]] و [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]]ی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] و جێگرەوەکەی، کۆمەڵەی موڵسمانانی پاکستان (ن). پارتی گەلی پاکستان وەک گەورەترین [[پارت]] دەرکەوت، و ٩٤ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسیی ئەنجومەنی نیشتمانی بردەوە. ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد بە ٥٦ کورسی لە پلەی دووەمدا ھات لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنھا ٤٣٪ بوو. پارتی گەلی پاکستان توانی حکوومەتێک لەگەڵ پارتە چەپڕەوەکانی تر پێکبھێنێت، لەوانە بزووتنەوەی یەکگرتووی نەتەوەیی – لەندەن (MQM)، کە تێدا بوتۆ بوو بە یەکەم ژنە سەرۆک وەزیران لە وڵاتێکی موسڵماندا. == پێشینە == ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکان لە ٧ی ئازاری ١٩٧٧دا بەڕێوەچوون، کە تێیدا [[پارتی گەلی پاکستان]] زۆرینەیەکی ڕەھای بەدەستھێنا؛ بەڵام، لە ناوەڕاستی توندوتیژی و پشێویی مەدەنیدا، سوپاسالار ژەنەڕاڵ [[محەممەد زیاولحەق]] سەرۆک وەزیران [[زولفەقار عەلی بوتۆ]]ی لە کودەتایەکی سەربازیدا لە ٥ی حوزەیران بە ناوی ڕەمزی «ئۆپەراسیۆنی کایەی پاک» دوورخستەوە. یاسای سەربازی لە ساڵی ١٩٨٥دا ھەڵگیرا کاتێک ھەڵبژاردنی نایاسایی و تەکنۆکرات بەڕێوەچوو، کە لە ئەنجامدا [[محەممەد جونێجۆ]]، گەورەپیاوێکی [[سند]]ی، وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرا. لە ٢٩ی ئایاری ١٩٨٨دا، ئەو ئەنجومەنە نیشتمانییەی کە لە ساڵی ١٩٨٥دا ھەڵبژێردرابوو، پێشوەختە لەلایەن زیاوە ھەڵوەشێندرایەوە، کە ھەروەھا جونێجۆ و تەواوی کابینەکەشی دوورخستەوە بەو پێیەی کە «ئیدارەکە گەندەڵ و بێتوانا بووە». ڕێکەوتی نوێی دەنگدان (کە لە سنووری ٩٠ ڕۆژ دوای ھەڵوەشاندنەوە کە لە دەستووری پاکستاندا ھاتووە تێپەڕی کردبوو) لەلایەن سەرۆکەوە لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨ دیاریکرا. جگە لەوەش ڕاگەیەندرا کە ھەڵبژاردنەکان لەسەر بنەمای بێ-پارتی بەڕێوەدەچن؛ بەڵام لە ٢ی تشرینی یەکەمدا، دوای مردنی کتوپڕی زیا لە ١٧ی ئاب، [[دادگای باڵای پاکستان]] قەدەغەکردنی پارتەکانی ھەڵوەشاندەوە و ڕێگەی دا ھەڵبژاردنەکان لەسەر بنەمای حیزبی بەڕێوەبچن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} dfnb7mz7c548yrhygt85rga5dkroore 1570768 1570737 2026-04-01T20:01:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570768 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس|وێنە=1988_Pakistani_general_election_-_Results_by_constituency.svg}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٨٨) لە ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٨٨ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] و [[ئەنجومەنی پیران]] بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان گەواھیدەری سەرھەڵدانەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) بوون لەژێر سەرکردایەتی کچی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]]، [[بێنەزیر بوتۆ|بێنەزیر]]. لایەنگرانی سەرۆککۆمار [[محەممەد زیاولحەق]]، کە لە ئابی ١٩٨٨دا کۆچی دوایی کردبوو، لەناو ھاوپەیمانییەکی نۆ پارتیدا بە ناوی [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]] (IJI) بە پشتیوانی [[دەزگای ھەواڵگری|دەزگاکانی ھەواڵگریی]] خۆیان ڕێکخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/760219/hamid-gul-accepts-responsibilty-for-creating-igi Hamid Gul accepts responsibility for creating IJI] Dawn, 30 October 2012</ref> ئەمە بووە سەرەتای سیستمێکی دوو پارتی بۆ ماوەی دە ساڵ لە نێوان [[پارتی گەلی پاکستان]]ی [[چەپڕەوی|چەپڕەو]] و [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]]ی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] و جێگرەوەکەی، کۆمەڵەی موڵسمانانی پاکستان (ن). پارتی گەلی پاکستان وەک گەورەترین [[پارت]] دەرکەوت، و ٩٤ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسیی ئەنجومەنی نیشتمانی بردەوە. ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد بە ٥٦ کورسی لە پلەی دووەمدا ھات لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنھا ٤٣٪ بوو. پارتی گەلی پاکستان توانی حکوومەتێک لەگەڵ پارتە چەپڕەوەکانی تر پێکبھێنێت، لەوانە بزووتنەوەی یەکگرتووی نەتەوەیی – لەندەن (MQM)، کە تێدا بوتۆ بوو بە یەکەم ژنە سەرۆک وەزیران لە وڵاتێکی موسڵماندا. == پێشینە == ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکان لە ٧ی ئازاری ١٩٧٧دا بەڕێوەچوون، کە تێیدا [[پارتی گەلی پاکستان]] زۆرینەیەکی ڕەھای بەدەستھێنا؛ بەڵام، لە ناوەڕاستی توندوتیژی و پشێویی مەدەنیدا، سوپاسالار ژەنەڕاڵ [[محەممەد زیاولحەق]] سەرۆک وەزیران [[زولفەقار عەلی بوتۆ]]ی لە کودەتایەکی سەربازیدا لە ٥ی حوزەیران بە ناوی ڕەمزی «ئۆپەراسیۆنی کایەی پاک» دوورخستەوە. یاسای سەربازی لە ساڵی ١٩٨٥دا ھەڵگیرا کاتێک ھەڵبژاردنی نایاسایی و تەکنۆکرات بەڕێوەچوو، کە لە ئەنجامدا [[محەممەد جونێجۆ]]، گەورەپیاوێکی [[سند]]ی، وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرا. لە ٢٩ی ئایاری ١٩٨٨دا، ئەو ئەنجومەنە نیشتمانییەی کە لە ساڵی ١٩٨٥دا ھەڵبژێردرابوو، پێشوەختە لەلایەن زیاوە ھەڵوەشێندرایەوە، کە ھەروەھا جونێجۆ و تەواوی کابینەکەشی دوورخستەوە بەو پێیەی کە «ئیدارەکە گەندەڵ و بێتوانا بووە». ڕێکەوتی نوێی دەنگدان (کە لە سنووری ٩٠ ڕۆژ دوای ھەڵوەشاندنەوە کە لە دەستووری پاکستاندا ھاتووە تێپەڕی کردبوو) لەلایەن سەرۆکەوە لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨ دیاریکرا. جگە لەوەش ڕاگەیەندرا کە ھەڵبژاردنەکان لەسەر بنەمای بێ-پارتی بەڕێوەدەچن؛ بەڵام لە ٢ی تشرینی یەکەمدا، دوای مردنی کتوپڕی زیا لە ١٧ی ئاب، [[دادگای باڵای پاکستان]] قەدەغەکردنی پارتەکانی ھەڵوەشاندەوە و ڕێگەی دا ھەڵبژاردنەکان لەسەر بنەمای حیزبی بەڕێوەبچن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} cr57pnjj16vdywwpz970ug7wa9ifp84 0 293958 1570739 2026-04-01T18:43:32Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1297196744|1985 Pakistani general election]]» 1570739 wikitext text/x-wiki هەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی شوباتی ١٩٨٥ بۆ هەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. هەڵبژاردنەکان لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی سەربازی محەممەد زیاولحەقدا ئەنجامدرا دوای گەڕاندنەوەی دەستووری ساڵی ١٩٧٣. 6yzl8j7ktocoy5k8qt23fnmomco9cjn 1570741 1570739 2026-04-01T18:46:46Z 1silent scientist 51740 1570741 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=Pakistan_General_election_1985.png }} ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی شوباتی ١٩٨٥ بۆ هەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] بەڕێوەچوو. هەڵبژاردنەکان لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی سەربازی [[محەممەد زیاولحەق]]دا ئەنجامدرا دوای گەڕاندنەوەی دەستووری ساڵی ١٩٧٣. نزیکەی ١،٣٠٠ کاندید کێبڕکێیان لە هەڵبژاردنەکاندا کرد، کە لەسەر بنەمای بێ-پارتی بەڕێوەچوو.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p678 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> هەر کاندیدێک داوای لێکرابوو کە کاغەزی کاندیدکردنەکەی لەلایەن ٥٠ دەنگدەری تۆمارکراوی ئەو بازنەیەی دەیەوێت تێدا بوەستێت، واژوو بکرێت.<ref>''Report on the General Elections, 1985'', Election Commission of Pakistan, 1986, p300</ref> لە هەوڵێکدا بۆ دوورخستنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە کاندیدانی [[ئۆپۆزسیۆن]] و مسۆگەرکردنی سەرکردایەتییەکی پارێزگار، زیاولحەق هەموارکردنی لە یاسای پارتە سیاسییەکانی ساڵی ١٩٦٢دا ئەنجامدا. لە ئەنجامدا، بزووتنەوەی گەڕاندنەوەی دیموکراسی (MRD)، کە داوای کۆتاییهێنان بە ڕژێمی سەربازی دەکرد، بایکۆتی هەڵبژاردنەکانی کرد.<ref name=":0" /> ڕێژەی بەشداری دەنگدەران ٥٤٪ بوو. زۆربەی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی هەڵبژێردراو لایەنگری ڕژێمی زیا بوون. حکوومەتێکی نوێ لەژێر سەرکردایەتی [[محەممەد خان جونێجۆ]] پێکهێنرا، کە کەسایەتییەکی کەمتر ناسراو بوو لە سیاسەتی نیشتمانیدا. سەرۆک وەزیران جونێجۆ و شوێنکەوتووانی دواتر کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستانی پارێزگاری لایەنگری زیایان دامەزراند. == لێکەوتەکان == دوای هەڵبژاردنەکان، [[محەممەد خان جونێجۆ]] وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرا و دواتر پارتێکی نوێی بە ناوی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان پێکهێنا. بایکۆتکردنی هەڵبژاردن وەک هەڵەیەک بۆ بزووتنەوەی گەڕاندنەوەی دیموکراسی (MRD) بینرا، کە پێشبینی کردبوو جەماوەر پشتگیری لە هەڵوێستەکەی بکەن.<ref name=":0">[https://storyofpakistan.com/general-elections-february-1985/ General Elections, February 1985] Story of Pakistan</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 0zeea7o0sc9a7chlu05fw1t3i6n3u59 1570742 1570741 2026-04-01T18:47:02Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570742 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=Pakistan_General_election_1985.png}} ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی شوباتی ١٩٨٥ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی سەربازی [[محەممەد زیاولحەق]]دا ئەنجامدرا دوای گەڕاندنەوەی دەستووری ساڵی ١٩٧٣. نزیکەی ١٬٣٠٠ کاندید کێبڕکێیان لە ھەڵبژاردنەکاندا کرد، کە لەسەر بنەمای بێ-پارتی بەڕێوەچوو.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p678 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> ھەر کاندیدێک داوای لێکرابوو کە کاغەزی کاندیدکردنەکەی لەلایەن ٥٠ دەنگدەری تۆمارکراوی ئەو بازنەیەی دەیەوێت تێدا بوەستێت، واژوو بکرێت.<ref>''Report on the General Elections, 1985'', Election Commission of Pakistan, 1986, p300</ref> لە ھەوڵێکدا بۆ دوورخستنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە کاندیدانی [[ئۆپۆزسیۆن]] و مسۆگەرکردنی سەرکردایەتییەکی پارێزگار، زیاولحەق ھەموارکردنی لە یاسای پارتە سیاسییەکانی ساڵی ١٩٦٢دا ئەنجامدا. لە ئەنجامدا، بزووتنەوەی گەڕاندنەوەی دیموکراسی (MRD)، کە داوای کۆتاییھێنان بە ڕژێمی سەربازی دەکرد، بایکۆتی ھەڵبژاردنەکانی کرد.<ref name=":0"/> ڕێژەی بەشداری دەنگدەران ٥٤٪ بوو. زۆربەی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ھەڵبژێردراو لایەنگری ڕژێمی زیا بوون. حکوومەتێکی نوێ لەژێر سەرکردایەتی [[محەممەد خان جونێجۆ]] پێکھێنرا، کە کەسایەتییەکی کەمتر ناسراو بوو لە سیاسەتی نیشتمانیدا. سەرۆک وەزیران جونێجۆ و شوێنکەوتووانی دواتر کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستانی پارێزگاری لایەنگری زیایان دامەزراند. == لێکەوتەکان == دوای ھەڵبژاردنەکان، [[محەممەد خان جونێجۆ]] وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرا و دواتر پارتێکی نوێی بە ناوی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان پێکھێنا. بایکۆتکردنی ھەڵبژاردن وەک ھەڵەیەک بۆ بزووتنەوەی گەڕاندنەوەی دیموکراسی (MRD) بینرا، کە پێشبینی کردبوو جەماوەر پشتگیری لە ھەڵوێستەکەی بکەن.<ref name=":0">[https://storyofpakistan.com/general-elections-february-1985/ General Elections, February 1985] Story of Pakistan</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ryuvcdqbfevfp0zuexhk4yoa2qfy493 1570766 1570742 2026-04-01T20:01:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570766 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=Pakistan_General_election_1985.png}} ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی شوباتی ١٩٨٥ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی سەربازی [[محەممەد زیاولحەق]]دا ئەنجامدرا دوای گەڕاندنەوەی دەستووری ساڵی ١٩٧٣. نزیکەی ١٬٣٠٠ کاندید کێبڕکێیان لە ھەڵبژاردنەکاندا کرد، کە لەسەر بنەمای بێ-پارتی بەڕێوەچوو.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p678 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> ھەر کاندیدێک داوای لێکرابوو کە کاغەزی کاندیدکردنەکەی لەلایەن ٥٠ دەنگدەری تۆمارکراوی ئەو بازنەیەی دەیەوێت تێدا بوەستێت، واژوو بکرێت.<ref>''Report on the General Elections, 1985'', Election Commission of Pakistan, 1986, p300</ref> لە ھەوڵێکدا بۆ دوورخستنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە کاندیدانی [[ئۆپۆزسیۆن]] و مسۆگەرکردنی سەرکردایەتییەکی پارێزگار، زیاولحەق ھەموارکردنی لە یاسای پارتە سیاسییەکانی ساڵی ١٩٦٢دا ئەنجامدا. لە ئەنجامدا، بزووتنەوەی گەڕاندنەوەی دیموکراسی (MRD)، کە داوای کۆتاییھێنان بە ڕژێمی سەربازی دەکرد، بایکۆتی ھەڵبژاردنەکانی کرد.<ref name=":0"/> ڕێژەی بەشداری دەنگدەران ٥٤٪ بوو. زۆربەی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ھەڵبژێردراو لایەنگری ڕژێمی زیا بوون. حکوومەتێکی نوێ لەژێر سەرکردایەتی [[محەممەد خان جونێجۆ]] پێکھێنرا، کە کەسایەتییەکی کەمتر ناسراو بوو لە سیاسەتی نیشتمانیدا. سەرۆک وەزیران جونێجۆ و شوێنکەوتووانی دواتر کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستانی پارێزگاری لایەنگری زیایان دامەزراند. == لێکەوتەکان == دوای ھەڵبژاردنەکان، [[محەممەد خان جونێجۆ]] وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرا و دواتر پارتێکی نوێی بە ناوی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان پێکھێنا. بایکۆتکردنی ھەڵبژاردن وەک ھەڵەیەک بۆ بزووتنەوەی گەڕاندنەوەی دیموکراسی (MRD) بینرا، کە پێشبینی کردبوو جەماوەر پشتگیری لە ھەڵوێستەکەی بکەن.<ref name=":0">[https://storyofpakistan.com/general-elections-february-1985/ General Elections, February 1985] Story of Pakistan</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} lntmkhycbnxcu0wjkvzz68t19rnlveb 0 293959 1570744 2026-04-01T18:49:18Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1327644742|1977 Pakistani general election]]» 1570744 wikitext text/x-wiki هەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٧ی ئازاری ١٩٧٧ بەڕێوەچوو بۆ هەڵبژاردنی ٢٠٠ ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی. دووەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە پاکستان بەڕێوەچوو و یەکەم هەڵبژاردن بوو کە دوای جەنگی ڕزگاریخوازی بەنگلادیش ئەنجامدرا. odwwdurf1t5traace5ws5fiwe3hmmry 1570745 1570744 2026-04-01T18:54:04Z 1silent scientist 51740 1570745 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=Pakistan_General_eleciton_1977_map.png }} هەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٧ی ئازاری ١٩٧٧ بەڕێوەچوو بۆ هەڵبژاردنی ٢٠٠ ئەندامی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]]. دووەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە پاکستان بەڕێوەچوو و یەکەم هەڵبژاردن بوو کە دوای [[جەنگی ڕزگاریخوازی بەنگلادیش]] ئەنجامدرا. ھەرچەندە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٧٧ دوای تەواوبوونی خولی پەرلەمانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەبچێت، بەڵام حکوومەتی [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) بە سەرۆکایەتی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] بڕیاری دا ھەڵبژاردنەکان زووتر ئەنجام بدات. بەو پێیەی زۆرینەی جەماوەر بۆچوونێکی باشیان لەسەر حکوومەتەکەی بوتۆ هەبوو، پێشبینییەکی بەرفراوان دەکرا کە پارتی گەلی پاکستان دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە.<ref>[https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563623-bhutto-1977-coup Bhutto and the 1977 coup] The News, 9 July 2017</ref> لە بەرامبەردا، نۆ پارتی [[ئۆپۆزسیۆن]] یەکیان گرت بۆ پێکھێنانی [[هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] (PNA). هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان لەسەر بەرنامەیەکی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کاری دەکرد و دژی هەڵوێستی [[چەپڕەوی]] پارتی گەلی پاکستان بوو. بەڵام، هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان چەند پارتێکی چەپڕەویشی تێدابوو کە دژی بوتۆ بوون، لەوانە پارتی نیشتمانی [[عەوامی خانی عەبدولوەلی خان]]، کە بە ڕێبەری هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان دادەنرا. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ [[پارتی گەلی پاکستان]]، کە ١٥٥ کورسی بەدەستهێنا. لە هەمان کاتدا، [[هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] تەنها ٣٦ کورسی بردەوە؛ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (قەیوم) تەنها پارتی تر بوو کە کورسییەکی بردەوە. سەرکەوتنی پارتی گەلی پاکستان بەو واتایە بوو کە بوتۆ وەک [[سەرۆک وەزیرانی پاکستان]] بەردەوام دەبێت. بەڵام، هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان پارتی گەلی پاکستانی بە ساختەکاری لە ھەڵبژاردنەکاندا تۆمەتبار کرد و ڕەتیکردەوە ئەنجامەکە قبووڵ بکات. ھەرچەندە تۆمەتەکانی ساختەکاری لەلایەن پارتی گەلی پاکستانەوە ڕەتکرانەوە، بەڵام ئەو ئیدیعایانەی کە لەلایەن هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستانەوە کران پشێوییان دروستکرد کە ئەنجامەکەی خۆپیشاندانی جەماوەری و ناڕەزایەتی توندوتیژی دژی بوتۆ بوو. بوتۆ و هێزە ئەمنییەکان نەیانتوانی کۆنتڕۆڵی دۆخەکە بکەن. دواتر [[سوپاسالار]] [[محەممەد زیاولحەق]] داوای کۆبوونەوەیەکی نهێنی لە بەرپرسانی باڵای سەربازی کرد بۆ پلاندانان بۆ [[کوودەتا|کودەتایەک]]، کە بە سەرکەوتوویی و لەژێر ناوی «ئۆپەراسیۆنی کایەی پاک» ئەنجامدرا، و بووە هۆی ڕووخانی حکوومەت و هەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی. دواتر، پاکستان چووە ناو سێیەم قۆناغی دەسەڵاتی سەربازییەوە.<ref>[https://storyofpakistan.com/general-elections-1977/ General Elections 1977] Story of Pakistan</ref> == بانگەشە == ھەڵبژاردنەکان زووتر لەوەی لە سەرەتادا پلانی بۆ داڕێژرابوو ئەنجامدران، و پێشبینی دەکرا لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٧٧دا بەڕێوەبچن.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections">{{cite web|last=Story of Pakistan|title=General Elections 1977|url=http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A142|work=January 1, 1977|date=June 2003 |publisher=Story of Pakistan, 1977 elections|access-date=10 March 2012}}</ref> بەڵام لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٧دا، بوتۆ لە تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی دەرکەوت و ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان زووتر ئەنجام دەدرێن، و ماوەیەکی کەم دوای دەرکەوتنی لە تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی دەستی بە بانگەشە سیاسییەکانی کرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> لە ١٠ی کانوونی دووەمدا، کۆمیسیاری هەڵبژاردنەکانی پاکستان دادوەر [[سەجاد ئەحمەد جان]] خشتەی هەڵبژاردنەکانی ڕاگەیاند و ١٩ و ٢٢ی کانوونی دووەمی وەک دوا وادە بۆ وەرگرتنی کاندیدکردنەکان بۆ [[پەرلەمان]] و ئەنجومەنە هەرێمییەکان دیاریکرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> بوتۆ بە توندی وەڵامی دایەوە و دەستبەجێ کاندیدی پارتەکەی بۆ کارمەندانی خۆی دیاریکرد. بە پێچەوانەی هەڵبژاردنەکانی ١٩٧٠، کاتێک پارتی گەلی پاکستان بە شێوەیەکی سەرەکی پشتی بە دروشمە [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستییەکان]] بەستبوو، ئەمجارەیان بوتۆ پشتی بە کەسایەتییە سیاسییە کاریگەرەکانیش بەست و کاندیدی پارتەکەی بۆ [[دەرەبەگ]]ەکان و کەسانی دیکەی خاوەن دەسەڵات دیاریکرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> بوتۆ خۆی کۆبوونەوەی جەماوەری لە سەرانسەری وڵاتدا ئەنجامدا، و بۆ بەدەستهێنانی پشتگیری زیاتر، لە ٤ی کانوونی دووەمدا چاکسازییەکانی کار و لە ٥ی کانوونی دووەمدا کۆمەڵەی دووەمی چاکسازییەکانی زەوی و زاری ڕاگەیاند.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> ئامادەبووان لە کۆبوونەوە جەماوەرییەکاندا لە هەموو شوێنەکانی وڵاتدا سەرسوڕهێنەر بوون، بە تایبەتی لە ناوچەکانی ناوەوەی [[سند]] و [[پەنجاب]].<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> مەبەستی بوتۆ لە ئەنجامدانی پێشوەختەی ھەڵبژاردنەکان ئەوە بوو کە کاتی پێویست بە ئۆپۆزسیۆن نەدات بۆ بڕیاردان و ئامادەکاری بۆ هەڵبژاردنە چاوەڕوانکراوەکان.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> [[هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] ببووە کێشەیەکی گەورە بۆ پارتی گەلی پاکستان کە لە چەندین بۆنەدا پارتی گەلی دەکردە ئامانج.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> لە ماوەی ھەڵبژاردنەکاندا، هاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان نەیتوانی پلانەکانی بۆ وڵات ڕوون بکاتەوە بەڵکو لەبری ئەوە پارتی گەلی کردە ئامانج و جەختی لەسەر کردەوەی خراپ، گەندەڵی بانگەشەبۆکراو (ھەرچەندە هیچ بەڵگەیەک نەبوو کە پەیوەندی بە بوتۆوە هەبێت)، خراپیی بەڕێوەبردنی دارایی، خەرجی زۆر بۆ کارگێڕی و سیاسەتە ئابوورییە «وێرانکەرەکان» کردەوە کە نیشانەکەی هەڵئاوسان بوو.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 2fqrbmoxi4jd7lw1je24oz1p0xchg1g 1570746 1570745 2026-04-01T18:54:34Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570746 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=Pakistan_General_eleciton_1977_map.png}} ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٧ی ئازاری ١٩٧٧ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ٢٠٠ ئەندامی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]]. دووەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە پاکستان بەڕێوەچوو و یەکەم ھەڵبژاردن بوو کە دوای [[جەنگی ڕزگاری خوازی بەنگلادیش]] ئەنجامدرا. ھەرچەندە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٧٧ دوای تەواوبوونی خولی پەرلەمانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەبچێت، بەڵام حکوومەتی [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) بە سەرۆکایەتی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] بڕیاری دا ھەڵبژاردنەکان زووتر ئەنجام بدات. بەو پێیەی زۆرینەی جەماوەر بۆچوونێکی باشیان لەسەر حکوومەتەکەی بوتۆ ھەبوو، پێشبینییەکی بەرفراوان دەکرا کە پارتی گەلی پاکستان دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە.<ref>[https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563623-bhutto-1977-coup Bhutto and the 1977 coup] The News, 9 July 2017</ref> لە بەرامبەردا، نۆ پارتی [[ئۆپۆزسیۆن]] یەکیان گرت بۆ پێکھێنانی [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] (PNA). ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان لەسەر بەرنامەیەکی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کاری دەکرد و دژی ھەڵوێستی [[چەپڕەوی]] پارتی گەلی پاکستان بوو؛ بەڵام، ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان چەند پارتێکی چەپڕەویشی تێدابوو کە دژی بوتۆ بوون، لەوانە پارتی نیشتمانی [[عەوامی خانی عەبدولوەلی خان]]، کە بە ڕێبەری ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان دادەنرا. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ [[پارتی گەلی پاکستان]]، کە ١٥٥ کورسی بەدەستھێنا. لە ھەمان کاتدا، [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] تەنھا ٣٦ کورسی بردەوە؛ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (قەیوم) تەنھا پارتی تر بوو کە کورسییەکی بردەوە. سەرکەوتنی پارتی گەلی پاکستان بەو واتایە بوو کە بوتۆ وەک [[سەرۆک وەزیرانی پاکستان]] بەردەوام دەبێت؛ بەڵام، ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان پارتی گەلی پاکستانی بە ساختەکاری لە ھەڵبژاردنەکاندا تۆمەتبار کرد و ڕەتیکردەوە ئەنجامەکە قبووڵ بکات. ھەرچەندە تۆمەتەکانی ساختەکاری لەلایەن پارتی گەلی پاکستانەوە ڕەتکرانەوە، بەڵام ئەو ئیدیعایانەی کە لەلایەن ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستانەوە کران پشێوییان دروست کرد کە ئەنجامەکەی خۆپیشاندانی جەماوەری و ناڕەزایەتی توندوتیژی دژی بوتۆ بوو. بوتۆ و ھێزە ئەمنییەکان نەیانتوانی کۆنتڕۆڵی دۆخەکە بکەن. دواتر [[سوپاسالار]] [[محەممەد زیاولحەق]] داوای کۆبوونەوەیەکی نھێنی لە بەرپرسانی باڵای سەربازی کرد بۆ پلاندانان بۆ [[کوودەتا|کودەتایەک]]، کە بە سەرکەوتوویی و لەژێر ناوی «ئۆپەراسیۆنی کایەی پاک» ئەنجامدرا، و بووە ھۆی ڕووخانی حکوومەت و ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی. دواتر، پاکستان چووە ناو سێیەم قۆناغی دەسەڵاتی سەربازییەوە.<ref>[https://storyofpakistan.com/general-elections-1977/ General Elections 1977] Story of Pakistan</ref> == بانگەشە == ھەڵبژاردنەکان زووتر لەوەی لە سەرەتادا پلانی بۆ داڕێژرابوو ئەنجامدران، و پێشبینی دەکرا لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٧٧دا بەڕێوەبچن.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections">{{cite web|last=Story of Pakistan|title=General Elections 1977|url=http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A142|work=January 1, 1977|date=June 2003 |publisher=Story of Pakistan, 1977 elections|access-date=10 March 2012}}</ref> بەڵام لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٧دا، بوتۆ لە تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی دەرکەوت و ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان زووتر ئەنجام دەدرێن، و ماوەیەکی کەم دوای دەرکەوتنی لە تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی دەستی بە بانگەشە سیاسییەکانی کرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> لە ١٠ی کانوونی دووەمدا، کۆمیسیاری ھەڵبژاردنەکانی پاکستان دادوەر [[سەجاد ئەحمەد جان]] خشتەی ھەڵبژاردنەکانی ڕاگەیاند و ١٩ و ٢٢ی کانوونی دووەمی وەک دوا وادە بۆ وەرگرتنی کاندیدکردنەکان بۆ [[پەرلەمان]] و ئەنجومەنە ھەرێمییەکان دیاریکرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> بوتۆ بە توندی وەڵامی دایەوە و دەستبەجێ کاندیدی پارتەکەی بۆ کارمەندانی خۆی دیاریکرد. بە پێچەوانەی ھەڵبژاردنەکانی ١٩٧٠، کاتێک پارتی گەلی پاکستان بە شێوەیەکی سەرەکی پشتی بە دروشمە [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستییەکان]] بەستبوو، ئەمجارەیان بوتۆ پشتی بە کەسایەتییە سیاسییە کاریگەرەکانیش بەست و کاندیدی پارتەکەی بۆ [[دەرەبەگ]]ەکان و کەسانی دیکەی خاوەن دەسەڵات دیاریکرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> بوتۆ خۆی کۆبوونەوەی جەماوەری لە سەرانسەری وڵاتدا ئەنجامدا، و بۆ بەدەستھێنانی پشتگیری زیاتر، لە ٤ی کانوونی دووەمدا چاکسازییەکانی کار و لە ٥ی کانوونی دووەمدا کۆمەڵەی دووەمی چاکسازییەکانی زەوی و زاری ڕاگەیاند.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> ئامادەبووان لە کۆبوونەوە جەماوەرییەکاندا لە ھەموو شوێنەکانی وڵاتدا سەرسووڕھێنەر بوون، بە تایبەتی لە ناوچەکانی ناوەوەی [[سند]] و [[پەنجاب]].<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> مەبەستی بوتۆ لە ئەنجامدانی پێشوەختەی ھەڵبژاردنەکان ئەوە بوو کە کاتی پێویست بە ئۆپۆزسیۆن نەدات بۆ بڕیاردان و ئامادەکاری بۆ ھەڵبژاردنە چاوەڕوانکراوەکان.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] ببووە کێشەیەکی گەورە بۆ پارتی گەلی پاکستان کە لە چەندین بۆنەدا پارتی گەلی دەکردە ئامانج.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> لە ماوەی ھەڵبژاردنەکاندا، ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان نەیتوانی پلانەکانی بۆ وڵات ڕوون بکاتەوە بەڵکو لەبری ئەوە پارتی گەلی کردە ئامانج و جەختی لەسەر کردەوەی خراپ، گەندەڵی بانگەشەبۆکراو (ھەرچەندە ھیچ بەڵگەیەک نەبوو کە پەیوەندی بە بوتۆوە ھەبێت)، خراپیی بەڕێوەبردنی دارایی، خەرجی زۆر بۆ کارگێڕی و سیاسەتە ئابوورییە «وێرانکەرەکان» کردەوە کە نیشانەکەی ھەڵئاوسان بوو.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} h2dhsh8dw051bopso40drbz163q8j6g 1570765 1570746 2026-04-01T20:00:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570765 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=Pakistan_General_eleciton_1977_map.png}} ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٧ی ئازاری ١٩٧٧ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ٢٠٠ ئەندامی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]]. دووەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە پاکستان بەڕێوەچوو و یەکەم ھەڵبژاردن بوو کە دوای [[جەنگی ڕزگاری خوازی بەنگلادیش]] ئەنجامدرا. ھەرچەندە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٧٧ دوای تەواوبوونی خولی پەرلەمانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەبچێت، بەڵام حکوومەتی [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) بە سەرۆکایەتی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] بڕیاری دا ھەڵبژاردنەکان زووتر ئەنجام بدات. بەو پێیەی زۆرینەی جەماوەر بۆچوونێکی باشیان لەسەر حکوومەتەکەی بوتۆ ھەبوو، پێشبینییەکی بەرفراوان دەکرا کە پارتی گەلی پاکستان دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە.<ref>[https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563623-bhutto-1977-coup Bhutto and the 1977 coup] The News, 9 July 2017</ref> لە بەرامبەردا، نۆ پارتی [[ئۆپۆزسیۆن]] یەکیان گرت بۆ پێکھێنانی [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] (PNA). ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان لەسەر بەرنامەیەکی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کاری دەکرد و دژی ھەڵوێستی [[چەپڕەوی]] پارتی گەلی پاکستان بوو؛ بەڵام، ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان چەند پارتێکی چەپڕەویشی تێدابوو کە دژی بوتۆ بوون، لەوانە پارتی نیشتمانی [[عەوامی خانی عەبدولوەلی خان]]، کە بە ڕێبەری ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان دادەنرا. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ [[پارتی گەلی پاکستان]]، کە ١٥٥ کورسی بەدەستھێنا. لە ھەمان کاتدا، [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] تەنھا ٣٦ کورسی بردەوە؛ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (قەیوم) تەنھا پارتی تر بوو کە کورسییەکی بردەوە. سەرکەوتنی پارتی گەلی پاکستان بەو واتایە بوو کە بوتۆ وەک [[سەرۆک وەزیرانی پاکستان]] بەردەوام دەبێت؛ بەڵام، ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان پارتی گەلی پاکستانی بە ساختەکاری لە ھەڵبژاردنەکاندا تۆمەتبار کرد و ڕەتیکردەوە ئەنجامەکە قبووڵ بکات. ھەرچەندە تۆمەتەکانی ساختەکاری لەلایەن پارتی گەلی پاکستانەوە ڕەتکرانەوە، بەڵام ئەو ئیدیعایانەی کە لەلایەن ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستانەوە کران پشێوییان دروست کرد کە ئەنجامەکەی خۆپیشاندانی جەماوەری و ناڕەزایەتی توندوتیژی دژی بوتۆ بوو. بوتۆ و ھێزە ئەمنییەکان نەیانتوانی کۆنتڕۆڵی دۆخەکە بکەن. دواتر [[سوپاسالار]] [[محەممەد زیاولحەق]] داوای کۆبوونەوەیەکی نھێنی لە بەرپرسانی باڵای سەربازی کرد بۆ پلاندانان بۆ [[کوودەتا|کودەتایەک]]، کە بە سەرکەوتوویی و لەژێر ناوی «ئۆپەراسیۆنی کایەی پاک» ئەنجامدرا، و بووە ھۆی ڕووخانی حکوومەت و ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی. دواتر، پاکستان چووە ناو سێیەم قۆناغی دەسەڵاتی سەربازییەوە.<ref>[https://storyofpakistan.com/general-elections-1977/ General Elections 1977] Story of Pakistan</ref> == بانگەشە == ھەڵبژاردنەکان زووتر لەوەی لە سەرەتادا پلانی بۆ داڕێژرابوو ئەنجامدران، و پێشبینی دەکرا لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٧٧دا بەڕێوەبچن.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections">{{cite web|last=Story of Pakistan|title=General Elections 1977|url=http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A142|work=January 1, 1977|date=June 2003 |publisher=Story of Pakistan, 1977 elections|access-date=10 March 2012}}</ref> بەڵام لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٧دا، بوتۆ لە تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی دەرکەوت و ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان زووتر ئەنجام دەدرێن، و ماوەیەکی کەم دوای دەرکەوتنی لە تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی دەستی بە بانگەشە سیاسییەکانی کرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> لە ١٠ی کانوونی دووەمدا، کۆمیسیاری ھەڵبژاردنەکانی پاکستان دادوەر [[سەجاد ئەحمەد جان]] خشتەی ھەڵبژاردنەکانی ڕاگەیاند و ١٩ و ٢٢ی کانوونی دووەمی وەک دوا وادە بۆ وەرگرتنی کاندیدکردنەکان بۆ [[پەرلەمان]] و ئەنجومەنە ھەرێمییەکان دیاریکرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> بوتۆ بە توندی وەڵامی دایەوە و دەستبەجێ کاندیدی پارتەکەی بۆ کارمەندانی خۆی دیاریکرد. بە پێچەوانەی ھەڵبژاردنەکانی ١٩٧٠، کاتێک پارتی گەلی پاکستان بە شێوەیەکی سەرەکی پشتی بە دروشمە [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستییەکان]] بەستبوو، ئەمجارەیان بوتۆ پشتی بە کەسایەتییە سیاسییە کاریگەرەکانیش بەست و کاندیدی پارتەکەی بۆ [[دەرەبەگ]]ەکان و کەسانی دیکەی خاوەن دەسەڵات دیاریکرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> بوتۆ خۆی کۆبوونەوەی جەماوەری لە سەرانسەری وڵاتدا ئەنجامدا، و بۆ بەدەستھێنانی پشتگیری زیاتر، لە ٤ی کانوونی دووەمدا چاکسازییەکانی کار و لە ٥ی کانوونی دووەمدا کۆمەڵەی دووەمی چاکسازییەکانی زەوی و زاری ڕاگەیاند.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> ئامادەبووان لە کۆبوونەوە جەماوەرییەکاندا لە ھەموو شوێنەکانی وڵاتدا سەرسووڕھێنەر بوون، بە تایبەتی لە ناوچەکانی ناوەوەی [[سند]] و [[پەنجاب]].<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> مەبەستی بوتۆ لە ئەنجامدانی پێشوەختەی ھەڵبژاردنەکان ئەوە بوو کە کاتی پێویست بە ئۆپۆزسیۆن نەدات بۆ بڕیاردان و ئامادەکاری بۆ ھەڵبژاردنە چاوەڕوانکراوەکان.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] ببووە کێشەیەکی گەورە بۆ پارتی گەلی پاکستان کە لە چەندین بۆنەدا پارتی گەلی دەکردە ئامانج.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> لە ماوەی ھەڵبژاردنەکاندا، ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان نەیتوانی پلانەکانی بۆ وڵات ڕوون بکاتەوە بەڵکو لەبری ئەوە پارتی گەلی کردە ئامانج و جەختی لەسەر کردەوەی خراپ، گەندەڵی بانگەشەبۆکراو (ھەرچەندە ھیچ بەڵگەیەک نەبوو کە پەیوەندی بە بوتۆوە ھەبێت)، خراپیی بەڕێوەبردنی دارایی، خەرجی زۆر بۆ کارگێڕی و سیاسەتە ئابوورییە «وێرانکەرەکان» کردەوە کە نیشانەکەی ھەڵئاوسان بوو.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} qeupgdqdyu2e37860qx0jsl9rbdy82q 0 293960 1570747 2026-04-01T18:56:02Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346327697|1970 Pakistani general election]]» 1570747 wikitext text/x-wiki .... e8rhiz0tks39lthvf9x9y3pdkzx6oa0 1570750 1570747 2026-04-01T19:01:59Z 1silent scientist 51740 1570750 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٧٠) لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] بەڕێوەچوو. ئەوانە یەکەم ھەڵبژاردنی گشتیی ڕاستەوخۆ بوون لە دوای سەربەخۆیی پاکستان و لە کۆتاییدا تەنھا ئەو ھەڵبژاردنانە بوون کە پێش سەربەخۆیی [[بەنگلادیش]] ئەنجامدران. دەنگدان لە ٣٠٠ بازنەی گشتیدا ئەنجامدرا، کە ١٦٢یان لە پاکستانی ڕۆژھەڵات و ١٣٨یان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون. سیانزە کورسی تریش بۆ [[ژنان]] تەرخانکرابوون (حەوتیان لە پاکستانی ڕۆژھەڵات و شەشیان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون)، کە دەبوو لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانییەوە ھەڵبژێردرێن.<ref>{{Cite journal |author=Craig Baxter |author-link=Craig Baxter |date=March 1971 |title=Pakistan Votes -- 1970 |url=https://www.jstor.org/stable/3024655 |journal=Asian Survey |volume=11 |issue=3 |pages=197–218 |doi=10.2307/3024655 |jstor=3024655 |issn=0004-4687 |url-access=subscription}}</ref> ھەڵبژاردنەکان کێبڕکێیەکی توند بوون لە نێوان دوو پارتی [[سۆسیال دیموکرات]]، [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) کە بنکەکەی لە ڕۆژاوا بوو و سەرانسەری پاکستانی عەوامی لیگ کە بنکەکەی لە ڕۆژھەڵات بوو. عەوامی لیگ تەنھا پارتی سەرەکی بوو لە باڵی ڕۆژھەڵات، لە کاتێکدا لە باڵی ڕۆژاوا، پارتی گەلی پاکستان ڕووبەڕووی کێبڕکێیەکی توندی کوتلە پارێزگارەکانی کومەڵەی موسڵمانان بووەوە، کە گەورەترینیان کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (قەیوم) بوو، ھەروەھا پارتە ئیسلامییەکانی وەک [[جەماعەتی ئیسلامیی پاکستان]] (JI)، [[جەمیعەتی عولەمای ئیسلام]] (JUI)، و [[جەمیعەتی عولەمای پاکستان]] (JUP). ئەنجامەکە سەرکەوتن بوو بۆ عەوامی لیگ، کە زۆرینەی ڕەھای بەدەستھێنا و ١٦٠ کورسی لە کۆی ١٦٢ کورسییە گشتییەکان و ھەر حەوت کورسییەکەی ژنانی لە پاکستانی ڕۆژھەڵات بردەوە. پارتی گەلی پاکستان تەنھا ٨١ کورسی گشتی و پێنج کورسی ژنانی بردەوە، کە ھەموویان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون. لە ھەڵبژاردنە ھەرێمییەکاندا کە دە ڕۆژ دواتر بەڕێوەچوو، عەوامی لیگ دووبارە لە پاکستانی ڕۆژھەڵاتدا باڵادەست بوو، لە کاتێکدا [[پارتی گەلی پاکستان]] حیزبی براوە بوو لە [[پەنجاب]] و [[سند]]. پارتی نیشتمانی عەوامی (وەلی)ی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە پارێزگای سنووری باکووری ڕۆژاوا و [[بەلۆچستان|بەلووچستان]] سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە سەرەتادا ئەنجومەنی نیشتمانی دەستبەکارنەبوو چونکە سەرۆک [[یەحیا خان]] و سەرۆکی پارتی گەلی پاکستان [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] نەیاندەویست پارتێکی پاکستانی ڕۆژھەڵات لە حکوومەتی فیدراڵیدا بێت.<ref>{{cite news |title=1970 polls: When election results created a storm |url=https://www.dawn.com/news/686541/1970-polls-when-election-results-created-a-storm |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=8 January 2012}}</ref> لەبری ئەوە، «یەحیا» سیاسییە دێرینەکەی بەنگالی «نوورول ئەمینی» وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرد و داوای لێکرد بگاتە سازشێک لە نێوان پارتی گەلی پاکستان و عەوامی لیگ. بەڵام ئەم ھەنگاوە سەرکەوتوو نەبوو چونکە دواکەوتنی دەستبەکاربوون پێشتر بووە ھۆی پشێوییەکی بەرچاو لە پاکستانی ڕۆژھەڵاتدا. دۆخەکە زیاتر تێکچوو کاتێک «ئۆپەراسیۆنی تیشکی گەڕان» بە فەرمانی یەحیا ڕوویدا، کە بووە ھۆی شەڕێکی ناوخۆ کە سەری کێشا بۆ پێکھێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی [[بەنگلادیش]].<ref>{{cite news |title=History: Bhutto, Mujib and the generals |url=https://www.dawn.com/news/1392750 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=4 May 2019}}</ref> ئەنجومەنەکە لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧٢دا دەستبەکاربوو دوای ئەوەی یەحیا دەستی لەکارکێشایەوە و دەسەڵاتی ڕادەستی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] کرد. بوتۆ لە ساڵی ١٩٧٣دا بوو بە سەرۆک وەزیران دوای ئەوەی پۆستەکە لەلایەن دەستوورێکی نوێوە دروستکرایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ttp1ybs2bfixub8f39iuuwsrqk99d1n 1570751 1570750 2026-04-01T19:02:16Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1570751 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٧٠) لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] بەڕێوەچوو. ئەوانە یەکەم ھەڵبژاردنی گشتیی ڕاستەوخۆ بوون لە دوای سەربەخۆیی پاکستان و لە کۆتاییدا تەنھا ئەو ھەڵبژاردنانە بوون کە پێش سەربەخۆیی [[بەنگلادیش]] ئەنجامدران. دەنگدان لە ٣٠٠ بازنەی گشتیدا ئەنجامدرا، کە ١٦٢یان لە پاکستانی ڕۆژھەڵات و ١٣٨یان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون. سێزدە کورسی تریش بۆ [[ژنان]] تەرخانکرابوون (حەوتیان لە پاکستانی ڕۆژھەڵات و شەشیان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون)، کە دەبوو لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانییەوە ھەڵبژێردرێن.<ref>{{Cite journal |author=Craig Baxter |author-link=Craig Baxter |date=March 1971 |title=Pakistan Votes -- 1970 |url=https://www.jstor.org/stable/3024655 |journal=Asian Survey |volume=11 |issue=3 |pages=197–218 |doi=10.2307/3024655 |jstor=3024655 |issn=0004-4687 |url-access=subscription}}</ref> ھەڵبژاردنەکان کێبڕکێیەکی توند بوون لە نێوان دوو پارتی [[سۆسیال دیموکرات]]، [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) کە بنکەکەی لە ڕۆژاوا بوو و سەرانسەری پاکستانی عەوامی لیگ کە بنکەکەی لە ڕۆژھەڵات بوو. عەوامی لیگ تەنھا پارتی سەرەکی بوو لە باڵی ڕۆژھەڵات، لەکاتێکدا لە باڵی ڕۆژاوا، پارتی گەلی پاکستان ڕووبەڕووی کێبڕکێیەکی توندی کوتلە پارێزگارەکانی کومەڵەی موسڵمانان بووەوە، کە گەورەترینیان کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (قەیوم) بوو، ھەروەھا پارتە ئیسلامییەکانی وەک [[جەماعەتی ئیسلامیی پاکستان]] (JI)، [[جەمیعەتی عولەمای ئیسلام]] (JUI)، و [[جەمیعەتی عولەمای پاکستان]] (JUP). ئەنجامەکە سەرکەوتن بوو بۆ عەوامی لیگ، کە زۆرینەی ڕەھای بەدەستھێنا و ١٦٠ کورسی لە کۆی ١٦٢ کورسییە گشتییەکان و ھەر حەوت کورسییەکەی ژنانی لە پاکستانی ڕۆژھەڵات بردەوە. پارتی گەلی پاکستان تەنھا ٨١ کورسی گشتی و پێنج کورسی ژنانی بردەوە، کە ھەموویان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون. لە ھەڵبژاردنە ھەرێمییەکاندا کە دە ڕۆژ دواتر بەڕێوەچوو، عەوامی لیگ دووبارە لە پاکستانی ڕۆژھەڵاتدا باڵادەست بوو، لەکاتێکدا [[پارتی گەلی پاکستان]] حیزبی براوە بوو لە [[پەنجاب]] و [[سند]]. پارتی نیشتمانی عەوامی (وەلی)ی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە پارێزگای سنووری باکووری ڕۆژاوا و [[بەلۆچستان|بەلووچستان]] سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە سەرەتادا ئەنجومەنی نیشتمانی دەستبەکارنەبوو چونکە سەرۆک [[یەحیا خان]] و سەرۆکی پارتی گەلی پاکستان [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] نەیاندەویست پارتێکی پاکستانی ڕۆژھەڵات لە حکوومەتی فیدراڵیدا بێت.<ref>{{cite news |title=1970 polls: When election results created a storm |url=https://www.dawn.com/news/686541/1970-polls-when-election-results-created-a-storm |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=8 January 2012}}</ref> لەبری ئەوە، «یەحیا» سیاسییە دێرینەکەی بەنگالی «نوورول ئەمینی» وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرد و داوای لێکرد بگاتە سازشێک لە نێوان پارتی گەلی پاکستان و عەوامی لیگ؛ بەڵام ئەم ھەنگاوە سەرکەوتوو نەبوو چونکە دواکەوتنی دەستبەکاربوون پێشتر بووە ھۆی پشێوییەکی بەرچاو لە پاکستانی ڕۆژھەڵاتدا. دۆخەکە زیاتر تێکچوو کاتێک «ئۆپەراسیۆنی تیشکی گەڕان» بە فەرمانی یەحیا ڕوویدا، کە بووە ھۆی شەڕێکی ناوخۆ کە سەری کێشا بۆ پێکھێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی [[بەنگلادیش]].<ref>{{cite news |title=History: Bhutto, Mujib and the generals |url=https://www.dawn.com/news/1392750 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=4 May 2019}}</ref> ئەنجومەنەکە لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧٢دا دەستبەکاربوو دوای ئەوەی یەحیا دەستی لەکارکێشایەوە و دەسەڵاتی ڕادەستی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] کرد. بوتۆ لە ساڵی ١٩٧٣دا بوو بە سەرۆک وەزیران دوای ئەوەی پۆستەکە لەلایەن دەستوورێکی نوێوە دروستکرایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} if72i5qanvkl3f0i09osake5gt03ebi 1570764 1570751 2026-04-01T20:00:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1570764 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٧٠) لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] بەڕێوەچوو. ئەوانە یەکەم ھەڵبژاردنی گشتیی ڕاستەوخۆ بوون لە دوای سەربەخۆیی پاکستان و لە کۆتاییدا تەنھا ئەو ھەڵبژاردنانە بوون کە پێش سەربەخۆیی [[بەنگلادیش]] ئەنجامدران. دەنگدان لە ٣٠٠ بازنەی گشتیدا ئەنجامدرا، کە ١٦٢یان لە پاکستانی ڕۆژھەڵات و ١٣٨یان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون. سێزدە کورسی تریش بۆ [[ژنان]] تەرخانکرابوون (حەوتیان لە پاکستانی ڕۆژھەڵات و شەشیان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون)، کە دەبوو لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانییەوە ھەڵبژێردرێن.<ref>{{Cite journal |author=Craig Baxter |author-link=Craig Baxter |date=March 1971 |title=Pakistan Votes -- 1970 |url=https://www.jstor.org/stable/3024655 |journal=Asian Survey |volume=11 |issue=3 |pages=197–218 |doi=10.2307/3024655 |jstor=3024655 |issn=0004-4687 |url-access=subscription}}</ref> ھەڵبژاردنەکان کێبڕکێیەکی توند بوون لە نێوان دوو پارتی [[سۆسیال دیموکرات]]، [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) کە بنکەکەی لە ڕۆژاوا بوو و سەرانسەری پاکستانی عەوامی لیگ کە بنکەکەی لە ڕۆژھەڵات بوو. عەوامی لیگ تەنھا پارتی سەرەکی بوو لە باڵی ڕۆژھەڵات، لەکاتێکدا لە باڵی ڕۆژاوا، پارتی گەلی پاکستان ڕووبەڕووی کێبڕکێیەکی توندی کوتلە پارێزگارەکانی کومەڵەی موسڵمانان بووەوە، کە گەورەترینیان کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (قەیوم) بوو، ھەروەھا پارتە ئیسلامییەکانی وەک [[جەماعەتی ئیسلامیی پاکستان]] (JI)، [[جەمیعەتی عولەمای ئیسلام]] (JUI)، و [[جەمیعەتی عولەمای پاکستان]] (JUP). ئەنجامەکە سەرکەوتن بوو بۆ عەوامی لیگ، کە زۆرینەی ڕەھای بەدەستھێنا و ١٦٠ کورسی لە کۆی ١٦٢ کورسییە گشتییەکان و ھەر حەوت کورسییەکەی ژنانی لە پاکستانی ڕۆژھەڵات بردەوە. پارتی گەلی پاکستان تەنھا ٨١ کورسی گشتی و پێنج کورسی ژنانی بردەوە، کە ھەموویان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون. لە ھەڵبژاردنە ھەرێمییەکاندا کە دە ڕۆژ دواتر بەڕێوەچوو، عەوامی لیگ دووبارە لە پاکستانی ڕۆژھەڵاتدا باڵادەست بوو، لەکاتێکدا [[پارتی گەلی پاکستان]] حیزبی براوە بوو لە [[پەنجاب]] و [[سند]]. پارتی نیشتمانی عەوامی (وەلی)ی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە پارێزگای سنووری باکووری ڕۆژاوا و [[بەلۆچستان|بەلووچستان]] سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە سەرەتادا ئەنجومەنی نیشتمانی دەستبەکارنەبوو چونکە سەرۆک [[یەحیا خان]] و سەرۆکی پارتی گەلی پاکستان [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] نەیاندەویست پارتێکی پاکستانی ڕۆژھەڵات لە حکوومەتی فیدراڵیدا بێت.<ref>{{cite news |title=1970 polls: When election results created a storm |url=https://www.dawn.com/news/686541/1970-polls-when-election-results-created-a-storm |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=8 January 2012}}</ref> لەبری ئەوە، «یەحیا» سیاسییە دێرینەکەی بەنگالی «نوورول ئەمینی» وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرد و داوای لێکرد بگاتە سازشێک لە نێوان پارتی گەلی پاکستان و عەوامی لیگ؛ بەڵام ئەم ھەنگاوە سەرکەوتوو نەبوو چونکە دواکەوتنی دەستبەکاربوون پێشتر بووە ھۆی پشێوییەکی بەرچاو لە پاکستانی ڕۆژھەڵاتدا. دۆخەکە زیاتر تێکچوو کاتێک «ئۆپەراسیۆنی تیشکی گەڕان» بە فەرمانی یەحیا ڕوویدا، کە بووە ھۆی شەڕێکی ناوخۆ کە سەری کێشا بۆ پێکھێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی [[بەنگلادیش]].<ref>{{cite news |title=History: Bhutto, Mujib and the generals |url=https://www.dawn.com/news/1392750 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=4 May 2019}}</ref> ئەنجومەنەکە لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧٢دا دەستبەکاربوو دوای ئەوەی یەحیا دەستی لەکارکێشایەوە و دەسەڵاتی ڕادەستی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] کرد. بوتۆ لە ساڵی ١٩٧٣دا بوو بە سەرۆک وەزیران دوای ئەوەی پۆستەکە لەلایەن دەستوورێکی نوێوە دروستکرایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} pqv62ypbwg6fm81dsc9akie78n3u4al 0 293961 1570748 2026-04-01T18:59:29Z Ravan 7844 پەڕەی دروست کرد بە «{{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = East Florida | common_name = East Florida | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | even...»ەوە 1570748 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = East Florida | common_name = East Florida | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | event_start = [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] | date_start = 10 February, | year_start = 1763 | event1 = [[Peace of Paris (1783)|Transferred to Spain]] | date_event1 = 25 November 1783 | event2 = [[Adams–Onís Treaty]] | date_event2 = 1821 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = Merged into [[Territory of Florida]] | date_end = 30 March, | year_end = 1822 | p1 = Spanish Florida | s1 = Territory of Florida | image_flag = Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg | image_flag2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag_type = Left: Red Ensign of [[Great Britain]]<br />Right: Flag of the [[Spanish Empire]] | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map =File:1822 Geographical, Statistical, and Historical Map of Florida by Henry Charles Carey, Isaac Lea and Fielding Lucas.png | image_map_caption =Under Spanish rule, East Florida and West Florida were divided by the [[Suwannee River]]. ([[Henry Charles Carey|H. Carey]] & [[Isaac Lea|Lea]]) | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year1 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year2 = | capital = [[St. Augustine, Florida|St. Augustine]] | government_type = | title_leader = Governor | leader1 = 5 under Britain | year_leader1 = 1763–1784 | leader2 = 8 under Spain | year_leader2 = 1784–1821 | leader3 = 1 U.S. military commissioner | year_leader3 = 1821 }} 3u2af96z23m3qga4ywla33g4uhnfzo6 1570749 1570748 2026-04-01T19:01:24Z Ravan 7844 1570749 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = East Florida | common_name = East Florida | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | event_start = [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] | date_start = 10 February, | year_start = 1763 | event1 = [[Peace of Paris (1783)|Transferred to Spain]] | date_event1 = 25 November 1783 | event2 = [[Adams–Onís Treaty]] | date_event2 = 1821 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = Merged into [[Territory of Florida]] | date_end = 30 March, | year_end = 1822 | p1 = Spanish Florida | s1 = Territory of Florida | image_flag = Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg | image_flag2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag_type = Left: Red Ensign of [[Great Britain]]<br />Right: Flag of the [[Spanish Empire]] | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map =File:1822 Geographical, Statistical, and Historical Map of Florida by Henry Charles Carey, Isaac Lea and Fielding Lucas.png | image_map_caption =Under Spanish rule, East Florida and West Florida were divided by the [[Suwannee River]]. ([[Henry Charles Carey|H. Carey]] & [[Isaac Lea|Lea]]) | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year1 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year2 = | capital = [[St. Augustine, Florida|St. Augustine]] | government_type = | title_leader = Governor | leader1 = 5 under Britain | year_leader1 = 1763–1784 | leader2 = 8 under Spain | year_leader2 = 1784–1821 | leader3 = 1 U.S. military commissioner | year_leader3 = 1821 }} '''فلۆریدای ڕۆژهەڵات''' لە ساڵی ١٧٦٣ تا ١٧٨٣ کۆلۆنییەکی بەریتانیا بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ تا ١٨٢١ پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا بووە، ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٧٦٣دا کۆنترۆڵی فلۆریدای ئیسپانیایان بەدەستهێناوە لە چوارچێوەی پەیمانی پاریس کە کۆتایی بە جەنگی حەوت ساڵە هێنا. بەرپرسانی بەریتانیا بە بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە کۆلۆنییەکە زۆر گەورەیە بۆ ئەوەی وەک یەک یەکە بەڕێوەبچێت، فلۆریدایان دابەشکرد بەسەر دوو کۆلۆنیدا کە بە ڕووباری ئەپالاچیکۆلا جیاکرابوونەوە: کۆلۆنی فلۆریدای ڕۆژهەڵات، کە پایتەختەکەی دەکەوێتە سانت ئۆگستین؛ و فلۆریدای ڕۆژئاوا کە پایتەختەکەی دەکەوێتە شاری پێنساکۆلا. فلۆریدای ڕۆژهەڵات زۆر گەورەتر بوو و بەشێکی زۆری کۆلۆنی پێشووی ئیسپانیا و زۆربەی ویلایەتی ئێستای فلۆریدای لەخۆگرتبوو. هەروەها زۆرترین دانیشتووی فلۆریدای ئیسپانیا بووە، بەڵام پێش ئەوەی کۆنترۆڵەکە بگوازرێتەوە بۆ بەریتانیا، زۆربەی دانیشتووان – لەنێویاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کەسێک لە سانت ئۆگستین – خاکەکەیان بەجێهێشتووە و زۆربەیان کۆچیان کردووە بۆ کوبا. 8v2de7yz7fhl6wq1hswe5cn5hlax2w1 1570752 1570749 2026-04-01T19:03:48Z Ravan 7844 1570752 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | common_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | event_start = [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] | date_start = 10 February, | year_start = 1763 | event1 = [[Peace of Paris (1783)|Transferred to Spain]] | date_event1 = 25 November 1783 | event2 = [[Adams–Onís Treaty]] | date_event2 = 1821 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = Merged into [[Territory of Florida]] | date_end = 30 March, | year_end = 1822 | p1 = Spanish Florida | s1 = Territory of Florida | image_flag = Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg | image_flag2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag_type = Left: Red Ensign of [[Great Britain]]<br />Right: Flag of the [[Spanish Empire]] | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map =File:1822 Geographical, Statistical, and Historical Map of Florida by Henry Charles Carey, Isaac Lea and Fielding Lucas.png | image_map_caption =Under Spanish rule, East Florida and West Florida were divided by the [[Suwannee River]]. ([[Henry Charles Carey|H. Carey]] & [[Isaac Lea|Lea]]) | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year1 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year2 = | capital = [[St. Augustine, Florida|St. Augustine]] | government_type = | title_leader = Governor | leader1 = 5 under [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] | year_leader1 = 1763–1784 | leader2 = 8 under Spain | year_leader2 = 1784–1821 | leader3 = 1 U.S. military commissioner | year_leader3 = 1821 }} '''فلۆریدای ڕۆژهەڵات''' لە ساڵی ١٧٦٣ تا ١٧٨٣ کۆلۆنییەکی [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ تا ١٨٢١ پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا بووە، ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٧٦٣دا کۆنترۆڵی فلۆریدای ئیسپانیایان بەدەستهێناوە لە چوارچێوەی پەیمانی پاریس کە کۆتایی بە جەنگی حەوت ساڵە هێنا. بەرپرسانی بەریتانیا بە بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە کۆلۆنییەکە زۆر گەورەیە بۆ ئەوەی وەک یەک یەکە بەڕێوەبچێت، فلۆریدایان دابەشکرد بەسەر دوو کۆلۆنیدا کە بە ڕووباری ئەپالاچیکۆلا جیاکرابوونەوە: کۆلۆنی فلۆریدای ڕۆژهەڵات، کە پایتەختەکەی دەکەوێتە سانت ئۆگستین؛ و فلۆریدای ڕۆژئاوا کە پایتەختەکەی دەکەوێتە شاری پێنساکۆلا. فلۆریدای ڕۆژهەڵات زۆر گەورەتر بوو و بەشێکی زۆری کۆلۆنی پێشووی ئیسپانیا و زۆربەی ویلایەتی ئێستای فلۆریدای لەخۆگرتبوو. هەروەها زۆرترین دانیشتووی فلۆریدای ئیسپانیا بووە، بەڵام پێش ئەوەی کۆنترۆڵەکە بگوازرێتەوە بۆ بەریتانیا، زۆربەی دانیشتووان – لەنێویاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کەسێک لە سانت ئۆگستین – خاکەکەیان بەجێهێشتووە و زۆربەیان کۆچیان کردووە بۆ کوبا. rtarlik26axknbndaz3u0d8451artj4 1570753 1570752 2026-04-01T19:05:56Z Ravan 7844 1570753 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | common_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | event_start = [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] | date_start = 10 February, | year_start = 1763 | event1 = [[Peace of Paris (1783)|Transferred to Spain]] | date_event1 = 25 November 1783 | event2 = [[Adams–Onís Treaty]] | date_event2 = 1821 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = Merged into [[Territory of Florida]] | date_end = 30 March, | year_end = 1822 | p1 = Spanish Florida | s1 = Territory of Florida | image_flag = Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg | image_flag2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag_type = Left: Red Ensign of [[Great Britain]]<br />Right: Flag of the [[Spanish Empire]] | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map =File:1822 Geographical, Statistical, and Historical Map of Florida by Henry Charles Carey, Isaac Lea and Fielding Lucas.png | image_map_caption =Under Spanish rule, East Florida and West Florida were divided by the [[Suwannee River]]. ([[Henry Charles Carey|H. Carey]] & [[Isaac Lea|Lea]]) | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year1 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year2 = | capital = [[St. Augustine, Florida|St. Augustine]] | government_type = | title_leader = Governor | leader1 = 5 under [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] | year_leader1 = 1763–1784 | leader2 = 8 under Spain | year_leader2 = 1784–1821 | leader3 = 1 U.S. military commissioner | year_leader3 = 1821 }} '''فلۆریدای ڕۆژهەڵات''' لە ساڵی ١٧٦٣ تا ١٧٨٣ کۆلۆنییەکی [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ تا ١٨٢١ پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا بووە، ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٧٦٣دا کۆنترۆڵی فلۆریدای ئیسپانیایان بەدەستهێناوە لە چوارچێوەی پەیمانی پاریس کە کۆتایی بە جەنگی حەوت ساڵە هێنا. بەرپرسانی بەریتانیا بە بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە کۆلۆنییەکە زۆر گەورەیە بۆ ئەوەی وەک یەک یەکە بەڕێوەبچێت، فلۆریدایان دابەشکرد بەسەر دوو کۆلۆنیدا کە بە ڕووباری ئەپالاچیکۆلا جیاکرابوونەوە: کۆلۆنی فلۆریدای ڕۆژهەڵات، کە پایتەختەکەی دەکەوێتە سانت ئۆگستین؛ و فلۆریدای ڕۆژئاوا کە پایتەختەکەی دەکەوێتە شاری پێنساکۆلا. فلۆریدای ڕۆژهەڵات زۆر گەورەتر بوو و بەشێکی زۆری کۆلۆنی پێشووی ئیسپانیا و زۆربەی ویلایەتی ئێستای فلۆریدای لەخۆگرتبوو. هەروەها زۆرترین دانیشتووی فلۆریدای ئیسپانیا بووە، بەڵام پێش ئەوەی کۆنترۆڵەکە بگوازرێتەوە بۆ بەریتانیا، زۆربەی دانیشتووان – لەنێویاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کەسێک لە سانت ئۆگستین – خاکەکەیان بەجێهێشتووە و زۆربەیان کۆچیان کردووە بۆ کوبا. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} 855hww6715ag7q4xx519x2mm6n4xxjy 1570754 1570753 2026-04-01T19:06:33Z Ravan 7844 1570754 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | common_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | event_start = [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] | date_start = 10 February, | year_start = 1763 | event1 = [[Peace of Paris (1783)|Transferred to Spain]] | date_event1 = 25 November 1783 | event2 = [[Adams–Onís Treaty]] | date_event2 = 1821 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = Merged into [[Territory of Florida]] | date_end = 30 March, | year_end = 1822 | p1 = Spanish Florida | s1 = Territory of Florida | image_flag = Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg | image_flag2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag_type = Left: Red Ensign of [[Great Britain]]<br />Right: Flag of the [[Spanish Empire]] | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map =File:1822 Geographical, Statistical, and Historical Map of Florida by Henry Charles Carey, Isaac Lea and Fielding Lucas.png | image_map_caption =Under Spanish rule, East Florida and West Florida were divided by the [[Suwannee River]]. ([[Henry Charles Carey|H. Carey]] & [[Isaac Lea|Lea]]) | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year1 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year2 = | capital = [[St. Augustine, Florida|St. Augustine]] | government_type = | title_leader = Governor | leader1 = 5 under [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] | year_leader1 = 1763–1784 | leader2 = 8 under Spain | year_leader2 = 1784–1821 | leader3 = 1 U.S. military commissioner | year_leader3 = 1821 }} '''فلۆریدای ڕۆژهەڵات''' لە ساڵی ١٧٦٣ تا ١٧٨٣ کۆلۆنییەکی [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ تا ١٨٢١ پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا بووە، ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٧٦٣دا کۆنترۆڵی فلۆریدای ئیسپانیایان بەدەستهێناوە لە چوارچێوەی پەیمانی پاریس کە کۆتایی بە جەنگی حەوت ساڵە هێنا. بەرپرسانی بەریتانیا بە بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە کۆلۆنییەکە زۆر گەورەیە بۆ ئەوەی وەک یەک یەکە بەڕێوەبچێت، فلۆریدایان دابەشکرد بەسەر دوو کۆلۆنیدا کە بە ڕووباری ئەپالاچیکۆلا جیاکرابوونەوە: کۆلۆنی فلۆریدای ڕۆژهەڵات، کە پایتەختەکەی دەکەوێتە سانت ئۆگستین؛ و فلۆریدای ڕۆژئاوا کە پایتەختەکەی دەکەوێتە شاری پێنساکۆلا. فلۆریدای ڕۆژهەڵات زۆر گەورەتر بوو و بەشێکی زۆری کۆلۆنی پێشووی ئیسپانیا و زۆربەی ویلایەتی ئێستای فلۆریدای لەخۆگرتبوو. هەروەها زۆرترین دانیشتووی فلۆریدای ئیسپانیا بووە، بەڵام پێش ئەوەی کۆنترۆڵەکە بگوازرێتەوە بۆ بەریتانیا، زۆربەی دانیشتووان – لەنێویاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کەسێک لە سانت ئۆگستین – خاکەکەیان بەجێهێشتووە و زۆربەیان کۆچیان کردووە بۆ کوبا.<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Period (1763–1784) – Fort Matanzas National Monument|url=https://www.nps.gov/foma/learn/historyculture/the-british-period.htm|access-date=2021-01-05|website=U.S. National Park Service|language=en}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} 7g0ynfn60xkxpvxhm3iiskgian7txsk 1570755 1570754 2026-04-01T19:09:33Z Ravan 7844 1570755 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | common_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | event_start = [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] | date_start = 10 February, | year_start = 1763 | event1 = [[Peace of Paris (1783)|Transferred to Spain]] | date_event1 = 25 November 1783 | event2 = [[Adams–Onís Treaty]] | date_event2 = 1821 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = Merged into [[Territory of Florida]] | date_end = 30 March, | year_end = 1822 | p1 = Spanish Florida | s1 = Territory of Florida | image_flag = Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg | image_flag2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag_type = Left: Red Ensign of [[Great Britain]]<br />Right: Flag of the [[Spanish Empire]] | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map =File:1822 Geographical, Statistical, and Historical Map of Florida by Henry Charles Carey, Isaac Lea and Fielding Lucas.png | image_map_caption =Under Spanish rule, East Florida and West Florida were divided by the [[Suwannee River]]. ([[Henry Charles Carey|H. Carey]] & [[Isaac Lea|Lea]]) | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year1 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year2 = | capital = [[St. Augustine, Florida|St. Augustine]] | government_type = | title_leader = Governor | leader1 = 5 under [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] | year_leader1 = 1763–1784 | leader2 = 8 under Spain | year_leader2 = 1784–1821 | leader3 = 1 U.S. military commissioner | year_leader3 = 1821 }} '''فلۆریدای ڕۆژهەڵات''' لە ساڵی ١٧٦٣ تا ١٧٨٣ کۆلۆنییەکی [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ تا ١٨٢١ پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا بووە، ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٧٦٣دا کۆنترۆڵی فلۆریدای ئیسپانیایان بەدەستهێناوە لە چوارچێوەی پەیمانی پاریس کە کۆتایی بە جەنگی حەوت ساڵە هێنا. بەرپرسانی بەریتانیا بە بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە کۆلۆنییەکە زۆر گەورەیە بۆ ئەوەی وەک یەک یەکە بەڕێوەبچێت، فلۆریدایان دابەشکرد بەسەر دوو کۆلۆنیدا کە بە ڕووباری ئەپالاچیکۆلا جیاکرابوونەوە: کۆلۆنی فلۆریدای ڕۆژهەڵات، کە پایتەختەکەی دەکەوێتە سانت ئۆگستین؛ و فلۆریدای ڕۆژئاوا کە پایتەختەکەی دەکەوێتە شاری پێنساکۆلا. فلۆریدای ڕۆژهەڵات زۆر گەورەتر بوو و بەشێکی زۆری کۆلۆنی پێشووی ئیسپانیا و زۆربەی ویلایەتی ئێستای فلۆریدای لەخۆگرتبوو. هەروەها زۆرترین دانیشتووی فلۆریدای ئیسپانیا بووە<ref>[https://hfm.club/history-of-the-east-florida-rangers/ مێژووی یانەی ئیست فلۆریدا ڕێنجەرز]</ref>، بەڵام پێش ئەوەی کۆنترۆڵەکە بگوازرێتەوە بۆ بەریتانیا، زۆربەی دانیشتووان – لەنێویاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کەسێک لە سانت ئۆگستین – خاکەکەیان بەجێهێشتووە و زۆربەیان کۆچیان کردووە بۆ کوبا.<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Period (1763–1784) – Fort Matanzas National Monument|url=https://www.nps.gov/foma/learn/historyculture/the-british-period.htm|access-date=2021-01-05|website=U.S. National Park Service|language=en}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} 6634aemliaet5x9nyqgkrmwaenxb3pe 1570756 1570755 2026-04-01T19:11:03Z Ravan 7844 1570756 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | common_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | event_start = [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] | date_start = 10 February, | year_start = 1763 | event1 = [[Peace of Paris (1783)|Transferred to Spain]] | date_event1 = 25 November 1783 | event2 = [[Adams–Onís Treaty]] | date_event2 = 1821 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = Merged into [[Territory of Florida]] | date_end = 30 March, | year_end = 1822 | p1 = Spanish Florida | s1 = Territory of Florida | image_flag = Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg | image_flag2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag_type = Left: Red Ensign of [[Great Britain]]<br />Right: Flag of the [[Spanish Empire]] | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map =File:1822 Geographical, Statistical, and Historical Map of Florida by Henry Charles Carey, Isaac Lea and Fielding Lucas.png | image_map_caption =Under Spanish rule, East Florida and West Florida were divided by the [[Suwannee River]]. ([[Henry Charles Carey|H. Carey]] & [[Isaac Lea|Lea]]) | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year1 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year2 = | capital = [[St. Augustine, Florida|St. Augustine]] | government_type = | title_leader = Governor | leader1 = 5 under [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] | year_leader1 = 1763–1784 | leader2 = 8 under Spain | year_leader2 = 1784–1821 | leader3 = 1 U.S. military commissioner | year_leader3 = 1821 }} '''فلۆریدای ڕۆژهەڵات''' لە ساڵی ١٧٦٣ تا ١٧٨٣ کۆلۆنییەکی [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ تا ١٨٢١ پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا بووە، ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٧٦٣دا کۆنترۆڵی فلۆریدای ئیسپانیایان بەدەستهێناوە لە چوارچێوەی پەیمانی پاریس کە کۆتایی بە جەنگی حەوت ساڵە هێنا. بەرپرسانی بەریتانیا بە بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە کۆلۆنییەکە زۆر گەورەیە بۆ ئەوەی وەک یەک یەکە بەڕێوەبچێت، فلۆریدایان دابەشکرد بەسەر دوو کۆلۆنیدا کە بە ڕووباری ئەپالاچیکۆلا جیاکرابوونەوە: کۆلۆنی فلۆریدای ڕۆژهەڵات، کە پایتەختەکەی دەکەوێتە سانت ئۆگستین؛ و فلۆریدای ڕۆژئاوا کە پایتەختەکەی دەکەوێتە شاری پێنساکۆلا. فلۆریدای ڕۆژهەڵات زۆر گەورەتر بوو و بەشێکی زۆری کۆلۆنی پێشووی ئیسپانیا و زۆربەی ویلایەتی ئێستای فلۆریدای لەخۆگرتبوو. هەروەها زۆرترین دانیشتووی فلۆریدای ئیسپانیا بووە<ref>[https://hfm.club/history-of-the-east-florida-rangers/ مێژووی یانەی ئیست فلۆریدا ڕێنجەرز]</ref>، بەڵام پێش ئەوەی کۆنترۆڵەکە بگوازرێتەوە بۆ بەریتانیا، زۆربەی دانیشتووان – لەنێویاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کەسێک لە سانت ئۆگستین – خاکەکەیان بەجێهێشتووە و زۆربەیان کۆچیان کردووە بۆ کوبا.<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Period (1763–1784) – Fort Matanzas National Monument|url=https://www.nps.gov/foma/learn/historyculture/the-british-period.htm|access-date=2021-01-05|website=U.S. National Park Service|language=en}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} [[Category:1763 establishments in the British Empire]] [[Category:Colonial United States (British)]] [[Category:Colonial United States (Spanish)]] [[Category:Former British colonies and protectorates in the Americas]] [[Category:Former regions and territories of the United States]] [[Category:Pre-statehood history of Florida]] [[Category:Spanish colonization of the Americas]] [[Category:States and territories disestablished in 1822]] [[Category:East Florida| ]] [[Category:Former Spanish colonies]] cpsmzmvhh19dxrzll7hjz19gvet0slb 1570757 1570756 2026-04-01T19:12:48Z Ravan 7844 1570757 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | common_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | event_start = [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] | date_start = 10 February, | year_start = 1763 | event1 = [[Peace of Paris (1783)|Transferred to Spain]] | date_event1 = 25 November 1783 | event2 = [[Adams–Onís Treaty]] | date_event2 = 1821 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = Merged into [[Territory of Florida]] | date_end = 30 March, | year_end = 1822 | p1 = Spanish Florida | s1 = Territory of Florida | image_flag = Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg | image_flag2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag_type = Left: Red Ensign of [[Great Britain]]<br />Right: Flag of the [[Spanish Empire]] | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map =File:1822 Geographical, Statistical, and Historical Map of Florida by Henry Charles Carey, Isaac Lea and Fielding Lucas.png | image_map_caption =Under Spanish rule, East Florida and West Florida were divided by the [[Suwannee River]]. ([[Henry Charles Carey|H. Carey]] & [[Isaac Lea|Lea]]) | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year1 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year2 = | capital = [[St. Augustine, Florida|St. Augustine]] | government_type = | title_leader = Governor | leader1 = 5 under [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] | year_leader1 = 1763–1784 | leader2 = 8 under Spain | year_leader2 = 1784–1821 | leader3 = 1 U.S. military commissioner | year_leader3 = 1821 }} '''فلۆریدای ڕۆژهەڵات''' لە ساڵی ١٧٦٣ تا ١٧٨٣ کۆلۆنییەکی [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ تا ١٨٢١ پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا بووە، ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٧٦٣دا کۆنترۆڵی فلۆریدای ئیسپانیایان بەدەستهێناوە لە چوارچێوەی پەیمانی پاریس کە کۆتایی بە جەنگی حەوت ساڵە هێنا. بەرپرسانی بەریتانیا بە بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە کۆلۆنییەکە زۆر گەورەیە بۆ ئەوەی وەک یەک یەکە بەڕێوەبچێت، فلۆریدایان دابەشکرد بەسەر دوو کۆلۆنیدا کە بە ڕووباری ئەپالاچیکۆلا جیاکرابوونەوە: کۆلۆنی فلۆریدای ڕۆژهەڵات، کە پایتەختەکەی دەکەوێتە سانت ئۆگستین؛ و فلۆریدای ڕۆژئاوا کە پایتەختەکەی دەکەوێتە شاری پێنساکۆلا. فلۆریدای ڕۆژهەڵات زۆر گەورەتر بوو و بەشێکی زۆری کۆلۆنی پێشووی ئیسپانیا و زۆربەی ویلایەتی ئێستای فلۆریدای لەخۆگرتبوو. هەروەها زۆرترین دانیشتووی فلۆریدای ئیسپانیا بووە<ref>[https://hfm.club/history-of-the-east-florida-rangers/ مێژووی یانەی ئیست فلۆریدا ڕێنجەرز]</ref>، بەڵام پێش ئەوەی کۆنترۆڵەکە بگوازرێتەوە بۆ بەریتانیا، زۆربەی دانیشتووان – لەنێویاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کەسێک لە سانت ئۆگستین – خاکەکەیان بەجێهێشتووە و زۆربەیان کۆچیان کردووە بۆ کوبا.<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Period (1763–1784) – Fort Matanzas National Monument|url=https://www.nps.gov/foma/learn/historyculture/the-british-period.htm|access-date=2021-01-05|website=U.S. National Park Service|language=en}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} [[Category:1763 establishments in the British Empire]] [[Category:Colonial United States (British)]] [[Category:Colonial United States (Spanish)]] [[Category:Former British colonies and protectorates in the Americas]] [[Category:Former regions and territories of the United States]] [[Category:Pre-statehood history of Florida]] [[Category:Spanish colonization of the Americas]] [[Category:States and territories disestablished in 1822]] [[Category:East Florida| ]] [[پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا]] 5rc9b895ouemryzmlk4rf1c3ipkxno9 1570763 1570757 2026-04-01T20:00:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1570763 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | common_name = فلۆریدای ڕۆژھەڵات | status = [[Colony]] of [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]] (1763–1783)<br>Colony of [[Spanish Empire]] within the [[Viceroyalty]] of [[New Spain]] (1783–1821)<br>[[Provisional government|Provisional]] [[Military occupation|military government]] of the [[United States]] (1821–1822) | event_start = [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] | date_start = 10 February, | year_start = 1763 | event1 = [[Peace of Paris (1783)|Transferred to Spain]] | date_event1 = 25 November 1783 | event2 = [[Adams–Onís Treaty]] | date_event2 = 1821 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = Merged into [[Territory of Florida]] | date_end = 30 March, | year_end = 1822 | p1 = Spanish Florida | s1 = Territory of Florida | image_flag = Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg | image_flag2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag_type = Left: Red Ensign of [[Great Britain]]<br />Right: Flag of the [[Spanish Empire]] | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map =File:1822 Geographical, Statistical, and Historical Map of Florida by Henry Charles Carey, Isaac Lea and Fielding Lucas.png | image_map_caption =Under Spanish rule, East Florida and West Florida were divided by the [[Suwannee River]]. ([[Henry Charles Carey|H. Carey]] & [[Isaac Lea|Lea]]) | stat_area1 = | stat_pop1 = | stat_year1 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year2 = | capital = [[St. Augustine, Florida|St. Augustine]] | government_type = | title_leader = Governor | leader1 = 5 under [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] | year_leader1 = 1763–1784 | leader2 = 8 under Spain | year_leader2 = 1784–1821 | leader3 = 1 U.S. military commissioner | year_leader3 = 1821 }} '''فلۆریدای ڕۆژهەڵات''' لە ساڵی ١٧٦٣ تا ١٧٨٣ کۆلۆنییەکی [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ تا ١٨٢١ پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا بووە، ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٧٦٣دا کۆنترۆڵی فلۆریدای ئیسپانیایان بەدەستهێناوە لە چوارچێوەی پەیمانی پاریس کە کۆتایی بە جەنگی حەوت ساڵە هێنا. بەرپرسانی بەریتانیا بە بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە کۆلۆنییەکە زۆر گەورەیە بۆ ئەوەی وەک یەک یەکە بەڕێوەبچێت، فلۆریدایان دابەشکرد بەسەر دوو کۆلۆنیدا کە بە ڕووباری ئەپالاچیکۆلا جیاکرابوونەوە: کۆلۆنی فلۆریدای ڕۆژهەڵات، کە پایتەختەکەی دەکەوێتە سانت ئۆگستین؛ و فلۆریدای ڕۆژئاوا کە پایتەختەکەی دەکەوێتە شاری پێنساکۆلا. فلۆریدای ڕۆژهەڵات زۆر گەورەتر بوو و بەشێکی زۆری کۆلۆنی پێشووی ئیسپانیا و زۆربەی ویلایەتی ئێستای فلۆریدای لەخۆگرتبوو. هەروەها زۆرترین دانیشتووی فلۆریدای ئیسپانیا بووە<ref>[https://hfm.club/history-of-the-east-florida-rangers/ مێژووی یانەی ئیست فلۆریدا ڕێنجەرز]</ref>، بەڵام پێش ئەوەی کۆنترۆڵەکە بگوازرێتەوە بۆ بەریتانیا، زۆربەی دانیشتووان – لەنێویاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کەسێک لە سانت ئۆگستین – خاکەکەیان بەجێهێشتووە و زۆربەیان کۆچیان کردووە بۆ کوبا.<ref name=":0">{{Cite web|title=The British Period (1763–1784) – Fort Matanzas National Monument|url=https://www.nps.gov/foma/learn/historyculture/the-british-period.htm|access-date=2021-01-05|website=U.S. National Park Service|language=en}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} [[Category:1763 establishments in the British Empire]] [[Category:Colonial United States (British)]] [[Category:Colonial United States (Spanish)]] [[Category:Former British colonies and protectorates in the Americas]] [[Category:Former regions and territories of the United States]] [[Category:Pre-statehood history of Florida]] [[Category:Spanish colonization of the Americas]] [[Category:States and territories disestablished in 1822]] [[Category:East Florida| ]] [[پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا]] gq9qjeh5pxa1ukdoso26uzyfv0o6xn8 0 293962 1570759 2026-04-01T19:21:15Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[زانستی دەماری]]ی گواستەوە بۆ [[پەیەزانست]]: وەک [[پەیەخانە]] 1570759 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[پەیەزانست]] 86ghlcku1xaxwvkurw8wj63u8n8713n 1 293963 1570761 2026-04-01T19:21:15Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[وتووێژ:زانستی دەماری]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:پەیەزانست]]: وەک [[پەیەخانە]] 1570761 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:پەیەزانست]] tls4wowp99hlrue91ioke51oglfg0kc 0 293964 1570827 2026-04-01T20:28:54Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345469147|1965 Pakistani general election]]» 1570827 wikitext text/x-wiki .... e8rhiz0tks39lthvf9x9y3pdkzx6oa0 1570828 1570827 2026-04-01T20:31:00Z 1silent scientist 51740 1570828 wikitext text/x-wiki ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٦٥) لە ٢١ی ئازاری ١٩٦٥ بەڕێوەچوو. ئەنجومەنی نیشتمانی بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی سیستمی کۆلێژی ھەڵبژاردنی «دیموکراسییە بنەڕەتییەکان» ھەڵبژێردرا، کە ئەندامانی کۆلێژی ھەڵبژاردن لە تشرینی یەکەم و تشرینی دووەمی ١٩٦٤دا ھەڵبژێردرابوون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 06u8nv9461uko62kow4l9588mpnqnvk 1570829 1570828 2026-04-01T20:32:18Z 1silent scientist 51740 1570829 wikitext text/x-wiki ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٦٥) لە ٢١ی ئازاری ١٩٦٥ بەڕێوەچوو. ئەنجومەنی نیشتمانی بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی سیستمی کۆلێژی ھەڵبژاردنی «دیموکراسییە بنەڕەتییەکان» ھەڵبژێردرا، کە ئەندامانی کۆلێژی ھەڵبژاردن لە تشرینی یەکەم و تشرینی دووەمی ١٩٦٤دا ھەڵبژێردرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} tstaotggpd94bfqwinm3lpqqgi4j3f6 0 293965 1570830 2026-04-01T20:36:56Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1343813501|Pakistan Muslim League]]» 1570830 wikitext text/x-wiki کۆمەڵەی '''موسڵمانانی پاکستان''' ( {{Langx|ur|{{Nastaliq|پاکستان مسلم لیگ}}}}؛ ناسراو بە '''PML''' )، ناوی چەندین پارتی سیاسی جیاوازی پاکستانە کە زاڵ بوون بەسەر پلاتفۆرمی ڕاستڕەوی ناوەڕاست لە وڵاتەکەدا. <nowiki><i id="mwJw">کۆمەڵەی موسڵمانان</i></nowiki> (جێنشینی ڕەسەنی کۆمەڵەی موسڵمانانی سەرتاسەریی هیندستان) پارتی دامەزرێنەرانی پاکستان بوو. بەڵام هەر زوو دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆیی پاکستان لە ساڵی ١٩٤٧دا ڕووبەڕووی چەندین شکاوی بووەوە، لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا نەما. و بووژانەوەی لە ناوەڕاستی هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی پێکرد و ئەمڕۆ چەند حیزبێک لە پاکستان ناویان لێنراوە کۆمەڵەی موسڵمانان. == سەرچاوەکان == 8wacek9qd2s4px3wwz4dcudp97bq02p 1570831 1570830 2026-04-01T20:38:35Z 1silent scientist 51740 1570831 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان''' ({{Langx|ur|{{Nastaliq|پاکستان مسلم لیگ}}}}؛ ناسراو بە '''PML''')، ناوی چەندین پارتی سیاسی جیاوازی [[پاکستان]]ە کە زاڵ بوون بەسەر پلاتفۆرمی [[ڕاستڕەوی ناوەڕاست]] لە وڵاتەکەدا. کۆمەڵەی موسڵمانان (جێنشینی ڕەسەنی کۆمەڵەی موسڵمانانی سەرتاسەریی [[ھیندستان]]) پارتی دامەزرێنەرانی پاکستان بوو. بەڵام ھەر زوو دوای بەدەستھێنانی سەربەخۆیی [[پاکستان]] لە ساڵی ١٩٤٧دا ڕووبەڕووی چەندین شکاوی بووەوە، لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا نەما. و بووژانەوەی لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی پێکرد و ئەمڕۆ چەند حیزبێک لە پاکستان ناویان لێنراوە کۆمەڵەی موسڵمانان.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == 16vtgq7k1qk2nt8o1uq0zema0cltne9 1570832 1570831 2026-04-01T20:40:16Z 1silent scientist 51740 1570832 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=All_Pakistan_Muslim_League_flag_(upscaled).jpg }}'''کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان''' ({{Langx|ur|{{Nastaliq|پاکستان مسلم لیگ}}}}؛ ناسراو بە '''PML''')، ناوی چەندین پارتی سیاسی جیاوازی [[پاکستان]]ە کە زاڵ بوون بەسەر پلاتفۆرمی [[ڕاستڕەوی ناوەڕاست]] لە وڵاتەکەدا. کۆمەڵەی موسڵمانان (جێنشینی ڕەسەنی کۆمەڵەی موسڵمانانی سەرتاسەریی [[ھیندستان]]) پارتی دامەزرێنەرانی پاکستان بوو. بەڵام ھەر زوو دوای بەدەستھێنانی سەربەخۆیی [[پاکستان]] لە ساڵی ١٩٤٧دا ڕووبەڕووی چەندین شکاوی بووەوە، لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا نەما. و بووژانەوەی لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی پێکرد و ئەمڕۆ چەند حیزبێک لە پاکستان ناویان لێنراوە کۆمەڵەی موسڵمانان.<ref>http://www.dawn.com/news/1310662</ref><ref>http://www.dawn.com/news/1122395</ref><ref>https://dailytimes.com.pk/215301/the-muslim-leagues-of-pakistan/</ref> == سەرچاوەکان == a13yadqa66gtw7kxk2hq8k8vh9zkqim 0 293966 1570834 2026-04-01T20:46:59Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346327084|Pakistan Muslim League (N)]]» 1570834 wikitext text/x-wiki '''کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (نەواز)''' ( {{بچووک|abbr.}} '''PML(N)''', '''PMLN''' یان '''PML-N''' ) {{تێبینی|{{langx|ur|{{Nastaliq|پاکستان مسلم لیگ (ن)}}}}}} پارتێکی سیاسی پاکستانییە کە ئایدۆلۆژیایەکی [[شۆپپارێزی|کۆنەپەرستانەی]] هەیە. یەکێکە لە سێ پارتی سیاسی سەرەکی شانبەشانی [[پارتی گەلی پاکستان]] و تەحریکی ئینسافی پاکستان. لە ئێستادا حیزبەکە خاوەنی زۆرترین کورسی هەڵبژاردنە لە ئەنجومەنی نیشتمانی؛ و سێیەم زۆرترین لە ئەنجومەنی پیران. و لە ئێستادا سەرکردایەتی حکوومەتی فیدراڵی دەکات لە جێبەجێکردندا، شانبەشانی حکوومەتێکی زۆرینە لە [[پارێزگای سیند|سند]]،[[پەنجاب، پاکستان|پەنجاب]]، هەروەها بەشێکە لە هاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی پارتی گەل لە [[پارێزگای بەلۆچستان|بەلووچستان]] . == سەرچاوەکان == [[پۆل:موسڵمانانی پاکستانی]] [[پۆل:حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] kf1ahsq6bbct47hldqeha7z6kfgt1qf 1570835 1570834 2026-04-01T20:48:51Z 1silent scientist 51740 1570835 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (نەواز)''' ('''PML(N)''' یان '''PMLN''' یان '''PML-N''') پارتێکی سیاسی [[پاکستان]]ییە کە ئایدۆلۆژیایەکی [[شۆپپارێزی|کۆنەپەرستانەی]] ھەیە. یەکێکە لە سێ پارتی سیاسی سەرەکی شانبەشانی [[پارتی گەلی پاکستان]] و تەحریکی ئینسافی پاکستان. لە ئێستادا حیزبەکە خاوەنی زۆرترین کورسی ھەڵبژاردنە لە ئەنجومەنی نیشتمانی؛ و سێیەم زۆرترین لە ئەنجومەنی پیران. و لە ئێستادا سەرکردایەتی حکوومەتی فیدراڵی دەکات لە جێبەجێکردندا، شانبەشانی حکوومەتێکی زۆرینە لە [[پارێزگای سیند|سند]]، [[پەنجاب، پاکستان|پەنجاب]]، ھەروەھا بەشێکە لە ھاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی پارتی گەل لە [[پارێزگای بەلۆچستان|بەلووچستان]]. == سەرچاوەکان == [[پۆل:موسڵمانانی پاکستانی]] [[پۆل:حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] sr154x1k49t16n93mdqx42b6j46fj6t 1570837 1570835 2026-04-01T20:49:27Z 1silent scientist 51740 1570837 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (نەواز)''' ('''PML(N)''' یان '''PMLN''' یان '''PML-N''') پارتێکی سیاسی [[پاکستان]]ییە کە ئایدۆلۆژیایەکی [[شۆپپارێزی|کۆنەپەرستانەی]] ھەیە. یەکێکە لە سێ پارتی سیاسی سەرەکی شانبەشانی [[پارتی گەلی پاکستان]] و تەحریکی ئینسافی پاکستان. لە ئێستادا حیزبەکە خاوەنی زۆرترین کورسی ھەڵبژاردنە لە ئەنجومەنی نیشتمانی؛ و سێیەم زۆرترین لە ئەنجومەنی پیران. و لە ئێستادا سەرکردایەتی حکوومەتی فیدراڵی دەکات لە جێبەجێکردندا، شانبەشانی حکوومەتێکی زۆرینە لە [[پارێزگای سیند|سند]]، [[پەنجاب، پاکستان|پەنجاب]]، ھەروەھا بەشێکە لە ھاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی پارتی گەل لە [[پارێزگای بەلۆچستان|بەلووچستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:موسڵمانانی پاکستانی]] [[پۆل:حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] m3gi4x8ulexlun70r5a2vhdfh8m3j76 0 293967 1570843 2026-04-01T20:53:22Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[جمهوریەت (ڕۆژنامە)]]ی گواستەوە بۆ [[جمھوریەت (ڕۆژنامە)]]: گونجاندنی لەگەڵ تەختەکلیلی ستاندارد 1570843 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[جمھوریەت (ڕۆژنامە)]] p5mbg6kzgclvxqj2jpk3xdhjtko1cf8 1 293968 1570857 2026-04-01T21:10:12Z بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک 73358 /* دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە */ بەشی نوێ 1570857 wikitext text/x-wiki == دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە == هیچ هۆکارێک بۆ سڕینەوەی پەڕەکە نیە تەواو گونگاوە لەگەڵ سیاسەتی ویکیپیدادا. تاگی سڕینەوەی لە سەر لابەن --[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان باک|لێدوان]]) ٢١:١٠، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 0wqs3mdaxqikejnns75lplvq3waxzxa 0 293969 1570881 2026-04-01T23:08:29Z Sorou6sh 8711 پەڕەی دروست کرد بە «'''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–...»ەوە 1570881 wikitext text/x-wiki '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە. 9yd05io4gwaasa9yqo15adkzixyhgr0 1570883 1570881 2026-04-01T23:11:27Z Sorou6sh 8711 + [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1570883 wikitext text/x-wiki '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە. [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] gdot3o2jlbwysei87y9oy41emq9n99o 1570884 1570883 2026-04-01T23:16:20Z Sorou6sh 8711 1570884 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | name = پەرلەمانی ئیتاڵیا | native_name = ''Parlamento italiano'' | native_name_lang = it | legislature = [[Legislature XIX of Italy|19th legislature]] | coa_pic = [[File:Senato della Repubblica LOGO (Italia).svg|x120px]] [[File:Camera dei Deputati Logo.png|x120px]] | coa_res = | coa_caption = Emblems of the [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] and the [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | house_type = Bicameral | houses = {{ublist | [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] }} | leader1_type = President of the Senate | leader1 = [[Ignazio La Russa]] | party1 = ([[Brothers of Italy|FdI]]) | election1 = 13 October 2022 | leader2_type = President of the Chamber of Deputies | leader2 = [[Lorenzo Fontana]] | party2 = ([[Lega (political party)|Lega]]) | election2 = 14 October 2022 | members = {{ublist| | '''605''' | 205{{efn|(200 elected + 5 [[Senators for life in Italy|senators for life]])}} ([[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]) | 400 ([[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]) }} | house1 = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | structure1 = Senato della Repubblica XIX Legislatura (11 marzo 2025).svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (120)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (63) * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]]–[[Sardinian Action Party|PSd'Az]] (29) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (20) <!-- --> * {{nowrap|{{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Civics of Italy|CdI–NM–MAIE]] (8)}}{{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (3) * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}}} [[Union of the Centre (2002)|UdC]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}}} [[Us Moderates|NM]] (2)}} '''Opposition (85)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party (Italy)|PD]]–[[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|IDP]] (36) * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (26) * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]]–[[Renew Europe|RE]] (8) <!-- --> * {{Color box|{{party color|For the Autonomies}}|border=silver}} [[For the Autonomies|Aut.]] (7){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (2) * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (1) * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luigi Spagnolli|1]]) * {{Color box|#96BF0D}} [[Campobase]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (2) * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} Ind. ([[Ilaria Cucchi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (3)}} | house2 = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | structure2 = Camera dei Deputati XIX Legislatura (24 marzo 2026).svg | structure2_res = 250px | political_groups2 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (243)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (117){{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (116) * {{Color box|{{party color|Christian Democracy for Autonomies}}}} [[Christian Democracy with Rotondi|DCR]] ([[Gianfranco Rotondi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]] (61) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (54){{efn| * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (50) * {{Color box|#043383}} [[South Ahead|SiT]] ([[Andrea Caroppo (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New Italian Socialist Party}}|border=darkgray}} [[New Italian Socialist Party|NPSI]] ([[Alessandro Battilocchio|1]])}} * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]]–[[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]] (6){{efn| * {{Color box|#00519E}} [[Cantiere Popolare|CP]] ([[Francesco Saverio Romano|1]]) * {{Color box|#5CB3FF}} [[Animalist Movement|MA]] ([[Michela Vittoria Brambilla|1]])}} * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (1)}} * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=darkgray}} [[Mixed Group|Mixed]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}|border=darkgray}} ''[[Union of the Centre (2002)|UdC]] ([[Lorenzo Cesa|1]])'' * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (2)''}} <!-- --> '''Opposition (155)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|PD–IDP]] (70){{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] (68) * {{Color box|{{party color|Democratic Centre (Italy)}}}} [[Democratic Centre (Italy)|CD]] ([[Bruno Tabacci|1]]) * {{Color box|{{party color|Solidary Democracy}}}} [[Solidary Democracy|DemoS]] ([[Paolo Ciani|1]])}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (49) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (10) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}|border=silver}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (5) * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (4) * {{Color box|#BE1522}} [[Sardinian Progressives|PP]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]] (6) * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} ''Linguistic minorities (4)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (3) * {{Color box|{{party color|Valdostan Union}}}} [[Valdostan Union|UV]] ([[Franco Manes|1]])}} * {{Color box|{{party color|More Europe}}}} ''[[More Europe|+E]] (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luca Pastorino|1]]) * {{Color box|{{party color|Italian Radicals}}}} [[Italian Radicals|RI]] ([[Riccardo Magi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South calls North}}}} [[South calls North|ScN]] ([[Francesco Gallo|1]]) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}}}} [[Liberal Democratic Party (Italy)|PLD]] (1) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Independent politician|Ind.]] (1)}} }} | committees1 = | committees2 = | joint_committees = | voting_system1 = | voting_system2 = | last_election1 = [[2022 Italian general election|25 September 2022]] | last_election2 = [[2022 Italian general election|25 September 2022]] | next_election1 = | next_election2 = | meeting_place = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]: [[Palazzo Montecitorio]]<br />[[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]: [[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] | session_room = | website = {{URL|http://www.parlamento.it}} | constitution = [[Constitution of Italy|Italian Constitution]] }}'''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە. [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] j5lc80zjlpn4zr37v6m75sem7yas8v8 1570887 1570884 2026-04-01T23:36:10Z Sorou6sh 8711 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار، چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1570887 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو =پەرلەمانی ئیتاڵیا | ناوی خۆماڵی =''Parlamento italiano'' | زمانی_ناوی_خۆماڵی =it | ناو_وەک_خۆی = | خول = | ئاڕم =[[پەڕگە:Senato della Repubblica LOGO (Italia).svg|x120px]] [[File:Camera dei Deputati Logo.png|x120px]] | سەرنووسی_ئاڕم =نیشانەکانی [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار (ئیتالیا)|ئەنجوومەنی پیرانی کۆمار]] و [[ژووری نوێنەران (ئیتالیا)|ژووری نوێنەران]]. | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان ={{ublist | [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] }} | leader1_type = President of the Senate | leader1 = [[Ignazio La Russa]] | party1 = ([[Brothers of Italy|FdI]]) | election1 = 13 October 2022 | leader2_type = President of the Chamber of Deputies | leader2 = [[Lorenzo Fontana]] | party2 = ([[Lega (political party)|Lega]]) | election2 = 14 October 2022 | members = {{ublist| | '''605''' | 205{{efn|(200 elected + 5 [[Senators for life in Italy|senators for life]])}} ([[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]) | 400 ([[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]) }} | house1 = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | structure1 = Senato della Repubblica XIX Legislatura (11 marzo 2025).svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (120)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (63) * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]]–[[Sardinian Action Party|PSd'Az]] (29) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (20) <!-- --> * {{nowrap|{{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Civics of Italy|CdI–NM–MAIE]] (8)}}{{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (3) * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}}} [[Union of the Centre (2002)|UdC]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}}} [[Us Moderates|NM]] (2)}} '''Opposition (85)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party (Italy)|PD]]–[[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|IDP]] (36) * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (26) * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]]–[[Renew Europe|RE]] (8) <!-- --> * {{Color box|{{party color|For the Autonomies}}|border=silver}} [[For the Autonomies|Aut.]] (7){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (2) * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (1) * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luigi Spagnolli|1]]) * {{Color box|#96BF0D}} [[Campobase]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (2) * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} Ind. ([[Ilaria Cucchi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (3)}} | house2 = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | structure2 = Camera dei Deputati XIX Legislatura (24 marzo 2026).svg | structure2_res = 250px | political_groups2 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (243)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (117){{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (116) * {{Color box|{{party color|Christian Democracy for Autonomies}}}} [[Christian Democracy with Rotondi|DCR]] ([[Gianfranco Rotondi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]] (61) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (54){{efn| * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (50) * {{Color box|#043383}} [[South Ahead|SiT]] ([[Andrea Caroppo (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New Italian Socialist Party}}|border=darkgray}} [[New Italian Socialist Party|NPSI]] ([[Alessandro Battilocchio|1]])}} * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]]–[[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]] (6){{efn| * {{Color box|#00519E}} [[Cantiere Popolare|CP]] ([[Francesco Saverio Romano|1]]) * {{Color box|#5CB3FF}} [[Animalist Movement|MA]] ([[Michela Vittoria Brambilla|1]])}} * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (1)}} * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=darkgray}} [[Mixed Group|Mixed]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}|border=darkgray}} ''[[Union of the Centre (2002)|UdC]] ([[Lorenzo Cesa|1]])'' * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (2)''}} <!-- --> '''Opposition (155)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|PD–IDP]] (70){{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] (68) * {{Color box|{{party color|Democratic Centre (Italy)}}}} [[Democratic Centre (Italy)|CD]] ([[Bruno Tabacci|1]]) * {{Color box|{{party color|Solidary Democracy}}}} [[Solidary Democracy|DemoS]] ([[Paolo Ciani|1]])}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (49) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (10) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}|border=silver}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (5) * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (4) * {{Color box|#BE1522}} [[Sardinian Progressives|PP]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]] (6) * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} ''Linguistic minorities (4)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (3) * {{Color box|{{party color|Valdostan Union}}}} [[Valdostan Union|UV]] ([[Franco Manes|1]])}} * {{Color box|{{party color|More Europe}}}} ''[[More Europe|+E]] (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luca Pastorino|1]]) * {{Color box|{{party color|Italian Radicals}}}} [[Italian Radicals|RI]] ([[Riccardo Magi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South calls North}}}} [[South calls North|ScN]] ([[Francesco Gallo|1]]) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}}}} [[Liberal Democratic Party (Italy)|PLD]] (1) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Independent politician|Ind.]] (1)}} }} | سنوورەکانی_خول = | دامەزراندن = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = | سەرکردە١ = | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = | جۆری_سەرکردە٢ = | سەرکردە٢ = | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = | جۆری_سەرکردە٣ = | سەرکردە٣ = | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | جۆری_سەرکردە٥ = | سەرکردە٥ = | حیزب٥ = | ھەڵبژاردن٥ = | جۆری_سەرکردە٦ = | سەرکردە٦ = | حیزب٦ = | ھەڵبژاردن٦ = | کورسییەکان = | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = | قەبارەی_پێکھاتە١ = | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتەکان٢ = | کۆمیتە_دەمییەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | سیستەمی_دەنگدان٢ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ =ھەڵبژاردنی گشتی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠٢٢ | دوایین_ھەڵبژاردن٢ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]: [[Palazzo Montecitorio]]<br />[[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]: [[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] | ماڵپەر = {{URL|http://www.parlamento.it}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە. [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] d1vpq96dz2ziv9vt0aqe7pwvuizd3e4 1570888 1570887 2026-04-01T23:40:33Z Sorou6sh 8711 زیادکردن/چاککردنی سەرچاوە(کان) 1570888 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو =پەرلەمانی ئیتاڵیا | ناوی خۆماڵی =''Parlamento italiano'' | زمانی_ناوی_خۆماڵی =it | ناو_وەک_خۆی = | خول = | ئاڕم =[[پەڕگە:Senato della Repubblica LOGO (Italia).svg|x120px]] [[File:Camera dei Deputati Logo.png|x120px]] | سەرنووسی_ئاڕم =نیشانەکانی [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار (ئیتالیا)|ئەنجوومەنی پیرانی کۆمار]] و [[ژووری نوێنەران (ئیتالیا)|ژووری نوێنەران]]. | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان ={{ublist | [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] }} | leader1_type = President of the Senate | leader1 = [[Ignazio La Russa]] | party1 = ([[Brothers of Italy|FdI]]) | election1 = 13 October 2022 | leader2_type = President of the Chamber of Deputies | leader2 = [[Lorenzo Fontana]] | party2 = ([[Lega (political party)|Lega]]) | election2 = 14 October 2022 | members = {{ublist| | '''605''' | 205{{efn|(200 elected + 5 [[Senators for life in Italy|senators for life]])}} ([[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]) | 400 ([[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]) }} | house1 = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | structure1 = Senato della Repubblica XIX Legislatura (11 marzo 2025).svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (120)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (63) * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]]–[[Sardinian Action Party|PSd'Az]] (29) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (20) <!-- --> * {{nowrap|{{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Civics of Italy|CdI–NM–MAIE]] (8)}}{{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (3) * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}}} [[Union of the Centre (2002)|UdC]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}}} [[Us Moderates|NM]] (2)}} '''Opposition (85)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party (Italy)|PD]]–[[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|IDP]] (36) * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (26) * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]]–[[Renew Europe|RE]] (8) <!-- --> * {{Color box|{{party color|For the Autonomies}}|border=silver}} [[For the Autonomies|Aut.]] (7){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (2) * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (1) * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luigi Spagnolli|1]]) * {{Color box|#96BF0D}} [[Campobase]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (2) * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} Ind. ([[Ilaria Cucchi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (3)}} | house2 = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | structure2 = Camera dei Deputati XIX Legislatura (24 marzo 2026).svg | structure2_res = 250px | political_groups2 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (243)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (117){{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (116) * {{Color box|{{party color|Christian Democracy for Autonomies}}}} [[Christian Democracy with Rotondi|DCR]] ([[Gianfranco Rotondi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]] (61) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (54){{efn| * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (50) * {{Color box|#043383}} [[South Ahead|SiT]] ([[Andrea Caroppo (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New Italian Socialist Party}}|border=darkgray}} [[New Italian Socialist Party|NPSI]] ([[Alessandro Battilocchio|1]])}} * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]]–[[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]] (6){{efn| * {{Color box|#00519E}} [[Cantiere Popolare|CP]] ([[Francesco Saverio Romano|1]]) * {{Color box|#5CB3FF}} [[Animalist Movement|MA]] ([[Michela Vittoria Brambilla|1]])}} * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (1)}} * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=darkgray}} [[Mixed Group|Mixed]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}|border=darkgray}} ''[[Union of the Centre (2002)|UdC]] ([[Lorenzo Cesa|1]])'' * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (2)''}} <!-- --> '''Opposition (155)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|PD–IDP]] (70){{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] (68) * {{Color box|{{party color|Democratic Centre (Italy)}}}} [[Democratic Centre (Italy)|CD]] ([[Bruno Tabacci|1]]) * {{Color box|{{party color|Solidary Democracy}}}} [[Solidary Democracy|DemoS]] ([[Paolo Ciani|1]])}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (49) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (10) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}|border=silver}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (5) * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (4) * {{Color box|#BE1522}} [[Sardinian Progressives|PP]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]] (6) * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} ''Linguistic minorities (4)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (3) * {{Color box|{{party color|Valdostan Union}}}} [[Valdostan Union|UV]] ([[Franco Manes|1]])}} * {{Color box|{{party color|More Europe}}}} ''[[More Europe|+E]] (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luca Pastorino|1]]) * {{Color box|{{party color|Italian Radicals}}}} [[Italian Radicals|RI]] ([[Riccardo Magi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South calls North}}}} [[South calls North|ScN]] ([[Francesco Gallo|1]]) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}}}} [[Liberal Democratic Party (Italy)|PLD]] (1) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Independent politician|Ind.]] (1)}} }} | سنوورەکانی_خول = | دامەزراندن = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = | سەرکردە١ = | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = | جۆری_سەرکردە٢ = | سەرکردە٢ = | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = | جۆری_سەرکردە٣ = | سەرکردە٣ = | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | جۆری_سەرکردە٥ = | سەرکردە٥ = | حیزب٥ = | ھەڵبژاردن٥ = | جۆری_سەرکردە٦ = | سەرکردە٦ = | حیزب٦ = | ھەڵبژاردن٦ = | کورسییەکان = | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = | قەبارەی_پێکھاتە١ = | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتەکان٢ = | کۆمیتە_دەمییەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | سیستەمی_دەنگدان٢ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ =ھەڵبژاردنی گشتی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠٢٢ | دوایین_ھەڵبژاردن٢ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]: [[Palazzo Montecitorio]]<br />[[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]: [[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] | ماڵپەر = {{URL|http://www.parlamento.it}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە.<ref>{{cite web |title=Parliament {{!}} Senato della Repubblica |url=https://www.senato.it/en/parliamentary-business/parliament |website=www.senato.it |access-date=1 April 2026 |language=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] ixotqs7tlhw67j516hjy5vg4d7cndkz 1570889 1570888 2026-04-01T23:56:16Z Sorou6sh 8711 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1570889 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو =پەرلەمانی ئیتاڵیا | ناوی خۆماڵی =''Parlamento italiano'' | زمانی_ناوی_خۆماڵی =it | ناو_وەک_خۆی = | خول = | ئاڕم =[[پەڕگە:Senato della Repubblica LOGO (Italia).svg|x120px]] [[پەڕگە:Camera dei Deputati Logo.png|x120px]] | سەرنووسی_ئاڕم =نیشانەکانی [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار (ئیتالیا)|ئەنجوومەنی پیرانی کۆمار]] و [[ژووری نوێنەران (ئیتالیا)|ژووری نوێنەران]]. | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان ={{ublist | [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] }} | leader1_type = President of the Senate | leader1 = [[Ignazio La Russa]] | party1 = ([[Brothers of Italy|FdI]]) | election1 = ١٣ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | leader2_type = President of the Chamber of Deputies | leader2 = [[Lorenzo Fontana]] | party2 = ([[Lega (political party)|Lega]]) | election2 = ١٤ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | members = {{ublist| | '''٦٠٥''' | 205{{efn|(200 elected + 5 [[Senators for life in Italy|senators for life]])}} ([[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]) | 400 ([[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]) }} | house1 = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | structure1 = Senato della Repubblica XIX Legislatura (11 marzo 2025).svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (120)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (63) * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]]–[[Sardinian Action Party|PSd'Az]] (29) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (20) <!-- --> * {{nowrap|{{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Civics of Italy|CdI–NM–MAIE]] (8)}}{{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (3) * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}}} [[Union of the Centre (2002)|UdC]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}}} [[Us Moderates|NM]] (2)}} '''Opposition (85)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party (Italy)|PD]]–[[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|IDP]] (36) * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (26) * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]]–[[Renew Europe|RE]] (8) <!-- --> * {{Color box|{{party color|For the Autonomies}}|border=silver}} [[For the Autonomies|Aut.]] (7){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (2) * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (1) * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luigi Spagnolli|1]]) * {{Color box|#96BF0D}} [[Campobase]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (2) * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} Ind. ([[Ilaria Cucchi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (3)}} | house2 = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | structure2 = Camera dei Deputati XIX Legislatura (24 marzo 2026).svg | structure2_res = 250px | political_groups2 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (243)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (117){{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (116) * {{Color box|{{party color|Christian Democracy for Autonomies}}}} [[Christian Democracy with Rotondi|DCR]] ([[Gianfranco Rotondi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]] (61) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (54){{efn| * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (50) * {{Color box|#043383}} [[South Ahead|SiT]] ([[Andrea Caroppo (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New Italian Socialist Party}}|border=darkgray}} [[New Italian Socialist Party|NPSI]] ([[Alessandro Battilocchio|1]])}} * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]]–[[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]] (6){{efn| * {{Color box|#00519E}} [[Cantiere Popolare|CP]] ([[Francesco Saverio Romano|1]]) * {{Color box|#5CB3FF}} [[Animalist Movement|MA]] ([[Michela Vittoria Brambilla|1]])}} * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (1)}} * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=darkgray}} [[Mixed Group|Mixed]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}|border=darkgray}} ''[[Union of the Centre (2002)|UdC]] ([[Lorenzo Cesa|1]])'' * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (2)''}} <!-- --> '''Opposition (155)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|PD–IDP]] (70){{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] (68) * {{Color box|{{party color|Democratic Centre (Italy)}}}} [[Democratic Centre (Italy)|CD]] ([[Bruno Tabacci|1]]) * {{Color box|{{party color|Solidary Democracy}}}} [[Solidary Democracy|DemoS]] ([[Paolo Ciani|1]])}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (49) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (10) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}|border=silver}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (5) * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (4) * {{Color box|#BE1522}} [[Sardinian Progressives|PP]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]] (6) * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} ''Linguistic minorities (4)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (3) * {{Color box|{{party color|Valdostan Union}}}} [[Valdostan Union|UV]] ([[Franco Manes|1]])}} * {{Color box|{{party color|More Europe}}}} ''[[More Europe|+E]] (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luca Pastorino|1]]) * {{Color box|{{party color|Italian Radicals}}}} [[Italian Radicals|RI]] ([[Riccardo Magi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South calls North}}}} [[South calls North|ScN]] ([[Francesco Gallo|1]]) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}}}} [[Liberal Democratic Party (Italy)|PLD]] (1) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Independent politician|Ind.]] (1)}} }} | سنوورەکانی_خول = | دامەزراندن = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = | سەرکردە١ = | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = | جۆری_سەرکردە٢ = | سەرکردە٢ = | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = | جۆری_سەرکردە٣ = | سەرکردە٣ = | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | جۆری_سەرکردە٥ = | سەرکردە٥ = | حیزب٥ = | ھەڵبژاردن٥ = | جۆری_سەرکردە٦ = | سەرکردە٦ = | حیزب٦ = | ھەڵبژاردن٦ = | کورسییەکان = | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = | قەبارەی_پێکھاتە١ = | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتەکان٢ = | کۆمیتە_دەمییەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | سیستەمی_دەنگدان٢ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ =ھەڵبژاردنی گشتی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠٢٢ | دوایین_ھەڵبژاردن٢ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]: [[Palazzo Montecitorio]]{{ھن}}[[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]: [[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] | ماڵپەر = {{URL|http://www.parlamento.it}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە.<ref>{{cite web |title=Parliament {{!}} Senato della Repubblica |url=https://www.senato.it/en/parliamentary-business/parliament |website=www.senato.it |access-date=1 April 2026 |language=en}}</ref> == پیشاندانی گرافیکی == لە دوای [[١٨ی دەسەڵاتی یاسادانانی کۆماری ئیتالیا، ھەڵبژاردنی دوو ژوورەکە بە [[یاسای ھەڵبژاردنی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠١٧ ڕێکدەخرێت. {|class="wikitable" style="text-align:left |+ {{Tutto attaccato|Distribuzione seggi alla [[Camera dei deputati (Italia)|Camera dei deputati]] ed al [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار]]<ref>{{Cita|Borsi|p. 9}}.</ref>}} |- | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی نوێنەران''' | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی پیرانی کۆمار''' |- | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Camera dei Deputati (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Senato della Repubblica (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] |- ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. |- | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 147 | align=right| 37% | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 74 | align=right| 37% |- | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 245 | align=right| 61% | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 122 | align=right| 61% |- | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 8 | align=right| 2% | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 4 | align=right| 2% |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] 6a6g88928zgoqjjvr76xb3j8p8jl93t 1570892 1570889 2026-04-02T00:04:50Z Sorou6sh 8711 1570892 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو =پەرلەمانی ئیتاڵیا | ناوی خۆماڵی =''Parlamento italiano'' | زمانی_ناوی_خۆماڵی =it | ناو_وەک_خۆی = | خول = | ئاڕم =[[پەڕگە:Senato della Repubblica LOGO (Italia).svg|x120px]] [[پەڕگە:Camera dei Deputati Logo.png|x120px]] | سەرنووسی_ئاڕم =نیشانەکانی [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار (ئیتالیا)|ئەنجوومەنی پیرانی کۆمار]] و [[ژووری نوێنەران (ئیتالیا)|ژووری نوێنەران]]. | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان ={{ublist | [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] }} | leader1_type = President of the Senate | leader1 = [[Ignazio La Russa]] | party1 = ([[Brothers of Italy|FdI]]) | election1 = ١٣ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | leader2_type = President of the Chamber of Deputies | leader2 = [[Lorenzo Fontana]] | party2 = ([[Lega (political party)|Lega]]) | election2 = ١٤ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | members = {{ublist| | '''٦٠٥''' | 205{{efn|(200 elected + 5 [[Senators for life in Italy|senators for life]])}} ([[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]) | 400 ([[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]) }} | house1 = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | structure1 = Senato della Repubblica XIX Legislatura (11 marzo 2025).svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (120)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (63) * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]]–[[Sardinian Action Party|PSd'Az]] (29) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (20) <!-- --> * {{nowrap|{{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Civics of Italy|CdI–NM–MAIE]] (8)}}{{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (3) * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}}} [[Union of the Centre (2002)|UdC]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}}} [[Us Moderates|NM]] (2)}} '''Opposition (85)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party (Italy)|PD]]–[[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|IDP]] (36) * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (26) * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]]–[[Renew Europe|RE]] (8) <!-- --> * {{Color box|{{party color|For the Autonomies}}|border=silver}} [[For the Autonomies|Aut.]] (7){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (2) * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (1) * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luigi Spagnolli|1]]) * {{Color box|#96BF0D}} [[Campobase]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (2) * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} Ind. ([[Ilaria Cucchi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (3)}} | house2 = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | structure2 = Camera dei Deputati XIX Legislatura (24 marzo 2026).svg | structure2_res = 250px | political_groups2 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (243)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (117){{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (116) * {{Color box|{{party color|Christian Democracy for Autonomies}}}} [[Christian Democracy with Rotondi|DCR]] ([[Gianfranco Rotondi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]] (61) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (54){{efn| * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (50) * {{Color box|#043383}} [[South Ahead|SiT]] ([[Andrea Caroppo (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New Italian Socialist Party}}|border=darkgray}} [[New Italian Socialist Party|NPSI]] ([[Alessandro Battilocchio|1]])}} * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]]–[[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]] (6){{efn| * {{Color box|#00519E}} [[Cantiere Popolare|CP]] ([[Francesco Saverio Romano|1]]) * {{Color box|#5CB3FF}} [[Animalist Movement|MA]] ([[Michela Vittoria Brambilla|1]])}} * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (1)}} * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=darkgray}} [[Mixed Group|Mixed]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}|border=darkgray}} ''[[Union of the Centre (2002)|UdC]] ([[Lorenzo Cesa|1]])'' * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (2)''}} <!-- --> '''Opposition (155)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|PD–IDP]] (70){{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] (68) * {{Color box|{{party color|Democratic Centre (Italy)}}}} [[Democratic Centre (Italy)|CD]] ([[Bruno Tabacci|1]]) * {{Color box|{{party color|Solidary Democracy}}}} [[Solidary Democracy|DemoS]] ([[Paolo Ciani|1]])}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (49) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (10) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}|border=silver}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (5) * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (4) * {{Color box|#BE1522}} [[Sardinian Progressives|PP]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]] (6) * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} ''Linguistic minorities (4)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (3) * {{Color box|{{party color|Valdostan Union}}}} [[Valdostan Union|UV]] ([[Franco Manes|1]])}} * {{Color box|{{party color|More Europe}}}} ''[[More Europe|+E]] (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luca Pastorino|1]]) * {{Color box|{{party color|Italian Radicals}}}} [[Italian Radicals|RI]] ([[Riccardo Magi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South calls North}}}} [[South calls North|ScN]] ([[Francesco Gallo|1]]) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}}}} [[Liberal Democratic Party (Italy)|PLD]] (1) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Independent politician|Ind.]] (1)}} }} | سنوورەکانی_خول = | دامەزراندن = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = | سەرکردە١ = | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = | جۆری_سەرکردە٢ = | سەرکردە٢ = | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = | جۆری_سەرکردە٣ = | سەرکردە٣ = | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | جۆری_سەرکردە٥ = | سەرکردە٥ = | حیزب٥ = | ھەڵبژاردن٥ = | جۆری_سەرکردە٦ = | سەرکردە٦ = | حیزب٦ = | ھەڵبژاردن٦ = | کورسییەکان = | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = | قەبارەی_پێکھاتە١ = | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتەکان٢ = | کۆمیتە_دەمییەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | سیستەمی_دەنگدان٢ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ =ھەڵبژاردنی گشتی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠٢٢ | دوایین_ھەڵبژاردن٢ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]: [[Palazzo Montecitorio]]{{ھن}}[[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]: [[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] | ماڵپەر = {{URL|http://www.parlamento.it}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە.<ref>{{cite web |title=Parliament {{!}} Senato della Repubblica |url=https://www.senato.it/en/parliamentary-business/parliament |website=www.senato.it |access-date=1 April 2026 |language=en}}</ref> == پیشاندانی گرافیکی == لە دوای [[١٨ی دەسەڵاتی یاسادانانی کۆماری ئیتالیا، ھەڵبژاردنی دوو ژوورەکە بە [[یاسای ھەڵبژاردنی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠١٧ ڕێکدەخرێت. {|class="wikitable" style="text-align:left |+ {{Tutto attaccato|Distribuzione seggi alla [[Camera dei deputati (Italia)|Camera dei deputati]] ed al [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار]]<ref>{{Cita|Borsi|p. 9}}.</ref>}} |- | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی نوێنەران''' | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی پیرانی کۆمار''' |- | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Camera dei Deputati (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Senato della Repubblica (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] |- ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. |- | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 147 | align=right| 37% | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 74 | align=right| 37% |- | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 245 | align=right| 61% | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 122 | align=right| 61% |- | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 8 | align=right| 2% | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 4 | align=right| 2% |} == ئەندامێتی == === سێنا === [[پەڕگە:Palazzo Madama (Roma).jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مادامای ڕۆما|پالاتسۆ مادامە]]، نیشتەجێی [[سێنای ئیتالیا|سێنای کۆماری]].]] ئەندامایەتیی ئێستای سێنای کۆماری، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |٦٦ |٣٣٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٢٩ |١٤٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٢٠ |٢٠٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٥ |٤٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''١٢٠''' |'''٦٠٫٠''' |- | rowspan="3" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="3" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٣٦ |١٨٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |٣ |١٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٣٩''' |'''١٩٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٢٦''' |'''١٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٨''' |'''٤٫٠''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="#96BF0D" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Campobase|کامپۆباسە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Green Europe}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Green Europe|ئەورووپای سەوز]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٢٠٠''' |'''١٠٠''' |} === ئەنجومەنی نوێنەران === [[پەڕگە:Palazzo Montecitorio - esterno.jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مۆنتەچیتۆریۆ]]، شوێنی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ئیتالیا|ئەنجومەنی نوێنەران]].]] ئەندامایەتیی ئێستای ئەنجومەنی نوێنەران، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]: {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |١١٦ |٢٩٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٦٥ |٣٢٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٥٢ |٢٦٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٨ |٤٫٠ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٢٤١''' |'''٦٠٫٣''' |- | rowspan="6" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="6" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٧٠ |٣٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |١٠ |٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|More Europe}}" | | style="text-align:right;" |[[More Europe|ئەورووپای زیاتر]] |٣ |١٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Democratic Centre (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Centre (Italy)|ناوەندی دیموکرات]] |١ |٠٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Aosta Valley (political coalition)}}" | | style="text-align:right;" |[[Aosta Valley (political coalition)|دۆڵی ئاۆستا]] |١ |٠٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٨٥''' |'''١٧٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٤٩''' |'''٢٤٫٥''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''١٠''' |'''١٠٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٦''' |'''٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٣''' |'''٠٫٧''' |- | bgcolor="{{party color|South calls North}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South calls North|باشوور باکوور دەخوێنێتەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Liberal Democratic Party (Italy)|حیزبی لیبەرال دیموکرات]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Independent politician}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Independent politician|سەربەخۆ]] |'''٣''' |'''٠٫٨''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٤٠٠''' |'''١٠٠''' |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] 2kxef1lpf32samw6pobtxqx1it91e2u 1570893 1570892 2026-04-02T00:13:17Z Sorou6sh 8711 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1570893 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو =پەرلەمانی ئیتاڵیا | ناوی خۆماڵی =''Parlamento italiano'' | زمانی_ناوی_خۆماڵی =it | ناو_وەک_خۆی = | خول = | ئاڕم =[[پەڕگە:Senato della Repubblica LOGO (Italia).svg|x120px]] [[پەڕگە:Camera dei Deputati Logo.png|x120px]] | سەرنووسی_ئاڕم =نیشانەکانی [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار (ئیتالیا)|ئەنجوومەنی پیرانی کۆمار]] و [[ژووری نوێنەران (ئیتالیا)|ژووری نوێنەران]]. | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان ={{ublist | [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] }} | leader1_type = President of the Senate | leader1 = [[Ignazio La Russa]] | party1 = ([[Brothers of Italy|FdI]]) | election1 = ١٣ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | leader2_type = President of the Chamber of Deputies | leader2 = [[Lorenzo Fontana]] | party2 = ([[Lega (political party)|Lega]]) | election2 = ١٤ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | members = {{ublist| | '''٦٠٥''' | 205{{efn|(200 elected + 5 [[Senators for life in Italy|senators for life]])}} ([[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]) | 400 ([[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]) }} | house1 = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | structure1 = Senato della Repubblica XIX Legislatura (11 marzo 2025).svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (120)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (63) * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]]–[[Sardinian Action Party|PSd'Az]] (29) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (20) <!-- --> * {{nowrap|{{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Civics of Italy|CdI–NM–MAIE]] (8)}}{{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (3) * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}}} [[Union of the Centre (2002)|UdC]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}}} [[Us Moderates|NM]] (2)}} '''Opposition (85)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party (Italy)|PD]]–[[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|IDP]] (36) * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (26) * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]]–[[Renew Europe|RE]] (8) <!-- --> * {{Color box|{{party color|For the Autonomies}}|border=silver}} [[For the Autonomies|Aut.]] (7){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (2) * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (1) * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luigi Spagnolli|1]]) * {{Color box|#96BF0D}} [[Campobase]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (2) * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} Ind. ([[Ilaria Cucchi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (3)}} | house2 = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | structure2 = Camera dei Deputati XIX Legislatura (24 marzo 2026).svg | structure2_res = 250px | political_groups2 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (243)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (117){{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (116) * {{Color box|{{party color|Christian Democracy for Autonomies}}}} [[Christian Democracy with Rotondi|DCR]] ([[Gianfranco Rotondi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]] (61) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (54){{efn| * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (50) * {{Color box|#043383}} [[South Ahead|SiT]] ([[Andrea Caroppo (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New Italian Socialist Party}}|border=darkgray}} [[New Italian Socialist Party|NPSI]] ([[Alessandro Battilocchio|1]])}} * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]]–[[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]] (6){{efn| * {{Color box|#00519E}} [[Cantiere Popolare|CP]] ([[Francesco Saverio Romano|1]]) * {{Color box|#5CB3FF}} [[Animalist Movement|MA]] ([[Michela Vittoria Brambilla|1]])}} * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (1)}} * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=darkgray}} [[Mixed Group|Mixed]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}|border=darkgray}} ''[[Union of the Centre (2002)|UdC]] ([[Lorenzo Cesa|1]])'' * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (2)''}} <!-- --> '''Opposition (155)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|PD–IDP]] (70){{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] (68) * {{Color box|{{party color|Democratic Centre (Italy)}}}} [[Democratic Centre (Italy)|CD]] ([[Bruno Tabacci|1]]) * {{Color box|{{party color|Solidary Democracy}}}} [[Solidary Democracy|DemoS]] ([[Paolo Ciani|1]])}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (49) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (10) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}|border=silver}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (5) * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (4) * {{Color box|#BE1522}} [[Sardinian Progressives|PP]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]] (6) * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} ''Linguistic minorities (4)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (3) * {{Color box|{{party color|Valdostan Union}}}} [[Valdostan Union|UV]] ([[Franco Manes|1]])}} * {{Color box|{{party color|More Europe}}}} ''[[More Europe|+E]] (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luca Pastorino|1]]) * {{Color box|{{party color|Italian Radicals}}}} [[Italian Radicals|RI]] ([[Riccardo Magi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South calls North}}}} [[South calls North|ScN]] ([[Francesco Gallo|1]]) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}}}} [[Liberal Democratic Party (Italy)|PLD]] (1) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Independent politician|Ind.]] (1)}} }} | سنوورەکانی_خول = | دامەزراندن = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = | سەرکردە١ = | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = | جۆری_سەرکردە٢ = | سەرکردە٢ = | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = | جۆری_سەرکردە٣ = | سەرکردە٣ = | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | جۆری_سەرکردە٥ = | سەرکردە٥ = | حیزب٥ = | ھەڵبژاردن٥ = | جۆری_سەرکردە٦ = | سەرکردە٦ = | حیزب٦ = | ھەڵبژاردن٦ = | کورسییەکان = | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = | قەبارەی_پێکھاتە١ = | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتەکان٢ = | کۆمیتە_دەمییەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | سیستەمی_دەنگدان٢ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ =ھەڵبژاردنی گشتی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠٢٢ | دوایین_ھەڵبژاردن٢ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]: [[Palazzo Montecitorio]]{{ھن}}[[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]: [[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] | ماڵپەر = {{URL|http://www.parlamento.it}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە.<ref>{{cite web |title=Parliament {{!}} Senato della Repubblica |url=https://www.senato.it/en/parliamentary-business/parliament |website=www.senato.it |access-date=1 April 2026 |language=en}}</ref> == سیستەمی ھەڵبژاردن == ھەڵبژاردنەکانی نەتەوەیی بۆ نوێکردنەوەی ئەندامانی سێنای کۆماری و ئەنجومەنی نوێنەران بە یاسای ژمارە ١٦٥ی ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ڕێکخراون.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/2017/11/11/17G00175/sg|title=گازێتای فەرمیی|website=gazzettaufficiale.it|access-date=2019-09-25}}</ref> ئەم یاسایە سیستەمێکی تێکەڵی ھەڵبژاردنی دەخاتە کار بە شێوەی [[parallel voting|دەنگدانی لایەنی]] (زۆرینەی تێکەڵ-ئەندام)، کە نزیکەی یەک سێیەک (٣٧٪) لە کورسییەکان بەرپرسی سیستەمی زۆرینەیی دابەشدەکرێن (ناوچەی تاکئەندام؛ [[First-past-the-post voting|یەکەمی دەربازبوو]]) و نزیکەی دوو سێیەکی ماوە (٦٣٪) بە سیستەمی ڕێژەیی دابەشدەکرێن (ناوچەی پرئەندام؛ [[D'Hondt method|شێوازی د'ئۆندت]])، بە یەک خولی دەنگدان. ئەم یاسای ھەڵبژاردنییە بە نافی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''', یان بە کورتی '''''ڕۆزاتێلووم''''', ناسراوە، لە ناوی [[Ettore Rosato|ئێتۆرە ڕۆزاتۆ]]گرتووە، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە [[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]]، کە یەکەم واژەکەری یاسا بوو لە کاتی پێشنیارکردنی پلانەکە بۆ پەرلەمان. === ھەڵبژاردنی سێنای کۆماری === [[پەڕگە:Italian senators.png|وێنۆک|ژمارەی سێناتۆرەکانی دیاریکراو بۆ ھەر ھەرێمێک پێش ٢٠٢٠.]] سێنا لەبەر ٢٠٠ ئەندامێک پێکدێت کە بە دەنگدانی گشتی و لەلایەن ھاووڵاتیانی تەمەن ١٨ ساڵ و زیاتری ھەڵدەبژێردرێن. لە کۆی ژمارەکەدا، بەپێی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''': * ٧٤ کەس بەڕاستەوخۆ لە ناوچەکانی تاکئەندام ھەڵدەبژێردرێن؛ * ١٢٦ کەس بە نوێنەرایەتیی ڕێژەیی لەسەر بنەمای ھەرێمی ھەڵدەبژێردرێن (کە ٤ کەسیان لە ناوچەکانی دەرەوەی وڵات ھەڵدەبژێردرێن). زیادە لە ئەندامە ھەڵبژێردراوەکان، سێنا بەپێی ماددەی ٥٩ی [[دەستووری ئیتاڵیا|دەستووری کۆماری ئیتالیا]]، سێناتۆرە تەمەنپێکراوەکانیشی تێدایە وەک لەسەرەوە باسکرا. سێنا لەسەر یەک پەڕەی دەنگدان ھەڵدەبژێردرێت. ئەو پەڕەیە ھەموو کاندیدەکانی ناوچەیەکی تاکئەندامی دیاریکراو (پێکھاتەی زۆرینەیی) لەخۆدەگرێت. بۆ ھەر کاندیدێک، حیزبەکان و لیستە حیزبییەکانیش کە پشتیوانیی ئەویان کردووە لیستدەکرێن، کە ئەمەش بەکاردێت بۆ دیاریکردنی کورسییەکانی ڕێژەیی. ئەو کورسییانەی دواجار لەناو ھەر ناوچەیەکی ھەرێمی دابەشدەکرێن. بڕی سەرخستنی کەمینەی ٣٪ بۆ لیستە حیزبیتاکەکان پێویستە بۆ پێکھاتەی ڕێژەیی (یان ١٠٪ ئەگەر لەناو ھاوپەیمانیدا بێت، بەمەرجێک بەلایەنی کەمەوە یەک حیزب لە ھاوپەیمانییەکەدا گەیشتبێت بە بڕی ٣٪ی پێویست)، کە لەسەر بنەمای نەتەوەیی ھاژمەردەکرێت. سەرەڕای ئەمەش، بڕی سەرخستنێکی جیاواز پێویستە بۆ لیستەکانی نوێنەرایەتیی کەمینەی زمانەوانیی، کە ٢٠٪یە و لەسەر بنەمای ھەرێمی ھاژمەردەکرێت. === ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران === ئەنجومەنی نوێنەران لەبەر ٤٠٠ ئەندامێک پێکدێت کە بە دەنگدانی گشتی و لەلایەن ھاووڵاتیانی تەمەن ١٨ ساڵ و زیاتری ھەڵدەبژێردرێن. لە کۆی ژمارەکەدا، بەپێی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''': * ١٤٧ کەس بەڕاستەوخۆ لە ناوچەکانی تاکئەندام ھەڵدەبژێردرێن؛ * ٢٥٣ کەس بە نوێنەرایەتیی ڕێژەیی لەسەر بنەمای نەتەوەیی ھەڵدەبژێردرێن (کە ٨ کەسیان لە ناوچەکانی دەرەوەی وڵات ھەڵدەبژێردرێن). وەک سێنای کۆماری، ئەنجومەنی نوێنەرانیش لەسەر یەک پەڕەی دەنگدان ھەڵدەبژێردرێت، وەک لەسەرەوە بۆ سێنای کۆماری ئاماژەپێکرا. تەنھا جیاوازی ئەوەیە کە پێکھاتەی ڕێژەیی لەسەر بنەمای ناوەندی نەتەوەیی دەنگەکان ھاژمەردەکرێت. === {{anchor|overseas_constituency}}ناوچەکانی دەرەوەی وڵات === پەرلەمانی ئیتالیا یەکێکە لە ئەندەک دامەزراوە یاساسازییەکانی جیھان کە کورسی تایبەت بۆ ھاوڵاتیانی نیشتەجێبووی دەرەوەی وڵات پارێزدەدات. ٨ کورسی لەم جۆرەیان لە ئەنجومەنی نوێنەران و ٤ کورسی لە سێنای کۆماریدا ھەیە،<ref>{{cite web|url=http://www.interno.gov.it/mininterno/export/sites/default/it/sezioni/sala_stampa/speciali/politiche_2006/scheda_21935.html|trans-title=Submission of nominations for the constituency abroad|title=Presentazione delle candidature per la circoscrizione estero|publisher=وەزارەتی ناوخۆی ئیتالیا}}</ref> بەپێی یاسای ژمارە ٤٥٩ی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١ (وەک گۆڕینی ماددەکانی ٤٨، ٥٦ و ٥٧ی دەستووری کۆماری ئیتالیا)، کە بە ناوی یاسای [[Mirko Tremaglia|ترێمالیا]] ناسراوە. === پیشاندانی گرافیکی === لە دوای [[١٨ی دەسەڵاتی یاسادانانی کۆماری ئیتالیا، ھەڵبژاردنی دوو ژوورەکە بە [[یاسای ھەڵبژاردنی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠١٧ ڕێکدەخرێت. {|class="wikitable" style="text-align:left |+ {{Tutto attaccato|Distribuzione seggi alla [[Camera dei deputati (Italia)|Camera dei deputati]] ed al [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار]]<ref>{{Cita|Borsi|p. 9}}.</ref>}} |- | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی نوێنەران''' | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی پیرانی کۆمار''' |- | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Camera dei Deputati (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Senato della Repubblica (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] |- ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. |- | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 147 | align=right| 37% | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 74 | align=right| 37% |- | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 245 | align=right| 61% | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 122 | align=right| 61% |- | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 8 | align=right| 2% | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 4 | align=right| 2% |} == ئەندامێتی == === سێنا === [[پەڕگە:Palazzo Madama (Roma).jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مادامای ڕۆما|پالاتسۆ مادامە]]، نیشتەجێی [[سێنای ئیتالیا|سێنای کۆماری]].]] ئەندامایەتیی ئێستای سێنای کۆماری، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |٦٦ |٣٣٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٢٩ |١٤٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٢٠ |٢٠٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٥ |٤٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''١٢٠''' |'''٦٠٫٠''' |- | rowspan="3" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="3" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٣٦ |١٨٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |٣ |١٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٣٩''' |'''١٩٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٢٦''' |'''١٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٨''' |'''٤٫٠''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="#96BF0D" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Campobase|کامپۆباسە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Green Europe}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Green Europe|ئەورووپای سەوز]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٢٠٠''' |'''١٠٠''' |} === ئەنجومەنی نوێنەران === [[پەڕگە:Palazzo Montecitorio - esterno.jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مۆنتەچیتۆریۆ]]، شوێنی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ئیتالیا|ئەنجومەنی نوێنەران]].]] ئەندامایەتیی ئێستای ئەنجومەنی نوێنەران، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]: {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |١١٦ |٢٩٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٦٥ |٣٢٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٥٢ |٢٦٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٨ |٤٫٠ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٢٤١''' |'''٦٠٫٣''' |- | rowspan="6" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="6" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٧٠ |٣٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |١٠ |٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|More Europe}}" | | style="text-align:right;" |[[More Europe|ئەورووپای زیاتر]] |٣ |١٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Democratic Centre (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Centre (Italy)|ناوەندی دیموکرات]] |١ |٠٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Aosta Valley (political coalition)}}" | | style="text-align:right;" |[[Aosta Valley (political coalition)|دۆڵی ئاۆستا]] |١ |٠٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٨٥''' |'''١٧٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٤٩''' |'''٢٤٫٥''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''١٠''' |'''١٠٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٦''' |'''٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٣''' |'''٠٫٧''' |- | bgcolor="{{party color|South calls North}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South calls North|باشوور باکوور دەخوێنێتەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Liberal Democratic Party (Italy)|حیزبی لیبەرال دیموکرات]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Independent politician}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Independent politician|سەربەخۆ]] |'''٣''' |'''٠٫٨''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٤٠٠''' |'''١٠٠''' |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] bp3iwdr6dzm08cenv0dn5b7qxsynall 1570894 1570893 2026-04-02T00:15:26Z Sorou6sh 8711 + [[پۆل:ئیتاڵیا]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1570894 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو =پەرلەمانی ئیتاڵیا | ناوی خۆماڵی =''Parlamento italiano'' | زمانی_ناوی_خۆماڵی =it | ناو_وەک_خۆی = | خول = | ئاڕم =[[پەڕگە:Senato della Repubblica LOGO (Italia).svg|x120px]] [[پەڕگە:Camera dei Deputati Logo.png|x120px]] | سەرنووسی_ئاڕم =نیشانەکانی [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار (ئیتالیا)|ئەنجوومەنی پیرانی کۆمار]] و [[ژووری نوێنەران (ئیتالیا)|ژووری نوێنەران]]. | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان ={{ublist | [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] }} | leader1_type = President of the Senate | leader1 = [[Ignazio La Russa]] | party1 = ([[Brothers of Italy|FdI]]) | election1 = ١٣ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | leader2_type = President of the Chamber of Deputies | leader2 = [[Lorenzo Fontana]] | party2 = ([[Lega (political party)|Lega]]) | election2 = ١٤ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | members = {{ublist| | '''٦٠٥''' | 205{{efn|(200 elected + 5 [[Senators for life in Italy|senators for life]])}} ([[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]) | 400 ([[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]) }} | house1 = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | structure1 = Senato della Repubblica XIX Legislatura (11 marzo 2025).svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (120)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (63) * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]]–[[Sardinian Action Party|PSd'Az]] (29) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (20) <!-- --> * {{nowrap|{{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Civics of Italy|CdI–NM–MAIE]] (8)}}{{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (3) * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}}} [[Union of the Centre (2002)|UdC]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}}} [[Us Moderates|NM]] (2)}} '''Opposition (85)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party (Italy)|PD]]–[[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|IDP]] (36) * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (26) * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]]–[[Renew Europe|RE]] (8) <!-- --> * {{Color box|{{party color|For the Autonomies}}|border=silver}} [[For the Autonomies|Aut.]] (7){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (2) * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (1) * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luigi Spagnolli|1]]) * {{Color box|#96BF0D}} [[Campobase]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (2) * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} Ind. ([[Ilaria Cucchi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (3)}} | house2 = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | structure2 = Camera dei Deputati XIX Legislatura (24 marzo 2026).svg | structure2_res = 250px | political_groups2 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (243)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (117){{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (116) * {{Color box|{{party color|Christian Democracy for Autonomies}}}} [[Christian Democracy with Rotondi|DCR]] ([[Gianfranco Rotondi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]] (61) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (54){{efn| * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (50) * {{Color box|#043383}} [[South Ahead|SiT]] ([[Andrea Caroppo (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New Italian Socialist Party}}|border=darkgray}} [[New Italian Socialist Party|NPSI]] ([[Alessandro Battilocchio|1]])}} * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]]–[[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]] (6){{efn| * {{Color box|#00519E}} [[Cantiere Popolare|CP]] ([[Francesco Saverio Romano|1]]) * {{Color box|#5CB3FF}} [[Animalist Movement|MA]] ([[Michela Vittoria Brambilla|1]])}} * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (1)}} * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=darkgray}} [[Mixed Group|Mixed]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}|border=darkgray}} ''[[Union of the Centre (2002)|UdC]] ([[Lorenzo Cesa|1]])'' * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (2)''}} <!-- --> '''Opposition (155)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|PD–IDP]] (70){{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] (68) * {{Color box|{{party color|Democratic Centre (Italy)}}}} [[Democratic Centre (Italy)|CD]] ([[Bruno Tabacci|1]]) * {{Color box|{{party color|Solidary Democracy}}}} [[Solidary Democracy|DemoS]] ([[Paolo Ciani|1]])}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (49) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (10) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}|border=silver}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (5) * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (4) * {{Color box|#BE1522}} [[Sardinian Progressives|PP]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]] (6) * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} ''Linguistic minorities (4)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (3) * {{Color box|{{party color|Valdostan Union}}}} [[Valdostan Union|UV]] ([[Franco Manes|1]])}} * {{Color box|{{party color|More Europe}}}} ''[[More Europe|+E]] (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luca Pastorino|1]]) * {{Color box|{{party color|Italian Radicals}}}} [[Italian Radicals|RI]] ([[Riccardo Magi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South calls North}}}} [[South calls North|ScN]] ([[Francesco Gallo|1]]) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}}}} [[Liberal Democratic Party (Italy)|PLD]] (1) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Independent politician|Ind.]] (1)}} }} | سنوورەکانی_خول = | دامەزراندن = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = | سەرکردە١ = | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = | جۆری_سەرکردە٢ = | سەرکردە٢ = | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = | جۆری_سەرکردە٣ = | سەرکردە٣ = | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | جۆری_سەرکردە٥ = | سەرکردە٥ = | حیزب٥ = | ھەڵبژاردن٥ = | جۆری_سەرکردە٦ = | سەرکردە٦ = | حیزب٦ = | ھەڵبژاردن٦ = | کورسییەکان = | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = | قەبارەی_پێکھاتە١ = | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتەکان٢ = | کۆمیتە_دەمییەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | سیستەمی_دەنگدان٢ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ =ھەڵبژاردنی گشتی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠٢٢ | دوایین_ھەڵبژاردن٢ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]: [[Palazzo Montecitorio]]{{ھن}}[[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]: [[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] | ماڵپەر = {{URL|http://www.parlamento.it}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە.<ref>{{cite web |title=Parliament {{!}} Senato della Repubblica |url=https://www.senato.it/en/parliamentary-business/parliament |website=www.senato.it |access-date=1 April 2026 |language=en}}</ref> == سیستەمی ھەڵبژاردن == ھەڵبژاردنەکانی نەتەوەیی بۆ نوێکردنەوەی ئەندامانی سێنای کۆماری و ئەنجومەنی نوێنەران بە یاسای ژمارە ١٦٥ی ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ڕێکخراون.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/2017/11/11/17G00175/sg|title=گازێتای فەرمیی|website=gazzettaufficiale.it|access-date=2019-09-25}}</ref> ئەم یاسایە سیستەمێکی تێکەڵی ھەڵبژاردنی دەخاتە کار بە شێوەی [[parallel voting|دەنگدانی لایەنی]] (زۆرینەی تێکەڵ-ئەندام)، کە نزیکەی یەک سێیەک (٣٧٪) لە کورسییەکان بەرپرسی سیستەمی زۆرینەیی دابەشدەکرێن (ناوچەی تاکئەندام؛ [[First-past-the-post voting|یەکەمی دەربازبوو]]) و نزیکەی دوو سێیەکی ماوە (٦٣٪) بە سیستەمی ڕێژەیی دابەشدەکرێن (ناوچەی پرئەندام؛ [[D'Hondt method|شێوازی د'ئۆندت]])، بە یەک خولی دەنگدان. ئەم یاسای ھەڵبژاردنییە بە نافی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''', یان بە کورتی '''''ڕۆزاتێلووم''''', ناسراوە، لە ناوی [[Ettore Rosato|ئێتۆرە ڕۆزاتۆ]]گرتووە، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە [[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]]، کە یەکەم واژەکەری یاسا بوو لە کاتی پێشنیارکردنی پلانەکە بۆ پەرلەمان. === ھەڵبژاردنی سێنای کۆماری === [[پەڕگە:Italian senators.png|وێنۆک|ژمارەی سێناتۆرەکانی دیاریکراو بۆ ھەر ھەرێمێک پێش ٢٠٢٠.]] سێنا لەبەر ٢٠٠ ئەندامێک پێکدێت کە بە دەنگدانی گشتی و لەلایەن ھاووڵاتیانی تەمەن ١٨ ساڵ و زیاتری ھەڵدەبژێردرێن. لە کۆی ژمارەکەدا، بەپێی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''': * ٧٤ کەس بەڕاستەوخۆ لە ناوچەکانی تاکئەندام ھەڵدەبژێردرێن؛ * ١٢٦ کەس بە نوێنەرایەتیی ڕێژەیی لەسەر بنەمای ھەرێمی ھەڵدەبژێردرێن (کە ٤ کەسیان لە ناوچەکانی دەرەوەی وڵات ھەڵدەبژێردرێن). زیادە لە ئەندامە ھەڵبژێردراوەکان، سێنا بەپێی ماددەی ٥٩ی [[دەستووری ئیتاڵیا|دەستووری کۆماری ئیتالیا]]، سێناتۆرە تەمەنپێکراوەکانیشی تێدایە وەک لەسەرەوە باسکرا. سێنا لەسەر یەک پەڕەی دەنگدان ھەڵدەبژێردرێت. ئەو پەڕەیە ھەموو کاندیدەکانی ناوچەیەکی تاکئەندامی دیاریکراو (پێکھاتەی زۆرینەیی) لەخۆدەگرێت. بۆ ھەر کاندیدێک، حیزبەکان و لیستە حیزبییەکانیش کە پشتیوانیی ئەویان کردووە لیستدەکرێن، کە ئەمەش بەکاردێت بۆ دیاریکردنی کورسییەکانی ڕێژەیی. ئەو کورسییانەی دواجار لەناو ھەر ناوچەیەکی ھەرێمی دابەشدەکرێن. بڕی سەرخستنی کەمینەی ٣٪ بۆ لیستە حیزبیتاکەکان پێویستە بۆ پێکھاتەی ڕێژەیی (یان ١٠٪ ئەگەر لەناو ھاوپەیمانیدا بێت، بەمەرجێک بەلایەنی کەمەوە یەک حیزب لە ھاوپەیمانییەکەدا گەیشتبێت بە بڕی ٣٪ی پێویست)، کە لەسەر بنەمای نەتەوەیی ھاژمەردەکرێت. سەرەڕای ئەمەش، بڕی سەرخستنێکی جیاواز پێویستە بۆ لیستەکانی نوێنەرایەتیی کەمینەی زمانەوانیی، کە ٢٠٪یە و لەسەر بنەمای ھەرێمی ھاژمەردەکرێت. === ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران === ئەنجومەنی نوێنەران لەبەر ٤٠٠ ئەندامێک پێکدێت کە بە دەنگدانی گشتی و لەلایەن ھاووڵاتیانی تەمەن ١٨ ساڵ و زیاتری ھەڵدەبژێردرێن. لە کۆی ژمارەکەدا، بەپێی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''': * ١٤٧ کەس بەڕاستەوخۆ لە ناوچەکانی تاکئەندام ھەڵدەبژێردرێن؛ * ٢٥٣ کەس بە نوێنەرایەتیی ڕێژەیی لەسەر بنەمای نەتەوەیی ھەڵدەبژێردرێن (کە ٨ کەسیان لە ناوچەکانی دەرەوەی وڵات ھەڵدەبژێردرێن). وەک سێنای کۆماری، ئەنجومەنی نوێنەرانیش لەسەر یەک پەڕەی دەنگدان ھەڵدەبژێردرێت، وەک لەسەرەوە بۆ سێنای کۆماری ئاماژەپێکرا. تەنھا جیاوازی ئەوەیە کە پێکھاتەی ڕێژەیی لەسەر بنەمای ناوەندی نەتەوەیی دەنگەکان ھاژمەردەکرێت. === {{anchor|overseas_constituency}}ناوچەکانی دەرەوەی وڵات === پەرلەمانی ئیتالیا یەکێکە لە ئەندەک دامەزراوە یاساسازییەکانی جیھان کە کورسی تایبەت بۆ ھاوڵاتیانی نیشتەجێبووی دەرەوەی وڵات پارێزدەدات. ٨ کورسی لەم جۆرەیان لە ئەنجومەنی نوێنەران و ٤ کورسی لە سێنای کۆماریدا ھەیە،<ref>{{cite web|url=http://www.interno.gov.it/mininterno/export/sites/default/it/sezioni/sala_stampa/speciali/politiche_2006/scheda_21935.html|trans-title=Submission of nominations for the constituency abroad|title=Presentazione delle candidature per la circoscrizione estero|publisher=وەزارەتی ناوخۆی ئیتالیا}}</ref> بەپێی یاسای ژمارە ٤٥٩ی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١ (وەک گۆڕینی ماددەکانی ٤٨، ٥٦ و ٥٧ی دەستووری کۆماری ئیتالیا)، کە بە ناوی یاسای [[Mirko Tremaglia|ترێمالیا]] ناسراوە. === پیشاندانی گرافیکی === لە دوای [[١٨ی دەسەڵاتی یاسادانانی کۆماری ئیتالیا، ھەڵبژاردنی دوو ژوورەکە بە [[یاسای ھەڵبژاردنی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠١٧ ڕێکدەخرێت. {|class="wikitable" style="text-align:left |+ {{Tutto attaccato|Distribuzione seggi alla [[Camera dei deputati (Italia)|Camera dei deputati]] ed al [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار]]<ref>{{Cita|Borsi|p. 9}}.</ref>}} |- | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی نوێنەران''' | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی پیرانی کۆمار''' |- | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Camera dei Deputati (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Senato della Repubblica (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] |- ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. |- | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 147 | align=right| 37% | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 74 | align=right| 37% |- | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 245 | align=right| 61% | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 122 | align=right| 61% |- | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 8 | align=right| 2% | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 4 | align=right| 2% |} == ئەندامێتی == === سێنا === [[پەڕگە:Palazzo Madama (Roma).jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مادامای ڕۆما|پالاتسۆ مادامە]]، نیشتەجێی [[سێنای ئیتالیا|سێنای کۆماری]].]] ئەندامایەتیی ئێستای سێنای کۆماری، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |٦٦ |٣٣٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٢٩ |١٤٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٢٠ |٢٠٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٥ |٤٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''١٢٠''' |'''٦٠٫٠''' |- | rowspan="3" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="3" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٣٦ |١٨٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |٣ |١٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٣٩''' |'''١٩٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٢٦''' |'''١٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٨''' |'''٤٫٠''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="#96BF0D" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Campobase|کامپۆباسە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Green Europe}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Green Europe|ئەورووپای سەوز]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٢٠٠''' |'''١٠٠''' |} === ئەنجومەنی نوێنەران === [[پەڕگە:Palazzo Montecitorio - esterno.jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مۆنتەچیتۆریۆ]]، شوێنی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ئیتالیا|ئەنجومەنی نوێنەران]].]] ئەندامایەتیی ئێستای ئەنجومەنی نوێنەران، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]: {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |١١٦ |٢٩٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٦٥ |٣٢٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٥٢ |٢٦٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٨ |٤٫٠ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٢٤١''' |'''٦٠٫٣''' |- | rowspan="6" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="6" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٧٠ |٣٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |١٠ |٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|More Europe}}" | | style="text-align:right;" |[[More Europe|ئەورووپای زیاتر]] |٣ |١٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Democratic Centre (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Centre (Italy)|ناوەندی دیموکرات]] |١ |٠٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Aosta Valley (political coalition)}}" | | style="text-align:right;" |[[Aosta Valley (political coalition)|دۆڵی ئاۆستا]] |١ |٠٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٨٥''' |'''١٧٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٤٩''' |'''٢٤٫٥''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''١٠''' |'''١٠٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٦''' |'''٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٣''' |'''٠٫٧''' |- | bgcolor="{{party color|South calls North}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South calls North|باشوور باکوور دەخوێنێتەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Liberal Democratic Party (Italy)|حیزبی لیبەرال دیموکرات]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Independent politician}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Independent politician|سەربەخۆ]] |'''٣''' |'''٠٫٨''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٤٠٠''' |'''١٠٠''' |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئیتاڵیا]] ta37rmf2crr07ycjjpbz35qtpqdyrew 1570895 1570894 2026-04-02T00:16:29Z Sorou6sh 8711 − [[پۆل:ئیتاڵیا]]، + [[پۆل:ئیتالیا]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1570895 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو =پەرلەمانی ئیتاڵیا | ناوی خۆماڵی =''Parlamento italiano'' | زمانی_ناوی_خۆماڵی =it | ناو_وەک_خۆی = | خول = | ئاڕم =[[پەڕگە:Senato della Repubblica LOGO (Italia).svg|x120px]] [[پەڕگە:Camera dei Deputati Logo.png|x120px]] | سەرنووسی_ئاڕم =نیشانەکانی [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار (ئیتالیا)|ئەنجوومەنی پیرانی کۆمار]] و [[ژووری نوێنەران (ئیتالیا)|ژووری نوێنەران]]. | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان ={{ublist | [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] }} | leader1_type = President of the Senate | leader1 = [[Ignazio La Russa]] | party1 = ([[Brothers of Italy|FdI]]) | election1 = ١٣ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | leader2_type = President of the Chamber of Deputies | leader2 = [[Lorenzo Fontana]] | party2 = ([[Lega (political party)|Lega]]) | election2 = ١٤ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | members = {{ublist| | '''٦٠٥''' | 205{{efn|(200 elected + 5 [[Senators for life in Italy|senators for life]])}} ([[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]) | 400 ([[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]) }} | house1 = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | structure1 = Senato della Repubblica XIX Legislatura (11 marzo 2025).svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (120)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (63) * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]]–[[Sardinian Action Party|PSd'Az]] (29) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (20) <!-- --> * {{nowrap|{{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Civics of Italy|CdI–NM–MAIE]] (8)}}{{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (3) * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}}} [[Union of the Centre (2002)|UdC]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}}} [[Us Moderates|NM]] (2)}} '''Opposition (85)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party (Italy)|PD]]–[[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|IDP]] (36) * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (26) * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]]–[[Renew Europe|RE]] (8) <!-- --> * {{Color box|{{party color|For the Autonomies}}|border=silver}} [[For the Autonomies|Aut.]] (7){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (2) * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (1) * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luigi Spagnolli|1]]) * {{Color box|#96BF0D}} [[Campobase]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (2) * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} Ind. ([[Ilaria Cucchi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (3)}} | house2 = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | structure2 = Camera dei Deputati XIX Legislatura (24 marzo 2026).svg | structure2_res = 250px | political_groups2 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (243)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (117){{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (116) * {{Color box|{{party color|Christian Democracy for Autonomies}}}} [[Christian Democracy with Rotondi|DCR]] ([[Gianfranco Rotondi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]] (61) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (54){{efn| * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (50) * {{Color box|#043383}} [[South Ahead|SiT]] ([[Andrea Caroppo (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New Italian Socialist Party}}|border=darkgray}} [[New Italian Socialist Party|NPSI]] ([[Alessandro Battilocchio|1]])}} * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]]–[[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]] (6){{efn| * {{Color box|#00519E}} [[Cantiere Popolare|CP]] ([[Francesco Saverio Romano|1]]) * {{Color box|#5CB3FF}} [[Animalist Movement|MA]] ([[Michela Vittoria Brambilla|1]])}} * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (1)}} * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=darkgray}} [[Mixed Group|Mixed]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}|border=darkgray}} ''[[Union of the Centre (2002)|UdC]] ([[Lorenzo Cesa|1]])'' * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (2)''}} <!-- --> '''Opposition (155)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|PD–IDP]] (70){{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] (68) * {{Color box|{{party color|Democratic Centre (Italy)}}}} [[Democratic Centre (Italy)|CD]] ([[Bruno Tabacci|1]]) * {{Color box|{{party color|Solidary Democracy}}}} [[Solidary Democracy|DemoS]] ([[Paolo Ciani|1]])}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (49) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (10) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}|border=silver}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (5) * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (4) * {{Color box|#BE1522}} [[Sardinian Progressives|PP]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]] (6) * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} ''Linguistic minorities (4)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (3) * {{Color box|{{party color|Valdostan Union}}}} [[Valdostan Union|UV]] ([[Franco Manes|1]])}} * {{Color box|{{party color|More Europe}}}} ''[[More Europe|+E]] (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luca Pastorino|1]]) * {{Color box|{{party color|Italian Radicals}}}} [[Italian Radicals|RI]] ([[Riccardo Magi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South calls North}}}} [[South calls North|ScN]] ([[Francesco Gallo|1]]) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}}}} [[Liberal Democratic Party (Italy)|PLD]] (1) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Independent politician|Ind.]] (1)}} }} | سنوورەکانی_خول = | دامەزراندن = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = | سەرکردە١ = | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = | جۆری_سەرکردە٢ = | سەرکردە٢ = | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = | جۆری_سەرکردە٣ = | سەرکردە٣ = | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | جۆری_سەرکردە٥ = | سەرکردە٥ = | حیزب٥ = | ھەڵبژاردن٥ = | جۆری_سەرکردە٦ = | سەرکردە٦ = | حیزب٦ = | ھەڵبژاردن٦ = | کورسییەکان = | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = | قەبارەی_پێکھاتە١ = | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتەکان٢ = | کۆمیتە_دەمییەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | سیستەمی_دەنگدان٢ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ =ھەڵبژاردنی گشتی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠٢٢ | دوایین_ھەڵبژاردن٢ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]: [[Palazzo Montecitorio]]{{ھن}}[[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]: [[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] | ماڵپەر = {{URL|http://www.parlamento.it}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە.<ref>{{cite web |title=Parliament {{!}} Senato della Repubblica |url=https://www.senato.it/en/parliamentary-business/parliament |website=www.senato.it |access-date=1 April 2026 |language=en}}</ref> == سیستەمی ھەڵبژاردن == ھەڵبژاردنەکانی نەتەوەیی بۆ نوێکردنەوەی ئەندامانی سێنای کۆماری و ئەنجومەنی نوێنەران بە یاسای ژمارە ١٦٥ی ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ڕێکخراون.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/2017/11/11/17G00175/sg|title=گازێتای فەرمیی|website=gazzettaufficiale.it|access-date=2019-09-25}}</ref> ئەم یاسایە سیستەمێکی تێکەڵی ھەڵبژاردنی دەخاتە کار بە شێوەی [[parallel voting|دەنگدانی لایەنی]] (زۆرینەی تێکەڵ-ئەندام)، کە نزیکەی یەک سێیەک (٣٧٪) لە کورسییەکان بەرپرسی سیستەمی زۆرینەیی دابەشدەکرێن (ناوچەی تاکئەندام؛ [[First-past-the-post voting|یەکەمی دەربازبوو]]) و نزیکەی دوو سێیەکی ماوە (٦٣٪) بە سیستەمی ڕێژەیی دابەشدەکرێن (ناوچەی پرئەندام؛ [[D'Hondt method|شێوازی د'ئۆندت]])، بە یەک خولی دەنگدان. ئەم یاسای ھەڵبژاردنییە بە نافی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''', یان بە کورتی '''''ڕۆزاتێلووم''''', ناسراوە، لە ناوی [[Ettore Rosato|ئێتۆرە ڕۆزاتۆ]]گرتووە، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە [[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]]، کە یەکەم واژەکەری یاسا بوو لە کاتی پێشنیارکردنی پلانەکە بۆ پەرلەمان. === ھەڵبژاردنی سێنای کۆماری === [[پەڕگە:Italian senators.png|وێنۆک|ژمارەی سێناتۆرەکانی دیاریکراو بۆ ھەر ھەرێمێک پێش ٢٠٢٠.]] سێنا لەبەر ٢٠٠ ئەندامێک پێکدێت کە بە دەنگدانی گشتی و لەلایەن ھاووڵاتیانی تەمەن ١٨ ساڵ و زیاتری ھەڵدەبژێردرێن. لە کۆی ژمارەکەدا، بەپێی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''': * ٧٤ کەس بەڕاستەوخۆ لە ناوچەکانی تاکئەندام ھەڵدەبژێردرێن؛ * ١٢٦ کەس بە نوێنەرایەتیی ڕێژەیی لەسەر بنەمای ھەرێمی ھەڵدەبژێردرێن (کە ٤ کەسیان لە ناوچەکانی دەرەوەی وڵات ھەڵدەبژێردرێن). زیادە لە ئەندامە ھەڵبژێردراوەکان، سێنا بەپێی ماددەی ٥٩ی [[دەستووری ئیتاڵیا|دەستووری کۆماری ئیتالیا]]، سێناتۆرە تەمەنپێکراوەکانیشی تێدایە وەک لەسەرەوە باسکرا. سێنا لەسەر یەک پەڕەی دەنگدان ھەڵدەبژێردرێت. ئەو پەڕەیە ھەموو کاندیدەکانی ناوچەیەکی تاکئەندامی دیاریکراو (پێکھاتەی زۆرینەیی) لەخۆدەگرێت. بۆ ھەر کاندیدێک، حیزبەکان و لیستە حیزبییەکانیش کە پشتیوانیی ئەویان کردووە لیستدەکرێن، کە ئەمەش بەکاردێت بۆ دیاریکردنی کورسییەکانی ڕێژەیی. ئەو کورسییانەی دواجار لەناو ھەر ناوچەیەکی ھەرێمی دابەشدەکرێن. بڕی سەرخستنی کەمینەی ٣٪ بۆ لیستە حیزبیتاکەکان پێویستە بۆ پێکھاتەی ڕێژەیی (یان ١٠٪ ئەگەر لەناو ھاوپەیمانیدا بێت، بەمەرجێک بەلایەنی کەمەوە یەک حیزب لە ھاوپەیمانییەکەدا گەیشتبێت بە بڕی ٣٪ی پێویست)، کە لەسەر بنەمای نەتەوەیی ھاژمەردەکرێت. سەرەڕای ئەمەش، بڕی سەرخستنێکی جیاواز پێویستە بۆ لیستەکانی نوێنەرایەتیی کەمینەی زمانەوانیی، کە ٢٠٪یە و لەسەر بنەمای ھەرێمی ھاژمەردەکرێت. === ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران === ئەنجومەنی نوێنەران لەبەر ٤٠٠ ئەندامێک پێکدێت کە بە دەنگدانی گشتی و لەلایەن ھاووڵاتیانی تەمەن ١٨ ساڵ و زیاتری ھەڵدەبژێردرێن. لە کۆی ژمارەکەدا، بەپێی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''': * ١٤٧ کەس بەڕاستەوخۆ لە ناوچەکانی تاکئەندام ھەڵدەبژێردرێن؛ * ٢٥٣ کەس بە نوێنەرایەتیی ڕێژەیی لەسەر بنەمای نەتەوەیی ھەڵدەبژێردرێن (کە ٨ کەسیان لە ناوچەکانی دەرەوەی وڵات ھەڵدەبژێردرێن). وەک سێنای کۆماری، ئەنجومەنی نوێنەرانیش لەسەر یەک پەڕەی دەنگدان ھەڵدەبژێردرێت، وەک لەسەرەوە بۆ سێنای کۆماری ئاماژەپێکرا. تەنھا جیاوازی ئەوەیە کە پێکھاتەی ڕێژەیی لەسەر بنەمای ناوەندی نەتەوەیی دەنگەکان ھاژمەردەکرێت. === {{anchor|overseas_constituency}}ناوچەکانی دەرەوەی وڵات === پەرلەمانی ئیتالیا یەکێکە لە ئەندەک دامەزراوە یاساسازییەکانی جیھان کە کورسی تایبەت بۆ ھاوڵاتیانی نیشتەجێبووی دەرەوەی وڵات پارێزدەدات. ٨ کورسی لەم جۆرەیان لە ئەنجومەنی نوێنەران و ٤ کورسی لە سێنای کۆماریدا ھەیە،<ref>{{cite web|url=http://www.interno.gov.it/mininterno/export/sites/default/it/sezioni/sala_stampa/speciali/politiche_2006/scheda_21935.html|trans-title=Submission of nominations for the constituency abroad|title=Presentazione delle candidature per la circoscrizione estero|publisher=وەزارەتی ناوخۆی ئیتالیا}}</ref> بەپێی یاسای ژمارە ٤٥٩ی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١ (وەک گۆڕینی ماددەکانی ٤٨، ٥٦ و ٥٧ی دەستووری کۆماری ئیتالیا)، کە بە ناوی یاسای [[Mirko Tremaglia|ترێمالیا]] ناسراوە. === پیشاندانی گرافیکی === لە دوای [[١٨ی دەسەڵاتی یاسادانانی کۆماری ئیتالیا، ھەڵبژاردنی دوو ژوورەکە بە [[یاسای ھەڵبژاردنی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠١٧ ڕێکدەخرێت. {|class="wikitable" style="text-align:left |+ {{Tutto attaccato|Distribuzione seggi alla [[Camera dei deputati (Italia)|Camera dei deputati]] ed al [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار]]<ref>{{Cita|Borsi|p. 9}}.</ref>}} |- | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی نوێنەران''' | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی پیرانی کۆمار''' |- | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Camera dei Deputati (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Senato della Repubblica (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] |- ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. |- | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 147 | align=right| 37% | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 74 | align=right| 37% |- | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 245 | align=right| 61% | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 122 | align=right| 61% |- | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 8 | align=right| 2% | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 4 | align=right| 2% |} == ئەندامێتی == === سێنا === [[پەڕگە:Palazzo Madama (Roma).jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مادامای ڕۆما|پالاتسۆ مادامە]]، نیشتەجێی [[سێنای ئیتالیا|سێنای کۆماری]].]] ئەندامایەتیی ئێستای سێنای کۆماری، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |٦٦ |٣٣٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٢٩ |١٤٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٢٠ |٢٠٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٥ |٤٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''١٢٠''' |'''٦٠٫٠''' |- | rowspan="3" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="3" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٣٦ |١٨٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |٣ |١٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٣٩''' |'''١٩٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٢٦''' |'''١٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٨''' |'''٤٫٠''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="#96BF0D" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Campobase|کامپۆباسە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Green Europe}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Green Europe|ئەورووپای سەوز]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٢٠٠''' |'''١٠٠''' |} === ئەنجومەنی نوێنەران === [[پەڕگە:Palazzo Montecitorio - esterno.jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مۆنتەچیتۆریۆ]]، شوێنی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ئیتالیا|ئەنجومەنی نوێنەران]].]] ئەندامایەتیی ئێستای ئەنجومەنی نوێنەران، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]: {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |١١٦ |٢٩٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٦٥ |٣٢٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٥٢ |٢٦٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٨ |٤٫٠ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٢٤١''' |'''٦٠٫٣''' |- | rowspan="6" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="6" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٧٠ |٣٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |١٠ |٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|More Europe}}" | | style="text-align:right;" |[[More Europe|ئەورووپای زیاتر]] |٣ |١٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Democratic Centre (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Centre (Italy)|ناوەندی دیموکرات]] |١ |٠٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Aosta Valley (political coalition)}}" | | style="text-align:right;" |[[Aosta Valley (political coalition)|دۆڵی ئاۆستا]] |١ |٠٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٨٥''' |'''١٧٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٤٩''' |'''٢٤٫٥''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''١٠''' |'''١٠٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٦''' |'''٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٣''' |'''٠٫٧''' |- | bgcolor="{{party color|South calls North}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South calls North|باشوور باکوور دەخوێنێتەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Liberal Democratic Party (Italy)|حیزبی لیبەرال دیموکرات]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Independent politician}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Independent politician|سەربەخۆ]] |'''٣''' |'''٠٫٨''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٤٠٠''' |'''١٠٠''' |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئیتالیا]] 73n0hzr801pi243g32pzjoaynygyul7 1570896 1570895 2026-04-02T00:17:30Z Sorou6sh 8711 Sorou6sh پەڕەی [[پەرلەمانی ئیتاڵیا]]ی گواستەوە بۆ [[پەرلەمانی ئیتالیا]]: چاککردن 1570895 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو =پەرلەمانی ئیتاڵیا | ناوی خۆماڵی =''Parlamento italiano'' | زمانی_ناوی_خۆماڵی =it | ناو_وەک_خۆی = | خول = | ئاڕم =[[پەڕگە:Senato della Repubblica LOGO (Italia).svg|x120px]] [[پەڕگە:Camera dei Deputati Logo.png|x120px]] | سەرنووسی_ئاڕم =نیشانەکانی [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار (ئیتالیا)|ئەنجوومەنی پیرانی کۆمار]] و [[ژووری نوێنەران (ئیتالیا)|ژووری نوێنەران]]. | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان ={{ublist | [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] }} | leader1_type = President of the Senate | leader1 = [[Ignazio La Russa]] | party1 = ([[Brothers of Italy|FdI]]) | election1 = ١٣ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | leader2_type = President of the Chamber of Deputies | leader2 = [[Lorenzo Fontana]] | party2 = ([[Lega (political party)|Lega]]) | election2 = ١٤ تشرینی یەکەم ٢٠٢٢ | members = {{ublist| | '''٦٠٥''' | 205{{efn|(200 elected + 5 [[Senators for life in Italy|senators for life]])}} ([[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]) | 400 ([[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]) }} | house1 = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]] | structure1 = Senato della Repubblica XIX Legislatura (11 marzo 2025).svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (120)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (63) * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]]–[[Sardinian Action Party|PSd'Az]] (29) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (20) <!-- --> * {{nowrap|{{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Civics of Italy|CdI–NM–MAIE]] (8)}}{{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (3) * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}}} [[Union of the Centre (2002)|UdC]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}}} [[Us Moderates|NM]] (2)}} '''Opposition (85)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party (Italy)|PD]]–[[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|IDP]] (36) * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (26) * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]]–[[Renew Europe|RE]] (8) <!-- --> * {{Color box|{{party color|For the Autonomies}}|border=silver}} [[For the Autonomies|Aut.]] (7){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (2) * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (1) * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luigi Spagnolli|1]]) * {{Color box|#96BF0D}} [[Campobase]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (2) * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (2) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} Ind. ([[Ilaria Cucchi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Senators for life in Italy|Senators for life]] (3)}} | house2 = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | structure2 = Camera dei Deputati XIX Legislatura (24 marzo 2026).svg | structure2_res = 250px | political_groups2 = '''Government ([[Meloni Cabinet]]) (243)''' * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} [[Brothers of Italy|FdI]] (117){{efn| * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (116) * {{Color box|{{party color|Christian Democracy for Autonomies}}}} [[Christian Democracy with Rotondi|DCR]] ([[Gianfranco Rotondi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Lega (political party)}}|border=silver}} [[Lega (political party)|Lega]] (61) * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}|border=silver}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (54){{efn| * {{Color box|{{party color|Forza Italia (2013)}}}} [[Forza Italia (2013)|FI]] (50) * {{Color box|#043383}} [[South Ahead|SiT]] ([[Andrea Caroppo (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New Italian Socialist Party}}|border=darkgray}} [[New Italian Socialist Party|NPSI]] ([[Alessandro Battilocchio|1]])}} * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]]–[[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (8){{efn| * {{Color box|{{party color|Us Moderates}}|border=silver}} [[Us Moderates|NM]] (6){{efn| * {{Color box|#00519E}} [[Cantiere Popolare|CP]] ([[Francesco Saverio Romano|1]]) * {{Color box|#5CB3FF}} [[Animalist Movement|MA]] ([[Michela Vittoria Brambilla|1]])}} * {{Color box|{{party color|Coraggio Italia}}}} [[Coraggio Italia|CI]] (1) * {{Color box|{{party color|Associative Movement Italians Abroad}}}} [[Associative Movement of Italians Abroad|MAIE]] (1) * {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}}} [[Brothers of Italy|FdI]] (1)}} * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=darkgray}} [[Mixed Group|Mixed]] (3){{efn| * {{Color box|{{party color|Union of the Centre (2002)}}|border=darkgray}} ''[[Union of the Centre (2002)|UdC]] ([[Lorenzo Cesa|1]])'' * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (2)''}} <!-- --> '''Opposition (155)''' * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}|border=silver}} [[Democratic Party – Democratic and Progressive Italy|PD–IDP]] (70){{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] (68) * {{Color box|{{party color|Democratic Centre (Italy)}}}} [[Democratic Centre (Italy)|CD]] ([[Bruno Tabacci|1]]) * {{Color box|{{party color|Solidary Democracy}}}} [[Solidary Democracy|DemoS]] ([[Paolo Ciani|1]])}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Five Star Movement}}|border=silver}} [[Five Star Movement|M5S]] (49) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Action (Italian political party)}}|border=silver}} [[Action (Italian political party)|Action]] (10) <!-- --> * {{Color box|{{party color|Greens and Left Alliance}}|border=silver}} [[Greens and Left Alliance|AVS]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|Green Europe}}}} [[Green Europe|EV]] (5) * {{Color box|{{party color|Italian Left}}}} [[Italian Left|SI]] (4) * {{Color box|#BE1522}} [[Sardinian Progressives|PP]] (1)}} <!-- --> * {{Color box|{{party color|Italia Viva}}|border=silver}} [[Italia Viva|IV]] (6) * {{Color box|{{party color|Independent}}|border=silver}} [[Mixed Group|Mixed]] (10){{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} ''Linguistic minorities (4)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South Tyrolean People's Party}}}} [[South Tyrolean People's Party|SVP]] (3) * {{Color box|{{party color|Valdostan Union}}}} [[Valdostan Union|UV]] ([[Franco Manes|1]])}} * {{Color box|{{party color|More Europe}}}} ''[[More Europe|+E]] (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|Democratic Party (Italy)}}}} [[Democratic Party (Italy)|PD]] ([[Luca Pastorino|1]]) * {{Color box|{{party color|Italian Radicals}}}} [[Italian Radicals|RI]] ([[Riccardo Magi|1]])}} * {{Color box|{{party color|Independent}}}} ''N-I (3)''{{efn| * {{Color box|{{party color|South calls North}}}} [[South calls North|ScN]] ([[Francesco Gallo|1]]) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}}}} [[Liberal Democratic Party (Italy)|PLD]] (1) * {{Color box|{{party color|Independent}}}} [[Independent politician|Ind.]] (1)}} }} | سنوورەکانی_خول = | دامەزراندن = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = | سەرکردە١ = | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = | جۆری_سەرکردە٢ = | سەرکردە٢ = | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = | جۆری_سەرکردە٣ = | سەرکردە٣ = | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | جۆری_سەرکردە٥ = | سەرکردە٥ = | حیزب٥ = | ھەڵبژاردن٥ = | جۆری_سەرکردە٦ = | سەرکردە٦ = | حیزب٦ = | ھەڵبژاردن٦ = | کورسییەکان = | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = | قەبارەی_پێکھاتە١ = | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتەکان٢ = | کۆمیتە_دەمییەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | سیستەمی_دەنگدان٢ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ =ھەڵبژاردنی گشتی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠٢٢ | دوایین_ھەڵبژاردن٢ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]]: [[Palazzo Montecitorio]]{{ھن}}[[Senate of the Republic (Italy)|Senate of the Republic]]: [[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] | ماڵپەر = {{URL|http://www.parlamento.it}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''پەرلەمانی ئیتالیا''' (بە ئیتاڵی: Parlamento italiano) پەرلەمانی نیشتمانی کۆماری ئیتالیایە. دەزگای نوێنەری ھاووڵاتیانی ئیتالیایە و جێنشینی پەرلەمانی شانشینی سەردینیا (١٨٤٨–١٨٦١)، پەرلەمانی شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٣)، ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتقالی (١٩٤٥–١٩٤٦) و ئەنجومەنی دامەزرێنەران (١٩٤٦–١٩٤٨)ە. ئەوە پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنییە کە ٦٠٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ھەیە و ژمارەیەکی بچووکی ئەندامی نەھەڵبژێردراو (senatori a vita) تێدایە.<ref>{{cite web |title=Parliament {{!}} Senato della Repubblica |url=https://www.senato.it/en/parliamentary-business/parliament |website=www.senato.it |access-date=1 April 2026 |language=en}}</ref> == سیستەمی ھەڵبژاردن == ھەڵبژاردنەکانی نەتەوەیی بۆ نوێکردنەوەی ئەندامانی سێنای کۆماری و ئەنجومەنی نوێنەران بە یاسای ژمارە ١٦٥ی ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ڕێکخراون.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/2017/11/11/17G00175/sg|title=گازێتای فەرمیی|website=gazzettaufficiale.it|access-date=2019-09-25}}</ref> ئەم یاسایە سیستەمێکی تێکەڵی ھەڵبژاردنی دەخاتە کار بە شێوەی [[parallel voting|دەنگدانی لایەنی]] (زۆرینەی تێکەڵ-ئەندام)، کە نزیکەی یەک سێیەک (٣٧٪) لە کورسییەکان بەرپرسی سیستەمی زۆرینەیی دابەشدەکرێن (ناوچەی تاکئەندام؛ [[First-past-the-post voting|یەکەمی دەربازبوو]]) و نزیکەی دوو سێیەکی ماوە (٦٣٪) بە سیستەمی ڕێژەیی دابەشدەکرێن (ناوچەی پرئەندام؛ [[D'Hondt method|شێوازی د'ئۆندت]])، بە یەک خولی دەنگدان. ئەم یاسای ھەڵبژاردنییە بە نافی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''', یان بە کورتی '''''ڕۆزاتێلووم''''', ناسراوە، لە ناوی [[Ettore Rosato|ئێتۆرە ڕۆزاتۆ]]گرتووە، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە [[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]]، کە یەکەم واژەکەری یاسا بوو لە کاتی پێشنیارکردنی پلانەکە بۆ پەرلەمان. === ھەڵبژاردنی سێنای کۆماری === [[پەڕگە:Italian senators.png|وێنۆک|ژمارەی سێناتۆرەکانی دیاریکراو بۆ ھەر ھەرێمێک پێش ٢٠٢٠.]] سێنا لەبەر ٢٠٠ ئەندامێک پێکدێت کە بە دەنگدانی گشتی و لەلایەن ھاووڵاتیانی تەمەن ١٨ ساڵ و زیاتری ھەڵدەبژێردرێن. لە کۆی ژمارەکەدا، بەپێی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''': * ٧٤ کەس بەڕاستەوخۆ لە ناوچەکانی تاکئەندام ھەڵدەبژێردرێن؛ * ١٢٦ کەس بە نوێنەرایەتیی ڕێژەیی لەسەر بنەمای ھەرێمی ھەڵدەبژێردرێن (کە ٤ کەسیان لە ناوچەکانی دەرەوەی وڵات ھەڵدەبژێردرێن). زیادە لە ئەندامە ھەڵبژێردراوەکان، سێنا بەپێی ماددەی ٥٩ی [[دەستووری ئیتاڵیا|دەستووری کۆماری ئیتالیا]]، سێناتۆرە تەمەنپێکراوەکانیشی تێدایە وەک لەسەرەوە باسکرا. سێنا لەسەر یەک پەڕەی دەنگدان ھەڵدەبژێردرێت. ئەو پەڕەیە ھەموو کاندیدەکانی ناوچەیەکی تاکئەندامی دیاریکراو (پێکھاتەی زۆرینەیی) لەخۆدەگرێت. بۆ ھەر کاندیدێک، حیزبەکان و لیستە حیزبییەکانیش کە پشتیوانیی ئەویان کردووە لیستدەکرێن، کە ئەمەش بەکاردێت بۆ دیاریکردنی کورسییەکانی ڕێژەیی. ئەو کورسییانەی دواجار لەناو ھەر ناوچەیەکی ھەرێمی دابەشدەکرێن. بڕی سەرخستنی کەمینەی ٣٪ بۆ لیستە حیزبیتاکەکان پێویستە بۆ پێکھاتەی ڕێژەیی (یان ١٠٪ ئەگەر لەناو ھاوپەیمانیدا بێت، بەمەرجێک بەلایەنی کەمەوە یەک حیزب لە ھاوپەیمانییەکەدا گەیشتبێت بە بڕی ٣٪ی پێویست)، کە لەسەر بنەمای نەتەوەیی ھاژمەردەکرێت. سەرەڕای ئەمەش، بڕی سەرخستنێکی جیاواز پێویستە بۆ لیستەکانی نوێنەرایەتیی کەمینەی زمانەوانیی، کە ٢٠٪یە و لەسەر بنەمای ھەرێمی ھاژمەردەکرێت. === ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران === ئەنجومەنی نوێنەران لەبەر ٤٠٠ ئەندامێک پێکدێت کە بە دەنگدانی گشتی و لەلایەن ھاووڵاتیانی تەمەن ١٨ ساڵ و زیاتری ھەڵدەبژێردرێن. لە کۆی ژمارەکەدا، بەپێی '''''ڕۆزاتێلووم بیس''''': * ١٤٧ کەس بەڕاستەوخۆ لە ناوچەکانی تاکئەندام ھەڵدەبژێردرێن؛ * ٢٥٣ کەس بە نوێنەرایەتیی ڕێژەیی لەسەر بنەمای نەتەوەیی ھەڵدەبژێردرێن (کە ٨ کەسیان لە ناوچەکانی دەرەوەی وڵات ھەڵدەبژێردرێن). وەک سێنای کۆماری، ئەنجومەنی نوێنەرانیش لەسەر یەک پەڕەی دەنگدان ھەڵدەبژێردرێت، وەک لەسەرەوە بۆ سێنای کۆماری ئاماژەپێکرا. تەنھا جیاوازی ئەوەیە کە پێکھاتەی ڕێژەیی لەسەر بنەمای ناوەندی نەتەوەیی دەنگەکان ھاژمەردەکرێت. === {{anchor|overseas_constituency}}ناوچەکانی دەرەوەی وڵات === پەرلەمانی ئیتالیا یەکێکە لە ئەندەک دامەزراوە یاساسازییەکانی جیھان کە کورسی تایبەت بۆ ھاوڵاتیانی نیشتەجێبووی دەرەوەی وڵات پارێزدەدات. ٨ کورسی لەم جۆرەیان لە ئەنجومەنی نوێنەران و ٤ کورسی لە سێنای کۆماریدا ھەیە،<ref>{{cite web|url=http://www.interno.gov.it/mininterno/export/sites/default/it/sezioni/sala_stampa/speciali/politiche_2006/scheda_21935.html|trans-title=Submission of nominations for the constituency abroad|title=Presentazione delle candidature per la circoscrizione estero|publisher=وەزارەتی ناوخۆی ئیتالیا}}</ref> بەپێی یاسای ژمارە ٤٥٩ی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١ (وەک گۆڕینی ماددەکانی ٤٨، ٥٦ و ٥٧ی دەستووری کۆماری ئیتالیا)، کە بە ناوی یاسای [[Mirko Tremaglia|ترێمالیا]] ناسراوە. === پیشاندانی گرافیکی === لە دوای [[١٨ی دەسەڵاتی یاسادانانی کۆماری ئیتالیا، ھەڵبژاردنی دوو ژوورەکە بە [[یاسای ھەڵبژاردنی ئیتاڵیا ساڵی ٢٠١٧ ڕێکدەخرێت. {|class="wikitable" style="text-align:left |+ {{Tutto attaccato|Distribuzione seggi alla [[Camera dei deputati (Italia)|Camera dei deputati]] ed al [[ئەنجومەنی پیرانی کۆمار]]<ref>{{Cita|Borsi|p. 9}}.</ref>}} |- | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی نوێنەران''' | align=center colspan="4"|'''ئەنجومەنی پیرانی کۆمار''' |- | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Camera dei Deputati (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] | colspan="4"| [[پەڕگە:Seggi Senato della Repubblica (2020).svg|ناوەڕاست|300px]] |- ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. ! align=left colspan=2|شێوازی ھەڵبژاردن ! align=left| Seggi ! align=left| Perc. |- | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 147 | align=right| 37% | bgcolor="#E89600"| | سیستەمی زۆرینەی تاکە خول | align=right| 74 | align=right| 37% |- | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 245 | align=right| 61% | bgcolor="#59B1AA"| | ڕێژەیی (بە ئاستێکی ٣٪) | align=right| 122 | align=right| 61% |- | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 8 | align=right| 2% | bgcolor="#D64757"| | دەنگی ئەو ئیتاڵیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین | align=right| 4 | align=right| 2% |} == ئەندامێتی == === سێنا === [[پەڕگە:Palazzo Madama (Roma).jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مادامای ڕۆما|پالاتسۆ مادامە]]، نیشتەجێی [[سێنای ئیتالیا|سێنای کۆماری]].]] ئەندامایەتیی ئێستای سێنای کۆماری، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |٦٦ |٣٣٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٢٩ |١٤٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٢٠ |٢٠٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٥ |٤٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''١٢٠''' |'''٦٠٫٠''' |- | rowspan="3" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="3" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٣٦ |١٨٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |٣ |١٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٣٩''' |'''١٩٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٢٦''' |'''١٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٨''' |'''٤٫٠''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٢''' |'''١٫٠''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="#96BF0D" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Campobase|کامپۆباسە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Green Europe}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Green Europe|ئەورووپای سەوز]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٢٠٠''' |'''١٠٠''' |} === ئەنجومەنی نوێنەران === [[پەڕگە:Palazzo Montecitorio - esterno.jpg|وێنۆک|[[پالاتسۆ مۆنتەچیتۆریۆ]]، شوێنی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ئیتالیا|ئەنجومەنی نوێنەران]].]] ئەندامایەتیی ئێستای ئەنجومەنی نوێنەران، لەدوای [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢|دوایین ھەڵبژاردنی گشتی]]: {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ ! colspan="2" rowspan="1" |ھاوپەیمانی ! colspan="2" rowspan="1" |حیزب ! style="text-align:center;" |کورسی ! style="text-align:center;" |% |- | rowspan="5" bgcolor="{{party color|Centre-right coalition}}" | | rowspan="5" style="text-align:right;" |[[Centre-right coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-راست]] | bgcolor="{{party color|Brothers of Italy}}" | | align="right" |[[Brothers of Italy|برایانی ئیتالیا]] |١١٦ |٢٩٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Lega per Salvini Premier}}" | | align="right" |[[Lega per Salvini Premier|لیگ]] |٦٥ |٣٢٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Forza Italia (2013)}}" | | align="right" |[[Forza Italia (2013)|فۆرتسا ئیتالیا]] |٥٢ |٢٦٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Us Moderates}}" | | align="right" |[[Us Moderates|ئێمە مامناوەندەکان]] |٨ |٤٫٠ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٢٤١''' |'''٦٠٫٣''' |- | rowspan="6" bgcolor="{{party color|Centre-left coalition}}" | | rowspan="6" style="text-align:right;" |[[Centre-left coalition (Italy)|ھاوپەیمانیی ناوەند-چەپ]] | bgcolor="{{party color|Democratic Party (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Party - Democratic and Progressive Italy|حیزبی دیموکرات-IDP]] |٧٠ |٣٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|Greens and Left Alliance}}" | | style="text-align:right;" |[[Greens and Left Alliance|ھاوپەیمانیی سەوزەکان و چەپ]] |١٠ |٥٫٠ |- | bgcolor="{{party color|More Europe}}" | | style="text-align:right;" |[[More Europe|ئەورووپای زیاتر]] |٣ |١٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Democratic Centre (Italy)}}" | | style="text-align:right;" |[[Democratic Centre (Italy)|ناوەندی دیموکرات]] |١ |٠٫٥ |- | bgcolor="{{party color|Aosta Valley (political coalition)}}" | | style="text-align:right;" |[[Aosta Valley (political coalition)|دۆڵی ئاۆستا]] |١ |٠٫٥ |- | colspan="2" style="text-align:right;" |'''کۆی کورسییەکان''' |'''٨٥''' |'''١٧٫٥''' |- | style="background:{{party color|Five Star Movement}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Five Star Movement|جوڵەی پێنج ئەستێرە]] |'''٤٩''' |'''٢٤٫٥''' |- | style="background:{{party color|Action (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Action (Italian political party)|ئەکشن]] |'''١٠''' |'''١٠٫٠''' |- | style="background:{{party color|Italia Viva}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Italia Viva|ئیتالیا ڤیڤا]] |'''٦''' |'''٣٫٠''' |- | style="background:{{party color|South Tyrolean People's Party}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South Tyrolean People's Party|حیزبی گەلی تیرۆلی باشوور]] |'''٣''' |'''٠٫٧''' |- | bgcolor="{{party color|South calls North}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[South calls North|باشوور باکوور دەخوێنێتەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | bgcolor="{{party color|Associative Movement of Italians Abroad}}" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Associative Movement of Italians Abroad|جوڵەی کۆمەڵایەتیی ئیتالیانەکانی دەرەوە]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Liberal Democratic Party (Italy)}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Liberal Democratic Party (Italy)|حیزبی لیبەرال دیموکرات]] |'''١''' |'''٠٫٥''' |- | style="background:{{party color|Independent politician}};" | | colspan="3" style="text-align:right;" |[[Independent politician|سەربەخۆ]] |'''٣''' |'''٠٫٨''' |- | colspan="4" style="text-align:right;" |'''کۆی گشتی''' |'''٤٠٠''' |'''١٠٠''' |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئیتالیا]] 73n0hzr801pi243g32pzjoaynygyul7 0 293970 1570897 2026-04-02T00:17:31Z Sorou6sh 8711 Sorou6sh پەڕەی [[پەرلەمانی ئیتاڵیا]]ی گواستەوە بۆ [[پەرلەمانی ئیتالیا]]: چاککردن 1570897 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[پەرلەمانی ئیتالیا]] 4vjgieag5h0o4rud5itx554sy61t6vy 0 293971 1570900 2026-04-02T00:29:19Z Sorou6sh 8711 پەڕەی دروست کرد بە «ب'''ڕایانی ئیتالیا''' ({{langx|it|Fratelli d'Italia}} حیزبێکی نەتەوەیی-پارێزکار و پۆپیولیستی ڕاستڕەو لە [[ئیتالیا]]یە، کە ئێستا حیزبی دەسەڵاتداری وڵاتەکەیە. لەدوای ئەوەی گەورەترین حیزب لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢]] بوو، لە ساڵانی ٢٠٢٠دا یەکێک لە دوو حیزبی س...»ەوە 1570900 wikitext text/x-wiki ب'''ڕایانی ئیتالیا''' ({{langx|it|Fratelli d'Italia}} حیزبێکی نەتەوەیی-پارێزکار و پۆپیولیستی ڕاستڕەو لە [[ئیتالیا]]یە، کە ئێستا حیزبی دەسەڵاتداری وڵاتەکەیە. لەدوای ئەوەی گەورەترین حیزب لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢]] بوو، لە ساڵانی ٢٠٢٠دا یەکێک لە دوو حیزبی سەرەکیی سیاسیی ئیتالیا بوو، لەگەڵ حیزبی دیموکرات. سەرۆکایەتیی حیزبەکە [[جیۆریجا میلۆنی]] دەکات، کە [[سەرۆکی وەزیرانی ئیتالیا|سەرۆکی وەزیرانی]] ئێستای ئیتالیایە.{{sfn}} حکوومەتی میلۆنی وەک «ڕاستڕەوترین» حکوومەت لە ئیتالیا لەو کاتەی [[شەڕی جیھانیی دووەم]] وەتاکوو ئێستا وەسفکراوە، لەکاتێکدا سەردەمی حکوومەتەکەی بەجۆراوجۆر وەک گەڕانەوەیەک بەرەو ڕاستڕەوی توندڕەو لە سیاسەتی ئیتالیا وەسفدەکرێت. jfv6wh73f74ca0u0i4i8wbhv4oacvsx 1570902 1570900 2026-04-02T00:47:51Z Sorou6sh 8711 زیادکردن/چاککردنی سەرچاوە(کان)، پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1570902 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = Brothers of Italy | native_name_lang = it | native_name = Fratelli d'Italia | logo = [[پەڕگە:Brothers of Italy.svg|111px|بێچوارچێوە]] | logo_size = 179 | abbreviation = FdI | leader1_title = سەرۆک | leader1_name = [[جیۆریجا میلۆنی]] | leader2_title = بەرپرسی سکرتارییەتی سیاسی | leader2_name = ئاریانا میلۆنی | leader3_title = سکرتێری ڕێکخراوەیی | leader3_name = [[Giovanni Donzelli]] | founders = {{ubl|Giorgia Meloni|[[Ignazio La Russa]]|[[Guido Crosetto]]}} | foundation = {{start date and age|2012|12|21|df=y}} | split = گەلی ئازادی | predecessor = [[National Alliance (Italy)|National Alliance]]{{cref|A}} | ideology = <!-- please dont change this without having talk page consenus, except for minor grammatical stuff and stuff like that, i guess -->[[National conservatism]]{{ھن}}[[Right-wing populism]]{{ھن}}[[Post-fascism]]{{cref|B}} | headquarters = Via della Scrofa 39, [[Rome]] | website = {{Political party data|website}} | newspaper = ''La Voce del Patriota'' | student_wing = [[Student Action (Italy)|Student Action]]{{ھن}}University Action | youth_wing = [[National Youth (Italy)|National Youth]] | membership = 130,000<ref>{{cite news|url=https://www.lanotiziagiornale.it/lega-tesseramenti-salvini/|title=Sondaggi a picco? Adesso per la Lega anche i tesserati sono al palo. Invece Fratelli d'Italia cresce e rischia di mangiarsi Salvini a breve|work=La Notizia|language=it|date=6 April 2021|access-date=15 August 2022}}</ref> | membership_year = ٢٠٢١ | position = [[Right-wing]] to [[far-right]] | national = [[Centre-right coalition]] | european = [[European Conservatives and Reformists Party]] | europarl = {{Nowrap|[[EPP Group]] (2012–2014){{ھن}}[[ECR Group]] (since 2019)}} | international = [[International Democracy Union]] | flag = <!-- Values obtained from Wikidata; to edit, see https://www.wikidata.org/wiki/Q1757843 --> | seats1_title = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | seats1 = {{composition bar|116|400|{{party color|Brothers of Italy}}}} | seats2_title = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate]] | seats2 = {{composition bar|66|205|{{party color|Brothers of Italy}}}}<ref>Three senators sit within the [[Civics of Italy]]–[[Us Moderates]] group.</ref> | seats3_title = [[European Parliament]] | seats3 = {{composition bar|24|76|{{party color|Brothers of Italy}}}} | seats4_title = [[composition of Regional Councils of Italy|Regional Councils]] | seats4 = {{composition bar|170|896|{{party color|Brothers of Italy}}}} | seats5_title = [[Conference of Regions and Autonomous Provinces|Conference of Regions]] | seats5 = {{composition bar|3|21|{{party color|Brothers of Italy}}}} | colours = {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} Blue | colorcode = {{party color|Brothers of Italy}} | country = ئیتالیا | footnotes = {{cnote|A|Not direct predecessor. FdI was established mainly by former AN members, who had been part of the PdL in 2008–2012, and is the current bearer of AN's symbol under the authorization of the National Alliance Foundation.}} {{cnote|B|Some sources classify FdI as post-fascist,<ref>{{Cite journal |date=22 April 2021 |title=Victoria de Grazia, The Perfect Fascist: A Story of Love, Power, and Morality in Mussolini's Italy |doi=10.1177/02656914211005956d |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/02656914211005956d?journalCode=ehqb |last1=Bosworth |first1=R. J. B. |journal=European History Quarterly |volume=51 |issue=2 |pages=271–273 |ref=none|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vampa |first=Davide |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-26132-9_1 |title=Brothers of Italy, the Radical Right and Populism in Italy. In: Brothers of Italy |chapter=Brothers of Italy, the Radical Right and Populism in Italy |date=23 March 2023|pages=1–14 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-3-031-26132-9_1 |isbn=978-3-031-26132-9}}</ref> while others consider it [[neo-fascist]].<ref name="Vampa2023"/><ref name="AFP 2022"/>}} }} '''بڕایانی ئیتالیا''' ({{langx|it|Fratelli d'Italia}} حیزبێکی نەتەوەیی-پارێزکار و پۆپیولیستی ڕاستڕەو<ref name="ZDF 2018">{{cite news|url=https://www.zdf.de/nachrichten/heute/silvio-berlusconi-dominiert-italienischen-wahlkampf-102.html |url-status=live |title=Berlusconi im Wahlkampf |trans-title=Berlusconi in the election campaign |work=[[ZDF]] |language=de |date=1 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403010702/https://www.zdf.de/nachrichten/heute/silvio-berlusconi-dominiert-italienischen-wahlkampf-102.html |archive-date=3 April 2019 |access-date=15 August 2022}}</ref><ref name="Rooduijn et al. 2019">{{cite web |last1=Rooduijn |first1=Matthijs |last2=van Kessel |first2=Stijn |last3=Froio |first3=Caterina |last4=Pirro |first4=Andrea |last5=de Lange |first5=Sarah |last6=Halikiopoulou |first6=Daphne |last7=Lewis |first7=Paul |last8=Mudde |first8=Cas |last9=Taggart |first9=Paul |title=The PopuList: An Overview of Populist, Far Right, Far Left and Eurosceptic Parties in Europe |url=https://popu-list.org/ |url-status=live|website=The PopuList |access-date=5 October 2022 |date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002091204/https://popu-list.org/|archive-date=2 October 2022}}</ref> /><ref name="Zulianello 2020">{{cite journal|last=Zulianello |first=Mattia |title=Varieties of Populist Parties and Party Systems in Europe: From State-of-the-Art to the Application of a Novel Classification Scheme to 66 Parties in 33 Countries |journal=[[Government and Opposition]] |date=April 2020 |volume=55 |issue=2 |pages=327–347 |doi=10.1017/gov.2019.21 |s2cid=200013354|doi-access=free|hdl=11368/3001222 |hdl-access=free}}</ref> [[nationalist]],<ref name="Johnson 2020"/><ref name="Lavanga & Smith 2022"/><ref>{{Cite journal |last1=Baldini |first1=Gianfranco |last2=Tronconi |first2=Filippo |last3=Angelucci |first3=Davide |date=2023-01-10 |title=Yet Another Populist Party? Understanding the Rise of Brothers of Italy |url=https://doi.org/10.1080/13608746.2022.2159625 |journal=South European Society and Politics |volume=27 |issue=3 |pages=385–405 |doi=10.1080/13608746.2022.2159625 |s2cid=255770470 |issn=1360-8746|url-access=subscription |hdl=11585/938874 |hdl-access=free}}</ref> لە [[ئیتالیا]]یە، کە ئێستا حیزبی دەسەڵاتداری وڵاتەکەیە. لەدوای ئەوەی گەورەترین حیزب لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢]] بوو، لە ساڵانی ٢٠٢٠دا یەکێک لە دوو حیزبی سەرەکیی سیاسیی ئیتالیا بوو، لەگەڵ حیزبی دیموکرات.<ref>{{cite news|last=Winfield|first=Nicole|date=26 September 2022|url=https://apnews.com/article/elections-rome-italy-6aa9fcb003071c307190a4053f199d98|title=How a party of neo-fascist roots won big in Italy|work=AP News|publisher=Associated Press|access-date=30 September 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=D'Emilio|first1=Frances|last2=Winfield|first2=Nicole|last3=Zampano|first3=Giada|date=27 September 2022|title=First female premier poised to take helm of Italy government|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-elections-migration-economy-866fe6cb6a35cc96aaff064a832acaf6|access-date=30 September 2022|work=AP News|publisher=Associated Press}}</ref> سەرۆکایەتیی حیزبەکە [[جیۆریجا میلۆنی]] دەکات، کە [[سەرۆکی وەزیرانی ئیتالیا|سەرۆکی وەزیرانی]] ئێستای ئیتالیایە. حکوومەتی میلۆنی وەک «ڕاستڕەوترین» حکوومەت لە ئیتالیا لەو کاتەی [[شەڕی جیھانیی دووەم]] وەتاکوو ئێستا وەسفکراوە،<ref>{{cite web |last1=Leali |first1=Giorgio |last2=Roberts |first2=Hannah|date=25 September 2022|title=Italy on track to elect most right-wing government since Mussolini|url=https://www.politico.eu/article/italy-election-exit-poll-far-right-giorgia-meloni-brothers-of-berlusconi-salvini-mario-draghi/|access-date=27 September 2022|website=Politico}}</ref><ref>{{cite news |last1=Braithwaite |first1=Sharon |last2=DiDonato |first2=Valentina |last3=Fox |first3=Kara |last4=Mortensen |first4=Antonia |last5=Nadeau |first5=Barbie Latza |last6=Ruotolo |first6=Nicola |date=26 September 2022 |title=Giorgia Meloni claims victory to become Italy's most far-right prime minister since Mussolini |publisher=CNN |url=https://edition.cnn.com/2022/09/25/europe/italy-election-results-intl/index.html |access-date=26 September 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=26 September 2022 |title=Italy election: Meloni says center-right bloc has 'clear' mandate|publisher=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/en/italy-election-meloni-says-center-right-bloc-has-clear-mandate/a-63233616|access-date=26 September 2022}}</ref> لەکاتێکدا سەردەمی حکوومەتەکەی بەجۆراوجۆر وەک گەڕانەوەیەک بەرەو ڕاستڕەوی توندڕەو لە سیاسەتی ئیتالیا وەسفدەکرێت.<ref>{{Cite journal |last=Pietrucci |first=Pamela |date=2023-01-02 |title=Neofascist "Thugs", Pandemic Protests, Populisms: Giorgia Meloni's Cerchiobottismo and the Rise of Fratelli D'Italia During the Pandemic |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13183222.2023.2168444 |journal=Javnost - the Public |language=en |volume=30 |issue=1 |pages=51–66 |doi=10.1080/13183222.2023.2168444 |issn=1318-3222|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Indelicato |first1=Maria Elena |last2=Magalhães Lopes |first2=Maíra |date=February 2024 |title=Understanding populist far-right anti-immigration and anti-gender stances beyond the paradigm of gender as 'a symbolic glue': Giorgia Meloni's modern motherhood, neo-Catholicism, and reproductive racism |journal=European Journal of Women's Studies |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=6–20 |doi=10.1177/13505068241230819 |issn=1350-5068|doi-access=free |hdl=10316/115482 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=De Giorgi |first1=Elisabetta |last2=Cavalieri |first2=Alice |last3=Feo |first3=Francesca |date=2023 |title=From Opposition Leader to Prime Minister: Giorgia Meloni and Women's Issues in the Italian Radical Right |url=https://www.ssoar.info/ssoar/handle/document/85383 |journal=Politics and Governance |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=108–118 |doi=10.17645/pag.v11i1.6042 |doi-access=free |issn=2183-2463|hdl=11384/127845 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nadeau |first=Barbie Latza |date=2018 |title=Femme Fascista |url=https://read.dukeupress.edu/world-policy-journal/article/35/2/14/134865/Femme-FascistaHow-Giorgia-Meloni-became-the-star |journal=World Policy Journal |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=14–21 |doi=10.1215/07402775-7085556 |issn=0740-2775|url-access=subscription}}</ref> == ئەمانەش ببینە == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} nyswx9kagod1xqcl0c29o191kva7egw 1570903 1570902 2026-04-02T00:49:17Z Sorou6sh 8711 + [[پۆل:حیزبەکانی ئیتالیا]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1570903 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = Brothers of Italy | native_name_lang = it | native_name = Fratelli d'Italia | logo = [[پەڕگە:Brothers of Italy.svg|111px|بێچوارچێوە]] | logo_size = 179 | abbreviation = FdI | leader1_title = سەرۆک | leader1_name = [[جیۆریجا میلۆنی]] | leader2_title = بەرپرسی سکرتارییەتی سیاسی | leader2_name = ئاریانا میلۆنی | leader3_title = سکرتێری ڕێکخراوەیی | leader3_name = [[Giovanni Donzelli]] | founders = {{ubl|Giorgia Meloni|[[Ignazio La Russa]]|[[Guido Crosetto]]}} | foundation = {{start date and age|2012|12|21|df=y}} | split = گەلی ئازادی | predecessor = [[National Alliance (Italy)|National Alliance]]{{cref|A}} | ideology = <!-- please dont change this without having talk page consenus, except for minor grammatical stuff and stuff like that, i guess -->[[National conservatism]]{{ھن}}[[Right-wing populism]]{{ھن}}[[Post-fascism]]{{cref|B}} | headquarters = Via della Scrofa 39, [[Rome]] | website = {{Political party data|website}} | newspaper = ''La Voce del Patriota'' | student_wing = [[Student Action (Italy)|Student Action]]{{ھن}}University Action | youth_wing = [[National Youth (Italy)|National Youth]] | membership = 130,000<ref>{{cite news|url=https://www.lanotiziagiornale.it/lega-tesseramenti-salvini/|title=Sondaggi a picco? Adesso per la Lega anche i tesserati sono al palo. Invece Fratelli d'Italia cresce e rischia di mangiarsi Salvini a breve|work=La Notizia|language=it|date=6 April 2021|access-date=15 August 2022}}</ref> | membership_year = ٢٠٢١ | position = [[Right-wing]] to [[far-right]] | national = [[Centre-right coalition]] | european = [[European Conservatives and Reformists Party]] | europarl = {{Nowrap|[[EPP Group]] (2012–2014){{ھن}}[[ECR Group]] (since 2019)}} | international = [[International Democracy Union]] | flag = <!-- Values obtained from Wikidata; to edit, see https://www.wikidata.org/wiki/Q1757843 --> | seats1_title = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | seats1 = {{composition bar|116|400|{{party color|Brothers of Italy}}}} | seats2_title = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate]] | seats2 = {{composition bar|66|205|{{party color|Brothers of Italy}}}}<ref>Three senators sit within the [[Civics of Italy]]–[[Us Moderates]] group.</ref> | seats3_title = [[European Parliament]] | seats3 = {{composition bar|24|76|{{party color|Brothers of Italy}}}} | seats4_title = [[composition of Regional Councils of Italy|Regional Councils]] | seats4 = {{composition bar|170|896|{{party color|Brothers of Italy}}}} | seats5_title = [[Conference of Regions and Autonomous Provinces|Conference of Regions]] | seats5 = {{composition bar|3|21|{{party color|Brothers of Italy}}}} | colours = {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} Blue | colorcode = {{party color|Brothers of Italy}} | country = ئیتالیا | footnotes = {{cnote|A|Not direct predecessor. FdI was established mainly by former AN members, who had been part of the PdL in 2008–2012, and is the current bearer of AN's symbol under the authorization of the National Alliance Foundation.}} {{cnote|B|Some sources classify FdI as post-fascist,<ref>{{Cite journal |date=22 April 2021 |title=Victoria de Grazia, The Perfect Fascist: A Story of Love, Power, and Morality in Mussolini's Italy |doi=10.1177/02656914211005956d |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/02656914211005956d?journalCode=ehqb |last1=Bosworth |first1=R. J. B. |journal=European History Quarterly |volume=51 |issue=2 |pages=271–273 |ref=none|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vampa |first=Davide |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-26132-9_1 |title=Brothers of Italy, the Radical Right and Populism in Italy. In: Brothers of Italy |chapter=Brothers of Italy, the Radical Right and Populism in Italy |date=23 March 2023|pages=1–14 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-3-031-26132-9_1 |isbn=978-3-031-26132-9}}</ref> while others consider it [[neo-fascist]].<ref name="Vampa2023"/><ref name="AFP 2022"/>}} }} '''بڕایانی ئیتالیا''' ({{langx|it|Fratelli d'Italia}} حیزبێکی نەتەوەیی-پارێزکار و پۆپیولیستی ڕاستڕەو<ref name="ZDF 2018">{{cite news|url=https://www.zdf.de/nachrichten/heute/silvio-berlusconi-dominiert-italienischen-wahlkampf-102.html |url-status=live |title=Berlusconi im Wahlkampf |trans-title=Berlusconi in the election campaign |work=[[ZDF]] |language=de |date=1 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403010702/https://www.zdf.de/nachrichten/heute/silvio-berlusconi-dominiert-italienischen-wahlkampf-102.html |archive-date=3 April 2019 |access-date=15 August 2022}}</ref><ref name="Rooduijn et al. 2019">{{cite web |last1=Rooduijn |first1=Matthijs |last2=van Kessel |first2=Stijn |last3=Froio |first3=Caterina |last4=Pirro |first4=Andrea |last5=de Lange |first5=Sarah |last6=Halikiopoulou |first6=Daphne |last7=Lewis |first7=Paul |last8=Mudde |first8=Cas |last9=Taggart |first9=Paul |title=The PopuList: An Overview of Populist, Far Right, Far Left and Eurosceptic Parties in Europe |url=https://popu-list.org/ |url-status=live|website=The PopuList |access-date=5 October 2022 |date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002091204/https://popu-list.org/|archive-date=2 October 2022}}</ref> /><ref name="Zulianello 2020">{{cite journal|last=Zulianello |first=Mattia |title=Varieties of Populist Parties and Party Systems in Europe: From State-of-the-Art to the Application of a Novel Classification Scheme to 66 Parties in 33 Countries |journal=[[Government and Opposition]] |date=April 2020 |volume=55 |issue=2 |pages=327–347 |doi=10.1017/gov.2019.21 |s2cid=200013354|doi-access=free|hdl=11368/3001222 |hdl-access=free}}</ref> [[nationalist]],<ref name="Johnson 2020"/><ref name="Lavanga & Smith 2022"/><ref>{{Cite journal |last1=Baldini |first1=Gianfranco |last2=Tronconi |first2=Filippo |last3=Angelucci |first3=Davide |date=2023-01-10 |title=Yet Another Populist Party? Understanding the Rise of Brothers of Italy |url=https://doi.org/10.1080/13608746.2022.2159625 |journal=South European Society and Politics |volume=27 |issue=3 |pages=385–405 |doi=10.1080/13608746.2022.2159625 |s2cid=255770470 |issn=1360-8746|url-access=subscription |hdl=11585/938874 |hdl-access=free}}</ref> لە [[ئیتالیا]]یە، کە ئێستا حیزبی دەسەڵاتداری وڵاتەکەیە. لەدوای ئەوەی گەورەترین حیزب لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢]] بوو، لە ساڵانی ٢٠٢٠دا یەکێک لە دوو حیزبی سەرەکیی سیاسیی ئیتالیا بوو، لەگەڵ حیزبی دیموکرات.<ref>{{cite news|last=Winfield|first=Nicole|date=26 September 2022|url=https://apnews.com/article/elections-rome-italy-6aa9fcb003071c307190a4053f199d98|title=How a party of neo-fascist roots won big in Italy|work=AP News|publisher=Associated Press|access-date=30 September 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=D'Emilio|first1=Frances|last2=Winfield|first2=Nicole|last3=Zampano|first3=Giada|date=27 September 2022|title=First female premier poised to take helm of Italy government|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-elections-migration-economy-866fe6cb6a35cc96aaff064a832acaf6|access-date=30 September 2022|work=AP News|publisher=Associated Press}}</ref> سەرۆکایەتیی حیزبەکە [[جیۆریجا میلۆنی]] دەکات، کە [[سەرۆکی وەزیرانی ئیتالیا|سەرۆکی وەزیرانی]] ئێستای ئیتالیایە. حکوومەتی میلۆنی وەک «ڕاستڕەوترین» حکوومەت لە ئیتالیا لەو کاتەی [[شەڕی جیھانیی دووەم]] وەتاکوو ئێستا وەسفکراوە،<ref>{{cite web |last1=Leali |first1=Giorgio |last2=Roberts |first2=Hannah|date=25 September 2022|title=Italy on track to elect most right-wing government since Mussolini|url=https://www.politico.eu/article/italy-election-exit-poll-far-right-giorgia-meloni-brothers-of-berlusconi-salvini-mario-draghi/|access-date=27 September 2022|website=Politico}}</ref><ref>{{cite news |last1=Braithwaite |first1=Sharon |last2=DiDonato |first2=Valentina |last3=Fox |first3=Kara |last4=Mortensen |first4=Antonia |last5=Nadeau |first5=Barbie Latza |last6=Ruotolo |first6=Nicola |date=26 September 2022 |title=Giorgia Meloni claims victory to become Italy's most far-right prime minister since Mussolini |publisher=CNN |url=https://edition.cnn.com/2022/09/25/europe/italy-election-results-intl/index.html |access-date=26 September 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=26 September 2022 |title=Italy election: Meloni says center-right bloc has 'clear' mandate|publisher=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/en/italy-election-meloni-says-center-right-bloc-has-clear-mandate/a-63233616|access-date=26 September 2022}}</ref> لەکاتێکدا سەردەمی حکوومەتەکەی بەجۆراوجۆر وەک گەڕانەوەیەک بەرەو ڕاستڕەوی توندڕەو لە سیاسەتی ئیتالیا وەسفدەکرێت.<ref>{{Cite journal |last=Pietrucci |first=Pamela |date=2023-01-02 |title=Neofascist "Thugs", Pandemic Protests, Populisms: Giorgia Meloni's Cerchiobottismo and the Rise of Fratelli D'Italia During the Pandemic |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13183222.2023.2168444 |journal=Javnost - the Public |language=en |volume=30 |issue=1 |pages=51–66 |doi=10.1080/13183222.2023.2168444 |issn=1318-3222|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Indelicato |first1=Maria Elena |last2=Magalhães Lopes |first2=Maíra |date=February 2024 |title=Understanding populist far-right anti-immigration and anti-gender stances beyond the paradigm of gender as 'a symbolic glue': Giorgia Meloni's modern motherhood, neo-Catholicism, and reproductive racism |journal=European Journal of Women's Studies |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=6–20 |doi=10.1177/13505068241230819 |issn=1350-5068|doi-access=free |hdl=10316/115482 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=De Giorgi |first1=Elisabetta |last2=Cavalieri |first2=Alice |last3=Feo |first3=Francesca |date=2023 |title=From Opposition Leader to Prime Minister: Giorgia Meloni and Women's Issues in the Italian Radical Right |url=https://www.ssoar.info/ssoar/handle/document/85383 |journal=Politics and Governance |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=108–118 |doi=10.17645/pag.v11i1.6042 |doi-access=free |issn=2183-2463|hdl=11384/127845 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nadeau |first=Barbie Latza |date=2018 |title=Femme Fascista |url=https://read.dukeupress.edu/world-policy-journal/article/35/2/14/134865/Femme-FascistaHow-Giorgia-Meloni-became-the-star |journal=World Policy Journal |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=14–21 |doi=10.1215/07402775-7085556 |issn=0740-2775|url-access=subscription}}</ref> == ئەمانەش ببینە == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:حیزبەکانی ئیتالیا]] bd3spyrv43mjoq6xvx0kj3a2r8zwr6k 1570957 1570903 2026-04-02T09:03:56Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1570957 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = Brothers of Italy | native_name_lang = it | native_name = Fratelli d'Italia | logo = [[پەڕگە:Brothers of Italy.svg|111px|بێچوارچێوە]] | logo_size = 179 | abbreviation = FdI | leader1_title = سەرۆک | leader1_name = [[جیۆریجا میلۆنی]] | leader2_title = بەرپرسی سکرتارییەتی سیاسی | leader2_name = ئاریانا میلۆنی | leader3_title = سکرتێری ڕێکخراوەیی | leader3_name = [[Giovanni Donzelli]] | founders = {{ubl|Giorgia Meloni|[[Ignazio La Russa]]|[[Guido Crosetto]]}} | foundation = {{start date and age|2012|12|21|df=y}} | split = گەلی ئازادی | predecessor = [[National Alliance (Italy)|National Alliance]]{{cref|A}} | ideology = <!-- please dont change this without having talk page consenus, except for minor grammatical stuff and stuff like that, i guess -->[[National conservatism]]{{ھن}}[[Right-wing populism]]{{ھن}}[[Post-fascism]]{{cref|B}} | headquarters = Via della Scrofa 39, [[Rome]] | website = {{Political party data|website}} | newspaper = ''La Voce del Patriota'' | student_wing = [[Student Action (Italy)|Student Action]]{{ھن}}University Action | youth_wing = [[National Youth (Italy)|National Youth]] | membership = 130,000<ref>{{cite news|url=https://www.lanotiziagiornale.it/lega-tesseramenti-salvini/|title=Sondaggi a picco? Adesso per la Lega anche i tesserati sono al palo. Invece Fratelli d'Italia cresce e rischia di mangiarsi Salvini a breve|work=La Notizia|language=it|date=6 April 2021|access-date=15 August 2022}}</ref> | membership_year = ٢٠٢١ | position = [[Right-wing]] to [[far-right]] | national = [[Centre-right coalition]] | european = [[European Conservatives and Reformists Party]] | europarl = {{Nowrap|[[EPP Group]] (2012–2014){{ھن}}[[ECR Group]] (since 2019)}} | international = [[International Democracy Union]] | flag = <!-- Values obtained from Wikidata; to edit, see https://www.wikidata.org/wiki/Q1757843 --> | seats1_title = [[Chamber of Deputies (Italy)|Chamber of Deputies]] | seats1 = {{composition bar|116|400|{{party color|Brothers of Italy}}}} | seats2_title = [[Senate of the Republic (Italy)|Senate]] | seats2 = {{composition bar|66|205|{{party color|Brothers of Italy}}}}<ref>Three senators sit within the [[Civics of Italy]]–[[Us Moderates]] group.</ref> | seats3_title = [[European Parliament]] | seats3 = {{composition bar|24|76|{{party color|Brothers of Italy}}}} | seats4_title = [[composition of Regional Councils of Italy|Regional Councils]] | seats4 = {{composition bar|170|896|{{party color|Brothers of Italy}}}} | seats5_title = [[Conference of Regions and Autonomous Provinces|Conference of Regions]] | seats5 = {{composition bar|3|21|{{party color|Brothers of Italy}}}} | colours = {{Color box|{{party color|Brothers of Italy}}|border=silver}} Blue | colorcode = {{party color|Brothers of Italy}} | country = ئیتالیا | footnotes = {{cnote|A|Not direct predecessor. FdI was established mainly by former AN members, who had been part of the PdL in 2008–2012, and is the current bearer of AN's symbol under the authorization of the National Alliance Foundation.}} {{cnote|B|Some sources classify FdI as post-fascist,<ref>{{Cite journal |date=22 April 2021 |title=Victoria de Grazia, The Perfect Fascist: A Story of Love, Power, and Morality in Mussolini's Italy |doi=10.1177/02656914211005956d |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/02656914211005956d?journalCode=ehqb |last1=Bosworth |first1=R. J. B. |journal=European History Quarterly |volume=51 |issue=2 |pages=271–273 |ref=none|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vampa |first=Davide |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-26132-9_1 |title=Brothers of Italy, the Radical Right and Populism in Italy. In: Brothers of Italy |chapter=Brothers of Italy, the Radical Right and Populism in Italy |date=23 March 2023|pages=1–14 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-3-031-26132-9_1 |isbn=978-3-031-26132-9}}</ref> while others consider it [[neo-fascist]].<ref name="Vampa2023"/><ref name="AFP 2022"/>}} }} '''بڕایانی ئیتالیا''' ({{langx|it|Fratelli d'Italia}} حیزبێکی نەتەوەیی-پارێزکار و پۆپیولیستی ڕاستڕەو<ref name="ZDF 2018">{{cite news|url=https://www.zdf.de/nachrichten/heute/silvio-berlusconi-dominiert-italienischen-wahlkampf-102.html |url-status=live |title=Berlusconi im Wahlkampf |trans-title=Berlusconi in the election campaign |work=[[ZDF]] |language=de |date=1 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403010702/https://www.zdf.de/nachrichten/heute/silvio-berlusconi-dominiert-italienischen-wahlkampf-102.html |archive-date=3 April 2019 |access-date=15 August 2022}}</ref><ref name="Rooduijn et al. 2019">{{cite web |last1=Rooduijn |first1=Matthijs |last2=van Kessel |first2=Stijn |last3=Froio |first3=Caterina |last4=Pirro |first4=Andrea |last5=de Lange |first5=Sarah |last6=Halikiopoulou |first6=Daphne |last7=Lewis |first7=Paul |last8=Mudde |first8=Cas |last9=Taggart |first9=Paul |title=The PopuList: An Overview of Populist, Far Right, Far Left and Eurosceptic Parties in Europe |url=https://popu-list.org/ |url-status=live|website=The PopuList |access-date=5 October 2022 |date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002091204/https://popu-list.org/|archive-date=2 October 2022}}</ref> /><ref name="Zulianello 2020">{{cite journal|last=Zulianello |first=Mattia |title=Varieties of Populist Parties and Party Systems in Europe: From State-of-the-Art to the Application of a Novel Classification Scheme to 66 Parties in 33 Countries |journal=[[Government and Opposition]] |date=April 2020 |volume=55 |issue=2 |pages=327–347 |doi=10.1017/gov.2019.21 |s2cid=200013354|doi-access=free|hdl=11368/3001222 |hdl-access=free}}</ref> [[nationalist]],<ref name="Johnson 2020"/><ref name="Lavanga & Smith 2022"/><ref>{{Cite journal |last1=Baldini |first1=Gianfranco |last2=Tronconi |first2=Filippo |last3=Angelucci |first3=Davide |date=2023-01-10 |title=Yet Another Populist Party? Understanding the Rise of Brothers of Italy |url=https://doi.org/10.1080/13608746.2022.2159625 |journal=South European Society and Politics |volume=27 |issue=3 |pages=385–405 |doi=10.1080/13608746.2022.2159625 |s2cid=255770470 |issn=1360-8746|url-access=subscription |hdl=11585/938874 |hdl-access=free}}</ref> لە [[ئیتالیا]]یە، کە ئێستا حیزبی دەسەڵاتداری وڵاتەکەیە. لەدوای ئەوەی گەورەترین حیزب لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی ئیتالیای ٢٠٢٢]] بوو، لە ساڵانی ٢٠٢٠دا یەکێک لە دوو حیزبی سەرەکیی سیاسیی ئیتالیا بوو، لەگەڵ حیزبی دیموکرات.<ref>{{cite news|last=Winfield|first=Nicole|date=26 September 2022|url=https://apnews.com/article/elections-rome-italy-6aa9fcb003071c307190a4053f199d98|title=How a party of neo-fascist roots won big in Italy|work=AP News|publisher=Associated Press|access-date=30 September 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=D'Emilio|first1=Frances|last2=Winfield|first2=Nicole|last3=Zampano|first3=Giada|date=27 September 2022|title=First female premier poised to take helm of Italy government|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-elections-migration-economy-866fe6cb6a35cc96aaff064a832acaf6|access-date=30 September 2022|work=AP News|publisher=Associated Press}}</ref> سەرۆکایەتیی حیزبەکە [[جیۆریجا میلۆنی]] دەکات، کە [[سەرۆکی وەزیرانی ئیتالیا|سەرۆکی وەزیرانی]] ئێستای ئیتالیایە. حکوومەتی میلۆنی وەک «ڕاستڕەوترین» حکوومەت لە ئیتالیا لەو کاتەی [[شەڕی جیھانیی دووەم]] وەتاکوو ئێستا وەسفکراوە،<ref>{{cite web |last1=Leali |first1=Giorgio |last2=Roberts |first2=Hannah|date=25 September 2022|title=Italy on track to elect most right-wing government since Mussolini|url=https://www.politico.eu/article/italy-election-exit-poll-far-right-giorgia-meloni-brothers-of-berlusconi-salvini-mario-draghi/|access-date=27 September 2022|website=Politico}}</ref><ref>{{cite news |last1=Braithwaite |first1=Sharon |last2=DiDonato |first2=Valentina |last3=Fox |first3=Kara |last4=Mortensen |first4=Antonia |last5=Nadeau |first5=Barbie Latza |last6=Ruotolo |first6=Nicola |date=26 September 2022 |title=Giorgia Meloni claims victory to become Italy's most far-right prime minister since Mussolini |publisher=CNN |url=https://edition.cnn.com/2022/09/25/europe/italy-election-results-intl/index.html |access-date=26 September 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=26 September 2022 |title=Italy election: Meloni says center-right bloc has 'clear' mandate|publisher=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/en/italy-election-meloni-says-center-right-bloc-has-clear-mandate/a-63233616|access-date=26 September 2022}}</ref> لەکاتێکدا سەردەمی حکوومەتەکەی بەجۆراوجۆر وەک گەڕانەوەیەک بەرەو ڕاستڕەوی توندڕەو لە سیاسەتی ئیتالیا وەسفدەکرێت.<ref>{{Cite journal |last=Pietrucci |first=Pamela |date=2023-01-02 |title=Neofascist "Thugs", Pandemic Protests, Populisms: Giorgia Meloni's Cerchiobottismo and the Rise of Fratelli D'Italia During the Pandemic |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13183222.2023.2168444 |journal=Javnost - the Public |language=en |volume=30 |issue=1 |pages=51–66 |doi=10.1080/13183222.2023.2168444 |issn=1318-3222|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Indelicato |first1=Maria Elena |last2=Magalhães Lopes |first2=Maíra |date=February 2024 |title=Understanding populist far-right anti-immigration and anti-gender stances beyond the paradigm of gender as 'a symbolic glue': Giorgia Meloni's modern motherhood, neo-Catholicism, and reproductive racism |journal=European Journal of Women's Studies |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=6–20 |doi=10.1177/13505068241230819 |issn=1350-5068|doi-access=free |hdl=10316/115482 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=De Giorgi |first1=Elisabetta |last2=Cavalieri |first2=Alice |last3=Feo |first3=Francesca |date=2023 |title=From Opposition Leader to Prime Minister: Giorgia Meloni and Women's Issues in the Italian Radical Right |url=https://www.ssoar.info/ssoar/handle/document/85383 |journal=Politics and Governance |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=108–118 |doi=10.17645/pag.v11i1.6042 |doi-access=free |issn=2183-2463|hdl=11384/127845 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nadeau |first=Barbie Latza |date=2018 |title=Femme Fascista |url=https://read.dukeupress.edu/world-policy-journal/article/35/2/14/134865/Femme-FascistaHow-Giorgia-Meloni-became-the-star |journal=World Policy Journal |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=14–21 |doi=10.1215/07402775-7085556 |issn=0740-2775|url-access=subscription}}</ref> == ئەمانەش ببینە == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:حیزبەکانی ئیتالیا]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠١٢]] oxy6asws6bb5rpn83tnohl6t6zifv12 0 293972 1570906 2026-04-02T03:47:55Z Basurakre 75513 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346212639|European robin]]» 1570906 wikitext text/x-wiki باڵندەی '''ڕۆبنی ئەوروپی''' ( '''''Erithacus rubecula''''') کە بە سادەیی بە '''ڕۆبنی سنگ سوور''' یان '''ڕۆبن''' ناسراوە لە بەریتانیا و ئێرلەندا، باڵندەیەکی بچووکی مێرووخۆری پاسێرینە و سەر بە خێزانی مێشوولەگرەکانی جیهانی کۆنە Muscicapidae. <ref name="ioc">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2016 |editor-last=Gill |editor-first=Frank |editor-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=David |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=Pamela |editor3-link=Pamela Rasmussen |ناونیشان=http://www.worldbirdnames.org/bow/chats/ |ڕێکەوتی سەردان=20 May 2016 |وێبگە=World Bird List Version 6.2}}</ref> لە سەرانسەری ئەوروپا و تا ڕۆژهەڵاتی [[سیبیریا|سیبیریای]] ڕۆژئاوا و بە ڕادەیەکی باشوور تا باکووری ئەفریقا دەدۆزرێت. لە ڕۆژئاوا و باشووری مەودای خۆیدا نیشتەجێیە بە دامەزراوی، و لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی مەودای کۆچ دەکات کە زستانەکانی سەختترن. درێژیی ١٢.٥-١٤ سانتیمەترە (٤.٩-٥.٥ ئینچ). نێر و مێ ھاوشێوەن لە پەڕەکانیاندا، سنگێکی سووری پرتەقاڵیباویان هەیە و قەراغی ڕوخساریان ڕەنگێکی خۆڵەمێشییە بە بەشێکی سەرەوەی قاوەیی و سکێکی سپی. لاوەکانیان جیاوازن، هەموو جەستەیان قاوەیی پەڵەدارە و سنگی سووریان نییە. لاوەکانی یەکەم زستان لە گەورەکان دەچن، تەنها ئەوە نەبێت کە ڕەنگە زەردوقاوەیی باوەکەی نوکی پەڕە شاراوەکانیان دیارە، کە لە پێگەیشتووەکاندا قورسە بۆ بینین یان نامێنێت. == ئیتیمۆلۆژی == سنگە پرتەقاڵییە ناوازەکەی ھەردوو ڕەگەزەکە، کاری ھەبوو لەسەر ناوە ڕەسەنەکەی ڕۆبنی ئەوروپی کە "سنگ سوور" بوو. وشەی ''پرتەقاڵ'' لە زمانی ئینگلیزیدا تا سەدەی ١٦ ناوێکی ناسراوی ڕەنگێک نەبوو، بەڵام لەم کاتەدا میوەیەک بە ھەمان ناو ناسرابوو. ناوەکانی دیکەی باڵندەکە بە زمانە جیاوازەکانیش ئاماژە دەدەن بۆ ڕەنگە ناوازەکە: چێکی ''červenka،'' هۆڵەندی ''{{lang|nl|roodborstje}}''، فەڕەنسی ''{{lang|fr|rouge-gorge}}''، سویدی ''rödhake،'' ئەڵمانی ''{{lang|de|Rotkehlchen}}''، ئیتاڵی ''{{lang|it|pettirosso}}''، ئیسپانی {{lang|es|petirrojo}}، ھەنگاری ''vörösbegy''، و پورتوگالی ''{{lang|pt|pisco-de-peito-ruivo}}''. <ref>{{Cite book|last=Holland, J.|title=Bird Spotting|publisher=Blandford|year=1965|location=London, UK|page=225}}</ref> [[پۆل:مەلەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:Articles with hAudio microformats]] g6x4zic8ivnkr1tko8jdlj00ul7wz03 1570910 1570906 2026-04-02T05:51:04Z Basurakre 75513 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346212639|European robin]]» 1570910 wikitext text/x-wiki باڵندەی '''ڕۆبنی ئەوروپی''' ( '''''Erithacus rubecula''''') کە بە سادەیی بە '''ڕۆبنی سنگ سوور''' یان '''ڕۆبن''' ناسراوە لە بەریتانیا و ئێرلەندا، باڵندەیەکی بچووکی مێرووخۆری پاسێرینە و سەر بە خێزانی مێشوولەگرەکانی جیهانی کۆنە Muscicapidae. <ref name="ioc">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2016 |editor-last=Gill |editor-first=Frank |editor-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=David |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=Pamela |editor3-link=Pamela Rasmussen |ناونیشان=http://www.worldbirdnames.org/bow/chats/ |ڕێکەوتی سەردان=20 May 2016 |وێبگە=World Bird List Version 6.2}}</ref> لە سەرانسەری ئەوروپا و تا ڕۆژهەڵاتی [[سیبیریا|سیبیریای]] ڕۆژئاوا و بە ڕادەیەکی باشوور تا باکووری ئەفریقا دەدۆزرێت. لە ڕۆژئاوا و باشووری مەودای خۆیدا نیشتەجێیە بە دامەزراوی، و لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی مەودای کۆچ دەکات کە زستانەکانی سەختترن. درێژیی ١٢.٥-١٤ سانتیمەترە (٤.٩-٥.٥ ئینچ). نێر و مێ ھاوشێوەن لە پەڕەکانیاندا، سنگێکی سووری پرتەقاڵیباویان هەیە و قەراغی ڕوخساریان ڕەنگێکی خۆڵەمێشییە بە بەشێکی سەرەوەی قاوەیی و سکێکی سپی. لاوەکانیان جیاوازن، هەموو جەستەیان قاوەیی پەڵەدارە و سنگی سووریان نییە. لاوەکانی یەکەم زستان لە گەورەکان دەچن، تەنها ئەوە نەبێت کە ڕەنگە زەردوقاوەیی باوەکەی نوکی پەڕە شاراوەکانیان دیارە، کە لە پێگەیشتووەکاندا قورسە بۆ بینین یان نامێنێت. == ئیتیمۆلۆژی == سنگە پرتەقاڵییە ناوازەکەی ھەردوو ڕەگەزەکە، کاری ھەبوو لەسەر ناوە ڕەسەنەکەی ڕۆبنی ئەوروپی کە "سنگ سوور" بوو. وشەی ''پرتەقاڵ'' لە زمانی ئینگلیزیدا تا سەدەی ١٦ ناوێکی ناسراوی ڕەنگێک نەبوو، بەڵام لەم کاتەدا میوەیەک بە ھەمان ناو ناسرابوو. ناوەکانی دیکەی باڵندەکە بە زمانە جیاوازەکانیش ئاماژە دەدەن بۆ ڕەنگە ناوازەکە: چێکی ''červenka،'' هۆڵەندی ''{{lang|nl|roodborstje}}''، فەڕەنسی ''{{lang|fr|rouge-gorge}}''، سویدی ''rödhake،'' ئەڵمانی ''{{lang|de|Rotkehlchen}}''، ئیتاڵی ''{{lang|it|pettirosso}}''، ئیسپانی {{lang|es|petirrojo}}، ھەنگاری ''vörösbegy''، و پورتوگالی ''{{lang|pt|pisco-de-peito-ruivo}}''. <ref>{{Cite book|last=Holland, J.|title=Bird Spotting|publisher=Blandford|year=1965|location=London, UK|page=225}}</ref> لە سەدەی پازدەهەمدا، کاتێک کە ناونانی جۆرە ئاژەڵە باوەکان بە ناوی مرۆڤ بڵاوبوو، باڵندەکە بە ''ڕۆبن سنگسوور'' ناسرا، کە دواتر کورتکرایەوە بۆ ''ڕۆبن''. <ref>{{Cite book|last=Lack|first=D.|title=Robin Redbreast|publisher=Oxford, Clarendon Press|year=1950|location=Oxford|page=44}}</ref> وەک ناوێکی ناسراو ، ڕۆبن لە بنەڕەتدا [[ناوی بچووککراو|بچووککراوەی]] ناوی (ڕۆبەرت)ە . هەروەها، زاراوەی ''ڕۆبن'' بۆ هەندێک باڵندەی خێزانی دیکە بەکاردێت کە سنگیان سوور یان پرتەقاڵییە. لەوانە ڕۆبینی ئەمریکی ( ''Turdus migratorius'', جۆرێک لە [[ڕەشیشە]]) و ڕۆبینی ئۆسترالاژی لە خێزانی Petroicidae کە پەیوەندییەکانیان ڕوون نییە. ناوە ئینگلیزییە کۆنەکانی دیکەی ئەم باڵندەیە بریتین لە ''ruddock'' و ''robinet'' . لە ئەدەبیاتی ئەمریکی کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا، ئەم ڕۆبینە زۆرجار بە ''ڕۆبینی ئینگلیزی'' ناودەبرا. <ref>{{Cite book|last=Sylvester|first=Charles H.|url=https://archive.org/details/bwb_S0-AXA-671_2/page/254/mode/1up?q=robin|title=Journeys Through Bookland, Volume 2|publisher=Bellows-Reeve Company|year=1909|location=Chicago|page=254}}</ref> ==== ڕۆبینەکانی دوورگەکانی کەناری ==== [[پەڕگە:Erithacus_rubecula_-Canary_Islands,_Spain_-adult_and_juvenile-8.jpg|وێنۆک|ڕۆبنی پێگەیشتوو و لاو لە گران کاناریا]] [[پەڕگە:Erithacus_rubecula_superbus,_Los_Silos,_Tenerife_1.jpg|وێنۆک|ڕۆبنی تێنریفێیی ''Erithacus rubecula superbus'', لۆس سیلۆس، تێنەریفێ]] [[پەڕگە:European_robin_(Erithacus_rubecula)_juvenile.jpg|وێنۆک|لاو، ساسێکس]] [[پەڕگە:Rouge-gorge_à_une_mangeoire.jpg|وێنۆک|ڕۆبنێک تۆو دەخوات لا فەڕەنسا]] [[پەڕگە:European_Robin_(Erithacus_rubecula)_with_mealworm.jpeg|وێنۆک|ڕۆبن لەگەڵ کرمی ژەم]] [[پەڕگە:European_Robin_Erithacus_rubecula.ogv|چەپ|وێنۆک|ڕۆبنی ئەوروپی لەسەر خاکی بەفراوی خۆراک دەخوات]] [[پەڕگە:04-European_Robin-nX-1.webm|چەپ|وێنۆک|خۆراکدانی ڕۆبنی ئەوروپی.]] == خوێندنەوەی زیاتر == * {{Cite book|last=Lack|first=Andrew|title=Redbreast: The Robin in Life and Literature|publisher=SMH Books|year=2008|isbn=978-0-9553827-2-7}} == بەستەری دەرەکی == {{کۆمنز}}{{Wikispecies|Erithacus rubecula}} * Erithacus rubecula in Field Guide: Birds of the World on Flickr * [https://ebird.org/species/eurrob1 European Robin] on eBird * [http://association.sonatura.com/index.php?option=com_content&task=view&id=255&Itemid=41 Sonatura: Song of the European Robin] (Archived 27 August 2011 at the Wayback Machine) * [https://web.archive.org/web/20161108173715/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/327_RobinErubecula.pdf Ageing and sexing (PDF; 2.9&nbsp;MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] * [https://www.youtube.com/watch?v=MkFcjv7HAJU Robins in slow motion #2 - UHD 4K] video published by wildlife cinematographer Steve Downer via YouTube [[پۆل:مەلەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:Articles with hAudio microformats]] [[پۆل:باڵندەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ڕۆبن]] [[پۆل:ڕۆبنی ئەوروپی]] d9h3w6khhmzhn25cfmqeo8sso60a9e2 1570923 1570910 2026-04-02T06:46:00Z Tessla 41338 Tessla پەڕەی [[ڕۆبنی ئەوروپی]]ی گواستەوە بۆ [[ڕۆبنی ئەورووپی]] 1570910 wikitext text/x-wiki باڵندەی '''ڕۆبنی ئەوروپی''' ( '''''Erithacus rubecula''''') کە بە سادەیی بە '''ڕۆبنی سنگ سوور''' یان '''ڕۆبن''' ناسراوە لە بەریتانیا و ئێرلەندا، باڵندەیەکی بچووکی مێرووخۆری پاسێرینە و سەر بە خێزانی مێشوولەگرەکانی جیهانی کۆنە Muscicapidae. <ref name="ioc">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2016 |editor-last=Gill |editor-first=Frank |editor-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=David |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=Pamela |editor3-link=Pamela Rasmussen |ناونیشان=http://www.worldbirdnames.org/bow/chats/ |ڕێکەوتی سەردان=20 May 2016 |وێبگە=World Bird List Version 6.2}}</ref> لە سەرانسەری ئەوروپا و تا ڕۆژهەڵاتی [[سیبیریا|سیبیریای]] ڕۆژئاوا و بە ڕادەیەکی باشوور تا باکووری ئەفریقا دەدۆزرێت. لە ڕۆژئاوا و باشووری مەودای خۆیدا نیشتەجێیە بە دامەزراوی، و لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی مەودای کۆچ دەکات کە زستانەکانی سەختترن. درێژیی ١٢.٥-١٤ سانتیمەترە (٤.٩-٥.٥ ئینچ). نێر و مێ ھاوشێوەن لە پەڕەکانیاندا، سنگێکی سووری پرتەقاڵیباویان هەیە و قەراغی ڕوخساریان ڕەنگێکی خۆڵەمێشییە بە بەشێکی سەرەوەی قاوەیی و سکێکی سپی. لاوەکانیان جیاوازن، هەموو جەستەیان قاوەیی پەڵەدارە و سنگی سووریان نییە. لاوەکانی یەکەم زستان لە گەورەکان دەچن، تەنها ئەوە نەبێت کە ڕەنگە زەردوقاوەیی باوەکەی نوکی پەڕە شاراوەکانیان دیارە، کە لە پێگەیشتووەکاندا قورسە بۆ بینین یان نامێنێت. == ئیتیمۆلۆژی == سنگە پرتەقاڵییە ناوازەکەی ھەردوو ڕەگەزەکە، کاری ھەبوو لەسەر ناوە ڕەسەنەکەی ڕۆبنی ئەوروپی کە "سنگ سوور" بوو. وشەی ''پرتەقاڵ'' لە زمانی ئینگلیزیدا تا سەدەی ١٦ ناوێکی ناسراوی ڕەنگێک نەبوو، بەڵام لەم کاتەدا میوەیەک بە ھەمان ناو ناسرابوو. ناوەکانی دیکەی باڵندەکە بە زمانە جیاوازەکانیش ئاماژە دەدەن بۆ ڕەنگە ناوازەکە: چێکی ''červenka،'' هۆڵەندی ''{{lang|nl|roodborstje}}''، فەڕەنسی ''{{lang|fr|rouge-gorge}}''، سویدی ''rödhake،'' ئەڵمانی ''{{lang|de|Rotkehlchen}}''، ئیتاڵی ''{{lang|it|pettirosso}}''، ئیسپانی {{lang|es|petirrojo}}، ھەنگاری ''vörösbegy''، و پورتوگالی ''{{lang|pt|pisco-de-peito-ruivo}}''. <ref>{{Cite book|last=Holland, J.|title=Bird Spotting|publisher=Blandford|year=1965|location=London, UK|page=225}}</ref> لە سەدەی پازدەهەمدا، کاتێک کە ناونانی جۆرە ئاژەڵە باوەکان بە ناوی مرۆڤ بڵاوبوو، باڵندەکە بە ''ڕۆبن سنگسوور'' ناسرا، کە دواتر کورتکرایەوە بۆ ''ڕۆبن''. <ref>{{Cite book|last=Lack|first=D.|title=Robin Redbreast|publisher=Oxford, Clarendon Press|year=1950|location=Oxford|page=44}}</ref> وەک ناوێکی ناسراو ، ڕۆبن لە بنەڕەتدا [[ناوی بچووککراو|بچووککراوەی]] ناوی (ڕۆبەرت)ە . هەروەها، زاراوەی ''ڕۆبن'' بۆ هەندێک باڵندەی خێزانی دیکە بەکاردێت کە سنگیان سوور یان پرتەقاڵییە. لەوانە ڕۆبینی ئەمریکی ( ''Turdus migratorius'', جۆرێک لە [[ڕەشیشە]]) و ڕۆبینی ئۆسترالاژی لە خێزانی Petroicidae کە پەیوەندییەکانیان ڕوون نییە. ناوە ئینگلیزییە کۆنەکانی دیکەی ئەم باڵندەیە بریتین لە ''ruddock'' و ''robinet'' . لە ئەدەبیاتی ئەمریکی کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا، ئەم ڕۆبینە زۆرجار بە ''ڕۆبینی ئینگلیزی'' ناودەبرا. <ref>{{Cite book|last=Sylvester|first=Charles H.|url=https://archive.org/details/bwb_S0-AXA-671_2/page/254/mode/1up?q=robin|title=Journeys Through Bookland, Volume 2|publisher=Bellows-Reeve Company|year=1909|location=Chicago|page=254}}</ref> ==== ڕۆبینەکانی دوورگەکانی کەناری ==== [[پەڕگە:Erithacus_rubecula_-Canary_Islands,_Spain_-adult_and_juvenile-8.jpg|وێنۆک|ڕۆبنی پێگەیشتوو و لاو لە گران کاناریا]] [[پەڕگە:Erithacus_rubecula_superbus,_Los_Silos,_Tenerife_1.jpg|وێنۆک|ڕۆبنی تێنریفێیی ''Erithacus rubecula superbus'', لۆس سیلۆس، تێنەریفێ]] [[پەڕگە:European_robin_(Erithacus_rubecula)_juvenile.jpg|وێنۆک|لاو، ساسێکس]] [[پەڕگە:Rouge-gorge_à_une_mangeoire.jpg|وێنۆک|ڕۆبنێک تۆو دەخوات لا فەڕەنسا]] [[پەڕگە:European_Robin_(Erithacus_rubecula)_with_mealworm.jpeg|وێنۆک|ڕۆبن لەگەڵ کرمی ژەم]] [[پەڕگە:European_Robin_Erithacus_rubecula.ogv|چەپ|وێنۆک|ڕۆبنی ئەوروپی لەسەر خاکی بەفراوی خۆراک دەخوات]] [[پەڕگە:04-European_Robin-nX-1.webm|چەپ|وێنۆک|خۆراکدانی ڕۆبنی ئەوروپی.]] == خوێندنەوەی زیاتر == * {{Cite book|last=Lack|first=Andrew|title=Redbreast: The Robin in Life and Literature|publisher=SMH Books|year=2008|isbn=978-0-9553827-2-7}} == بەستەری دەرەکی == {{کۆمنز}}{{Wikispecies|Erithacus rubecula}} * Erithacus rubecula in Field Guide: Birds of the World on Flickr * [https://ebird.org/species/eurrob1 European Robin] on eBird * [http://association.sonatura.com/index.php?option=com_content&task=view&id=255&Itemid=41 Sonatura: Song of the European Robin] (Archived 27 August 2011 at the Wayback Machine) * [https://web.archive.org/web/20161108173715/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/327_RobinErubecula.pdf Ageing and sexing (PDF; 2.9&nbsp;MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] * [https://www.youtube.com/watch?v=MkFcjv7HAJU Robins in slow motion #2 - UHD 4K] video published by wildlife cinematographer Steve Downer via YouTube [[پۆل:مەلەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:Articles with hAudio microformats]] [[پۆل:باڵندەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ڕۆبن]] [[پۆل:ڕۆبنی ئەوروپی]] d9h3w6khhmzhn25cfmqeo8sso60a9e2 0 293973 1570908 2026-04-02T04:23:13Z Basurakre 75513 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345330828|Rocky]]» 1570908 wikitext text/x-wiki '''''ڕۆکی''''' [[فیلمی وەرزشی|فیلمێکی درامای وەرزشی]] [[فیلمی سەربەخۆ|سەربەخۆی]] ئەمریکییە لە <ref name="filmsite.org">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.filmsite.org/70sintro.html |وێبگە=www.filmsite.org}}</ref> لە دەرهێنانی جۆن جی ئەڤیلدسن و لەلایەن [[سیلڤستەر ستالۆن|سیلڤێستەر ستاڵۆنەوە]] نووسراوە و ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت. یەکەم قۆناغە لە [[ڕۆکی (زنجیرەفیلم)|زنجیرەی ''ڕۆکی'']] و هەروەها تالیا شایر و [[بێرت یۆنگ]] و [[کارل وێزەرز]] و بێرگێس مێردیس ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن . لە فیلمەکەدا، ڕۆکی بالبۆا ([[سیلڤستەر ستالۆن|ستالۆن]])، پیاوێکی هەژاری یاریزانی [[مستانی]] و کۆکەرەوەی قەرزەکانی قەرزدەرێکە لە [[فیلادێلفیا|فیلادلفیا]] ، هەلێک بەدەستدۆهێنێت بۆ پاڵەوانێتی مستانی کێشگرانی دەهێنێت کە لەلایەن ئەپۆلۆ کرید ([[کارل وێزەرز|وێزەرز]])ەوە بەڕێوەدەبرێت. ڕۆکی دەستی پێکرد بە پەرە لە مانگی ئازاری ١٩٧٥، دوای ئەوەی ستاڵۆن سیناریۆوەکەی بە سێ ڕۆژ نووسی. کەوتە دۆخێکی بەرھەمھێنانی ئاڵۆز دوای ئەوەی ستاڵۆن فیلمەکەی ڕەتکردەوە ئەگەر خۆی ڕۆڵە سەرەکییەکە نەبێت؛ لە کۆتاییدا [[یوونایتد ئارتیستس|یونایتد ئارتیستس]] ڕازی بوون بۆ ھێشتنی ستاڵۆن لە ڕۆڵە سەرەکییەکە دوای ئەوەی گرێبەستێکی شەش ملیۆن دۆلاریی ڕەتکردەوە بۆ فرۆشتنی مافی فیلمەکە. [[وێنەگرییی سەرەکی|فۆتۆگرافی سەرەکی]] لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٧٦ دەستی پێکرد، تۆمارکردنی فیلمەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە [[فیلادێلفیا|فیلادلفیا]] بەڕێوەچوو؛ چەندین شوێن کە لە فیلمەکەدا تۆمارکران، وەکو هەنگاوی ڕۆکی, ئێستا بە شوێنەواری کولتووری دادەنرێن. <ref name="Rocky">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tcm.com/tcmdb/title/20655/rocky |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160311113915/http://www.tcm.com/tcmdb/title/20655/Rocky/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=March 11, 2016 |ڕێکەوتی سەردان=November 8, 2023 |وێبگە=TCM database}}</ref> بە بودجەیەکی بەرهەمهێنانی مەزەندەکراو، کە لە خوار ١.١ ملیۆن دۆلار بوو، ''ڕۆکی'' تەوری ھەژاریی بۆ دەوڵەمەندیی و [[خەونی ئەمەریکی|خەونی ئەمریکی]] لە دراما وەرزشییەکان بەناوبانگ کرد کە پێش فیلمەکەش بوونیان ھەبوو. [[پەڕگە:Sylvester_Stallone_-_1977.jpg|وێنۆک|[[سیلڤستەر ستالۆن|سیلڤێستەر ستالۆن]] لە ساڵی ١٩٧٧]] * [[سیلڤستەر ستالۆن|سیلڤێستەر ستاڵۆن]] وەک ڕۆبەرت "ڕۆکی" بالبۆا * تالیا شایر وەک ئەدریانا "ئادریان" پێنینۆ * [[بێرت یۆنگ]] وەک پاولی پێنینۆ * [[کارل وێزەرز]] وەک ئەپۆلۆ کرید * بێرگێس مێردیس وەک مایکل "میکی" گۆڵدمیل * [[تایەر دەیڤد]] وەک جۆرج "مایڵز" جێرگنس * جۆ سپینێل وەک تۆنی گازۆ * جیمی گامبینا وەک مایک * [[تۆنی بێرتۆن]] وەک تۆنی "دوک" ئێڤەرز * پێدرۆ لۆڤێل وەک سپایدەر ڕیکۆ * [[ستان شاو]] وەک "بیگ دیپەر" براون * جۆدی لێتیزیا وەک ماری * [[فرانک ستاڵۆن]] وەک گۆرانیبێژی ستریتکۆرنەر * جۆ فرازیەر وەک خۆی {{تێبینییەکان}}{{سەرچاوەکان}} === ڕۆمانسازی === لەگەڵ بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، ڕۆمانێک ساغکرا لەبارەی فیلمەکە لەلایەن ڕۆسەلین درێکسلەر لەژێر ناوی جولیا سۆڕێڵ، و بڵاوکرا لەلایەن بالانتین بوکس. <ref>{{Cite book|title=Rocky (Book, 1976)|publisher=WorldCat.org|oclc=2851748}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Sorel|first=Julia|url=https://archive.org/details/rockysore00sore|title=Rocky|date=1976|publisher=[[Ballantine Books]]|isbn=0-345-25321-3|author-link=Rosalyn Drexler|url-access=registration}}</ref> === پارۆدییەکان === ''ڕۆکی'' بەدرێژایی ساڵان زۆر پارۆدی کراوە، تەنانەت لە ساڵی ١٩٨٨دا فیلمێکی درێژی لاساییکردنی لەسەر کرا بەناوی ڕیکی ١. لە ساڵی ١٩٨٨، دەرھێنەری فینلەندی ئاکی کاوریسماکی لاساییکردنێکی ٨- خولەکی دروست کرد لەسەر فیلمی ''Rocky IV'' بەناوی ''Rocky VI.'' == بەستەری دەرەکی == * {{IMDb title|0075148}} * {{AFI film|53862}} * [https://www.espn.com/page2/s/stallone/011207.html The Making of ''Rocky''] by Sylvester Stallone * [https://www.espn.com/page2/s/webb/011207.html A Movie of Blood, Spit and Tears] by Royce Webb * [https://www.espn.com/page2/s/wiley/011212.html Six Little Known Truths about ''Rocky''] by Ralph Wiley * [https://proxy.espn.com/espn/page2/story?page=simmons/011207 Which ''Rocky'' is the real champ?] by Bill Simmons * [https://totalrocky.com/the-films/rocky-1976/production-notes Rocky: Behind the Scenes] * [https://www.thefightcity.com/rihn-curcio-calling-of-rocky-boxing-cinema/ ''Rocky,'' a critical discussion] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی]] [[پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی سیلڤستەر ستالۆن]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین دەرھێنان بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە پەنسێلڤانیا داندراون]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلم]] [[پۆل:براوەکانی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین فیلمی درامی]] [[پۆل:فیلمە سەربەخۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٦]] 6i3uk8f09mlc34o079w6rfi6bhzms9w 1570928 1570908 2026-04-02T06:51:33Z Tessla 41338 1570928 wikitext text/x-wiki '''''ڕۆکی''''' [[فیلمی وەرزشی|فیلمێکی درامای وەرزشی]] [[فیلمی سەربەخۆ|سەربەخۆی]] ئەمریکییە لە <ref name="filmsite.org">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.filmsite.org/70sintro.html |وێبگە=www.filmsite.org}}</ref> لە دەرهێنانی جۆن جی ئەڤیلدسن و لەلایەن [[سیلڤستەر ستالۆن|سیلڤێستەر ستاڵۆنەوە]] نووسراوە و ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت. یەکەم قۆناغە لە [[ڕۆکی (زنجیرەفیلم)|زنجیرەی ''ڕۆکی'']] و هەروەها تالیا شایر و [[بێرت یۆنگ]] و [[کارل وێزەرز]] و بێرگێس مێردیس ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن . لە فیلمەکەدا، ڕۆکی بالبۆا ([[سیلڤستەر ستالۆن|ستالۆن]])، پیاوێکی هەژاری یاریزانی [[مستانی]] و کۆکەرەوەی قەرزەکانی قەرزدەرێکە لە [[فیلادێلفیا|فیلادلفیا]] ، هەلێک بەدەستدۆهێنێت بۆ پاڵەوانێتی مستانی کێشگرانی دەهێنێت کە لەلایەن ئەپۆلۆ کرید ([[کارل وێزەرز|وێزەرز]])ەوە بەڕێوەدەبرێت. ڕۆکی دەستی پێکرد بە پەرە لە مانگی ئازاری ١٩٧٥، دوای ئەوەی ستاڵۆن سیناریۆوەکەی بە سێ ڕۆژ نووسی. کەوتە دۆخێکی بەرھەمھێنانی ئاڵۆز دوای ئەوەی ستاڵۆن فیلمەکەی ڕەتکردەوە ئەگەر خۆی ڕۆڵە سەرەکییەکە نەبێت؛ لە کۆتاییدا [[یوونایتد ئارتیستس|یونایتد ئارتیستس]] ڕازی بوون بۆ ھێشتنی ستاڵۆن لە ڕۆڵە سەرەکییەکە دوای ئەوەی گرێبەستێکی شەش ملیۆن دۆلاریی ڕەتکردەوە بۆ فرۆشتنی مافی فیلمەکە. [[وێنەگرییی سەرەکی|فۆتۆگرافی سەرەکی]] لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٧٦ دەستی پێکرد، تۆمارکردنی فیلمەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە [[فیلادێلفیا|فیلادلفیا]] بەڕێوەچوو؛ چەندین شوێن کە لە فیلمەکەدا تۆمارکران، وەکو هەنگاوی ڕۆکی, ئێستا بە شوێنەواری کولتووری دادەنرێن. <ref name="Rocky">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tcm.com/tcmdb/title/20655/rocky |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160311113915/http://www.tcm.com/tcmdb/title/20655/Rocky/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=March 11, 2016 |ڕێکەوتی سەردان=November 8, 2023 |وێبگە=TCM database}}</ref> بە بودجەیەکی بەرهەمهێنانی مەزەندەکراو، کە لە خوار ١.١ ملیۆن دۆلار بوو، ''ڕۆکی'' تەوری ھەژاریی بۆ دەوڵەمەندیی و [[خەونی ئەمەریکی|خەونی ئەمریکی]] لە دراما وەرزشییەکان بەناوبانگ کرد کە پێش فیلمەکەش بوونیان ھەبوو. [[پەڕگە:Sylvester_Stallone_-_1977.jpg|وێنۆک|[[سیلڤستەر ستالۆن|سیلڤێستەر ستالۆن]] لە ساڵی ١٩٧٧]] * [[سیلڤستەر ستالۆن|سیلڤێستەر ستاڵۆن]] وەک ڕۆبەرت "ڕۆکی" بالبۆا * تالیا شایر وەک ئەدریانا "ئادریان" پێنینۆ * [[بێرت یۆنگ]] وەک پاولی پێنینۆ * [[کارل وێزەرز]] وەک ئەپۆلۆ کرید * بێرگێس مێردیس وەک مایکل "میکی" گۆڵدمیل * [[تایەر دەیڤد]] وەک جۆرج "مایڵز" جێرگنس * جۆ سپینێل وەک تۆنی گازۆ * جیمی گامبینا وەک مایک * [[تۆنی بێرتۆن]] وەک تۆنی "دوک" ئێڤەرز * پێدرۆ لۆڤێل وەک سپایدەر ڕیکۆ * [[ستان شاو]] وەک "بیگ دیپەر" براون * جۆدی لێتیزیا وەک ماری * [[فرانک ستاڵۆن]] وەک گۆرانیبێژی ستریتکۆرنەر * جۆ فرازیەر وەک خۆی {{تێبینییەکان}}{{سەرچاوەکان}} === ڕۆمانسازی === لەگەڵ بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، ڕۆمانێک ساغکرا لەبارەی فیلمەکە لەلایەن ڕۆسەلین درێکسلەر لەژێر ناوی جولیا سۆڕێڵ، و بڵاوکرا لەلایەن بالانتین بوکس. <ref>{{Cite book|title=Rocky (Book, 1976)|publisher=WorldCat.org|oclc=2851748}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Sorel|first=Julia|url=https://archive.org/details/rockysore00sore|title=Rocky|date=1976|publisher=[[Ballantine Books]]|isbn=0-345-25321-3|author-link=Rosalyn Drexler|url-access=registration}}</ref> === پارۆدییەکان === ''ڕۆکی'' بەدرێژایی ساڵان زۆر پارۆدی کراوە، تەنانەت لە ساڵی ١٩٨٨دا فیلمێکی درێژی لاساییکردنی لەسەر کرا بەناوی ڕیکی ١. لە ساڵی ١٩٨٨، دەرھێنەری فینلەندی ئاکی کاوریسماکی لاساییکردنێکی ٨- خولەکی دروست کرد لەسەر فیلمی ''Rocky IV'' بەناوی ''Rocky VI.'' == سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * {{IMDb title|0075148}} * {{AFI film|53862}} * [https://www.espn.com/page2/s/stallone/011207.html The Making of ''Rocky''] by Sylvester Stallone * [https://www.espn.com/page2/s/webb/011207.html A Movie of Blood, Spit and Tears] by Royce Webb * [https://www.espn.com/page2/s/wiley/011212.html Six Little Known Truths about ''Rocky''] by Ralph Wiley * [https://proxy.espn.com/espn/page2/story?page=simmons/011207 Which ''Rocky'' is the real champ?] by Bill Simmons * [https://totalrocky.com/the-films/rocky-1976/production-notes Rocky: Behind the Scenes] * [https://www.thefightcity.com/rihn-curcio-calling-of-rocky-boxing-cinema/ ''Rocky,'' a critical discussion] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی]] [[پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی سیلڤستەر ستالۆن]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین دەرھێنان بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە پەنسێلڤانیا داندراون]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلم]] [[پۆل:براوەکانی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین فیلمی درامی]] [[پۆل:فیلمە سەربەخۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٦]] 86p2sfwglq4jlor7rgd1bk380bvrb9k 1570929 1570928 2026-04-02T06:51:54Z Tessla 41338 1570929 wikitext text/x-wiki '''''ڕۆکی''''' [[فیلمی وەرزشی|فیلمێکی درامای وەرزشی]] [[فیلمی سەربەخۆ|سەربەخۆی]] ئەمریکییە لە <ref name="filmsite.org">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.filmsite.org/70sintro.html |وێبگە=www.filmsite.org}}</ref> لە دەرهێنانی جۆن جی ئەڤیلدسن و لەلایەن [[سیلڤستەر ستالۆن|سیلڤێستەر ستاڵۆنەوە]] نووسراوە و ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت. یەکەم قۆناغە لە [[ڕۆکی (زنجیرەفیلم)|زنجیرەی ''ڕۆکی'']] و هەروەها تالیا شایر و [[بێرت یۆنگ]] و [[کارل وێزەرز]] و بێرگێس مێردیس ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن . لە فیلمەکەدا، ڕۆکی بالبۆا ([[سیلڤستەر ستالۆن|ستالۆن]])، پیاوێکی هەژاری یاریزانی [[مستانی]] و کۆکەرەوەی قەرزەکانی قەرزدەرێکە لە [[فیلادێلفیا|فیلادلفیا]] ، هەلێک بەدەستدۆهێنێت بۆ پاڵەوانێتی مستانی کێشگرانی دەهێنێت کە لەلایەن ئەپۆلۆ کرید ([[کارل وێزەرز|وێزەرز]])ەوە بەڕێوەدەبرێت. ڕۆکی دەستی پێکرد بە پەرە لە مانگی ئازاری ١٩٧٥، دوای ئەوەی ستاڵۆن سیناریۆوەکەی بە سێ ڕۆژ نووسی. کەوتە دۆخێکی بەرھەمھێنانی ئاڵۆز دوای ئەوەی ستاڵۆن فیلمەکەی ڕەتکردەوە ئەگەر خۆی ڕۆڵە سەرەکییەکە نەبێت؛ لە کۆتاییدا [[یوونایتد ئارتیستس|یونایتد ئارتیستس]] ڕازی بوون بۆ ھێشتنی ستاڵۆن لە ڕۆڵە سەرەکییەکە دوای ئەوەی گرێبەستێکی شەش ملیۆن دۆلاریی ڕەتکردەوە بۆ فرۆشتنی مافی فیلمەکە. [[وێنەگرییی سەرەکی|فۆتۆگرافی سەرەکی]] لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٧٦ دەستی پێکرد، تۆمارکردنی فیلمەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە [[فیلادێلفیا|فیلادلفیا]] بەڕێوەچوو؛ چەندین شوێن کە لە فیلمەکەدا تۆمارکران، وەکو هەنگاوی ڕۆکی, ئێستا بە شوێنەواری کولتووری دادەنرێن. <ref name="Rocky">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tcm.com/tcmdb/title/20655/rocky |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160311113915/http://www.tcm.com/tcmdb/title/20655/Rocky/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=March 11, 2016 |ڕێکەوتی سەردان=November 8, 2023 |وێبگە=TCM database}}</ref> بە بودجەیەکی بەرهەمهێنانی مەزەندەکراو، کە لە خوار ١.١ ملیۆن دۆلار بوو، ''ڕۆکی'' تەوری ھەژاریی بۆ دەوڵەمەندیی و [[خەونی ئەمەریکی|خەونی ئەمریکی]] لە دراما وەرزشییەکان بەناوبانگ کرد کە پێش فیلمەکەش بوونیان ھەبوو. [[پەڕگە:Sylvester_Stallone_-_1977.jpg|وێنۆک|[[سیلڤستەر ستالۆن|سیلڤێستەر ستالۆن]] لە ساڵی ١٩٧٧]] * [[سیلڤستەر ستالۆن|سیلڤێستەر ستاڵۆن]] وەک ڕۆبەرت "ڕۆکی" بالبۆا * تالیا شایر وەک ئەدریانا "ئادریان" پێنینۆ * [[بێرت یۆنگ]] وەک پاولی پێنینۆ * [[کارل وێزەرز]] وەک ئەپۆلۆ کرید * بێرگێس مێردیس وەک مایکل "میکی" گۆڵدمیل * [[تایەر دەیڤد]] وەک جۆرج "مایڵز" جێرگنس * جۆ سپینێل وەک تۆنی گازۆ * جیمی گامبینا وەک مایک * [[تۆنی بێرتۆن]] وەک تۆنی "دوک" ئێڤەرز * پێدرۆ لۆڤێل وەک سپایدەر ڕیکۆ * [[ستان شاو]] وەک "بیگ دیپەر" براون * جۆدی لێتیزیا وەک ماری * [[فرانک ستاڵۆن]] وەک گۆرانیبێژی ستریتکۆرنەر * جۆ فرازیەر وەک خۆی === ڕۆمانسازی === لەگەڵ بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، ڕۆمانێک ساغکرا لەبارەی فیلمەکە لەلایەن ڕۆسەلین درێکسلەر لەژێر ناوی جولیا سۆڕێڵ، و بڵاوکرا لەلایەن بالانتین بوکس. <ref>{{Cite book|title=Rocky (Book, 1976)|publisher=WorldCat.org|oclc=2851748}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Sorel|first=Julia|url=https://archive.org/details/rockysore00sore|title=Rocky|date=1976|publisher=[[Ballantine Books]]|isbn=0-345-25321-3|author-link=Rosalyn Drexler|url-access=registration}}</ref> === پارۆدییەکان === ''ڕۆکی'' بەدرێژایی ساڵان زۆر پارۆدی کراوە، تەنانەت لە ساڵی ١٩٨٨دا فیلمێکی درێژی لاساییکردنی لەسەر کرا بەناوی ڕیکی ١. لە ساڵی ١٩٨٨، دەرھێنەری فینلەندی ئاکی کاوریسماکی لاساییکردنێکی ٨- خولەکی دروست کرد لەسەر فیلمی ''Rocky IV'' بەناوی ''Rocky VI.'' == سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * {{IMDb title|0075148}} * {{AFI film|53862}} * [https://www.espn.com/page2/s/stallone/011207.html The Making of ''Rocky''] by Sylvester Stallone * [https://www.espn.com/page2/s/webb/011207.html A Movie of Blood, Spit and Tears] by Royce Webb * [https://www.espn.com/page2/s/wiley/011212.html Six Little Known Truths about ''Rocky''] by Ralph Wiley * [https://proxy.espn.com/espn/page2/story?page=simmons/011207 Which ''Rocky'' is the real champ?] by Bill Simmons * [https://totalrocky.com/the-films/rocky-1976/production-notes Rocky: Behind the Scenes] * [https://www.thefightcity.com/rihn-curcio-calling-of-rocky-boxing-cinema/ ''Rocky,'' a critical discussion] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی]] [[پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی سیلڤستەر ستالۆن]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین دەرھێنان بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە پەنسێلڤانیا داندراون]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلم]] [[پۆل:براوەکانی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین فیلمی درامی]] [[پۆل:فیلمە سەربەخۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٦]] dsd0ldbaw824nf59dqh4cz2txcoqquo 3 293974 1570909 2026-04-02T04:29:37Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1570909 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٤:٢٩، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 6sripuhg7lp402jp1ssy51f2dmdkkxa 0 293975 1570924 2026-04-02T06:46:01Z Tessla 41338 Tessla پەڕەی [[ڕۆبنی ئەوروپی]]ی گواستەوە بۆ [[ڕۆبنی ئەورووپی]] 1570924 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ڕۆبنی ئەورووپی]] 9yd46ktsyugo6vrc1frfkb1ahx5hiyv 1 293976 1570932 2026-04-02T07:26:19Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1570932 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کەمال حەیدەری]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1570931 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20130410123255/http://alhaydari.com/ar/about/ بۆ https://alhaydari.com/ar/about/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٢٦، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) prjw0yugglmiv2memoaopajmmhfph69 1 293977 1570941 2026-04-02T08:12:25Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1570941 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کەنەدا لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1570940 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120918003756/http://www.ctvolympics.ca/index.html بۆ http://www.ctvolympics.ca/index.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:١٢، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) btlpi0qpvschxrktrmzs1iske8sa5qk 0 293978 1570963 2026-04-02T09:37:36Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346652771|2026 Peruvian general election]]» 1570963 wikitext text/x-wiki General elections are scheduled to be held in [[پێروو|Peru]] on 12 April 2026,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=27 March 2025 |ناونیشان=https://apnews.com/article/peru-elections-declared-2026-president-boluarte-dabea7cd70b6288542317b080b99c8aa |ڕێکەوتی سەردان=27 March 2025 |وێبگە=AP NEWS |زمان=en}}</ref> with proposals to bring them forward to 2023 or 2024 due to the 2022–2023 Peruvian protests rejected.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-12-20 |ناونیشان=https://apnews.com/article/politics-peru-pedro-castillo-3728208344ba972f850f0de29e5b5802 |ڕێکەوتی سەردان=2022-12-21 |وێبگە=AP NEWS |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Alva |first=Diego |ڕێکەوت=30 January 2023 |ناونیشان=https://larepublica.pe/politica/congreso/2023/01/30/congreso-aprueba-reconsideracion-vuelve-al-debate-adelanto-de-elecciones-2023-25081 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-30 |وێبگە=[[La República (Peru)|La Republica]] |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Alva |first=Diego |ڕێکەوت=17 June 2023 |ناونیشان=https://larepublica.pe/politica/gobierno/2023/06/15/dina-boluarte-el-tema-de-adelanto-de-elecciones-esta-cerrado-trabajaremos-hasta-julio-de-2026-411465 |ڕێکەوتی سەردان=2023-06-17 |وێبگە=[[La República (Peru)|La Republica]] |زمان=es}}</ref> The presidential elections will determine the president and the vice presidents, while the congressional elections will determine the composition of the Congress of Peru, which will return to being a bicameral legislature with a 60-seat Senate and 130-seat Chamber of Deputies. A record of 34 registered candidates entered the presidential race by December 2025.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aquino |first=Marco |ڕێکەوت=December 24, 2025 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/peru-record-34-candidates-are-presidential-hopefuls-amid-political-distrust-2025-12-24/}}</ref> The last president, José Jerí, was removed from office in February 2026 by way of censure by a majority vote in Congress.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-02-17 |ناونیشان=https://andina.pe/agencia/video-congreso-aprueba-censura-contra-jose-jeri-66125.aspx |ڕێکەوتی سەردان=2026-02-17 |زمان=es}}</ref> In the months before the election, the power of Congress over the executive and judiciary was documented by observers who noted the importance of a new legislature.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Polga-Hecimovich |first=John |ڕێکەوت=2026-01-19 |ناونیشان=https://www.gisreportsonline.com/r/peru-presidency-congress/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-01 |وێبگە=GIS Reports |زمان=en-US}}</ref><ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2025-10-10 |ناونیشان=https://www.cfr.org/articles/president-boluarte-impeached-perus-crisis-runs-deeper |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-01 |وێبگە=[[Council on Foreign Relations]] |زمان=en}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە e265talnczyzowannymfxs1dw2rjogk 1570979 1570963 2026-04-02T09:49:33Z Tessla 41338 شائەمراز 1570979 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٢٦ی پێروو''' بڕیارە ھەڵبژاردنی گشتی لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ لە [[پێروو]] بەڕێوەبچێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=27 March 2025 |ناونیشان=https://apnews.com/article/peru-elections-declared-2026-president-boluarte-dabea7cd70b6288542317b080b99c8aa |ڕێکەوتی سەردان=27 March 2025 |وێبگە=AP NEWS |زمان=en}}</ref> لەگەڵ پێشنیارەکان بۆ پێشخستنیان بۆ ساڵی ٢٠٢٣ یان ٢٠٢٤ بەھۆی ناڕەزایەتییەکانی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ی پێروو کە ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-12-20 |ناونیشان=https://apnews.com/article/politics-peru-pedro-castillo-3728208344ba972f850f0de29e5b5802 |ڕێکەوتی سەردان=2022-12-21 |وێبگە=AP NEWS |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Alva |first=Diego |ڕێکەوت=30 January 2023 |ناونیشان=https://larepublica.pe/politica/congreso/2023/01/30/congreso-aprueba-reconsideracion-vuelve-al-debate-adelanto-de-elecciones-2023-25081 |ڕێکەوتی سەردان=2023-01-30 |وێبگە=[[La República (Peru)|لا ڕیپوبلیکا]] |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Alva |first=Diego |ڕێکەوت=17 June 2023 |ناونیشان=https://larepublica.pe/politica/gobierno/2023/06/15/dina-boluarte-el-tema-de-adelanto-de-elecciones-esta-cerrado-trabajaremos-hasta-julio-de-2026-411465 |ڕێکەوتی سەردان=2023-06-17 |وێبگە=[[La República (Peru)|لا ڕیپوبلیکا]] |زمان=es}}</ref> ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان سەرۆک و جێگرانی سەرۆک دیاری دەکەن، لەکاتێکدا ھەڵبژاردنەکانی کۆنگرێس پێکھاتەی کۆنگرێسی پێروو دیاری دەکەن، کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ببێتە دەزگایەکی یاسادانانی دوو-ژووری بە ئەنجومەنی پیرانی ٦٠ کورسی و ئەنجومەنی نوێنەرانی ١٣٠ کورسی. ژمارەیەکی پێوانەیی لە ٣٤ کاندیدی تۆمارکراو تا کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ چوونە ناو کێبڕکێی سەرۆکایەتییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aquino |first=Marco |ڕێکەوت=December 24, 2025 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/peru-record-34-candidates-are-presidential-hopefuls-amid-political-distrust-2025-12-24/}}</ref> دوا سەرۆک، خۆسێ جێری، لە شوباتی ٢٠٢٦ لە ڕێگەی سەرزەنشتکردن بە دەنگی زۆرینە لە کۆنگرێس لە پۆستەکەی دوورخرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-02-17 |ناونیشان=https://andina.pe/agencia/video-congreso-aprueba-censura-contra-jose-jeri-66125.aspx |ڕێکەوتی سەردان=2026-02-17 |زمان=es}}</ref> لە مانگەکانی پێش ھەڵبژاردنەکەدا، دەسەڵاتی کۆنگرێس بەسەر دەسەڵاتی جێبەجێکردن و دادوەری لەلایەن چاودێرانەوە بەڵگەدار کرا کە ئاماژەیان بە گرنگیی دەزگایەکی یاسادانانی نوێ کرد.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Polga-Hecimovich |first=John |ڕێکەوت=2026-01-19 |ناونیشان=https://www.gisreportsonline.com/r/peru-presidency-congress/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-01 |وێبگە=جی ئای ئێس ڕیپۆرتس |زمان=en-US}}</ref><ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2025-10-10 |ناونیشان=https://www.cfr.org/articles/president-boluarte-impeached-perus-crisis-runs-deeper |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-01 |وێبگە=[[Council on Foreign Relations|ئەنجومەنی پەیوەندییە دەرەکییەکان]] |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} nbkmfa7w7h97v7pp1ucv6ssbfxlxyje 0 293979 1570964 2026-04-02T09:38:28Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346477832|2021 Peruvian general election]]» 1570964 wikitext text/x-wiki '''General elections''' were held in [[پێروو|Peru]] on 11 April 2021. The presidential election, which determined the president and the vice presidents, required a run-off between the two top candidates, which was held on 6 June. The congressional elections determined the composition of the Congress of Peru, with all 130 seats contested. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] 6k692mgcwzzdbkvh9qtx0yxvjiolfvw 1570978 1570964 2026-04-02T09:48:47Z Tessla 41338 شائەمراز 1570978 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٢١ی پێروو''' لە [[پێروو]] لە ١١ی نیسانی ٢٠٢١ بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی، کە سەرۆک و جێگرانی سەرۆکی دیاریکرد، پێویستی بە گەڕی دووەم لەنێوان دوو کاندیدە پێشەنگەکە ھەبوو، کە لە ٦ی حوزەیران بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکانی کۆنگرێس پێکھاتەی کۆنگرێسی پێروویان دیاریکرد، کە ھەموو ١٣٠ کورسییەکە کێبڕکێیان لەسەر کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] ie1ovlis2ekov7dcshvhfmrukkjdesb 0 293980 1570965 2026-04-02T09:39:33Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1338085792|2016 Peruvian general election]]» 1570965 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] on 10 April 2016 to determine the president, vice-presidents, composition of the Congress of the Republic of Peru and the Peruvian representatives of the Andean Parliament. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە In the race for the presidency, incumbent President Ollanta Humala was ineligible for re-election due to constitutional term limits. Popular Force candidate Keiko Fujimori, daughter of former President [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری|Alberto Fujimori]], was the leading candidate in the first round with almost 40 per cent of the vote, but fell short of the 50 per cent majority required to avoid a second round. Peruvians for Change candidate Pedro Pablo Kuczynski narrowly beat Broad Front candidate Verónika Mendoza to finish in second and earn a place in the second round. The run-off was held on 5 June 2016. With support from those opposing Fujimori, Kuczynski won by a narrow margin of less than half a percentage point, making this the first presidential election since 2000 in which the previous election's runner-up candidate failed to secure election. He was sworn in as President on 28 July. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9zmvkuckpoacrb6u6pso67cs856q3fs 1570977 1570965 2026-04-02T09:47:56Z Tessla 41338 شائەمراز 1570977 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠١٦ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پێروو]] لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٦ بۆ دیاریکردنی سەرۆک، جێگرانی سەرۆک، پێکھاتەی کۆنگرێسی کۆماری پێروو و نوێنەرانی پێروو لە پەرلەمانی ئەندین بەڕێوەچوو. لە کێبڕکێی سەرۆکایەتیدا، سەرۆکی ئێستا ئۆیانتا ئومالا بەھۆی سنووردارکردنی خولی دەستوورییەوە مافی دووبارە ھەڵبژاردنەوەی نەبوو. کاندیدی ھێزی گەلی کەیکۆ فوجیمۆری، کچی سەرۆکی پێشوو [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری]]، کاندیدی پێشەنگ بوو لە گەڕی یەکەمدا بە نزیکەی ٤٠ لەسەدی دەنگەکان، بەڵام نەگەیشتە زۆرینەی ٥٠ لەسەدی پێویست بۆ ئەوەی لە گەڕی دووەم دوور بکەوێتەوە. کاندیدی پێرووییەکان بۆ گۆڕانکاری پێدرۆ پابلۆ کوچینسکی بە جیاوازییەکی کەم شکستی بە کاندیدی بەرەی فراوان ڤێرۆنیکا مێندۆزا ھێنا بۆ ئەوەی لە پلەی دووەمدا بێت و شوێنێکی لە گەڕی دووەمدا بەدەستبھێنێت. گەڕی دووەم لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦ بەڕێوەچوو. بە پاڵپشتیی ئەوانەی دژی فوجیمۆری بوون، کوچینسکی بە جیاوازییەکی کەم کە کەمتر بوو لە نیو خاڵی سەدی سەرکەوتنی بەدەستھێنا، ئەمەش وای کرد ببێتە یەکەم ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە کە تێیدا کاندیدی دووەمی ھەڵبژاردنی پێشوو نەتوانێت ھەڵبژاردن بەدەستبھێنێت. ئەو لە ٢٨ی تەممووز وەک سەرۆک سوێندی یاسایی خوارد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] rr32z9g8rc1jfpuiszh4kkopa6899um 0 293981 1570966 2026-04-02T09:40:11Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345870953|2011 Peruvian general election]]» 1570966 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] on 10 April 2011 to elect the president, the vice presidents, 130 members of Congress and five members of the Andean Parliament. As no presidential candidate received a majority in the first round, a second round was held on 5 June to determine the successor of outgoing president Alan García. Former army officer Ollanta Humala narrowly defeated Keiko Fujimori, daughter of imprisoned former President [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری|Alberto Fujimori]]. Humala was sworn in as the 94th President of Peru on 28 July. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 0jex50lbcrh5graux557kx4y06skidn 1570976 1570966 2026-04-02T09:47:20Z Tessla 41338 شائەمراز 1570976 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠١١ی پێروو''' لە [[پێروو]] لە ١٠ی نیسانی ٢٠١١ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک، جێگرانی سەرۆک، ١٣٠ ئەندامی کۆنگرێس و پێنج ئەندامی پەرلەمانی ئەندین بەڕێوەچوو. لەبەر ئەوەی ھیچ کاندیدێکی سەرۆکایەتی زۆرینەی لە گەڕی یەکەمدا بەدەست نەھێنا، گەڕی دووەم لە ٥ی حوزەیران بۆ دیاریکردنی جێگرەوەی سەرۆکی دەستلەکارکێشاوە ئالان گارسیا بەڕێوەچوو. ئەفسەری پێشووی سوپا ئۆیانتا ئومالا بە جیاوازییەکی کەم شکستی بە کەیکۆ فوجیمۆری ھێنا، کە کچی سەرۆکی پێشووی زیندانیکراو [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری]]یە. ئومالا لە ٢٨ی تەممووز وەک ٩٤ەمین سەرۆکی پێروو سوێندی یاسایی خوارد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] nurvnaail6ip7m8tz3n6tuhd0rihucv 0 293982 1570967 2026-04-02T09:40:49Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1336749268|2006 Peruvian general election]]» 1570967 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] in on 9 April 2006 to elect the President, two Vice-Presidents, 120 members of Congress and five members of the Andean Parliament for the 2006–2011 period. As no presidential candidate received a majority of the vote, a second round was held on 4 June between the top two candidates, Ollanta Humala and Alan García. Garcia won the run-off with 52.63% to Humala's 47.37%. He was subsequently inaugurated on 28 July 2006, Peruvian Independence Day. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە rl4tq08m89xfd7jb0tiu7zxq27jbdh0 1570975 1570967 2026-04-02T09:46:40Z Tessla 41338 شائەمراز 1570975 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٠٦ی پێروو''' لە [[پێروو]] لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٦ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک، دوو جێگری سەرۆک، ١٢٠ ئەندامی کۆنگرێس و پێنج ئەندامی پەرلەمانی ئەندین بۆ ماوەی ٢٠٠٦–٢٠١١ بەڕێوەچوو. لەبەر ئەوەی ھیچ کاندیدێکی سەرۆکایەتی زۆرینەی دەنگەکانی بەدەست نەھێنا، گەڕی دووەم لە ٤ی حوزەیران لەنێوان دوو کاندیدە پێشەنگەکە، ئۆیانتا ئومالا و ئالان گارسیا بەڕێوەچوو. گارسیا گەڕی دووەمی بە ڕێژەی ٥٢٫٦٣٪ بەرامبەر ٤٧٫٣٧٪ی ئومالا بردەوە. دواتر لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٦، لە ڕۆژی سەربەخۆییی پێروودا، سوێندی یاسایی خوارد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 8jtwn23cd3cjhm0talkkukox7s27vsq 0 293983 1570968 2026-04-02T09:41:29Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1273642441|2001 Peruvian general election]]» 1570968 wikitext text/x-wiki Early general elections were held in [[پێروو|Peru]] on 8 April 2001, with a second round of the presidential election on 3 June. The elections were held after President [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری|Alberto Fujimori]] claimed asylum in [[ژاپۆن|Japan]] during a trip to Asia and resigned his position. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] pu4zdufsybzcsrzrpdrvyhdynaoquqa 1570974 1570968 2026-04-02T09:45:54Z Tessla 41338 شائەمراز 1570974 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٠١ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتیی پێشوەختە لە [[پێروو]] لە ٨ی نیسانی ٢٠٠١ بەڕێوەچوو، لەگەڵ گەڕی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ٣ی حوزەیران. ھەڵبژاردنەکان دوای ئەوە ئەنجامدران کە سەرۆک [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری]] لە کاتی گەشتێکیدا بۆ ئاسیا لە [[ژاپۆن]] داوای مافی پەنابەریی کرد و لە پۆستەکەی دەستی کێشایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 8lj2for9ne6o4yu1zm1j9oo3u3junpw 0 293984 1570969 2026-04-02T09:42:05Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1331923526|2000 Peruvian general election]]» 1570969 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] on 9 April 2000, with a run-off of the presidential election on 28 May. The elections were highly controversial and widely considered to have been fraudulent. Incumbent President [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری|Alberto Fujimori]] was re-elected for a third term with almost three-quarters of the vote. However, the elections were tainted with allegations of unconstitutionality, bribery, structural bias, and outright electoral fraud. Alejandro Toledo boycotted the second round of the presidential election, in which over 30% of ballots were declared invalid. Fujimori subsequently called for new elections after his scandal, fled [[پێروو|Peru]], and faxed in his resignation from a hotel in [[ژاپۆن|Japan]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9jumt1yujs8uodf0a9fuy14eu2nmv9u 1570972 1570969 2026-04-02T09:44:16Z Tessla 41338 شائەمراز 1570972 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٠٠ی پێروو''' لە [[پێروو]] لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٠ بەڕێوەچوو، لەگەڵ گەڕی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ٢٨ی ئایار. ھەڵبژاردنەکان زۆر جێی مشتومڕ بوون و بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ساختەکاری تەماشا دەکران. سەرۆکی ئێستا [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری]] بۆ خولی سێیەم بە نزیکەی سێ چارەکی دەنگەکان دووبارە ھەڵبژێردرایەوە؛ بەڵام ھەڵبژاردنەکان بە تۆمەتەکانی نادەستووریبوون، بەرتیلخۆری، لایەنگریی سیستەماتیک و ساختەکاریی ڕاشکاوانەی ھەڵبژاردن ناوکەوتە بوون. ئەلیخاندرۆ تۆلێدۆ بایکۆتی گەڕی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کرد، کە تێیدا زیاتر لە ٣٠٪ی دەنگەکان بە پووچەڵ ڕاگەیەندران. فوجیمۆری دواتر دوای فەزیحەکەی داوای ھەڵبژاردنی نوێی کرد، لە [[پێروو]] ھەڵات و دەستلەکارکێشانەوەکەی لە ڕێگەی فاکسەوە لە ئوتێلێکی [[ژاپۆن]] نارد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] qmo1shv9tbo4gihb8p1w9r98lts5anr 1570973 1570972 2026-04-02T09:44:52Z Tessla 41338 1570973 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٠٠ی پێروو''' لە [[پێروو]] لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٠ بەڕێوەچوو، لەگەڵ گەڕی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ٢٨ی ئایار. ھەڵبژاردنەکان زۆر جێی مشتومڕ بوون و بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ساختەکاری تەماشا دەکران. سەرۆکی ئێستا [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری]] بۆ خولی سێیەم بە نزیکەی سێ چارەکی دەنگەکان دووبارە ھەڵبژێردرایەوە؛ بەڵام ھەڵبژاردنەکان بە تۆمەتەکانی نادەستووریبوون، بەرتیلخۆری، لایەنگریی سیستەماتیک و ساختەکاریی ڕاشکاوانەی ھەڵبژاردن ناوکەوتە بوون. ئەلیخاندرۆ تۆلێدۆ بایکۆتی گەڕی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کرد، کە تێیدا زیاتر لە ٣٠٪ی دەنگەکان بە پووچەڵ ڕاگەیەندران. فوجیمۆری دواتر دوای فەزیحەکەی داوای ھەڵبژاردنی نوێی کرد، لە [[پێروو]] ھەڵات و دەستلەکارکێشانەوەکەی لە ڕێگەی فاکسەوە لە ئوتێلێکی [[ژاپۆن]] نارد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[en:2000 Peruvian general election]] enromh7kiyenmnlt66vt9yzda5gbrzp 0 293985 1570970 2026-04-02T09:42:38Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1295983029|1995 Peruvian general election]]» 1570970 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] on 9 April 1995, the first under the 1993 constitution. Incumbent President [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری|Alberto Fujimori]] was easily re-elected with 64.4% of the vote defeating former UN Secretary General Javier Pérez de Cuéllar, whilst his Cambio 90-New Majority alliance won a majority of seats in the newly unicameral Congress. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] fivxr4g02xxh2ap5ko6m5fj7e4i8hul 1570971 1570970 2026-04-02T09:43:41Z Tessla 41338 شائەمراز 1570971 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٥ی پێروو''' لە [[پێروو]] لە ٩ی نیسانی ١٩٩٥ بەڕێوەچوو، کە یەکەمین بوو لەژێر دەستووری ١٩٩٣دا. سەرۆکی ئێستا [[ئەلبێرتۆ فوجیمۆری]] بە ئاسانی بە ڕێژەی ٦٤٫٤٪ی دەنگەکان دووبارە ھەڵبژێردرایەوە و شکستی بە سکرتێری پێشووی گشتیی یوو ئێن خاڤیێر پێرێز دی کوێلار ھێنا، لەکاتێکدا ھاوپەیمانیی کامبیۆ ٩٠-زۆرینەی نوێی ئەو زۆرینەی کورسییەکانی لە کۆنگرێسی تازە یەک-ژووریدا بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] gvns9hevk66s233q69cp0j2engnij1q 0 293986 1570980 2026-04-02T09:50:37Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346201863|1990 Peruvian general election]]» 1570980 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] on 8 April 1990, with a second round of the presidential elections on 10 June. This exercise was to elect the President of the Republic, two vice presidents, and the members of Congress. The elections filled 180 seats in the Chamber of Deputies and 60 seats in the Senate for the 1990-1995 governmental period. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] d0qkt6ny5i79zp0k988i7o5lr12ki98 1570992 1570980 2026-04-02T10:00:14Z Tessla 41338 شائەمراز 1570992 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٠ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پێروو]] لە ٨ی نیسانی ١٩٩٠ بەڕێوەچوو، لەگەڵ گەڕی دووەمی ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە ١٠ی حوزەیران. ئەم پرۆسەیە بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆککۆمار، دوو جێگری سەرۆک، و ئەندامانی کۆنگرێس بوو. ھەڵبژاردنەکان ١٨٠ کورسی لە ئەنجومەنی نوێنەران و ٦٠ کورسی لە ئەنجومەنی پیران بۆ ماوەی حوکمڕانیی ١٩٩٠–١٩٩٥ پڕ کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ipqpflxilgmqgjuib3sylp0ckld8msp 1570993 1570992 2026-04-02T10:00:53Z Tessla 41338 Tessla پەڕەی [[ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٠، پێروو]]ی گواستەوە بۆ [[ھەڵبژاردنی گشتیی پێروو، ١٩٩٠]] 1570992 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٠ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پێروو]] لە ٨ی نیسانی ١٩٩٠ بەڕێوەچوو، لەگەڵ گەڕی دووەمی ھەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکان لە ١٠ی حوزەیران. ئەم پرۆسەیە بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆککۆمار، دوو جێگری سەرۆک، و ئەندامانی کۆنگرێس بوو. ھەڵبژاردنەکان ١٨٠ کورسی لە ئەنجومەنی نوێنەران و ٦٠ کورسی لە ئەنجومەنی پیران بۆ ماوەی حوکمڕانیی ١٩٩٠–١٩٩٥ پڕ کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ipqpflxilgmqgjuib3sylp0ckld8msp 0 293987 1570981 2026-04-02T09:51:27Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1272786286|1985 Peruvian general election]]» 1570981 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] on 14 April 1985 to elect the President and both houses of the Congress. Alan García of the American Popular Revolutionary Alliance won the presidential election with 53.1% of the vote, whilst his party gained a majority in both houses of Congress. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] q9x679jp6mwj6at0ba9offpoyoxywoq 1570991 1570981 2026-04-02T09:59:32Z Tessla 41338 شائەمراز 1570991 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٨٥ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پێروو]] لە ١٤ی نیسانی ١٩٨٥ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک و ھەردوو ژووری کۆنگرێس بەڕێوەچوو. ئالان گارسیا لە ھاوپەیمانیی شۆڕشگێڕی جەماوەریی ئەمریکی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی بە ڕێژەی ٥٣٫١٪ی دەنگەکان بردەوە، لەکاتێکدا پارتەکەی زۆرینەی لە ھەردوو ژووری کۆنگرێس بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] mjej8qrsgyf67spq4f0hbgoxpqhlvap 0 293988 1570982 2026-04-02T09:52:19Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1336636592|1980 Peruvian general election]]» 1570982 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] on 18 May 1980 for the first time since 1963 to elect the President and both houses of the Congress. Former President Fernando Belaúnde Terry of the Popular Action won the presidential election with 44.9% of the vote, whilst his party emerged as the largest party in both houses of Congress. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] d6u9bm5hcyaue8jq4k91dl004b6ae13 1570990 1570982 2026-04-02T09:57:44Z Tessla 41338 شائەمراز 1570990 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٨٠ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پێروو]] لە ١٨ی ئایاری ١٩٨٠ بۆ یەکەمجار لە دوای ساڵی ١٩٦٣ەوە بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک و ھەردوو ژووری کۆنگرێس بەڕێوەچوو. سەرۆکی پێشوو فێرناندۆ بێلاوندێ تێری لە کارپێکردنی گەلی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی بە ڕێژەی ٤٤٫٩٪ی دەنگەکان بردەوە، لەکاتێکدا پارتەکەی وەک گەورەترین پارت لە ھەردوو ژووری کۆنگرێس دەرکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ft49snqubc5hiilluww73214k2pdy8x 0 293989 1570983 2026-04-02T09:52:55Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1341140203|1963 Peruvian general election]]» 1570983 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] on 9 June 1963 to elect the President and both houses of the Congress after the results of the 1962 elections were annulled following a military coup. The Peruvian Armed Forces, who controlled the nation as a military junta following the coup, largely controlled the electoral process to prevent the election of Víctor Raúl Haya de la Torre.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1962-11-01 |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1962/11/peru/658157/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-05-04 |وێبگە=[[The Atlantic]] |زمان=en}}</ref> Supported by Popular Action and the Christian Democrat Party, Fernando Belaúnde Terry won the presidential election with 39% of the vote, whilst the American Popular Revolutionary Alliance emerged as the largest party in both houses of Congress. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 2f7yjdtcdzvk7uat6zho5xiiuig5wif 1570988 1570983 2026-04-02T09:56:07Z Tessla 41338 شائەمراز 1570988 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٦٣ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پێروو]] لە ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٣ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک و ھەردوو ژووری کۆنگرێس بەڕێوەچوو دوای ئەوەی ئەنجامەکانی ھەڵبژاردنی ١٩٦٢ دوای کودەتایەکی سەربازی پووچەڵکرانەوە. ھێزە چەکدارەکانی پێروو، کە دوای کودەتاکە وەک ئەنجومەنێکی سەربازی وڵاتیان کۆنترۆڵ کردبوو، تا ڕادەیەکی زۆر پرۆسەی ھەڵبژاردنیان کۆنترۆڵ کرد بۆ ڕێگری لە ھەڵبژاردنی ڤیکتۆر ڕائول ھایا دی لا تۆرێ.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1962-11-01 |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1962/11/peru/658157/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-05-04 |وێبگە=[[The Atlantic]] |زمان=en}}</ref> فێرناندۆ بێلاوندێ تێری، کە لەلایەن کارپێکردنی گەلی و پارتی دیموکراتی مەسیحییەوە پاڵپشتی دەکرا، ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی بە ڕێژەی ٣٩٪ی دەنگەکان بردەوە، لەکاتێکدا ھاوپەیمانیی شۆڕشگێڕی جەماوەریی ئەمریکی وەک گەورەترین پارت لە ھەردوو ژووری کۆنگرێس دەرکەوت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 0cm0hkq73wnt0j120e8q0ha5odyq4oo 1570989 1570988 2026-04-02T09:56:41Z Tessla 41338 1570989 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٦٣ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پێروو]] لە ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٣ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک و ھەردوو ژووری کۆنگرێس بەڕێوەچوو دوای ئەوەی ئەنجامەکانی ھەڵبژاردنی ١٩٦٢ دوای کودەتایەکی سەربازی پووچەڵکرانەوە. ھێزە چەکدارەکانی پێروو، کە دوای کودەتاکە وەک ئەنجومەنێکی سەربازی وڵاتیان کۆنترۆڵ کردبوو، تا ڕادەیەکی زۆر پرۆسەی ھەڵبژاردنیان کۆنترۆڵ کرد بۆ ڕێگری لە ھەڵبژاردنی ڤیکتۆر ڕائول ھایا دی لا تۆرێ.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1962-11-01 |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1962/11/peru/658157/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-05-04 |وێبگە=[[The Atlantic]] |زمان=en}}</ref> فێرناندۆ بێلاوندێ تێری، کە لەلایەن کارپێکردنی گەلی و پارتی دیموکراتی مەسیحییەوە پاڵپشتی دەکرا، ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی بە ڕێژەی ٣٩٪ی دەنگەکان بردەوە، لەکاتێکدا ھاوپەیمانیی شۆڕشگێڕی جەماوەریی ئەمریکی وەک گەورەترین پارت لە ھەردوو ژووری کۆنگرێس دەرکەوت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[en:1962 Peruvian general election]] 2t9g4p2ny3cnep4nf963dv0t31a9nrp 0 293990 1570984 2026-04-02T09:53:35Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1335318424|1962 Peruvian general election]]» 1570984 wikitext text/x-wiki General elections were held in [[پێروو|Peru]] on 10 June 1962 to elect the President and both houses of Congress. Víctor Raúl Haya de la Torre of the Peruvian Aprista Party won the presidential election with 33% of the vote. However, this was below the constitutional requirement of one-third of the vote. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] n19lamyjd262p6x5yajdmn6wy2itmo0 1570986 1570984 2026-04-02T09:54:54Z Tessla 41338 شائەمراز 1570986 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٦٢ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پێروو]] لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٦٢ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک و ھەردوو ژووری کۆنگرێس بەڕێوەچوو. ڤیکتۆر ڕائول ھایا دی لا تۆرێ لە پارتی ئاپریستای پێروویی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی بە ڕێژەی ٣٣٪ی دەنگەکان بردەوە؛ بەڵام ئەمە کەمتر بوو لە مەرجی دەستووری کە یەک لەسەر سێی دەنگەکانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] hjspmj906pvv9odhrw49lgbm147tj3s 1570987 1570986 2026-04-02T09:55:24Z Tessla 41338 1570987 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٦٢ی پێروو''' ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پێروو]] لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٦٢ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک و ھەردوو ژووری کۆنگرێس بەڕێوەچوو. ڤیکتۆر ڕائول ھایا دی لا تۆرێ لە پارتی ئاپریستای پێروویی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی بە ڕێژەی ٣٣٪ی دەنگەکان بردەوە؛ بەڵام ئەمە کەمتر بوو لە مەرجی دەستووری کە یەک لەسەر سێی دەنگەکانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[en:1962 Peruvian general election]] 0ah8w98p1tbb568zoy19q20tl5jralh 0 293991 1570994 2026-04-02T10:00:53Z Tessla 41338 Tessla پەڕەی [[ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٩٠، پێروو]]ی گواستەوە بۆ [[ھەڵبژاردنی گشتیی پێروو، ١٩٩٠]] 1570994 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھەڵبژاردنی گشتیی پێروو، ١٩٩٠]] cacv2mqbve5sbwrv8fv02j8qz5shx5v 3 293992 1571002 2026-04-02T10:36:40Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1571002 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٠:٣٦، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 930nusbwjjj01cybi8uct99tgq8s8kt 0 293993 1571003 2026-04-02T11:15:18Z Helya Yaqub 75522 پەڕەی دروست کرد بە «'''ئەنیمیـیشن کۆبی''' (بە ژاپۆنی: アニメーション神戸) چالاکییەک بوو کە لەلایەن شاری کۆبی لە ساڵی ١٩٩٦دا دامەزرا بە مەبەستی پەرەپێدانی ئەنیمێ و میدیا بینراوەکانی تر. '''خەڵاتەکانی ئەنیمێـیشن کۆبی''' (アニメーション神戸賞) ساڵانە تا ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن شاری کۆبی و...»ەوە 1571003 wikitext text/x-wiki '''ئەنیمیـیشن کۆبی''' (بە ژاپۆنی: アニメーション神戸) چالاکییەک بوو کە لەلایەن شاری کۆبی لە ساڵی ١٩٩٦دا دامەزرا بە مەبەستی پەرەپێدانی ئەنیمێ و میدیا بینراوەکانی تر. '''خەڵاتەکانی ئەنیمێـیشن کۆبی''' (アニメーション神戸賞) ساڵانە تا ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن شاری کۆبی و لیژنەی ڕێکخەرەوە دەبەخشرا بە داهێنەران و بەرهەمەکان.<ref>{{بیرخستنەوە |title=Animation Kobe |date=2025-11-01 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Animation_Kobe&oldid=1319831647 |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> 3er48s5cp4iks3xe4cm9y1jpa1ndm4l 1571005 1571003 2026-04-02T11:33:17Z Helya Yaqub 75522 1571005 wikitext text/x-wiki '''ئەنیمیـیشن کۆبی''' (بە ژاپۆنی: アニメーション神戸) چالاکییەک بوو کە لەلایەن شاری کۆبی لە ساڵی ١٩٩٦دا دامەزرا بە مەبەستی پەرەپێدانی ئەنیمێ و میدیا بینراوەکانی تر. '''خەڵاتەکانی ئەنیمێـیشن کۆبی''' (アニメーション神戸賞) ساڵانە تا ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن شاری کۆبی و لیژنەی ڕێکخەرەوە دەبەخشرا بە داهێنەران و بەرهەمەکان.<ref>{{بیرخستنەوە |title=Animation Kobe |date=2025-11-01 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Animation_Kobe&oldid=1319831647 |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> '''ئەنیمێیشن کۆبی''' ساڵانە لە شاری کۆبی لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ بۆ ٢٠١٥ بەڕێوەدەچوو. جگە لە ڕێوڕەسمی دابەشکردنی خەڵاتەکان، چالاکییەکە چەندین کۆڕی گفتوگۆ و نمایشی بەرهەمە براوەکانی لەخۆدەگرت. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، یازدەیەمین خولی چالاکییەکە بەشێوەی ڕاستەوخۆ لە وێبسایتی فەرمییەوە گوازرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوە |title=Animation Kobe |date=2025-11-01 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Animation_Kobe&oldid=1319831647 |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> <references /> qwy8cpa0chil3odbgpfkxn6z0zto963 1571006 1571005 2026-04-02T11:35:50Z Helya Yaqub 75522 1571006 wikitext text/x-wiki '''ئەنیمەیشن [[کۆبی ئەنیمەیشن|کۆبی]]''' (بە ژاپۆنی: アニメーション神戸) چالاکییەک بوو کە لەلایەن شاری کۆبی لە ساڵی ١٩٩٦دا دامەزرا بە مەبەستی پەرەپێدانی ئەنیمێ و میدیا بینراوەکانی تر. '''خەڵاتەکانی ئەنیمێـیشن کۆبی''' (アニメーション神戸賞) ساڵانە تا ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن شاری کۆبی و لیژنەی ڕێکخەرەوە دەبەخشرا بە داهێنەران و بەرهەمەکان.<ref>{{بیرخستنەوە |title=Animation Kobe |date=2025-11-01 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Animation_Kobe&oldid=1319831647 |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> '''ئەنیمێیشن کۆبی''' ساڵانە لە شاری کۆبی لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ بۆ ٢٠١٥ بەڕێوەدەچوو. جگە لە ڕێوڕەسمی دابەشکردنی خەڵاتەکان، چالاکییەکە چەندین کۆڕی گفتوگۆ و نمایشی بەرهەمە براوەکانی لەخۆدەگرت. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، یازدەیەمین خولی چالاکییەکە بەشێوەی ڕاستەوخۆ لە وێبسایتی فەرمییەوە گوازرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوە |title=Animation Kobe |date=2025-11-01 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Animation_Kobe&oldid=1319831647 |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> <references /> 29tcin4fxlmss3pp4gbvm203ptu8rt5 1571007 1571006 2026-04-02T11:39:54Z Helya Yaqub 75522 1571007 wikitext text/x-wiki '''[[ئەنیمەیشن کۆبی]]''' (بە ژاپۆنی: アニメーション神戸) چالاکییەک بوو کە لەلایەن شاری کۆبی لە ساڵی ١٩٩٦دا دامەزرا بە مەبەستی پەرەپێدانی ئەنیمێ و میدیا بینراوەکانی تر. '''خەڵاتەکانی ئەنیمێـیشن کۆبی''' (アニメーション神戸賞) ساڵانە تا ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن شاری کۆبی و لیژنەی ڕێکخەرەوە دەبەخشرا بە داهێنەران و بەرهەمەکان.<ref>{{بیرخستنەوە |title=Animation Kobe |date=2025-11-01 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Animation_Kobe&oldid=1319831647 |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> '''ئەنیمەیشن کۆبی''' ساڵانە لە شاری کۆبی لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ بۆ ٢٠١٥ بەڕێوەدەچوو. جگە لە ڕێوڕەسمی دابەشکردنی خەڵاتەکان، چالاکییەکە چەندین کۆڕی گفتوگۆ و نمایشی بەرهەمە براوەکانی لەخۆدەگرت. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، یازدەیەمین خولی چالاکییەکە بەشێوەی ڕاستەوخۆ لە وێبسایتی فەرمییەوە گوازرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوە |title=Animation Kobe |date=2025-11-01 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Animation_Kobe&oldid=1319831647 |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> <references /> j8khnb84gb0ca28qxh06n0tw5vaav1r 1571010 1571007 2026-04-02T11:41:41Z Helya Yaqub 75522 1571010 wikitext text/x-wiki '''[[ئەنیمەیشن کۆبی|ئەنیمەیشنی کۆبی]]''' (بە ژاپۆنی: アニメーション神戸) چالاکییەک بوو کە لەلایەن شاری کۆبی لە ساڵی ١٩٩٦دا دامەزرا بە مەبەستی پەرەپێدانی ئەنیمێ و میدیا بینراوەکانی تر. '''خەڵاتەکانی ئەنیمەیشنی کۆبی''' (アニメーション神戸賞) ساڵانە تا ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن شاری کۆبی و لیژنەی ڕێکخەرەوە دەبەخشرا بە داهێنەران و بەرهەمەکان.<ref>{{بیرخستنەوە |title=Animation Kobe |date=2025-11-01 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Animation_Kobe&oldid=1319831647 |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> '''ئەنیمەیشنی کۆبی''' ساڵانە لە شاری کۆبی لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ بۆ ٢٠١٥ بەڕێوەدەچوو. جگە لە ڕێوڕەسمی دابەشکردنی خەڵاتەکان، چالاکییەکە چەندین کۆڕی گفتوگۆ و نمایشی بەرهەمە براوەکانی لەخۆدەگرت. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، یازدەیەمین خولی چالاکییەکە بەشێوەی ڕاستەوخۆ لە وێبسایتی فەرمییەوە گوازرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوە |title=Animation Kobe |date=2025-11-01 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Animation_Kobe&oldid=1319831647 |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> <references /> 6h03uzrysnnq6i65j1hq5elh70ktjb1