ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 68 1573634 1573616 2026-04-08T12:01:05Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573634 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = فارسیی کۆن | nativename = {{lang|peo|𐎠𐎼𐎹}} {{transliteration|peo|italic=no|Ariya}} | region = [[مێژووی ئێران#سەردەمی کلاسیک|ئێرانی کۆن]] | era = تا نزیکەی ٣٠٠ی پ.ز گۆڕدرا بۆ [[پاڵەوی|فارسیی ناوەڕاست]] | familycolor = Indo-European | fam2 = [[زمانە ھیند و ئێرانییەکان|ھیندوئێرانی]] | fam3 = [[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانی]] | fam4 = [[زمانە ئێرانییە ڕۆژاوایییەکان|ڕۆژاوایی]] | fam5 = [[زمانە ئێرانییە باشووری ڕۆژاوایییەکان|باشووری ڕۆژاوا]] | script = [[بزماریی فارسیی کۆن]] | iso2 = peo | iso3 = peo | linglist = peo | notice = IPA | glotto = oldp1254 | glottorefname = Old Persian (ca. 600–400 B.C.) }} '''فارسیی کۆن''' یەکێکە لەو دوو زمانە ئێرانییە کۆنەی کە ڕاستەوخۆ پشتڕاستکراونەتەوە (ئەوی تریان [[زمانی ئاوێستایی|ئاڤێستایی]]یە) و باپیری [[پاڵەوی|فارسیی ناوەڕاست]]ە (زمانی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]). وەک زمانە ئێرانییە کۆنەکانی تر، لەلایەن ئاخێوەرانی ڕەسەنی خۆیەوە بە «ئاریا» (ئێرانی) دەناسرا.<ref name="Gershevitch">^''cf.'' {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Handbuch der Orientalistik, Literature I|دوایین=Gershevitch|یەکەم=Ilya|بڵاوکەرەوە=Brill|ساڵ=١٩٦٨|شوێن=Leiden|پەڕەکان=١–٣١|chapter=Old Iranian Literature}}, p. 2.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gnoli|یەکەم=Gherardo|سەردێڕ=Encyclopædia Iranica|بڵاوکەرەوە=Routledge & Kegan Paul|ساڵ=٢٠٠٦|بەرگ=١٣|شوێن=New York|chapter=Iranian Identity ii. Pre-Islamic Period|وتەگێڕانەوە=... in the Old Persian version, whose language was called "Iranian" or ''ariya''.|بەستەری نووسەر=Gherardo Gnoli|chapter-url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-ii-pre-islamic-period}}</ref> فارسیی کۆن لە ھەردوو زمانی ئاڤێستایی و [[سانسکریتی ڤیدی]] نزیکە، و ھەر سێ زمانەکە بە چڕی گەردان دەکرێن. فارسیی کۆن بە پلەی یەکەم لە بەردەنووسەکان، تەختەگڵە قوڕییەکان و مۆرەکانی سەردەمی [[خانەدانی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (٦٠٠ پ.ز تا ٣٠٠ی پ.ز) دەردەکەوێت. نموونەکانی فارسیی کۆن لەو شوێنانەدا دۆزراونەتەوە کە ئێستا [[ئێران]]، {{sfn|Kuhrt|2013|page=197}}{{sfn|Frye|1984|page=103}}{{sfn|Schmitt|2000|page=53}} [[ئەرمەنستان]]، [[بەحرەین]]، [[عێراق]]، [[توورکیا]] و [[میسر]]ن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.avesta.org/op/op.htm|سەردێڕ=Old Persian Texts|ئیش=Avesta – Zoroastrian Archives}}</ref><ref>Kent, R. G. (1950) "Old Persian: Grammar Texts Lexicon", p. 6. American Oriental Society.</ref> کە گرنگترین بەڵگە تا ئێستا ناوەڕۆکی [[بەردەنووسی بێستوون]]ە (مێژووەکەی بۆ ٥٢٢ی پ.ز دەگەڕێتەوە). لە ساڵی ٢٠٠٧دا، تووێژینەوە لەسەر [[ئەرشیفە کارگێڕییەکانی تەختی جەمشید|ئەرشیفە کارگێڕییە بەرفراوانەکانی تەختی جەمشید]] لە پەیمانگای ڕۆژھەڵات لە [[زانکۆی شیکاگۆ]] تابلێتگەلێکی فارسیی کۆنی دۆزییەوە، کە ئەوە دەردەخەن فارسیی کۆن زمانێکی نووسراو بووە کە بۆ تۆمارکردنی کردەیی بەکارھاتووە و نەک تەنھا بۆ نمایشە شاھانەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Everyday text shows that Old Persian was probably more commonly used than previously thought|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=University of Chicago News Office (archived)|ناونیشان=http://www-news.uchicago.edu/releases/07/070615.oldpersian.shtml|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171016070202/http://www-news.uchicago.edu/releases/07/070615.oldpersian.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> == نموونە == {| class="wikitable" border="1" |- ! پارسیی کۆن ! ئاڤەستایی ! کوردی !فارسی نوێ |- | ئەسە/ئەسپە || ئەسپە || ئەسپ || ئەسب/ئەسپ |- | کامە || کامە || ئاکام || کام |- | دەیڤە || دەیڤە || دێو || دیڤ |- | درەیەھ || زریە || زریە، زرێ || دەریا |- | دەستە || زەستە || دەست || دەست |- | دان- || زان- || زان- || دان- |- | دردە || زردە || زڵ، دڵ || دێل |- | براتەر || براتەر || برا، برادەر || بەرادەر |- | دەماتەر || زەماتەر || زاما، زاوا || داماد |- | درەووگە || درەۆگە || درەو || دۆرووغ |- | رەووچەھ || رەۆچەھ || رۆژ || رووز |- | دەتھە || دەسە || دە || دەھ |- | ئەورە || ئەورە || ھەور، ئەور || ئەبر |- | پیتا || پیتەرە || پیاو، باوک || پێدەر |} == سەرچاوەکان == {{کۆلکە|زمان}} {{پۆلی کۆمنز|Old Persian language}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ئێران|عێراق|زمان|تورکیا|نووسین}} [[پۆل:زمانی پارسیی کۆن]] [[پۆل:زمانی فارسی]] [[پۆل:زمانەکان]] [[پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢]] [[پۆل:زمانە مردووەکان]] [[پۆل:زمانە ئێرانییەکان]] rwhk2uejcv7dq6x7c9slq0z9sigw9bu 1573688 1573634 2026-04-08T15:00:54Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1573688 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = فارسیی کۆن | nativename = {{lang|peo|𐎠𐎼𐎹}} {{transliteration|peo|italic=no|Ariya}} | region = [[مێژووی ئێران#سەردەمی کلاسیک|ئێرانی کۆن]] | era = تا نزیکەی ٣٠٠ی پ.ز گۆڕدرا بۆ [[پاڵەوی|فارسیی ناوەڕاست]] | familycolor = Indo-European | fam2 = [[زمانە ھیند و ئێرانییەکان|ھیندوئێرانی]] | fam3 = [[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانی]] | fam4 = [[زمانە ئێرانییە ڕۆژاوایییەکان|ڕۆژاوایی]] | fam5 = [[زمانە ئێرانییە باشووری ڕۆژاوایییەکان|باشووری ڕۆژاوا]] | script = [[بزماریی فارسیی کۆن]] | iso2 = peo | iso3 = peo | linglist = peo | notice = IPA | glotto = oldp1254 | glottorefname = Old Persian (ca. 600–400 B.C.) }} '''فارسیی کۆن''' یەکێکە لەو دوو زمانە ئێرانییە کۆنەی کە ڕاستەوخۆ پشتڕاستکراونەتەوە (ئەوی تریان [[زمانی ئاوێستایی|ئاڤێستایی]]یە) و باپیری [[پاڵەوی|فارسیی ناوەڕاست]]ە (زمانی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]). وەک زمانە ئێرانییە کۆنەکانی تر، لەلایەن ئاخێوەرانی ڕەسەنی خۆیەوە بە «ئاریا» (ئێرانی) دەناسرا.<ref name="Gershevitch">^''cf.'' {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Handbuch der Orientalistik, Literature I|دوایین=Gershevitch|یەکەم=Ilya|بڵاوکەرەوە=Brill|ساڵ=١٩٦٨|شوێن=Leiden|پەڕەکان=١–٣١|chapter=Old Iranian Literature}}, p. 2.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gnoli|یەکەم=Gherardo|سەردێڕ=Encyclopædia Iranica|بڵاوکەرەوە=Routledge & Kegan Paul|ساڵ=٢٠٠٦|بەرگ=١٣|شوێن=New York|chapter=Iranian Identity ii. Pre-Islamic Period|وتەگێڕانەوە=... in the Old Persian version, whose language was called "Iranian" or ''ariya''.|بەستەری نووسەر=Gherardo Gnoli|chapter-url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-ii-pre-islamic-period}}</ref> فارسیی کۆن لە ھەردوو زمانی ئاڤێستایی و [[سانسکریتی ڤیدی]] نزیکە، و ھەر سێ زمانەکە بە چڕی گەردان دەکرێن. فارسیی کۆن بە پلەی یەکەم لە بەردەنووسەکان، تەختەگڵە قوڕییەکان و مۆرەکانی سەردەمی [[خانەدانی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (٦٠٠ پ.ز تا ٣٠٠ی پ.ز) دەردەکەوێت. نموونەکانی فارسیی کۆن لەو شوێنانەدا دۆزراونەتەوە کە ئێستا [[ئێران]]، {{sfn|Kuhrt|2013|page=197}}{{sfn|Frye|1984|page=103}}{{sfn|Schmitt|2000|page=53}} [[ئەرمەنستان]]، [[بەحرەین]]، [[عێراق]]، [[توورکیا]] و [[میسر]]ن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.avesta.org/op/op.htm|سەردێڕ=Old Persian Texts|ئیش=Avesta – Zoroastrian Archives}}</ref><ref>Kent, R. G. (1950) "Old Persian: Grammar Texts Lexicon", p. 6. American Oriental Society.</ref> کە گرنگترین بەڵگە تا ئێستا ناوەڕۆکی [[بەردەنووسی بێستوون]]ە (مێژووەکەی بۆ ٥٢٢ی پ.ز دەگەڕێتەوە). لە ساڵی ٢٠٠٧دا، تووێژینەوە لەسەر [[ئەرشیفە کارگێڕییەکانی تەختی جەمشید|ئەرشیفە کارگێڕییە بەرفراوانەکانی تەختی جەمشید]] لە پەیمانگای ڕۆژھەڵات لە [[زانکۆی شیکاگۆ]] تابلێتگەلێکی فارسیی کۆنی دۆزییەوە، کە ئەوە دەردەخەن فارسیی کۆن زمانێکی نووسراو بووە کە بۆ تۆمارکردنی کردەیی بەکارھاتووە و نەک تەنھا بۆ نمایشە شاھانەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Everyday text shows that Old Persian was probably more commonly used than previously thought|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=University of Chicago News Office (archived)|ناونیشان=http://www-news.uchicago.edu/releases/07/070615.oldpersian.shtml|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171016070202/http://www-news.uchicago.edu/releases/07/070615.oldpersian.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> == نموونە == {| class="wikitable" border="1" |- ! پارسیی کۆن ! ئاڤەستایی ! کوردی !فارسی نوێ |- | ئەسە/ئەسپە || ئەسپە || ئەسپ || ئەسب/ئەسپ |- | کامە || کامە || ئاکام || کام |- | دەیڤە || دەیڤە || دێو || دیڤ |- | درەیەھ || زریە || زریە، زرێ || دەریا |- | دەستە || زەستە || دەست || دەست |- | دان- || زان- || زان- || دان- |- | دردە || زردە || زڵ، دڵ || دێل |- | براتەر || براتەر || برا، برادەر || بەرادەر |- | دەماتەر || زەماتەر || زاما، زاوا || داماد |- | درەووگە || درەۆگە || درەو || دۆرووغ |- | رەووچەھ || رەۆچەھ || رۆژ || رووز |- | دەتھە || دەسە || دە || دەھ |- | ئەورە || ئەورە || ھەور، ئەور || ئەبر |- | پیتا || پیتەرە || پیاو، باوک || پێدەر |} == سەرچاوەکان == {{کۆلکە|زمان}} {{پۆلی کۆمنز|Old Persian language}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ئێران|عێراق|زمان|تورکیا|نووسین}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:زمانی پارسیی کۆن]] [[پۆل:زمانی فارسی]] [[پۆل:زمانەکان]] [[پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢]] [[پۆل:زمانە مردووەکان]] [[پۆل:زمانە ئێرانییەکان]] 9frnei7l212ryb371lr5dcdmhdkh5jc 0 409 1573664 1554909 2026-04-08T13:44:35Z 1silent scientist 51740 /* واتای ناو */ 1573664 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا دیاکۆ|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|image=[[پەڕگە:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|دیاکو فەرمان بە مادەکان دەکات کە بە رێڕەوی فەتحکردنیاندا بڕۆن.  دوای تابلۆیەکی [[لویس بۆلانگەر]] (١٨٠٦-١٨٦٧)|وێنۆک|230x230پیکسڵ]]|caption=|succession=سەرۆک هۆزێکی ماد|reign=۷۲٨-۷۰۰ پ.ز|predecessor=فرەڤەرتیشی یەکەم|successor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|succession1=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign1=۷۰۰-٦۷٥ پ.ز|reg-type1=|regent1=|coronation1=۷۰۰ پ.ز<br />[[هەگمەتانە]]|predecessor1=شەش هۆزەکەی مادی یەکخستەوە و [[شانشینی ماد]]ی دامەزراند|successor1=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|spouse=|issue=شازادە ئیخ تۆیکۆ پاشا [[فرەڤەرتیش]] شازادە ئاشتی هاك|royal house=|father=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|mother=|birth_date=سەدەی هەشتەمی پێش زایین|birth_place=[[هەگمەتانە]] سەرزەمینی نیشتیمانی ڕەسەنی [[ماد]]ەکان|death_date=٦۷٥ پ.ز|death_place=[[هەگمەتانە]][[شانشینی ماد]]|place of burial=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]|dynasty=بنەماڵەی شاهانەی [[ماد]]|religion=[[ئایینی کۆنی ئێرانی]]|burial_place=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]}} '''دیاکۆ''' ([[زمانی یۆنانی|گریکی]]: Δηιόκης [[ئینگلیزی]]: Deioces, Diako, Deyaco, Diyako, Deiokes) کە یەکێک لە سەرکردەکانی کورد و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی [[ماد]] لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای [[مادەکان]] بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی [[پێش زایین]] ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی [[ماد]] کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی [[ماد]] ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە [[ھەگمە‌تانە]]^{([[ھەمەدان]])}، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی [[ھێرۆدۆت]]دا باسی دیاکۆ و [[ماد]] زۆر کراوە. == واتای ناو == ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە.  مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]]س ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە ئیلامییەکاندا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا. ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای "زەوی" دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]]یەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی [[پەرسپۆلیس]] باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی [[حکوومەت|میری]]یدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو. فریدریش ڤۆن شپیگل پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان "جوتیار"ە.  ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە [[فارسی کۆن]] و دانھوپایتی لە [[ئاڤێستا]]ندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە. == دیاریکردنی مێژوو == سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە [[ئاشوورییەکان]] وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و [[ڕۆژھەڵاتییەکان]] و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی [[فراورتیش]] بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. [[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»<ref name=":03">{{Cite book|title=The Median History|last=Diakonoff}}</ref> لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی [[کاشتاریتی|کاشتھریتا]] کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فراورتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.<ref>{{Cite book|title=History of the Iranians|last=Zarrinkoob}}</ref> لە خوارەوە [[پێڕست]]ێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:<ref>{{Cite book|title="MEDIA". In Encyclopædia Iranica.|last=Dandamayev and Medvedskaya}}</ref> {| class="wikitable" !مێژوونووس |[[ھێرۆدۆت]] |[[جۆرج کامێرۆن]] |[[ئێدڤین گرانتۆڤسکی]] |[[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] |- !سەردەم |٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین |٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین<ref name="Cameron">{{Cite book|title=Persia in the Dawn of History|last=Cameron}}</ref> |٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین |٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین<ref name=":03"/> |} == مێژوو == === مێژووییبوون === دیاکۆی [[ھێرۆدۆت]] ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان [[مانناکان]] و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.<ref>{{Cite web|last1=Dandamayev|first1=M.|last2=Medvedskaya|first2=I.|title=Media|url=https://iranicaonline.org/articles/media|year=2006|website=Iranicaonline.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/deioces |title=DEIOCES – Encyclopaedia Iranica |access-date=2020-08-09 |website=iranicaonline.org}}</ref> بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. [[ئەکباتانا|ھەگباتا]] تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی [[شانشینی ماد]].<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA723 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> === دامەزراندنی شانشینی ماد === [[پەڕگە:Hegmataneh.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[ئەکباتانا]].]] ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.<ref>{{Cite book|title=History of the Achaemenid Empire|last=Bryan}}</ref> لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.<ref name="Cameron"/> دوای مردنی [[سارگۆنی دووەم]] لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، [[ئاشوورییەکان]] سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە [[میر]] و پاشاکانی ماد.<ref name=":3">{{Cite book|title=The Heritage of Persia|year=1962|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.18587|last=Frye}}</ref> بەپێی [[ھێرۆدۆت]]، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |journal=King of the Seven Climes |pages=39}}</ref> لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.<ref name=":1"/> بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.<ref name=":0" /> دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.<ref name=":4">{{Cite book|title=Iran and the Iranian Civilization|last=Huart}}</ref> جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.<ref>{{Cite book|title=Iranshenasi|last=Khaleghi Motlag}}</ref> لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنیشییەکان]]دا بوونی ھەبوو.<ref name=":1" /><ref name=":12">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156129/Deioces|title=Encyclopædia Britannica Online |encyclopedia=Encyclopedia Britannica }}</ref> [[دیاکۆنۆف]] پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.<ref name=":03" /> دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، فراورتیش، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.<ref name=":6"/><ref>{{Cite book|title="PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.|last=Medvedskaya}}</ref> === ئەکباتانا === {{سەرەکی|ئەکباتانا}} دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە [[فارسیی کۆن]] پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی [[یۆنانی]] [[ئەکباتانا]]، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.<ref name=":3" /> ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا. [[ھێرۆدۆت]] وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) [[سپی]] بوو، دیواری دووەم [[ڕەش]]، سێیەم [[سووری تۆخ]]، چوارەم [[شین]]، پێنجەم سووری [[کاڵ]]، دیواری شەشەم [[مس]]ی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار [[زێڕ|زێڕین]] بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە [[بابل]]، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.<ref name=":6">{{Cite book|title=History of Ancient Iran|last=Pirnia}}</ref> کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|title="ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.|last=Brown}}</ref> بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،<ref name=":5">{{Cite book|title=History of the Iranian People|last=Zarrinkub}}</ref> و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.<ref name=":5" /> لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی [[ھەمەدان]]، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.<ref name=":4" /> بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.<ref>{{Cite book|title=The Median History|last=Mohajerinezhad}}</ref> ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە [[تەختی سلێمان|تەختی سولەیمان]] و لە دەوروبەری [[دەریاچەی ورمێ]] بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک [[توێژەر]]، وەک [[ژاک دی مۆرگان]]، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی [[ئەکباتانا]] دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.<ref name=":6" /> == داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت == ھێرۆدۆت لە پەرتووکی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری [[ماد]] بەم جۆرە دەنووسێتەوە:<ref>Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.</ref> <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە». </blockquote> ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد». </blockquote> [[ھێرۆدۆت]] لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان ئەکباتان ([[ھەمەدان]]ی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن. === واتای وشەکان === # پەسن-وەسف #میری-حکوومەت #ڕژدی-جدی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|after=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|years=۷۲۷-٦۷٥ پ.ز}} {{s-end}} ==سەرچاوە== * [https://web.archive.org/web/20070717200147/http://irantarikh.com/tarikh/iran03.pdf تاریخ ماد١ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070930190129/http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf تاریخ ماد٢ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070812144925/http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf تاریخ ماد٣ PDF] (Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000 [https://web.archive.org/web/20160306010609/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/Sazmangeri_20111215.pdf «سازمانگەری»] {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Deioces}} [[پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:ھەگمەتانە]] kzwgjy4ppayq0b8fulw8q0n21h6ednq 1573665 1573664 2026-04-08T13:48:36Z 1silent scientist 51740 1573665 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا دیاکۆ|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|image=[[پەڕگە:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|دیاکو فەرمان بە مادەکان دەکات کە بە رێڕەوی فەتحکردنیاندا بڕۆن. تابلۆیەکی [[لویس بۆلانگەر]] (١٨٠٦–١٨٦٧)|وێنۆک|230x230پیکسڵ]]|caption=|succession=سەرۆک ھۆزێکی ماد|reign=۷۲٨-۷۰۰ پ.ز|predecessor=فرەڤەرتیشی یەکەم|successor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|succession1=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign1=۷۰۰-٦۷٥ پ.ز|reg-type1=|regent1=|coronation1=۷۰۰ پ.ز<br />[[ھەگمەتانە]]|predecessor1=شەش ھۆزەکەی مادی یەکخستەوە و [[شانشینی ماد]]ی دامەزراند|successor1=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|spouse=|issue=شازادە ئیخ تۆیکۆ پاشا [[فرەڤەرتیش]] شازادە ئاشتی ھاک|royal house=|father=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|mother=|birth_date=سەدەی ھەشتەمی پێش زایین|birth_place=[[ھەگمەتانە]] سەرزەمینی نیشتیمانی ڕەسەنی [[ماد]]ەکان|death_date=٦۷٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]]، [[شانشینی ماد]]|place of burial=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|religion=[[ئایینی کۆنی ئێرانی]]|burial_place=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]}} '''دیاکۆ''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Δηιόκης) کە یەکێک لە سەرکردەکانی [[کورد]] و دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای [[مادەکان]] بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی [[پێش زایین]] ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی [[ماد]] کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی [[ماد]] ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە [[ھەگمە‌تانە]]^{([[ھەمەدان]])}، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی [[ھێرۆدۆت]]دا باسی دیاکۆ و [[ماد]] زۆر کراوە. == واتای ناو == ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە.  مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]]س ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە ئیلامییەکاندا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا. ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای "زەوی" دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]]یەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی [[پەرسپۆلیس]] باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی [[حکوومەت|میری]]یدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو. فریدریش ڤۆن شپیگل پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان "جوتیار"ە.  ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە [[فارسی کۆن]] و دانھوپایتی لە [[ئاڤێستا]]ندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە. == دیاریکردنی مێژوو == سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە [[ئاشوورییەکان]] وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و [[ڕۆژھەڵاتییەکان]] و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی [[فراورتیش]] بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. [[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»<ref name=":03">{{Cite book|title=The Median History|last=Diakonoff}}</ref> لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی [[کاشتاریتی|کاشتھریتا]] کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فراورتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.<ref>{{Cite book|title=History of the Iranians|last=Zarrinkoob}}</ref> لە خوارەوە [[پێڕست]]ێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:<ref>{{Cite book|title="MEDIA". In Encyclopædia Iranica.|last=Dandamayev and Medvedskaya}}</ref> {| class="wikitable" !مێژوونووس |[[ھێرۆدۆت]] |[[جۆرج کامێرۆن]] |[[ئێدڤین گرانتۆڤسکی]] |[[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] |- !سەردەم |٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین |٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین<ref name="Cameron">{{Cite book|title=Persia in the Dawn of History|last=Cameron}}</ref> |٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین |٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین<ref name=":03"/> |} == مێژوو == === مێژووییبوون === دیاکۆی [[ھێرۆدۆت]] ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان [[مانناکان]] و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.<ref>{{Cite web|last1=Dandamayev|first1=M.|last2=Medvedskaya|first2=I.|title=Media|url=https://iranicaonline.org/articles/media|year=2006|website=Iranicaonline.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/deioces |title=DEIOCES – Encyclopaedia Iranica |access-date=2020-08-09 |website=iranicaonline.org}}</ref> بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. [[ئەکباتانا|ھەگباتا]] تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی [[شانشینی ماد]].<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA723 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> === دامەزراندنی شانشینی ماد === [[پەڕگە:Hegmataneh.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[ئەکباتانا]].]] ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.<ref>{{Cite book|title=History of the Achaemenid Empire|last=Bryan}}</ref> لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.<ref name="Cameron"/> دوای مردنی [[سارگۆنی دووەم]] لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، [[ئاشوورییەکان]] سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە [[میر]] و پاشاکانی ماد.<ref name=":3">{{Cite book|title=The Heritage of Persia|year=1962|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.18587|last=Frye}}</ref> بەپێی [[ھێرۆدۆت]]، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |journal=King of the Seven Climes |pages=39}}</ref> لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.<ref name=":1"/> بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.<ref name=":0" /> دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.<ref name=":4">{{Cite book|title=Iran and the Iranian Civilization|last=Huart}}</ref> جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.<ref>{{Cite book|title=Iranshenasi|last=Khaleghi Motlag}}</ref> لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنیشییەکان]]دا بوونی ھەبوو.<ref name=":1" /><ref name=":12">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156129/Deioces|title=Encyclopædia Britannica Online |encyclopedia=Encyclopedia Britannica }}</ref> [[دیاکۆنۆف]] پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.<ref name=":03" /> دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، فراورتیش، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.<ref name=":6"/><ref>{{Cite book|title="PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.|last=Medvedskaya}}</ref> === ئەکباتانا === {{سەرەکی|ئەکباتانا}} دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە [[فارسیی کۆن]] پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی [[یۆنانی]] [[ئەکباتانا]]، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.<ref name=":3" /> ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا. [[ھێرۆدۆت]] وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) [[سپی]] بوو، دیواری دووەم [[ڕەش]]، سێیەم [[سووری تۆخ]]، چوارەم [[شین]]، پێنجەم سووری [[کاڵ]]، دیواری شەشەم [[مس]]ی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار [[زێڕ|زێڕین]] بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە [[بابل]]، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.<ref name=":6">{{Cite book|title=History of Ancient Iran|last=Pirnia}}</ref> کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|title="ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.|last=Brown}}</ref> بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،<ref name=":5">{{Cite book|title=History of the Iranian People|last=Zarrinkub}}</ref> و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.<ref name=":5" /> لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی [[ھەمەدان]]، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.<ref name=":4" /> بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.<ref>{{Cite book|title=The Median History|last=Mohajerinezhad}}</ref> ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە [[تەختی سلێمان|تەختی سولەیمان]] و لە دەوروبەری [[دەریاچەی ورمێ]] بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک [[توێژەر]]، وەک [[ژاک دی مۆرگان]]، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی [[ئەکباتانا]] دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.<ref name=":6" /> == داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت == ھێرۆدۆت لە پەرتووکی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری [[ماد]] بەم جۆرە دەنووسێتەوە:<ref>Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.</ref> <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە». </blockquote> ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد». </blockquote> [[ھێرۆدۆت]] لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان ئەکباتان ([[ھەمەدان]]ی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن. === واتای وشەکان === # پەسن-وەسف #میری-حکوومەت #ڕژدی-جدی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|after=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|years=۷۲۷-٦۷٥ پ.ز}} {{s-end}} ==سەرچاوە== * [https://web.archive.org/web/20070717200147/http://irantarikh.com/tarikh/iran03.pdf تاریخ ماد١ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070930190129/http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf تاریخ ماد٢ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070812144925/http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf تاریخ ماد٣ PDF] (Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000 [https://web.archive.org/web/20160306010609/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/Sazmangeri_20111215.pdf «سازمانگەری»] {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Deioces}} [[پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:ھەگمەتانە]] nty1go5ri2njj453oloy6acvz745c0w 1573666 1573665 2026-04-08T13:49:19Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوە */ 1573666 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا دیاکۆ|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|image=[[پەڕگە:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|دیاکو فەرمان بە مادەکان دەکات کە بە رێڕەوی فەتحکردنیاندا بڕۆن. تابلۆیەکی [[لویس بۆلانگەر]] (١٨٠٦–١٨٦٧)|وێنۆک|230x230پیکسڵ]]|caption=|succession=سەرۆک ھۆزێکی ماد|reign=۷۲٨-۷۰۰ پ.ز|predecessor=فرەڤەرتیشی یەکەم|successor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|succession1=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign1=۷۰۰-٦۷٥ پ.ز|reg-type1=|regent1=|coronation1=۷۰۰ پ.ز<br />[[ھەگمەتانە]]|predecessor1=شەش ھۆزەکەی مادی یەکخستەوە و [[شانشینی ماد]]ی دامەزراند|successor1=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|spouse=|issue=شازادە ئیخ تۆیکۆ پاشا [[فرەڤەرتیش]] شازادە ئاشتی ھاک|royal house=|father=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|mother=|birth_date=سەدەی ھەشتەمی پێش زایین|birth_place=[[ھەگمەتانە]] سەرزەمینی نیشتیمانی ڕەسەنی [[ماد]]ەکان|death_date=٦۷٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]]، [[شانشینی ماد]]|place of burial=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|religion=[[ئایینی کۆنی ئێرانی]]|burial_place=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]}} '''دیاکۆ''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Δηιόκης) کە یەکێک لە سەرکردەکانی [[کورد]] و دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای [[مادەکان]] بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی [[پێش زایین]] ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی [[ماد]] کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی [[ماد]] ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە [[ھەگمە‌تانە]]^{([[ھەمەدان]])}، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی [[ھێرۆدۆت]]دا باسی دیاکۆ و [[ماد]] زۆر کراوە. == واتای ناو == ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە.  مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]]س ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە ئیلامییەکاندا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا. ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای "زەوی" دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]]یەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی [[پەرسپۆلیس]] باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی [[حکوومەت|میری]]یدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو. فریدریش ڤۆن شپیگل پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان "جوتیار"ە.  ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە [[فارسی کۆن]] و دانھوپایتی لە [[ئاڤێستا]]ندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە. == دیاریکردنی مێژوو == سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە [[ئاشوورییەکان]] وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و [[ڕۆژھەڵاتییەکان]] و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی [[فراورتیش]] بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. [[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»<ref name=":03">{{Cite book|title=The Median History|last=Diakonoff}}</ref> لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی [[کاشتاریتی|کاشتھریتا]] کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فراورتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.<ref>{{Cite book|title=History of the Iranians|last=Zarrinkoob}}</ref> لە خوارەوە [[پێڕست]]ێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:<ref>{{Cite book|title="MEDIA". In Encyclopædia Iranica.|last=Dandamayev and Medvedskaya}}</ref> {| class="wikitable" !مێژوونووس |[[ھێرۆدۆت]] |[[جۆرج کامێرۆن]] |[[ئێدڤین گرانتۆڤسکی]] |[[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] |- !سەردەم |٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین |٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین<ref name="Cameron">{{Cite book|title=Persia in the Dawn of History|last=Cameron}}</ref> |٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین |٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین<ref name=":03"/> |} == مێژوو == === مێژووییبوون === دیاکۆی [[ھێرۆدۆت]] ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان [[مانناکان]] و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.<ref>{{Cite web|last1=Dandamayev|first1=M.|last2=Medvedskaya|first2=I.|title=Media|url=https://iranicaonline.org/articles/media|year=2006|website=Iranicaonline.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/deioces |title=DEIOCES – Encyclopaedia Iranica |access-date=2020-08-09 |website=iranicaonline.org}}</ref> بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. [[ئەکباتانا|ھەگباتا]] تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی [[شانشینی ماد]].<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA723 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> === دامەزراندنی شانشینی ماد === [[پەڕگە:Hegmataneh.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[ئەکباتانا]].]] ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.<ref>{{Cite book|title=History of the Achaemenid Empire|last=Bryan}}</ref> لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.<ref name="Cameron"/> دوای مردنی [[سارگۆنی دووەم]] لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، [[ئاشوورییەکان]] سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە [[میر]] و پاشاکانی ماد.<ref name=":3">{{Cite book|title=The Heritage of Persia|year=1962|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.18587|last=Frye}}</ref> بەپێی [[ھێرۆدۆت]]، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |journal=King of the Seven Climes |pages=39}}</ref> لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.<ref name=":1"/> بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.<ref name=":0" /> دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.<ref name=":4">{{Cite book|title=Iran and the Iranian Civilization|last=Huart}}</ref> جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.<ref>{{Cite book|title=Iranshenasi|last=Khaleghi Motlag}}</ref> لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنیشییەکان]]دا بوونی ھەبوو.<ref name=":1" /><ref name=":12">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156129/Deioces|title=Encyclopædia Britannica Online |encyclopedia=Encyclopedia Britannica }}</ref> [[دیاکۆنۆف]] پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.<ref name=":03" /> دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، فراورتیش، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.<ref name=":6"/><ref>{{Cite book|title="PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.|last=Medvedskaya}}</ref> === ئەکباتانا === {{سەرەکی|ئەکباتانا}} دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە [[فارسیی کۆن]] پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی [[یۆنانی]] [[ئەکباتانا]]، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.<ref name=":3" /> ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا. [[ھێرۆدۆت]] وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) [[سپی]] بوو، دیواری دووەم [[ڕەش]]، سێیەم [[سووری تۆخ]]، چوارەم [[شین]]، پێنجەم سووری [[کاڵ]]، دیواری شەشەم [[مس]]ی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار [[زێڕ|زێڕین]] بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە [[بابل]]، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.<ref name=":6">{{Cite book|title=History of Ancient Iran|last=Pirnia}}</ref> کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|title="ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.|last=Brown}}</ref> بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،<ref name=":5">{{Cite book|title=History of the Iranian People|last=Zarrinkub}}</ref> و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.<ref name=":5" /> لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی [[ھەمەدان]]، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.<ref name=":4" /> بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.<ref>{{Cite book|title=The Median History|last=Mohajerinezhad}}</ref> ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە [[تەختی سلێمان|تەختی سولەیمان]] و لە دەوروبەری [[دەریاچەی ورمێ]] بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک [[توێژەر]]، وەک [[ژاک دی مۆرگان]]، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی [[ئەکباتانا]] دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.<ref name=":6" /> == داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت == ھێرۆدۆت لە پەرتووکی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری [[ماد]] بەم جۆرە دەنووسێتەوە:<ref>Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.</ref> <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە». </blockquote> ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد». </blockquote> [[ھێرۆدۆت]] لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان ئەکباتان ([[ھەمەدان]]ی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن. === واتای وشەکان === # پەسن-وەسف #میری-حکوومەت #ڕژدی-جدی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|after=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|years=۷۲۷-٦۷٥ پ.ز}} {{s-end}} * [https://web.archive.org/web/20070717200147/http://irantarikh.com/tarikh/iran03.pdf تاریخ ماد١ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070930190129/http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf تاریخ ماد٢ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070812144925/http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf تاریخ ماد٣ PDF] (Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000 [https://web.archive.org/web/20160306010609/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/Sazmangeri_20111215.pdf «سازمانگەری»] {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ئێران|کوردستان|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Deioces}} [[پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:ھەگمەتانە]] nc7iyz1s93fccnouk5x9lm20vlsrgbg 1573667 1573666 2026-04-08T13:51:30Z 1silent scientist 51740 /* دیاریکردنی مێژوو */ 1573667 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا دیاکۆ|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|image=[[پەڕگە:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|دیاکو فەرمان بە مادەکان دەکات کە بە رێڕەوی فەتحکردنیاندا بڕۆن. تابلۆیەکی [[لویس بۆلانگەر]] (١٨٠٦–١٨٦٧)|وێنۆک|230x230پیکسڵ]]|caption=|succession=سەرۆک ھۆزێکی ماد|reign=۷۲٨-۷۰۰ پ.ز|predecessor=فرەڤەرتیشی یەکەم|successor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|succession1=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign1=۷۰۰-٦۷٥ پ.ز|reg-type1=|regent1=|coronation1=۷۰۰ پ.ز<br />[[ھەگمەتانە]]|predecessor1=شەش ھۆزەکەی مادی یەکخستەوە و [[شانشینی ماد]]ی دامەزراند|successor1=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|spouse=|issue=شازادە ئیخ تۆیکۆ پاشا [[فرەڤەرتیش]] شازادە ئاشتی ھاک|royal house=|father=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|mother=|birth_date=سەدەی ھەشتەمی پێش زایین|birth_place=[[ھەگمەتانە]] سەرزەمینی نیشتیمانی ڕەسەنی [[ماد]]ەکان|death_date=٦۷٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]]، [[شانشینی ماد]]|place of burial=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|religion=[[ئایینی کۆنی ئێرانی]]|burial_place=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]}} '''دیاکۆ''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Δηιόκης) کە یەکێک لە سەرکردەکانی [[کورد]] و دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای [[مادەکان]] بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی [[پێش زایین]] ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی [[ماد]] کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی [[ماد]] ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە [[ھەگمە‌تانە]]^{([[ھەمەدان]])}، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی [[ھێرۆدۆت]]دا باسی دیاکۆ و [[ماد]] زۆر کراوە. == واتای ناو == ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە.  مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]]س ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە ئیلامییەکاندا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا. ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای "زەوی" دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]]یەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی [[پەرسپۆلیس]] باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی [[حکوومەت|میری]]یدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو. فریدریش ڤۆن شپیگل پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان "جوتیار"ە.  ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە [[فارسی کۆن]] و دانھوپایتی لە [[ئاڤێستا]]ندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە. == دیاریکردنی مێژوو == سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە [[ئاشوورییەکان]] وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و [[ڕۆژھەڵاتییەکان]] و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی [[فرەڤەرتیش]] بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. [[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»<ref name=":03">{{Cite book|title=The Median History|last=Diakonoff}}</ref> لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی [[کاشتاریتی|کاشتھریتا]] کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فرەڤەرتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.<ref>{{Cite book|title=History of the Iranians|last=Zarrinkoob}}</ref> لە خوارەوە [[پێڕست]]ێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:<ref>{{Cite book|title="MEDIA". In Encyclopædia Iranica.|last=Dandamayev and Medvedskaya}}</ref> {| class="wikitable" !مێژوونووس |[[ھێرۆدۆت]] |[[جۆرج کامێرۆن]] |[[ئێدڤین گرانتۆڤسکی]] |[[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] |- !سەردەم |٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین |٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین<ref name="Cameron">{{Cite book|title=Persia in the Dawn of History|last=Cameron}}</ref> |٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین |٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین<ref name=":03"/> |} == مێژوو == === مێژووییبوون === دیاکۆی [[ھێرۆدۆت]] ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان [[مانناکان]] و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.<ref>{{Cite web|last1=Dandamayev|first1=M.|last2=Medvedskaya|first2=I.|title=Media|url=https://iranicaonline.org/articles/media|year=2006|website=Iranicaonline.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/deioces |title=DEIOCES – Encyclopaedia Iranica |access-date=2020-08-09 |website=iranicaonline.org}}</ref> بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. [[ئەکباتانا|ھەگباتا]] تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی [[شانشینی ماد]].<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA723 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> === دامەزراندنی شانشینی ماد === [[پەڕگە:Hegmataneh.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[ئەکباتانا]].]] ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.<ref>{{Cite book|title=History of the Achaemenid Empire|last=Bryan}}</ref> لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.<ref name="Cameron"/> دوای مردنی [[سارگۆنی دووەم]] لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، [[ئاشوورییەکان]] سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە [[میر]] و پاشاکانی ماد.<ref name=":3">{{Cite book|title=The Heritage of Persia|year=1962|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.18587|last=Frye}}</ref> بەپێی [[ھێرۆدۆت]]، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |journal=King of the Seven Climes |pages=39}}</ref> لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.<ref name=":1"/> بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.<ref name=":0" /> دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.<ref name=":4">{{Cite book|title=Iran and the Iranian Civilization|last=Huart}}</ref> جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.<ref>{{Cite book|title=Iranshenasi|last=Khaleghi Motlag}}</ref> لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنیشییەکان]]دا بوونی ھەبوو.<ref name=":1" /><ref name=":12">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156129/Deioces|title=Encyclopædia Britannica Online |encyclopedia=Encyclopedia Britannica }}</ref> [[دیاکۆنۆف]] پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.<ref name=":03" /> دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، فراورتیش، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.<ref name=":6"/><ref>{{Cite book|title="PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.|last=Medvedskaya}}</ref> === ئەکباتانا === {{سەرەکی|ئەکباتانا}} دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە [[فارسیی کۆن]] پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی [[یۆنانی]] [[ئەکباتانا]]، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.<ref name=":3" /> ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا. [[ھێرۆدۆت]] وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) [[سپی]] بوو، دیواری دووەم [[ڕەش]]، سێیەم [[سووری تۆخ]]، چوارەم [[شین]]، پێنجەم سووری [[کاڵ]]، دیواری شەشەم [[مس]]ی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار [[زێڕ|زێڕین]] بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە [[بابل]]، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.<ref name=":6">{{Cite book|title=History of Ancient Iran|last=Pirnia}}</ref> کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|title="ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.|last=Brown}}</ref> بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،<ref name=":5">{{Cite book|title=History of the Iranian People|last=Zarrinkub}}</ref> و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.<ref name=":5" /> لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی [[ھەمەدان]]، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.<ref name=":4" /> بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.<ref>{{Cite book|title=The Median History|last=Mohajerinezhad}}</ref> ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە [[تەختی سلێمان|تەختی سولەیمان]] و لە دەوروبەری [[دەریاچەی ورمێ]] بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک [[توێژەر]]، وەک [[ژاک دی مۆرگان]]، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی [[ئەکباتانا]] دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.<ref name=":6" /> == داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت == ھێرۆدۆت لە پەرتووکی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری [[ماد]] بەم جۆرە دەنووسێتەوە:<ref>Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.</ref> <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە». </blockquote> ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد». </blockquote> [[ھێرۆدۆت]] لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان ئەکباتان ([[ھەمەدان]]ی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن. === واتای وشەکان === # پەسن-وەسف #میری-حکوومەت #ڕژدی-جدی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|after=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|years=۷۲۷-٦۷٥ پ.ز}} {{s-end}} * [https://web.archive.org/web/20070717200147/http://irantarikh.com/tarikh/iran03.pdf تاریخ ماد١ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070930190129/http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf تاریخ ماد٢ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070812144925/http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf تاریخ ماد٣ PDF] (Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000 [https://web.archive.org/web/20160306010609/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/Sazmangeri_20111215.pdf «سازمانگەری»] {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ئێران|کوردستان|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Deioces}} [[پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:ھەگمەتانە]] d7u7gne51ijn7wf14y0735bwapscjnq 1573668 1573667 2026-04-08T13:52:07Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ 1573668 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا دیاکۆ|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|image=[[پەڕگە:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|دیاکو فەرمان بە مادەکان دەکات کە بە رێڕەوی فەتحکردنیاندا بڕۆن. تابلۆیەکی [[لویس بۆلانگەر]] (١٨٠٦–١٨٦٧)|وێنۆک|230x230پیکسڵ]]|caption=|succession=سەرۆک ھۆزێکی ماد|reign=۷۲٨-۷۰۰ پ.ز|predecessor=فرەڤەرتیشی یەکەم|successor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|succession1=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign1=۷۰۰-٦۷٥ پ.ز|reg-type1=|regent1=|coronation1=۷۰۰ پ.ز<br />[[ھەگمەتانە]]|predecessor1=شەش ھۆزەکەی مادی یەکخستەوە و [[شانشینی ماد]]ی دامەزراند|successor1=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|spouse=|issue=شازادە ئیخ تۆیکۆ پاشا [[فرەڤەرتیش]] شازادە ئاشتی ھاک|royal house=|father=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|mother=|birth_date=سەدەی ھەشتەمی پێش زایین|birth_place=[[ھەگمەتانە]] سەرزەمینی نیشتیمانی ڕەسەنی [[ماد]]ەکان|death_date=٦۷٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]]، [[شانشینی ماد]]|place of burial=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|religion=[[ئایینی کۆنی ئێرانی]]|burial_place=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]}} '''دیاکۆ''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Δηιόκης) کە یەکێک لە سەرکردەکانی [[کورد]] و دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای [[مادەکان]] بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی [[پێش زایین]] ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی [[ماد]] کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی [[ماد]] ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە [[ھەگمە‌تانە]]^{([[ھەمەدان]])}، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی [[ھێرۆدۆت]]دا باسی دیاکۆ و [[ماد]] زۆر کراوە. == واتای ناو == ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە.  مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]]س ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە ئیلامییەکاندا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا. ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای "زەوی" دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]]یەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی [[پەرسپۆلیس]] باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی [[حکوومەت|میری]]یدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو. فریدریش ڤۆن شپیگل پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان "جوتیار"ە.  ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە [[فارسی کۆن]] و دانھوپایتی لە [[ئاڤێستا]]ندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە. == دیاریکردنی مێژوو == سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە [[ئاشوورییەکان]] وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و [[ڕۆژھەڵاتییەکان]] و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی [[فرەڤەرتیش]] بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. [[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»<ref name=":03">{{Cite book|title=The Median History|last=Diakonoff}}</ref> لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی [[کاشتاریتی|کاشتھریتا]] کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فرەڤەرتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.<ref>{{Cite book|title=History of the Iranians|last=Zarrinkoob}}</ref> لە خوارەوە [[پێڕست]]ێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:<ref>{{Cite book|title="MEDIA". In Encyclopædia Iranica.|last=Dandamayev and Medvedskaya}}</ref> {| class="wikitable" !مێژوونووس |[[ھێرۆدۆت]] |[[جۆرج کامێرۆن]] |[[ئێدڤین گرانتۆڤسکی]] |[[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] |- !سەردەم |٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین |٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین<ref name="Cameron">{{Cite book|title=Persia in the Dawn of History|last=Cameron}}</ref> |٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین |٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین<ref name=":03"/> |} == مێژوو == === مێژووییبوون === دیاکۆی [[ھێرۆدۆت]] ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان [[مانناکان]] و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.<ref>{{Cite web|last1=Dandamayev|first1=M.|last2=Medvedskaya|first2=I.|title=Media|url=https://iranicaonline.org/articles/media|year=2006|website=Iranicaonline.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/deioces |title=DEIOCES – Encyclopaedia Iranica |access-date=2020-08-09 |website=iranicaonline.org}}</ref> بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. [[ئەکباتانا|ھەگباتا]] تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی [[شانشینی ماد]].<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA723 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> === دامەزراندنی شانشینی ماد === [[پەڕگە:Hegmataneh.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[ئەکباتانا]].]] ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.<ref>{{Cite book|title=History of the Achaemenid Empire|last=Bryan}}</ref> لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.<ref name="Cameron"/> دوای مردنی [[سارگۆنی دووەم]] لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، [[ئاشوورییەکان]] سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە [[میر]] و پاشاکانی ماد.<ref name=":3">{{Cite book|title=The Heritage of Persia|year=1962|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.18587|last=Frye}}</ref> بەپێی [[ھێرۆدۆت]]، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |journal=King of the Seven Climes |pages=39}}</ref> لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.<ref name=":1"/> بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.<ref name=":0" /> دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.<ref name=":4">{{Cite book|title=Iran and the Iranian Civilization|last=Huart}}</ref> جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.<ref>{{Cite book|title=Iranshenasi|last=Khaleghi Motlag}}</ref> لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنیشییەکان]]دا بوونی ھەبوو.<ref name=":1" /><ref name=":12">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156129/Deioces|title=Encyclopædia Britannica Online |encyclopedia=Encyclopedia Britannica }}</ref> [[دیاکۆنۆف]] پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.<ref name=":03" /> دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، [[فرەڤەرتیش]]، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.<ref name=":6"/><ref>{{Cite book|title="PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.|last=Medvedskaya}}</ref> === ئەکباتانا === {{سەرەکی|ئەکباتانا}} دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە [[فارسیی کۆن]] پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی [[یۆنانی]] [[ئەکباتانا]]، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.<ref name=":3" /> ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا. [[ھێرۆدۆت]] وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) [[سپی]] بوو، دیواری دووەم [[ڕەش]]، سێیەم [[سووری تۆخ]]، چوارەم [[شین]]، پێنجەم سووری [[کاڵ]]، دیواری شەشەم [[مس]]ی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار [[زێڕ|زێڕین]] بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە [[بابل]]، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.<ref name=":6">{{Cite book|title=History of Ancient Iran|last=Pirnia}}</ref> کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|title="ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.|last=Brown}}</ref> بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،<ref name=":5">{{Cite book|title=History of the Iranian People|last=Zarrinkub}}</ref> و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.<ref name=":5" /> لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی [[ھەمەدان]]، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.<ref name=":4" /> بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.<ref>{{Cite book|title=The Median History|last=Mohajerinezhad}}</ref> ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە [[تەختی سلێمان|تەختی سولەیمان]] و لە دەوروبەری [[دەریاچەی ورمێ]] بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک [[توێژەر]]، وەک [[ژاک دی مۆرگان]]، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی [[ئەکباتانا]] دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.<ref name=":6" /> == داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت == ھێرۆدۆت لە پەرتووکی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری [[ماد]] بەم جۆرە دەنووسێتەوە:<ref>Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.</ref> <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە». </blockquote> ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد». </blockquote> [[ھێرۆدۆت]] لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان ئەکباتان ([[ھەمەدان]]ی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن. === واتای وشەکان === # پەسن-وەسف #میری-حکوومەت #ڕژدی-جدی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|after=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|years=۷۲۷-٦۷٥ پ.ز}} {{s-end}} * [https://web.archive.org/web/20070717200147/http://irantarikh.com/tarikh/iran03.pdf تاریخ ماد١ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070930190129/http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf تاریخ ماد٢ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070812144925/http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf تاریخ ماد٣ PDF] (Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000 [https://web.archive.org/web/20160306010609/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/Sazmangeri_20111215.pdf «سازمانگەری»] {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ئێران|کوردستان|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Deioces}} [[پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:ھەگمەتانە]] a72bcxaplj0rrf0slkdzohlzqgtmc54 1573669 1573668 2026-04-08T13:59:55Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1573669 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا دیاکۆ|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|image=[[پەڕگە:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|دیاکو فەرمان بە مادەکان دەکات کە بە رێڕەوی فەتحکردنیاندا بڕۆن. تابلۆیەکی [[لویس بۆلانگەر]] (١٨٠٦–١٨٦٧)|وێنۆک|230x230پیکسڵ]]|caption=|succession=سەرۆک ھۆزێکی ماد|reign=۷۲٨-۷۰۰ پ.ز|predecessor=فرەڤەرتیشی یەکەم|successor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|succession1=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign1=۷۰۰-٦۷٥ پ.ز|reg-type1=|regent1=|coronation1=۷۰۰ پ.ز<br />[[ھەگمەتانە]]|predecessor1=شەش ھۆزەکەی مادی یەکخستەوە و [[شانشینی ماد]]ی دامەزراند|successor1=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|spouse=|issue=شازادە ئیخ تۆیکۆ پاشا [[فرەڤەرتیش]] شازادە ئاشتی ھاک|royal house=|father=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|mother=|birth_date=سەدەی ھەشتەمی پێش زایین|birth_place=[[ھەگمەتانە]] سەرزەمینی نیشتیمانی ڕەسەنی [[ماد]]ەکان|death_date=٦۷٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]]، [[شانشینی ماد]]|place of burial=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|religion=[[ئایینی کۆنی ئێرانی]]|burial_place=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]}} '''دیاکۆ''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Δηιόκης) کە یەکێک لە سەرکردەکانی [[کورد]] و دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای [[مادەکان]] بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی [[پێش زایین]] ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی [[ماد]] کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی [[ماد]] ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە [[ھەگمە‌تانە]]^{([[ھەمەدان]])}، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی [[ھێرۆدۆت]]دا باسی دیاکۆ و [[ماد]] زۆر کراوە. == واتای ناو == ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە.  مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]]س ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە ئیلامییەکاندا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا. ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای "زەوی" دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]]یەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی [[پەرسپۆلیس]] باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی [[حکوومەت|میری]]یدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو. فریدریش ڤۆن شپیگل پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان "جوتیار"ە.  ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە [[فارسی کۆن]] و دانھوپایتی لە [[ئاڤێستا]]ندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە. == دیاریکردنی مێژوو == سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە [[ئاشوورییەکان]] وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و [[ڕۆژھەڵاتییەکان]] و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی [[فرەڤەرتیش]] بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. [[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»<ref name=":03">{{Cite book|title=The Median History|last=Diakonoff}}</ref> لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی [[کاشتاریتی|کاشتھریتا]] کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فرەڤەرتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.<ref>{{Cite book|title=History of the Iranians|last=Zarrinkoob}}</ref> لە خوارەوە [[پێڕست]]ێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:<ref>{{Cite book|title="MEDIA". In Encyclopædia Iranica.|last=Dandamayev and Medvedskaya}}</ref> {| class="wikitable" !مێژوونووس |[[ھێرۆدۆت]] |[[جۆرج کامێرۆن]] |[[ئێدڤین گرانتۆڤسکی]] |[[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] |- !سەردەم |٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین |٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین<ref name="Cameron">{{Cite book|title=Persia in the Dawn of History|last=Cameron}}</ref> |٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین |٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین<ref name=":03"/> |} == مێژوو == === مێژووییبوون === دیاکۆی [[ھێرۆدۆت]] ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان [[مانناکان]] و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.<ref>{{Cite web|last1=Dandamayev|first1=M.|last2=Medvedskaya|first2=I.|title=Media|url=https://iranicaonline.org/articles/media|year=2006|website=Iranicaonline.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/deioces |title=DEIOCES – Encyclopaedia Iranica |access-date=2020-08-09 |website=iranicaonline.org}}</ref> بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. [[ئەکباتانا|ھەگباتا]] تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی [[شانشینی ماد]].<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA723 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> === دامەزراندنی شانشینی ماد === [[پەڕگە:Hegmataneh.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[ئەکباتانا]].]] ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.<ref>{{Cite book|title=History of the Achaemenid Empire|last=Bryan}}</ref> لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.<ref name="Cameron"/> دوای مردنی [[سارگۆنی دووەم]] لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، [[ئاشوورییەکان]] سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە [[میر]] و پاشاکانی ماد.<ref name=":3">{{Cite book|title=The Heritage of Persia|year=1962|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.18587|last=Frye}}</ref> بەپێی [[ھێرۆدۆت]]، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |journal=King of the Seven Climes |pages=39}}</ref> لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.<ref name=":1"/> بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.<ref name=":0" /> دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.<ref name=":4">{{Cite book|title=Iran and the Iranian Civilization|last=Huart}}</ref> جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.<ref>{{Cite book|title=Iranshenasi|last=Khaleghi Motlag}}</ref> لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنیشییەکان]]دا بوونی ھەبوو.<ref name=":1" /><ref name=":12">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156129/Deioces|title=Encyclopædia Britannica Online |encyclopedia=Encyclopedia Britannica }}</ref> [[دیاکۆنۆف]] پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.<ref name=":03" /> دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، [[فرەڤەرتیش]]، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.<ref name=":6"/><ref>{{Cite book|title="PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.|last=Medvedskaya}}</ref> === ئەکباتانا === {{سەرەکی|ئەکباتانا}} دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە [[فارسیی کۆن]] پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی [[یۆنانی]] [[ئەکباتانا]]، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.<ref name=":3" /> ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا. [[ھێرۆدۆت]] وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) [[سپی]] بوو، دیواری دووەم [[ڕەش]]، سێیەم [[سووری تۆخ]]، چوارەم [[شین]]، پێنجەم سووری [[کاڵ]]، دیواری شەشەم [[مس]]ی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار [[زێڕ|زێڕین]] بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە [[بابل]]، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.<ref name=":6">{{Cite book|title=History of Ancient Iran|last=Pirnia}}</ref> کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|title="ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.|last=Brown}}</ref> بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،<ref name=":5">{{Cite book|title=History of the Iranian People|last=Zarrinkub}}</ref> و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.<ref name=":5" /> لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی [[ھەمەدان]]، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.<ref name=":4" /> بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.<ref>{{Cite book|title=The Median History|last=Mohajerinezhad}}</ref> ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە [[تەختی سلێمان|تەختی سولەیمان]] و لە دەوروبەری [[دەریاچەی ورمێ]] بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک [[توێژەر]]، وەک [[ژاک دی مۆرگان]]، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی [[ئەکباتانا]] دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.<ref name=":6" /> == داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت == ھێرۆدۆت لە پەرتووکی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری [[ماد]] بەم جۆرە دەنووسێتەوە:<ref>Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.</ref> <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە». </blockquote> ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد». </blockquote> [[ھێرۆدۆت]] لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان ئەکباتان ([[ھەمەدان]]ی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن. === واتای وشەکان === # پەسن-وەسف #میری-حکوومەت #ڕژدی-جدی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=[[نییە]]|after=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|years=۷۲۷-٦۷٥ پ.ز}} {{s-end}} * [https://web.archive.org/web/20070717200147/http://irantarikh.com/tarikh/iran03.pdf تاریخ ماد١ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070930190129/http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf تاریخ ماد٢ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070812144925/http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf تاریخ ماد٣ PDF] (Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000 [https://web.archive.org/web/20160306010609/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/Sazmangeri_20111215.pdf «سازمانگەری»] {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ئێران|کوردستان|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Deioces}} [[پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:ھەگمەتانە]] nn2qap6iydbh9lzbdn9o5pch17ure3j 1573670 1573669 2026-04-08T14:03:43Z 1silent scientist 51740 /* واتای ناو */ 1573670 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا دیاکۆ|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|image=[[پەڕگە:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|دیاکو فەرمان بە مادەکان دەکات کە بە رێڕەوی فەتحکردنیاندا بڕۆن. تابلۆیەکی [[لویس بۆلانگەر]] (١٨٠٦–١٨٦٧)|وێنۆک|230x230پیکسڵ]]|caption=|succession=سەرۆک ھۆزێکی ماد|reign=۷۲٨-۷۰۰ پ.ز|predecessor=فرەڤەرتیشی یەکەم|successor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|succession1=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign1=۷۰۰-٦۷٥ پ.ز|reg-type1=|regent1=|coronation1=۷۰۰ پ.ز<br />[[ھەگمەتانە]]|predecessor1=شەش ھۆزەکەی مادی یەکخستەوە و [[شانشینی ماد]]ی دامەزراند|successor1=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|spouse=|issue=شازادە ئیخ تۆیکۆ پاشا [[فرەڤەرتیش]] شازادە ئاشتی ھاک|royal house=|father=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|mother=|birth_date=سەدەی ھەشتەمی پێش زایین|birth_place=[[ھەگمەتانە]] سەرزەمینی نیشتیمانی ڕەسەنی [[ماد]]ەکان|death_date=٦۷٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]]، [[شانشینی ماد]]|place of burial=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|religion=[[ئایینی کۆنی ئێرانی]]|burial_place=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]}} '''دیاکۆ''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Δηιόκης) کە یەکێک لە سەرکردەکانی [[کورد]] و دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای [[مادەکان]] بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی [[پێش زایین]] ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی [[ماد]] کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی [[ماد]] ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە [[ھەگمە‌تانە]]^{([[ھەمەدان]])}، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی [[ھێرۆدۆت]]دا باسی دیاکۆ و [[ماد]] زۆر کراوە. == واتای ناو == ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە.  مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]]س ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە [[شارستانیەتی ئیلام|ئیلامییەکان]]دا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا. ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای «زەوی» دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]]یەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی [[پەرسپۆلیس]] باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی [[حکوومەت]]یدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو. [[فریدریش ڤۆن شپیگل]] پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان «جوتیار»ە.  ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە [[فارسی کۆن]] و دانھوپایتی لە [[ئاڤێستا]]ندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە. == دیاریکردنی مێژوو == سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە [[ئاشوورییەکان]] وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و [[ڕۆژھەڵاتییەکان]] و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی [[فرەڤەرتیش]] بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. [[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»<ref name=":03">{{Cite book|title=The Median History|last=Diakonoff}}</ref> لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی [[کاشتاریتی|کاشتھریتا]] کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فرەڤەرتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.<ref>{{Cite book|title=History of the Iranians|last=Zarrinkoob}}</ref> لە خوارەوە [[پێڕست]]ێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:<ref>{{Cite book|title="MEDIA". In Encyclopædia Iranica.|last=Dandamayev and Medvedskaya}}</ref> {| class="wikitable" !مێژوونووس |[[ھێرۆدۆت]] |[[جۆرج کامێرۆن]] |[[ئێدڤین گرانتۆڤسکی]] |[[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] |- !سەردەم |٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین |٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین<ref name="Cameron">{{Cite book|title=Persia in the Dawn of History|last=Cameron}}</ref> |٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین |٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین<ref name=":03"/> |} == مێژوو == === مێژووییبوون === دیاکۆی [[ھێرۆدۆت]] ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان [[مانناکان]] و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.<ref>{{Cite web|last1=Dandamayev|first1=M.|last2=Medvedskaya|first2=I.|title=Media|url=https://iranicaonline.org/articles/media|year=2006|website=Iranicaonline.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/deioces |title=DEIOCES – Encyclopaedia Iranica |access-date=2020-08-09 |website=iranicaonline.org}}</ref> بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. [[ئەکباتانا|ھەگباتا]] تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی [[شانشینی ماد]].<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA723 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> === دامەزراندنی شانشینی ماد === [[پەڕگە:Hegmataneh.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[ئەکباتانا]].]] ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.<ref>{{Cite book|title=History of the Achaemenid Empire|last=Bryan}}</ref> لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.<ref name="Cameron"/> دوای مردنی [[سارگۆنی دووەم]] لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، [[ئاشوورییەکان]] سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە [[میر]] و پاشاکانی ماد.<ref name=":3">{{Cite book|title=The Heritage of Persia|year=1962|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.18587|last=Frye}}</ref> بەپێی [[ھێرۆدۆت]]، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |journal=King of the Seven Climes |pages=39}}</ref> لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.<ref name=":1"/> بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.<ref name=":0" /> دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.<ref name=":4">{{Cite book|title=Iran and the Iranian Civilization|last=Huart}}</ref> جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.<ref>{{Cite book|title=Iranshenasi|last=Khaleghi Motlag}}</ref> لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنیشییەکان]]دا بوونی ھەبوو.<ref name=":1" /><ref name=":12">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156129/Deioces|title=Encyclopædia Britannica Online |encyclopedia=Encyclopedia Britannica }}</ref> [[دیاکۆنۆف]] پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.<ref name=":03" /> دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، [[فرەڤەرتیش]]، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.<ref name=":6"/><ref>{{Cite book|title="PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.|last=Medvedskaya}}</ref> === ئەکباتانا === {{سەرەکی|ئەکباتانا}} دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە [[فارسیی کۆن]] پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی [[یۆنانی]] [[ئەکباتانا]]، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.<ref name=":3" /> ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا. [[ھێرۆدۆت]] وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) [[سپی]] بوو، دیواری دووەم [[ڕەش]]، سێیەم [[سووری تۆخ]]، چوارەم [[شین]]، پێنجەم سووری [[کاڵ]]، دیواری شەشەم [[مس]]ی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار [[زێڕ|زێڕین]] بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە [[بابل]]، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.<ref name=":6">{{Cite book|title=History of Ancient Iran|last=Pirnia}}</ref> کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|title="ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.|last=Brown}}</ref> بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،<ref name=":5">{{Cite book|title=History of the Iranian People|last=Zarrinkub}}</ref> و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.<ref name=":5" /> لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی [[ھەمەدان]]، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.<ref name=":4" /> بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.<ref>{{Cite book|title=The Median History|last=Mohajerinezhad}}</ref> ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە [[تەختی سلێمان|تەختی سولەیمان]] و لە دەوروبەری [[دەریاچەی ورمێ]] بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک [[توێژەر]]، وەک [[ژاک دی مۆرگان]]، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی [[ئەکباتانا]] دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.<ref name=":6" /> == داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت == ھێرۆدۆت لە پەرتووکی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری [[ماد]] بەم جۆرە دەنووسێتەوە:<ref>Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.</ref> <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە». </blockquote> ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد». </blockquote> [[ھێرۆدۆت]] لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان ئەکباتان ([[ھەمەدان]]ی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن. === واتای وشەکان === # پەسن-وەسف #میری-حکوومەت #ڕژدی-جدی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=[[نییە]]|after=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|years=۷۲۷-٦۷٥ پ.ز}} {{s-end}} * [https://web.archive.org/web/20070717200147/http://irantarikh.com/tarikh/iran03.pdf تاریخ ماد١ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070930190129/http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf تاریخ ماد٢ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070812144925/http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf تاریخ ماد٣ PDF] (Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000 [https://web.archive.org/web/20160306010609/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/Sazmangeri_20111215.pdf «سازمانگەری»] {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ئێران|کوردستان|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Deioces}} [[پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:ھەگمەتانە]] h53u6myvmmg9dxaygwf10qbbwkvt49k 1573671 1573670 2026-04-08T14:05:50Z 1silent scientist 51740 /* داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت */ 1573671 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا دیاکۆ|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|image=[[پەڕگە:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|دیاکو فەرمان بە مادەکان دەکات کە بە رێڕەوی فەتحکردنیاندا بڕۆن. تابلۆیەکی [[لویس بۆلانگەر]] (١٨٠٦–١٨٦٧)|وێنۆک|230x230پیکسڵ]]|caption=|succession=سەرۆک ھۆزێکی ماد|reign=۷۲٨-۷۰۰ پ.ز|predecessor=فرەڤەرتیشی یەکەم|successor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|succession1=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign1=۷۰۰-٦۷٥ پ.ز|reg-type1=|regent1=|coronation1=۷۰۰ پ.ز<br />[[ھەگمەتانە]]|predecessor1=شەش ھۆزەکەی مادی یەکخستەوە و [[شانشینی ماد]]ی دامەزراند|successor1=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|spouse=|issue=شازادە ئیخ تۆیکۆ پاشا [[فرەڤەرتیش]] شازادە ئاشتی ھاک|royal house=|father=[[فرەڤەرتیشی یەکەم]]|mother=|birth_date=سەدەی ھەشتەمی پێش زایین|birth_place=[[ھەگمەتانە]] سەرزەمینی نیشتیمانی ڕەسەنی [[ماد]]ەکان|death_date=٦۷٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]]، [[شانشینی ماد]]|place of burial=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|religion=[[ئایینی کۆنی ئێرانی]]|burial_place=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]}} '''دیاکۆ''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Δηιόκης) کە یەکێک لە سەرکردەکانی [[کورد]] و دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای [[مادەکان]] بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی [[پێش زایین]] ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی [[ماد]] کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی [[ماد]] ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە [[ھەگمە‌تانە]]^{([[ھەمەدان]])}، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی [[ھێرۆدۆت]]دا باسی دیاکۆ و [[ماد]] زۆر کراوە. == واتای ناو == ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە.  مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]]س ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە [[شارستانیەتی ئیلام|ئیلامییەکان]]دا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا. ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای «زەوی» دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]]یەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی [[پەرسپۆلیس]] باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی [[حکوومەت]]یدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو. [[فریدریش ڤۆن شپیگل]] پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان «جوتیار»ە.  ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە [[فارسی کۆن]] و دانھوپایتی لە [[ئاڤێستا]]ندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە. == دیاریکردنی مێژوو == سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە [[ئاشوورییەکان]] وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و [[ڕۆژھەڵاتییەکان]] و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی [[فرەڤەرتیش]] بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. [[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»<ref name=":03">{{Cite book|title=The Median History|last=Diakonoff}}</ref> لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی [[کاشتاریتی|کاشتھریتا]] کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فرەڤەرتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.<ref>{{Cite book|title=History of the Iranians|last=Zarrinkoob}}</ref> لە خوارەوە [[پێڕست]]ێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:<ref>{{Cite book|title="MEDIA". In Encyclopædia Iranica.|last=Dandamayev and Medvedskaya}}</ref> {| class="wikitable" !مێژوونووس |[[ھێرۆدۆت]] |[[جۆرج کامێرۆن]] |[[ئێدڤین گرانتۆڤسکی]] |[[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] |- !سەردەم |٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین |٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین<ref name="Cameron">{{Cite book|title=Persia in the Dawn of History|last=Cameron}}</ref> |٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین |٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین<ref name=":03"/> |} == مێژوو == === مێژووییبوون === دیاکۆی [[ھێرۆدۆت]] ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان [[مانناکان]] و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.<ref>{{Cite web|last1=Dandamayev|first1=M.|last2=Medvedskaya|first2=I.|title=Media|url=https://iranicaonline.org/articles/media|year=2006|website=Iranicaonline.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/deioces |title=DEIOCES – Encyclopaedia Iranica |access-date=2020-08-09 |website=iranicaonline.org}}</ref> بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. [[ئەکباتانا|ھەگباتا]] تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی [[شانشینی ماد]].<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA723 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> === دامەزراندنی شانشینی ماد === [[پەڕگە:Hegmataneh.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[ئەکباتانا]].]] ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.<ref>{{Cite book|title=History of the Achaemenid Empire|last=Bryan}}</ref> لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.<ref name="Cameron"/> دوای مردنی [[سارگۆنی دووەم]] لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، [[ئاشوورییەکان]] سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە [[میر]] و پاشاکانی ماد.<ref name=":3">{{Cite book|title=The Heritage of Persia|year=1962|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.18587|last=Frye}}</ref> بەپێی [[ھێرۆدۆت]]، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |journal=King of the Seven Climes |pages=39}}</ref> لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.<ref name=":1"/> بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.<ref name=":0" /> دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.<ref name=":4">{{Cite book|title=Iran and the Iranian Civilization|last=Huart}}</ref> جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.<ref>{{Cite book|title=Iranshenasi|last=Khaleghi Motlag}}</ref> لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنیشییەکان]]دا بوونی ھەبوو.<ref name=":1" /><ref name=":12">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156129/Deioces|title=Encyclopædia Britannica Online |encyclopedia=Encyclopedia Britannica }}</ref> [[دیاکۆنۆف]] پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.<ref name=":03" /> دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، [[فرەڤەرتیش]]، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.<ref name=":6"/><ref>{{Cite book|title="PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.|last=Medvedskaya}}</ref> === ئەکباتانا === {{سەرەکی|ئەکباتانا}} دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە [[فارسیی کۆن]] پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی [[یۆنانی]] [[ئەکباتانا]]، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.<ref name=":3" /> ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا. [[ھێرۆدۆت]] وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) [[سپی]] بوو، دیواری دووەم [[ڕەش]]، سێیەم [[سووری تۆخ]]، چوارەم [[شین]]، پێنجەم سووری [[کاڵ]]، دیواری شەشەم [[مس]]ی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار [[زێڕ|زێڕین]] بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە [[بابل]]، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.<ref name=":6">{{Cite book|title=History of Ancient Iran|last=Pirnia}}</ref> کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|title="ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.|last=Brown}}</ref> بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،<ref name=":5">{{Cite book|title=History of the Iranian People|last=Zarrinkub}}</ref> و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.<ref name=":5" /> لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی [[ھەمەدان]]، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.<ref name=":4" /> بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.<ref>{{Cite book|title=The Median History|last=Mohajerinezhad}}</ref> ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە [[تەختی سلێمان|تەختی سولەیمان]] و لە دەوروبەری [[دەریاچەی ورمێ]] بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک [[توێژەر]]، وەک [[ژاک دی مۆرگان]]، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی [[ئەکباتانا]] دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.<ref name=":6" /> == داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت == [[ھێرۆدۆت]] لە [[پەرتووک]]ی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری [[ماد]] بەم جۆرە دەنووسێتەوە:<ref>Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.</ref> <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە». </blockquote> ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد». </blockquote> [[ھێرۆدۆت]] لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان [[ئەکباتانا]] ([[ھەمەدان]]ی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=[[نییە]]|after=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|years=۷۲۷-٦۷٥ پ.ز}} {{s-end}} * [https://web.archive.org/web/20070717200147/http://irantarikh.com/tarikh/iran03.pdf تاریخ ماد١ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070930190129/http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf تاریخ ماد٢ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070812144925/http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf تاریخ ماد٣ PDF] (Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000 [https://web.archive.org/web/20160306010609/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/Sazmangeri_20111215.pdf «سازمانگەری»] {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ئێران|کوردستان|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Deioces}} [[پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:ھەگمەتانە]] g4nh03mz9rry6422gtdmd0q87dfm6ik 1573674 1573671 2026-04-08T14:26:13Z 1silent scientist 51740 1573674 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا دیاکۆ|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|image=[[پەڕگە:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|دیاکو فەرمان بە مادەکان دەکات کە بە رێڕەوی فەتحکردنیاندا بڕۆن. تابلۆیەکی [[لویس بوولانژەر]] (١٨٠٦–١٨٦٧)|وێنۆک|230x230پیکسڵ]]|caption=|succession=سەرۆک ھۆزێکی ماد|reign=۷۲٨-۷۰۰ پ.ز|predecessor=فرەڤەرتیشی یەکەم|successor= [[فرەڤەرتیش]]|succession1=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign1=۷۰۰-٦۷٥ پ.ز|reg-type1=|regent1=|coronation1=۷۰۰ پ.ز<br />[[ھەگمەتانە]]|predecessor1=شەش ھۆزەکەی مادی یەکخستەوە و [[شانشینی ماد]]ی دامەزراند|successor1= [[فرەڤەرتیش]]|spouse=|issue=شازادە ئیخ تۆیکۆ [[فرەڤەرتیش]] شازادە ئاشتی ھاک|royal house=|father=فرەڤەرتیشی یەکەم|mother=|birth_date=سەدەی ھەشتەمی پێش زایین|birth_place=[[ھەگمەتانە]] سەرزەمینی نیشتمانی ڕەسەنی [[ماد]]ەکان|death_date=٦۷٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]]، [[شانشینی ماد]]|place of burial=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|religion=[[ئایینی کۆنی ئێرانی]]|burial_place=حەسەن ئاوای شاری [[سنە]]{{ژێدەر}}}} '''دیاکۆ''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Δηιόκης) کە یەکێک لە سەرکردەکانی [[کورد]] و دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای [[مادەکان]] بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی [[پێش زایین]] ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی [[ماد]] کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی [[ماد]] ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە [[ھەگمە‌تانە]]^{([[ھەمەدان]])}، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی [[ھێرۆدۆت]]دا باسی دیاکۆ و [[ماد]] زۆر کراوە. == واتای ناو == ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە.  مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]]س ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە [[شارستانیەتی ئیلام|ئیلامییەکان]]دا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا. ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای «زەوی» دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]]یەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی [[پەرسپۆلیس]] باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی [[حکوومەت]]یدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو. [[فریدریش ڤۆن شپیگل]] پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان «جوتیار»ە.  ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە [[فارسی کۆن]] و دانھوپایتی لە [[ئاڤێستا]]ندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە. == دیاریکردنی مێژوو == سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری [[شانشینی ماد]] و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە [[ئاشوورییەکان]] وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و [[ڕۆژھەڵاتییەکان]] و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی [[فرەڤەرتیش]] بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. [[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»<ref name=":03">{{Cite book|title=The Median History|last=Diakonoff}}</ref> لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی [[کاشتاریتی|کاشتھریتا]] کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فرەڤەرتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.<ref>{{Cite book|title=History of the Iranians|last=Zarrinkoob}}</ref> لە خوارەوە [[پێڕست]]ێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:<ref>{{Cite book|title="MEDIA". In Encyclopædia Iranica.|last=Dandamayev and Medvedskaya}}</ref> {| class="wikitable" !مێژوونووس |[[ھێرۆدۆت]] |[[جۆرج کامێرۆن]] |[[ئێدڤین گرانتۆڤسکی]] |[[ئیگۆر م. دیاکۆنۆف|ئیگۆر دیاکۆنۆف]] |- !سەردەم |٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین |٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین<ref name="Cameron">{{Cite book|title=Persia in the Dawn of History|last=Cameron}}</ref> |٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین |٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین<ref name=":03"/> |} == مێژوو == === مێژووییبوون === دیاکۆی [[ھێرۆدۆت]] ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان [[مانناکان]] و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.<ref>{{Cite web|last1=Dandamayev|first1=M.|last2=Medvedskaya|first2=I.|title=Media|url=https://iranicaonline.org/articles/media|year=2006|website=Iranicaonline.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/deioces |title=DEIOCES – Encyclopaedia Iranica |access-date=2020-08-09 |website=iranicaonline.org}}</ref> بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. [[ئەکباتانا|ھەگباتا]] تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی [[شانشینی ماد]].<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA723 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> === دامەزراندنی شانشینی ماد === [[پەڕگە:Hegmataneh.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[ئەکباتانا]].]] ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.<ref>{{Cite book|title=History of the Achaemenid Empire|last=Bryan}}</ref> لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.<ref name="Cameron"/> دوای مردنی [[سارگۆنی دووەم]] لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، [[ئاشوورییەکان]] سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە [[میر]] و پاشاکانی ماد.<ref name=":3">{{Cite book|title=The Heritage of Persia|year=1962|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.18587|last=Frye}}</ref> بەپێی [[ھێرۆدۆت]]، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |title=The Oxford History of the Ancient Near East |last2=Moeller |first2=Nadine |last3=Potts |first3=Daniel T. |date=2023-04-14 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068763-2 |language=en}}</ref> مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |journal=King of the Seven Climes |pages=39}}</ref> لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.<ref name=":1"/> بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.<ref name=":0" /> دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.<ref name=":4">{{Cite book|title=Iran and the Iranian Civilization|last=Huart}}</ref> جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.<ref>{{Cite book|title=Iranshenasi|last=Khaleghi Motlag}}</ref> لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنیشییەکان]]دا بوونی ھەبوو.<ref name=":1" /><ref name=":12">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156129/Deioces|title=Encyclopædia Britannica Online |encyclopedia=Encyclopedia Britannica }}</ref> [[دیاکۆنۆف]] پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.<ref name=":03" /> دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، [[فرەڤەرتیش]]، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.<ref name=":6"/><ref>{{Cite book|title="PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.|last=Medvedskaya}}</ref> === ئەکباتانا === {{سەرەکی|ئەکباتانا}} دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە [[فارسیی کۆن]] پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی [[یۆنانی]] [[ئەکباتانا]]، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.<ref name=":3" /> ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا. [[ھێرۆدۆت]] وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) [[سپی]] بوو، دیواری دووەم [[ڕەش]]، سێیەم [[سووری تۆخ]]، چوارەم [[شین]]، پێنجەم سووری [[کاڵ]]، دیواری شەشەم [[مس]]ی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار [[زێڕ|زێڕین]] بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە [[بابل]]، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.<ref name=":6">{{Cite book|title=History of Ancient Iran|last=Pirnia}}</ref> کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|title="ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.|last=Brown}}</ref> بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،<ref name=":5">{{Cite book|title=History of the Iranian People|last=Zarrinkub}}</ref> و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.<ref name=":5" /> لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی [[ھەمەدان]]، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.<ref name=":4" /> بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.<ref>{{Cite book|title=The Median History|last=Mohajerinezhad}}</ref> ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە [[تەختی سلێمان|تەختی سولەیمان]] و لە دەوروبەری [[دەریاچەی ورمێ]] بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک [[توێژەر]]، وەک [[ژاک دی مۆرگان]]، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی [[ئەکباتانا]] دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.<ref name=":6" /> == داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت == [[ھێرۆدۆت]] لە [[پەرتووک]]ی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری [[ماد]] بەم جۆرە دەنووسێتەوە:<ref>Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.</ref> <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە». </blockquote> ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد». </blockquote> [[ھێرۆدۆت]] لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان [[ئەکباتانا]] ([[ھەمەدان]]ی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=[[نییە]]|after=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|years=۷۲۷-٦۷٥ پ.ز}} {{s-end}} * [https://web.archive.org/web/20070717200147/http://irantarikh.com/tarikh/iran03.pdf تاریخ ماد١ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070930190129/http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf تاریخ ماد٢ PDF] * [https://web.archive.org/web/20070812144925/http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf تاریخ ماد٣ PDF] (Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000 [https://web.archive.org/web/20160306010609/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/Sazmangeri_20111215.pdf «سازمانگەری»] {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ئێران|کوردستان|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Deioces}} [[پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:ھەگمەتانە]] foxmb0q2eybayn3mbm8rmvxma2yez36 0 728 1573845 1520566 2026-04-09T03:46:44Z 1silent scientist 51740 1573845 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | ناو = میرزا عەبدوڕڕە‌حیم سابڵاغی | وێنە = Wafayi — poet.jpg | قەبارەی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = [[١٨٤٤]] | ڕێکەوتی مردن = [[١٩٠٢]] | شوێنی مردن = [[عەرەبستان]] | ھۆکاری مردن = نەخۆشی | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = [[عەرەبستان]] | شوێنی لەدایکبوون = [[مەھاباد]] | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = وەفایی | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = [[شاعیر]] | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بەرانبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]]، [[سوننە]] | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = مەلا غەفوور | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} {{نامەی ڕوونکردنەوە|وەفایی|وەفایی (ڕوونکردنەوە)}} '''میرزا عەبدوڕڕە‌حیم سابڵاغی''' ناسراو بە '''وەفایی''' (١٨٤٤، [[مەھاباد]] – ١٩٠٢، [[عەرەبستانی سعوودی]]) [[شاعیر]]ی بە ناوبانگی [[کورد]]. == ژیان == وەفایی کوڕی مەلا غەفوور کوڕی مەلا نەسڕوڵڵا، یەکێکە لە شاعیرانی کورد زمان. خوێندنی سەرەتایی و بەرنامەی حوجرەی مزگەوتی لە زانستییەکانی ئایینی [[ئیسلام]] و [[زمانی عەرەبی]] لە [[مەھاباد]] تەواو کردووە و ھەر لەوێش مۆڵەتی مەلایەتی وەرگرتووە، بەڵام لەناو خەڵکی بە مەلا نەناسراوە و تەنیا میرزایان پێ وتوە. ھیچ بەڵگەیێک بەدەستەوە نیە مەلایەتی کردبێ، بەڵام قوتابخانەی تایبەتی خۆی ھەبوە و وانەی بە منداڵان وتوە و پێی ژیاوە. وەفایی سەردەمی منداڵی و مێردمنداڵی لەمەڵبەندی خۆی [[مەھاباد]] بردۆتە سەر. لەم ماوەیەدا خەریکی وەرگرتنی زانست و زانیاری بووە. لەدوای ئەوە لەجێگەیێک ئۆقرەی نەگرتووە لە ھەکاری وڵاتی [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری]] و شاری [[سلێمانی]] ژیاوە. چوونە حەجیشی لەو سەردەمانەدا کاتی زۆری ژیانی شاعیری بۆ خۆی بردووە. زەکات و سەرفترەی وەرنەگرتووەو ، موچەی فەقێیاتی نەویستووە. [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری]] شیعری وەفایی بەدڵ بووە، لەو ڕێگەیەوە ناسیویەتی، خۆشی ویستووە لەبەر ئەوە لێی نزیک بۆتەوە. ماوەیەکی درێژ لای ژیاوە، شیعری بۆ خوێندۆتەوە، سکرتێرییەتی نووسینی بۆ کردووە و کاروباری خوێندەواری بۆ بەڕێوە بردووە. وەک لە ژیانی شاعیر دەردەکەوێ چوونە [[حەج]] لە لای جۆرە ئارەزووێکی لا درووست کردووە لەوانەیە بەھۆی ھەڵوێستی بەرامبەر ئایین و حەزکردن بەگەشت ئەم ئار‌ەزووەی لا درووست بووبێ. لەدوا گەشتیدا بۆ [[سلێمانی]] لەساڵی [[١٩٠٠]] ز وا دەردەکەوێ ماوەیێک تێیدا ژیاوە و لەساڵی [[١٩٠٢]] ز [[حەج]]ی سێیەمی کردووە. قسەی واش ھەیە لە ساڵی [[١٨٩٨]] ز لە گەڵ [[شێخ سەعید حەفید]] چووە بۆ [[ئیستانبول]] و لەوێوە لەگەڵی ڕووی کردۆتە وڵاتی [[حیجاز]]. ھەرچۆنێبێ وەفایی لەگەڵ‌ کاروانی [[شێخ سەعیدی حەفید]] و [[سەید ئەحمەدی خانەقا]] و [[شێخ مستەفای شێخ عەبدولسەمەدی قازی]] و [[پیرەمێرد|حاجی تۆفیقی پیرەمێرد]] چووه بۆ [[حەج]]، ئەگەر ھەمووشیان لەو کاروانە دا نەبووبن لەڕێگەی گەڕانەوە ئەو کەسانە پێکەوە گەڕاونەتەوە و هەر لەو سەفەرەدا بە پیرەمێردی شاعر دەڵێت کە شعرەکانی لە ڕێگای عەشقی پێغەمبەر دا (د.خ) و بۆ ئەو زاتە نوسیوە. == کۆچی دوایی == [[پەڕگە:Wafayi.jpg|وێنۆک|alt=وێنەی خەیاڵیی وەفایی]] لە سارای [[عەرەبستان]] لە سەردەمی گەڕانەوەی ئەو حاجیانە وەفایی تووشی نەخۆشی زەحیری دەبێ، مەرگ ماوەی نادا و ئەنجام لەو وڵاتە دوورەدا کۆچی دوایی دەکا و لە ناو لمی بادیەی [[عێراق]] یا بیابانی [[شام]] لە لایەن ھەواڵەکانییەوە لە ساڵی [[١٩٠٢]]ز دوور لە نیشتمان بەخاک دەسپێردرێ. [[پیرەمێرد]] دەڵێ: "بەدەستی خۆم لە بیابان وەفاییم ناشتووە." == بۆ یه‌كەمجار وێنه‌ی وه‌فایی شاعیر دۆزرایه‌وه‌ == پاش تێپه‌ڕبوونی ١٠١ ساڵ به‌سه‌ر كۆچی دوایی شاعیری ناسراوی كورد "وه‌فایی"، بۆ یه‌كه‌مجار وێنه‌ی ئه‌و شاعیره‌ دۆزرایه‌وه‌. نووسه‌ر و شاعیری ناسراوی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان [[ساکار سۆفیزاده]] ناسراو به‌ "موحیبی مه‌هاباد" توانی وێنەی شاعیری گەورەی کورد بدۆزێتەوه. موحیب، ڕوونیكرده‌وه‌، وێنه‌كه‌ له‌ ئه‌لبومی "[[عه‌لیخانی قاجار]]" دا دۆزراوه‌ته‌وه‌، كه‌ وێنه‌گری تایبه‌تی هه‌ریه‌ک له‌ [[ناسره‌دین شا]] و، [[موزه‌فه‌ره‌دین شا]]، پاشای قاجار، بووه‌ و له‌ ماوه‌ی ته‌مه‌نیدا سه‌دان وێنه‌ی ده‌گمه‌نی پادشا و سیاسی و ناودارانی زۆربه‌ی شاره‌كانی ئێرانی گرتووه‌. له‌ وێنه‌كه‌دا شه‌ش كه‌سایه‌تی و مامۆستای ئایینی [[مه‌هاباد]] له‌ ته‌نیشت یه‌كتر وه‌ستاون، هه‌رچه‌نده‌ له‌ ئه‌لبومه‌كه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌كراوه‌ كه‌ وێنه‌ی وه‌فایی و چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی [[مه‌هاباد]]ه‌، به‌ڵام رووننه‌كراوه‌ته‌وه‌ كامه‌یان خودی وه‌فاییه‌. موحیبی مه‌هابادی، كه‌ هاوكات له‌ نه‌وه‌كانی وه‌فاییه‌، وتیشی: "پاش به‌دواداچوونی ورد و سۆراخی باڵا و ڕاده‌ی ریش و ڕه‌نگی پێست و شێوه‌ و ڕووخسار و شێوازی پۆشینی جلوبه‌رگی وه‌فایی، ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ كه‌سی چواره‌می وێنه‌كه‌ له‌لای راسته‌وه‌، وه‌فایی خۆیه‌تی". به‌پێی زانیارییه‌كانی موحیب، وێنه‌كه‌ له‌نێوان ساڵانی ١٨٩٩-١٩٠٠ له‌ [[خانه‌قای شه‌مزین]] گیراوه‌، كه‌ ده‌كه‌وێته‌ چوارڕێیانی ئازادی له‌ شاری [[مه‌هاباد]] و، وه‌فایی له‌و ساڵانه‌دا، وه‌ک وانەبێژ له‌و خانه‌قایه‌ خزمه‌تی كردووه‌. == شیعری وەفایی == وەفایی لە شێعری دا شوێن کە‌وتووی [[نالی]]ە وە زۆرێک لە وشە‌کان و جوانیە ئە‌دە‌بیە‌کانی شێعری [[نالی]] لە شێعری وەفاییش دا ئە‌بینین. ئارە‌زووی لە لە‌ف و نە‌شر بووە و ئە‌م خاڵە لە زۆری شێعرە‌کانی دا ئە‌بینین. {{شیعر}} {{ب|نەخۆش و مەستی دوو چاوی کاڵم|حەقم بەدەستە ئەگەر بناڵم}} {{ب|بەغەمزەی چاوت بەخەندەی زارت|بردیان بەغارەت خەو و خەیاڵم}} {{ب|فەرمووت چلۆنی چ بڵێم عەزیزم|دوور لە زولفی تۆ، کافر بەحاڵم}} {{ب|سەبا دەخیلم ھە تاکو ماوم|بڵێ بەزاری بڕۆ بەخاڵم}} {{ب|دەمێکی بابێ دەوای دڵم کا|بە‌چاوەکانی گەلێ بێ حاڵم}} {{ب|"وەفایی" چی دیت لەسەر بگێڕێ|نەما لەسەر تۆ نە سەر نە ماڵم}} {{کۆتاییی شیعر}} === شێعری کوردی وەفایی === {{شیعر}} {{ب|لەو رۆژەوه دوور کەوتووه سایەت له سەری من|سووتاوه له تاوت هەموو گیان و جگەری من}} {{ب|جەرگم هەموو لەت لەت بوو به سێڵاوی سروشکم|چبکەم که به دەریا چووه لەعل و گوهەری من}} {{ب|دیفەرموو له سەر خاکی دەری خۆی که منی کوشت|جەننەت به سه بۆ خوێنی شەهیدی نەزەری من}} {{ب|قەت وا دەبێ خاکی دەری تۆ تاجی سەرم بێ؟|ئەو دەوڵەته بۆ من نییه ئەی خاک به سەری من}} {{ب|زولفت که وەکوو شامی غەریبانه، لەوێدا|حاڵی چییه داخوا دڵەکەی دەر بەدەری من}} {{ب|وەک بولبولی شەیدا به هەزار نەغمه دەناڵم|جارێ گوڵەکەم گوێ بده ناڵەی سەحەری من}} {{ب|دیم هاته عەیادەت دەمی پڕ خەندەی بوو یەعنی|روح و دڵی بێماره دەوای گوڵشەکەری من}} {{ب|بێ نوره دڵم هێنده له سەر یەک مەشکێنه|رو وابکه شەوقێکی بدا تا فەنەری من}} {{ب|خۆش بەو دەمە ساقی له دەری مەیکەده فەرمووی:|ئەو جامه له من بگره "وەفایی" به سەری من}} {{کۆتاییی شیعر}} === شێعری فارسی وەفایی === {{شیعر}} {{ب|ای به یاد زلف و خالت صد هزاران جان اسیر|دانه ات عنقا شکار و دام تو سیمرغ گیر}} {{ب|با جمالت هر چه در هر دو جهان است حسن و زیب|ذره و خورشید عالم قلزم و آب غدیر}} {{ب|یک نفس دیدار تو خوشتر ز صد خلد برین|یک زمان هجران تو سرمایه صد ز مهریر}} {{ب|شرح حال این دل پر خون چه گویم یا علیم|عرض درد جان سرگردان چه خوانم یا بصیر}} {{ب|چون تویی سلطان عالم چون منم کمتر گدا|رحمتی، لطفی، نگاهی پادشاها بر فقیر}} {{ب|لب فرو بستم "وفایی" از بیان حال خویش|تا به کی ترک ادب در پیش دانای ضمیر}} {{کۆتاییی شیعر}} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == * ماڵپەری خۆزگا [https://web.archive.org/web/20081229142438/http://www.xozga.com/nawdaran/shairan/48.html] * ماڵپەری خەندان [https://web.archive.org/web/20140117131021/http://www.xendan.org/dreja.aspx?=hewal&jmara=79828&Jor=1] * کتێبی تاریخ مهاباد (مێژووی مەهاباد)/سەید محەممەد سەمەدی/١٣٧٣ [[مەهاباد]] == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{ڤەژینبوکس | ١٨}} {{تووڵی دەروازە|موکریان|ژیاننامە|شیعر|وێژەی کوردی|ئێران|کوردستان}} {{شیعری کلاسیکی کوردی}} [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٤]] [[پۆل:مردووانی ١٩٠٢]] [[پۆل:خەڵکی مەھاباد]] [[پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:زانا کوردەکان]] 79ga2l6yl3rsd97qei0a6pne7eyfh5b 0 1514 1573678 1573565 2026-04-08T14:42:26Z 1silent scientist 51740 /* ژیان و فەرمانڕەوایی */ 1573678 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=Zoroastrianism Tomb Sulaymaniyah province 28.JPG|image_size=|alt=|caption=گۆڕی پاشا کەیخوسرەوی گەورە لە [[سلێمانی]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان]]=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فراوەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فراوەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە سکیتییەکانی ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سکیتییەکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سکیتییەکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فراوەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سکیتییەکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سکیتییەکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سکیتییەکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سکیتییەکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی ئاشوور و ئۆرارتوو دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سکیتییەکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە سکیتییەکان دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی میدیا.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[ماد|میدیا]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} == کتێبناسی == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] pc75huv1nogaijkeyb6cpd0jazt0vbt 1573679 1573678 2026-04-08T14:43:14Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1573679 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=Zoroastrianism Tomb Sulaymaniyah province 28.JPG|image_size=|alt=|caption=گۆڕی پاشا کەیخوسرەوی گەورە لە [[سلێمانی]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان]]=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فراوەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فراوەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە سکیتییەکانی ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سکیتییەکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سکیتییەکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فراوەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سکیتییەکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سکیتییەکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سکیتییەکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سکیتییەکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی ئاشوور و ئۆرارتوو دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سکیتییەکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە سکیتییەکان دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی میدیا.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[ماد|میدیا]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} == کتێبناسی == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] ip88o7h5y0s1bdexnctgx8r126h587q 1573681 1573679 2026-04-08T14:44:03Z 1silent scientist 51740 /* ئەمانەش ببینە */ 1573681 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=Zoroastrianism Tomb Sulaymaniyah province 28.JPG|image_size=|alt=|caption=گۆڕی پاشا کەیخوسرەوی گەورە لە [[سلێمانی]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان]]=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فراوەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فراوەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە سکیتییەکانی ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سکیتییەکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سکیتییەکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فراوەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سکیتییەکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سکیتییەکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سکیتییەکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سکیتییەکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی ئاشوور و ئۆرارتوو دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سکیتییەکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە سکیتییەکان دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی میدیا.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[ماد|میدیا]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} == کتێبناسی == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] pm4pidcxms0vr6pqloyb23ehvkn1xx3 1573682 1573681 2026-04-08T14:44:43Z 1silent scientist 51740 /* کتێبناسی */ 1573682 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=Zoroastrianism Tomb Sulaymaniyah province 28.JPG|image_size=|alt=|caption=گۆڕی پاشا کەیخوسرەوی گەورە لە [[سلێمانی]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان]]=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فراوەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فراوەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە سکیتییەکانی ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سکیتییەکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سکیتییەکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فراوەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سکیتییەکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سکیتییەکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سکیتییەکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سکیتییەکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی ئاشوور و ئۆرارتوو دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سکیتییەکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە سکیتییەکان دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی میدیا.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[ماد|میدیا]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] e7h7tpimdo7bl4971o0us70cdludk7q 1573683 1573682 2026-04-08T14:51:31Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1573683 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=Zoroastrianism Tomb Sulaymaniyah province 28.JPG|image_size=|alt=|caption=گۆڕی پاشا کەیخوسرەوی گەورە لە [[سلێمانی]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان]]=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فراوەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فراوەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە سکیتییەکانی ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سکیتییەکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سکیتییەکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فراوەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سکیتییەکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سکیتییەکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سکیتییەکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سکیتییەکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی ئاشوور و ئۆرارتوو دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سکیتییەکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە سکیتییەکان دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی میدیا.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[ماد|میدیا]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] n1wkae5i613cvprl5inott51bbzyhcx 1573684 1573683 2026-04-08T14:52:19Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1573684 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=Zoroastrianism Tomb Sulaymaniyah province 28.JPG|image_size=|alt=|caption=گۆڕی پاشا کەیخوسرەوی گەورە لە [[سلێمانی]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان]]=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فراوەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فراوەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە سکیتییەکانی ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سکیتییەکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سکیتییەکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فراوەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سکیتییەکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سکیتییەکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سکیتییەکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سکیتییەکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی ئاشوور و ئۆرارتوو دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سکیتییەکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە سکیتییەکان دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی میدیا.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[ماد|میدیا]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] 42u2xe46yz2mkcxutuww2poa68ynxre 1573697 1573684 2026-04-08T16:11:55Z Ari Qasm 57423 1573697 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=18. Detail. The facade of the rock-cut tombs of Qizqapan, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. Probably Achaemenid (6th-5th century BCE) rather than Median.jpg|image_size=|alt=|caption=گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە [[قزقاپان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان]]=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فراوەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فراوەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە سکیتییەکانی ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سکیتییەکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سکیتییەکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فراوەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سکیتییەکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سکیتییەکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سکیتییەکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سکیتییەکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی ئاشوور و ئۆرارتوو دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سکیتییەکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە سکیتییەکان دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی میدیا.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[ماد|میدیا]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] 33ubtsssz8ruk9sekxxqsmbbupa0tzv 1573698 1573697 2026-04-08T16:22:06Z 1silent scientist 51740 /* ژیان و فەرمانڕەوایی */ 1573698 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=18. Detail. The facade of the rock-cut tombs of Qizqapan, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. Probably Achaemenid (6th-5th century BCE) rather than Median.jpg|image_size=|alt=|caption=گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە [[قزقاپان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی سەکاکان=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فرەڤەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فرەڤەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە [[سەکاکان|سەکاکانی]] ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سەکاکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سەکاکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سەکاکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فرەڤەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سەکاکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی [[ئاشووربانیپاڵ]] دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سەکاکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سەکاکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سەکاکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی [[ئاشوور]] و [[ئورارتوو]] دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سەکاکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە [[سەکاکان]] دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی ماد.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مانناکان|مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[شانشینی ماد|ماد]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] tvf2os88u2xia5lzeqr91jgoa4twtw5 1573702 1573698 2026-04-08T16:34:52Z 1silent scientist 51740 /* ژیان و فەرمانڕەوایی */ 1573702 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=18. Detail. The facade of the rock-cut tombs of Qizqapan, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. Probably Achaemenid (6th-5th century BCE) rather than Median.jpg|image_size=|alt=|caption=گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە [[قزقاپان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی سەکاکان=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فرەڤەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فرەڤەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە [[سەکاکان|سەکاکانی]] ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سەکاکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سەکاکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سەکاکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فرەڤەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سەکاکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی [[ئاشووربانیپاڵ]] دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سەکاکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سەکاکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سەکاکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی [[ئاشوور]] و [[ئورارتوو]] دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سەکاکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە [[سەکاکان]] دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی ماد.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مانناکان|مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[شانشینی ماد|ماد]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> === داگیرکردنی ئورارتوو === لە ٦٠٩ی پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی شانشینی [[ئورارتوو]] لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]. لەوانەیە ھێرشەکە بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجام درابێت، چونکە تۆمارە بابلییەکان ئاماژە بە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد-بابلی دەکەن بۆ سەر «بیت حانوونیا» لە ئورارتوو لە ٦٠٨ی پێش زایین، و پێدەچێت گرووپێکی جیابووەوەی [[سەکاکان]] پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت. ئەم داگیرکارییە نەبووە ھۆی لەناوبردنی ئورارتوو، بەڵکوو بووە ھۆی ئەوەی ببێتە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی [[شانشینی ماد|ماد]]. ڕەنگە ھێزە مادەکان یارمەتیی سەرکەوتنی کۆتاییی بابلییەکانیان دابێت دژی ھێزە ھاوبەشەکانی ئاشووری-میسری لە «کارکەمیش» لە ٦٠٥ی پێش زایین، کە لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتایی ھات، و ھێزە مادەکان بەشدارییان لە ھیچ کام لە ھەڵمەتەکانی دواتری [[بابل]] لە [[سووریا]] و [[فەلەستین]] نەکرد. === جەنگ دژی لیدییەکان === دوای لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]، زۆربەی [[سەکاکان]]ی لە ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ناو دەشتاییی پۆنتیک لە ماوەی ٦٠٠ەکانی پێش زایین دەرکران، و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زوو لە ٥٩٠ەکاندا بە شێوەیەکی کاتی تێکچوو. پەرتووکی دیوتێرۆکانۆنیکاڵیی «یوودیت» باس لە شەڕێک لە ٥٩٣ی پێش زایین دەکات لە نێوان پاشا «نەبووخەدەنەزەری دووەم» و «ئارفاکساد» (کە پێدەچێت ناوێکی تری کەیخەسرەو بێت). ئەم جەنگە پێنج ساڵی خایاند، تاوەکوو [[خۆرگیران]]ێک کە بە «خۆرگیرانی تالیس» ناسراوە لە ٥٨٥ی پێش زایین ڕوویدا، کە لەو ماوەیەدا جەنگێک لە نێوان سوپاکانی [[لیدیا]] و ماد ڕوویدا. لەبەر ئەوە، ئەم جەنگە بە «جەنگی خۆرگیران» ناسرا. ھەردوولا خۆرگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە لێکدایەوە. پاشاکانی بابل و کیلیکیا وەک نێوەندگیر لە پەیماننامەی ئاشتیی دواتردا کاریان کرد، کە بە ھاوسەرگیریی «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی کەیخەسرەو لەگەڵ «ئاریێنیس»ی کچی «ئالیاتیس» مۆر کرا. سنووری نێوان لیدیا و میدیا لە شوێنێکی دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ جێگیر کرا؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی سەبارەت بە «ڕووباری ھالیس» کە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینەکە دیاری کرابوو، وەک دروستکردنێکی گێڕانەوەی ڕابردوو دەردەکەوێت کە لەسەر بنەمای ئەو ڕۆڵە سیمبولییە بووە کە یۆنانییەکان بۆ ھالیس وەک جیاکەرەوەی نێوان ئاسیای خواروو و ئاسیای سەروو داویانەتە پاڵ، ھەروەھا لەسەر بنەمای ئەوەی ھالیس دواتر بووەتە سنوورێکی ویلایەتی لە ناو [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]دا. === مردن === کەیخەسرەو ماوەیەکی کورت دوای [[جەنگی خۆرگیران]] لە ٥٨٥ی پێش زایین کۆچی دوایی کرد و «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی جێگەی گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی «[[ئیگۆر دیاکۆنۆف]]» بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخەسرەو لەو شوێنە بێت کە ئێستا پێی دەوترێت «[[قزقاپان]]»، لە چیاکانی [[باشووری کوردستان]] ئێستا لە [[سلێمانی]]. == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] fc63gfqj7a3g0yu61y3bwt4w81k1fth 1573703 1573702 2026-04-08T16:42:23Z 1silent scientist 51740 /* ژیان و فەرمانڕەوایی */ 1573703 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=18. Detail. The facade of the rock-cut tombs of Qizqapan, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. Probably Achaemenid (6th-5th century BCE) rather than Median.jpg|image_size=|alt=|caption=گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە [[قزقاپان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی کەیخەسرەو شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێسی (Κυαξάρης) [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس کەیخەسرەو بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئەستیاگیسە، ڕیشتیڤایگا، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی سەکاکان=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فرەڤەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فرەڤەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە [[سەکاکان|سەکاکانی]] ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سەکاکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سەکاکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سەکاکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فرەڤەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سەکاکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی [[ئاشووربانیپاڵ]] دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سەکاکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سەکاکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سەکاکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی [[ئاشوور]] و [[ئورارتوو]] دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سەکاکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە [[سەکاکان]] دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی ماد.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مانناکان|مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[شانشینی ماد|ماد]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> === داگیرکردنی ئورارتوو === لە ٦٠٩ی پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی شانشینی [[ئورارتوو]] لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]. لەوانەیە ھێرشەکە بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجام درابێت، چونکە تۆمارە بابلییەکان ئاماژە بە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد-بابلی دەکەن بۆ سەر «بیت حانوونیا» لە ئورارتوو لە ٦٠٨ی پێش زایین، و پێدەچێت گرووپێکی جیابووەوەی [[سەکاکان]] پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت. ئەم داگیرکارییە نەبووە ھۆی لەناوبردنی ئورارتوو، بەڵکوو بووە ھۆی ئەوەی ببێتە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی [[شانشینی ماد|ماد]]. ڕەنگە ھێزە مادەکان یارمەتیی سەرکەوتنی کۆتاییی بابلییەکانیان دابێت دژی ھێزە ھاوبەشەکانی ئاشووری-میسری لە «کارکەمیش» لە ٦٠٥ی پێش زایین، کە لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتایی ھات، و ھێزە مادەکان بەشدارییان لە ھیچ کام لە ھەڵمەتەکانی دواتری [[بابل]] لە [[سووریا]] و [[فەلەستین]] نەکرد.<ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 568.</ref><ref>"Douay-Rheims Bible, Judith Chapter 1"</ref> === جەنگ دژی لیدییەکان === دوای لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]، زۆربەی [[سەکاکان]]ی لە ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ناو دەشتاییی پۆنتیک لە ماوەی ٦٠٠ەکانی پێش زایین دەرکران، و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زوو لە ٥٩٠ەکاندا بە شێوەیەکی کاتی تێکچوو. پەرتووکی دیوتێرۆکانۆنیکاڵیی «یوودیت» باس لە شەڕێک لە ٥٩٣ی پێش زایین دەکات لە نێوان پاشا «نەبووخەدەنەزەری دووەم» و «ئارفاکساد» (کە پێدەچێت ناوێکی تری کەیخەسرەو بێت).<ref>Diakonoff 1985, pp. 125–126.</ref> ئەم جەنگە پێنج ساڵی خایاند، تاوەکوو [[ڕۆژگیران|خۆرگیران]]ێک کە بە «[[ڕۆژگیرانی تالیس|خۆرگیرانی تالیس]]» ناسراوە لە ٥٨٥ی پێش زایین ڕوویدا، کە لەو ماوەیەدا جەنگێک لە نێوان سوپاکانی [[لیدیا]] و ماد ڕوویدا. لەبەر ئەوە، ئەم جەنگە بە «جەنگی خۆرگیران» ناسرا. ھەردوولا خۆرگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە لێکدایەوە. پاشاکانی بابل و کیلیکیا وەک نێوەندگیر لە پەیماننامەی ئاشتیی دواتردا کاریان کرد، کە بە ھاوسەرگیریی «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی کەیخەسرەو لەگەڵ «ئاریێنیس»ی کچی «ئالیاتیس» مۆر کرا.<ref>https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259</ref> سنووری نێوان [[لیدیا]] و [[ماد]] لە شوێنێکی دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] جێگیر کرا؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی سەبارەت بە «[[ڕووباری ھالیس]]» کە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینەکە دیاری کرابوو، وەک دروستکردنێکی گێڕانەوەی ڕابردوو دەردەکەوێت کە لەسەر بنەمای ئەو ڕۆڵە سیمبولییە بووە کە یۆنانییەکان بۆ ھالیس وەک جیاکەرەوەی نێوان ئاسیای خواروو و ئاسیای سەروو داویانەتە پاڵ، ھەروەھا لەسەر بنەمای ئەوەی ھالیس دواتر بووەتە سنوورێکی ویلایەتی لە ناو [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]دا.<ref>https://www.academia.edu/13842356</ref><ref>Leloux, Kevin (2018). La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure (PDF) (PhD). Vol. 2. University of Liège</ref> === مردن === [[پەڕگە:Zoroastrianism_Tomb_Sulaymaniyah_province_28.JPG|وێنۆک|گۆڕی ئەگەریی کەیخەسرەو، [[قزقاپان]]، [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]]] کەیخەسرەو ماوەیەکی کورت دوای [[جەنگی خۆرگیران]] لە ٥٨٥ی پێش زایین کۆچی دوایی کرد و «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی جێگەی گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی «[[ئیگۆر دیاکۆنۆف]]» بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخەسرەو لەو شوێنە بێت کە ئێستا پێی دەوترێت «[[قزقاپان]]»، لە چیاکانی [[باشووری کوردستان]] ئێستا لە [[سلێمانی]]. == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] h50tef241qe3eg459m3w5ve2aqcdj38 1573704 1573703 2026-04-08T16:48:34Z 1silent scientist 51740 /* ناو */ 1573704 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=18. Detail. The facade of the rock-cut tombs of Qizqapan, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. Probably Achaemenid (6th-5th century BCE) rather than Median.jpg|image_size=|alt=|caption=گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە [[قزقاپان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی ھەڤەخشترە شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێس (Κυαξάρης)ی [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس ھەڤەخشترە بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، [[ئیشتوویگوو]]، ئەژدەھاک، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی سەکاکان=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فرەڤەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فرەڤەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە [[سەکاکان|سەکاکانی]] ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سەکاکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سەکاکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سەکاکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فرەڤەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سەکاکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی [[ئاشووربانیپاڵ]] دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سەکاکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سەکاکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سەکاکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی [[ئاشوور]] و [[ئورارتوو]] دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سەکاکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە [[سەکاکان]] دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی ماد.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مانناکان|مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[شانشینی ماد|ماد]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> === داگیرکردنی ئورارتوو === لە ٦٠٩ی پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی شانشینی [[ئورارتوو]] لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]. لەوانەیە ھێرشەکە بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجام درابێت، چونکە تۆمارە بابلییەکان ئاماژە بە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد-بابلی دەکەن بۆ سەر «بیت حانوونیا» لە ئورارتوو لە ٦٠٨ی پێش زایین، و پێدەچێت گرووپێکی جیابووەوەی [[سەکاکان]] پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت. ئەم داگیرکارییە نەبووە ھۆی لەناوبردنی ئورارتوو، بەڵکوو بووە ھۆی ئەوەی ببێتە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی [[شانشینی ماد|ماد]]. ڕەنگە ھێزە مادەکان یارمەتیی سەرکەوتنی کۆتاییی بابلییەکانیان دابێت دژی ھێزە ھاوبەشەکانی ئاشووری-میسری لە «کارکەمیش» لە ٦٠٥ی پێش زایین، کە لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتایی ھات، و ھێزە مادەکان بەشدارییان لە ھیچ کام لە ھەڵمەتەکانی دواتری [[بابل]] لە [[سووریا]] و [[فەلەستین]] نەکرد.<ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 568.</ref><ref>"Douay-Rheims Bible, Judith Chapter 1"</ref> === جەنگ دژی لیدییەکان === دوای لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]، زۆربەی [[سەکاکان]]ی لە ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ناو دەشتاییی پۆنتیک لە ماوەی ٦٠٠ەکانی پێش زایین دەرکران، و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زوو لە ٥٩٠ەکاندا بە شێوەیەکی کاتی تێکچوو. پەرتووکی دیوتێرۆکانۆنیکاڵیی «یوودیت» باس لە شەڕێک لە ٥٩٣ی پێش زایین دەکات لە نێوان پاشا «نەبووخەدەنەزەری دووەم» و «ئارفاکساد» (کە پێدەچێت ناوێکی تری کەیخەسرەو بێت).<ref>Diakonoff 1985, pp. 125–126.</ref> ئەم جەنگە پێنج ساڵی خایاند، تاوەکوو [[ڕۆژگیران|خۆرگیران]]ێک کە بە «[[ڕۆژگیرانی تالیس|خۆرگیرانی تالیس]]» ناسراوە لە ٥٨٥ی پێش زایین ڕوویدا، کە لەو ماوەیەدا جەنگێک لە نێوان سوپاکانی [[لیدیا]] و ماد ڕوویدا. لەبەر ئەوە، ئەم جەنگە بە «جەنگی خۆرگیران» ناسرا. ھەردوولا خۆرگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە لێکدایەوە. پاشاکانی بابل و کیلیکیا وەک نێوەندگیر لە پەیماننامەی ئاشتیی دواتردا کاریان کرد، کە بە ھاوسەرگیریی «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی کەیخەسرەو لەگەڵ «ئاریێنیس»ی کچی «ئالیاتیس» مۆر کرا.<ref>https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259</ref> سنووری نێوان [[لیدیا]] و [[ماد]] لە شوێنێکی دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] جێگیر کرا؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی سەبارەت بە «[[ڕووباری ھالیس]]» کە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینەکە دیاری کرابوو، وەک دروستکردنێکی گێڕانەوەی ڕابردوو دەردەکەوێت کە لەسەر بنەمای ئەو ڕۆڵە سیمبولییە بووە کە یۆنانییەکان بۆ ھالیس وەک جیاکەرەوەی نێوان ئاسیای خواروو و ئاسیای سەروو داویانەتە پاڵ، ھەروەھا لەسەر بنەمای ئەوەی ھالیس دواتر بووەتە سنوورێکی ویلایەتی لە ناو [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]دا.<ref>https://www.academia.edu/13842356</ref><ref>Leloux, Kevin (2018). La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure (PDF) (PhD). Vol. 2. University of Liège</ref> === مردن === [[پەڕگە:Zoroastrianism_Tomb_Sulaymaniyah_province_28.JPG|وێنۆک|گۆڕی ئەگەریی کەیخەسرەو، [[قزقاپان]]، [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]]] کەیخەسرەو ماوەیەکی کورت دوای [[جەنگی خۆرگیران]] لە ٥٨٥ی پێش زایین کۆچی دوایی کرد و «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی جێگەی گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی «[[ئیگۆر دیاکۆنۆف]]» بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخەسرەو لەو شوێنە بێت کە ئێستا پێی دەوترێت «[[قزقاپان]]»، لە چیاکانی [[باشووری کوردستان]] ئێستا لە [[سلێمانی]]. == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] 8kmbu17p3fhxkziug5v5g84qc7nwych 1573867 1573704 2026-04-09T10:03:12Z 1silent scientist 51740 /* ژیان و فەرمانڕەوایی */ 1573867 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=18. Detail. The facade of the rock-cut tombs of Qizqapan, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. Probably Achaemenid (6th-5th century BCE) rather than Median.jpg|image_size=|alt=|caption=گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە [[قزقاپان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی ھەڤەخشترە شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێس (Κυαξάρης)ی [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس ھەڤەخشترە بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، [[ئیشتوویگوو]]، ئەژدەھاک، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی سەکاکان=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فرەڤەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فرەڤەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە [[سەکاکان|سەکاکانی]] ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سەکاکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سەکاکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سەکاکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فرەڤەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سەکاکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی [[ئاشووربانیپاڵ]] دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سەکاکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سەکاکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سەکاکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی [[ئاشوور]] و [[ئورارتوو]] دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سەکاکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە [[سەکاکان]] دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی ماد.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مانناکان|مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[شانشینی ماد|ماد]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> === داگیرکردنی ئورارتوو === لە ٦٠٩ی پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی شانشینی [[ئورارتوو]] لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]. لەوانەیە ھێرشەکە بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجام درابێت، چونکە تۆمارە بابلییەکان ئاماژە بە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد-بابلی دەکەن بۆ سەر «بیت حانوونیا» لە ئورارتوو لە ٦٠٨ی پێش زایین، و پێدەچێت گرووپێکی جیابووەوەی [[سەکاکان]] پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت. ئەم داگیرکارییە نەبووە ھۆی لەناوبردنی ئورارتوو، بەڵکوو بووە ھۆی ئەوەی ببێتە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی [[شانشینی ماد|ماد]]. ڕەنگە ھێزە مادەکان یارمەتیی سەرکەوتنی کۆتاییی بابلییەکانیان دابێت دژی ھێزە ھاوبەشەکانی ئاشووری-میسری لە «کارکەمیش» لە ٦٠٥ی پێش زایین، کە لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتایی ھات، و ھێزە مادەکان بەشدارییان لە ھیچ کام لە ھەڵمەتەکانی دواتری [[بابل]] لە [[سووریا]] و [[فەلەستین]] نەکرد.<ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 568.</ref><ref>"Douay-Rheims Bible, Judith Chapter 1"</ref> === جەنگ دژی لیدییەکان === دوای لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]، زۆربەی [[سەکاکان]]ی لە ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ناو دەشتاییی پۆنتیک لە ماوەی ٦٠٠ەکانی پێش زایین دەرکران، و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زوو لە ٥٩٠ەکاندا بە شێوەیەکی کاتی تێکچوو. پەرتووکی دیوتێرۆکانۆنیکاڵیی «یوودیت» باس لە شەڕێک لە ٥٩٣ی پێش زایین دەکات لە نێوان پاشا «نەبووخەدەنەزەری دووەم» و «ئارفاکساد» (کە پێدەچێت ناوێکی تری کەیخەسرەو بێت).<ref>Diakonoff 1985, pp. 125–126.</ref> ئەم جەنگە پێنج ساڵی خایاند، تاوەکوو [[ڕۆژگیران|خۆرگیران]]ێک کە بە «[[ڕۆژگیرانی تالیس|خۆرگیرانی تالیس]]» ناسراوە لە ٥٨٥ی پێش زایین ڕوویدا، کە لەو ماوەیەدا جەنگێک لە نێوان سوپاکانی [[لیدیا]] و ماد ڕوویدا. لەبەر ئەوە، ئەم جەنگە بە «جەنگی خۆرگیران» ناسرا. ھەردوولا خۆرگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە لێکدایەوە. پاشاکانی بابل و کیلیکیا وەک نێوەندگیر لە پەیماننامەی ئاشتیی دواتردا کاریان کرد، کە بە ھاوسەرگیریی «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی کەیخەسرەو لەگەڵ «ئاریێنیس»ی کچی «ئالیاتیس» مۆر کرا.<ref>https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259</ref> سنووری نێوان [[لیدیا]] و [[ماد]] لە شوێنێکی دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] جێگیر کرا؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی سەبارەت بە «[[ڕووباری قزل ئیرماق|ڕووباری ھالیس]]» کە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینەکە دیاری کرابوو، وەک دروستکردنێکی گێڕانەوەی ڕابردوو دەردەکەوێت کە لەسەر بنەمای ئەو ڕۆڵە سیمبولییە بووە کە یۆنانییەکان بۆ ھالیس وەک جیاکەرەوەی نێوان ئاسیای خواروو و ئاسیای سەروو داویانەتە پاڵ، ھەروەھا لەسەر بنەمای ئەوەی ھالیس دواتر بووەتە سنوورێکی ویلایەتی لە ناو [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]دا.<ref>https://www.academia.edu/13842356</ref><ref>Leloux, Kevin (2018). La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure (PDF) (PhD). Vol. 2. University of Liège</ref> === مردن === [[پەڕگە:Zoroastrianism_Tomb_Sulaymaniyah_province_28.JPG|وێنۆک|گۆڕی ئەگەریی کەیخەسرەو، [[قزقاپان]]، [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]]] کەیخەسرەو ماوەیەکی کورت دوای [[جەنگی خۆرگیران]] لە ٥٨٥ی پێش زایین کۆچی دوایی کرد و «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی جێگەی گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی «[[ئیگۆر دیاکۆنۆف]]» بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخەسرەو لەو شوێنە بێت کە ئێستا پێی دەوترێت «[[قزقاپان]]»، لە چیاکانی [[باشووری کوردستان]] ئێستا لە [[سلێمانی]]. == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] fiyi3nd9exco41nzrq2c1h3omockynj 1573869 1573867 2026-04-09T10:06:37Z 1silent scientist 51740 /* ژیان و فەرمانڕەوایی */ 1573869 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=18. Detail. The facade of the rock-cut tombs of Qizqapan, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. Probably Achaemenid (6th-5th century BCE) rather than Median.jpg|image_size=|alt=|caption=گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە [[قزقاپان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی ھەڤەخشترە شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێس (Κυαξάρης)ی [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس ھەڤەخشترە بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، [[ئیشتوویگوو]]، ئەژدەھاک، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی سەکاکان=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فرەڤەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فرەڤەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە [[سەکاکان|سەکاکانی]] ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان [[مادیێس]] ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سەکاکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سەکاکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سەکاکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فرەڤەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سەکاکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی [[ئاشووربانیپاڵ]] دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سەکاکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سەکاکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سەکاکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی [[ئاشوور]] و [[ئورارتوو]] دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سەکاکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە [[سەکاکان]] دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی ماد.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مانناکان|مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[شانشینی ماد|ماد]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> === داگیرکردنی ئورارتوو === لە ٦٠٩ی پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی شانشینی [[ئورارتوو]] لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]. لەوانەیە ھێرشەکە بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجام درابێت، چونکە تۆمارە بابلییەکان ئاماژە بە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد-بابلی دەکەن بۆ سەر «بیت حانوونیا» لە ئورارتوو لە ٦٠٨ی پێش زایین، و پێدەچێت گرووپێکی جیابووەوەی [[سەکاکان]] پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت. ئەم داگیرکارییە نەبووە ھۆی لەناوبردنی ئورارتوو، بەڵکوو بووە ھۆی ئەوەی ببێتە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی [[شانشینی ماد|ماد]]. ڕەنگە ھێزە مادەکان یارمەتیی سەرکەوتنی کۆتاییی بابلییەکانیان دابێت دژی ھێزە ھاوبەشەکانی ئاشووری-میسری لە «کارکەمیش» لە ٦٠٥ی پێش زایین، کە لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتایی ھات، و ھێزە مادەکان بەشدارییان لە ھیچ کام لە ھەڵمەتەکانی دواتری [[بابل]] لە [[سووریا]] و [[فەلەستین]] نەکرد.<ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 568.</ref><ref>"Douay-Rheims Bible, Judith Chapter 1"</ref> === جەنگ دژی لیدییەکان === دوای لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]، زۆربەی [[سەکاکان]]ی لە ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ناو دەشتاییی پۆنتیک لە ماوەی ٦٠٠ەکانی پێش زایین دەرکران، و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زوو لە ٥٩٠ەکاندا بە شێوەیەکی کاتی تێکچوو. پەرتووکی دیوتێرۆکانۆنیکاڵیی «یوودیت» باس لە شەڕێک لە ٥٩٣ی پێش زایین دەکات لە نێوان پاشا «نەبووخەدەنەزەری دووەم» و «ئارفاکساد» (کە پێدەچێت ناوێکی تری کەیخەسرەو بێت).<ref>Diakonoff 1985, pp. 125–126.</ref> ئەم جەنگە پێنج ساڵی خایاند، تاوەکوو [[ڕۆژگیران|خۆرگیران]]ێک کە بە «[[ڕۆژگیرانی تالیس|خۆرگیرانی تالیس]]» ناسراوە لە ٥٨٥ی پێش زایین ڕوویدا، کە لەو ماوەیەدا جەنگێک لە نێوان سوپاکانی [[لیدیا]] و ماد ڕوویدا. لەبەر ئەوە، ئەم جەنگە بە «جەنگی خۆرگیران» ناسرا. ھەردوولا خۆرگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە لێکدایەوە. پاشاکانی بابل و [[کیلیکیە]] وەک نێوەندگیر لە پەیماننامەی ئاشتیی دواتردا کاریان کرد، کە بە ھاوسەرگیریی «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی کەیخەسرەو لەگەڵ «ئاریێنیس»ی کچی «ئالیاتیس» مۆر کرا.<ref>https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259</ref> سنووری نێوان [[لیدیا]] و [[ماد]] لە شوێنێکی دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] جێگیر کرا؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی سەبارەت بە «[[ڕووباری قزل ئیرماق|ڕووباری ھالیس]]» کە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینەکە دیاری کرابوو، وەک دروستکردنێکی گێڕانەوەی ڕابردوو دەردەکەوێت کە لەسەر بنەمای ئەو ڕۆڵە سیمبولییە بووە کە یۆنانییەکان بۆ ھالیس وەک جیاکەرەوەی نێوان ئاسیای خواروو و ئاسیای سەروو داویانەتە پاڵ، ھەروەھا لەسەر بنەمای ئەوەی ھالیس دواتر بووەتە سنوورێکی ویلایەتی لە ناو [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]دا.<ref>https://www.academia.edu/13842356</ref><ref>Leloux, Kevin (2018). La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure (PDF) (PhD). Vol. 2. University of Liège</ref> === مردن === [[پەڕگە:Zoroastrianism_Tomb_Sulaymaniyah_province_28.JPG|وێنۆک|گۆڕی ئەگەریی کەیخەسرەو، [[قزقاپان]]، [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]]] کەیخەسرەو ماوەیەکی کورت دوای [[جەنگی خۆرگیران]] لە ٥٨٥ی پێش زایین کۆچی دوایی کرد و «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی جێگەی گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی «[[ئیگۆر دیاکۆنۆف]]» بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخەسرەو لەو شوێنە بێت کە ئێستا پێی دەوترێت «[[قزقاپان]]»، لە چیاکانی [[باشووری کوردستان]] ئێستا لە [[سلێمانی]]. == لەناوبردنی ئاشووریەکان == {{سەرەکی|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەلوپەلی شەڕ ویستی بە ھێرشە تاو نەتاوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریەکان]] و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بھێنێت بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی [[ئاشوور]]ی داگیر کرد. لەگەڵ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[نەبوپلاسەر]] یەکێتییەکیان ڕێکخست و بە تەواوی [[ئاشوور]]یان لەناوبرد. ھەر لەو شەڕەدا بوو [[نەینەوا]] و پایتەختی دووەمی [[ئاشووریەکان]] خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراوەکان لە نێوان [[ماد]] و [[بابل|بابلییەکان]] بەش کرا و [[ماد]] بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی رۆژھەڵاتی [[ئاسیا]]. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێت کە لە جێگای دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە دەبێتە باپیری [[کوورشی ھەخامەنشی|کورووش]] پاشای [[ھەخامەنشیەکان|ھەخامەنشییەکان]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] 8x9h1zfnpoq7p0yr3k3p2cpu1a0x1dw 1573879 1573869 2026-04-09T11:41:09Z Ari Qasm 57423 1573879 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=18. Detail. The facade of the rock-cut tombs of Qizqapan, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. Probably Achaemenid (6th-5th century BCE) rather than Median.jpg|image_size=|alt=|caption=گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە [[قزقاپان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی ھەڤەخشترە شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێس (Κυαξάρης)ی [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس ھەڤەخشترە بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، [[ئیشتوویگوو]]، ئەژدەھاک، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی سەکاکان=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فرەڤەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فرەڤەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە [[سەکاکان|سەکاکانی]] ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان [[مادیێس]] ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سەکاکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سەکاکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سەکاکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فرەڤەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سەکاکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی [[ئاشووربانیپاڵ]] دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سەکاکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سەکاکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سەکاکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی [[ئاشوور]] و [[ئورارتوو]] دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سەکاکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە [[سەکاکان]] دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی ماد.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مانناکان|مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[شانشینی ماد|ماد]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> === داگیرکردنی ئورارتوو === لە ٦٠٩ی پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی شانشینی [[ئورارتوو]] لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]. لەوانەیە ھێرشەکە بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجام درابێت، چونکە تۆمارە بابلییەکان ئاماژە بە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد-بابلی دەکەن بۆ سەر «بیت حانوونیا» لە ئورارتوو لە ٦٠٨ی پێش زایین، و پێدەچێت گرووپێکی جیابووەوەی [[سەکاکان]] پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت. ئەم داگیرکارییە نەبووە ھۆی لەناوبردنی ئورارتوو، بەڵکوو بووە ھۆی ئەوەی ببێتە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی [[شانشینی ماد|ماد]]. ڕەنگە ھێزە مادەکان یارمەتیی سەرکەوتنی کۆتاییی بابلییەکانیان دابێت دژی ھێزە ھاوبەشەکانی ئاشووری-میسری لە «کارکەمیش» لە ٦٠٥ی پێش زایین، کە لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتایی ھات، و ھێزە مادەکان بەشدارییان لە ھیچ کام لە ھەڵمەتەکانی دواتری [[بابل]] لە [[سووریا]] و [[فەلەستین]] نەکرد.<ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 568.</ref><ref>"Douay-Rheims Bible, Judith Chapter 1"</ref> === جەنگ دژی لیدییەکان === دوای لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]، زۆربەی [[سەکاکان]]ی لە ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ناو دەشتاییی پۆنتیک لە ماوەی ٦٠٠ەکانی پێش زایین دەرکران، و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زوو لە ٥٩٠ەکاندا بە شێوەیەکی کاتی تێکچوو. پەرتووکی دیوتێرۆکانۆنیکاڵیی «یوودیت» باس لە شەڕێک لە ٥٩٣ی پێش زایین دەکات لە نێوان پاشا «نەبووخەدەنەزەری دووەم» و «ئارفاکساد» (کە پێدەچێت ناوێکی تری کەیخەسرەو بێت).<ref>Diakonoff 1985, pp. 125–126.</ref> ئەم جەنگە پێنج ساڵی خایاند، تاوەکوو [[ڕۆژگیران|خۆرگیران]]ێک کە بە «[[ڕۆژگیرانی تالیس|خۆرگیرانی تالیس]]» ناسراوە لە ٥٨٥ی پێش زایین ڕوویدا، کە لەو ماوەیەدا جەنگێک لە نێوان سوپاکانی [[لیدیا]] و ماد ڕوویدا. لەبەر ئەوە، ئەم جەنگە بە «جەنگی خۆرگیران» ناسرا. ھەردوولا خۆرگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە لێکدایەوە. پاشاکانی بابل و [[کیلیکیە]] وەک نێوەندگیر لە پەیماننامەی ئاشتیی دواتردا کاریان کرد، کە بە ھاوسەرگیریی «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی کەیخەسرەو لەگەڵ «ئاریێنیس»ی کچی «ئالیاتیس» مۆر کرا.<ref>https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259</ref> سنووری نێوان [[لیدیا]] و [[ماد]] لە شوێنێکی دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] جێگیر کرا؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی سەبارەت بە «[[ڕووباری قزل ئیرماق|ڕووباری ھالیس]]» کە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینەکە دیاری کرابوو، وەک دروستکردنێکی گێڕانەوەی ڕابردوو دەردەکەوێت کە لەسەر بنەمای ئەو ڕۆڵە سیمبولییە بووە کە یۆنانییەکان بۆ ھالیس وەک جیاکەرەوەی نێوان ئاسیای خواروو و ئاسیای سەروو داویانەتە پاڵ، ھەروەھا لەسەر بنەمای ئەوەی ھالیس دواتر بووەتە سنوورێکی ویلایەتی لە ناو [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]دا.<ref>https://www.academia.edu/13842356</ref><ref>Leloux, Kevin (2018). La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure (PDF) (PhD). Vol. 2. University of Liège</ref> === مردن === [[پەڕگە:Zoroastrianism_Tomb_Sulaymaniyah_province_28.JPG|وێنۆک|گۆڕی ئەگەریی کەیخەسرەو، [[قزقاپان]]، [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]]] کەیخەسرەو ماوەیەکی کورت دوای [[جەنگی خۆرگیران]] لە ٥٨٥ی پێش زایین کۆچی دوایی کرد و «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی جێگەی گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی «[[ئیگۆر دیاکۆنۆف]]» بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخەسرەو لەو شوێنە بێت کە ئێستا پێی دەوترێت «[[قزقاپان]]»، لە چیاکانی [[باشووری کوردستان]] ئێستا لە [[سلێمانی]]. === ھێرش بۆ سەر ئوورارتوو === {{سەرەکی|داگیرکاریی ماد بۆ سەر ئورارتوو}} لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی [[ئورارتوو|شانشینی ئورارتوو]] لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]. ڕەنگە ھێرش بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجامدرابێت، چوونکە تۆمارەکانی بابلی باس لە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد و بابلی دەکەن بۆ سەر بیت ھانوونیا لە ئورارتوو لە ساڵی ٦٠٨ پێش زایین،{{sfn|Diakonoff|1985|pages=124–125}} پێدەچێت گرووپێکی دابەشکراوی سەکاکانیش پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت.{{sfn|Sulimirski|Taylor|1991|p=568}} ئەم لەشکرکێشییە نەبووە ھۆی لەناوچوونی ئورارتوو، بەڵکوو ئورارتوو بووە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی ماد.{{sfn|Diakonoff|1985|page=124}} ڕەنگە بەشەکانی میدیا یارمەتیی [[شەڕی کەرکەمیش|سەرکەوتنی کۆتاییی بابلیان]] دابێت بەرامبەر بە ھێزی ھاوبەشی ئاشووری و میسری لە کەرکەمیش لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین، لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتاییی ھات و ھێزەکانی ماد بەشدارییان لە ھیچ کام لە هەڵمەتەکانی بابلی دواتر لە [[شام]] و [[کەنعان]] نەکرد.{{sfn|Diakonoff|1985|pages=124–125}} === شەڕ لە دژی لیدیا === {{سەرەکی|شەڕی ماد و لیدیا|شەڕی ڕووباری ھالیس}} [[File:Median_empire_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Median_empire_map.png|وێنۆک|200x200پیکسڵ|شانشینی میدیای کەیخوسرەو لە لووتکەی دەسەڵاتیدا]] دوابەدوای لەناوچوونی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور، زۆرینەی سەکاکان دەرکران لە ئاسیای ڕۆژاوا بۆ ناو دەشتی پۆنتیک لە ساڵانی ٦٠٠ پێش زایین،{{sfn|Sulimirski|Taylor|1991|p=567}} و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زۆری نەخایاند لە ساڵانی ٥٩٠دا بۆ ماوەیەکی کاتی تێکچوو.{{sfn|Diakonoff|1985|pages=124–125}} کتێبی دیوترۆکانۆنیکی یودیت باس لە شەڕێک دەکات لە ساڵی ٥٩٣ پێش زایین. لە نێوان پاشا نەبوخودنەسری دووەم و ئەرپەخساد (پێدەچێت ناوێکی دیکەی کەیخوسرەو بێت).<ref>{{Cite web |url=https://www.drbo.org/chapter/18001.htm |title=Douay-Rheims Bible, Judith Chapter 1}}</ref> دواتر شەڕێک لە نێوان میدیا و کۆمەڵێکی دیکەی سەکاکان سەریھەڵدا، کە ڕەنگە ئەندامانی گرووپێکی دابەشبوو بن کە شانشینییەکیان لە ناوچەیەکی ئێستای ئازەربایجان پێکھێنابوو. ئەم سەکایانە قەوقازی ژێر دەسەڵاتی مادەکانیان بەجێھێشت و ھەڵاتن بۆ شانشینی [[لیدیا]] کە ھاوپەیمانی سەکاکان بوو. وە دوای ئەوەشی پاشای لیدی [[ئەلیاتیس]] ڕەتیکردەوە پابەند بێت بە داواکارییەکانی کەیخوسرەوەوە کە ئەم پەنابەرە سەکایانە ڕادەستی ئەو بکرێن، شەڕێک لە نێوان ماد و ئیمپراتۆریەتیی لیدیا لە ساڵی ٥٩٠ پێش زایین سەریھەڵدا. [[File:Median_Empire.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Median_Empire.png|وێنۆک|320x320پیکسڵ|نەخشەیەک کە ئیمپراتۆریەتیی مادی دێرین نیشاندەدا لە دەوروبەری ٥٥٠ پێش زایین لە لووتکەی فراوانیدا.]] ئەم شەڕە پێنج ساڵی خایاند، تا ئەو کاتەی خۆرگیرانێک کە بە [[ڕۆژگیرانی تالیس|خۆرگیرانی تالیس]] ناسراوە لە ساڵی ٥٨٥ پێش زایین ڕوویدا، لەو ماوەیەدا شەڕێک لە نێوان سوپای لیدیا و ماددا ڕوویدا. لێرەوە ئەم شەڕە بە [[شەڕی ڕووباری ھالیس|شەڕی مانگگیران]] ناسرا. ھەردوولا مانگگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە شەڕ لێکداوە. پادشاکانی بابل و کیلیکیا وەک ناوبژیوان ڕۆڵیان گێڕا لە پەیماننامەی ئاشتی، کە بە ھاوسەرگیریی [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگی]] کوڕی کەیخوسرەو لەگەڵ [[ئاریەنیس|ئاریەنیسی]] کچەکەی ئەلیاتیس مۆرکرا. سنووری نێوان لیدیا و میدیا لە شوێنێکی ھێشتا دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ جێگیرکرابوو؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی لەبارەی [[ڕووباری قزل ئیرماق|ڕووباری ھالیسەوە]] تێیاندا باس دەکرێت کە ئەم ڕووبارە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینییەکە دانراوە.{{sfn|Diakonoff|1985|pages=125–126}}<ref name="The Battle of the Eclipse">{{cite journal |last1=Leloux |first1=Kevin |date=December 2016 |title=The Battle of the Eclipse |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |journal=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |publisher=Polemos |volume=19 |issue=2 |access-date=2019-04-30 |hdl=2268/207259}}</ref><ref>{{cite book|last=Rollinger|first=Robert|title=Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia|date=2003|publisher=S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria|isbn=978-9-990-93968-2|editor1-last=Lanfranchi|editor1-first=Giovanni B.|location=[[Padua]]|pages=1–12|chapter=The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination|author-link=Robert Rollinger|editor2-last=Roaf|editor2-first=Michael|editor-link2=Michael Roaf|editor3-last=Rollinger|editor3-first=Robert|editor-link3=Robert Rollinger|chapter-url=https://www.academia.edu/13842356}}</ref><ref name="Leloux-2">{{cite thesis|last=Leloux|first=Kevin|date=2018|title=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure|type=PhD|volume=2|publisher=[[University of Liège]]|docket=|oclc=|url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf|access-date=1 May 2022|archive-date=9 October 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf|url-status=dead}}</ref> === مردن === کەیخوسرەو دوای ماوەیەکی کورت لە شەڕی مانگگیران لە ساڵی ٥٨٥ پێش زایین کۆچی دواییی کرد، لە دوای ئەویش [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگی]] کوڕی جێگای گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی ئیگۆر دیاکۆنۆف بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخوسرەو لەو شوێنەدا بێت کە ئێستا پێی دەوترێت [[ئەشکەوتی قزقاپان|قزقاپان]]، لە چیاکانی [[باشووری کوردستان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]. == میرات و کاریگەرییەکانی == دوای ئەوەی داریووشی یەکەم ھاتە سەر دەسەڵات لە [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیدا]]، یاخیبوونەکان سەریان ھەڵدا و ئیدیعای میراتی کەیخوسرەویان دەکرد. دوای ئەوەی ئەم یاخیبوونانە شکستیان ھێنا، داریووش لە [[وێنەبەردینەی بێستوون|نووسراویی بێستووندا]] دوو کەسی ئاماژە پێکردووە، یەکێکیان فراورتیشی مادی بوو؛<ref>(Struve, 1948, pp. 5–34)</ref><blockquote>درۆی کرد و وتی: '«من خشتاتریتاییم (کەیخوسرەو)، لە بنەماڵەی کەیخوسرەوم.» ئەمەش مادییەکانی وا لێکرد کە یاخی ببن دژی فارسەکان. یەکێکی تریشیان تریتانتاچمێس بوو، ئەو ساگارتییە کە درۆی کرد و وتی: «من پاشام لە ساگارتیا، لە بنەماڵەی کەیخوسرەوم.» ساگارتیای وا لێکرد ڕاپەڕین بکات.<ref>(Struve, 1948, pp. 5–34)</ref></blockquote>کەیخوسرەو لە [[سروودی کوردی|سروودی نەتەوەییی کوردیی]] [[ئەی ڕەقیب]] کە لە ساڵی ١٩٣٨ لە لایەن شاعیر [[دڵدار|دڵدارەوە]] نووسراوە، ئاماژەی پێکراوە.<ref>{{cite web |author=KRG Poland |url=http://poland.gov.krd/about-kurdistan/basic-facts/ |access-date=2025-07-09 |website=Kurdistan Regional Government-Representation in Poland |language=en |title=Basic facts}}</ref> وەک ھێمای دەسەڵات و بەرخۆدانی دێرینی [[کورد]]؛<ref>{{Cite book|last=Gunter|first=Michael|title=Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War|year=2014|isbn=9781849045322|pages=44–45}}</ref><ref>{{Cite book|last=Körlings|first=Helmut|url=https://books.google.com/books?id=dmrPBAAAQBAJ&q=ey+raqib|title=Ey Raquib: Kurdisches Zwischenspiel|date=2014-10-14|publisher=BookRix|isbn=978-3-7368-4688-3|language=de}}</ref><ref>{{cite web |date=1938 |url=https://www.kurdishlobbyaustralia.com/wp-content/uploads/2016/11/Kurdish-national-anthem.pdf |access-date=2025-07-09 |website=Kurdish Lobby Australia |language=ku |title=Ey Reqîb – Kurdish National Anthem}}</ref><ref>{{cite web |last=Younis |first=Rauf |date=1938 |url=https://books.vejin.net/text/4278 |access-date=2025-07-09 |website=VejinBooks |language=ku |author-link=Dildar (poet) |title=ئەی ڕەقیب}}</ref><blockquote><big>{{Script/Arabic|ئێمە ڕۆڵەی میدیا و {{font color|blue|کەیخوسرەو}}ین}}</big></blockquote> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] gb65g4mmg3taqeoi86bh67epili6pa5 1573880 1573879 2026-04-09T11:43:11Z Ari Qasm 57423 1573880 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=پاشا کەیخوسرەوی گەورە|title=|image=18. Detail. The facade of the rock-cut tombs of Qizqapan, Sulaymaniyah Governorate, Iraqi Kurdistan. Probably Achaemenid (6th-5th century BCE) rather than Median.jpg|image_size=|alt=|caption=گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە [[قزقاپان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]|succession=پاشای [[شانشینی ماد]]|reign=٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]])|coronation=|predecessor=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|successor=[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|birth_date=٦٥۳ پ.ز|birth_place=[[ھەگمەتانە]] [[ماد|شانشینی ماد]]|death_date=٥٨٥ پ.ز|death_place=[[ھەگمەتانە]] ئیمپڕاتۆرییەتی [[ماد]]|burial_place=سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی ([[قزقاپان]]) [[سلێمانی]]|spouse=ھاوسەری یەکەم{{ھن}}کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل|issue=شازادە ئەمیتیس{{ھن}}[[ئیشتوویگوو]] پاشا ئەژدەھاک|full name=|dynasty=بنەماڵەی شاھانەی [[ماد]]|father=[[فرەڤەرتیش]]|mother=|religion=[[ئایینی کۆنی ئێران]]}} '''کەیخوسرەو''' یان '''ھەڤەخشترە''' (بە [[زمانی مادی|مادی]]: ''Ḫavaxštra''، بە [[یۆنانی]]: ''Κυαξάρης'' ''(کەیخەسرەو)''، بە [[فەڕەنسی]]: ''Cyaxare'') بەھێزترین پاشای [[ماد|مادەکان]] بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی [[پێش زایین]] بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ی بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای [[بابل]] کە [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل]] وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ [[ماد]]ەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای [[ماد]] بوو وا توانی [[سەکاکان]] بە تەواوی لە وڵاتەکانی [[ماد]] وەدەرنێت. ==ناو== ناوی ھەڤەخشترە شێوە [[لاتینی]]کراوی کواکسارێس (Κυαξάρης)ی [[یۆنانی]]یە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی [[زمانی مادی|مادیی]] ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.<ref>Diakonoff 1993</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 216–218.</ref><ref>Olbrycht, Marek Jan (2021). Early Arsakid Parthia (ca. 250–165 B.C.): At the Crossroads of Iranian, Hellenistic, and Central Asian History. Leiden, Netherlands; Boston, United States: Brill. pp. 17–18. ISBN 978-9-004-46076-8.</ref> نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس ھەڤەخشترە بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، [[ئیشتوویگوو]]، ئەژدەھاک، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.<ref>Hinz 1975, p. 207.</ref><ref>Schmitt 2011, pp. 139–140.</ref><ref>https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king</ref><ref>Hinz 1975, p. 208.</ref> ==ژیان و فەرمانڕەوایی== ===فەرمانڕەواییی سەکاکان=== بە گوێرەی [[ھێرۆدۆت]]، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی [[فرەڤەرتیش]] بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی [[پێش زایین]]، فرەڤەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی [[ئاشوورییەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان [[ئاشووربانیپاڵ]]، یان دژی ھاوپەیمانە [[سەکاکان|سەکاکانی]] ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان [[مادیێس]] ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سەکاکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سەکاکان بەسەر [[ئاسیا]]دا» ناوی بردووە.<ref>https://www.jstor.org/stable/123971</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 565.</ref> بەدوای داگیرکاریی سەکاکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فرەڤەرتیشی باوکی وەک پاشای [[مادەکان]] لە ژێر دەسەڵاتی سەکاکاندا دەستبەکار بوو.<ref>https://www.jstor.org/stable/40000130</ref> تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ی دوای مردنی [[ئاشووربانیپاڵ]] دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی [[ئاشوور]]دا، [[بابل]] لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سەکاکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سەکاکان بۆ [[بێرمێک]]، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.<ref>Dandamayev, M.; Medvedskaya, I. (2006). "MEDIA". Encyclopædia Iranica. Retrieved 11 August 2022.</ref> دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سەکاکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی [[ئاشوور]] و [[ئورارتوو]] دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سەکاکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە [[سەکاکان]] دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.<ref>Diakonoff 1985, p. 119.</ref><ref>Diakonoff 1985, pp. 121–122.</ref><ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 567.</ref> ===شەڕ لە پارتیا=== لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی [[وەرکان]] و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی ماد.<ref>Dandamayev, M. A. (1994). "Media and Achaemenid Iran". In Dani, Ahmad Hasan; Harmatta, János; Puri, Baij Nath; Etemadi, G. F.; Bosworth, Clifford Edmund (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Paris, France: UNESCO. pp. 35–64. ISBN 978-9-231-02846-5. Judging by later indirect evidence, Cyaxares also succeeded in taking Parthia, Hyrcania to the east of the Caspian Sea, and Armenia.</ref> بە گوێرەی [[دیۆدۆرووس سیکولۆوس]]، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و [[سەکاکان]] دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.<ref>Diakonoff 1985, p. 132.</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/zarinaia</ref> گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی [[دەریای قەزوین]] و [[دەریای ئاراڵ|ئاراڵ]] بووە.<ref>Mayor, Adrienne (2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton: Princeton University Press. pp. 379–381. ISBN 978-0-691-14720-8.</ref> ===شەڕ دژی ئاشوور=== بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە [[گابلینۆ]] لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو [[مانناکان|مەننا]]ی داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان [[ئەشۆر]] بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی [[زاگرۆس]]دا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی [[دیجلە]] بەرەو باکوور ڕۆیشتن و [[تەربیسوو]]یان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و [[کاڵھوو]]یان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.<ref>Diakonoff 1985, pp. 122–123.</ref> ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاساری]] پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.<ref>Diakonoff 1985, p. 123.</ref> کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و [[نەبوپلاسەر|نابۆپۆلاسار]] بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی [[ڕووباری عەزێم]] پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، [[نەینەوا]]، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.<ref>Diakonoff 1985, p. 124.</ref> دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، [[ئاشوور ئوبالیتی دووەم]]، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە [[حەڕان]] ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ [[کارکەمیش]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات]].<ref>Diakonoff 1985, pp. 124–125.</ref> بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی [[چیای شنگال]] تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی [[زنجیرەچیای حەمرین|چیای حەمرین]] و بە دەشتاییی [[ڕووباری دیالە]]دا تا سنوورە باکوورییەکانی [[ئیلام]] دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی [[زاگرۆس]] کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی [[ئاشوورییەکان]]دا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ [[شانشینی ماد|ماد]].<ref>Liverani, Mario (2003). "The Rise and Fall of Media" (PDF). In Lanfranchi, Giovanni B.; Roaf, Michael; Rollinger, Robert (eds.). Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padua: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria. pp. 1–12. ISBN 978-9-990-93968-2.</ref> === داگیرکردنی ئورارتوو === لە ٦٠٩ی پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی شانشینی [[ئورارتوو]] لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]. لەوانەیە ھێرشەکە بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجام درابێت، چونکە تۆمارە بابلییەکان ئاماژە بە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد-بابلی دەکەن بۆ سەر «بیت حانوونیا» لە ئورارتوو لە ٦٠٨ی پێش زایین، و پێدەچێت گرووپێکی جیابووەوەی [[سەکاکان]] پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت. ئەم داگیرکارییە نەبووە ھۆی لەناوبردنی ئورارتوو، بەڵکوو بووە ھۆی ئەوەی ببێتە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی [[شانشینی ماد|ماد]]. ڕەنگە ھێزە مادەکان یارمەتیی سەرکەوتنی کۆتاییی بابلییەکانیان دابێت دژی ھێزە ھاوبەشەکانی ئاشووری-میسری لە «کارکەمیش» لە ٦٠٥ی پێش زایین، کە لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتایی ھات، و ھێزە مادەکان بەشدارییان لە ھیچ کام لە ھەڵمەتەکانی دواتری [[بابل]] لە [[سووریا]] و [[فەلەستین]] نەکرد.<ref>Sulimirski & Taylor 1991, p. 568.</ref><ref>"Douay-Rheims Bible, Judith Chapter 1"</ref> === جەنگ دژی لیدییەکان === دوای لەناوچوونی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]، زۆربەی [[سەکاکان]]ی لە ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ناو دەشتاییی پۆنتیک لە ماوەی ٦٠٠ەکانی پێش زایین دەرکران، و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زوو لە ٥٩٠ەکاندا بە شێوەیەکی کاتی تێکچوو. پەرتووکی دیوتێرۆکانۆنیکاڵیی «یوودیت» باس لە شەڕێک لە ٥٩٣ی پێش زایین دەکات لە نێوان پاشا «نەبووخەدەنەزەری دووەم» و «ئارفاکساد» (کە پێدەچێت ناوێکی تری کەیخەسرەو بێت).<ref>Diakonoff 1985, pp. 125–126.</ref> ئەم جەنگە پێنج ساڵی خایاند، تاوەکوو [[ڕۆژگیران|خۆرگیران]]ێک کە بە «[[ڕۆژگیرانی تالیس|خۆرگیرانی تالیس]]» ناسراوە لە ٥٨٥ی پێش زایین ڕوویدا، کە لەو ماوەیەدا جەنگێک لە نێوان سوپاکانی [[لیدیا]] و ماد ڕوویدا. لەبەر ئەوە، ئەم جەنگە بە «جەنگی خۆرگیران» ناسرا. ھەردوولا خۆرگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە لێکدایەوە. پاشاکانی بابل و [[کیلیکیە]] وەک نێوەندگیر لە پەیماننامەی ئاشتیی دواتردا کاریان کرد، کە بە ھاوسەرگیریی «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی کەیخەسرەو لەگەڵ «ئاریێنیس»ی کچی «ئالیاتیس» مۆر کرا.<ref>https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259</ref> سنووری نێوان [[لیدیا]] و [[ماد]] لە شوێنێکی دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] جێگیر کرا؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی سەبارەت بە «[[ڕووباری قزل ئیرماق|ڕووباری ھالیس]]» کە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینەکە دیاری کرابوو، وەک دروستکردنێکی گێڕانەوەی ڕابردوو دەردەکەوێت کە لەسەر بنەمای ئەو ڕۆڵە سیمبولییە بووە کە یۆنانییەکان بۆ ھالیس وەک جیاکەرەوەی نێوان ئاسیای خواروو و ئاسیای سەروو داویانەتە پاڵ، ھەروەھا لەسەر بنەمای ئەوەی ھالیس دواتر بووەتە سنوورێکی ویلایەتی لە ناو [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]دا.<ref>https://www.academia.edu/13842356</ref><ref>Leloux, Kevin (2018). La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure (PDF) (PhD). Vol. 2. University of Liège</ref> === مردن === [[پەڕگە:Zoroastrianism_Tomb_Sulaymaniyah_province_28.JPG|وێنۆک|گۆڕی ئەگەریی کەیخەسرەو، [[قزقاپان]]، [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]]] کەیخەسرەو ماوەیەکی کورت دوای [[جەنگی خۆرگیران]] لە ٥٨٥ی پێش زایین کۆچی دوایی کرد و «[[ئیشتوویگوو]]»ی کوڕی جێگەی گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی «[[ئیگۆر دیاکۆنۆف]]» بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخەسرەو لەو شوێنە بێت کە ئێستا پێی دەوترێت «[[قزقاپان]]»، لە چیاکانی [[باشووری کوردستان]] ئێستا لە [[سلێمانی]]. === ھێرش بۆ سەر ئورارتوو === {{سەرەکی|داگیرکاریی ماد بۆ سەر ئورارتوو}} لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی [[ئورارتوو|شانشینی ئورارتوو]] لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]. ڕەنگە ھێرش بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجامدرابێت، چوونکە تۆمارەکانی بابلی باس لە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد و بابلی دەکەن بۆ سەر بیت ھانوونیا لە ئورارتوو لە ساڵی ٦٠٨ پێش زایین،{{sfn|Diakonoff|1985|pages=124–125}} پێدەچێت گرووپێکی دابەشکراوی سەکاکانیش پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت.{{sfn|Sulimirski|Taylor|1991|p=568}} ئەم لەشکرکێشییە نەبووە ھۆی لەناوچوونی ئورارتوو، بەڵکوو ئورارتوو بووە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی ماد.{{sfn|Diakonoff|1985|page=124}} ڕەنگە بەشەکانی میدیا یارمەتیی [[شەڕی کەرکەمیش|سەرکەوتنی کۆتاییی بابلیان]] دابێت بەرامبەر بە ھێزی ھاوبەشی ئاشووری و میسری لە کەرکەمیش لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین، لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتاییی ھات و ھێزەکانی ماد بەشدارییان لە ھیچ کام لە هەڵمەتەکانی بابلی دواتر لە [[شام]] و [[کەنعان]] نەکرد.{{sfn|Diakonoff|1985|pages=124–125}} === شەڕ لە دژی لیدیا === {{سەرەکی|شەڕی ماد و لیدیا|شەڕی ڕووباری ھالیس}} [[File:Median_empire_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Median_empire_map.png|وێنۆک|200x200پیکسڵ|شانشینی میدیای کەیخوسرەو لە لووتکەی دەسەڵاتیدا]] دوابەدوای لەناوچوونی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور، زۆرینەی سەکاکان دەرکران لە ئاسیای ڕۆژاوا بۆ ناو دەشتی پۆنتیک لە ساڵانی ٦٠٠ پێش زایین،{{sfn|Sulimirski|Taylor|1991|p=567}} و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زۆری نەخایاند لە ساڵانی ٥٩٠دا بۆ ماوەیەکی کاتی تێکچوو.{{sfn|Diakonoff|1985|pages=124–125}} کتێبی دیوترۆکانۆنیکی یودیت باس لە شەڕێک دەکات لە ساڵی ٥٩٣ پێش زایین. لە نێوان پاشا نەبوخودنەسری دووەم و ئەرپەخساد (پێدەچێت ناوێکی دیکەی کەیخوسرەو بێت).<ref>{{Cite web |url=https://www.drbo.org/chapter/18001.htm |title=Douay-Rheims Bible, Judith Chapter 1}}</ref> دواتر شەڕێک لە نێوان میدیا و کۆمەڵێکی دیکەی سەکاکان سەریھەڵدا، کە ڕەنگە ئەندامانی گرووپێکی دابەشبوو بن کە شانشینییەکیان لە ناوچەیەکی ئێستای ئازەربایجان پێکھێنابوو. ئەم سەکایانە قەوقازی ژێر دەسەڵاتی مادەکانیان بەجێھێشت و ھەڵاتن بۆ شانشینی [[لیدیا]] کە ھاوپەیمانی سەکاکان بوو. وە دوای ئەوەشی پاشای لیدی [[ئەلیاتیس]] ڕەتیکردەوە پابەند بێت بە داواکارییەکانی کەیخوسرەوەوە کە ئەم پەنابەرە سەکایانە ڕادەستی ئەو بکرێن، شەڕێک لە نێوان ماد و ئیمپراتۆریەتیی لیدیا لە ساڵی ٥٩٠ پێش زایین سەریھەڵدا. [[File:Median_Empire.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Median_Empire.png|وێنۆک|320x320پیکسڵ|نەخشەیەک کە ئیمپراتۆریەتیی مادی دێرین نیشاندەدا لە دەوروبەری ٥٥٠ پێش زایین لە لووتکەی فراوانیدا.]] ئەم شەڕە پێنج ساڵی خایاند، تا ئەو کاتەی خۆرگیرانێک کە بە [[ڕۆژگیرانی تالیس|خۆرگیرانی تالیس]] ناسراوە لە ساڵی ٥٨٥ پێش زایین ڕوویدا، لەو ماوەیەدا شەڕێک لە نێوان سوپای لیدیا و ماددا ڕوویدا. لێرەوە ئەم شەڕە بە [[شەڕی ڕووباری ھالیس|شەڕی مانگگیران]] ناسرا. ھەردوولا مانگگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە شەڕ لێکداوە. پادشاکانی بابل و کیلیکیا وەک ناوبژیوان ڕۆڵیان گێڕا لە پەیماننامەی ئاشتی، کە بە ھاوسەرگیریی [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگی]] کوڕی کەیخوسرەو لەگەڵ [[ئاریەنیس|ئاریەنیسی]] کچەکەی ئەلیاتیس مۆرکرا. سنووری نێوان لیدیا و میدیا لە شوێنێکی ھێشتا دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ جێگیرکرابوو؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی لەبارەی [[ڕووباری قزل ئیرماق|ڕووباری ھالیسەوە]] تێیاندا باس دەکرێت کە ئەم ڕووبارە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینییەکە دانراوە.{{sfn|Diakonoff|1985|pages=125–126}}<ref name="The Battle of the Eclipse">{{cite journal |last1=Leloux |first1=Kevin |date=December 2016 |title=The Battle of the Eclipse |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |journal=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |publisher=Polemos |volume=19 |issue=2 |access-date=2019-04-30 |hdl=2268/207259}}</ref><ref>{{cite book|last=Rollinger|first=Robert|title=Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia|date=2003|publisher=S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria|isbn=978-9-990-93968-2|editor1-last=Lanfranchi|editor1-first=Giovanni B.|location=[[Padua]]|pages=1–12|chapter=The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination|author-link=Robert Rollinger|editor2-last=Roaf|editor2-first=Michael|editor-link2=Michael Roaf|editor3-last=Rollinger|editor3-first=Robert|editor-link3=Robert Rollinger|chapter-url=https://www.academia.edu/13842356}}</ref><ref name="Leloux-2">{{cite thesis|last=Leloux|first=Kevin|date=2018|title=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure|type=PhD|volume=2|publisher=[[University of Liège]]|docket=|oclc=|url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf|access-date=1 May 2022|archive-date=9 October 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf|url-status=dead}}</ref> === مردن === کەیخوسرەو دوای ماوەیەکی کورت لە شەڕی مانگگیران لە ساڵی ٥٨٥ پێش زایین کۆچی دواییی کرد، لە دوای ئەویش [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگی]] کوڕی جێگای گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی ئیگۆر دیاکۆنۆف بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخوسرەو لەو شوێنەدا بێت کە ئێستا پێی دەوترێت [[ئەشکەوتی قزقاپان|قزقاپان]]، لە چیاکانی [[باشووری کوردستان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]. == میرات و کاریگەرییەکانی == دوای ئەوەی داریووشی یەکەم ھاتە سەر دەسەڵات لە [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیدا]]، یاخیبوونەکان سەریان ھەڵدا و ئیدیعای میراتی کەیخوسرەویان دەکرد. دوای ئەوەی ئەم یاخیبوونانە شکستیان ھێنا، داریووش لە [[وێنەبەردینەی بێستوون|نووسراویی بێستووندا]] دوو کەسی ئاماژە پێکردووە، یەکێکیان فراورتیشی مادی بوو؛<ref>(Struve, 1948, pp. 5–34)</ref><blockquote>درۆی کرد و وتی: '«من خشتاتریتاییم (کەیخوسرەو)، لە بنەماڵەی کەیخوسرەوم.» ئەمەش مادییەکانی وا لێکرد کە یاخی ببن دژی فارسەکان. یەکێکی تریشیان تریتانتاچمێس بوو، ئەو ساگارتییە کە درۆی کرد و وتی: «من پاشام لە ساگارتیا، لە بنەماڵەی کەیخوسرەوم.» ساگارتیای وا لێکرد ڕاپەڕین بکات.<ref>(Struve, 1948, pp. 5–34)</ref></blockquote>کەیخوسرەو لە [[سروودی کوردی|سروودی نەتەوەییی کوردیی]] [[ئەی ڕەقیب]] کە لە ساڵی ١٩٣٨ لە لایەن شاعیر [[دڵدار|دڵدارەوە]] نووسراوە، ئاماژەی پێکراوە.<ref>{{cite web |author=KRG Poland |url=http://poland.gov.krd/about-kurdistan/basic-facts/ |access-date=2025-07-09 |website=Kurdistan Regional Government-Representation in Poland |language=en |title=Basic facts}}</ref> وەک ھێمای دەسەڵات و بەرخۆدانی دێرینی [[کورد]]؛<ref>{{Cite book|last=Gunter|first=Michael|title=Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War|year=2014|isbn=9781849045322|pages=44–45}}</ref><ref>{{Cite book|last=Körlings|first=Helmut|url=https://books.google.com/books?id=dmrPBAAAQBAJ&q=ey+raqib|title=Ey Raquib: Kurdisches Zwischenspiel|date=2014-10-14|publisher=BookRix|isbn=978-3-7368-4688-3|language=de}}</ref><ref>{{cite web |date=1938 |url=https://www.kurdishlobbyaustralia.com/wp-content/uploads/2016/11/Kurdish-national-anthem.pdf |access-date=2025-07-09 |website=Kurdish Lobby Australia |language=ku |title=Ey Reqîb – Kurdish National Anthem}}</ref><ref>{{cite web |last=Younis |first=Rauf |date=1938 |url=https://books.vejin.net/text/4278 |access-date=2025-07-09 |website=VejinBooks |language=ku |author-link=Dildar (poet) |title=ئەی ڕەقیب}}</ref><blockquote><big>{{Script/Arabic|ئێمە ڕۆڵەی میدیا و {{font color|blue|کەیخوسرەو}}ین}}</big></blockquote> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا [[فرەڤەرتیش]]|after=پاشا ئەژدەھاک [[ئیشتوویگوو]]|years=٦۲٥–٥٨٥ پ.ز}} {{s-end}} {{ماد}}{{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئێران|ئاسیا|بەستەرە دەرەکییەکان=وویوویا}} == پەرتووکنامە == * تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە [[فارسی]]) [[پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] nmnb4ccks52fcsji7mmw914wxdehxtk 0 1602 1573843 1499624 2026-04-09T03:42:41Z 1silent scientist 51740 1573843 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | ناو = جەلیل زەنگەنە | وێنە = | قەبارەی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = جەلیل سەعید زەنگەنە | شوێنی لەدایکبوون = [[کەرکووک]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٧ | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = [[سلێمانی]] | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = [[دەرھێنەر]]ی درامای تەلەفزیۆنی و نوسەر و ئەکتەر | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = کاری ھونەری | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بەرانبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] | ھاوسەر = لەیلا عومەر | یار = | منداڵەکان = ٤ | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = خەڵاتی زێڕین، کەسایەتی ساڵ، خەڵاتی جمھوری عیراق، خەڵاتی مامەڕیشە، لاوانی کورد، خەڵاتی باشترین دەرھینەری کورد، باشترین فیلمی کوردی ،باشترین سیناریۆ نووس .. ھتد |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''جەلیل سەعید زەنگەنە''' (١٩٤٧، گەڕەکی شاترلووی [[کەرکووک]]) لە ناوەڕاستی شەستەکانەوە تێکەڵاوی کاری ھونەری بووە و تا ئێستاش بەردەوامە و خاوەنی چەندین بەرھەمی دیارە لەوانە: [[مەرەزە]]، [[ژیان]]، [[ژاڵە (دراما)|ژاڵە]]، [[فیلمی خولە پیزە]]، [[گەردەلوول (دراما)|گەردەلوول]]، مانگی ئاوابوو، درامای ساتێک بۆ خۆشەویستی، سرودی خۆشنوودی، فیلمی مامەڕیشە، بەشێک لەبیرۆکەی سیناریۆی [[پەیکەری دڵ]]، بیرۆکە و سیناریۆی درامای ژاڵە، فیلمی خوولە پیزە. == ئەمانەش ببینە == * [[سینەمای کوردی]] * [[یەڵماز گونەی]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|پارێزگای کەرکووک|کوردستان|عێراق}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:ھونەرمەندانی کورد]] ntla2dhnbxwcgguhl4gkkyoa8z18r9e 1573844 1573843 2026-04-09T03:43:05Z 1silent scientist 51740 /* ئەمانەش ببینە */ 1573844 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | ناو = جەلیل زەنگەنە | وێنە = | قەبارەی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = جەلیل سەعید زەنگەنە | شوێنی لەدایکبوون = [[کەرکووک]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٧ | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = [[سلێمانی]] | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = [[دەرھێنەر]]ی درامای تەلەفزیۆنی و نوسەر و ئەکتەر | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = کاری ھونەری | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بەرانبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] | ھاوسەر = لەیلا عومەر | یار = | منداڵەکان = ٤ | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = خەڵاتی زێڕین، کەسایەتی ساڵ، خەڵاتی جمھوری عیراق، خەڵاتی مامەڕیشە، لاوانی کورد، خەڵاتی باشترین دەرھینەری کورد، باشترین فیلمی کوردی ،باشترین سیناریۆ نووس .. ھتد |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''جەلیل سەعید زەنگەنە''' (١٩٤٧، گەڕەکی شاترلووی [[کەرکووک]]) لە ناوەڕاستی شەستەکانەوە تێکەڵاوی کاری ھونەری بووە و تا ئێستاش بەردەوامە و خاوەنی چەندین بەرھەمی دیارە لەوانە: [[مەرەزە]]، [[ژیان]]، [[ژاڵە (دراما)|ژاڵە]]، [[فیلمی خولە پیزە]]، [[گەردەلوول (دراما)|گەردەلوول]]، مانگی ئاوابوو، درامای ساتێک بۆ خۆشەویستی، سرودی خۆشنوودی، فیلمی مامەڕیشە، بەشێک لەبیرۆکەی سیناریۆی [[پەیکەری دڵ]]، بیرۆکە و سیناریۆی درامای ژاڵە، فیلمی خوولە پیزە. == ئەمانەش ببینە == * [[سینەمای کوردی]] * [[یەڵماز گونەی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|پارێزگای کەرکووک|کوردستان|عێراق}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:ھونەرمەندانی کورد]] 7ska4qk642e0m3d9bjbkgr83z6kkzcq 0 3415 1573870 1560400 2026-04-09T10:22:34Z 1silent scientist 51740 1573870 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=کوردیی ناوەندی |nativename=سۆرانی، [[کوردی]] |image=Central Kurdish-Sorani in Naskh.png |familycolor=indo-european |states={{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]){{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}{{Flag|Iran}}{{ھن}}{{Flag|Iraq}} |region=[[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] |speakers= ١٢ ملیۆن کەس | date = ٢٠٢٥ | ref = {{Sfnp|Sheyholislami|2021|p=633}} |fam2=[[زمانەکانی ھیندوئێرانی|ھیندوئێرانی]] |fam3=[[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانی]] |fam4=[[زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوا|ئێرانیی ڕۆژاوا]] |fam5=[[زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا|ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا]] |fam6=[[زمانی کوردی|کوردی]] |iso3=ckb |lingua=58-AAA-cae |map2 = Kurdish languages map.svg | mapcaption2 =زاراوەکانی کوردی {{col-begin}} {{col-break}} {{legend|#ef6662|[[کوردیی باکووری|کورمانجی]]}} {{legend|#c63143|[[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]}} {{legend|#c8a65d|[[کوردیی باشووری|خوارین]] و [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]]}} {{legend|#a56c24|[[زازاکی]]}} {{legend|#b3d423|تێکەڵاو}} {{col-end}} }} '''کوردیی ناوەندی'''، یان '''سۆرانی''' یەکێک لە [[زار|زارە]] سەرەکییەکانی [[زمانی کوردی]]یە<ref>http://www.kurdishacademy.org/?q=ku-ar/node/215</ref> کە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵات]] و [[باشووری کوردستان]] قسەی پێ دەکرێت. لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، باشووری [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] ([[ناوچەی ھەوشار]] و [[موکریان]]) لە شارەکانی [[شنۆ]]، [[نەغەدە]]، [[پیرانشار]]، [[مەھاباد]]، [[بۆکان]]، [[سەردەشت]]، [[ساینقەڵا]]، [[تیکاب]] و بەشی ھەرە زۆری [[پارێزگای کوردستان|پارێزگای سنە]]، شارەکانی [[سنە]]، [[سەقز]]، [[بانە]]، [[مەریوان]]، [[دیواندەرە]]، [[کامیاران]]، [[دێولان]]، [[قوروە]]، [[بیجار]]،[[جوانڕۆ]] و [[ڕوانسەر]] و [[شارستانی سەلاسی باوەجانی|سەلاسی باوەجانی]] و [[سەرپێڵی زەھاو]] ([[دەشتی زەھاو]]) و بەشێک لە شاری [[کرماشان]] و ناوچەیەک لە کولیایی لە [[پارێزگای کرماشان]] بەم شێوەزارە قسە دەکەن. لە [[باشووری کوردستان]] لە پارێزگاکانی [[پارێزگای کەرکووک]]، [[پارێزگای ھەڵەبجە]]، [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای ھەولێر]] بە ئەم شێوەزارە دەدوێن. شێوەزاری فەرمیی [[شانشینی کوردستان]] و [[کۆماری کوردستان]] بووە و ئێستا زمانی فەرمیی [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق|کۆماری عێراقە]].<ref>زەبیحی ١٣٦٧، ل ٤٢</ref> [[سلێمانی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]]، [[سنە]]، [[بۆکان]]، [[مەھاباد]]، [[سەقز]]، [[مەریوان]]، [[بانە]] و [[پیرانشار]] لە ئەو شارە گەورانەن کە خەڵکەکەی بە ئەم زارە دەدوێن. == وشە == زاراوەی کوردی سۆرانی نزیکەی ٩٢ ھەزار وشە لەخۆدەگرێت بەپێی فەرھەنگی زانستگای کوردستان.<ref>ماجد مەردۆخ ڕۆحانی (٢٠١٨). فەرھەنگی زانستگای کوردستان. [[سنە]]، [[ئێران]]: پەخشانگای زانستگای کوردستان.</ref> == ئاخێوەران == {{نەخشەی کوردیی ناوەندی}} شارستانە گەورەکانی ئاخێوەری ئەم شێوەزارە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا بە پێی ئاماری ساڵی ٢٠١٦ [[ناوەندی ئاماری ئێران]] ئەمانەن: {| class="wikitable sortable" |- !ڕیز !! شارستان !! ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاماری سەرانسەری 1395ی ھەتاوە شار و گوندەکانی ئێران|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/|وێبگە=آمار|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190906071718/https://www.amar.org.ir/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> !! زمان و شێوەزارەکانی تر |- |١ || [[شارستانی سنە|سنە]]|| ٥٠١٬٤٠٢ || |- |٢ || [[سەقز]]|| ٢۴۸،۵۲۹<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=آمار جمعیت استان کوردستان به تفکیک شهرها در سال 1400|ناونیشان=http://hawalati.ir/2022/06/07/%d8%a2%d9%85%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d9%85%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%da%a9%d9%88%d8%b1%d8%af%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d9%87-%d8%aa%d9%81%da%a9%db%8c%da%a9-%d8%b4%d9%87%d8%b1/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=پایگاه خبری تحلیلی هاولاتی|زمان=fa-IR}}</ref>|| |- |٣ || [[بۆکان]]|| ۲۴۲،۱۴۷ || |- |٤ || [[مەھاباد|مەهاباد]]|| ٢۳۷،۸۲۰ || |- |٥ || [[شارستانی میاندواو|میاندواو]] || ٢٢٥،٣٤٥ || زمانی [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەربایجانی]] (زۆرینە) |- |٦ || [[شارستانی مەریوان|مەریوان]] || ١٩٥٬٢٦٣ || |- |٧ || [[شارستانی بانە|بانە]] || ١٥٨٬٦٩٠ || |- |٨ || [[شارستانی قوروە|قوروە]] || ١٤٠٬١٩٢ || |- |٩ || [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] || ١٣٨٬٨٦٤ || |- |١٠ || [[شارستانی نەغەدە|نەغەدە]]|| ١٢١٬٦٠٢ || زمانی ئازەربایجانی |- |۱١ || [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]] || ١١٨٬٨٤٩ || |- |١٢ || [[شارستانی کامیاران|کامیاران]] || ١٠٢٬٨٥٦ || |- |١٣ || [[شارستانی ساینقەڵا|ساینقەڵا]] || ٩٢٬٤٥٦ || زمانی ئازەربایجانی |- |١٤ || [[شارستانی بیجاڕ|بیجاڕ]] || ٨٩٬١٦٢ || |- |١٥ || [[شارستانی سەرپێڵی زەھاو|سەرپێڵی زەھاو]] || ٨٥٬٣٤٢ || شێوەزاری [[کوردیی باشووری]] (زۆرینە) |- |١٦ || [[شارستانی تیکاب|تیکاب]] || ٨٠٬٥٥٦ || زمانی ئازەربایجانی |- |١٧ || [[شارستانی دیواندەرە|دیواندەرە]] || ٨٠٬٠٤٠ || |- |١٨ || [[شارستانی جوانڕۆ|جوانڕۆ]] || ٧٥٬١٦٩ || |- |١٩ || [[شارستانی شنۆ|شنۆ]] || ٧٣٬٨٨٦ || |- |٢٠ || [[شارستانی دێولان|دێولان]] || ٦٤٬٠١٥ || |- |٢١ || [[شارستانی پاوە|پاوە]] || ٦٠٬٤٣١ || شێوەزاری [[ھەورامی]] |- |٢٢ || [[شارستانی ڕوانسەر|ڕوانسەر]] || ٤٧٬٦٥٧ || |- |٢٣ || [[شارستانی سەوڵاوا|سەوڵاوا]] || ٤٤٬٩٤٠ || شێوەزاری ھەورامی |- |٢٤ || [[شارستانی سەلاسی باوەجانی|سەلاسی باوەجانی]] || ٣٥٬٢١٩ || |} == ئەلفوبێ == {{وتاری سەرەکی|ئەلفوبێکانی کوردی|ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی}} بۆ نووسینی کوردیی ناوەندی زیاتر لە [[ئەلفوبێی ئارامی زمانی کوردی|ئەلفوبێی ئارامی]] کەڵک وەردەگیرێ و لە پەنا ئەلفوبێی ئارامیش لە [[ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردی|ئەلفوبێی لاتینی]] کەم تا کورتێک کەڵک وەر دەگیرێ. == ھەڵسەنگاندن لەگەڵ کوردیی باکووری == جێناوە سەربەخۆکان لە [[کوردیی باکووری]] و کوردیی ناوەندی؛ {| class="wikitable sortable" !کوردیی ناوەندی !! !! کوردیی باکووری |- | من || || ئەز-من |- | تۆ || || تو-تە |- | ئەو || || ئەو-وی/وێ |- | ئێمە || || ئەم-مە |- | ئێوە || || ھوون-وە |- | ئەوان || || ئەو-وان |} ==دابەشبوونی زمان== *-[[زمان|language]] = واتا زمان بۆ نموونە زمانی کوردی *-[[زار|Dialect]] = واتا زار کە بچووکترە لە زمان بۆ نموونە زاری کوردیی ناوندی *-[[شێوەزار|Subdialect]] = واتا شێوەزار یان دەڤۆک کە بچووکترە لە زار بۆ نموونە شێوەزاری موکریانی - موکریانی شێوەزارێکە لە زاری کوردیی ناوەندی(سۆرانی) و سەر بە زمانی کوردییە. == کەمبوونی ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ لە کوردیی سۆرانی == کەمبوونی ڕووبەرەوەی '''ئەرگاتڤ''' لە [[کوردیی سۆرانی]] یەکێکە لە گۆڕانکارییە سێنتاکسییە گەورەکان لە زمانی کوردی. هەروەها دیالێکتەکان وەک [[کوردیی کرمانجی]] و هەندێک جۆری [[کوردیی باشووری]] سیستەمی ڕووبەرەوەی تەواوی ئەرگاتڤیان پاراستووە، بەڵام بە زۆری جۆرەکانی سۆرانی – بە تایبەتی لە [[هەولێر]]، [[سلێمانی]] و [[مهاباد]] – بڕوان لە ڕووبەرەوەی نۆمیناتیڤ ـ ئاکوزاتیڤ کردووە.<ref name=haig2004>Haig, G. (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages''. Mouton de Gruyter.</ref> بەڵام [[دیالێکتی سەنە]] (ناوچەی سەنە لە ئێران) تریسی لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ پاراستووە، بەتایبەتی لە فێڵی ڕابردووی ناوزادی.<ref name=mackenzie1961>MacKenzie, D.N. (1961). ''The Dialect of Kurdish of Sulaimaniya and Arbil''. Oxford University Press.</ref> === ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ لە کوردی === لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ، فاعی فێلی نەبەردەوام بە شێوەیەکی جیاواز نیشان دەدرێت لە فاعی فێلی ساکن، و مفعولی فێلی تەواو و فاعی فێلی ناوەکی لە یەک جۆر دادەنرێن: <blockquote> '''Min kitêb xwend.''' ("من کتێبم خوێند.") ''Min'' = فاعی بە شێوەی ئەرگاتڤ ''kitêb'' = مفعولی ئەبسۆلوتیڤ ''xwend'' = فێلی ڕابردوو </blockquote> === هۆکارەکانی کەمبوونی ئەرگاتڤ لە سۆرانی === {| class="wikitable" |- ! هۆکار !! باسکردن |- | '''پەیوەندی زمان''' || تێکەڵبوون لەگەڵ زمانەکان وەک [[زمانی فارسی]] و [[زمانی تورکی]] کە سیستەمی نۆمیناتیڤیان هەیە، بەرەو گۆڕانکاری دەبات. |- | '''هەوڵی ستانداردکردن''' || هەوڵ بۆ پەیوەندیدانی سۆرانی و گەشەپێدانی زمانێکی نووسراو و بڵاوکراوەی ئاسان، هێرشێکی لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ کردووە.<ref name=thackston2006>Thackston, W.M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.</ref> |- | '''سیاسەتی زمانی حکومەتییەکان''' || سیاسەتی ڕێکخراوی حکومەتیی لە عێراق و ئێران ڕێگری کرد لە پەرەپێدانی تایبەتمەندیی زمانی کوردی.<ref name=paul2008>Paul, L. (2008). ''Ergativity in Iranian''. In: Linguistic Typology.</ref> |} === دەنگدانەکانی زمانناسان === * '''Geoffrey Haig (2004):''' "گۆڕانکاریی ڕووبەرەوە لە سۆرانی بە شێوەیەکی دروست وەک بڕگەیەک لە دابەشبوونی تایبەتمەندیی باستانیی زمانی ئێرانی و گەڕانەوە بۆ سیستەمی ئاسانتر لە نۆوسین." * '''Ludwig Paul (2008):''' "کوردیی سۆرانی بە گشتی لە سیستەمی ئەرگاتڤ دووربووە و بە ڕووبەرەوەی ئاکوزاتیڤ نزیکترە." * '''D.N. MacKenzie (1961):''' "لەکاتێکدا ناوچەی هەولێر و سلێمانی ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤیان زۆر کەمە، دیالێکتی سەنە ھەندێک لە ئاستی پاراستنی ئەم تایبەتمەندییەی هەن." == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} زەبیحی، عەبدوڕەحمان. ''قامووسی زمانی کوردی''، ورمێ: ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی، ١٣٦٧ == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20170607014338/http://www.fas.harvard.edu/~iranian/Sorani/index.html ڕێزمان و فەرھەنگۆک و چەند دەقی ھەڵبژاردەی سۆرانی لە ماڵپەڕی زانکۆی ھارڤارد (بە ئینگلیزی)] {{لقوپۆپی زمانی کوردی}} {{زمانی کوردی}} {{زمانەکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|زمانی کوردی|ئێران|عێراق|زمان}} {{کولکە}} {{پۆلی کۆمنز|Sorani language}} [[پۆل:شێوەزارەکانی کوردی]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:زمانەکانی ئێران]] [[پۆل:زمانەکانی عێراق]] [[پۆل:زمانەکانی کوردستان]] oyfpg2uol1gu9ok1q47j5eywgt6dx3u 0 37376 1573842 1489668 2026-04-09T03:39:06Z 1silent scientist 51740 1573842 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}} [[پەڕگە:Hanging Gardens of Babylon.jpg|350px|وێنۆک|چەپ|وێنەیێکی خەیاڵی لە باخە ھەڵواسراوەکانی [[بابل]] لە [[عێراق]]]] '''باخە ھەڵواسراوەکانی بابل''' پێکھاتووە لە چوار بەش کە لە شێوەی بەلەکۆنە و لەسەر چوار پایەی گەورە ڕاگیراوە کە بەرزاییەکەی ٧٥ پێیە، ھەر یەکەیان دوو دەرگای ھەبووە واتە ٨ دەرگا، و لە ھەموویان جوانتر و بەناوبانگتر دەرگای عەشتارە. باخچە ھەڵواسراوەکان نیشانەی لێھاتوویی مرۆڤێکی تاکە کە لە کەشوھەوایەکی وشک و گەرمی بیابان توانی ئەم بەھەشتە لە ڕووەک و درەخت و گوڵ و گوڵزار دروست بکات، ھەڵبەت ئەویش پادشای بابلییەکانە [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسری دووەم]] کە دژی یاسای سروشت وەستا، تا دڵی سیمرامیسی ھاوسەری خۆش بکات. ھەڵبەت ئەم شاکارە سحراوییە بە دیواری زەبەلاح و بەربەستی ئاوی چواردەور درابوو تا پارێزراوو بێ لە دەست تەماحکاران و نەیارانی مەملەکەت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Hanging Gardens of Babylon}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|مێزۆپۆتامیا|شوێنەوارناسی}} [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:بابل]] q3v5c3mdvk7qs0o1nxc85w31p0s8nvb 0 37844 1573848 1572393 2026-04-09T08:25:05Z 1silent scientist 51740 1573848 wikitext text/x-wiki {{نیشانی وتاری باش}}{{داتابۆکس}} '''شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران'''، '''شۆڕشی ئیسلامیی ئێران'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |سەردێڕ=بەنوئەزیزی: شۆڕشی ئیسلامیی ئێران |بڵاوکەرەوە=پێنووس |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230127091700/http://penus.krd/index.php/ckb/2018-04-02-19-18-18/item/1528-2019-03-06-10-54-55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یان '''شۆڕشی گەلانی ئێران'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/ساڵەی-شۆڕشی-گەلانی-ێران-لە-ڕاگەیاندنە-اڵمانییەکان |سەردێڕ=٤٠ ساڵەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ڕاگەیاندنە ئاڵمانییەکان |بڵاوکەرەوە=کوردستان و کورد |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ({{بە فارسی|انقلاب ۱۳۵۷{{تێبینی|ناوی باو لە کۆمەڵگادا}} / انقلاب اسلامی{{تێبینی|ناوی باو لە وێژەی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەت]]دا}}}}) [[شۆڕش|گۆڕانکارییەکی گەورەی]] سیاسی–کۆمەڵایەتی بوو کە لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨ ھەتا ١١ی شوباتی ١٩٧٩ ڕوویدا و بووبە ھۆی ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی]] و پێکھاتنی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی کۆماری ئیسلامی]] بە ڕێبەرایەتیی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]]. کەسایەتییە خاوەن ئاراستە ئیسلامییەکان ڕۆڵێکی بەرچاو و ئامادەیییەکی گەورەیان ھەبوو لەم [[شۆڕش]]ەی دژ بە دەسەڵاتی پاشایەتی، کە خومەینی ناوی نابوو «شۆڕشی ئیسلامی». جیا لە [[ئیسلامی سیاسی]] یان ئیسلامیزم، [[ئایدۆلۆژیا]] جیاوازەکانی وەک [[سۆشیالیزم]]، [[لیبراڵیزم]] و [[ناسیۆنالیزم]] بەشدارییان لەم شۆڕشەدا کرد. شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران یەکەم شۆڕشی سەرکەوتوو بوو کە بووە ھۆی حوکمڕانیی ئیسلامی سیاسیی [[شیعە]] و بنچینەگەرایی لە ناوچەکەدا.<ref>Esposito, p.161</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190127205820/http://www.iran-emrooz.net/index.php/think/more/44737/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200113125938/https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&printsec=frontcover</ref> خۆپیشاندانەکان دژ بە شا لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٧ دەستیان پێکرد و پەرەیان سەند بۆ ھەڵمەتێکی بەرگریی مەدەنی کە ھەردوو ڕەوتە [[عەلمانی]] و ئایینییەکانی دەگرتەوە و لە کانوونی دووەمی ١٩٧٨ توندتر بوون. مانگرتن و خۆپیشاندانەکان لە نێوان مانگەکانی ئاب و کانوونی یەکەمی ١٩٧٨دا وڵاتیان پەکخست. شا لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩ وەک کۆتا شای [[ئێران]] ئێرانی بەرەو مەنفا بەجێھێشت، و ئەرکەکانی بۆ ئەنجومەنی جێنشینی ([[ئەنجومەنی پاشایەتی]]) و سەرۆک وەزیرانی ئۆپۆزیسیۆنی جێھێشت. [[ئایەتوڵڵا خومەینی]] دوای ١٤ ساڵ دوورخرانەوە، لە ١ی شوباتی ١٩٧٩ گەڕایەوە [[تاران]] و لەلایەن چەندین ملیۆن ئێرانییەوە پێشوازی لێکرا. دەسەڵاتی پاشایەتی دوای ماوەیەکی کورت ([[دە ڕۆژ]]) لە ١١ی شوباتی ١٩٧٩ ھەرەسی ھێنا، کە لە ئێراندا بە «[[دەیەی فەجر|دە ڕۆژی فەجر]]» ناودەبرێت.<ref>Abrahamian, Ervand (2009) "Mass Protests in the Islamic Revolution, 1977–79", in آدم ڕوبرتس and تيموثي غارتون آش (eds.), Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present. Oxford & New York: Oxford University Press, pp. 162–78.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190502064424/http://www.fsmitha.com/h2/ch29ir.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20101223214459/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/1/newsid_2521000/2521003.stm</ref> == پێشینە == ئەو ھۆکارانەی بوونە ھۆی ڕوودانی شۆڕشەکە و دواتر وەرگرتنی سیفەتی جەماوەری و نەتەوەیی و ئیسلامی، بریتی بوون لە کاردانەوەیەکی پارێزگارانە دژ بە ھەوڵە ڕۆژاواییخواز و عەلمانییەکانی شای سەر بە [[وڵاتانی ڕۆژاوا|ڕۆژاوا]]، و بەرزبوونەوەی چاوەڕوانییەکان بەھۆی داھاتی [[نەوت]] لە ساڵی ١٩٧٣ و بەرنامەیەکی ئابووریی زۆر گەورەخوازانە، ھەروەھا توڕەیی بەھۆی پاشەکشەیەکی ئابووریی کورت و سەخت لە ساڵانی ١٩٧٧–٧٨، و کەموکوڕییەکانی تری ڕژێمی پێشوو.<ref>Del Giudice, Marguerite (ئاب 2008). "Persia: Ancient Soul of Iran". National Geographic.</ref><ref>According to Kurzman, scholars writing on the revolution who have mentioned this include: Gary Sick;[16] Michael M.J. Fischer;[17] Nikkie R. Keddie[18] .Shaul Bakhash[19]</ref> ڕژێمی شا زیاتر سەرکوتکار و دڕندە بوو، ھەروەھا [[گەندەڵی]] و دەستبڵاوی تێدا بڵاوبووەوە. ھەروەھا بەدەست کەموکوڕی لە کارکردنی بنەڕەتیدا دەیناڵاند کە بووە ھۆی [[تەنگژەی ئابووری]] و کەمیی کەلوپەل و [[ھەڵاوسان]]. لەلایەن زۆر کەسەوە وا دەبینرا کە شا قەرزاری ھێزێکی ڕۆژاوایی نائیسلامییە ([[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]) کە کولتوورەکەی کاریگەری لەسەر ئێران ھەبوو. لە ھەمان کاتدا، ڕەنگە پشتگیریی شا لەلایەن سیاسییەکان و میدیاکانی ڕۆژاواوە - بەتایبەتی لە سەردەمی جیمی کارتەردا - کەمی کردبێت، ئەمەش وەک ئەنجامی پشتگیریی شا بۆ زیادکردنی نرخی نەوتی ئۆپێک لە سەرەتای ئەو دەیەدا. کاتێک سەرۆک کارتەر سیاسەتی مافی مرۆڤی پەیڕەو کرد کە دەیگوت ئەو وڵاتانەی تاوانبارن بە پێشێلکردنی [[مافەکانی مرۆڤ]] لە چەک یان یارمەتییەکانی ئەمریکا بێبەش دەکرێن، ئەمە یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی بوێری بداتە ھەندێک ئێرانی بۆ بڵاوکردنەوەی پەیام و داواکاری بەو ھیوایەی کە سەرکوتکردنی حکوومەت خاو ببێتەوە.<ref>Harney, pp. 37, 47, 67, 128, 155, 167.</ref><ref>Abrahamian, Ervand (1982). Iran between two revolutions. Princeton University Press, p. 437. ISBN 0-691-00790-X.</ref> ئەو شۆڕشەی کە شوێنی سیستمی پاشایەتیی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] گرتەوە بە ئیسلامییەکان و خومەینی نەک [[ڕێبەر]] و ئایدۆلۆژیایەکی تر، دەگەڕێتەوە بۆ بڵاوبوونەوەی وەشانی شیعەیی لە بزووتنەوەی ئیسلامی کە دژی ڕۆژاوایی بوون وەستایەوە و [[ئایەتوڵڵا خومەینی]] وەک شوێنکەوتووی ئیمامی شیعە [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێنی کوڕی عەلی]] دەبینی و شای لە ڕۆڵی یەزیدی دووژمنی حوسێندا دەبینی. یەکێکی تر لە ھۆکارەکان بە کەم سەیرکردنی بزووتنەوە ئیسلامییەکەی خومەینی بوو، چ لەلایەن دەسەڵاتی شاوە - کە بە ھەڕەشەیەکی بچووکیان دەزانی بەراورد بە [[مارکسیزم|مارکسییەکان]] و [[سۆسیالیزمی ئیسلامی|سۆشیالیستە ئیسلامییەکان]] - و چ لەلایەن نەیارە عەلمانییەکانی حکوومەتەوە - کە پێیان وابوو دەتوانرێت خومەینییەکان پەراوێز بخرێن.<ref>Andrew Scott Cooper. The Oil Kings: How the U.S. , Iran, and Saudi Arabia Changed the Balance of Power in the Middle East. Simon & Schuster, 2011. (ردمك 1439155178).</ref><ref>Keddie, p. 214.</ref><ref>Schirazi, Asghar (1997). The Constitution of Iran. Tauris, pp. 293–34. ISBN 1-86064-253-5.</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 533–34.</ref> == پێشینەی مێژوویی == === شۆڕشی تووتن === {{سەرەکی|شۆڕشی تووتن}} [[پەڕگە:Shahanshah historical pressconference.jpg|وێنۆک|[[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] [[شا|شای ئێران]]. کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی سەبارەت بە سیاسەتە نەوتییە [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیییەکان]]. کۆشکی نیاوەران، [[تاران]]، [[١٩٧١]].]] پیاوانی ئایینیی [[شیعە]] کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر کۆمەڵگەی ئێرانی ھەبوو. پیاوانی ئایینی لە سەرەتادا خۆیان وەک ھێزێکی سیاسیی بەھێز لە [[ئۆپۆزیسیۆن]]ی دەسەڵاتی [[پاشایەتی]]دا نیشان دا لەگەڵ [[شۆڕشی تووتن]]ی ساڵی ١٨٩١. لە ٢٠ی ئازاری ١٨٩٠، ناسرەدین شا ئیمتیازێکی بە مەیجەر [[جێراڵد تاڵبۆت]] بەخشی بۆ قۆرخکردنی تەواوەتی بەرھەمھێنان و فرۆشتن و ناردنە دەرەوەی [[تووتن]] بۆ ماوەی پەنجا ساڵ. لەو کاتەدا پیشەسازیی تووتنی فارسی زیاتر لە ٢٠٠ ھەزار کەسی تێدا کاریان دەکرد، بۆیە ئەم ئیمتیازە گورزێکی توند بوو بۆ جووتیاران و بازاڕییە [[فارسەکان]] کە بژێویی ژیانیان بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بازرگانیی پڕقازانجی تووتن بوو. بایکۆت و ناڕەزایەتییەکان دژی ئەم بڕیارە بەھۆی [[فەتوا]]ی [[میرزا شیرازی|میرزا حەسەنی شیرازی]] بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەوە. لە کۆتاییدا [[ناسرەدین شا|ناسرەددین شا]] خۆی بە دەستەوەستان بینی لەبەردەم وەستاندنی بزووتنەوە جەماوەرییەکە و ئیمتیازەکەی ھەڵوەشاندەوە. شۆڕشی تووتن یەکەم بەرگریی گەورەی ئێرانییەکان بوو دژ بە شا و بەرژەوەندییە بیانییەکان، و ھێزی گەل و کاریگەریی زانایانی لە نێوانیاندا دەرخست.<ref>Keddie, Nikki (1966). Religion and Rebellion in Iran: The Tobacco Protest of 1891–92. Frank Cass, p. 38.</ref><ref>https://archive.org/details/sim_sociological-forum_1992-09_7_3</ref><ref>Lambton, Ann (1987). Qajar Persia. University of Texas Press, p. 248</ref><ref>Mottahedeh, Roy (2000) The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran. Oneworld, p. 218</ref> === شۆڕشی دەستووریی ئێران === {{سەرەکی|شۆڕشی دەستووری ئێران}} ناڕەزایەتییەکان بەردەوام بوون تا [[شۆڕشی دەستووری ئێران|شۆڕشی دەستووری]] (١٩٠٥–١٩١١). شۆڕشەکە بووە ھۆی دامەزراندنی پەرلەمان ([[ئەنجومەنی شوورای نیشتمانی]]) و پەسەندکردنی یەکەم دەستوور. سەرەڕای سەرکەوتنی شۆڕشی دەستووری لە لاوازکردنی حوکمی ستەمکارانەی ڕژێمی [[قاجاڕ]]، بەڵام نەیتوانی حکوومەتێکی جێگرەوەی بەھێز دابین بکات. لە ئەنجامدا و لە ماوەی ئەو دەیان ساڵەی دوای دامەزراندنی پەرلەمانە نوێیەکە، چەندین ڕووداوی مەترسیدار ڕوویان دا. دەکرێت زۆرێک لەم ڕووداوانە وەک بەردەوامیی ململانێی نێوان دەستوورخوازان و شای فارس ببینرێن، کە زۆرێکیان لەلایەن ھێزە بیانییەکانەوە دژ بە پەرلەمان پشتگیری دەکران. === ڕەزا شا === {{سەرەکی|محەممەدڕەزا پەھلەوی}} بێسەروبەری و پشێوییەک کە دوای شۆڕشی دەستووری دروست بوو، بووە ھۆی دەرکەوتنی ژەنەڕاڵ ڕەزا خان، فەرماندەی لیوای قەزاقی فارسی کە لە کوودەتایەکدا لە شوباتی ١٩٢١ دەسەڵاتی گرتە دەست. سیستمێکی پاشایەتیی دەستووریی دامەزراند و لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٥ [[ئەحمەد شا]] قاجاڕی کۆتا پاشای قاجاڕەکانی لە کار لادا و کۆتایی بە حوکمی [[قاجاڕەکان]] ھێنا و چەندین چاکسازیی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی لە ماوەی حوکمڕانیدا ئەنجام دا. کۆمەڵێک لەم چاکسازییانە بوونە ھۆی ناڕەزایەتی گشتی کە زەمینەی بۆ شۆڕشی ئێران ڕەخساند. [[ڕەزا شا]]، باوکی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]، یاسا ئیسلامییەکانی بە یاسای ڕۆژاوایی گۆڕی، کە جلوبەرگی ئیسلامیی نەریتی قەدەغە کرد و ڕەگەزەکانی لە یەک جیاکردەوە و پۆشینی [[حیجاب]]ی تەواوی بۆ ژنان قەدەغە کرد. پۆلیس بە زەبروزەنگ حیجابی ئەو ژنانەیان دەدڕاند کە بەرەنگاری قەدەغەکردنی [[حیجاب]] دەبوونەوە. لە ساڵی ١٩٣٥دا دەیان کەس کوژران و سەدان کەسیش بریندار بوون لە ڕووداوەکەی مزگەوتی [[گەوھەرشاد]]دا. لە لایەکی ترەوە، لە سەرەتای سەرکەوتنی ڕەزا شا، [[عەبدولکەریم حائیری یەزدی]] [[حەوزەی زانستیی قوم]]-ی دامەزراند و گۆڕانکاری گرنگی لە [[حەوزە]] زانستییەکاندا دروست کرد؛ بەڵام ئەو وەک ڕێبەرە ئایینییەکانی تری دوای خۆی، خۆی لە دەستوەردان لە کاروباری سیاسی بەدوور گرت؛ بۆیە پیاوانی ئایینی لە سەردەمی حوکمی ڕەزا شادا ھەوڵی بەرفراوانی دژ بە حکوومەتیان ڕێکنەخست؛ بەڵام [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ئایەتوڵڵا خومەینی]] کە لە داھاتوودا دژی حکوومەتی ڕەزا شا وەستایەوە، قوتابیی شێخ [[عەبدولکەریم حائیری]] بوو.<ref>Mackey, p. 184</ref><ref>Bakhash, p. 22</ref><ref>Taheri, pp. 94–5</ref><ref>https://web.archive.org/web/20090326213807/http://webstorage1.mcpa.virginia.edu/library/mc/forums/published/americanvalues13.pdf</ref><ref>Rajaee, Farhang (2010). Islamism and Modernism: The Changing Discourse in Iran. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-77436-0.</ref> === شۆڕشی سپی === {{سەرەکی|شۆڕشی سپی}} [[پەڕگە:RastakhizPartyDemoAgainstTerrorTabrizFarvardin2537.jpg|وێنۆک|خۆپیشاندانێکی لایەنگری شا کە حیزبی ڕەستاخیز لە [[تەورێز]] ڕێکی خستبوو، [[نیسان]]ی [[١٩٧٨]].]] شۆڕشی سپی زنجیرەیەک چاکسازیی گشتگیر بوو لە [[ئێران]] کە لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن شا [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]یەوە دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩٧٨ بەردەوام بوو. بەرنامەی چاکسازیی [[محەممەدڕەزا شا]] بەتایبەتی بۆ لاوازکردنی ئەو چینانە داڕژرابوو کە پشتگیرییان لە سیستمی نەریتی دەکرد. لە چەندین توخم پێکھاتبوو، لەوانە: چاکسازیی زەوی و زار؛ فرۆشتنی ھەندێک کارگەی دەوڵەتی بۆ دابینکردنی [[بوودجە]]ی چاکسازیی زەوی؛ [[مافی دەنگدان]]ی ژنان؛ نیشتمانیکردنی [[دارستان]] و [[لەوەڕگا]]کان؛ پێکھێنانی دەستەی نەھێشتنی [[نەخوێندەواری]]؛ و دانانی پلانی دابەشکردنی قازانج بۆ کرێکارانی کەرتی [[پیشەسازی]]. شا شۆڕشی سپی وەک ھەنگاوێک بەرەو مۆدێرنیتە ڕاگەیاند، بەڵام گومانی تێدا نییە کە پاڵنەری سیاسی ھەبووە؛ شۆڕشی سپی ھۆکارێک بوو بۆ ئەوەی ڕەوایی بداتە بنەماڵەی پەھلەوی. بەشێک لە ھۆکاری دەستپێکردنی [[شۆڕشی سپی]] ئەوە بوو کە شا ھیوای دەخواست لە دەسەڵاتی [[دەرەبەگ]]ەکان ڕزگاری بێت و بنکەیەکی نوێی پشتگیری لە نێوان جووتیاران و چینی کرێکاردا دروست بکات. بەم شێوەیە شۆڕشی سپی لە ئێران ھەوڵێکی نوێ بوو بۆ ناساندنی چاکسازی لە سەرەوە و پاراستنی شێوازە نەریتییەکانی دەسەڵات. لە ڕێگەی چاکسازیی زەوی و زارەوە، کە ناوەکی شۆڕشی سپی بوو، شا ھیوای دەخواست ھاوپەیمانی لەگەڵ جووتیارانی گوندەکاندا بکات و ھیوای دەخواست پەیوەندییان لەگەڵ [[ئەرستۆکراسی]] شاردا ببڕێت.<ref>Amir Arjomand, Said (1988). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford University Press. ص. 72–73. ISBN 978-0-19-504258-0. مؤرشف من الأصل في 2021-09-30.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130827194043/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,842491,00.html</ref><ref>Siavoshi, Sussan (1990). Liberal Nationalism in Iran: The failure of a movement. Boulder, Colorado: Westview Press. ص. 23. ISBN 978-0-8133-7413-0.</ref><ref>Bayar, Assef (1994). "Historiography, class, and Iranian workers". في Lockman, Zachary (المحرر). Workers and Working Classes in the Middle East: Struggles, Histories, Historiographies. Albany, New York: State University of New York Press. ص. 198. ISBN 978-0-7914-1665-5. "نسخة مؤرشفة". مؤرشف من الأصل في 2017-04-09. اطلع عليه بتاريخ 2018-01-23.</ref> بۆ ئەوەی ڕەوایی بداتە [[شۆڕشی سپی]]، شا لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٣دا داوای [[گشتپرسی]]یەکی نیشتمانی کرد، کە تێدا ٥٬٥٩٨٬٧١١ کەس دەنگیان بە چاکسازییەکان دا و ٤٬١١٥ کەسیش دژی چاکسازییەکان دەنگیان دا. ئەوەی شا چاوەڕێی نەدەکرد ئەوە بوو کە شۆڕشی سپی ببێتە ھۆی دروستبوونی گرژییەکی کۆمەڵایەتیی نوێ کە یارمەتیدەر بوو لە دروستبوونی چەندین کێشە کە شا ھەوڵی دەدا خۆی لێ بەدوور بگرێت. چاکسازیی زەوی و زار لەبری ھاوپەیمانیی جووتیاران لەگەڵ حکوومەت، بووە ھۆی بەرھەمھێنانی ژمارەیەکی زۆر لە جووتیاری سەربەخۆ و کرێکاری بێزەوی کە بوونە وەک تۆپخانەیەکی سیاسیی ئامادە، بەبێ ھەستکردن بە دڵسۆزی بۆ شا. وەک [[ئێرڤاند ئەبراھامیان]] ئاماژەی پێکردووە: «شۆڕشی سپی بۆ ئەوە داڕژرابوو کە پێش بە شۆڕشی سوور بگرێت، بەڵام ڕێگەی بۆ شۆڕشێکی ئیسلامی خۆش کرد». ھەرچەندە شۆڕشی سپی بەشدار بوو لە پێشکەوتنی ئابووری و تەکنەلۆژیای [[ئێران]]، بەڵام شکستی ھەندێک بەرنامەی چاکسازیی زەوی و کەمیی چاکسازییە دیموکراتییەکان، ھەروەھا دوژمنایەتی توندی پیاوانی ئایینی و خاوەن موڵکەکان بەرەو شۆڕشی سپی، لە کۆتاییدا بەشدار دەبێت لە ڕووخانی شا و شۆڕشی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩دا. ھەروەھا ستراتیژی ئابووریی «شۆڕشی سپی» وەک ئەوەی مەبەست بوو سەرکەوتوو نەبوو. لە ڕووی [[تیۆری]]یەوە، بڕیار وابوو پارەی نەوت کە ئاراستەی نوخبەکان دەکرێت بۆ دروستکردنی ھەلی کار و کارگەکان بەکاربھێنرێت و لە کۆتاییدا پارەکان دابەش بکرێن، بەڵام لەبری ئەوە سەروەت و سامانەکە لە سەرەوە گیری خوارد و تەنھا لە دەستی ژمارەیەکی کەمدا کۆبووەوە.<ref>Milani, Moshen M. (1988). The Making of Iran’s Islamic Revolution. Boulder, Colorado: Westview Press. ص. 85. ISBN 978-0-8133-7293-8. مؤرشف من الأصل في 2019-12-16.</ref><ref>Abrahamian 2008، لاپەڕەکان 139–140</ref><ref>https://web.archive.org/web/20191216032535/https://books.google.com/books?id=inIfxTWgfegC</ref><ref>Abrahamian 2008، لاپەڕە 140</ref> === سەرکەوتنی ئایەتوڵڵا خومەینی === [[پەڕگە:15khordad1.jpg|وێنۆک|خەڵکی [[تاران]] وێنەکانی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] لە خۆپیشاندانەکاندا ھەڵدەگرن - [[٥ی حوزەیران]]ی [[١٩٦٣]]]] ڕێبەری دوای شۆڕش - پیاوی ئایینی شیعە ئایەتوڵڵا [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] - یەکەم کەس بوو کە پێگەی سیاسی بەدەستھێنا لە ساڵی ١٩٦٣ کاتێک ڕێبەرایەتی ئۆپۆزیسیۆنی دژی شا و شۆڕشی سپییەکەی کرد. خومەینی لە ساڵی ١٩٦٣دا دەستگیرکرا دوای ئەوەی ڕای گەیاند شا «پیاوێکی داماو و خراپە» کە «دەستی کردووە بە ڕێگەی لەناوبردنی [[ئیسلام]] لە [[ئێران]]دا». سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرانسەری ئێراندا بەدوای خۆیدا ھێنا، بە کوژرانی ١٥٬٠٠٠ کەس بە تەقەی پۆلیس وەک سەرچاوەکانی ئۆپۆزیسیۆن ڕایان گەیاندووە؛ بەڵام سەرچاوە دژە شۆڕشەکان مەزەندە دەکەن کە تەنھا ٣٢ کەس کوژراون. خومەینی دوای ھەشت مانگ لە مانەوە لەژێر چاودێری ماڵەوە ئازاد کرا و بەردەوام بوو لە ھاندانی خەڵک، و ھاوکاریی نزیکی ئێرانی لەگەڵ [[ئیسرائیل]] و پارێزبەندییە دادوەرییەکەی، یان درێژکردنەوەی پارێزبەندیی دیپلۆماسی بۆ کارمەندانی حکوومەتی [[ئەمریکا]] لە [[ئێران]] شەرمەزار کرد. لە تشرینی دووەمی ١٩٦٤دا خومەینی دووبارە دەستگیرکرایەوە و ڕەوانەی مەنفا کرا و لەوێ بۆ ماوەی ١٥ ساڵ مایەوە تا سەرکەوتنی شۆڕش.<ref>Nehzat by Ruhani vol. 1, p. 195, quoted in Moin, p. 75.</ref><ref>Islam and Revolution, p. 17.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180710102230/http://www.emadbaghi.com/en/archives/000592.php</ref> ==== ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ئێران ==== {{سەرەکی|ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ئێران}} لەم قۆناغە گواستنەوەیەی «بێدەنگیی ناڕازی» دا، ڕاپەڕینی نوێی ئێرانی دەستی کرد بە لاوازکردنی بیرۆکەی [[جیھانی ڕۆژاوا|ڕۆژاواییبوون]] وەک پێشکەوتن کە بنەمای دەسەڵاتی [[عەلمانی]]ی شا بوو، و پێکھێنانی ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ١٩٧٩. بیرۆکەی [[جەلال ئال ئەحمەد]] دەربارەی مەیل بۆ ڕۆژاواییبوون (غەربزەدەگی) -وەک کۆمەڵێک نیشانەی ڕۆژاوایی کە دێنە ناو ژیان لە ڕەھەندە کولتووری و شارستانی و فکرییەکاندا بەبێ ئەوەی ھیچ ڕەگێکی لە میراتدا ھەبێت یان ھیچ قووڵایییەکی لە مێژوودا ھەبێت و بەبێ ئەوەی ھاتنەناوەوەی وردەوردە بێت کە ڕێگە بە خۆسازدان بدات- دیدگای [[عەلی شەریعەتی]] بۆ [[ئیسلام]] وەک ڕزگارکەری ڕاستەقینەی جیھانی سێیەم لە داگیرکاری سەرکوتکار، داگیرکاری نوێ، و [[سەرمایەداری]]، و گێڕانەوە باوەکەی [[مورتەزا موتەھەری]] لە باوەڕی [[شیعە]]دا، ھەموویان بڵاوبوونەوە و گوێگر و خوێنەر و لایەنگری زۆریان پەیدا کرد. لەوە گرنگتر، خومەینی مژدەی ئەوەی دا کە شۆڕش، بەتایبەتی شەھیدبوون، دژ بە ستەم و [[دیکتاتۆری]] بەشێکە لە ئیسلامی شیعە، و دەبێت موسڵمانان کاریگەریی [[سەرمایەداریی لیبراڵ]] و [[کۆمۆنیزم]] ڕەتبکەنەوە، ئەو بیرۆکانەی کە ئیلھامبەخشی دروشمی شۆڕش بوون: «نە ڕۆژھەڵاتی، نە ڕۆژاوایی - کۆماری ئیسلامی». دوور لە چاوی ڕای گشتی، خومەینی بیردۆزی «ویلایەتی فەقیھ»ی وەک [[حکوومەت]] پەرەپێدا، کە دەڵێت موسڵمانان -لە ڕاستیدا ھەمووان- پێویستیان بە «سەرپەرشتی» ھەیە، لە شێوەی حوکمڕانی یان سەرپەرشتیکردن لەلایەن فەقیھێکی ئیسلامی پێشەنگ یان فەقیھەکانەوە. ئەم دەسەڵاتە لە کۆتاییدا «تەنانەت لە [[نوێژ]] و [[ڕۆژوو]]ش پێویستر» بوو لە ئیسلامدا چونکە [[ئیسلام]] لە لادان لە شەریعەتی ئیسلامی نەریتی دەپارێزێت و [[ھەژاری]] و [[ستەم]] و «تاڵانکردنی» خاکی ئیسلامی لەلایەن بێگانە بێباوەڕەکانەوە ناھێڵێت. ئەم بیرۆکەیەی حوکمڕانیی فەقیھە ئیسلامییەکان لە ڕێگەی کتێبەکەی «حکوومەتی ئیسلامی و ویلایەتی فەقیھ»، وتارەکانی مزگەوت و قورسی [[کاسێت]]ی قاچاخ کە وتارەکانی خومەینی تێدابوو، لە نێوان تۆڕی قوتابییە ئۆپۆزیسیۆنەکانی خومەینی (قوتابیانی [[حەوزە]] زانستییەکان)، و قوتابیانی پێشوو (پیاوانی ئایینی کۆن وەک [[مورتەزا موتەھەری]]، [[محەممەد بەھەشتی]]، [[محەممەد جەواد باھنەر]]، [[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] و [[محەممەد موفتیح]])، و بازرگانە نەریتییەکان (بازاڕییەکان) لە ناوەوەی ئێراندا بڵاوبووەوە.<ref>Mackey, pp. 215, 264–65.</ref><ref>Keddie, pp. 201–07</ref><ref>Mackey, pp. 215, 264–65.</ref><ref>Dabashi, Theology of Discontent (1993), pp. 419, 443</ref><ref>Khomeini; Algar, Islam and Revolution, pp. 52, 54, 80</ref><ref>Taheri, p. 196.</ref> ==== گرووپ و ڕێکخراوە ئۆپۆزیسیۆنەکان ==== گرووپە ئۆپۆزیسیۆنەکانی تر بریتی بوون لە لیبراڵە دەستوورییەکان -بزووتنەوەی ئازادیی ئیسلامیی دیموکرات و چاکسازیخواز لە ئێران، بە سەرۆکایەتی [[مەھدی بازرگان]]، و [[بەرەی نیشتمانیی عەلمانی]]. ئەوان لە چینی ناوەندی شارەکاندا چڕببووەوە و دەیانویست شا پابەند بێت بە دەستووری ساڵی ١٩٠٦ی ئێران لەبری ئەوەی سیستمێکی [[تیۆکراسی]] جێگەی بگرێتەوە، بەڵام بێبەش بوون لەو یەکگرتوویی و ڕێکخستنەی کە ھێزەکانی خومەینی ھەیانبوو. گرووپە [[مارکسیزم|مارکسییەکان]] -بە پلەی یەکەم حیزبی توودەی [[کۆمۆنیست]] لە ئێران و ڕێکخراوی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|فیداییانی خەلق]]- بەھۆی سەرکوتی حکوومەتەوە زۆر لاواز ببوون. سەرەڕای ئەمە، چەکدارەکان ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو لە ڕووخاندنی کۆتایی شا لە شوباتی ١٩٧٩دا. بەھێزترین گرووپی گەریلایی -بزووتنەوەی موجاھیدینی خەلق- چەپی ئیسلامی بوو و دژی ھەژموونی پیاوانی ئایینی بوو وەک ڕەوتێکی دواکەوتوو. ھەندێک لە پیاوانی ئایینی گرنگ شوێن سەرکردایەتی خومەینی نەکەوتن. [[ئایەتوڵڵا مەحموود تالقانی]] پشتگیری [[چەپڕەوی|چەپی]] دەکرد، لەکاتێکدا گەورەترین و کاریگەرترین ئایەتوڵڵا لە [[ئێران]] -[[محەممەد کازم شەریعەتمەداری]]- لە سەرەتادا لە [[سیاسەت]] دوورکەوتەوە و پاشان ھاتە پێشەوە بۆ پشتگیریکردن لە شۆڕشی دیموکراتیک.<ref>Abrahamian (1982), pp. 502–03.</ref><ref>Kurzman, pp. 144–45</ref><ref>Fischer, Michael M.J. (2003). Iran: from religious dispute to revolution (ط. With a new introd.). Madison: University of Wisconsin Press. ص. 194–195. ISBN 0-299-18474-9. مؤرشف من الأصل في ٢٠٢١-٠٨-١٧. : صيانة الاستشهاد: التاريخ والسنة (link)</ref><ref>Abrahamian (1982), p. 479</ref><ref>Mackey, p. 276.</ref> خومەینی کاری بۆ یەکخستنی ئەم ئۆپۆزیسیۆنانە لە پشت خۆیەوە کرد (جگە لە مارکسییە بێباوەڕە نەخوازراوەکان)، بە جەختکردنەوە لەسەر کێشە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی حکوومەتی شا (گەندەڵی، نایەکسانی لە داھات و گەشەپێدان)، لەگەڵ خۆبەدوورگرتن لە وردەکارییەکان لە ناو جەماوەردا کە ڕەنگە ببێتە ھۆی دابەشبوونی لایەنەکان، بەتایبەتی پلانی حوکمڕانیی پیاوانی ئایینی کە پێی وابوو زۆربەی ئێرانییەکان بەھۆی ھەڵمەتی پڕوپاگەندەی [[ئیمپریالیزم|ئیمپریالیست]]ە [[جیھانی ڕۆژاوا|ڕۆژاوایییەکانەوە]] بەرامبەری بەدگومان بوون. لە سەردەمی دوای شادا، ھەندێک لەو شۆڕشگێڕانەی کە لەگەڵ سیستمە [[تیۆکراسی]]یەکەی ئەودا تووشی پێکدادان بوون و لەلایەن بزووتنەوەکەیەوە سەرکوت کران، گازندەیان لەم شێوازی کارکردنەی کرد، بەڵام لە ھەمان کاتدا یەکگرتوویی دژی شا پارێزراو بوو.<ref>Abrahamian, Ervand (1993), Khomeinism: Essays on the Islamic Republic, Berkeley: University of California Press. p. 30</ref><ref>Khomeini and Algar, Islam and Revolution (1981), p. 34</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 478–79</ref><ref>Abrahamian, Ervand (1993) Khomeinism: Essays on the Islamic Republic. University of California Press, p. 30 [source: Liberation Movement, Velayat-e Motlaqah-e Faqih (The jurist's absolute guardianship) (Tehran: Liberation Movement Press, 1988)]</ref><ref>Keddie, p. 240</ref> == شۆڕش == === سەرھەڵدان === تا ساڵی ١٩٧٧، سیاسەتی شا بۆ کرانەوەی سیاسی لە ئارادا بوو. نەیارە [[عەلمانی]]یەکانی شا بە نھێنی دەستیان کرد بە کۆبوونەوە بۆ شەرمەزارکردنی حکوومەت. کۆمەڵەی نووسەرانی [[ئێران]] لە پەیمانگای گووەتە لە [[تاران]] بە سەرکردایەتی ڕۆشنبیری [[چەپڕەوی|چەپ]]، [[سەعید سوڵتانپوور]]، بۆ خوێندنەوەی شیعری دژە حکوومەت کۆبوونەوە. کۆچی دوایی [[عەلی شەریعەتی]] لە [[شانشینی یەکگرتوو]] دوای ماوەیەکی کورت بووە ھۆی خۆپیشاندانێکی تری گشتی، کە [[ئۆپۆزیسیۆن]] شایان بە کوشتنی تۆمەتبار کرد (ھەرچەندە دواتر بڕیار درا کە بە شێوەیەکی سروشتی بە [[جەڵدەی دڵ]] گیانی لەدەستداوە).<ref>Pahlavi, Farah (2004). An Enduring Love: My Life With The Shah. New York, NY: Hyperion Books. ISBN 1-4013-5209-X.</ref><ref>Milani, Abbas (2008). Eminent Persians. ISBN 978-0-8156-0907-0.</ref> زنجیرە ڕووداوەکان بە کۆچی دوایی [[مستەفا خومەینی]]، یاریدەدەری باڵا و کوڕە گەورەی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] دەستی پێکرد کە لە نیوەشەوی ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧دا کۆچی دوایی کرد. [[ساواک]] و [[حکوومەتی عێراق]] جەڵدەی دڵیان وەک ھۆکاری مردنەکە ڕاگەیاند، ھەرچەندە ھەم شوێنکەوتوانی ئایەتوڵڵا خومەینی و ھەم گەلی ئێران مردنەکەیان بە گوماناوی دەزانی چونکە لەکاتی دەستبەسەرکردنی لەلایەن پۆلیسەوە ڕاگەیەندرا و ڕاپۆرتە جیاوازەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە کارمەندانی ساواک لە شوێنی ڕووداوەکەدا بوون؛ بۆیە مردنەکەی خرایە ئەستۆی پۆلیسی نھێنی شا، ساواک. خومەینی دوای ڕووداوەکە بێدەنگی ھەڵبژارد، بەڵام لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ھەواڵەکە لە ئێران، شەپۆلێکی ناڕەزایەتی لە چەندین شار و مەراسیمی شیوەن لە شارەکانی [[قوم]]، [[تاران]]، [[یەزد]]، [[مەشھەد]]، [[شیراز]] و [[تەورێز]] بەڕێوەچوو. شیوەنی مستەفا ڕەنگێکی سیاسی وەرگرت بەھۆی پێگەی سیاسیی خومەینی، دژایەتی بەردەوامی بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی و دوورخراوەییان. بەم شێوەیە ڕەھەندەکانی مەراسیمەکان لە پێگەی ئایینیی خێزانەکە تێپەڕی.<ref>Harmon, Daniel E. (2004). Ayatollah Ruhollah Khomeini. New York: Infobase Pub. لاپەڕە. 47. ISBN 978-1-4381-0656-4.</ref><ref>Brumberg, Daniel (2001). Reinventing Khomeini: the struggle for reform in Iran. Chicago: University of Chicago Press. لاپەڕە. 92. ISBN 978-0-226-07758-1.</ref> === سەرەتای خۆپیشاندانەکان === لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨دا، وتارێک بە ناونیشانی «ئێران و داگیرکاری سوور و ڕەش» لە ڕۆژنامەی ئیتیلاعاتی نیشتمانیی ڕۆژانەدا بڵاوکرایەوە، کە لەژێر ناوێکی خوازراودا لەلایەن کارمەندێکی حکوومەتەوە نووسرابوو؛ تێدا خومەینی وەک «بەکرێگیراوی [[بەریتانیا]]» و «شاعیرێکی ھیندیی شێت» وەسف کرا کە پیلان دەگێڕن بۆ فرۆشتنی ئێران بە داگیرکارییە نوێیەکان و [[کۆمۆنیست]]ەکان. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی وتارەکەدا، قوتابیانی قوتابخانە ئایینییەکانی شاری [[قوم]] کە بەھۆی سووکایەتیکردن بە خومەینی توڕە ببوون، لەگەڵ پۆلیسدا تێکھەڵچوون. بەگوێرەی حکوومەت، دوو کەس لە تێکھەڵچوونەکاندا کوژران. بەگوێرەی [[ئۆپۆزیسیۆن]]یش، حەفتا کەس کوژران و زیاتر لە پێنجسەد کەسیش بریندار بوون؛ بەڵام ئاماری قوربانییەکان لە سەرچاوە جیاوازەکاندا جیاوازن.<ref>Milani, Abbas (2008). Eminent Persians. ISBN 978-0-8156-0907-0.</ref><ref>Milani, Abbas (22 مايو 2012). The Shah. ISBN 978-0-230-34038-1.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171012054835/http://kurzman.unc.edu/files/2011/06/Kurzman_Qum_Protests.pdf</ref><ref>Abrahamian (1982), p. 505.</ref><ref>Kurzman, p. 38</ref> === یەکگرتنی ئۆپۆزیسیۆن === بەگوێرەی دابونەریتی [[شیعە]]، مەراسیمی یادکردنەوە (کە بە چلە ناسراوە) دوای چل ڕۆژ لە کۆچی دوایی کەسەکە ئەنجام دەدرێت. بە ھاندانی خومەینی (کە ڕای گەیاندبوو خوێنی شەھیدان دەبێت «داری ئیسلام» ئاو بدات)، مەراسیمەکان بۆ یادکردنەوەی کوژرانی قوتابییەکان بەڕێوەچوون و ئەم بۆنەیە بۆ دروستکردنی خۆپیشاندان بەکارھێنرا. بەم شێوەیە، تۆڕێکی نافەرمی لە [[مزگەوت]] و [[بازاڕ]]ەکان کە بۆ ساڵانێک بۆ ئەنجامدانی بۆنە ئایینییەکان بەکارھێنرابوون، تا دەھات وەک ڕێکخراوێکی خۆپیشاندانی ھەماھەنگ یەکدەخران. لە ١٨ی شوباتدا، چل ڕۆژ دوای تێکھەڵچوونەکانی قوم، خۆپیشاندان لە شارە جیاوازەکاندا سەریھەڵدا. گەورەترینیان لە [[تەورێز]] بوو کە گۆڕا بۆ ئاژاوەیەکی بەرفراوان. ھێما حکوومەتییەکان و «ڕۆژاوایییەکان» وەک [[سینەما]] و [[مەیخانە]] و [[بانک]]ە دەوڵەتییەکان و بنکەکانی پۆلیس ئاگریان تێبەردرا. یەکەکانی [[سوپای شاھانەی ئێران]] بۆ گەڕاندنەوەی باری ئاسایی ڕەوانەی شارەکە کران، و ژمارەی کوژراوان بەگوێرەی حکوومەت گەیشتە ٦ کەس، لەکاتێکدا خومەینی ئیدیعای دەکرد سەدان کەس شەھید بوون.<ref>Axworthy, Michael (2013). Revolutionary Iran: A History of the Islamic Republic. ISBN 978-0-19-932226-8</ref><ref>Rubin, Michael (27 نوفمبر 2005). Eternal Iran. لاپەڕە. 90. ISBN 978-1-4039-7710-6.</ref> دوای چل ڕۆژی تر (٢٩ی ئازار)، خۆپیشاندان لە لایەنی کەم ٥٥ شاردا، لەوانەش [[تاران]]، بۆ یادکردنەوەی کوژراوانی خۆپیشاندانەکانی تەورێز ڕێکخرا. لە شێوازێکی پێشبینیکراودا، ئاژاوەی خوێناوی لە شارە گەورەکاندا سەریھەڵدا، و دووبارە دوای چل ڕۆژ لە ١٠ی ئایاردا دووبارە بووەوە. ئەمەش بووە ھۆی ڕووداوێک کە تێدا کۆماندۆکانی سوپا تەقەیان لە ماڵی [[ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری]] کرد، کە بووە ھۆی کوژرانی یەکێک لە قوتابیانی. شەریعەتمەداری ڕاگەیەندراوێکی گشتی بڵاوکردەوە و تێدا پشتگیری خۆی بۆ «حکوومەتێکی دەستووری» و گەڕانەوە بۆ سیاسەتەکانی دەستووری ١٩٠٦ ڕاگەیاند.<ref>https://web.archive.org/web/20140427145920/http://www.newyorker.com/archive/1978/12/18/1978_12_18_134_TNY_CARDS_000322991?currentPage=all</ref><ref>Jervis، Robert (2011). Why Intelligence Fails: Lessons From the Iranian Revolution and the Iraq War. ISBN 0-8014-5761-0.</ref><ref>Abrahamian (1982)</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 510, 512, 513.</ref> === کاردانەوەی حکوومەت === شا بەھۆی خۆپیشاندانەکانەوە تووشی شۆک بوو. ئەوەی دۆخەکەی خراپتر کرد ئەوە بوو کە ئەو لەکاتی قەیرانەکاندا زۆرجار بێبڕیار بوو. لە کردەوەدا، نزیکەی ھەر بڕیارێکی سەرەکی کە دەری دەکرد، ئەنجامی پێچەوانەی بۆ حکوومەتەکەی ھەبوو و شۆڕشگێڕانی زیاتر توڕە دەکرد. شا بڕیاری دا بەردەوام بێت لە پلانی کرانەوەی سیاسی و بڕیاری دا لەبری بەکارھێنانی ھێز دژ بە بزووتنەوەی خۆپیشاندان کە ھێشتا لە سەرەتادا بوو، گفتوگۆ بکات. بەڵێنی دا ھەڵبژاردنی [[دیموکراسی]]ی تەواو بۆ پەرلەمان لە ساڵی ١٩٧٩دا ئەنجام بدات. چاودێری (سانسۆر) کەمکرایەوە و بڕیارێک بۆ یارمەتیدان لە سنووردارکردنی [[گەندەڵی]] لە ناو خێزانی شاھانە و حکوومەتدا داڕژرا. خۆپیشاندەران لەبری دادگا سەربازییەکان، لە دادگا مەدەنییەکاندا دادگایی کران و بە خێرایی ئازاد کران. ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لە ساڵی ١٩٦٣ەوە نە مەشقی بەرەنگاربوونەوەی ئاژاوە و نە کەلوپەلی پێویستیان پێدرابوو. ھێزەکانی پۆلیس نەیانتوانی کۆنترۆڵی خۆپیشاندانەکان بکەن، بۆیە زۆرجار سوپا بۆ ئەم مەبەستە بڵاوەپێدەکرا. وەک یەکەم سازشی نیشتمانی، ژەنەڕاڵ [[نیعمەتوڵڵا ناسیریی]] سەرۆکی [[ساواک]]ی توندڕەو بە ژەنەڕاڵ ناسر موقەدەم کە [[میانڕەو]]تر بوو گۆڕدرا. ھەروەھا حکوومەت لەگەڵ ھەندێک لە ڕێبەرە ئایینییەکانی وەک شەریعەتمەداری گفتوگۆی کرد (داوای لێبووردنی لە کۆتایییەکەیان کرد بەھۆی ھێرشکردنە سەر ماڵەکەی). === سەرەتای ھاوین === تا [[ھاوین]]، ئاستی خۆپیشاندانەکان دابەزیبوو - نزیکەی دە ھەزار بەشداربوو لە ھەر شارێکی گەورەدا (جگە لە [[ئەسفەھان]] کە خۆپیشاندانەکان گەورەتر بوون و [[تاران]] کە بچووکتر بوون، خۆپیشاندان لە ھەر ٤٠ ڕۆژێکدا ئەنجام دەدرا). سەرەڕای بەردەوامیی گرژییەکان، وەھا دیار بوو کە سیاسەتی شا کاری کردووە، ئەمەش وای لە جەمشید ئامۆزگار کرد ڕابگەیەنێت کە «قەیرانەکە کۆتایی ھاتووە». شیکارییەکی [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] (CIA) گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە [[ئێران]] «لە دۆخێکی شۆڕشگێڕی یان تەنانەت پێش شۆڕشدا نییە». لە ڕاستیدا، ئەم ڕووداوانەی دواتر لە ئێراندا زۆرجار وەک یەکێک لە کاریگەرترین سوپرایزە ستراتیژییەکان ناودەبرێن کە [[ئەمریکا]] لە دوای دامەزراندنی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی لە ساڵی ١٩٤٧ەوە بینیوویەتی. وەک نیشانەیەک بۆ کەمکردنەوەی سنووردارکردنەکانی حکوومەت، ڕێگە بە سێ لە ڕێبەرە دیارەکانی ئۆپۆزیسیۆنی بەرەی نیشتمانیی [[عەلمانی]] درا: [[کەریم سەنجابی]]، [[شاپوور بەختیار]] و [[داریووش فرووھەر]] کە نامەیەکی کراوە بۆ شا بنووسن و داوای سەروەری بکەن بەگوێرەی [[دەستووری ئێران]].<ref>Kurzman, p. 117</ref><ref>Carter, Jimmy, Keeping the Faith: Memoirs of a president, Bantam, 1982, p.438</ref><ref>See pages 80–101 in Jones, Milo L. and؛ Silberzahn, Philippe (2013). Constructing Cassandra, Reframing Intelligence Failure at the CIA, 1947–2001. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-9336-0.</ref> === دەستپێکردنەوەی خۆپیشاندانەکان === ==== ڕووداوی سینەما ڕێکسی ئابادان ==== لە ١٩ی ئابی ١٩٧٨دا، سینەما ڕێکس لە شاری [[ئابادان]] لە [[باشووری ڕۆژاوای ئێران]] ئاگری تێبەربوو، کە بووە ھۆی سووتانی ٤٢٢ کەس تا گیانیان لەدەستدا. ئەم ڕووداوە کاتێک دەستی پێکرد کە چوار پیاو بە مەبەست دەرگاکانیان بەست و شوێنەکەیان بە [[بەنزین]] تێقاند پێش ئەوەی [[ئاگر]]ی تێبەردەن. [[خومەینی]] [[محەممەدڕەزا شا|شای]] و [[ساواک]]ی بە بەرپرسیار زانی، ھەروەھا جەماوەریش شایان بە ئەنجامدانی ئەم کارە تۆمەتبار کرد و وەک ھەنگاوێکی لادەر بۆ تێکدانی ناوبانگی شۆڕشگێڕان سەیریان دەکرد، سەرەڕای سووربوونی حکوومەت لەسەر ئەوەی دەستی لەو کارەدا نەبووە. دەیان ھەزار کەس ڕژانە سەر شەقامەکان و ھاواریان دەکرد «سووتانی شا!» و «شا تاوانبارە!». لەکاتێکدا حکوومەتی ئێران لە سەرەتادا «[[مارکسیزم|مارکسیستە]] موسڵمانەکان»ی تۆمەتبار کرد و دواتر ڕای گەیاند کە ئەوان ئاگرەکەیان کردووەتەوە. ھێنری برێکت، ئەفسەری کاروباری سیاسی و سەربازی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران لە نێوان ساڵانی ١٩٧٢ بۆ ١٩٧٦ و بەرپرسی مێزی [[ئێران]] لە وەزارەتی دەرەوەی [[ئەمریکا]] لە نێوان ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨١، وتی: «لەو کاتەدا، ڕاپۆرتێکی زۆر کورتمان لە ڕێگەی نێوەندگیری [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی]] لە [[ساواک]] بەدەست گەیشت کە ئەوەی دووەمیان بەرپرسیارە لە ڕووداوەکە.»<ref>https://web.archive.org/web/20170920044720/https://www.economist.com/news/books-and-arts/21565582-why-did-iran-favour-reactionary-shia-divine-over-wealth-creating-king</ref><ref>Afkhami, R. Gholam (2009) The life and times of the Shah University of California Press, page 465 & 459, (ردمك 0-520-25328-0)</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180128132835/https://www.loc.gov/resource/mfdip.2004pre01/?sp=54</ref> ==== دەستنیشانکردنی جەعفەر شەریف ئیمامی بە سەرۆک وەزیران ==== تا مانگی ئاب، خۆپیشاندانەکان چووبوونە قۆناغێکی زۆر بەھێزترەوە و ژمارەی خۆپیشاندەران بۆ سەدان ھەزار کەس زیادی کردبوو. لە ھەوڵێکدا بۆ کەمکردنەوەی توندیی ھەڵاوسان، ئیدارەی [[ئامۆزگار]] خەرجییەکانی کەمکردەوە و کارە بازرگانییەکانی سنووردار کرد، بەڵام ئەم کەمکردنەوانە بوونە ھۆی زیادبوونی بەرچاوی دەرکردنی کرێکاران - بەتایبەتی لە نێوان گەنجان، کەسانی بێ بەھرە و کرێکارانی نێر کە لە ناوچەکانی چینی کرێکاردا دەژیان. تا ھاوینی ١٩٧٨، چینی کرێکار بە ژمارەیەکی زۆرەوە پەیوەندییان بە خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامەوە کرد. جگە لەوەش، مانگی [[ڕەمەزان]]ی پیرۆز بوو، کە بووە ھۆی زیادبوونی ھەستی ئایینی لە نێوان زۆرێک لە خەڵکدا. زنجیرەیەک خۆپیشاندانی پەرەسەندوو لە شارە گەورەکاندا سەریھەڵدا، ئاژاوەی خوێناوی لە [[ئەسفەھان]] ڕوویدا کاتێک خۆپیشاندەران بۆ ئازادکردنی [[ئایەتوڵڵا جەلالەددین تاھیری]] جەنگان. لە ١١ی ئابدا باری نائاسایی لە شارەکەدا ڕاگەیەندرا و ھێماکانی کولتووری ڕۆژاوایی و باڵەخانە حکوومەتییەکان سوتێنران، ھەروەھا پاسێکی پڕ لە کرێکاری ئەمریکی بۆمبڕێژکرا. بەھۆی شکستھێنانی لە ڕاگرتنی خۆپیشاندانەکان، [[جەمشید ئامۆزگار]] دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش کرد. شا تا دەھات ھەستی دەکرد کۆنترۆڵی دۆخەکەی لەدەست دەدات و ھیوای دەخواست لە ڕێگەی سازشی تەواوەوە کۆنترۆڵی بکاتەوە. بڕیاری دا [[جەعفەر شەریف ئیمامی]] بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران دەستنیشان بکات، کە سەرۆک وەزیرانێکی دێرین بوو. ئیمامی بەھۆی پەیوەندییە خێزانییەکانی لەگەڵ پیاوانی ئایینی ھەڵبژێردرا، بەڵام لە سەردەمی سەرۆکایەتی پێشووتریدا ناوبانگی بە [[گەندەڵی]] دەرکردبوو. بە ڕێنمایی شا، شەریف ئیمامی بە شێوەیەکی کارا دەستی بە سیاسەتی «جێبەجێکردنی داواکارییەکانی ئۆپۆزیسیۆن پێش ئەوەی داوای بکەن» کرد. حکوومەت حیزبی [[ڕەستاخیزی]] ھەڵوەشاندەوە و ڕەوایی بە ھەموو حیزبە سیاسییەکان دا و زیندانییە سیاسییەکانی ئازاد کرد، ئازادی ڕادەربڕینی زیاد کرد، دەسەڵاتی ساواکی کەمکردەوە و ٣٤ لە سەرکردەکانی دوورخستەوە، [[گازینۆ]] و [[یانەی شەوانە|یانە شەوانەکانی]] داخست و ڕۆژژمێری ئیمپراتۆری ھەڵوەشاندەوە. حکوومەت ھەروەھا دەستی کرد بە دادگاییکردنی بەرپرسانی گەندەڵ و ئەندامانی خێزانی شاھانە. شەریف ئیمامی چووە ناو گفتوگۆ لەگەڵ [[ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری]] و [[کەریم سەنجابی]] ڕێبەری بەرەی نیشتمانی بۆ یارمەتیدان لە ڕێکخستنی ھەڵبژاردنەکانی داھاتوو. چاودێری بە کردەیی کۆتایی ھات و [[ڕۆژنامە]]کان دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی ھەواڵی بەرفراوان دەربارەی خۆپیشاندانەکان کە زۆرجار زۆر مەترسیدار و نەرێنی بوون بۆ شا. ھەروەھا [[پەرلەمان]] دەستی کرد بە دەرکردنی بڕیار دژی [[حکوومەت]].<ref>Kurzman, p. 61</ref> ==== ڕاگەیاندنی باری نائاسایی و ھەینیی ڕەش ==== {{سەرەکی|ھەینیی ڕەش (١٩٧٨)}} ٤ی ئەیلوول [[جەژنی ڕەمەزان]] بوو، کە پشووی جەژنی کۆتایی مانگی [[ڕەمەزان]]ە. مۆڵەتی نوێژی بەکۆمەڵ لە دەرەوە درا، کە ٢٠٠٬٠٠٠ تا ٥٠٠٬٠٠٠ کەس ئامادە بوون. پیاوانی ئایینی جەماوەرەکەیان لە ڕێپێوانێکی گەورەدا بە ناوەندی [[تاران]]دا ئاراستە کرد (شا لە [[ھەلیکۆپتەر]]ەکەیەوە سەیری ڕێپێوانەکەی دەکرد بە نیگەرانی و سەرسووڕمانەوە). لە ٧ی ئەیلوولدا خۆپیشاندانی گەورەتر لە تاران ڕوویدا کە زیاتر لە نیو ملیۆن کەس ئامادە بوون و گەورەترین گردبوونەوە بوو لە ئێران تا ئەو کاتە. خۆپیشاندەران دروشمی وەک «مەرگ بۆ پاشایەتی پەھلەوی»یان دەوتەوە و بۆ یەکەمجار داوای گەڕانەوەی [[خومەینی|ئایەتوڵڵا خومەینی]] و دامەزراندنی کۆماری ئیسلامییان کرد. لە نیوەشەوی ٨ی ئەیلوولدا، شا باری نائاسایی لە تاران و ١١ شاری سەرەکی تری وەک [[کەرەج]]، [[قوم]]، [[تەورێز]]، [[مەشھەد]]، [[ئەسفەھان]]، [[شیراز]]، [[ئابادان]]، [[ئەھواز]]، [[قەزوین]]، [[جەھرەم]] و [[کازروون]] لە سەرانسەری وڵات ڕاگەیاند. ھەموو جۆرە خۆپیشاندانێکی سەر شەقام قەدەغە کرا و باری قەدەغەی ھاتوچۆ لە شەودا سەپێنرا. فەرماندەی باری نائاسایی لە [[تاران]] ژەنەڕاڵ [[غوڵام عەلی ئۆوەیسی]] بوو کە بە «قەسابەکەی ئێران» دەناسرایەوە؛ بەڵام شا ڕوونی کردەوە کە ھەر کە باری نائاسایی ھەڵگیرا، بەنیازی بەردەوامبوونە لە کرانەوەی سیاسی و حکوومەتە مەدەنییەکەی شەریف ئیمامی ھێشتەوە، بەو ھیوایەی خۆپیشاندەران لە چوونە سەر شەقامەکان دوور بکەونەوە. سەرەڕای ئەوەش، ٥٠٠٠ خۆپیشاندەر ڕژانە سەر شەقامەکان، یان وەک ئاڵنگارییەک یان چونکە گوێیان لە ڕاگەیەندراوەکە نەبوو، و لە مەیدانی ژاڵە ڕووبەڕووی سەربازەکان بوونەوە. دوای ئەوەی تەقەی ھۆشداری نەیتوانی جەماوەرەکە بڵاوە پێ بکات، ھێزەکان ڕاستەوخۆ تەقەیان لە خۆپیشاندەران کرد، کە بووە ھۆی کوژرانی ٦٤ کەس، ژەنەڕاڵ ئۆوەیسی ئیدیعای کرد کە ٣٠ سەرباز لەلایەن [[نیشانەشکێن]]ە چەکدارەکانەوە لە باڵەخانەکانی دەوروبەر کوژراون. پێکدادانەکانی تری درێژایی ڕۆژەکە (کە [[ئۆپۆزیسیۆن]] ناوی لێنابوو [[ھەینیی ڕەش (١٩٧٨)|ھەینیی ڕەش]]) ژمارەی کوژراوانی ئۆپۆزیسیۆنی گەیاندە ٨٩ کەس.<ref>https://web.archive.org/web/20200308172748/http://www.bookna.com/vdcdko0x.yt0kj6a22y.html</ref><ref>Abrahamian (1982), 1982 pp. 635, 636</ref><ref>Ganji, Manouchehr (2002). Defying the Iranian Revolution. ISBN 978-0-275-97187-8. مؤرشف من الأصل في 2020-03-08.</ref> ==== کاردانەوەکان بەرامبەر بە ھەینیی ڕەش ==== کوژراوەکان وڵاتیان تووشی شۆک کرد و زیانی گەورەیان بە ھەر ھەوڵێکی ئاشتەوایی نێوان [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] و [[ئۆپۆزیسیۆن]] گەیاند. لە سەرەتادا، میدیاکانی ڕۆژاوا و ئۆپۆزیسیۆن ڕایان گەیاند کە ژمارەی قوربانییەکان گەیشتووەتە «١٥٬٠٠٠ کەس لە نێوان کوژراو و برینداردا»، ھەرچەندە ڕاپۆرتەکانی بەرپرسانی حکوومەتی ئێران ئاماژەیان بەوە کرد کە نزیکەی ٨٦ کەس لە [[تاران]] لە ماوەی ئەو ڕۆژەدا گیانیان لەدەستداوە. [[میشێل فوکۆ]]، ڕۆژنامەنووسی فەڕەنسی کە ھەمیشە سەرچاوەی تایبەتی ھەبوو، ڕای گەیاند کە ژمارەی کوژراوان لە نێوان ٢٠٠٠ تا ٣٠٠٠ کەس بووە لە [[مەیدانی ژاڵە]]، پاشان ژمارەکە بەرزبووەوە بۆ ٤٠٠٠ کۆچکردوو. [[ئەندرو وایتلی]] پەیامنێری [[بی بی سی]] لە [[ئێران]] ڕای گەیاند کە ژمارەی کوژراوان گەیشتووەتە ھەزاران کەس. ھەروەھا سەرکردایەتی ئایینی ڕای گەیاند کە «ھەزاران کەس لەلایەن ھێزە [[زایۆنیزم|زایۆنیستەکانەوە]] کوژراون.» ئەمەش بووە پاساوێک بۆ ڕەتکردنەوەی ھەر سازشێکی تر لەگەڵ حکوومەتدا. شا خۆی بە ڕووداوەکانی ھەینیی ڕەش تۆقیبوو و بە توندی ڕەخنەی لە ڕووداوەکان گرت، ھەرچەندە ئەمە کاریگەرییەکی کەمی ھەبوو لەسەر دیدگای گشتی کە وەک بەرپرسیار لە تەقەکردنەکان سەیری دەکرد. لەکاتێکدا باری نائاسایی بەردەوام بوو، حکوومەت بڕیاری دا ھیچ خۆپیشاندان یان مانگرتنێکی تر بڵاوە پێ نەکات (بە وتەی شەریف ئیمامی «باری نائاسایی بەبێ بوونی یاسایەکی سەربازیی توند»)، لەبری ئەوە بەردەوام بوو لە گفتوگۆ لەگەڵ سەرکردەکانی خۆپیشاندانەکان. لە ئەنجامدا، زۆرجار گردبوونەوە ناڕەزایەتییەکان بەبێ دەستوەردانی ڕژدی لەلایەن سەربازەکانەوە ڕووی دەدا.<ref>Pahlavi, Mohammad Reza Shah (2003) Answer to History Irwin Pub, page 160, ISBN 978-0-7720-1296-8</ref><ref>https://web.archive.org/web/20151030124928/https://www.youtube.com/watch?v=r5755xzFSbY</ref><ref>Taheri, 1985 p. 223</ref> === مانگرتنی گشتی، ئۆپۆزیسیۆنی ڕوو لە زیادبوون، و حکوومەتی سەربازی === ==== مانگرتنەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی ==== لە ٩ی ئەیلوولدا، ٧٠٠ کرێکار لە پاڵاوگەی سەرەکیی [[نەوت]] لە [[تاران]] مانیان گرت، و لە ١١ی ئەیلوولدا ھەمان شت لە پاڵاوگەکانی ٥ شاری تر ڕوویدا. لە ١٣ی ئەیلوولدا، فەرمانبەرانی حکوومەتی ناوەندی لە تاران بە شێوەیەکی ھاوکات مانیان گرت. تا کۆتایی مانگی تشرینی یەکەم، مانگرتنێکی گشتی لە سەرانسەری وڵات ڕاگەیەندرا، بە جۆرێک کرێکاران لە نزیکەی ھەموو پیشەسازییە سەرەکییەکان وازیان لە کارەکانیان ھێنا و زۆرترین زیانیش بەر پیشەسازیی نەوت و [[میدیا]] چاپکراوەکان کەوت. «لێژنەی مانگرتن»ی تایبەت لە ھەموو پیشەسازییە سەرەکییەکان بۆ ڕێکخستن و ھەماھەنگی چالاکییەکان دامەزران. شا ھەوڵی نەدا مانگرتووەکان لەناو ببات، بەڵکو لەبری ئەوە زیادکردنی مووچەی بەرچاوی پێدان، و ڕێگەی دا بەو مانگرتووانەی لە خانوووە حکوومەتییەکاندا دەژین لە ماڵەکانیاندا بمێننەوە. تا سەرەتای تشرینی دووەم، زۆرێک لە بەرپرسانی گرنگ لە حکوومەتی شادا داوای گرتنەبەری ڕێوشوێنی توندیان لە شا دەکرد بۆ گەڕاندنەوەی مانگرتووەکان بۆ سەر کار.<ref>https://web.archive.org/web/20171012055119/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/21097</ref><ref>Kurzman</ref><ref>Abrahamian (1982), p. 515</ref> === خومەینی بەرەو ڕۆژاوا دەچێت === بەو ھیوایەی پەیوەندییەکانی [[خومەینی]] لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆن ببچڕێنێت، شا فشاری خستە سەر حکوومەتی [[عێراق]] بۆ دەرکردنی ئەو لە [[نەجەف]]. خومەینی عێراقی بەجێھێشت و چووە ناو خانوویەک کە لەلایەن ئێرانییە دوورخراوەکانەوە لە گوندی [[نوفل لۆشاتۆ]] لە نزیک [[پاریس]]ی [[فەڕەنسا]] کڕدرابوو. شا ھیوای دەخواست خومەینی لە [[حەوزە]] زانستییەکانی [[نەجەف]] و مزگەوتەکانی داببڕێت و لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتی دوور بکەوێتەوە. لەکاتێکدا پلانەکە بە شێوەیەکی خراپ پێچەوانە بووەوە؛ بەھۆی پەیوەندییە تەلەفۆنی و پۆستییە نایابەکانی فەڕەنساوە (بەراورد بە عێراق)، لایەنگرانی ئێرانیان بە [[شریت]] و تۆماری وتارەکانی پڕکرد. لەوەش خراپتر بۆ شا، میدیاکانی ڕۆژاوا دەستبەجێ خومەینییان خستە ناو بازنەی بایەخەوە. زۆری نەخایاند ناوی خومەینی لە ڕۆژاوا بووە ناوێکی ئاشنا، و دەیگوت کە ئەو بەدوای دەسەڵاتدا ناگەڕێت، بەڵکو لەبری ئەوە ھەوڵ بۆ «ڕزگارکردنی» گەلەکەی لە «ستەم» دەدات. لە تشرینی دووەمدا، کەریم سەنجابی ڕێبەری [[بەرەی نیشتمانیی عەلمانی]] بەرەو پاریس بەڕێکەوت بۆ دیداری [[خومەینی]]. ھەردوولا ڕێککەوتنێکیان بۆ پڕۆژەی دەستوورێک واژوو کرد کە «ئیسلامی و دیموکراتیک» بێت. ئەمە ئاماژە بوو بۆ ھاوپەیمانیی فەرمی ئێستای نێوان پیاوانی ئایینی و ئۆپۆزیسیۆنی عەلمانی. خومەینی کەسایەتییە ڕۆژاوایییەکانی (وەک [[سادق قوتبزادە]] و [[ئیبراھیم یەزدی]]) وەک وتەبێژی ئۆپۆزیسیۆنی گشتی دیاری کرد، و کاتێک ڕۆژنامەنووسە ئەورووپییەکان پرسیاریان لێکرد چی شوێنی ڕژێمی پاشایەتی دەگرێتەوە، خومەینی بۆ یەکەمجار زاراوەی «کۆماری ئیسلامی» بەکارھێنا، لەبری «حکوومەتی ئیسلامی» کە پێشتر باو بوو.<ref>Harney</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 641 - 642</ref> === بەردەوامیی ململانێ و دامەزراندنی حکوومەتێکی سەربازی === خۆپیشاندانەکانی سەر شەقام بە ھەموو ھێزێکەوە بەبێ وەڵامێکی ئەوتۆی سوپا بەردەوام بوون؛ تا کۆتایی تشرینی یەکەم، بەرپرسانی حکوومەت بە کردەیی [[زانکۆی تاران]]یان بۆ قوتابیانی خۆپیشاندەر چۆڵکرد. لەوەش خراپتر ئەوە بوو کە ئۆپۆزیسیۆن تا دەھات پڕچەکتر دەبوو و تەقەیان لە سەربازەکان دەکرد و ھێرشیان دەکردە سەر بانک و باڵەخانە حکوومەتییەکان. لە ٥ی تشرینی دووەمدا، خۆپیشاندانەکانی زانکۆی تاران دوای ھەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ سەربازە چەکدارەکاندا کوژراوی لێکەوتەوە. لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا، تاران تووشی ئاژاوەیەکی بەرفراوان بوو. کۆمەڵێک لە ھێما ڕۆژاوایییەکان وەک [[سینەما]] و [[فرۆشگا]] گەورەکان، جگە لە باڵەخانە حکوومەتییەکان و بنکەکانی پۆلیس، دەستیان بەسەردا گیرا و تاڵان کران و سووتێنران. باڵیۆزخانەی [[بەریتانیا]] لە تاران بەشێکی سووتا و ڕووبەڕووی کاری تێکدەرانە بووەوە، باڵیۆزخانەی [[ئەمریکا]]ش خەریک بوو ھەمان چارەنووسی ھەبێت (ئەم ڕووداوە لای چاودێرانی بیانی بە «ڕۆژی سووتانی تاران» ناسرا). لەگەڵ لەدەستدەرچوونی کۆنترۆڵی دۆخی شەقامەکان، زۆرێک لە کەسایەتییە ناسراو و خاوەن ناوبانگەکان لە ناوخۆی وڵاتدا دەستیان کرد بە نزیکبوونەوە لە شا، و تکایان لێدەکرد پشێوییەکان ڕابگرێت. لە ٦ی تشرینی دووەمدا، شا شەریف ئیمامی لە پۆستی سەرۆک وەزیران لادا، و بڕیاری دا حکوومەتێکی سەربازی لە شوێنی دابمەزرێنێت، و ژەنەڕاڵ [[غوڵامڕەزا ئەزھەری]] وەک سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرا بەھۆی شێوازە میانڕەوەکەی لە مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخەکەدا. لە ھەمان ڕۆژدا، شا وتارێکی لە تەلەڤیزیۆنی ئێران پێشکەش کرد. وەک «پادشا» ئاماژەی بە خۆی کرد، لەبری «شاھنشاە» (پاشای پاشاکان) کە پێشتر سوور بوو لەسەر ئەوەی بەو ناوە بانگ بکرێت. لە وتارەکەیدا وتی «من دەنگی شۆڕشەکەتانم بیست»... «ئەم شۆڕشە تەنھا دەتوانێت لەلایەن منەوە، پاشای ئێران، پشتگیری بکرێت». داوای لێبووردنی کرد بۆ ئەو ھەڵانەی لە سەردەمی حوکمڕانیدا کرابوون، و بەڵێنی دا کە دەستەبەری نەبوونی گەندەڵی بکات. وتی کە دەست دەکات بە کارکردن لەگەڵ [[ئۆپۆزیسیۆن]] بۆ گەیشتن بە [[دیموکراسی]]، و حکوومەتێکی ھاوپەیمانی پێکدەھێنێت. وتارەکە کاتێک دەرکەوت کە شۆڕشگێڕان ھەستیان بە لاوازیی شا کرد و «بۆنی خوێنیان کرد». [[خومەینی]] ڕای گەیاند کە ھیچ ئاشتەوایییەک لەگەڵ شا نابێت و داوای لە ھەموو ئێرانییەکان کرد بۆ ڕووخاندنی. دەسەڵاتە سەربازییەکان باری نائاسایییان لە [[پارێزگای خوزستان]] (پارێزگای سەرەکی بەرھەمھێنانی [[نەوت]] لە [[ئێران]]) ڕاگەیاند و ھێزەکانیان لە دامەزراوە نەوتییەکاندا بڵاوە پێکرد. ھەروەھا ئەندامانی ھێزی دەریایی وەک ھێزێکی لێدان لە پیشەسازیی نەوتدا بەکارھێنران. ڕێپێوانەکانی سەر شەقام کەمی کرد، و بەرھەمھێنانی نەوت دووبارە دەستی بە زیادبوون کردەوە و گەیشتە ئاستەکانی پێش شۆڕش. وەک گورزێکی سیمبوولی بۆ ئۆپۆزیسیۆن، [[کەریم سەنجابی]] کە لە [[پاریس]] سەردانی خومەینی کردبوو، لەکاتی گەڕانەوەی بۆ ئێران دەستگیرکرا. سەرەڕای ئەوەش، حکوومەت بەردەوام بوو لە سیاسەتی سازش و گفتوگۆ. شا فەرمانی دەستگیرکردنی ١٠٠ بەرپرسی حکوومەتەکەی بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] دا، لەوانە [[ئەمیر عەباس ھووەیدا]] سەرۆک وەزیرانی پێشوو و [[نیعمەتوڵڵا ناسیری]] سەرۆکی پێشووی [[ساواک]]. === خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم === خومەینی حکوومەتە سەربازییەکەی شەرمەزار کرد و داوای بەردەوامیی خۆپیشاندانەکانی کرد. ڕێکخەرانی خۆپیشاندانەکان پلانیان دانابوو بۆ زنجیرەیەک خۆپیشاندانی پەرەسەندوو لە ماوەی مانگی [[موحەڕەم]]ی ئیسلامیدا، کە لە ڕۆژانی [[تاسووعا]] و [[عاشوورا]]دا دەگاتە لووتکە بۆ یادکردنەوەی شەھیدبوونی ئیمام [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێنی کوڕی عەلی]] (د. خ)، ئیمامی سێیەمی [[شیعە]]کان. لەکاتێکدا دەسەڵاتە سەربازییەکان خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامیان قەدەغە کرد و باری قەدەغەی ھاتوچۆیان درێژکردەوە، [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] تووشی نیگەرانییەکی قووڵ بوو سەبارەت بە توندوتیژییە ئەگەرییەکان. لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨دا، [[خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم]] دەستیان پێکرد و بەم ناوە ناونران چونکە لە مانگی موحەڕەمی ئیسلامیدا دەستیان پێکردبوو. خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەورە و چارەنووسساز بوون. زیاتر لە دوو ملیۆن خۆپیشاندەر ڕژانە سەر شەقامەکان، و لە [[مەیدانی شەھیاد]] ([[مەیدانی ئازادیی]] ئێستا) کۆبوونەوە. زۆرجار خۆپیشاندەران شەوانە دەھاتنە دەرەوە و باری سنوورداری قەدەغەی ھاتوچۆیان ڕەتدەکردەوە (زۆرجار دەچوونە سەر سەربانی ماڵەکان و ھاواریان دەکرد «اللە اکبر»)، و حکوومەت ھەواڵی گیانلەدەستدانی لایەنی کەم ١٢ کەسی ڕاگەیەندرا. لە [[قەزوین]]، ژمارەیەک خۆپیشاندەر لەژێر دەبڵەکاندا مانەوە و کوژران. خۆپیشاندەران داوایان دەکرد [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا شا پەھلەوی]] لە دەسەڵات دوور بکەوێتەوە و ئایەتوڵڵای مەزن ڕووحوڵڵا خومەینی لە مەنفا بگەڕێتەوە. خۆپیشاندانەکان بە خێرایییەکی زۆر زیادیان کرد، بە جۆرێک لە ھەفتەی یەکەمدا ژمارەیان گەیشتە نێوان شەش ملیۆن بۆ نۆ ملیۆن کەس. نزیکەی ١٠٪ی کۆی دانیشتووان لە [[خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم]]دا ڕژانە سەر شەقامەکان. خۆپیشاندانەکان ھەم لە سەرەتا و ھەم لە کۆتایی مانگی [[موحەڕەم]]دا سەرکەوتوو بوون، و شا دواتر لەو مانگەدا لە دەسەڵات دوورکەوتەوە. دوای سەرکەوتنی ئەوەی دواتر بە شۆڕش ناسرا، ئایەتوڵڵای مەزن [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] وەک ڕێبەرێکی ئایینی و سیاسیی گەڕایەوە بۆ ئێران. خومەینی بۆ ساڵانێکی زۆر ڕێبەری ئۆپۆزیسیۆنی شا بوو، و ناوبانگی دوای کۆچی دوایی مامۆستاکەی، زانای ناسراو [[ئایەتوڵڵای مەزن]] [[عەبدولکەریم حائیری یەزدی|یەزدی حائیری]] لە ساڵانی سییەکانی سەدەی ڕابردوودا زیادی کرد. تەنانەت لە ساڵانی دوورخراوەییدا، خومەینی ھەر بە پەیوەستداری لە [[ئێران]]دا مابووەوە و لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران پشتگیری لە خۆپیشاندانەکان دەکرد، و ڕای گەیاند کە «ئازادی و ڕزگاربوون لە کۆت و بەندەکانی [[ئیمپریالیزم]]» نزیکە.<ref>https://web.archive.org/web/20171227042904/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2080036_2080037_2080043,00.html</ref><ref>Abrahamian (1982), pp. 642-644.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180710133031/https://www.biography.com/people/ayatollah-ruhollah-khomeini-13680544</ref> === ڕێپێوانەکانی تاسووعا و عاشوورا === لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕۆژانی [[تاسووعا]] و [[عاشوورا]] (١٠ و ١١ی [[کانوونی یەکەم]])، شا دەستی کرد بە پاشەکشە. لە دانوستانەکاندا لەگەڵ [[ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری]]، شا فەرمانی ئازادکردنی ١٢٠ زیندانی سیاسی و [[کەریم سەنجابی]] دا، و لە ٨ی کانوونی یەکەمدا قەدەغەی سەر خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامی ھەڵوەشاندەوە. مۆڵەت بۆ خۆپیشاندەران دەرچوو، و ھێزەکان لە ڕێڕەوی ڕێپێوانەکان دوورخرانەوە. لە بەرامبەردا، شەریعەتمەداری بەڵێنی دا کە دڵنیایی بدات ھیچ توندوتیژییەک لەکاتی خۆپیشاندانەکاندا ڕوو نادات. لە ١٠ و ١١ی کانوونی یەکەم، ڕۆژانی [[تاسووعا]] و [[عاشوورا]]، لە نێوان شەش بۆ نۆ ملیۆن نەیاری شا لە سەرانسەری [[ئێران]] خۆپیشاندانیان کرد. [[ئایەتوڵڵا تالقانی]] و کەریم سەنجابی ڕێبەری بەرەی نیشتمانی ڕێپێوانەکانیان بەڕێوەبرد، کە ئەمەش ھێمای «یەکگرتوویی» [[ئۆپۆزیسیۆنی عەلمانی]] و ئایینی بوو. پیاوانی ئایینی و بازرگانانی بازاڕ چاودێری ئەم گردبوونەوەیەیان دەکرد، و ئەو خۆپیشاندەرانەی ھەوڵیان دەدا توندوتیژی دەست پێ بکەن، کۆنترۆڵ کران. === دوورخرانەوەی شا و گەڕانەوەی خومەینی === لە ١٣ی کانوونی دووەمدا، نزیکەی دوو ملیۆن کەس لە سی شاردا خۆپیشاندانیان کرد و داوای گەڕانەوەی خومەینی و دەرکردنی شایان دەکرد. لە ١٦ی کانوونی دووەم کاتێک [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شا]] وڵاتی بەرەو [[قاھیرە]] بەجێھێشت (بەگوێرەی ئەوەی شا لە چاوپێکەوتنەکەیدا لە فڕۆکەخانە و پێش سواربوونی فڕۆکەکە وتی: «ھەست بە ماندووێتی دەکەم و پێویستم بە پشووە»)، سەدان ھەزار کەس بۆ ئاھەنگگێڕان بەم بۆنەیەوە ڕژانە سەر شەقامەکان. لە ١٩ی کانوونی دووەمدا، دوای ئەوەی [[خومەینی]] داوای «[[گشتپرسی]] سەر شەقام»ی کرد بۆ دیاریکردنی ئەرکی ڕژێمی پاشایەتی و حکوومەتی [[شاپوور بەختیار]]، تەنھا لە [[تاران]] زیاتر لە ملیۆنێک کەس ڕژانە سەر شەقامەکان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا فڕۆکەخانەکان داخران بۆ ڕێگریکردن لە ھاتنە ناوەوەی خومەینی. لە ٢٧ و ٢٨ی کانوونی دووەمدا چەند کەسێک لەکاتی خۆپیشاندانەکان بۆ داخستنی [[فڕۆکەخانە]] کوژران. لە کۆتاییدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩دا زیاتر لە سێ ملیۆن کەس بۆ پێشوازیکردن لە گەڕانەوەی خومەینی ھاتنە سەر شەقامەکان. ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی دوای ١٤ ساڵ لە مەنفای سیاسی گەڕایەوە [[ئێران]]. زۆرێک لە کۆمەڵگەی ئێرانی ھەستیان بە خۆشی دەکرد بەرامبەر بەو شۆڕشەی کە لە ڕێدا بوو. سیاسییە عەلمانی و چەپەکان سەرنجیان خستبووە سەر بزووتنەوەکە بە ھیوای بەدەستھێنانی دەسەڵات لە پاشکۆیدا، بە پشتگوێخستنی ئەو ڕاستییەی کە خومەینی تەواو دژەبوو بۆ ئەو ھەڵوێستانەی ئەوان پشتگیرییان لێ دەکرد. لەکاتێکدا بۆ ئێرانییە عەلمانییەکان تا دەھات ڕوون دەبووەوە کە خومەینی [[لیبرالیزم|لیبراڵ]] نییە، بەڵام بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ڕەمزێک سەیری دەکرا و پێیان وابوو لە کۆتاییدا دەسەڵات ڕادەستی گرووپە [[عەلمانی|عەلمانییەکان]] دەکرێت.<ref>Abrahamian (1982), pp. 648-649.</ref> == ھەناردەکردنی شۆڕش == دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران، [[ئێران]] کاری کرد بۆ ھەناردەکردنی شۆڕش، کە ھەندێک کەس (وەک [[مەھدی شەکیبایی]] ڕۆژنامەنووسی ئێرانی) بەوە لێکی دەدەنەوە کە «مامەڵەکردنە بە فکری و کولتووری لەگەڵ ئەو لایەنانەی بە ئەرێنی مامەڵە لەگەڵ شۆڕشی ئێران دەکەن، و ھیچ پەیوەندییەکی بە ڕێکخستنی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان و شۆڕشگێڕکردنی گەلانی تر دژ بە سیستمە سیاسییەکانی وڵاتەکانیان نییە».<ref>https://web.archive.org/web/20241118014517/https://www.dw.com/ar/40-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A3%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%B5%D9%84%D8%AA-%D8%A3%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%88%D8%B1%D8%A9/a-47324483</ref> لەکاتێکدا ھەندێک کەس ئێران تۆمەتبار دەکەن بەوەی ئامانجی تەشەنەکردنە لە ناوچەکەدا لە ڕێگەی میکانیزمە مەزھەبییەکان و فراوانکردنی دەسەڵاتی خۆی، ئەمەش ئەوەیە کە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] ڕەتی کردەوە و وتی: «کاتێک دەڵێین: دەبێت شۆڕشەکەمان ھەناردە بکەین، نابێت ئەم چەمکە ھەڵەیە بێتە ناو مێشکەکانەوە، کە ئێمە دەمانەوێت وڵاتان داگیر بکەین…، مەبەستمان لە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەمان ئەوەیە: کە گەلان و وڵاتان بەئاگا بێنەوە، و خۆیان لەو ناڵەناڵەی تێدا دەژین ڕزگار بکەن، و لەژێر ھەژموونی ئەوانی تر دەر بچن کە سامان و کۆگاکانیان تاڵان دەکەن، لەکاتێکدا خۆیان لە ھەژاری و بێبەشیدا دەژین».<ref>https://web.archive.org/web/20200219170533/http://ar.imam-khomeini.ir/ar/n15111/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Abrahamian1982|مؤلف=Abrahamian, Ervand |عنوان=Iran between two revolutions|ناشر=Princeton University Press|ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٠-٦٩١-٠٠٧٩٠-X}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|مؤلف=Milani, Abbas |عنوان=The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Islamic Revolution|مسار=https://archive.org/details/persiansphinxami0000mila |ناشر=Mage Publishers|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٠-٩٣٤٢١١-٦١-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Taheri|مؤلف=Taheri, Amir|عنوان=The Spirit of Allah |مسار= https://archive.org/details/spiritofallahkho0000tahe|ناشر=Adler & Adler |سنة=1985 |ژپنک=٠-٠٩-١٦٠٣٢٠-X|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20220327104643/https://archive.org/details/spiritofallahkho0000tahe|تاريخ أرشيف=2022-03-27}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Kurzman|مؤلف=Kurzman, Charles|عنوان=The Unthinkable Revolution in Iran|ناشر=Harvard University Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٠-٦٧٤-٠١٣٢٨-X}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ref=Harney|مؤلف=Harney, Desmond|عنوان=The priest and the king: an eyewitness account of the Islamic revolution|مسار=https://archive.org/details/priestkingeyewit0000harn|ناشر=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٩٨}} {{commons category|Iranian Revolution}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران|ئیسلام|مێژوو|شیعە|دەیەی ١٩٧٠}} [[پۆل:شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٧٩]] [[پۆل:ناڕەزایییەکان]] [[پۆل:مێژووی ئیسلام]] [[پۆل:سیاسەت لە ١٩٧٩]] [[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان]] du8qbbs25466a0cpe8vtps3bgxdlyg4 0 42084 1573878 1557311 2026-04-09T10:53:58Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1573878 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = ناسراو: ئیمپراتۆریەتیی زەند | conventional_long_name = دەوڵەتی زەند | common_name = دەوڵەتی زەند | status = | year_start = ١٧٥١ | year_end = ١٧٩٤ | date_start = | date_end = | event_end = [[Qajar Iran|Qajar]] داگیرکەر | p1 = ئازاد خانی ئەفغان | flag_p1 = | p2 = خانەدانی ئەفشار | flag_p2 = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg | border_p2 = no | s1 = قاجاڕەکان{{!}}خانەدانی ئەفشار | flag_s1 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg | image_flag = Zand Dynasty flag.svg | flag_border = no | flag_caption = [[Flag of Iran#Zand dynasty|Flag]] | image_coat = Lion and Sun (Pahlavi Dynasty).svg | symbol_type = [[شێر و خۆر|Emblem]] | image_map = ZanddynastyTrial.png | image_map_caption = The Zand dynasty at its zenith under [[Karim Khan Zand|Karim Khan]]. Light-blue shows the Kingdom of [[Kartli-Kakheti]], which was ''[[de jure]] ''under Zand rule, but ''[[de facto]]'' autonomous. Present day state boundaries overlaid in orange for comparison. | national_anthem = | capital = [[شیراز]] | official_languages = [[فارسی]] | government_type = پاشایەتی | title_leader = ڤەکیلۆل ڕۆیا (داکۆکیکاری خەڵک) | leader1 = [[کەریم خانی زەند]] (یەکەم) | year_leader1 = ١٧٥١-١٧٧٩ | leader2 = [[لۆتفی عەلی خانی زەند]] (کۆتا) | year_leader2 = ١٧٩٤-١٧٨٩ | footnotes = }} '''زەندییەکان''' بنەماڵەیەکی [[کورد]]ی [[لەک]]<ref name="EI3">{{cite encyclopedia|last=Tucker|first=Ernest|title=Karīm Khān Zand|year=2020|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE|editor-last1=Fleet|editor-first1=Kate|editor-last2=Krämer|editor-first2=Gudrun|editor-last3=Matringe|editor-first3=Denis|editor-last4=Nawas|editor-first4=John|editor-last5=Rowson|editor-first5=Everett|publisher=Brill Online|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_33039|url-access=subscription|quote=The Zands were a branch of the Laks, a subgroup of the northern Lurs, who spoke Luri, a Western Iranian language.}}</ref><ref name="iranica-perry">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Perry|یەکەم١=John|سەردێڕ=ZAND DYNASTY|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/zand-dynasty|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopædia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٧|زمان=en|وتەگێڕانەوە=The founder of the dynasty was Moḥammad Karim Khan b. Ināq Khan (...) of the Bagala branch of the Zand, a pastoral tribe of the Lak branch of Lors (perhaps originally Kurds; see Minorsky, p. 616) (...)}}</ref><ref name="Cambridge">''...the bulk of the evidence points to their being one of the northern Lur or Lak tribes, who may originally have been immigrants of Kurdish origin.'', Peter Avery, William Bayne Fisher, Gavin Hambly, Charles Melville (ed.), ''The Cambridge History of Iran: From Nadir Shah to the Islamic Republic'', Cambridge University Press, 1991, {{ISBN|978-0-521-20095-0}}, [https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&pg=PA64 p. 64.]</ref> بوون کە لە ساڵانی ١٧٥٠ تا ١٧٩٤ لە [[ئێران]] حوکمیان دەکرد.<ref>http://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22&dq=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22&hl=en&ei=b_RKTr-IK4jqmAWpmNHuBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA</ref><ref>http://books.google.com/books?id=sl4PIeyWriUC&pg=PA308&dq=%22Karim+Khan+Zand,+the+founder+of+the+Kurdish+Zand+dynasty%22&hl=en&ei=QftKTviXOLD2mAWLiPSICA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Karim%20Khan%20Zand%2C%20the%20founder%20of%20the%20Kurdish%20Zand%20dynasty%22&f=false</ref> بۆ یەکەمجار [[کەریم خانی زەند]] توانی لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی پادشایی [[ئەفشارییەکان]] ئاسایش بھێنێتەوە وڵات و حکوومەتێکی بەھێز پێک بھێنێت، پایتەختی زەندییەکان [[شیراز]] بوو. زەندییەکان لە یەکێک لە ھۆزەکانی [[کوردی فەیلی]] کە لە ناوچەی [[باشووری ئێران]] نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ١٧٣١ی زایینی [[نادر شا]] لە ناوچەکانی خۆیان دەریانکرد بۆ [[خۆراسان]]. زەندییەکان بە سەرۆکایەتی [[کەریم خانی زەند]] گەڕانەوە بۆ باشوور. کەریم خان (١٧٥٠–١٧٧٩ز) دەستی بەسەر ناوچەکانی باشووری ئێراندا گرت، دواتر پێی دەگوترا وەکیل. دوای فەتحکردنی مازەندەران (١٧٥٩ز) و پاشان [[ئازەربایجان]] (١٧٦٢ز) دەبێتە خاوەنی ناوچەیەکی فراوان لە [[ئێران]] جگە لە ناوچەی خۆراسان، و گەمارۆی [[بەسرە]]ی دا تا ئەو کاتەی کەسە دیارەکانی ناوچەکە دەچن بۆ لای سەرکردە سدیق خان و داوای سەلامەتییەکان لێدەکەن، بەڵام ھاتە ناو شارەکە و چەند ڕۆژێک کاری تێیدا شتانێکی دەگوت کە ھەرگیز نەبیسترابوو ھەرگیز، سووکایەتی بە ھاوەڵانی محەممەد دەکرد لەسەر مینبەرەکان. لەم ماوەیەدا سەرکردە محەممەد خانی زەند سەریھەڵدا، کە سنوورەکانی ڕۆژاوای ئێرانی پاراست و لە شەڕێکدا سوپای عوسمانی تێکشکاند و فەرماندەی سوپای عوسمانی ناچارکرد بۆ کەرکوک بکشێتەوە، دوای ئەوە فەرماندە تورکەکە نەیتوانی بەردەوام بێت شەڕەکەی و ناچار بوو بگەڕێتەوە بارەگاکەی لە [[جۆلان]]. وڵاتەکەی گەیاندە لوتکەی ئابووری (گەشەسەندنی بازرگانی لەگەڵ [[ھیندستان]]، کۆنترۆڵکردنی داھاتی باج، پەرەپێدانی سیستەمی ئاودێری) و پایتەختەکەی ([[شیراز]]) کردە ناوەندێکی ڕۆشنبیری گرنگ. دوای مردنی وڵات کەوتە ئاژاوە. شەڕەکان تا ڕووخانی دوایین زەند لە ساڵی ١٧٩٤ی زایینی لە [[کرمان]] لەسەر دەستی [[قاجاڕەکان]] و ئەوانەی دوای ئەوان لە ئێراندا بەردەوام بوون. == مێژوو == === کەریم خانی زەند === ئەم شانشینە لەلایەن [[کەریم خانی زەند]] سەرۆکی ھۆزی زەند کە یەکێکە لە خێڵەکانی [[لەک]] و تیرەیەکە لە خەڵکی [[لوڕ]]، [[نادر شا]] ھۆزی زەند لە ماڵی خۆیان لە [[چیاکانی زاگرۆس]] گواستەوە بۆ دەشتەکانی خۆرھەڵاتی خۆراسان. دوای مردنی نادر ھۆزی زەند بە ڕێنوێنی کەریم خان گەڕانەوە بۆ خاکی ڕەسەنی خۆیان. دوای دانانی عادلشا وەک پاشا، خان و سەربازەکانی لە سوپا لادەدەن و عەلی مورادخانی بەختیاری و ئەبولفەتحخان حەوت لەنگ کە دوو سەرۆک ھۆزی دیکەی ناوچەکەن، پەیوەندییان پێوە دەکەن بۆ ئەوەی ببنە نەیارێکی دیار، بەڵام لە بەرامبەردا ژمارەیەک نەیاری تریان بینی. ئەبولفەتحخان بەرپرسێکی باڵاتر بوو، کەریم خان بوو بە فەرماندەی سوپا و عەلی مورادخانیش فەرمانڕەوا.<ref>https://web.archive.org/web/20210929160607/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_33039</ref><ref>https://web.archive.org/web/20211102203354/https://www.iranicaonline.org/articles/zand-dynasty</ref><ref>https://web.archive.org/web/20211001045722/https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&pg=PA64</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210930004421/https://books.google.com/books?id=XYlGS3s3zTQC&pg=PR39</ref><ref>https://web.archive.org/web/20060221110309/http://www.iranologie.com/history/history13.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160303170301/http://www.farhangsara.com/history_afshar.htm</ref> کەریم خان شیرازی بە پایتەختی خۆی ناساند و لە ساڵی ١٧٧٨ تاران بوو بە پایتەختی دووەم. توانی بەشی ناوەڕاست و باشووری ئێران بخانە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. کەریم خان بۆ شەرعیەتدان بە فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ساڵی ١٧٥٧ منداڵی شا ئیسماعیلی سێیەم، نەوەى دوا پاشای [[سەفەوی]]، لەسەر تەختی پاشایەتی دانا، ئیسماعیل تەنیا پاشایەکی ھێمایی بوو، لە کاتێکدا ھەموو دەسەڵاتێک لە دەستی کەریم خاندا چڕبووەوە. کەریم خان خۆی وەک فەرماندەی سەربازی ھەڵبژارد، عەلی مورادخانیش فەرمانڕەوای شارستانی بوو. ھەر زوو کەریم خان توانی ھاوبەشەکەی و پاشا بوکەڵەییەکان لەناو ببات و لە ساڵی ١٧٦٠ بنەماڵەی فەرمانڕەوای خۆی دامەزراند. ڕەتیکردەوە نازناوی پاشا پەسەند بکات، و خۆی بە «وەکیل ئەلڕەعییە» (پارێزەری گەل) ناوبرد. تا ساڵی ١٧٦٠ کەریم خان ھەموو ڕکابەرەکانی شکست پێھێنا و دەستی بەسەر ھەموو ئێراندا گرت، جگە لە خۆراسان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵات کە شاھرۆخ میرزا فەرمانڕەوایەتی دەکرد. ھەڵمەتە دەرەکییەکانی لە دژی ئازاد خان لە ئازەربایجان و دژی [[عوسمانییەکان]] لە [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]]، ھەردوو وڵاتی ئازەربایجان و پارێزگای بەسرەیان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. بەڵام لە ھەڵمەتەکانی دژی دووژمنە سوێندخواردووەکەی محەممەد حەسەن خانی قاجار، سەرۆکی ھۆزی قاجار قۆینلۆ، خۆی لە ھەڵمەتەکانی خۆی بەدوور نەگرت. لە کۆتا شەڕیدا محەممەد حەسەن لەلایەن کەریم خانەوە تێکشکێندرا و ھەردوو کوڕەکەی ئاغا محەممەدخان و حوسێن قولیخانی قاجار وەک بارمتە ھێنرانە شیراز. لەنێو ئاسەوارەکانی کەریم خان لە شیراز قەڵای کەریم خانی زەند و بازاڕی وەکیل و ژمارەیەک مزگەوت و باخچە. ھەروەھا دروستکردنی کۆشکێکی لە شاری تاران کە پایتەختی داھاتووی شانشینی قاجارە. == پاشەکشە و داڕمان == کوشتنی کەریم خان لە ساڵی ١٧٧٩ زەوییەکانی کردە بەر ھەڕەشەی دووژمنەکانی. کوڕ و جێنشینەکەی بەناوی ئەبولفەتح، فەرمانڕەوایەکی ناکارامە بوو کە لەژێر کاریگەری مامی (و فەرماندەی کەریم خان)، زەکی خان بوو. ھەروەھا فەرمانڕەواکانی دیکە وەک عەلی موراد و جەعفەر خان پێیان باش بوو ڕامیارییەکان کەریم خان پەیڕەو بکەن و زۆری نەخایاند وڵاتەکە لە ھەموو لایەکەوە ھێرشی کرایە سەر. دووژمنانی سوێندخواردووی زەندییەکان، سەرکردەکانی قاجار، بە سەرۆکایەتی بارمتەی پێشوو بەناوی ئاغا محەممەد خان، لە دژی شانشینی کەوتوو پێشڕەوییان دەکرد. دواجار کوڕەزای کەریم خان لووتف عەلی خان، لە ساڵی ١٧٨٩ خۆی بە پاشای نوێ ناساند، زۆربەی سەردەمی دەسەڵاتەکەی (کە تا ساڵی ١٧٩٤ بەردەوام بوو) لە زۆربەیاندا شەڕی دژی قاجارخان دەکرد. لە کۆتاییدا لە قەڵای بام بە دیل گیرا و بە شێوەیەکی دڕندانە کوژرا، ئەمەش بە شێوەیەکی کاریگەر کۆتایی بە بوونی شانشینی زەندی ھێنا. گرنگییەکی شوێنەکەیان لە ڕووی [[ڕامیاری]]یەوە زەندییەکان و بەتایبەت کەریم خان ئاماژە بەوە کردووە کە خۆیان بە «و ھەموو ڕەعیەتەکان» (واتە: پارێزەری گەل) ناودەبرد نەک پاشا. جگە لە بەھای پڕوپاگەندەیی ئاشکرای نازناوەکە، دەکرا ڕەنگدانەوەی داواکارییە جەماوەرییەکانی ئەو سەردەمەش بووبێت، کە چاوەڕوانی فەرمانڕەوای خاوەن مەیلی جەماوەری بوون نەک سەرکردایەتی ڕەھای پاشاکان کە بە تەواوی پەیوەندییان بە واقیعی گەلەوە پچڕاوە، وەک شانشینی سەفەوی کە پێش ئەوان بوون. == سەرکرە و فەرمانڕەواکانی زەند == [[کەریم خانی زەند]] (دامەزرێنەری دەوڵەتی زەند)١٧٥١-١٧٧٩ محەمەد عەلی خان زەند ١٧٧٩ وەک فەرماندەی [[سپا]] سدیق خانی زەند ١٧٧٩-١٧٨٢ عەلی موراد خان زەند ١٧٨٢-١٧٨٥ جەعفەر خان ١٧٨٥-١٧٨٩ لوتف عەلی خان ١٧٨٩-١٧٩٤ ==ئایین== [[کەریم خانی زەند|کەریم خان]] هاوشێوەی زۆرێک لە سەرۆک هۆزەکان لە پابەندبوونە ئاینییەکانیدا زۆر مامناوەند بوو، هەرچەندە پشتگیری لە داب و نەریتی [[شیعە]]کان دەکرد و لە دانیشتنی شیعەکاندا بەشداربووە، شوێنکەوتووانی [[شیعە]]ش لە سەردەمی دەوڵەتی زەندی پەرەی سەندوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{مێژووی ئیسلام}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئێران|کوردستان|وڵاتەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Zand dynasty}} [[پۆل:ئێران لە سەدەی ١٨یەم]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٧٩٤]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٥٠]] [[پۆل:مێژووی ئیسلام]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکان]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە]] jf5stg8zac1b4p4wfmb2ob30aen6tyw 0 43485 1573780 1573617 2026-04-08T20:06:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1573780 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox royalty | name = دارای سێیەم<br>𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 | title = | succession = [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | image = Darius III mosaic.jpg | image_size = 230px | caption = وێناکردنی دارای سێیەم لە کاتی [[جەنگی ئیسووس]] لە «[[مۆزاییکی ئەسکەندەر]]» (١٠٠ی پێش زایین) | reign = ٣٣٦–٣٣٠ پێش زایین | coronation = | predecessor = [[ئەردەشێری چوارەم ئارسیس]] | successor = {{plainlist| *[[ئەسکەندەری مەزن]] ([[ئیمپراتۆریەتیی مەقدوونی]]) *[[ئەردەشێری پێنجەم]] (خۆبەناوبانگکراو)}} | succession1 = [[فیرعەونی میسر]] | reign1 = ٣٣٦–٣٣٢ پێش زایین | predecessor1 = [[ئەردەشێری چوارەم]] | successor1 = [[ئەسکەندەری مەزن]] | spouse = [[ستاتێیرای یەکەم]] | issue = {{plainlist| *[[ستاتێیرای دووەم]] * [[دریپێتیس]] *ئۆکوس<!-- No link - dab page points back here -->}} | dynasty = [[خانەوادەی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] | royal anthem = | father = ئارسێمێس | mother = [[سیسیگامبیس]] | birth_date = ٣٨٠ پێش زایین | birth_place = | death_date = تەممووزی ٣٣٠ پێش زایین (تەمەنی نزیکەی ٥٠ ساڵ) | death_place = [[پارتیا]] | burial_place = [[پێرسێپۆلیس]] | religion = [[زەردەشتییەت]] }} '''دایرووشی سێیەم''' یان '''دارای سێیەم''' ([[فارسیی کۆن]]: [[wiktionary:𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁|𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁]]؛ [[یۆنانیی کۆن]]: [[wiktionary:Δαρεῖος|Δαρεῖος]]؛ ٣٨٠ – ٣٣٠ پێش زایین) سێزدەھەمین و کۆتا [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو، کە لە ٣٣٦ی پێش زایین تا مردنی لە ٣٣٠ی پێش زایین فەرمانڕەوایی کرد. بە پێچەوانەی پێشینەکەی [[ئەردەشێری چوارەم ئارسیس]]، دارا ئەندامێکی دووری [[خانەوادەی ھەخامەنشی]] بوو. لە سەرەتای ژیانی پیشەییدا، دەوترێت کە کەسایەتییەکی نادیار بووە لە نێوان ھاوتاکانیدا و بۆ یەکەمجار لە کاتی گەشتە سەربازییەکەی [[کادوسی (گەل)|کادوسی]] [[ئەردەشێری سێیەم]] لە ٣٥٠کانی پێش زایین ناوبانگی دەرکرد. وەک پاداشتێک بۆ ئازایەتییەکەی، [[ساتراپیی ئەرمەنستان]]ی پێدرا. لە دەوروبەری ٣٤٠ی پێش زایین، کرا بە لێپرسراوی «خزمەتگوزاری پۆستە»ی شاھانە، کە پلەیەکی باڵا بوو. لە ٣٣٨ی پێش زایین، ئەردەشێری سێیەم کۆتایییەکی لەناکاوی ھەبوو دوای ئەوەی لەلایەن خەسێنراوی دەربار و [[چیلیارک]] (''hazahrapatish'') [[باگوۆاس]] ژەھراوی کرا، کە ئارسیسی بچووکترین کوڕی ئەردەشێری لەسەر تەخت دانا. ئەو تەنھا بۆ چەند ساڵێک فەرمانڕەوایی کرد، تاوەکوو باگۆاس ئەویشی ژەھراوی کرد. دواتر دارا لەسەر تەخت دانرا و زۆری نەخایاند باگۆاسی ناچار کرد ژەھرەکەی خۆی بخواتەوە دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە خەسێنراوەکە پلانی داڕشتبوو ئەویش ژەھراوی بکات. لە ٣٣٤ی پێش زایین، [[ئەسکەندەری مەزن]] دەستی بە داگیرکردنی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی کرد و دواتر لە چەندین جەنگدا شکستی بە فارسەکان ھێنا پێش ئەوەی پایتەختەکەیان، [[پێرسێپۆلیس]]، تاڵان بکات و لە ڕێگەی ئاگرەوە لە ٣٣٠ی پێش زایین وێرانی بکات. لەگەڵ ئەوەی ئێستا ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی بە شێوەیەکی کاریگەر لەژێر کۆنترۆڵی ئەسکەندەردا بوو، ئەسکەندەر پاشان بڕیاری دا بەدوای دارادا بگەڕێت. بەڵام پێش ئەوەی ئەسکەندەر پێی بگات، دارا لەلایەن خزمەکەی [[بێسووس]] کوژرا، کە ھاوکات [[ساتراپ]]ی [[باکتریا]] بوو. == ناو == پێش ھاتنە سەر تەخت، دارا ناوی ئارتاشاتای ھەڵگرتبوو ([[فارسیی کۆن]]: ''Artašiyāta''، «دڵخۆش لە [[ئاشا|ئارتا]]»).{{sfn|EIr.|1994|pp=51–54}}{{sfn|Briant|2015|p=48}} مێژوونووسی ڕۆمانی سەدەی دووەم [[جەستن (مێژوونووس)|جەستن]] تاکە مێژوونووسە کە دارا بە کۆدۆمانوس ناو دەبات، ناوێک کە وا دادەنرێت پێش ئەوەی ناوبانگ دەربکات ھەڵیبگرتایە. ڕەنگە نازناوی بووبێت، یان ئەگەری ھەیە ناوی سێیەمی بووبێت. ڕەگ و ڕیشەی وشەکەی نادیارە.{{sfn|EIr.|1994|pp=51–54}}{{sfn|Briant|2015|p=49}} بادیان پێشنیاری کردووە کە ناوەکە لە بنەڕەتدا [[زمانە سامییەکانی ڕۆژاوا|سامیی ڕۆژاوایی]] بووە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە وشەی [[ئارامی|ئارامیی]] ''qdmwn'' («لە ڕۆژھەڵاتەوە، ڕۆژھەڵاتی»).{{sfn|Badian|2000|p=247}} ھەبوونی دوو ناو نائاسایی نەبوو؛ چەندین نموونەی تۆمارکراو لە کەسایەتییە بابلییەکان ھەن کە دوو ناویان ھەبووە، زۆرجار ناوێکی بابلی و ئارامی. یەکێک لە گەورەپیاوانی فارسیش بە ناوێکی بابلی و ئێرانییەوە سەلمێنراوە. بەڵام وا دیارە ئەم کارە لە سەردەمی ژیانی دارادا لە باو کەوتبێت. بادیان پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوی لەدایکبوونی کۆدۆمانوسی ئارامی بووە، کە دواتر وازی لێھێناوە لە بەرژەوەندی ئارتاشاتا کاتێک پلەکەی بەرزبووەوە.{{sfn|Badian|2000|p=249}} بۆ یەکەمجار ناوی پاشایەتی دارا ([[فارسیی کۆن]]: ''Daraya-vahauš''، «ئەوەی چاکە بە توندی ڕادەگرێت») کاتێک لە ٣٣٦ی پێش زایین چووە سەر تەختی ھەخامەنشی بەکارھێنا.{{sfn|EIr.|1994|pp=51–54}}{{sfn|Schmitt|1994|p=40}} == سەرچاوەکان == <references/> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Darius III}} [[پۆل:مردووانی ٣٣٠ی پ.ز]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ەم]] [[پۆل:ئەسکەندەری مەزن]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٣٨٠ی پ.ز]] [[پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان]] [[پۆل:ئەندامی خێزانی شاھانە پەیوەست بە کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە]] k1khch0qf67blrxlgeouzo1snnkaven 14 80932 1573831 1131010 2026-04-08T21:07:00Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1573831 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|History of colonialism}} [[پۆل:مێژووی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان]] [[پۆل:داگیرکاری]] ly5wz7hlfqzmkesauitpo7qrxnu6brp 0 100683 1573738 1500469 2026-04-08T17:41:03Z ~2026-21744-87 75647 1573738 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Hamdi Ulukaya, official portrait, Homeland Security Council.jpg|thumb|حەمدی ئولوکایا]] '''حەمدی ئولوکایا''' لەدایکبووی ١٩٧٢ لە [[ئەرزگان]] لە [[باکوری کوردستان]] ، کەسایەتی بازرگانی کوردی - ئەمریکییە و خاوەن کۆمپانییای چۆبانی یە ، کە کۆمپانیاکەی تایبەتە بە بەرهەمهێنانی خۆراک کە سەرەکیترینییان بەرهەمهێنانی ماستە بە شێوازی یۆنانی.<ref>[http://www.rubernet.net/Read/17803/%D9%87%DB%95%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%95%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D8%8C-%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%DB%95%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%DB%8E%D8%AA%DB%95-%DA%A9%DB%86%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%DB%8C.html"هەر سیاسەت نا، ماستیش کورد دەگەیەنێتە کۆشکی سپی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707012308/http://www.rubernet.net/Read/17803/%D9%87%DB%95%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%95%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D8%8C-%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%DB%95%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%DB%8E%D8%AA%DB%95-%DA%A9%DB%86%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%DB%8C.html |date= ٧ی تەممووزی ٢٠١٣ }}</ref> ==سەرچاوە== {{Reflist}} {{کورت}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئابووری|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تورکیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Hamdi Ulukaya}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کورد]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] [[پۆل:کوردەکانی تورکیا]] [[پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی بازرگانی پیشەسازی خۆراکی ئەمریکی]] [[پۆل:پێدانی بەڵێندەر]] [[پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان]] i6gs5s12fh514qe35ri56a2trg16fba 0 124235 1573663 1475943 2026-04-08T12:52:37Z InwordsTeam 75606 هەڵەی زمانەوانی و ووشە 1573663 wikitext text/x-wiki {{Infobox television channel | name = کوردستان ٢٤ | logo = K24logo.png | logosize = 200px | launch_date = {{Start date|2015|10|31|df=y}} | owner = | country = [[عێراق]] | web = {{url|http://www.kurdistan24.net}} | area = Worldwide | language =[[کوردی]] | headquarters = [[ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]]، [[عێراق]] | sat_serv_1 = [[Eutelsat]] 7 West A{{ھن}}<small>Middle East/North Africa</small> | sat_chan_1 = 11354 V / ٢٧٥٠٠ی ئایاری 6 '''(HD)''' | sat_serv_2 = [[Eutelsat]] 7 West A{{ھن}}<small>Middle East/North Africa</small> | sat_chan_2 = 11354 V / ٢٧٥٠٠ی ئایاری 6 '''(SD)''' | sat_serv_3 = [[Eutelsat]] 10A{{ھن}}<small>Europe/Middle East/Africa</small> | sat_chan_3 = 11569 H \ ٤٨٠٠ی شوباتی 3 '''(HD)''' | sat_serv_4 = [[Eutelsat]] 10A{{ھن}}<small>Europe/Middle East/Africa</small> | sat_chan_4 = 11645 H / ٤٨٠٠ی ئابی 9 '''(SD)''' | sat_serv_5 = [[Hot Bird|Eutelsat Hot Bird 13B]]{{ھن}}<small>Europe</small> | sat_chan_5 = ١٢٣٢٢ H / ٢٧٥٠٠ی ئازاری ٤ | sat_serv_6 = [[Yahsat 1A|Al Yah 1]]{{ھن}}<small>Middle East/Africa/Europe/Southwest Asia</small> | sat_chan_6 = 12054 H / ٢٧٥٠٠ی ئایاری 6<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.lyngsat.com/tvchannels/iq/Kurdistan-24.html |سەردێڕ=Kurdistan 24 |بڵاوکەرەوە=LyngSat |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> | online_serv_1 = Kurdistan24 | online_chan_1 = [http://www.kurdistan24.net/ku/LiveWatch/e9847195-3c42-47cb-9103-bf477c68bc8f Watch Live] }} '''کوردستان ٢٤''' میدیایەکی کوردییە لە باشووری کوردستان. لە کەناڵێکی تەلەڤیزیۆن، ڕادیۆ و وێبگەیەک پێک دێت. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکە کرایەوە و، ڕادیۆکەش لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥.<ref>[http://www.kurdistan24.net/so/news/61b769a7-eb39-48ec-8755-c520b945e327/كوردستان-24-ده‌ستی-به‌-په‌خش-كرد كوردستان 24 ده‌ستی به په‌خش كرد - K24]</ref> [[نورەدین وەیسی]] دامەزرێنەر و بەڕێوەبەری گشتیی پێشووی دامەزراوەی کوردستان ٢٤ بوو. کوردستان ٢٤ نزیک بە [[مەسروور بارزانی]] لە ڕێبەرەکانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و سەرۆک وەزیرانی ئێستای [[ھەرێمی کوردستان]] وەسف دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠١٤|سەردێڕ=Independent media fades in Iraqi Kurdistan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2014/07/iraq-kurdistan-free-independent-media-krg-rudaw.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=www.al-monitor.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Kurda |یەکەم=Ahmed |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٦ |سەردێڕ=Iraqi Kurdish Media: Truth, lies & the Kurdistan24 TV channel |ناونیشان=https://ekurd.net/kurdish-media-truth-lies-kurdistan24-2016-05-21 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٣ |وێبگە=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230320053753/https://ekurd.net/kurdish-media-truth-lies-kurdistan24-2016-05-21 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==ڕادیۆ== کەناڵی کوردستان ٢٤ پەخشی ڕادیۆیی بە زمانی کوردی پێشکەش دەکات، ئەمە لە هەرێمی کوردستان و بۆ بینەرێکی نێودەوڵەتیش بەردەستە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ar/live_radio|سەردێڕ= ڕادیۆی کوردستان٢٤.}}</ref> == ڕووداوەکان == نزیک سەعات ١ی شەوی ١٣ی ئازاری ٢٠٢٢، [[ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)|چەند ھێرشێکی مووشەکی]] کرایە سەر [[ھەولێر]]، و بەھۆیەوە زیان بەر باڵەخانەی ''کوردستان ٢٤'' کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كونسوڵی گشتیی فه‌ره‌نسا پشتیوانی بۆ رۆژنامه‌نووسانی كوردستان24 ده‌ربڕی|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/218058-كونسوڵی-گشتیی-فه‌ره‌نسا-پشتیوانی-بۆ-رۆژنامه‌نووسانی-كوردستان24-ده‌ربڕی|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.kurdistan24.net}}</ref> بە وتەی پارێزگاری ھەولێر [[ئومێد خۆشناو]]، باڵەخانەی نوێی کونسوڵخانەی ئەمریکا ئامانجی ھێرشەکە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئومێد خۆشناو: "ھیچ بنکەیەکی ئیسرائیل لە ھەرێمی کوردستان بوونی نییە"|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/ئومێد-خۆشناو-ھیچ-بنکەیەکی-ئیسرائیل-لە-ھەرێمی-کوردستان-بوونی-نییە/2533623|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کەناڵە ئاسمانییە کوردییەکان}} {{ئاژانس و ماڵپەڕە ھەواڵنێرییە کوردییەکان}} {{تووڵی دەروازە|تەلەڤیزیۆن|عێراق|کوردستان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی]] [[پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ماس میدیا لە ھەولێر]] ar4tevozirsns33hvkmumjfsn12m23k 0 126003 1573739 1549225 2026-04-08T17:49:43Z Serchia 5238 بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1573739 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس-شار}} [[پەڕگە:Cologne_montage.png|وێنۆک|شاری کۆلن لە چەند وێنەیەک دا]] '''کۆلن''' (بە [[ئەڵمانی]]: Köln) گەورەترین شاری [[ویلایەتەکانی ئەڵمانیا|ویلایەتی]] [[ڕاینی باکوور-وێستفالیا]]یە و چوارەم گەورەترین شاری [[ئەڵمانیا]]یە لەدوای [[بەرلین]]، [[هامبورگ]] و [[میونشن]]. == سەرچاوەکان == *[https://en.wikipedia.org/wiki/Cologne ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Cologne] {{ئاڵمانیا-کۆلکە}} {{ویلایەتەکانی کۆماری فیدڕاڵیی ئاڵمانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Cologne}} {{شریتی دەروازە|ئەورووپا|فەڕەنسا|ئەڵمانیا|جوگرافیا}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:کۆلن]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕاین]] [[پۆل:شارە پیرۆزەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەمی پ.ز]] [[پۆل:شارەکانی باکووری ڕاینی-وێستفالیا]] [[پۆل:شوێنەکانی ھۆلۆکۆست لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:ئەندامانی خولی ھانزێتیک]] [[پۆل:شار و شارۆچکەکانی ڕۆمانی لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:شوێنەکانی حەجی کاتۆلیک]] [[پۆل:ڕینلاند]] [[پۆل:شوێنی بەخاکسپاردنی پیپینیەکان]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ٣٠ ساڵ پێش زایین]] [[پۆل:شارە ئیمپراتۆرییە ئازادەکان]] [[پۆل:کۆڵۆنیا (ڕۆمان)]] [[پۆل:٣٨ ساڵ پێش زایین]] efx9u5dzcnnes6znrvxpf29g1oc4xen 4 130876 1573680 1570460 2026-04-08T14:43:31Z Ari Qasm 57423 1573680 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ {{سەری وتارە باشەکان}} {| | width="70%" style="padding:1em 1em 1em 1em; border:1px solid #999999; background-color:#ececec" valign="top"| <span style="font-size:16pt">وتارە باشەکانی ویکیپیدیا</span>{{Break}} [[پەڕگە:Cscr-featured2.svg|ڕاست|60px]] '''وتاری باش''' (وب) وتارێکە کە کوالیتییەکی بەرزی ھەیە و گوێڕایەڵی زۆربەی یاساکانی ویکیپیدیای کردووە، بەڵام ھێشتا وەک وتاری ھەڵبژێردراو بەسوود نییە. وتارە باشەکان لەگەڵ [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکانی وتاری باش|سیاسەتەکانی وتاری باش دەگونجێن]] و بە سەرکەوتووی [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش|پاڵێوراوە]]. ئەم وتارانە بە شێوازێکی باش نووسراون و زانیاری بەسوود و پوخت و ڕاست لەخۆدەگرن و وێنەی تێدا بەکارھاتووە و ڕاچاوی خاڵبەندی کراوە و ھەڵەی ڕێزمانی کەم یاخود ھیچی تێدانییە. وتارە باشەکان دەتواندرێت [[ویکیپیدیا:ھەڵسەنگاندنەوەی وتاری باش|دووبارە ھەڵبسەنگێندرێنەوە]] و ناسناوی وتاری باشیان لێ بسەندرێتەوە ئەگەر ھاتو یەکێک لە مافە گرنگەکانی ویکیپیدیای پێشێلکرد، یاخود ئەگەر بەکارھێنەر بەبێ ئەوەی ڕای بەکارھێنەرانیتر وەربگرن ڕاستەوخۆ وتارێک بە وتاری باش دیاری بکات. ھەندێک جار ئەگەر بەکارھێنەرانی تریش وتارەکە بە شیاو بزانن بۆ وتاری باش بەڵام سەرچاوەی کەم بوو وە زانیاری گومانلێکراوی تێدابوو پێوستە باجی وتاری باشی نەدرێتێ تاکو بەدواداچوون دەکرێت و ھەڵەکان ڕاست دەکرێنەوە و سەرچاوە زیاد دەکرێت. ویکیپیدیا وتارێک کە لە لایەنێکی سێیەمەوە پشتڕاست نەکرابێتەوە بە شیاو نازانێت، واتە ئەگەر وتارێک تەنھا لەسەر قسەی خۆت نووسرابێت ئەگەری سڕانەوەی دەبێت و ھەرگیز نابێت وەک وتاری باش دیاری بکرێت. لە ویکیپیدیای کوردی ناوەندی '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' وتار بوونی ھەیە و '''{{ژمارەی وتارەکان لە پۆلدا|وتارە باشەکان}}''' لەوان وتاری باشن. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|وتارە باشەکان|text=وتارێکی باش بە ھەڵکەوت}} | valign="top" style="padding:1em; border:1px solid #999999; background-color:#ececec" | {{قەدبڕ|وپ:وب}} {{ناوەڕۆکەکان/وتاری باش}} |- | colspan=2 width="100%" style="padding:.2em 1em.2em 1em; border:1px solid #999999; background-color:#ececec" valign="top" align="center"| <div style="font-size:14pt;text-align:center">ناوەڕۆکەکان</div><div style="font-size:11pt;text-align:center;"> [[#کەسایەتییەکان|کەسایەتییەکان]]{{•}} [[#ھونەرەکان|ھونەرەکان]]{{•}} [[#کات بەسەربردن|کات بەسەربردن]]{{•}} [[#بازرگانی و ئابووری|بازرگانی و ئابووری]]{{•}} [[#کیمیا و فیزیک|کیمیا و فیزیک]]{{•}} [[#کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت|کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت]]{{•}} [[#دیجیتاڵ|دیجیتاڵ]]{{•}} [[#کوولتور و کۆمەڵناسی|کولتوور و کۆمەڵناسی]]{{•}} [[#پەروەردە|پەروەردە]]{{•}} [[#ئەندازیاری و تەکنۆلۆژیا|ئەندازیاری و تەکنۆلۆژیا]]{{•}} [[#خواردن و خواردنەوە|خواردن و خواردنەوە]]{{•}} [[#جوگرافیا و ناوچەکان|جوگرافیا و ناوچەکان]]{{•}} [[#زەویناسی و جیۆلۆجی|زەویناسی و جیۆلۆجی]]{{•}} [[#تەندروستی و دەرمان|تەندروستی و دەرمان]]{{•}} [[#مێژوو|مێژوو]]{{•}} [[#زمانەکان|زمانەکان]]{{•}} [[#یاسا|یاسا]]{{•}} [[#ئۆڵۆمپییەکان|ئۆڵۆمپییەکان]]{{•}} [[#میدیاکان|میدیاکان]]{{•}} [[#مۆسیقا و ھونەرمەندان|مۆسیقا و ھونەرمەندان]]{{•}} [[#فەلسەفە|فەلسەفە]]{{•}} [[#بۆشاییی ئاسمان و ئەستێرەناسی|بۆشاییی ئاسمان و ئەستێرەناسی]]{{•}} [[#ڕێکخراوەکان|ڕێکخراوەکان]] {{•}} [[#سیاسەت|سیاسەت]]{{•}} [[#ئایین|ئایین]]{{•}} [[#وەرزش|وەرزش]]{{•}} [[#گوستنەوە|گواستنەوە]]{{•}} [[#کایەی ڤیدیۆیی|کایەی ڤیدیۆیی]]{{•}} [[#شەڕکردن|شەڕکردن]]{{•}} [[#ئاژەڵ و ڕوەکەکان|ئاژەڵ و ڕوەکەکان]] </div> |- | colspan=2 width="100%" style="padding:.2em 1em.2em 1em; border:1px solid #999999; background-color:#ececec"| ==کەسایەتییەکان== {{Div col|cols=2}} * [[شینچی کودۆ]] * [[ئەحمەد کایا]] {{Div col end}} ==ھونەرەکان== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} === مۆسیقا === ==== گۆرانییەکان ==== {{Div col|cols=2}} * [[لەکریمۆسا (گۆرانیی ئێڤەنێسنس)]] {{Div col end}} ==== ئەلبومەکان ==== {{Div col|cols=2}} * [[دەرگا کراوەکە]] * [[کەوتوو]] {{Div col end}} ==کات بەسەربردن== {{Div col|cols=2}} *[[کشومات]] {{Div col end}} ==بازرگانی و ئابووری== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==کیمیا و فیزیک== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==فیلم، زنجیرە و ئەنیمەیشنەکان== {{Div col|cols=2}} * [[ئەی دڵ دژوارە]] * [[دەستپێک (فیلم)|دەستپێک]] * [[کۆتاییی دونیای نەفرەتی]] * [[بریکار کارتەر (فیلم)|بریکار کارتەر]] {{Div col end}} ==کولتوور و کۆمەڵناسی== {{Div col|cols=2}} *[[بزاڤی ژینگەیی]] {{Div col end}} ==پەروەردە== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==ئەندازیاری و تەکنۆلۆژیا== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==خواردن و خواردنەوە== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==جوگرافیا و ناوچەکان== {{Div col|cols=2}} * [[کوردستان]] {{Div col end}} ===جوگرافیای مێژوویی=== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==تەندروستی و دەرمان== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==زەویناسی و جیۆلۆجی== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==مێژوو== {{Div col|cols=2}} *[[لەشکرکێشیی ماد و بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]] *[[ململانێی ماد و پارس]] *[[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان]] {{Div col end}} ==زمانەکان== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==یاسا== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==ئۆڵۆمپییەکان== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==میدیاکان== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==مۆسیقا و ھونەرمەندان== {{Div col|cols=2}} * [[ئێمیلی دیکینسۆن]] {{Div col end}} ==فەلسەفە== {{Div col|cols=2}} * [[ھیچخوازی]] {{Div col end}} ==بۆشاییی ئاسمان و ئەستێرەناسی== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==ڕێکخراوەکان== {{Div col|cols=2}} * [[ڕێکخراوەی ڕاسان]] {{Div col end}} ==سیاسەت== * [[کەمالیزم]] {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==ئایین== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==وەرزش== {{Div col|cols=2}} * [[مارتا]] * [[جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] {{Div col end}} ==گواستنەوە== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==کایەی ڤیدیۆیی== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==شەڕکردن== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} ==ئاژەڵ و ڕوەکەکان== {{Div col|cols=2}} {{Div col end}} pzap8yzpzoesdrl7y1y7xh7wcmyufq3 0 136573 1573636 1573610 2026-04-08T12:01:25Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573636 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ئەردەشێری یەکەم<br />{{lang|pal|𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥}} | title = [[شاھەنشای ئێران]] | image = Dinar of Ardashir I (cropped).jpg | caption = دینارێکی زێڕینی ئەردەشێری یەکەم، ٢٣٠ز | succession = [[شای فارس]] | reign = ٢١١/٢١٢-٢٢٤ز | predecessor = شاپووری پاپەکان | successor = فەرمانگە ھەڵوەشایەوە | succession1 = شاھەنشای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] | reign1 = ٢٢٤–٢٤٢ز | reg-type1 = {{nowrap|Co-ruler}} | regent1 = [[شاپووری یەکەم]] (٢٤٠–٢٤٢ز) | coronation1 = ٢٢٦<br />[[تەسیفۆن]] | predecessor1 = ئەردەوانی چوارەمی ئەشکانی | successor1 = [[شاپووری یەکەم]] | spouse = [[مورۆد]] | issue = [[شاپووری یەکەم]] | royal house = [[خانەدانی ساسانی]] | father = [[پاپەگ]] یاخود [[ساسان]] | mother = [[ڕۆداگ]] | birth_date = نەزانراو | birth_place = تیرودا، [[بانەوان، فارس|خیر]]، فارس | death_date = شوباتی ٢٤٢ز | death_place = | place of burial = | dynasty = | religion = [[زەردەشت]] }} '''ئەردەشێری یەکەم''' ناسراو بە '''ئەردەشێری بابەکان''' ({{langx|pal|𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥}})، ھەروەھا بە '''ئەردەشێری یەکخەر''' ناسراوە<ref>"Sasanian Dynasty", A. Shapur Shahbazi, ''Encyclopædia Iranica'', (July 20, 2005).[http://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty <nowiki>[1]</nowiki>]</ref> (١٨٠–٢٤٢ی [[زایینی]])، دامەزرێنەری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]، دوایین ئیمپراتۆریەتیی ئێرانی کۆن بوو. دوای شکاندنی [[ئەرتەبانی چوارەم]]، دوایین [[پێڕستی فەرمانڕەواکانی ئەشکانی|شاھەنشاھی ئەشکانی]]، لە دەشتی [[جەنگی ھورمزگان|ھورمزگان]] لە ساڵی ٢٢٤، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|خانەدانی ئەشکانی]] ڕووخاند و [[خانەدانی ساسانی]] دامەزراند. دواتر، ئەردەشێر خۆی بە [[شاھەنشا]] (''[[شا|شاھان شا]]'') ناوبرد و دەستی کرد بە داگیرکردنی ئەو زەوییەی کە پێی دەگوت [[ئێران (وشە)#بەکارھێنانی پێش ئیسلام|«ئێرانشەھر»]]، نیشتمانی [[ئاریا (ئێران)|ئێرانییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Political History of Ērānšahr|دوایین=Daryaee}}</ref> ڕاپۆرتە مێژووییە جیاوازەکان دەربارەی ڕەچەڵەک و باوباپیرانی ئەردەشێر ھەن. بەگوێرەی «تاريخ الرسل والملوك»ی [[محەممەد کوڕی جەریر تەبەری|تەبەری]]، ئەردەشێر کوڕی [[پاپەک]]، کوڕی [[ساسان]] بوو. گێڕانەوەیەکی تر کە لە [[کارنامەی ئەردەشێری بابەکان|«کارنامەی ئەردەشێری بابەکان»]] و [[شانامە|«شاھنامە»]]ی [[فیردەوسی]]دا تۆمارکراوە، دەڵێت ئەردەشێر لە ئەنجامی ھاوسەرگیری ساسان، کە نەوەی [[داریووشی سێیەم]] بوو، لەگەڵ کچی پاپەک، پارێزگارێکی ناوچەیی لە [[پارێزگای فارس|فارس]]، لەدایکبووە. بەگوێرەی ڕاپۆرتی تەبەری، ئەردەشێر لە دەوروبەری [[ئیستەخر]]، [[فارس (سەرزەوی)|فارس]] لەدایکبووە. تەبەری ئەوەش زیاد دەکات کە ئەردەشێر کاتێک تەمەنی حەوت ساڵ بووە نێردراوە بۆ لای گەورەی قەڵای دارابگارد. دوای مردنی گەورەکە، ئەردەشێر جێگەی گرتەوە و بوو بە فەرماندەی قەڵای دارابگارد. دواتر پاپەک [[شا]]یەکی ناوچەیی فارسی بە ناوی [[گۆچێھر]] ڕووخاند و کوڕەکەی خۆی، [[شاپوور (فراتاراکا)|شاپوور]]ی لەبری ئەو دەستنیشان کرد. شاپوور و باوکی، پاپەک، لەناکاو مردن و ئەردەشێر بوو بە فەرمانڕەوای فارس. گرژی لە نێوان ئەردەشێر و ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانیدا زیادی کرد، و سەرەنجام لە ٢٨ی نیسانی ٢٢٤، ئەردەشێر لە دەشتی ھورمزگان ڕووبەڕووی سوپای ئەرتەبانی چوارەم بووەوە، کە لەوێدا شاھەنشاھی ئەشکانی شکا و لە شەڕدا کوژرا. بەپێی ڕاپۆرتە شاھانەکان، پاپەک بوو کە گۆچێھر، شای ناوچەیی فارسی ڕووخاند و کوڕەکەی خۆی، شاپووری لەبری ئەو دەستنیشان کرد؛ ئەردەشێر ڕەتیکردەوە دەستنیشانکردنی شاپوور قبووڵ بکات و براکەی و ھەر کەسێکی تری کە لە دژی وەستابوو لادا و دواتر دراوی لێدا کە وێنەی ڕوخساری خۆی لەسەر بوو و وێنەی باوکی، پاپەک لە پشتەوە بوو. ئەوە ئەگەری ھەیە کە ئەو ڕۆڵە یەکلاکەرەوەیەی دەربارەی ئەردەشێر لە سەرکردایەتیکردنی ڕاپەڕین دژی حکوومەتی ناوەندی باس دەکرێت، بەرھەمی لێکۆڵینەوە مێژووییەکانی دواتر بێت. پاپەک پێدەچێت تا ئەو کاتە زۆربەی فارسی لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا یەکخستبێت. ئەردەشێر ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو لە پەرەپێدانی ئایدۆلۆژیای شاھانەدا. ئەو ھەوڵیدا خۆی وەک پەرستەری [[وەرمەز|مەزدا]] و نەوەی خوداکان نیشان بدات کە خاوەنی [[خوەرنە|«خوەرنە»]]یە، ئەو شکۆمەندییە شاھانەییە یەزدانییەی کە لە زەردەشتیدا بۆ پاشاکان دادەنرێت. بۆ شەرعییەت دان بە دەسەڵاتی خۆی و لێسەندنەوەی شەرعییەت لە [[ئەشکانییەکان]]، ئیدیعای ڕەچەڵەکی کرد لە شاکانی ئێرانی ئەفسانەیی و خۆی وەک بەردەوامپێکەری [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشییەکان]]، دروستکەرانی یەکەم ئیمپراتۆریەتیی فارسی، نیشان دا، ھەرچەندە باوەڕی ئێستا ئەوەیە کە ساسانییە سەرەتاییەکان زانیاری زۆریان دەربارەی مێژووی ھەخامەنشییەکان نەبووە. لە لایەکی ترەوە، ھەندێک مێژوونووس پێیان وایە کە یەکەم شاھەنشاھە ساسانییەکان ئاشنای ھەخامەنشییەکان بوون و جێنشینەکانیان بە ئەنقەست ڕوویان لە [[خانەدانی کیانی|کیانییە]] ئەفسانەییەکان کردووە. ئەوان بە ئاگایانە ھەخامەنشییەکانیان پشتگوێ خستووە بۆ ئەوەی ڕابردووی خۆیان بۆ کیانییەکان بگێڕنەوە؛ و ئەوە لەو شوێنەدا بوو کە [[مێژوونووسی|مێژوونووسیی]] پیرۆزیان بەکارھێنا. بۆ نیشاندانی سەرکەوتنەکانی، ئەردەشێر [[نەخشەبەردینە]]ی لە [[شارستانی فەیروزاباد|فەیروزاباد]] (شاری گۆر یان ئەردەشێر-خوەرە)، [[نەقشی ڕەجەب]] و [[نەقشی ڕوستەم]] ھەڵکۆڵی. لە نەخشەبەردینەکەیدا لە نەقشی ڕوستەم، ئەردەشێر و ئەھوورا مەزدا لە بەرامبەر یەکترن لەسەر پشتی ئەسپ و تەرمی ئەرتەبان و [[ئەھریمەن]] لەژێر سمە ئەسپەکانی ئەردەشێر و مەزدا بەدی دەکرێن. دەتوانرێت لە وێنەکە ئەوە وەربگیرێت کە ئەردەشێر وای دادەنا یان ئاواتی دەخواست کە کەسانی تر وا تێبگەن کە دەسەڵاتی ئەو بەسەر ئەو خاکەی کە لە [[بەردەنووس|بەردەنووسەکاندا]] بە «ئێران» ناونراوە لەلایەن پەروەردگارەوە دیاری کراوە. وشەی «ئێران» پێشتر لە [[ئاوێستا|«ئاوێستا»]]دا و وەک «ناوی خاکی ئەفسانەیی [[ئاریایییەکان]]» بەکارھاتبوو. لە سەردەمی ئەردەشێردا، ناوی «ئێران» بۆ ئەو ناوچەیە ھەڵبژێردرا کە لەژێر دەسەڵاتی ساسانیدا بوو. بیرۆکەی «ئێران» بۆ ھەردوو کۆمەڵگەی [[زەردەشتی]] و نازەردەشتی لە ھەموو شانشینەکەدا قبووڵ کرا و بیرەوەری بەکۆمەڵی [[گەلانی ئێرانی|ئێرانییەکان]] لە قۆناغە جیاوازەکان و چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگەی ئێرانیدا تا سەردەمی مۆدێرنی ئەمڕۆ بەردەوام بوو و ژیا. ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە چەمکی «ئێران» پێشتر بەکارھێنانێکی ئایینی و نەتەوەیی ھەبووە و دواتر کۆتایی ھاتووە بە دروستکردنی ڕووی سیاسی خۆی و چەمکی کۆمەڵەیەکی جوگرافی لە خاکەکان. == ڕەگناسی == «ئەردەشێر» شێوەی [[فارسیی نوێ]]ی ناوی [[فارسیی ناوەڕاست]]ی [[File:ArdashirPahlaviName.png|75x75px]]ە، کە لە بنەڕەتدا لە [[ئێرانیی کۆن]]ی «Artaxšaθra-» وەرگیراوە، کە ھاوتایە لەگەڵ وشەی [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] Artaxérxēs» (Αρταξέρξης)»)، و زمانی [[زمانە ئەرمەنییە کۆنەکان|ئەرمەنیی کۆن]] «Artašēs» ({{lang|xcl|[[wikt:Արտաշէս|ئەرتاشێس]]}}).<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sasanian History|دوایین=Shahbazi}}</ref> بە واتای وشە، ئەردەشێر واتە «ئەو کەسەی فەرمانڕەوایییەکەی لەسەر بنەمای ڕاستگۆیی و دادپەروەرییە».<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Artaxerxes|دوایین=Schmitt}}</ref> بەشی یەکەمی «Arta-xšaθra-» لە چەمکی ئایینی دادپەروەری کە بە [[ڕتا]] یان [[ئاشا]] ناسراوە وەرگیراوە و بەشی دووەمی پەیوەندی بە چەمکی «شار» و «شانشین»ەوە ھەیە.<ref name=":02" /> سێ لە [[شاھەنشا]]ەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] و چوار لە [[شا]]یە خۆجێییەکانی پارس—کە بە [[فراتاراکا]] و [[پاشاکانی پارس]] ناسراون—ناویان ئەردەشێر بووە، و ئەردەشێری یەکەم لە زنجیرەی شاکانی ناوچەکەدا ئەردەشێری پێنجەم بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Orders of Achaemenid Shahanshahs|دوایین=Sharpp}}</ref> == مێژوونووسی == سەرچاوە سەرەکییەکانی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] دەکرێن بۆ دوو پۆلی «پاشماوە دەقییەکان» و «ڕاپۆرتەکان» دابەش بکرێن: === پاشماوە دەقییەکان === پاشماوە دەقییەکان [[بەردەنووس]]، نووسراوەکانی سەر [[پێست]]، [[پاپیرۆسەکان]] و قاپ و قاچاخەکان دەگرێتەوە کە بە چەندین [[زمان]] و [[ڕێنووس]] نووسراون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Cambridge History of Iran|دوایین=Windengren}}</ref> نموونەی پاشماوە دەقییەکانی پەیوەندیدار بە ئەردەشێری یەکەم بریتین لە بەردەنووسە کورتەکەی لە نەقشی ڕەجەب و ھەروەھا [[بەردەنووسی شاپووری یەکەم لە کەعبەی زەردەشت]].<ref name=":0" /> === ڕاپۆرتەکان === ڕاپۆرتەکان ئەو دەقانەن کە لە زمان و سەردەمە جیاوازەکاندا نووسراون.<ref name=":0" /> بنەمای نووسینی ھەموو [[مێژوونووس]]ە [[موسڵمان]]ەکان (مێژووە [[عەرەب]]ی فارسییەکان)، «[[خودای نامە]]»ی فەرمیی دەرباری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] بووە کە یاداشتە تۆمارکراوەکانی ناو ڕۆژژمێرە فەرمییەکانی دەرباری وەک سەرچاوە بەکارھێناوە. خودای نامە لە کۆتاییی سەردەمی ساسانی بە [[فارسیی ناوەڕاست]] ئامادە کراوە. ناوی وەرگێڕانە [[عەرەبی]]یەکەی پەرتووکەکە «سیر الملوک العجم» بوو و وەرگێڕانە فارسییەکەشی «[[شانامە|شاھنامە]]» بوو. ئەمڕۆ ھیچ کام لە وەرگێڕانە ڕاستەوخۆکانی خودای نامە یان دەقە فارسییە ڕەسەنەکەی لەبەر دەستدا نین.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Iran During the Sassanians|دوایین=Christensen}}</ref> ==== یۆنانی-ڕۆمانی ==== [[کاسیۆس دیۆ]] یەکێکە لە سەرچاوەکانی مێژووی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانی]] کە ڕاپۆرتێکی لەسەر ڕووخانی ئەشکانییەکان و سەرھەڵدانی ئەردەشێری یەکەم داوە.<ref name=":0" /> مێژووی «[[ھێرۆدیان]]» ھەروەھا بە شێوەیەکی بەرفراوان چۆنییەتی گۆڕینی پاشایەتی لە ئەشکانییەوە بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] ڕوونکردووەتەوە.<ref name=":1" /> ھەرچەندە [[ئاگاسیاس]] لە سەردەمی [[خەسرەوی یەکەم]]دا ژیاوە، بەڵام بەھۆی دەستڕاگەیشتنی بە ساڵنامە شاھانەکان لە ئەرشیفی [[تیسفۆن]]، پەرتووکی مێژووەکەی یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکان. بەڵام لە ڕاپۆرتکردنی چیرۆکی گەنجی ئەردەشێردا لێدوانی عامییانەی بەکارھێناوە.<ref name=":0" /> ==== ئەرمەنی ==== [[مێژووی ئەرمەنستان]] لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]دا بە تەواوی بەستراوەتەوە بە مێژووی شاھانەی ئێران؛ بۆیە نەک تەنھا نووسینەکانی مێژوونووسە ئەرمەنییەکانی ئەو کاتە بابەتگەلی گرنگ سەبارەت بە بەسەرھاتەکانی [[شاھەنشا]]ەکانی ئێران دەخەنە ڕوو، بەڵکو بارودۆخی [[پەیوەندییەکانی ئەرمەنستان و ئێران|پەیوەندییەکانی ئێران و ئەرمەنستان]] نیشان دەدەن.<ref name=":1" /> «مێژووی ئەرمەنی» لە نووسینی [[ئاگاتانگێلۆس]] یەکێکە لە سەرچاوە ئەرمەنییەکان سەبارەت بە سەرەتای سەردەمی ساسانی.<ref name=":0" /> [[مۆڤسیس خۆرێناتسی]]، کە بە [[ھێرۆدۆت]]ی ئەرمەنی ناسراوە، مێژوونووسێکی سەدەی پێنجەمی زایینییە و چیرۆکێکی سەبارەت بە ئەردەشێری یەکەم گێڕاوەتەوە کە تا ڕادەیەک ھاوشێوەی ئەو چیرۆکەیە کە لە ژیاننامەی [[کورووشی مەزن]] وەرگیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Epics in Persia|دوایین=Safa}}</ref> ==== سوریانی ==== پۆلێکی تری سەرچاوەکانی مێژووی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] بریتین لەو پەرتووکانەی کە لەلایەن [[مەسیحییەکان]]ەوە بە [[زمانی سوریانی]] نووسراون. «ڕۆژژمێری ئەربێلا» دەقێکە لە ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی زایینی نووسراوە و مێژووی ناوچە کریستیانەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە سەدەی دووەمەوە تا ساڵی ٥٥٠ لەخۆدەگرێت.<ref name=":1" /> پەرتووکەکە بۆ سەردەمی ڕووخانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانییەکان]] و سەرھەڵدانی ساسانییەکان زۆر بەنرخە.<ref name=":0" /> «مێژووی ئۆدێسا» پەرتووکێکە لە ساڵی ٥٤٠ نووسراوە و ڕۆژژمێری ڕووداوەکانی ساڵی ١٣٢ی پێش زایین تا ٥٤٠ لەخۆدەگرێت.<ref name=":1" /> «ڕۆژژمێری کەرخی بێت سۆلوگ»، سەرچاوەیەکی کورت بەڵام گرنگە کە زانیاری بەنرخ سەبارەت بە سەرەتای سەردەمی ساسانی دەخاتە ڕوو.<ref name=":0" /> ==== فارسیی ناوەڕاست ==== «[[کارنامەی ئەردەشێری بابەکان]]» چیرۆکێکی داستانییە دەربارەی ئەردەشێری یەکەم و چۆنییەتی سەرکەوتنی بۆ سەر تەختی ئێرانی. دەقەکە لە دەوروبەری ساڵی ٦٠٠ی زایینی و لە کۆتاییی سەردەمی ساسانی بە [[فارسیی ناوەڕاست|زمانی فارسیی ناوەڕاست]] نووسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Culture of Persian Literature|دوایین=Sharifi}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=In the Cambridge History of Iran|دوایین=Parikhanian}}</ref> ==== فارسیی نوێ ==== [[File:Coin of Ardashir I (phase 3), Hamadan mint.jpg|thumb|upright=1.5|[[دراھەم|دراھەمێکی]] ئەردەشێری یەکەم، لە [[ھەمەدان]] لە نێوان ساڵانی ٢٣٣ بۆ ٢٣٩ لێدراوە.]] [[شاھنامە]]ی [[فیردەوسی]] گەورەترین و گرنگترین سەرچاوەیە سەبارەت بەو ڕاپۆرتانەی کە پەیوەندییان بە مێژووی نیشتمانیی [[مێژووی ئێران|ئێران]]ەوە ھەیە. زانیاری بەسوود سەبارەت بە ڕێکخراو و شارستانییەتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] دەخاتە ڕوو.<ref name=":0" /> «مێژووی بەڵعەمی»، کە دووبارە نووسینەوەیەکی [[زمانی فارسی|فارسی]]ی «[[مێژووی تەبەری]]»یە، یەکێکە لە گرنگترین بەرھەمە پەخشانییە فارسییەکان دەربارەی ساسانییەکان. جیا لە دەقە [[عەرەبی]]یەکە، بەرھەمەکە بەنرخە چونکە ھاوتا فارسییەکانی دەربڕینە عەرەبییەکانی مێژووی [[محەممەد کوڕی جەریر تەبەری|تەبەری]] دابین دەکات.<ref name=":0" /> «فارسنامە» یەکێکە لە سەرچاوە فارسییە بەسوودەکان دەربارەی مێژووی ساسانی کە زانیاری بەنرخ دەربارەی بارودۆخ و پلەوپایەی [[پارێزگار]]ە دەستنیشانکراوە گەورەکان و پێگەکانیان دەخاتە ڕوو، لە کاتێکدا وەک بەشێک لە خەڵکی گشتی بە نیسبەت پاشاکانەوە دادەنران.<ref name=":0" /> «مێژووی تەبەرستان»ی [[ئیبن ئیسفەندیار]] یەکێکی ترە لە سەرچاوەکانی مێژووی ساسانی. «[[نامەی تانسەر]]» لە ناو پەرتووکەکەدا نووسراوە.<ref name=":0" /> «موجەمەل التواریخ» دەقێکی خاوەن بەھایەکی سنووردارە، چونکە زۆربەی ڕاپۆرتەکانی لە سەرچاوەکانی تریشدا بە درێژی باسکراون.<ref name=":0" /> «پەیمانی ئەردەشێر» نامەیەک یان ئامۆژگارییەکی ئەردەشێری یەکەمە دەربارەی ڕێوڕەسمەکانی حکوومەت کە لە «موجەمەل التواریخ»دا ناوی ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Log of Ardashir I|دوایین=Mashkur}}</ref> ==== عەرەبی ==== «[[مێژووی تەبەری]]» زنجیرە پەرتووکێکە بە زمانی [[عەرەبی]] کە سەرچاوەی سەرەکی و بنەڕەتییە دەربارەی مێژووی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]].<ref name=":0" /> «مروج الذھب»ی [[مەسعوودی]] سەرچاوەیەکی تری مێژووی ساسانییە.<ref name=":0" /> == مشتومڕ لەسەر نەژاد == بەپێی پەڕتووکی کارنامەی ئەردەشێری بابەکان، کە لە سەدەی ٦ی زایینی نووسراوە، بەڵام ئەگەڕێتەوە سەردەمانی ئەردەشێری یەکەم و شاپووری یەکەمی کوڕی. ئەوا ئەردەشێر بە بنەچە ئەگەڕێنەوە سەر دارا ([[داریووشی سێیەم|داریووش]])، کۆتا فەرمانڕەوای [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|هەخامنشی]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=André-Salvini|یەکەم=Béatrice|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=kJnaKu9DdNEC&pg=PA251&dq=ardashir+I+avenged+Dara&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwih2NKZwMSGAxX9cvEDHVYoMzIQ6wF6BAgJEAU#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ=Forgotten Empire: The World of Ancient Persia|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٤٧٣١-٤|پەڕەکان=٢٥١|زمان=en}}</ref> ئەردەشێر لە نامەیەکدا لە لایەن [[ئەردەوانی دووەم (ئەشکانی)|ئەردەوانی ئەشکانی]] پێی وتراوە «هەی کورد تۆ گەورە بووی لە ناو خێمەی ڕەشماڵنشینە کوردەکان». باس لەوە کراوە کە ناوەکە ڕەنگە ڕەنگدانەوەی شوێنێکی سەردەمی بڕۆنزیی ''کار-دا'' بێت،<ref>Hakan Ozoglu, ''Kurdish notables and the Ottoman State'', 2004, SUNY Press, 186 pp. , {{ISBN|0-7914-5993-4}} (See p. 23)</ref> کە ھاوپێچ لەوانەیە ڕەنگدانەوەی ناوچەیەکی عەرەبی (بەپێی قورئان) ''[[چیای جودی|جودی]]'' بێت.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp. , Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-20091-1}}, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p.257)</ref> کە ئەمەش نەژادی ئەردەشێر دەگەڕێنێتەوە سەر کورد و نزیکیی لە کوردانی ئەم سەردەمە. بوونی خاکێک بە ناوی «کاردا» لە سەرچاوە [[سۆمەر]]ییەکان لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین، لەسەر پارچە قوڕینێکی سۆمەری کە ئاماژە دەکات بۆ «خاکی کاردا» لە ناوچەکانی سۆمەریدا،{{تێبینی|ئەو ناوچانەی کە لە کارگێڕی سۆمەرییەکاندا ھەبوون}} کە ڕەنگە نزیک [[ھەولێر]] و باشووری [[دەریاچەی وان]]ی ئێستا بێت. ھەندێک لە زانایان ئەمەیان بە گرووپەکانی دواتری وەک [[کاردۆخییەکان]] داناوە کە [[زەینەفۆن]] لە ئاناباسیسدا باسی کردووە، کە لە ھەمان ناوچەدا ژیاون و پەیوەستیان ھەیە بە باپیرانی کوردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Driver |یەکەم=G. R. |ڕێکەوت=1923-07 |سەردێڕ=The Name Kurd and its Philological Connexions |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00067605/type/journal_article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |زمان=en |بەرگ=٥٥|issue=3 |پەڕەکان=٣٩٣–٤٠٣|doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1356-1863}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Niranji |یەکەم=Sherko Subhan |دوایین٢=Al-Jaf |یەکەم٢=Sirwan M. A. |ڕێکەوت=٢٠٢٢|سەردێڕ=Genotype Frequency of the Common TLR4 SNPs in a Kurdish Population: Global Reviews and Out-of-African Migrations |ناونیشان=https://doi.org/10.1353/hub.2017.0105 |journal=Human Biology |doi=10.1353/hub.2017.0105 |issn=1534-6617}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ardashir I}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ژیاننامە|ئێران}} [[پۆل:ئێران]] [[پۆل:پادشایانی ئێرانی]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] gezz3p5qz2sp7vam9i7xob82pp7ykzv 828 145301 1573849 1558074 2026-04-09T08:28:00Z -Haryad 40333 نوێکردنەوە 1573849 Scribunto text/plain -- This module implements {{Series overview}}. require('strict') local yesno = require('Module:Yesno') local HTMLcolor = mw.loadData( 'Module:Color contrast/colors' ) local numConv = require("module:Numeral converter").convert -------------------------------------------------------------------------------- -- SeriesOverview class -- The main class. -------------------------------------------------------------------------------- local SeriesOverview = {} function SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, key, cell, multipart, setspan) if setspan ~= nil then return setspan end local spanlength = 1 local firstEntry = SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[cell]] if key == 'network' and firstEntry.networkA and not firstEntry.networkB then spanlength = 2 end for i = cell+1, #SeasonEntries_ordered do local entry = SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[i]] -- Split season, then regular season if entry.startA or entry.releasedA then if not entry[key..'A'] then spanlength = spanlength + 1 else break end if not entry[key..'B'] then spanlength = spanlength + 1 else break end else if not entry[key] and (key == 'network' or ((string.sub(key,0,7) == 'postaux' or string.sub(key,0,3) == 'aux') and (not entry.special or entry.episodes)) or (string.sub(key,0,4) == 'info') and multipart) then spanlength = spanlength + 1 else break end end end return spanlength end -- Sorting function function SeriesOverview.series_sort(op1, op2) local n1,s1 = string.match(op1,"(%d+)(%a*)") local n2,s2 = string.match(op2,"(%d+)(%a*)") local n1N,n2N = tonumber(n1),tonumber(n2) if n1N == n2N then return s1 < s2 else return n1N < n2N end end -- Function to add either text or {{N/a}} to cell function SeriesOverview.season_cell(text, frame) local cell if string.find(text or '', 'table-na', 0, true) ~= nil then local findpipe = string.find(text, ' | ', 0, true) if findpipe ~= nil then cell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={string.sub(text,findpipe+3)}} ) else cell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A'} ) end else cell = mw.html.create('td'):wikitext(text) end return cell end -- Allow usages of {{N/A}} cells function SeriesOverview.series_attributes(infoParam) local entries = {} local infoCell = mw.html.create('td') local attrMatch = '([%a-]*)="([^"]*)"' while true do local a,b = string.match(infoParam,attrMatch) if a == nil or b == nil then break end infoCell:attr(a,b) infoParam = string.gsub(infoParam,attrMatch,'',1) end infoParam = string.gsub(infoParam,'%s*|%s*','',1) infoCell:wikitext(infoParam) return infoCell end function SeriesOverview.endtable() return "</table></div>" end function SeriesOverview.new(frame, args) args = args or {} local initialArticle = args['1'] or '' local categories = '' local title = mw.title.getCurrentTitle() local oldDateSupport = true -- Create series overview table local root = mw.html.create((args.multiseries or not args.series) and 'table' or '') local cellPadding = '0 8px' local basePadding = '0.2em 0.4em' root :addClass('wikitable') :addClass('plainrowheaders') :css('text-align', 'center') :css('height', '1px') :css('display', 'table') -- Sortable if args.sortable then root:addClass('sortable'); end -- "Series overview" ID if args.id then root:attr('id', 'Series overview') end -- Width if args.width then root:css('width', args.width) end -- Caption if args.caption then root:tag('caption'):wikitext(frame:expandTemplate{title='Screen reader-only',args={args.caption}}) end -- Extract seasons info and place into a 3D array local SeasonEntries = {} for k,v in pairs(args) do local str, num, str2 = string.match(k, '([^%d]*)(%d*)(%a*)') if tonumber(k) ~= 1 and num ~= '' then -- Special local special = false if string.sub(str2,1,1) == 'S' then special = true num = num .. str2 str2 = '' end -- Add to entries, create if necessary if not SeasonEntries[num] then SeasonEntries[num] = {} end SeasonEntries[num][str .. str2] = v if special then SeasonEntries[num]['special'] = 'y' end end end -- Order table by season number local SeasonEntries_ordered = {} for k in pairs(SeasonEntries) do table.insert(SeasonEntries_ordered, k) end table.sort(SeasonEntries_ordered,SeriesOverview.series_sort) local firstRow = args.multiseries and {} or SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[1]] -- Colspan calculation for information cells (0 = no info set) local numAuxCells = 0 local numInfoCells = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = 'info' .. string.char(i) if args[param] then numInfoCells = numInfoCells + 1 end end -- Use of colors and network local noColors = true local setNetwork = false local allReleased = true local anyReleased = false local endEqualsStartFormat = false if (args.multiseries and args.network) then setNetwork = true end if (args.multiseries) then allReleased = false end for i = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[i], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[i]] for j0 = string.byte('A')-1, string.byte('Z') do local j = string.char(j0) if j0 == string.byte('A')-1 then j = '' end if entry['color' .. j] then noColors = false end if entry['network' .. j] then setNetwork = true end if entry['start' .. j] then allReleased = false end if entry['released' .. j] and not entry['special'] then anyReleased = true end if entry['end' .. j] == 'start' then endEqualsStartFormat = true end end end if title.namespace == 0 and endEqualsStartFormat then categories = categories .. '[[Category:Articles using Template:Series overview with deprecated end-parameter format]]' end if oldDateSupport and args.allreleased then allReleased = yesno(args.allreleased) end -- if args.released then if oldDateSupport and args.released then anyReleased = yesno(args.released) end -- Top info cell -- @ = string.char(64), A = string.char(65) local topInfoCell = numInfoCells > 0 and string.char(numInfoCells + (string.byte('A') - 1)) or '@' -- Networks are included if the very first entry sets the first network local networkTransclude = args.network_transclude if (networkTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (networkTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then setNetwork = false end -- Headers do if args.multiseries or not args.series then local headerRow = root:tag('tr') headerRow :css('text-align', 'center') local releasedBlurb = args.released and 'بڵاوکردنەوە' or 'پەخش' -- Aired/Released -- Base series/season content on the format of the first date; Series = D M Y, Season = M D, Y local matchDMY = false local thisStart = firstRow.start or firstRow.startA or firstRow.released or firstRow.releasedA if thisStart then if string.match(thisStart:gsub("&nbsp;"," "), '(%d+)%s(%a+)%s(%d+)') then matchDMY = true end end -- Multiple series header if args.multiseries then headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :wikitext('زنجیرەکان') end -- Season header headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('min-width', '50px') :css('padding', cellPadding) :wikitext(args.seriesT or args.seasonT or (matchDMY and 'زنجیرە') or 'وەرز') for _a = 1, 3 do if _a == 1 or _a == 3 then -- Aux headers local auxtype = (_a == 3 and 'post' or '') .. 'aux' for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = auxtype .. string.char(i) if args[param] then numAuxCells = numAuxCells + 1 headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :wikitext(args[param]) end end end if _a == 2 then -- Episodes header headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :attr('colspan', 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext('ئەڵقەکان') end end -- Originally aired header local OriginallyColspan = (not allReleased and setNetwork) and 3 or 2 local countryBlurb = '' if args.country then countryBlurb = ' (' .. args.country .. ')' end headerRow:tag('th') :attr('scope', (setNetwork and allReleased) and 'col' or 'colgroup') :attr('colspan', OriginallyColspan) :wikitext('پەخشی ڕەسەن: ' .. releasedBlurb .. countryBlurb) -- Network subheader for released series if setNetwork and allReleased then headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext('کەناڵ') end -- Information headers if topInfoCell ~= '@' then for i = string.byte('A'), string.byte(topInfoCell) do local param = 'info' .. string.char(i) local infoTransclude = args[param .. '_transclude'] if (infoTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (infoTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then else headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext(args[param]) end end end -- Subheader row local subheaderRow = mw.html.create('tr') if not allReleased then -- First aired subheader subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :wikitext('یەکەم پەخش') -- Last aired subheader subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :wikitext('کۆتا پەخش') -- Network subheader for aired series if setNetwork then subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :wikitext('تۆڕ') end end -- Check for scenarios with an empty subheaderRow if not allReleased or numInfoCells > 0 then root:node(subheaderRow) end end end -- Season rows do if args.multiseries then -- Multi series individual entries if args.multiseries ~= "y" then root:node(args.multiseries) end else -- One row entries, only categorized in the mainspace if title.namespace == 0 and #SeasonEntries == 1 then categories = categories .. '[[Category:Articles using Template:Series overview with only one row]]' end -- Determine number of rows in the whole overview local SeasonEntriesRows = 0 for X = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[X], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[X]] local splits = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local paramS = 'start' .. string.char(i) local paramR = 'released' .. string.char(i) if entry[paramS] or entry[paramR] then splits = splits + 1 end end if splits == 0 then splits = 1 end SeasonEntriesRows = SeasonEntriesRows + splits end for X = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[X], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[X]] -- Determine number of splits in a season local splits = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local paramS = 'start' .. string.char(i) local paramR = 'released' .. string.char(i) if entry[paramS] or entry[paramR] then splits = splits + 1 end end local splitSeason = (splits > 1) -- Season rows for each season for k0 = string.byte('A')-1, string.byte('Z') do local k = string.char(k0) if k0 == string.byte('A')-1 then k = '' end -- Part header if entry.part and k == '' then root:node(entry.part) end -- New season row local seasonRow = (entry['start' .. k] or entry['released' .. k]) and root:tag('tr') or mw.html.create('tr') seasonRow:css('height', '100%') local borderBottom = '2px solid #8D939A' -- Series name for group overviews if X == 1 and (k == '' or k == 'A') and args.series then seasonRow:tag('th') :attr('scope', 'row') :attr('rowspan', SeasonEntriesRows) :wikitext(args.series) :css('border-bottom', borderBottom) end if X == #SeasonEntries_ordered and args.series then seasonRow:css('border-bottom', borderBottom) end -- Season number link, included only in the first row local cellColor if not noColors then if entry['color' .. k] ~= nil and HTMLcolor[entry['color' .. k]] == nil then entry['color' .. k] = '#'..(mw.ustring.match(entry['color' .. k], '^[%s#]*([a-fA-F0-9]*)[%s]*$') or '') end if splitSeason then if entry.color then cellColor = entry.color else cellColor = "linear-gradient(to bottom" for i = 0, splits-1 do local _color = 'color' .. string.upper(string.char(i+97)) cellColor = cellColor .. ", " .. (entry[_color] or 'rgba(0,0,0,0)') .. " " .. (100/splits *i) .. "%" .. ", " .. (entry[_color] or 'rgba(0,0,0,0)') .. " " .. (100/splits *(i+1)) .. "%" end cellColor = cellColor .. ")" end else cellColor = entry['color' .. k] end end if k == '' or k == 'A' then local colorWidth = '14px' -- Overall table cell local cellRow = mw.html.create(args.series and 'td' or 'th') :attr('scope', 'row') :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) :attr('colspan', entry.special and not entry.episodes and 3+numAuxCells or 1) :css('height', 'inherit') :css('padding', '0') -- Overall inner span local spanRow = mw.html.create('span') spanRow :css('width: 100%') :css('text-align', 'center') :css('float', 'left') :css('width', '100%') :css('height', '100%') -- Coloured nested span local spanRow2 = mw.html.create('span') spanRow2 :css('width', colorWidth) :css('background', cellColor) :css('color', '#202122') :css('height', '100%') :css('float', 'left') :css('box-shadow', 'inset -1px 0 #A2A9B1') -- Link nested span local spanRow3 = mw.html.create('span') spanRow3 :css('height', '100%') :css('width', not noColors and 'calc(100% - ' .. colorWidth .. ' - 8px)' or '100%') :css('display', 'flex') :css('vertical-align', 'middle') :css('align-items', 'center') :css('justify-content', 'center') :css('padding', not noColors and '0 4px' or '') local spanRow4 = mw.html.create('span') spanRow4 :addClass('nowrap') -- Coloured span first into the overall span if not noColors then spanRow:node(spanRow2) end -- Link into the blank span spanRow4:wikitext((entry.link and '[[' .. entry.link .. '|' .. (entry.linkT or numConv('fa',season)) .. ']]' or (entry.linkT or numConv('fa',season))) .. (entry.linkR or '')) -- Blank span into the Link nested span spanRow3:node(spanRow4) -- Link span second into the overall span spanRow:node(spanRow3) -- Overall span into the actual cell cellRow:node(spanRow) -- The actual cell into the season row seasonRow:node(cellRow) end for _a = 1, 3 do if _a == 1 or _a == 3 then -- Aux headers local auxtype = (_a == 3 and 'post' or '') .. 'aux' -- Aux cells for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = auxtype .. string.char(i) if entry[param .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry[param .. k], frame) :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, param, X, (args.series and true or false), entry[param .. k .. 'span'] or nil)) :css('padding', cellPadding) seasonRow:node(thisCell) end end end if _a == 2 then -- Episodes counts if ((splitSeason and k == 'A' and entry.episodes ~= 'hide') or not splitSeason) then if entry.episodes then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry.episodes, frame) :attr('colspan', (splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide') and 1 or 2) :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) seasonRow:node(thisCell) elseif not entry.special then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell :attr('colspan', (splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide') and 1 or 2) :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) seasonRow:node(infoCell) end end if splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide' then if entry['episodes' .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['episodes' .. k], frame) :attr('colspan', (entry.episodes ~= 'hide') and 1 or 2) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) :attr('colspan', (entry.episodes ~= 'hide') and 1 or 2) seasonRow:node(infoCell) end end end end -- Start date if entry['start' .. k] or entry['released' .. k] then local thisCell = oldDateSupport and ( SeriesOverview.season_cell(entry['start' .. k] or entry['released' .. k], frame) ) or ( SeriesOverview.season_cell((not allReleased or entry['end' .. k]) and entry['start' .. k] or entry['released' .. k], frame) ) thisCell:attr('colspan', oldDateSupport and ( ((not entry.special and (entry['released' .. k] or entry['end' .. k] == 'start')) or (entry.special and not entry['end' .. k]) or allReleased) and 2 or 1 ) or ( (entry['released' .. k] or allReleased) and 2 or 1 )) :css('padding',basePadding) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:css('padding',basePadding) seasonRow:node(infoCell) end -- End date local canIncludeEnd = oldDateSupport and ( (not allReleased and entry['end' .. k] ~= 'start' and not entry['released' .. k] and ((entry.special and entry['end' .. k]) or not entry.special)) and 'yes' or 'no' ) or ( (not allReleased and not entry['released' .. k] and ((entry.special and entry['end' .. k]) or not entry.special)) and 'yes' or 'no' ) if canIncludeEnd == 'yes' then if entry['end' .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['end' .. k], frame) :css('padding',cellPadding) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:css('padding',cellPadding) seasonRow:node(infoCell) end end -- Network if entry['network' .. k] and setNetwork then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['network' .. k], frame) :attr('rowspan', SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, 'network', X, (args.series and true or false), entry['network' .. k .. 'span'] or nil)) seasonRow:node(thisCell) end -- Information for i = string.byte('A'), string.byte(topInfoCell) do local param0 = 'info' .. string.char(i) local param = 'info' .. string.char(i) .. k local infoTransclude = args[param .. '_transclude'] if (infoTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (infoTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then else local infoParam = entry[param] if infoParam and splitSeason and k == '' and not entry[param .. 'A'] then entry[param .. 'A'] = entry[param] entry[param .. 'spanning'] = 'y' end local rowspan = (entry[param0 .. 'spanning'] and splits) or (args.series and SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, param0, X, (args.series and true or false), entry[param0 .. 'span'] or nil)) or nil if k == 'A' or (k ~= 'A' and not entry[param0 .. 'spanning']) then -- Cells with {{N/A|...}} already expanded if infoParam then if string.sub(infoParam,1,5) == 'style' then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes(infoParam) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) else -- Unstyled content info cell local thisCell = SeriesOverview.season_cell(infoParam, frame) :attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(thisCell) end else if not args.series then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) end end elseif not entry[param0 .. 'spanning'] then if not args.series then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) end end end end end -- End k0 string.byte end -- End 'for' SeasonEntries_ordered end -- End 'if' multiseries end -- End 'do' season rows local rootdiv if args.multiseries or not args.series then rootdiv = mw.html.create('div') rootdiv :css('display', 'block') :css('overflow-x', 'auto') rootdiv:node(root) rootdiv = tostring(rootdiv) else rootdiv = tostring(root) end if args.dontclose then rootdiv = mw.ustring.gsub(rootdiv, "</div>", "") rootdiv = mw.ustring.gsub(rootdiv, "</table>", "") end return rootdiv .. categories end -------------------------------------------------------------------------------- -- Exports -------------------------------------------------------------------------------- local p = {} function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, { wrappers = {'Template:Series overview', 'داڕێژە:Series overview'} }) return SeriesOverview.new(frame, args) end function p._end(frame) return SeriesOverview.endtable() end return p gmj2xy0w8lk30m5rds7c4cw6wn019sj 1573850 1573849 2026-04-09T08:40:49Z -Haryad 40333 چاککردن 1573850 Scribunto text/plain -- This module implements {{Series overview}}. require('strict') local yesno = require('Module:Yesno') local HTMLcolor = mw.loadData( 'Module:Color contrast/colors' ) local numConv = require("module:Numeral converter").convert -------------------------------------------------------------------------------- -- SeriesOverview class -- The main class. -------------------------------------------------------------------------------- local SeriesOverview = {} function SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, key, cell, multipart, setspan) if setspan ~= nil then return setspan end local spanlength = 1 local firstEntry = SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[cell]] if key == 'network' and firstEntry.networkA and not firstEntry.networkB then spanlength = 2 end for i = cell+1, #SeasonEntries_ordered do local entry = SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[i]] -- Split season, then regular season if entry.startA or entry.releasedA then if not entry[key..'A'] then spanlength = spanlength + 1 else break end if not entry[key..'B'] then spanlength = spanlength + 1 else break end else if not entry[key] and (key == 'network' or ((string.sub(key,0,7) == 'postaux' or string.sub(key,0,3) == 'aux') and (not entry.special or entry.episodes)) or (string.sub(key,0,4) == 'info') and multipart) then spanlength = spanlength + 1 else break end end end return spanlength end -- Sorting function function SeriesOverview.series_sort(op1, op2) local n1,s1 = string.match(op1,"(%d+)(%a*)") local n2,s2 = string.match(op2,"(%d+)(%a*)") local n1N,n2N = tonumber(n1),tonumber(n2) if n1N == n2N then return s1 < s2 else return n1N < n2N end end -- Function to add either text or {{N/a}} to cell function SeriesOverview.season_cell(text, frame) local cell if string.find(text or '', 'table-na', 0, true) ~= nil then local findpipe = string.find(text, ' | ', 0, true) if findpipe ~= nil then cell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={string.sub(text,findpipe+3)}} ) else cell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A'} ) end else cell = mw.html.create('td'):wikitext(text) end return cell end -- Allow usages of {{N/A}} cells function SeriesOverview.series_attributes(infoParam) local entries = {} local infoCell = mw.html.create('td') local attrMatch = '([%a-]*)="([^"]*)"' while true do local a,b = string.match(infoParam,attrMatch) if a == nil or b == nil then break end infoCell:attr(a,b) infoParam = string.gsub(infoParam,attrMatch,'',1) end infoParam = string.gsub(infoParam,'%s*|%s*','',1) infoCell:wikitext(infoParam) return infoCell end function SeriesOverview.endtable() return "</table></div>" end function SeriesOverview.new(frame, args) args = args or {} local initialArticle = args['1'] or '' local categories = '' local title = mw.title.getCurrentTitle() local oldDateSupport = true -- Create series overview table local root = mw.html.create((args.multiseries or not args.series) and 'table' or '') local cellPadding = '0 8px' local basePadding = '0.2em 0.4em' root :addClass('wikitable') :addClass('plainrowheaders') :css('text-align', 'center') :css('height', '1px') :css('display', 'table') -- Sortable if args.sortable then root:addClass('sortable'); end -- "Series overview" ID if args.id then root:attr('id', 'Series overview') end -- Width if args.width then root:css('width', args.width) end -- Caption if args.caption then root:tag('caption'):wikitext(frame:expandTemplate{title='Screen reader-only',args={args.caption}}) end -- Extract seasons info and place into a 3D array local SeasonEntries = {} for k,v in pairs(args) do local str, num, str2 = string.match(k, '([^%d]*)(%d*)(%a*)') if tonumber(k) ~= 1 and num ~= '' then -- Special local special = false if string.sub(str2,1,1) == 'S' then special = true num = num .. str2 str2 = '' end -- Add to entries, create if necessary if not SeasonEntries[num] then SeasonEntries[num] = {} end SeasonEntries[num][str .. str2] = v if special then SeasonEntries[num]['special'] = 'y' end end end -- Order table by season number local SeasonEntries_ordered = {} for k in pairs(SeasonEntries) do table.insert(SeasonEntries_ordered, k) end table.sort(SeasonEntries_ordered,SeriesOverview.series_sort) local firstRow = args.multiseries and {} or SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[1]] -- Colspan calculation for information cells (0 = no info set) local numAuxCells = 0 local numInfoCells = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = 'info' .. string.char(i) if args[param] then numInfoCells = numInfoCells + 1 end end -- Use of colors and network local noColors = true local setNetwork = false local allReleased = true local anyReleased = false local endEqualsStartFormat = false if (args.multiseries and args.network) then setNetwork = true end if (args.multiseries) then allReleased = false end for i = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[i], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[i]] for j0 = string.byte('A')-1, string.byte('Z') do local j = string.char(j0) if j0 == string.byte('A')-1 then j = '' end if entry['color' .. j] then noColors = false end if entry['network' .. j] then setNetwork = true end if entry['start' .. j] then allReleased = false end if entry['released' .. j] and not entry['special'] then anyReleased = true end if entry['end' .. j] == 'start' then endEqualsStartFormat = true end end end if title.namespace == 0 and endEqualsStartFormat then categories = categories .. '[[Category:Articles using Template:Series overview with deprecated end-parameter format]]' end if oldDateSupport and args.allreleased then allReleased = yesno(args.allreleased) end -- if args.released then if oldDateSupport and args.released then anyReleased = yesno(args.released) end -- Top info cell -- @ = string.char(64), A = string.char(65) local topInfoCell = numInfoCells > 0 and string.char(numInfoCells + (string.byte('A') - 1)) or '@' -- Networks are included if the very first entry sets the first network local networkTransclude = args.network_transclude if (networkTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (networkTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then setNetwork = false end -- Headers do if args.multiseries or not args.series then local headerRow = root:tag('tr') headerRow :css('text-align', 'center') local releasedBlurb = args.released and 'بڵاوکردنەوە' or 'پەخش' -- Aired/Released -- Base series/season content on the format of the first date; Series = D M Y, Season = M D, Y local matchDMY = false local thisStart = firstRow.start or firstRow.startA or firstRow.released or firstRow.releasedA if thisStart then if string.match(thisStart:gsub("&nbsp;"," "), '(%d+)%s(%a+)%s(%d+)') then matchDMY = true end end -- Multiple series header if args.multiseries then headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :wikitext('زنجیرەکان') end -- Season header headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('min-width', '50px') :css('padding', cellPadding) :wikitext(args.seriesT or args.seasonT or (matchDMY and 'زنجیرە') or 'وەرز') for _a = 1, 3 do if _a == 1 or _a == 3 then -- Aux headers local auxtype = (_a == 3 and 'post' or '') .. 'aux' for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = auxtype .. string.char(i) if args[param] then numAuxCells = numAuxCells + 1 headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :wikitext(args[param]) end end end if _a == 2 then -- Episodes header headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :attr('colspan', 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext('ئەڵقەکان') end end -- Originally aired header local OriginallyColspan = (not allReleased and setNetwork) and 3 or 2 local countryBlurb = '' if args.country then countryBlurb = ' (' .. args.country .. ')' end headerRow:tag('th') :attr('scope', (setNetwork and allReleased) and 'col' or 'colgroup') :attr('colspan', OriginallyColspan) :wikitext('پەخشی ڕەسەن: ' .. releasedBlurb .. countryBlurb) -- Network subheader for released series if setNetwork and allReleased then headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext('کەناڵ') end -- Information headers if topInfoCell ~= '@' then for i = string.byte('A'), string.byte(topInfoCell) do local param = 'info' .. string.char(i) local infoTransclude = args[param .. '_transclude'] if (infoTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (infoTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then else headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext(args[param]) end end end -- Subheader row local subheaderRow = mw.html.create('tr') if not allReleased then -- First aired subheader subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :wikitext('یەکەم پەخش') -- Last aired subheader subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :wikitext('کۆتا پەخش') -- Network subheader for aired series if setNetwork then subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :wikitext('تۆڕ') end end -- Check for scenarios with an empty subheaderRow if not allReleased or numInfoCells > 0 then root:node(subheaderRow) end end end -- Season rows do if args.multiseries then -- Multi series individual entries if args.multiseries ~= "y" then root:node(args.multiseries) end else -- One row entries, only categorized in the mainspace if title.namespace == 0 and #SeasonEntries == 1 then categories = categories .. '[[Category:Articles using Template:Series overview with only one row]]' end -- Determine number of rows in the whole overview local SeasonEntriesRows = 0 for X = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[X], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[X]] local splits = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local paramS = 'start' .. string.char(i) local paramR = 'released' .. string.char(i) if entry[paramS] or entry[paramR] then splits = splits + 1 end end if splits == 0 then splits = 1 end SeasonEntriesRows = SeasonEntriesRows + splits end for X = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[X], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[X]] -- Determine number of splits in a season local splits = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local paramS = 'start' .. string.char(i) local paramR = 'released' .. string.char(i) if entry[paramS] or entry[paramR] then splits = splits + 1 end end local splitSeason = (splits > 1) -- Season rows for each season for k0 = string.byte('A')-1, string.byte('Z') do local k = string.char(k0) if k0 == string.byte('A')-1 then k = '' end -- Part header if entry.part and k == '' then root:node(entry.part) end -- New season row local seasonRow = (entry['start' .. k] or entry['released' .. k]) and root:tag('tr') or mw.html.create('tr') seasonRow:css('height', '100%') local borderBottom = '2px solid #8D939A' -- Series name for group overviews if X == 1 and (k == '' or k == 'A') and args.series then seasonRow:tag('th') :attr('scope', 'row') :attr('rowspan', SeasonEntriesRows) :wikitext(args.series) :css('border-bottom', borderBottom) end if X == #SeasonEntries_ordered and args.series then seasonRow:css('border-bottom', borderBottom) end -- Season number link, included only in the first row local cellColor if not noColors then if entry['color' .. k] ~= nil and HTMLcolor[entry['color' .. k]] == nil then entry['color' .. k] = '#'..(mw.ustring.match(entry['color' .. k], '^[%s#]*([a-fA-F0-9]*)[%s]*$') or '') end if splitSeason then if entry.color then cellColor = entry.color else cellColor = "linear-gradient(to bottom" for i = 0, splits-1 do local _color = 'color' .. string.upper(string.char(i+97)) cellColor = cellColor .. ", " .. (entry[_color] or 'rgba(0,0,0,0)') .. " " .. (100/splits *i) .. "%" .. ", " .. (entry[_color] or 'rgba(0,0,0,0)') .. " " .. (100/splits *(i+1)) .. "%" end cellColor = cellColor .. ")" end else cellColor = entry['color' .. k] end end if k == '' or k == 'A' then local colorWidth = '14px' -- Overall table cell local cellRow = mw.html.create(args.series and 'td' or 'th') :attr('scope', 'row') :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) :attr('colspan', entry.special and not entry.episodes and 3+numAuxCells or 1) :css('height', 'inherit') :css('padding', '0') -- Overall inner span local spanRow = mw.html.create('span') spanRow :css('width: 100%') :css('text-align', 'center') :css('float', 'left') :css('width', '100%') :css('height', '100%') -- Coloured nested span local spanRow2 = mw.html.create('span') spanRow2 :css('width', colorWidth) :css('background', cellColor) :css('color', '#202122') :css('height', '100%') :css('float', 'left') :css('box-shadow', 'inset -1px 0 #A2A9B1') -- Link nested span local spanRow3 = mw.html.create('span') spanRow3 :css('height', '100%') :css('width', not noColors and 'calc(100% - ' .. colorWidth .. ' - 8px)' or '100%') :css('display', 'flex') :css('vertical-align', 'middle') :css('align-items', 'center') :css('justify-content', 'center') :css('padding', not noColors and '0 4px' or '') local spanRow4 = mw.html.create('span') spanRow4 :addClass('nowrap') -- Coloured span first into the overall span if not noColors then spanRow:node(spanRow2) end -- Link into the blank span spanRow4:wikitext((entry.link and '[[' .. entry.link .. '|' .. (entry.linkT or numConv('ckb',season)) .. ']]' or (entry.linkT or numConv('ckb',season))) .. (entry.linkR or '')) -- Blank span into the Link nested span spanRow3:node(spanRow4) -- Link span second into the overall span spanRow:node(spanRow3) -- Overall span into the actual cell cellRow:node(spanRow) -- The actual cell into the season row seasonRow:node(cellRow) end for _a = 1, 3 do if _a == 1 or _a == 3 then -- Aux headers local auxtype = (_a == 3 and 'post' or '') .. 'aux' -- Aux cells for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = auxtype .. string.char(i) if entry[param .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry[param .. k], frame) :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, param, X, (args.series and true or false), entry[param .. k .. 'span'] or nil)) :css('padding', cellPadding) seasonRow:node(thisCell) end end end if _a == 2 then -- Episodes counts if ((splitSeason and k == 'A' and entry.episodes ~= 'hide') or not splitSeason) then if entry.episodes then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry.episodes, frame) :attr('colspan', (splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide') and 1 or 2) :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) seasonRow:node(thisCell) elseif not entry.special then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell :attr('colspan', (splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide') and 1 or 2) :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) seasonRow:node(infoCell) end end if splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide' then if entry['episodes' .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['episodes' .. k], frame) :attr('colspan', (entry.episodes ~= 'hide') and 1 or 2) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) :attr('colspan', (entry.episodes ~= 'hide') and 1 or 2) seasonRow:node(infoCell) end end end end -- Start date if entry['start' .. k] or entry['released' .. k] then local thisCell = oldDateSupport and ( SeriesOverview.season_cell(entry['start' .. k] or entry['released' .. k], frame) ) or ( SeriesOverview.season_cell((not allReleased or entry['end' .. k]) and entry['start' .. k] or entry['released' .. k], frame) ) thisCell:attr('colspan', oldDateSupport and ( ((not entry.special and (entry['released' .. k] or entry['end' .. k] == 'start')) or (entry.special and not entry['end' .. k]) or allReleased) and 2 or 1 ) or ( (entry['released' .. k] or allReleased) and 2 or 1 )) :css('padding',basePadding) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:css('padding',basePadding) seasonRow:node(infoCell) end -- End date local canIncludeEnd = oldDateSupport and ( (not allReleased and entry['end' .. k] ~= 'start' and not entry['released' .. k] and ((entry.special and entry['end' .. k]) or not entry.special)) and 'yes' or 'no' ) or ( (not allReleased and not entry['released' .. k] and ((entry.special and entry['end' .. k]) or not entry.special)) and 'yes' or 'no' ) if canIncludeEnd == 'yes' then if entry['end' .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['end' .. k], frame) :css('padding',cellPadding) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:css('padding',cellPadding) seasonRow:node(infoCell) end end -- Network if entry['network' .. k] and setNetwork then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['network' .. k], frame) :attr('rowspan', SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, 'network', X, (args.series and true or false), entry['network' .. k .. 'span'] or nil)) seasonRow:node(thisCell) end -- Information for i = string.byte('A'), string.byte(topInfoCell) do local param0 = 'info' .. string.char(i) local param = 'info' .. string.char(i) .. k local infoTransclude = args[param .. '_transclude'] if (infoTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (infoTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then else local infoParam = entry[param] if infoParam and splitSeason and k == '' and not entry[param .. 'A'] then entry[param .. 'A'] = entry[param] entry[param .. 'spanning'] = 'y' end local rowspan = (entry[param0 .. 'spanning'] and splits) or (args.series and SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, param0, X, (args.series and true or false), entry[param0 .. 'span'] or nil)) or nil if k == 'A' or (k ~= 'A' and not entry[param0 .. 'spanning']) then -- Cells with {{N/A|...}} already expanded if infoParam then if string.sub(infoParam,1,5) == 'style' then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes(infoParam) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) else -- Unstyled content info cell local thisCell = SeriesOverview.season_cell(infoParam, frame) :attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(thisCell) end else if not args.series then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) end end elseif not entry[param0 .. 'spanning'] then if not args.series then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) end end end end end -- End k0 string.byte end -- End 'for' SeasonEntries_ordered end -- End 'if' multiseries end -- End 'do' season rows local rootdiv if args.multiseries or not args.series then rootdiv = mw.html.create('div') rootdiv :css('display', 'block') :css('overflow-x', 'auto') rootdiv:node(root) rootdiv = tostring(rootdiv) else rootdiv = tostring(root) end if args.dontclose then rootdiv = mw.ustring.gsub(rootdiv, "</div>", "") rootdiv = mw.ustring.gsub(rootdiv, "</table>", "") end return rootdiv .. categories end -------------------------------------------------------------------------------- -- Exports -------------------------------------------------------------------------------- local p = {} function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, { wrappers = {'Template:Series overview', 'داڕێژە:Series overview'} }) return SeriesOverview.new(frame, args) end function p._end(frame) return SeriesOverview.endtable() end return p 8ost6mk5checvm9v8n6v8rnl1vv3u5i 1573852 1573850 2026-04-09T08:59:38Z -Haryad 40333 بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1573852 Scribunto text/plain -- This module implements {{Series overview}}. require('strict') local yesno = require('Module:Yesno') local HTMLcolor = mw.loadData( 'Module:Color contrast/colors' ) local numConv = require("module:Numeral converter").convert -------------------------------------------------------------------------------- -- SeriesOverview class -- The main class. -------------------------------------------------------------------------------- local SeriesOverview = {} function SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, key, cell, multipart, setspan) if setspan ~= nil then return setspan end local spanlength = 1 local firstEntry = SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[cell]] if key == 'network' and firstEntry.networkA and not firstEntry.networkB then spanlength = 2 end for i = cell+1, #SeasonEntries_ordered do local entry = SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[i]] -- Split season, then regular season if entry.startA or entry.releasedA then if not entry[key..'A'] then spanlength = spanlength + 1 else break end if not entry[key..'B'] then spanlength = spanlength + 1 else break end else if not entry[key] and (key == 'network' or ((string.sub(key,0,7) == 'postaux' or string.sub(key,0,3) == 'aux') and (not entry.special or entry.episodes)) or (string.sub(key,0,4) == 'info') and multipart) then spanlength = spanlength + 1 else break end end end return spanlength end -- Sorting function function SeriesOverview.series_sort(op1, op2) local n1,s1 = string.match(op1,"(%d+)(%a*)") local n2,s2 = string.match(op2,"(%d+)(%a*)") local n1N,n2N = tonumber(n1),tonumber(n2) if n1N == n2N then return s1 < s2 else return n1N < n2N end end -- Function to add either text or {{N/a}} to cell function SeriesOverview.season_cell(text, frame) local cell if string.find(text or '', 'table-na', 0, true) ~= nil then local findpipe = string.find(text, ' | ', 0, true) if findpipe ~= nil then cell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={string.sub(text,findpipe+3)}} ) else cell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A'} ) end else cell = mw.html.create('td'):wikitext(text) end return cell end -- Allow usages of {{N/A}} cells function SeriesOverview.series_attributes(infoParam) local entries = {} local infoCell = mw.html.create('td') local attrMatch = '([%a-]*)="([^"]*)"' while true do local a,b = string.match(infoParam,attrMatch) if a == nil or b == nil then break end infoCell:attr(a,b) infoParam = string.gsub(infoParam,attrMatch,'',1) end infoParam = string.gsub(infoParam,'%s*|%s*','',1) infoCell:wikitext(infoParam) return infoCell end function SeriesOverview.endtable() return "</table></div>" end function SeriesOverview.new(frame, args) args = args or {} local initialArticle = args['1'] or '' local categories = '' local title = mw.title.getCurrentTitle() local oldDateSupport = true -- Create series overview table local root = mw.html.create((args.multiseries or not args.series) and 'table' or '') local cellPadding = '0 8px' local basePadding = '0.2em 0.4em' root :addClass('wikitable') :addClass('plainrowheaders') :css('text-align', 'center') :css('height', '1px') :css('display', 'table') -- Sortable if args.sortable then root:addClass('sortable'); end -- "Series overview" ID if args.id then root:attr('id', 'Series overview') end -- Width if args.width then root:css('width', args.width) end -- Caption if args.caption then root:tag('caption'):wikitext(frame:expandTemplate{title='Screen reader-only',args={args.caption}}) end -- Extract seasons info and place into a 3D array local SeasonEntries = {} for k,v in pairs(args) do local str, num, str2 = string.match(k, '([^%d]*)(%d*)(%a*)') if tonumber(k) ~= 1 and num ~= '' then -- Special local special = false if string.sub(str2,1,1) == 'S' then special = true num = num .. str2 str2 = '' end -- Add to entries, create if necessary if not SeasonEntries[num] then SeasonEntries[num] = {} end SeasonEntries[num][str .. str2] = v if special then SeasonEntries[num]['special'] = 'y' end end end -- Order table by season number local SeasonEntries_ordered = {} for k in pairs(SeasonEntries) do table.insert(SeasonEntries_ordered, k) end table.sort(SeasonEntries_ordered,SeriesOverview.series_sort) local firstRow = args.multiseries and {} or SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[1]] -- Colspan calculation for information cells (0 = no info set) local numAuxCells = 0 local numInfoCells = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = 'info' .. string.char(i) if args[param] then numInfoCells = numInfoCells + 1 end end -- Use of colors and network local noColors = true local setNetwork = false local allReleased = true local anyReleased = false local endEqualsStartFormat = false if (args.multiseries and args.network) then setNetwork = true end if (args.multiseries) then allReleased = false end for i = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[i], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[i]] for j0 = string.byte('A')-1, string.byte('Z') do local j = string.char(j0) if j0 == string.byte('A')-1 then j = '' end if entry['color' .. j] then noColors = false end if entry['network' .. j] then setNetwork = true end if entry['start' .. j] then allReleased = false end if entry['released' .. j] and not entry['special'] then anyReleased = true end if entry['end' .. j] == 'start' then endEqualsStartFormat = true end end end if title.namespace == 0 and endEqualsStartFormat then categories = categories .. '[[پۆل:Articles using Template:Series overview with deprecated end-parameter format]]' end if oldDateSupport and args.allreleased then allReleased = yesno(args.allreleased) end -- if args.released then if oldDateSupport and args.released then anyReleased = yesno(args.released) end -- Top info cell -- @ = string.char(64), A = string.char(65) local topInfoCell = numInfoCells > 0 and string.char(numInfoCells + (string.byte('A') - 1)) or '@' -- Networks are included if the very first entry sets the first network local networkTransclude = args.network_transclude if (networkTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (networkTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then setNetwork = false end -- Headers do if args.multiseries or not args.series then local headerRow = root:tag('tr') headerRow :css('text-align', 'center') local releasedBlurb = args.released and 'بڵاوکردنەوە' or 'پەخش' -- Aired/Released -- Base series/season content on the format of the first date; Series = D M Y, Season = M D, Y local matchDMY = false local thisStart = firstRow.start or firstRow.startA or firstRow.released or firstRow.releasedA if thisStart then if string.match(thisStart:gsub("&nbsp;"," "), '(%d+)%s(%a+)%s(%d+)') then matchDMY = true end end -- Multiple series header if args.multiseries then headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :wikitext('زنجیرەکان') end -- Season header headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('min-width', '50px') :css('padding', cellPadding) :wikitext(args.seriesT or args.seasonT or (matchDMY and 'زنجیرە') or 'وەرز') for _a = 1, 3 do if _a == 1 or _a == 3 then -- Aux headers local auxtype = (_a == 3 and 'post' or '') .. 'aux' for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = auxtype .. string.char(i) if args[param] then numAuxCells = numAuxCells + 1 headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :wikitext(args[param]) end end end if _a == 2 then -- Episodes header headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :attr('colspan', 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext('ئەڵقەکان') end end -- Originally aired header local OriginallyColspan = (not allReleased and setNetwork) and 3 or 2 local countryBlurb = '' if args.country then countryBlurb = ' (' .. args.country .. ')' end headerRow:tag('th') :attr('scope', (setNetwork and allReleased) and 'col' or 'colgroup') :attr('colspan', OriginallyColspan) :wikitext('پەخشی ڕەسەن' .. countryBlurb) -- Network subheader for released series if setNetwork and allReleased then headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext('کەناڵ') end -- Information headers if topInfoCell ~= '@' then for i = string.byte('A'), string.byte(topInfoCell) do local param = 'info' .. string.char(i) local infoTransclude = args[param .. '_transclude'] if (infoTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (infoTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then else headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext(args[param]) end end end -- Subheader row local subheaderRow = mw.html.create('tr') if not allReleased then -- First aired subheader subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :wikitext('یەکەم پەخش') -- Last aired subheader subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :wikitext('کۆتا پەخش') -- Network subheader for aired series if setNetwork then subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :wikitext('کەناڵ') end end -- Check for scenarios with an empty subheaderRow if not allReleased or numInfoCells > 0 then root:node(subheaderRow) end end end -- Season rows do if args.multiseries then -- Multi series individual entries if args.multiseries ~= "y" then root:node(args.multiseries) end else -- One row entries, only categorized in the mainspace if title.namespace == 0 and #SeasonEntries == 1 then categories = categories .. '[[پۆل:Articles using Template:Series overview with only one row]]' end -- Determine number of rows in the whole overview local SeasonEntriesRows = 0 for X = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[X], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[X]] local splits = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local paramS = 'start' .. string.char(i) local paramR = 'released' .. string.char(i) if entry[paramS] or entry[paramR] then splits = splits + 1 end end if splits == 0 then splits = 1 end SeasonEntriesRows = SeasonEntriesRows + splits end for X = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[X], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[X]] -- Determine number of splits in a season local splits = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local paramS = 'start' .. string.char(i) local paramR = 'released' .. string.char(i) if entry[paramS] or entry[paramR] then splits = splits + 1 end end local splitSeason = (splits > 1) -- Season rows for each season for k0 = string.byte('A')-1, string.byte('Z') do local k = string.char(k0) if k0 == string.byte('A')-1 then k = '' end -- Part header if entry.part and k == '' then root:node(entry.part) end -- New season row local seasonRow = (entry['start' .. k] or entry['released' .. k]) and root:tag('tr') or mw.html.create('tr') seasonRow:css('height', '100%') local borderBottom = '2px solid #8D939A' -- Series name for group overviews if X == 1 and (k == '' or k == 'A') and args.series then seasonRow:tag('th') :attr('scope', 'row') :attr('rowspan', SeasonEntriesRows) :wikitext(args.series) :css('border-bottom', borderBottom) end if X == #SeasonEntries_ordered and args.series then seasonRow:css('border-bottom', borderBottom) end -- Season number link, included only in the first row local cellColor if not noColors then if entry['color' .. k] ~= nil and HTMLcolor[entry['color' .. k]] == nil then entry['color' .. k] = '#'..(mw.ustring.match(entry['color' .. k], '^[%s#]*([a-fA-F0-9]*)[%s]*$') or '') end if splitSeason then if entry.color then cellColor = entry.color else cellColor = "linear-gradient(to bottom" for i = 0, splits-1 do local _color = 'color' .. string.upper(string.char(i+97)) cellColor = cellColor .. ", " .. (entry[_color] or 'rgba(0,0,0,0)') .. " " .. (100/splits *i) .. "%" .. ", " .. (entry[_color] or 'rgba(0,0,0,0)') .. " " .. (100/splits *(i+1)) .. "%" end cellColor = cellColor .. ")" end else cellColor = entry['color' .. k] end end if k == '' or k == 'A' then local colorWidth = '14px' -- Overall table cell local cellRow = mw.html.create(args.series and 'td' or 'th') :attr('scope', 'row') :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) :attr('colspan', entry.special and not entry.episodes and 3+numAuxCells or 1) :css('height', 'inherit') :css('padding', '0') -- Overall inner span local spanRow = mw.html.create('span') spanRow :css('width: 100%') :css('text-align', 'center') :css('float', 'left') :css('width', '100%') :css('height', '100%') -- Coloured nested span local spanRow2 = mw.html.create('span') spanRow2 :css('width', colorWidth) :css('background', cellColor) :css('color', '#202122') :css('height', '100%') :css('float', 'left') :css('box-shadow', 'inset -1px 0 #A2A9B1') -- Link nested span local spanRow3 = mw.html.create('span') spanRow3 :css('height', '100%') :css('width', not noColors and 'calc(100% - ' .. colorWidth .. ' - 8px)' or '100%') :css('display', 'flex') :css('vertical-align', 'middle') :css('align-items', 'center') :css('justify-content', 'center') :css('padding', not noColors and '0 4px' or '') local spanRow4 = mw.html.create('span') spanRow4 :addClass('nowrap') -- Coloured span first into the overall span if not noColors then spanRow:node(spanRow2) end -- Link into the blank span spanRow4:wikitext((entry.link and '[[' .. entry.link .. '|' .. (entry.linkT or numConv('ckb',season)) .. ']]' or (entry.linkT or numConv('ckb',season))) .. (entry.linkR or '')) -- Blank span into the Link nested span spanRow3:node(spanRow4) -- Link span second into the overall span spanRow:node(spanRow3) -- Overall span into the actual cell cellRow:node(spanRow) -- The actual cell into the season row seasonRow:node(cellRow) end for _a = 1, 3 do if _a == 1 or _a == 3 then -- Aux headers local auxtype = (_a == 3 and 'post' or '') .. 'aux' -- Aux cells for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = auxtype .. string.char(i) if entry[param .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry[param .. k], frame) :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, param, X, (args.series and true or false), entry[param .. k .. 'span'] or nil)) :css('padding', cellPadding) seasonRow:node(thisCell) end end end if _a == 2 then -- Episodes counts if ((splitSeason and k == 'A' and entry.episodes ~= 'hide') or not splitSeason) then if entry.episodes then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry.episodes, frame) :attr('colspan', (splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide') and 1 or 2) :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) seasonRow:node(thisCell) elseif not entry.special then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell :attr('colspan', (splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide') and 1 or 2) :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) seasonRow:node(infoCell) end end if splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide' then if entry['episodes' .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['episodes' .. k], frame) :attr('colspan', (entry.episodes ~= 'hide') and 1 or 2) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) :attr('colspan', (entry.episodes ~= 'hide') and 1 or 2) seasonRow:node(infoCell) end end end end -- Start date if entry['start' .. k] or entry['released' .. k] then local thisCell = oldDateSupport and ( SeriesOverview.season_cell(entry['start' .. k] or entry['released' .. k], frame) ) or ( SeriesOverview.season_cell((not allReleased or entry['end' .. k]) and entry['start' .. k] or entry['released' .. k], frame) ) thisCell:attr('colspan', oldDateSupport and ( ((not entry.special and (entry['released' .. k] or entry['end' .. k] == 'start')) or (entry.special and not entry['end' .. k]) or allReleased) and 2 or 1 ) or ( (entry['released' .. k] or allReleased) and 2 or 1 )) :css('padding',basePadding) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:css('padding',basePadding) seasonRow:node(infoCell) end -- End date local canIncludeEnd = oldDateSupport and ( (not allReleased and entry['end' .. k] ~= 'start' and not entry['released' .. k] and ((entry.special and entry['end' .. k]) or not entry.special)) and 'yes' or 'no' ) or ( (not allReleased and not entry['released' .. k] and ((entry.special and entry['end' .. k]) or not entry.special)) and 'yes' or 'no' ) if canIncludeEnd == 'yes' then if entry['end' .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['end' .. k], frame) :css('padding',cellPadding) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:css('padding',cellPadding) seasonRow:node(infoCell) end end -- Network if entry['network' .. k] and setNetwork then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['network' .. k], frame) :attr('rowspan', SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, 'network', X, (args.series and true or false), entry['network' .. k .. 'span'] or nil)) seasonRow:node(thisCell) end -- Information for i = string.byte('A'), string.byte(topInfoCell) do local param0 = 'info' .. string.char(i) local param = 'info' .. string.char(i) .. k local infoTransclude = args[param .. '_transclude'] if (infoTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (infoTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then else local infoParam = entry[param] if infoParam and splitSeason and k == '' and not entry[param .. 'A'] then entry[param .. 'A'] = entry[param] entry[param .. 'spanning'] = 'y' end local rowspan = (entry[param0 .. 'spanning'] and splits) or (args.series and SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, param0, X, (args.series and true or false), entry[param0 .. 'span'] or nil)) or nil if k == 'A' or (k ~= 'A' and not entry[param0 .. 'spanning']) then -- Cells with {{N/A|...}} already expanded if infoParam then if string.sub(infoParam,1,5) == 'style' then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes(infoParam) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) else -- Unstyled content info cell local thisCell = SeriesOverview.season_cell(infoParam, frame) :attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(thisCell) end else if not args.series then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) end end elseif not entry[param0 .. 'spanning'] then if not args.series then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) end end end end end -- End k0 string.byte end -- End 'for' SeasonEntries_ordered end -- End 'if' multiseries end -- End 'do' season rows local rootdiv if args.multiseries or not args.series then rootdiv = mw.html.create('div') rootdiv :css('display', 'block') :css('overflow-x', 'auto') rootdiv:node(root) rootdiv = tostring(rootdiv) else rootdiv = tostring(root) end if args.dontclose then rootdiv = mw.ustring.gsub(rootdiv, "</div>", "") rootdiv = mw.ustring.gsub(rootdiv, "</table>", "") end return rootdiv .. categories end -------------------------------------------------------------------------------- -- Exports -------------------------------------------------------------------------------- local p = {} function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, { wrappers = {'Template:Series overview', 'داڕێژە:Series overview'} }) return SeriesOverview.new(frame, args) end function p._end(frame) return SeriesOverview.endtable() end return p dk1h9rfjqo57x42d7s6hhkdvukdnbee 1573855 1573852 2026-04-09T09:02:41Z -Haryad 40333 بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1573855 Scribunto text/plain -- This module implements {{Series overview}}. require('strict') local yesno = require('Module:Yesno') local HTMLcolor = mw.loadData( 'Module:Color contrast/colors' ) local numConv = require("module:Numeral converter").convert -------------------------------------------------------------------------------- -- SeriesOverview class -- The main class. -------------------------------------------------------------------------------- local SeriesOverview = {} function SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, key, cell, multipart, setspan) if setspan ~= nil then return setspan end local spanlength = 1 local firstEntry = SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[cell]] if key == 'network' and firstEntry.networkA and not firstEntry.networkB then spanlength = 2 end for i = cell+1, #SeasonEntries_ordered do local entry = SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[i]] -- Split season, then regular season if entry.startA or entry.releasedA then if not entry[key..'A'] then spanlength = spanlength + 1 else break end if not entry[key..'B'] then spanlength = spanlength + 1 else break end else if not entry[key] and (key == 'network' or ((string.sub(key,0,7) == 'postaux' or string.sub(key,0,3) == 'aux') and (not entry.special or entry.episodes)) or (string.sub(key,0,4) == 'info') and multipart) then spanlength = spanlength + 1 else break end end end return spanlength end -- Sorting function function SeriesOverview.series_sort(op1, op2) local n1,s1 = string.match(op1,"(%d+)(%a*)") local n2,s2 = string.match(op2,"(%d+)(%a*)") local n1N,n2N = tonumber(n1),tonumber(n2) if n1N == n2N then return s1 < s2 else return n1N < n2N end end -- Function to add either text or {{N/a}} to cell function SeriesOverview.season_cell(text, frame) local cell if string.find(text or '', 'table-na', 0, true) ~= nil then local findpipe = string.find(text, ' | ', 0, true) if findpipe ~= nil then cell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={string.sub(text,findpipe+3)}} ) else cell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A'} ) end else cell = mw.html.create('td'):wikitext(text) end return cell end -- Allow usages of {{N/A}} cells function SeriesOverview.series_attributes(infoParam) local entries = {} local infoCell = mw.html.create('td') local attrMatch = '([%a-]*)="([^"]*)"' while true do local a,b = string.match(infoParam,attrMatch) if a == nil or b == nil then break end infoCell:attr(a,b) infoParam = string.gsub(infoParam,attrMatch,'',1) end infoParam = string.gsub(infoParam,'%s*|%s*','',1) infoCell:wikitext(infoParam) return infoCell end function SeriesOverview.endtable() return "</table></div>" end function SeriesOverview.new(frame, args) args = args or {} local initialArticle = args['1'] or '' local categories = '' local title = mw.title.getCurrentTitle() local oldDateSupport = true -- Create series overview table local root = mw.html.create((args.multiseries or not args.series) and 'table' or '') local cellPadding = '0 8px' local basePadding = '0.2em 0.4em' root :addClass('wikitable') :addClass('plainrowheaders') :css('text-align', 'center') :css('height', '1px') :css('display', 'table') -- Sortable if args.sortable then root:addClass('sortable'); end -- "Series overview" ID if args.id then root:attr('id', 'Series overview') end -- Width if args.width then root:css('width', args.width) end -- Caption if args.caption then root:tag('caption'):wikitext(frame:expandTemplate{title='Screen reader-only',args={args.caption}}) end -- Extract seasons info and place into a 3D array local SeasonEntries = {} for k,v in pairs(args) do local str, num, str2 = string.match(k, '([^%d]*)(%d*)(%a*)') if tonumber(k) ~= 1 and num ~= '' then -- Special local special = false if string.sub(str2,1,1) == 'S' then special = true num = num .. str2 str2 = '' end -- Add to entries, create if necessary if not SeasonEntries[num] then SeasonEntries[num] = {} end SeasonEntries[num][str .. str2] = v if special then SeasonEntries[num]['special'] = 'y' end end end -- Order table by season number local SeasonEntries_ordered = {} for k in pairs(SeasonEntries) do table.insert(SeasonEntries_ordered, k) end table.sort(SeasonEntries_ordered,SeriesOverview.series_sort) local firstRow = args.multiseries and {} or SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[1]] -- Colspan calculation for information cells (0 = no info set) local numAuxCells = 0 local numInfoCells = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = 'info' .. string.char(i) if args[param] then numInfoCells = numInfoCells + 1 end end -- Use of colors and network local noColors = true local setNetwork = false local allReleased = true local anyReleased = false local endEqualsStartFormat = false if (args.multiseries and args.network) then setNetwork = true end if (args.multiseries) then allReleased = false end for i = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[i], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[i]] for j0 = string.byte('A')-1, string.byte('Z') do local j = string.char(j0) if j0 == string.byte('A')-1 then j = '' end if entry['color' .. j] then noColors = false end if entry['network' .. j] then setNetwork = true end if entry['start' .. j] then allReleased = false end if entry['released' .. j] and not entry['special'] then anyReleased = true end if entry['end' .. j] == 'start' then endEqualsStartFormat = true end end end if title.namespace == 0 and endEqualsStartFormat then categories = categories .. '[[پۆل:Articles using Template:Series overview with deprecated end-parameter format]]' end if oldDateSupport and args.allreleased then allReleased = yesno(args.allreleased) end -- if args.released then if oldDateSupport and args.released then anyReleased = yesno(args.released) end -- Top info cell -- @ = string.char(64), A = string.char(65) local topInfoCell = numInfoCells > 0 and string.char(numInfoCells + (string.byte('A') - 1)) or '@' -- Networks are included if the very first entry sets the first network local networkTransclude = args.network_transclude if (networkTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (networkTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then setNetwork = false end -- Headers do if args.multiseries or not args.series then local headerRow = root:tag('tr') headerRow :css('text-align', 'center') local releasedBlurb = args.released and 'بڵاوکردنەوە' or 'پەخش' -- Aired/Released -- Base series/season content on the format of the first date; Series = D M Y, Season = M D, Y local matchDMY = false local thisStart = firstRow.start or firstRow.startA or firstRow.released or firstRow.releasedA if thisStart then if string.match(thisStart:gsub("&nbsp;"," "), '(%d+)%s(%a+)%s(%d+)') then matchDMY = true end end -- Multiple series header if args.multiseries then headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :wikitext('زنجیرەکان') end -- Season header headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('min-width', '50px') :css('padding', cellPadding) :wikitext(args.seriesT or args.seasonT or 'وەرز') for _a = 1, 3 do if _a == 1 or _a == 3 then -- Aux headers local auxtype = (_a == 3 and 'post' or '') .. 'aux' for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = auxtype .. string.char(i) if args[param] then numAuxCells = numAuxCells + 1 headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :wikitext(args[param]) end end end if _a == 2 then -- Episodes header headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :attr('colspan', 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext('ئەڵقەکان') end end -- Originally aired header local OriginallyColspan = (not allReleased and setNetwork) and 3 or 2 local countryBlurb = '' if args.country then countryBlurb = ' (' .. args.country .. ')' end headerRow:tag('th') :attr('scope', (setNetwork and allReleased) and 'col' or 'colgroup') :attr('colspan', OriginallyColspan) :wikitext('پەخشی ڕەسەن' .. countryBlurb) -- Network subheader for released series if setNetwork and allReleased then headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext('کەناڵ') end -- Information headers if topInfoCell ~= '@' then for i = string.byte('A'), string.byte(topInfoCell) do local param = 'info' .. string.char(i) local infoTransclude = args[param .. '_transclude'] if (infoTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (infoTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then else headerRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', allReleased and 1 or 2) :css('padding', cellPadding) :wikitext(args[param]) end end end -- Subheader row local subheaderRow = mw.html.create('tr') if not allReleased then -- First aired subheader subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :wikitext('یەکەم پەخش') -- Last aired subheader subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :wikitext('کۆتا پەخش') -- Network subheader for aired series if setNetwork then subheaderRow:tag('th') :attr('scope', 'col') :css('padding', cellPadding) :wikitext('کەناڵ') end end -- Check for scenarios with an empty subheaderRow if not allReleased or numInfoCells > 0 then root:node(subheaderRow) end end end -- Season rows do if args.multiseries then -- Multi series individual entries if args.multiseries ~= "y" then root:node(args.multiseries) end else -- One row entries, only categorized in the mainspace if title.namespace == 0 and #SeasonEntries == 1 then categories = categories .. '[[پۆل:Articles using Template:Series overview with only one row]]' end -- Determine number of rows in the whole overview local SeasonEntriesRows = 0 for X = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[X], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[X]] local splits = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local paramS = 'start' .. string.char(i) local paramR = 'released' .. string.char(i) if entry[paramS] or entry[paramR] then splits = splits + 1 end end if splits == 0 then splits = 1 end SeasonEntriesRows = SeasonEntriesRows + splits end for X = 1, #SeasonEntries_ordered do local season, entry = SeasonEntries_ordered[X], SeasonEntries[SeasonEntries_ordered[X]] -- Determine number of splits in a season local splits = 0 for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local paramS = 'start' .. string.char(i) local paramR = 'released' .. string.char(i) if entry[paramS] or entry[paramR] then splits = splits + 1 end end local splitSeason = (splits > 1) -- Season rows for each season for k0 = string.byte('A')-1, string.byte('Z') do local k = string.char(k0) if k0 == string.byte('A')-1 then k = '' end -- Part header if entry.part and k == '' then root:node(entry.part) end -- New season row local seasonRow = (entry['start' .. k] or entry['released' .. k]) and root:tag('tr') or mw.html.create('tr') seasonRow:css('height', '100%') local borderBottom = '2px solid #8D939A' -- Series name for group overviews if X == 1 and (k == '' or k == 'A') and args.series then seasonRow:tag('th') :attr('scope', 'row') :attr('rowspan', SeasonEntriesRows) :wikitext(args.series) :css('border-bottom', borderBottom) end if X == #SeasonEntries_ordered and args.series then seasonRow:css('border-bottom', borderBottom) end -- Season number link, included only in the first row local cellColor if not noColors then if entry['color' .. k] ~= nil and HTMLcolor[entry['color' .. k]] == nil then entry['color' .. k] = '#'..(mw.ustring.match(entry['color' .. k], '^[%s#]*([a-fA-F0-9]*)[%s]*$') or '') end if splitSeason then if entry.color then cellColor = entry.color else cellColor = "linear-gradient(to bottom" for i = 0, splits-1 do local _color = 'color' .. string.upper(string.char(i+97)) cellColor = cellColor .. ", " .. (entry[_color] or 'rgba(0,0,0,0)') .. " " .. (100/splits *i) .. "%" .. ", " .. (entry[_color] or 'rgba(0,0,0,0)') .. " " .. (100/splits *(i+1)) .. "%" end cellColor = cellColor .. ")" end else cellColor = entry['color' .. k] end end if k == '' or k == 'A' then local colorWidth = '14px' -- Overall table cell local cellRow = mw.html.create(args.series and 'td' or 'th') :attr('scope', 'row') :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) :attr('colspan', entry.special and not entry.episodes and 3+numAuxCells or 1) :css('height', 'inherit') :css('padding', '0') -- Overall inner span local spanRow = mw.html.create('span') spanRow :css('width: 100%') :css('text-align', 'center') :css('float', 'left') :css('width', '100%') :css('height', '100%') -- Coloured nested span local spanRow2 = mw.html.create('span') spanRow2 :css('width', colorWidth) :css('background', cellColor) :css('color', '#202122') :css('height', '100%') :css('float', 'left') :css('box-shadow', 'inset -1px 0 #A2A9B1') -- Link nested span local spanRow3 = mw.html.create('span') spanRow3 :css('height', '100%') :css('width', not noColors and 'calc(100% - ' .. colorWidth .. ' - 8px)' or '100%') :css('display', 'flex') :css('vertical-align', 'middle') :css('align-items', 'center') :css('justify-content', 'center') :css('padding', not noColors and '0 4px' or '') local spanRow4 = mw.html.create('span') spanRow4 :addClass('nowrap') -- Coloured span first into the overall span if not noColors then spanRow:node(spanRow2) end -- Link into the blank span spanRow4:wikitext((entry.link and '[[' .. entry.link .. '|' .. (entry.linkT or numConv('ckb',season)) .. ']]' or (entry.linkT or numConv('ckb',season))) .. (entry.linkR or '')) -- Blank span into the Link nested span spanRow3:node(spanRow4) -- Link span second into the overall span spanRow:node(spanRow3) -- Overall span into the actual cell cellRow:node(spanRow) -- The actual cell into the season row seasonRow:node(cellRow) end for _a = 1, 3 do if _a == 1 or _a == 3 then -- Aux headers local auxtype = (_a == 3 and 'post' or '') .. 'aux' -- Aux cells for i = string.byte('A'), string.byte('Z') do local param = auxtype .. string.char(i) if entry[param .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry[param .. k], frame) :attr('scope', 'col') :attr('rowspan', SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, param, X, (args.series and true or false), entry[param .. k .. 'span'] or nil)) :css('padding', cellPadding) seasonRow:node(thisCell) end end end if _a == 2 then -- Episodes counts if ((splitSeason and k == 'A' and entry.episodes ~= 'hide') or not splitSeason) then if entry.episodes then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry.episodes, frame) :attr('colspan', (splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide') and 1 or 2) :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) seasonRow:node(thisCell) elseif not entry.special then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell :attr('colspan', (splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide') and 1 or 2) :attr('rowspan', splitSeason and splits or nil) seasonRow:node(infoCell) end end if splitSeason and entry.episodesA ~= 'hide' then if entry['episodes' .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['episodes' .. k], frame) :attr('colspan', (entry.episodes ~= 'hide') and 1 or 2) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) :attr('colspan', (entry.episodes ~= 'hide') and 1 or 2) seasonRow:node(infoCell) end end end end -- Start date if entry['start' .. k] or entry['released' .. k] then local thisCell = oldDateSupport and ( SeriesOverview.season_cell(entry['start' .. k] or entry['released' .. k], frame) ) or ( SeriesOverview.season_cell((not allReleased or entry['end' .. k]) and entry['start' .. k] or entry['released' .. k], frame) ) thisCell:attr('colspan', oldDateSupport and ( ((not entry.special and (entry['released' .. k] or entry['end' .. k] == 'start')) or (entry.special and not entry['end' .. k]) or allReleased) and 2 or 1 ) or ( (entry['released' .. k] or allReleased) and 2 or 1 )) :css('padding',basePadding) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:css('padding',basePadding) seasonRow:node(infoCell) end -- End date local canIncludeEnd = oldDateSupport and ( (not allReleased and entry['end' .. k] ~= 'start' and not entry['released' .. k] and ((entry.special and entry['end' .. k]) or not entry.special)) and 'yes' or 'no' ) or ( (not allReleased and not entry['released' .. k] and ((entry.special and entry['end' .. k]) or not entry.special)) and 'yes' or 'no' ) if canIncludeEnd == 'yes' then if entry['end' .. k] then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['end' .. k], frame) :css('padding',cellPadding) seasonRow:node(thisCell) else local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:css('padding',cellPadding) seasonRow:node(infoCell) end end -- Network if entry['network' .. k] and setNetwork then local thisCell = SeriesOverview.season_cell(entry['network' .. k], frame) :attr('rowspan', SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, 'network', X, (args.series and true or false), entry['network' .. k .. 'span'] or nil)) seasonRow:node(thisCell) end -- Information for i = string.byte('A'), string.byte(topInfoCell) do local param0 = 'info' .. string.char(i) local param = 'info' .. string.char(i) .. k local infoTransclude = args[param .. '_transclude'] if (infoTransclude == 'onlyinclude' and title.fullText == initialArticle) or (infoTransclude == 'noinclude' and title.fullText ~= initialArticle) then else local infoParam = entry[param] if infoParam and splitSeason and k == '' and not entry[param .. 'A'] then entry[param .. 'A'] = entry[param] entry[param .. 'spanning'] = 'y' end local rowspan = (entry[param0 .. 'spanning'] and splits) or (args.series and SeriesOverview.cellspan(SeasonEntries, SeasonEntries_ordered, param0, X, (args.series and true or false), entry[param0 .. 'span'] or nil)) or nil if k == 'A' or (k ~= 'A' and not entry[param0 .. 'spanning']) then -- Cells with {{N/A|...}} already expanded if infoParam then if string.sub(infoParam,1,5) == 'style' then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes(infoParam) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) else -- Unstyled content info cell local thisCell = SeriesOverview.season_cell(infoParam, frame) :attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(thisCell) end else if not args.series then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) end end elseif not entry[param0 .. 'spanning'] then if not args.series then local infoCell = SeriesOverview.series_attributes( frame:expandTemplate{title='N/A',args={'TBA'}} ) infoCell:attr('rowspan', rowspan) seasonRow:node(infoCell) end end end end end -- End k0 string.byte end -- End 'for' SeasonEntries_ordered end -- End 'if' multiseries end -- End 'do' season rows local rootdiv if args.multiseries or not args.series then rootdiv = mw.html.create('div') rootdiv :css('display', 'block') :css('overflow-x', 'auto') rootdiv:node(root) rootdiv = tostring(rootdiv) else rootdiv = tostring(root) end if args.dontclose then rootdiv = mw.ustring.gsub(rootdiv, "</div>", "") rootdiv = mw.ustring.gsub(rootdiv, "</table>", "") end return rootdiv .. categories end -------------------------------------------------------------------------------- -- Exports -------------------------------------------------------------------------------- local p = {} function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, { wrappers = {'Template:Series overview', 'داڕێژە:Series overview'} }) return SeriesOverview.new(frame, args) end function p._end(frame) return SeriesOverview.endtable() end return p nbbl3hu9rhwujre0lnngi10oauvg5eh 0 155494 1573873 1403388 2026-04-09T10:45:38Z 1silent scientist 51740 1573873 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''قەڵای ئامەد''' یان '''قەڵای دیاربەکر''' ({{بە کورمانجی|Sûra Amedê}}، {{بە تورکی|Diyarbakır Kalesi}}) قەڵایەکی مێژوویییە، کە دەکەوێتە ناوچەی [[سوور، ئامەد|سوور]] لە [[ئامەد]]، [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]].<ref name="kulturvarliklari2">[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901190254/http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}. &#x20;</ref> ساڵی ٢٠٠٠، [[یوونێسکۆ]] قەڵاکەی لەلیستێکی نافەرمی دانا.<ref name="kulturvarliklari3">[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901190254/http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}. &#x20;</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥، بەفەرمی بووە یەکێک لەشوێنەوارەکانی [[میراتی جیھانیی یوونێسکۆ]] لەپاڵ باخچەکانی ھەوسەل، بەپێی سەرچاوەکانی یوونێسکۆ مێژووی قەڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٨٨، لەسەردەمی دەوڵەتی ڕۆمی کۆن و فەرمانڕەوای کۆسەنتینی دووەم دروستکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://whc.unesco.org/en/list/1488|سەردێڕ=Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape|وێبگە=یوونێسکۆ|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190621161204/https://whc.unesco.org/en/list/1488|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیوارەکانی قەڵاکە، لەدوای [[دیواری چین]] بەرزترین و درێژترین دیواری بەدوای یەکەوەن لەئاستی جیھان.<ref>[http://www.zaman.com.tr/sehir_diyarbakir-surlari_562160.html "Diyarbakır Surları"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523061446/http://www.zaman.com.tr/sehir_diyarbakir-surlari_562160.html|date=2015-05-23}}. &#x20;</ref><ref>[http://www.diyarbakirkulturturizm.gov.tr/TR,56899/surlar.html "Surlar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902160347/http://www.diyarbakirkulturturizm.gov.tr/TR,56899/surlar.html |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}. &#x20;</ref> قەڵاکە چەند دەروازەیەکی ھەیە، سەرەکییەکەیان ناوی چیا (Dağ)، دەروازەی ئورفە، دەروازەی [[مێردین]] و دەروازەی نوێ (Yeni).<ref name="kulturvarliklari">[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901190254/http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}. &#x20;</ref> == مێژوو == دیوارەکانی ئامەد بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٩٧ی زایینیدا لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ڕۆمەکانەوە]] دروست کران، کە لە ساڵی ٢٣٠ی زایینیدا شارەکەیان داگیر کردبوو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Huebner |first=Jeff W. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=74JI2UlcU8AC&dq=diyarbakir+walls&pg=PA190 |title=International Dictionary of Historic Places: Southern Europe |publisher=Fitzroy & Dearborn Publishers |year=1995 |isbn=978-1-884964-02-2 |editor-last=Ring |editor-first=Trudy |pages=190–193 |language=en |chapter=Diyarbakır (Diyarbakır, Turkey) |editor-last2=Salkin |editor-first2=Robert M. |editor-last3=La Boda |editor-first3=Sharon}}</ref><ref name="thekurdishproject.org" /> لە ساڵی ٣٤٩ی زایینیدا دیوارەکان بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کران یان لەسەر فەرمانی ئیمپراتۆر [[کۆنستانتیۆسی دووەم]] بنیاد نراونەتەوە.<ref name="thekurdishproject.org" /><ref name=":4" /><ref name=":3" /> لە ماوەی پتر لە ١٥٠٠ ساڵی دواتردا، ئەم دیوارانە بە بەکارھێنانی بەردی گڕکانی ناوچەکانی دەوروبەری فراوان کران و بنیاد نراونەتەوە.<ref name="thekurdishproject.org">{{cite web |title=Diyarbakir City Walls - The Kurdish Project |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/historical-sites-in-kurdistan/diyarbakir-city-walls/}}</ref> شوێنەکە پاشماوەی [[حوورییەکان]]، ڕۆمەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی|سەلجووقییەکان]]، [[ئارتوقییەکان|ئارتووقییەکان]]، [[ئاق قۆینلۆ]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]ی تێدایە.<ref name=":3" /> شارەکە بەوە دادەنرێت کە خاوەن «کەسایەتییەکی فرەکەلتوور، فرەزمان و فرەفەرھەنگ» بێت.<ref name=":3">{{Cite web |title=Diyarbakır Castle and Fortress |url=http://www.kultur.gov.tr/EN,113758/diyarbakir-castle-and-fortress.html |access-date=2018-02-14 |website=www.kultur.gov.tr |language=tr}}</ref> [[File:Dag Kapi Diyarbakir DSCF7976.jpg|left|thumb|دەروازەی ھارپووت (یان «داغ کاپی»)، دەروازەی باکووری شارەکە. دەروازەکە دیزاینێکی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] دەپارێزێت بەڵام لە ساڵی ٩٠٩دا لە سەردەمی [[خەلافەتی عەباسی|عەباسی]]دا بنیاد نراوەتەوە.<ref name=":22">{{Cite book |last=Sinclair |first=Thomas Alan |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5CMnEAAAQBAJ&dq=Hasan+Han+diyarbakir&pg=PA190 |title=Eastern Turkey: an architectural and archaeological survey |publisher=The Pindar Press |year=1989 |isbn=0907132340 |volume=III |pages=164–176 |chapter=Diyarbakır}}</ref>]] دیوارەکان لە سەردەمی بیزەنتیدا فراوان کران و نۆژەن کرانەوە، بەتایبەتی لە سەردەمی [[جەستێنیانی یەکەم]] (سەدەی شەشەم).<ref name=":4" /> دوای فەتحی ناوچەکە لەلایەن موسڵمانانەوە لە سەدەی حەوتەمدا، لەلایەن خانەوادە جیاوازەکانی موسڵمانانەوە نۆژەنکردنەوە و بنیادنانەوەی زیاتریان بۆ کراوە.<ref name=":4" /> زۆربەی دیوارەکان بە شێوەی ئێستایان مێژووەکەیان بۆ ئەم بیناسازییە ئیسلامییانەی سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە.<ref name=":22" /> لە ساڵی ٨٩٩دا، دوای ڕاپەڕینی والیی شارەکە، خەلیفەی عەباسی [[ئەلموعتەدید]] فەرمانی دا ھەندێک بەشی دیوارەکان بڕووخێنرێن، لەوانە دەروازەکانی ھارپووت و مێردین (دەروازەکانی باکوور و باشوور)، و ئەگەری ھەیە دەروازە سەرەکییەکانی تری ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.<ref name=":22" /> ئەو نووسراوانەی کە ماونەتەوە دەیسەلمێنن کە دەروازەکانی ھارپووت و [[مێردین]] لە ساڵی ٩٠٩دا لەسەر فەرمانی خەلیفەی عەباسی [[ئەلموقتەدیر]] بنیاد نراونەتەوە، و ئەگەری ھەیە بەشەکانی تری دیوارەکان کە لە ساڵی ٨٩٩دا ڕووخێنرابوون لەم کاتەدا چاک کرابێتنەوە.<ref name=":22" /> لە دەوروبەری ئەم قۆناغەدا، وەستاکان دەستیان کرد بە ھەڵکۆڵینی وێنەی ئاژەڵ لەسەر بەشە نوێیەکانی دیوارەکان، جگە لەو نووسینە عەرەبییانەی کە کارەکانیان تۆمار دەکرد.<ref name=":22" /> لە سەردەمی [[مەروانییەکان]]دا، کار کرا بۆ قایمکردنی بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی دیوارەکان بەتایبەتی.<ref name=":22" /> لە ماوەی کورتخایەنی کۆنترۆڵی سەلجووقە گەورەکان بەسەر شارەکەدا دوای ساڵی ١٠٨٨، دیوار و تاوەرەکان بە تەواوی لەلایەن [[مەلیکشای یەکەم]]ەوە بنیاد نراونەتەوە،<ref name=":4" /> ھەرچەندە کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژاوا چڕ ببووەوە.<ref name=":22" /> لە سەردەمی خانەوادەی ئیناڵید (سەدەی ١٢)، کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژھەڵات بەردەوام بوو، لە نێوان دەروازەی نوێ («یەنی کاپی») و قەڵاکەدا. تا ئەم ماوەیە، نۆژەنکردنەوەکان بەگشتی چاویان لە دیزاین و بیناسازی ڕۆمەکان دەکرد، بە بەکارھێنانی بلۆکی گەورە کە بە ڕیزبەندی ڕێک دانرابوون.<ref name=":22" /> [[File:Diyarbakir_city_walls_DSCF9385.jpg|thumb|[[تاوەری ئولو بەدەن]] لە دیوارەکانی باشووری شارەکەدا. لە ساڵی ١٢٠٨دا لە سەردەمی [[ئارتوقییەکان|ئارتووقییەکاندا]] دروست کراوە و نووسراوی عەرەبی ھەڵکۆڵراو، نەخشی [[ئاژەڵ]] و «[[موقەرنەس]]»ی تێدایە.<ref name=":22" />]] ئیناڵییەکان لە کۆتایی سەدەی ١٢دا لەلایەن فەرمانڕەوای [[ئەییووبییەکان|ئەییووبی]] [[سەڵاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]]ەوە دەرکران و ئارتووقییەکان جێگەیان گرتنەوە، کە تا سەدەی ١٥ فەرمانڕەوایی شارەکەیان کرد.<ref name=":22" /> کارەکانی ئارتووقییەکان لەسەر دیوارەکان ھونەرییەکی زۆر وردتریان تێدابوو و بەراورد بە بیناسازیی ڕۆمی یان چاولێکەری ڕۆمی، بەردی بڕدراوی زۆر بچووکتریان بەکارھێناوە.<ref name=":22" /> ئارتووقییەکان لە ساڵانی ١٢٠٦–١٢٠٧ قەڵاکەیان بنیاد نایەوە. لە ساڵانی ١٢٠٨–١٢٠٩، دوو تاوەرە دیارەکەیان بەدرێژایی دیواری باشوور دروست کرد، کە بە [[تاوەری یەدی کاردەش]] و ئەڤلی بەدەن یان تاوەری ئولو بەدەن ناسراون.<ref name=":22" /> ئەم تاوەرانە بە دیکۆری بەردی ھەڵکۆڵراوی نووسینی [[خۆشنووسی ئیسلامی]] و وێنەی ئاژەڵ و بوونەوەرە ئەفسانەییەکان جیادەکرێنەوە.<ref name=":12">{{Cite book |last= |first= |title=Islam: Art and Architecture |publisher=h.f.ullmann |year=2011 |isbn=9783848003808 |editor-last=Hattstein |editor-first=Markus |location= |pages=381 |language=en |chapter= |editor-last2=Delius |editor-first2=Peter}}</ref> [[File:Matrakci Diyarbekir.jpg|thumb|نەخشەی سەدەی ١٦ی ئامەد لەلایەن [[مەتراکچی نەسووح]]]] لە کاتی شکستی [[ئێرانی سەفەوی|سەفەوییەکان]] و داگیرکردنی ئامەد لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]ەوە لە ساڵی ١٥١٥دا،<ref name=":4" /> عوسمانییەکان بە بەکارھێنانی تۆپ دیوارەکانیان ڕووخاند و بۆیە ناچار بوون دووبارە بنیاد بنرێنەوە.<ref name="thekurdishproject.org" /> لە سەرەتای سەردەمی عوسمانییەکانی شارەکەدا، قەڵاکە بە گواستنەوەی ئەو دیوارەی کە لە شارەکەی جیا دەکردەوە بەرەو دەرەوە فراوان کرا.<ref name=":22" /> چاککردنەوەی عوسمانییەکان بۆ دیوارەکان بە تەواوی پراکتیکی بوو و کەمتر دیکۆری بوو بە بەراورد بە کارەکانی قۆناغەکانی پێشوو.<ref name=":22" /> لە ساڵی ١٩٣٠دا، بەشێک لە دیوارەکە ڕووخێنرا. دوو کردنەوە لە دیوارەکانی ڕۆژاوای دەروازەی ھارپووت و ڕۆژھەڵاتی دەروازەی مێردین دروست کران بۆ ئەوەی ھاتوچۆیەکی باشتر ھەبێت.<ref name=":22" /> جگە لەم درزانە، دیوارەکانی شارەکە ئەمڕۆ زۆربەیان سەلامەتن، ھەرچەندە ھەندێک بەشیان لە بارودۆخێکی باشتردایە بە بەراورد بەوانی تر.<ref name=":22" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، شەڕی نێوان سوپای [[تورکیا]] و [[گەریلا]] کوردەکان بووە ھۆی زیان گەیاندن بە گەڕەکی کۆن (سوور) و شوێنەوارەکانی، ئەمەش پلانەکانی حکوومەتی بۆ پاراستنی شاری مێژوویی تێکدا بەو ھیوایەی گەشتیاران بۆ ناوچە کولتوورییەکەی ئامەد ڕابکێشێت. نزیکەی سێیەکی گەڕەکی کۆن لەلایەن [[حکوومەتی تورکیا]]وە دوای کۆتایی ھاتنی پێکدادانەکان وێران کرا، کە زیانێکی قەرەبوونەکراوەی بە شارە دێرینەکە گەیاند.<ref>{{Cite web |last=Duvar |first=Gazete |date=2017-11-29 |title=Sur'da neler yaşandı?.. |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2017/11/29/surda-neler-yasandi |access-date=2022-04-06 |website=www.gazeteduvar.com.tr |language=tr-TR}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ لە کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|تورکیا|کوردستان|چاند}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|City walls in Diyarbakır}} [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە باکووری کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی تورکیا]] [[پۆل:قەڵاکانی کوردستان]] [[پۆل:قەڵاکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنەکانی ئامەد]] [[پۆل:کۆلکەوتارەکانی مێژوو]] [[پۆل:مێزۆپۆتامیا]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ئامەد]] 8m1o6wcxq96md0lp7v2wtyz7m9bw6kw 1573874 1573873 2026-04-09T10:46:04Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1573874 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''قەڵای ئامەد''' یان '''قەڵای دیاربەکر''' ({{بە کورمانجی|Sûra Amedê}}، {{بە تورکی|Diyarbakır Kalesi}}) قەڵایەکی مێژوویییە، کە دەکەوێتە ناوچەی [[سوور، ئامەد|سوور]] لە [[ئامەد]]، [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]].<ref name="kulturvarliklari2">[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901190254/http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}. &#x20;</ref> ساڵی ٢٠٠٠، [[یوونێسکۆ]] قەڵاکەی لەلیستێکی نافەرمی دانا.<ref name="kulturvarliklari3">[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901190254/http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}. &#x20;</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥، بەفەرمی بووە یەکێک لەشوێنەوارەکانی [[میراتی جیھانیی یوونێسکۆ]] لەپاڵ باخچەکانی ھەوسەل، بەپێی سەرچاوەکانی یوونێسکۆ مێژووی قەڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٨٨، لەسەردەمی دەوڵەتی ڕۆمی کۆن و فەرمانڕەوای کۆسەنتینی دووەم دروستکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://whc.unesco.org/en/list/1488|سەردێڕ=Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape|وێبگە=یوونێسکۆ|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190621161204/https://whc.unesco.org/en/list/1488|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیوارەکانی قەڵاکە، لەدوای [[دیواری چین]] بەرزترین و درێژترین دیواری بەدوای یەکەوەن لەئاستی جیھان.<ref>[http://www.zaman.com.tr/sehir_diyarbakir-surlari_562160.html "Diyarbakır Surları"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523061446/http://www.zaman.com.tr/sehir_diyarbakir-surlari_562160.html|date=2015-05-23}}. &#x20;</ref><ref>[http://www.diyarbakirkulturturizm.gov.tr/TR,56899/surlar.html "Surlar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902160347/http://www.diyarbakirkulturturizm.gov.tr/TR,56899/surlar.html |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}. &#x20;</ref> قەڵاکە چەند دەروازەیەکی ھەیە، سەرەکییەکەیان ناوی چیا (Dağ)، دەروازەی ئورفە، دەروازەی [[مێردین]] و دەروازەی نوێ (Yeni).<ref name="kulturvarliklari">[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901190254/http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}. &#x20;</ref> == مێژوو == دیوارەکانی ئامەد بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٩٧ی زایینیدا لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ڕۆمەکانەوە]] دروست کران، کە لە ساڵی ٢٣٠ی زایینیدا شارەکەیان داگیر کردبوو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Huebner |first=Jeff W. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=74JI2UlcU8AC&dq=diyarbakir+walls&pg=PA190 |title=International Dictionary of Historic Places: Southern Europe |publisher=Fitzroy & Dearborn Publishers |year=1995 |isbn=978-1-884964-02-2 |editor-last=Ring |editor-first=Trudy |pages=190–193 |language=en |chapter=Diyarbakır (Diyarbakır, Turkey) |editor-last2=Salkin |editor-first2=Robert M. |editor-last3=La Boda |editor-first3=Sharon}}</ref><ref name="thekurdishproject.org" /> لە ساڵی ٣٤٩ی زایینیدا دیوارەکان بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کران یان لەسەر فەرمانی ئیمپراتۆر [[کۆنستانتیۆسی دووەم]] بنیاد نراونەتەوە.<ref name="thekurdishproject.org" /><ref name=":4" /><ref name=":3" /> لە ماوەی پتر لە ١٥٠٠ ساڵی دواتردا، ئەم دیوارانە بە بەکارھێنانی بەردی گڕکانی ناوچەکانی دەوروبەری فراوان کران و بنیاد نراونەتەوە.<ref name="thekurdishproject.org">{{cite web |title=Diyarbakir City Walls - The Kurdish Project |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/historical-sites-in-kurdistan/diyarbakir-city-walls/}}</ref> شوێنەکە پاشماوەی [[حوورییەکان]]، ڕۆمەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی|سەلجووقییەکان]]، [[ئارتوقییەکان|ئارتووقییەکان]]، [[ئاق قۆینلۆ]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]ی تێدایە.<ref name=":3" /> شارەکە بەوە دادەنرێت کە خاوەن «کەسایەتییەکی فرەکەلتوور، فرەزمان و فرەفەرھەنگ» بێت.<ref name=":3">{{Cite web |title=Diyarbakır Castle and Fortress |url=http://www.kultur.gov.tr/EN,113758/diyarbakir-castle-and-fortress.html |access-date=2018-02-14 |website=www.kultur.gov.tr |language=tr}}</ref> [[File:Dag Kapi Diyarbakir DSCF7976.jpg|left|thumb|دەروازەی ھارپووت (یان «داغ کاپی»)، دەروازەی باکووری شارەکە. دەروازەکە دیزاینێکی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] دەپارێزێت بەڵام لە ساڵی ٩٠٩دا لە سەردەمی [[خەلافەتی عەباسی|عەباسی]]دا بنیاد نراوەتەوە.<ref name=":22">{{Cite book |last=Sinclair |first=Thomas Alan |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5CMnEAAAQBAJ&dq=Hasan+Han+diyarbakir&pg=PA190 |title=Eastern Turkey: an architectural and archaeological survey |publisher=The Pindar Press |year=1989 |isbn=0907132340 |volume=III |pages=164–176 |chapter=Diyarbakır}}</ref>]] دیوارەکان لە سەردەمی بیزەنتیدا فراوان کران و نۆژەن کرانەوە، بەتایبەتی لە سەردەمی [[جەستێنیانی یەکەم]] (سەدەی شەشەم).<ref name=":4" /> دوای فەتحی ناوچەکە لەلایەن موسڵمانانەوە لە سەدەی حەوتەمدا، لەلایەن خانەوادە جیاوازەکانی موسڵمانانەوە نۆژەنکردنەوە و بنیادنانەوەی زیاتریان بۆ کراوە.<ref name=":4" /> زۆربەی دیوارەکان بە شێوەی ئێستایان مێژووەکەیان بۆ ئەم بیناسازییە ئیسلامییانەی سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە.<ref name=":22" /> لە ساڵی ٨٩٩دا، دوای ڕاپەڕینی والیی شارەکە، خەلیفەی عەباسی [[ئەلموعتەدید]] فەرمانی دا ھەندێک بەشی دیوارەکان بڕووخێنرێن، لەوانە دەروازەکانی ھارپووت و مێردین (دەروازەکانی باکوور و باشوور)، و ئەگەری ھەیە دەروازە سەرەکییەکانی تری ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.<ref name=":22" /> ئەو نووسراوانەی کە ماونەتەوە دەیسەلمێنن کە دەروازەکانی ھارپووت و [[مێردین]] لە ساڵی ٩٠٩دا لەسەر فەرمانی خەلیفەی عەباسی [[ئەلموقتەدیر]] بنیاد نراونەتەوە، و ئەگەری ھەیە بەشەکانی تری دیوارەکان کە لە ساڵی ٨٩٩دا ڕووخێنرابوون لەم کاتەدا چاک کرابێتنەوە.<ref name=":22" /> لە دەوروبەری ئەم قۆناغەدا، وەستاکان دەستیان کرد بە ھەڵکۆڵینی وێنەی ئاژەڵ لەسەر بەشە نوێیەکانی دیوارەکان، جگە لەو نووسینە عەرەبییانەی کە کارەکانیان تۆمار دەکرد.<ref name=":22" /> لە سەردەمی [[مەروانییەکان]]دا، کار کرا بۆ قایمکردنی بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی دیوارەکان بەتایبەتی.<ref name=":22" /> لە ماوەی کورتخایەنی کۆنترۆڵی سەلجووقە گەورەکان بەسەر شارەکەدا دوای ساڵی ١٠٨٨، دیوار و تاوەرەکان بە تەواوی لەلایەن [[مەلیکشای یەکەم]]ەوە بنیاد نراونەتەوە،<ref name=":4" /> ھەرچەندە کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژاوا چڕ ببووەوە.<ref name=":22" /> لە سەردەمی خانەوادەی ئیناڵید (سەدەی ١٢)، کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژھەڵات بەردەوام بوو، لە نێوان دەروازەی نوێ («یەنی کاپی») و قەڵاکەدا. تا ئەم ماوەیە، نۆژەنکردنەوەکان بەگشتی چاویان لە دیزاین و بیناسازی ڕۆمەکان دەکرد، بە بەکارھێنانی بلۆکی گەورە کە بە ڕیزبەندی ڕێک دانرابوون.<ref name=":22" /> [[File:Diyarbakir_city_walls_DSCF9385.jpg|thumb|[[تاوەری ئولو بەدەن]] لە دیوارەکانی باشووری شارەکەدا. لە ساڵی ١٢٠٨دا لە سەردەمی [[ئارتوقییەکان|ئارتووقییەکاندا]] دروست کراوە و نووسراوی عەرەبی ھەڵکۆڵراو، نەخشی [[ئاژەڵ]] و «[[موقەرنەس]]»ی تێدایە.<ref name=":22" />]] ئیناڵییەکان لە کۆتایی سەدەی ١٢دا لەلایەن فەرمانڕەوای [[ئەییووبییەکان|ئەییووبی]] [[سەڵاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]]ەوە دەرکران و ئارتووقییەکان جێگەیان گرتنەوە، کە تا سەدەی ١٥ فەرمانڕەوایی شارەکەیان کرد.<ref name=":22" /> کارەکانی ئارتووقییەکان لەسەر دیوارەکان ھونەرییەکی زۆر وردتریان تێدابوو و بەراورد بە بیناسازیی ڕۆمی یان چاولێکەری ڕۆمی، بەردی بڕدراوی زۆر بچووکتریان بەکارھێناوە.<ref name=":22" /> ئارتووقییەکان لە ساڵانی ١٢٠٦–١٢٠٧ قەڵاکەیان بنیاد نایەوە. لە ساڵانی ١٢٠٨–١٢٠٩، دوو تاوەرە دیارەکەیان بەدرێژایی دیواری باشوور دروست کرد، کە بە [[تاوەری یەدی کاردەش]] و ئەڤلی بەدەن یان تاوەری ئولو بەدەن ناسراون.<ref name=":22" /> ئەم تاوەرانە بە دیکۆری بەردی ھەڵکۆڵراوی نووسینی [[خۆشنووسی ئیسلامی]] و وێنەی ئاژەڵ و بوونەوەرە ئەفسانەییەکان جیادەکرێنەوە.<ref name=":12">{{Cite book |last= |first= |title=Islam: Art and Architecture |publisher=h.f.ullmann |year=2011 |isbn=9783848003808 |editor-last=Hattstein |editor-first=Markus |location= |pages=381 |language=en |chapter= |editor-last2=Delius |editor-first2=Peter}}</ref> [[File:Matrakci Diyarbekir.jpg|thumb|نەخشەی سەدەی ١٦ی ئامەد لەلایەن [[مەتراکچی نەسووح]]]] لە کاتی شکستی [[ئێرانی سەفەوی|سەفەوییەکان]] و داگیرکردنی ئامەد لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]ەوە لە ساڵی ١٥١٥دا،<ref name=":4" /> عوسمانییەکان بە بەکارھێنانی تۆپ دیوارەکانیان ڕووخاند و بۆیە ناچار بوون دووبارە بنیاد بنرێنەوە.<ref name="thekurdishproject.org" /> لە سەرەتای سەردەمی عوسمانییەکانی شارەکەدا، قەڵاکە بە گواستنەوەی ئەو دیوارەی کە لە شارەکەی جیا دەکردەوە بەرەو دەرەوە فراوان کرا.<ref name=":22" /> چاککردنەوەی عوسمانییەکان بۆ دیوارەکان بە تەواوی پراکتیکی بوو و کەمتر دیکۆری بوو بە بەراورد بە کارەکانی قۆناغەکانی پێشوو.<ref name=":22" /> لە ساڵی ١٩٣٠دا، بەشێک لە دیوارەکە ڕووخێنرا. دوو کردنەوە لە دیوارەکانی ڕۆژاوای دەروازەی ھارپووت و ڕۆژھەڵاتی دەروازەی مێردین دروست کران بۆ ئەوەی ھاتوچۆیەکی باشتر ھەبێت.<ref name=":22" /> جگە لەم درزانە، دیوارەکانی شارەکە ئەمڕۆ زۆربەیان سەلامەتن، ھەرچەندە ھەندێک بەشیان لە بارودۆخێکی باشتردایە بە بەراورد بەوانی تر.<ref name=":22" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، شەڕی نێوان سوپای [[تورکیا]] و [[گەریلا]] کوردەکان بووە ھۆی زیان گەیاندن بە گەڕەکی کۆن (سوور) و شوێنەوارەکانی، ئەمەش پلانەکانی حکوومەتی بۆ پاراستنی شاری مێژوویی تێکدا بەو ھیوایەی گەشتیاران بۆ ناوچە کولتوورییەکەی ئامەد ڕابکێشێت. نزیکەی سێیەکی گەڕەکی کۆن لەلایەن [[حکوومەتی تورکیا]]وە دوای کۆتایی ھاتنی پێکدادانەکان وێران کرا، کە زیانێکی قەرەبوونەکراوەی بە شارە دێرینەکە گەیاند.<ref>{{Cite web |last=Duvar |first=Gazete |date=2017-11-29 |title=Sur'da neler yaşandı?.. |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2017/11/29/surda-neler-yasandi |access-date=2022-04-06 |website=www.gazeteduvar.com.tr |language=tr-TR}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ لە کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|تورکیا|کوردستان|چاند}} {{پۆلی کۆمنز|City walls in Diyarbakır}} [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە باکووری کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی تورکیا]] [[پۆل:قەڵاکانی کوردستان]] [[پۆل:قەڵاکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنەکانی ئامەد]] [[پۆل:کۆلکەوتارەکانی مێژوو]] [[پۆل:مێزۆپۆتامیا]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ئامەد]] 1o8ula2vcje7et72zrmg2xx530x1oub 1573875 1573874 2026-04-09T10:50:11Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1573875 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''قەڵای ئامەد''' یان '''قەڵای دیاربەکر''' ({{بە کورمانجی|Sûra Amedê}}، {{بە تورکی|Diyarbakır Kalesi}}) قەڵایەکی مێژوویییە، کە دەکەوێتە ناوچەی [[سوور، ئامەد|سوور]] لە [[ئامەد]]، [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]].<ref name="kulturvarliklari2">[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901190254/http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}. &#x20;</ref> ساڵی ٢٠٠٠، [[یوونێسکۆ]] قەڵاکەی لەلیستێکی نافەرمی دانا.<ref name="kulturvarliklari3">[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901190254/http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}. &#x20;</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥، بەفەرمی بووە یەکێک لەشوێنەوارەکانی [[میراتی جیھانیی یوونێسکۆ]] لەپاڵ باخچەکانی ھەوسەل، بەپێی سەرچاوەکانی یوونێسکۆ مێژووی قەڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٨٨، لەسەردەمی دەوڵەتی ڕۆمی کۆن و فەرمانڕەوای کۆسەنتینی دووەم دروستکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://whc.unesco.org/en/list/1488|سەردێڕ=Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape|وێبگە=یوونێسکۆ|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190621161204/https://whc.unesco.org/en/list/1488|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیوارەکانی قەڵاکە، لەدوای [[دیواری چین]] بەرزترین و درێژترین دیواری بەدوای یەکەوەن لەئاستی جیھان.<ref>[http://www.zaman.com.tr/sehir_diyarbakir-surlari_562160.html "Diyarbakır Surları"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523061446/http://www.zaman.com.tr/sehir_diyarbakir-surlari_562160.html|date=2015-05-23}}. &#x20;</ref><ref>[http://www.diyarbakirkulturturizm.gov.tr/TR,56899/surlar.html "Surlar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902160347/http://www.diyarbakirkulturturizm.gov.tr/TR,56899/surlar.html |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}. &#x20;</ref> قەڵاکە چەند دەروازەیەکی ھەیە، سەرەکییەکەیان ناوی چیا (Dağ)، دەروازەی ئورفە، دەروازەی [[مێردین]] و دەروازەی نوێ (Yeni).<ref name="kulturvarliklari">[http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901190254/http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44403/diyarbakir-kalesi-ve-surlari-diyarbakir.html |date= ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}. &#x20;</ref> == مێژوو == دیوارەکانی ئامەد بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٩٧ی زایینیدا لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ڕۆمەکانەوە]] دروست کران، کە لە ساڵی ٢٣٠ی زایینیدا شارەکەیان داگیر کردبوو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Huebner |first=Jeff W. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=74JI2UlcU8AC&dq=diyarbakir+walls&pg=PA190 |title=International Dictionary of Historic Places: Southern Europe |publisher=Fitzroy & Dearborn Publishers |year=1995 |isbn=978-1-884964-02-2 |editor-last=Ring |editor-first=Trudy |pages=190–193 |language=en |chapter=Diyarbakır (Diyarbakır, Turkey) |editor-last2=Salkin |editor-first2=Robert M. |editor-last3=La Boda |editor-first3=Sharon}}</ref><ref name="thekurdishproject.org" /> لە ساڵی ٣٤٩ی زایینیدا دیوارەکان بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کران یان لەسەر فەرمانی ئیمپراتۆر [[کۆنستانتیۆسی دووەم]] بنیاد نراونەتەوە.<ref name="thekurdishproject.org" /><ref name=":4" /><ref name=":3" /> لە ماوەی پتر لە ١٥٠٠ ساڵی دواتردا، ئەم دیوارانە بە بەکارھێنانی بەردی گڕکانی ناوچەکانی دەوروبەری فراوان کران و بنیاد نراونەتەوە.<ref name="thekurdishproject.org">{{cite web |title=Diyarbakir City Walls - The Kurdish Project |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/historical-sites-in-kurdistan/diyarbakir-city-walls/}}</ref> شوێنەکە پاشماوەی [[حوورییەکان]]، ڕۆمەکان، [[ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی|سەلجووقییەکان]]، [[ئارتوقییەکان|ئارتووقییەکان]]، [[ئاق قۆینلۆ]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]ی تێدایە.<ref name=":3" /> شارەکە بەوە دادەنرێت کە خاوەن «کەسایەتییەکی فرەکەلتوور، فرەزمان و فرەفەرھەنگ» بێت.<ref name=":3">{{Cite web |title=Diyarbakır Castle and Fortress |url=http://www.kultur.gov.tr/EN,113758/diyarbakir-castle-and-fortress.html |access-date=2018-02-14 |website=www.kultur.gov.tr |language=tr}}</ref> [[File:Dag Kapi Diyarbakir DSCF7976.jpg|left|thumb|دەروازەی ھارپووت (یان «داغ کاپی»)، دەروازەی باکووری شارەکە. دەروازەکە دیزاینێکی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] دەپارێزێت بەڵام لە ساڵی ٩٠٩دا لە سەردەمی [[خەلافەتی عەباسی|عەباسی]]دا بنیاد نراوەتەوە.<ref name=":22">{{Cite book |last=Sinclair |first=Thomas Alan |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5CMnEAAAQBAJ&dq=Hasan+Han+diyarbakir&pg=PA190 |title=Eastern Turkey: an architectural and archaeological survey |publisher=The Pindar Press |year=1989 |isbn=0907132340 |volume=III |pages=164–176 |chapter=Diyarbakır}}</ref>]] دیوارەکان لە سەردەمی بیزەنتیدا فراوان کران و نۆژەن کرانەوە، بەتایبەتی لە سەردەمی [[جەستێنیانی یەکەم]] (سەدەی شەشەم).<ref name=":4" /> دوای فەتحی ناوچەکە لەلایەن موسڵمانانەوە لە سەدەی حەوتەمدا، لەلایەن خانەوادە جیاوازەکانی موسڵمانانەوە نۆژەنکردنەوە و بنیادنانەوەی زیاتریان بۆ کراوە.<ref name=":4" /> زۆربەی دیوارەکان بە شێوەی ئێستایان مێژووەکەیان بۆ ئەم بیناسازییە ئیسلامییانەی سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە.<ref name=":22" /> لە ساڵی ٨٩٩دا، دوای ڕاپەڕینی والیی شارەکە، خەلیفەی عەباسی [[ئەلموعتەدید]] فەرمانی دا ھەندێک بەشی دیوارەکان بڕووخێنرێن، لەوانە دەروازەکانی ھارپووت و مێردین (دەروازەکانی باکوور و باشوور)، و ئەگەری ھەیە دەروازە سەرەکییەکانی تری ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.<ref name=":22" /> ئەو نووسراوانەی کە ماونەتەوە دەیسەلمێنن کە دەروازەکانی ھارپووت و [[مێردین]] لە ساڵی ٩٠٩دا لەسەر فەرمانی خەلیفەی عەباسی [[ئەلموقتەدیر]] بنیاد نراونەتەوە، و ئەگەری ھەیە بەشەکانی تری دیوارەکان کە لە ساڵی ٨٩٩دا ڕووخێنرابوون لەم کاتەدا چاک کرابێتنەوە.<ref name=":22" /> لە دەوروبەری ئەم قۆناغەدا، وەستاکان دەستیان کرد بە ھەڵکۆڵینی وێنەی ئاژەڵ لەسەر بەشە نوێیەکانی دیوارەکان، جگە لەو نووسینە عەرەبییانەی کە کارەکانیان تۆمار دەکرد.<ref name=":22" /> لە سەردەمی [[مەروانییەکان]]دا، کار کرا بۆ قایمکردنی بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی دیوارەکان بەتایبەتی.<ref name=":22" /> لە ماوەی کورتخایەنی کۆنترۆڵی سەلجووقە گەورەکان بەسەر شارەکەدا دوای ساڵی ١٠٨٨، دیوار و تاوەرەکان بە تەواوی لەلایەن [[مەلیکشای یەکەم]]ەوە بنیاد نراونەتەوە،<ref name=":4" /> ھەرچەندە کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژاوا چڕ ببووەوە.<ref name=":22" /> لە سەردەمی خانەوادەی ئیناڵید (سەدەی ١٢)، کارەکان لەسەر دیوارەکانی ڕۆژھەڵات بەردەوام بوو، لە نێوان دەروازەی نوێ («یەنی کاپی») و قەڵاکەدا. تا ئەم ماوەیە، نۆژەنکردنەوەکان بەگشتی چاویان لە دیزاین و بیناسازی ڕۆمەکان دەکرد، بە بەکارھێنانی بلۆکی گەورە کە بە ڕیزبەندی ڕێک دانرابوون.<ref name=":22" /> [[File:Diyarbakir_city_walls_DSCF9385.jpg|thumb|[[تاوەری ئولو بەدەن]] لە دیوارەکانی باشووری شارەکەدا. لە ساڵی ١٢٠٨دا لە سەردەمی [[ئارتوقییەکان|ئارتووقییەکاندا]] دروست کراوە و نووسراوی عەرەبی ھەڵکۆڵراو، نەخشی [[ئاژەڵ]] و «[[موقەرنەس]]»ی تێدایە.<ref name=":22" />]] ئیناڵییەکان لە کۆتایی سەدەی ١٢دا لەلایەن فەرمانڕەوای [[ئەییووبییەکان|ئەییووبی]] [[سەڵاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]]ەوە دەرکران و ئارتووقییەکان جێگەیان گرتنەوە، کە تا سەدەی ١٥ فەرمانڕەوایی شارەکەیان کرد.<ref name=":22" /> کارەکانی ئارتووقییەکان لەسەر دیوارەکان ھونەرییەکی زۆر وردتریان تێدابوو و بەراورد بە بیناسازیی ڕۆمی یان چاولێکەری ڕۆمی، بەردی بڕدراوی زۆر بچووکتریان بەکارھێناوە.<ref name=":22" /> ئارتووقییەکان لە ساڵانی ١٢٠٦–١٢٠٧ قەڵاکەیان بنیاد نایەوە. لە ساڵانی ١٢٠٨–١٢٠٩، دوو تاوەرە دیارەکەیان بەدرێژایی دیواری باشوور دروست کرد، کە بە [[تاوەری یەدی کاردەش]] و ئەڤلی بەدەن یان تاوەری ئولو بەدەن ناسراون.<ref name=":22" /> ئەم تاوەرانە بە دیکۆری بەردی ھەڵکۆڵراوی نووسینی [[خۆشنووسی ئیسلامی]] و وێنەی ئاژەڵ و بوونەوەرە ئەفسانەییەکان جیادەکرێنەوە.<ref name=":12">{{Cite book |last= |first= |title=Islam: Art and Architecture |publisher=h.f.ullmann |year=2011 |isbn=9783848003808 |editor-last=Hattstein |editor-first=Markus |location= |pages=381 |language=en |chapter= |editor-last2=Delius |editor-first2=Peter}}</ref> [[File:Matrakci Diyarbekir.jpg|thumb|نەخشەی سەدەی ١٦ی ئامەد لەلایەن [[مەتراکچی نەسووح]]]] لە کاتی شکستی [[ئێرانی سەفەوی|سەفەوییەکان]] و داگیرکردنی ئامەد لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]ەوە لە ساڵی ١٥١٥دا،<ref name=":4" /> عوسمانییەکان بە بەکارھێنانی تۆپ دیوارەکانیان ڕووخاند و بۆیە ناچار بوون دووبارە بنیاد بنرێنەوە.<ref name="thekurdishproject.org" /> لە سەرەتای سەردەمی عوسمانییەکانی شارەکەدا، قەڵاکە بە گواستنەوەی ئەو دیوارەی کە لە شارەکەی جیا دەکردەوە بەرەو دەرەوە فراوان کرا.<ref name=":22" /> چاککردنەوەی عوسمانییەکان بۆ دیوارەکان بە تەواوی پراکتیکی بوو و کەمتر دیکۆری بوو بە بەراورد بە کارەکانی قۆناغەکانی پێشوو.<ref name=":22" /> لە ساڵی ١٩٣٠دا، بەشێک لە دیوارەکە ڕووخێنرا. دوو کردنەوە لە دیوارەکانی ڕۆژاوای دەروازەی ھارپووت و ڕۆژھەڵاتی دەروازەی مێردین دروست کران بۆ ئەوەی ھاتوچۆیەکی باشتر ھەبێت.<ref name=":22" /> جگە لەم درزانە، دیوارەکانی شارەکە ئەمڕۆ زۆربەیان سەلامەتن، ھەرچەندە ھەندێک بەشیان لە بارودۆخێکی باشتردایە بە بەراورد بەوانی تر.<ref name=":22" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، شەڕی نێوان سوپای [[تورکیا]] و [[گەریلا]] کوردەکان بووە ھۆی زیان گەیاندن بە گەڕەکی کۆن (سوور) و شوێنەوارەکانی، ئەمەش پلانەکانی حکوومەتی بۆ پاراستنی شاری مێژوویی تێکدا بەو ھیوایەی گەشتیاران بۆ ناوچە کولتوورییەکەی ئامەد ڕابکێشێت. نزیکەی سێیەکی گەڕەکی کۆن لەلایەن [[حکوومەتی تورکیا]]وە دوای کۆتایی ھاتنی پێکدادانەکان وێران کرا، کە زیانێکی قەرەبوونەکراوەی بە شارە دێرینەکە گەیاند.<ref>{{Cite web |last=Duvar |first=Gazete |date=2017-11-29 |title=Sur'da neler yaşandı?.. |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2017/11/29/surda-neler-yasandi |access-date=2022-04-06 |website=www.gazeteduvar.com.tr |language=tr-TR}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ لە کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|تورکیا|کوردستان|چاند}} {{پۆلی کۆمنز|City walls in Diyarbakır}} [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە باکووری کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی تورکیا]] [[پۆل:قەڵاکانی کوردستان]] [[پۆل:قەڵاکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنەکانی ئامەد]] [[پۆل:مێزۆپۆتامیا]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ئامەد]] kf1gzoxm9unskyce423up4cqo4q3lw6 0 157620 1573861 1519014 2026-04-09T09:24:45Z 1silent scientist 51740 1573861 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = نەبووخەدنیزەری دووەم | birth_date = {{circa}} ٦٤٢ی پ.ز | native_lang1_name1 = نابوو-کودووری-ئووسوور | native_lang1 = [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]] | issue-link = #Family and children | issue-pipe = لە نێوان<br />ئەوانی تردا | issue = {{unbulleted list | [[کاشایا]] | [[ئەمێل-ماردووک]] | [[نیتۆکریسی بابیل|نیتۆکریس]] (؟) }} | succession = پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] | death_place = [[بابل]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] | death_date = ٧ی تشرینی یەکەمی ٥٦٢ی پ.ز (تەمەن {{circa}} ٧٩/٨٠) | birth_place = [[ئورووک]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] | mother = | title = {{unbulleted list | [[پێڕستی پاشاکانی بابیل|پاشای بابیل]] | [[پاشای سۆمەر و ئەکەد]] | [[پاشای گەردوون]] }} | father = [[نەبوپلاسەر]] | spouse = [[ئامیتیسی میدی]] (؟) | successor = [[ئەمێل-ماردووک]] | predecessor = [[نەبوپلاسەر]] | coronation = ٧ی ئەیلوولی ٦٠٥ی پ.ز{{nbsp}}{{Sfn|Lipschits|2005|p=35}} | reign = ١٥ی ئابی ٦٠٥ی پ.ز – ٧ی تشرینی یەکەمی ٥٦٢ی پ.ز{{Sfn|Parker|Dubberstein|1942|p=10}}{{Sfn|Lipschits|2005|p=35}} | caption = بەشێک لەوەی کە پێی دەوترێت «کۆڵەکەی بورجی بابل»، کە نەبووخەدنیزەری دووەم لە لای ڕاستەوە نیشان دەدات و وێنایەکی [[زیگورات]]ە گەورەکەی [[بابل]] («ئێتێمێنانکی») لە لای چەپەوە نیشان دەدات. | image = Nebuchadnezzar II crop.png | alt = تابلۆیەکی بەردین بە وێنەی نەبووخەدنیزەر و پەرستگایەک | dynasty = [[خانەوادەی کلدانی]] }} '''نەبووخەد نەسری دووەم''' یان '''نەبووخەدنیزەری دووەم'''، زیاتر بە شێوەیەکی ڕاستتر بە «نەبووخەدرێزەری دووەم» دەنووسرێت، بە واتای «[[نابوو]]، ئاگاداری میراتگرەکەم بە»، دووەم پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] بوو، کە لە کاتی مردنی باوکی [[نەبوپلاسەر]] لە ٦٠٥ی پ.ز تا مردنی خۆی لە ٥٦٢ی پ.ز حوکمڕانی کردووە. زۆرجار بە «نەبووخەدنیزەری مەزن» ناوزەند دەکرێت، ئەو وەک گەورەترین پاشای ئیمپراتۆریەتەکە دادەنرێت، کە بەناوبانگە بەھۆی ھەڵمەتە سەربازییەکانی لە [[لێڤانت]] و دەوریان لە [[مێژووی جوو]]، و بەھۆی پڕۆژە بیناسازییەکانی لە پایتەختەکەی لە [[بابل]]. نەبووخەدنیزەر بۆ ماوەی ٤٣ ساڵ حوکمڕانی کردووە، درێژترین ماوەی پاشایەتی بووە لە [[خانەوادەی کلدانی|خانەوادەی بابلی نوێ]]. تا کاتی مردنی، لە نێوان بەھێزترین فەرمانڕەواکانی جیھاندا بووە. پێدەچێت ناوی لێنرابێت بەناوی [[نەبووخەدنیزەر (فەرمانڕەوای ئورووک)|باپیری بە ھەمان ناو]] یان بەناوی [[نەبووخەدنیزەری یەکەم]]، یەکێک لە گەورەترین پاشا جەنگاوەرەکانی بابل، نەبووخەدنیزەری دووەم پێشتر لە سەردەمی دەسەڵاتی باوکیدا ناوبانگی بۆ خۆی بەدەستھێنابوو، بە سەرکردایەتیکردنی سوپاکان لە [[داگیرکردنی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی لەلایەن ماد-بابلییەکانەوە]]. لە [[جەنگی کارکەمیش]] لە ٦٠٥ی پ.ز، نەبووخەدنیزەر شکستییەکی کوشندەی بەسەر سوپایەکی [[خانەوادەی بیست و شەشەمی میسر|میسری]] بە سەرکردایەتی فیرعەون [[نێکۆی دووەم]] ھێنا و دڵنیایی دا کە ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ وەک ھێزی باڵا لە [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]] جێگەی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] دەگرێتەوە. دوای ماوەیەکی کەم لەم سەرکەوتنە، [[نەبوپلاسەر]] مرد و نەبووخەدنیزەر بوو بە پاشا. سەرەڕای کاروانی سەربازی سەرکەوتووی لە سەردەمی دەسەڵاتی باوکیدا، سەرەتای دەسەڵاتی نەبووخەدنیزەر دەستکەوتی کەمی بەخۆیەوە بینی و شاھیدی ھێرشێکی شکستی کارەساتبار بوو بۆ سەر میسر. ئەم ئەدایە وای کرد ھەندێک لە پاشکۆکانی بابل گومان لە ھێزی بابل بکەن و بووە ھۆی سەرھەڵدانی ڕاپەڕین لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکەیدا.<ref>{{Citation |last=Darvill |first=Timothy |title=Nebuchadnezzar |date=1 January 2009 |work=The Concise Oxford Dictionary of Archaeology |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199534043.001.0001/acref-9780199534043-e-2720?rskey=MDO9oN&result=2821 |access-date=27 January 2025 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780199534043.001.0001 |isbn=978-0-19-953404-3}}</ref> دوای ئەوەی سەرەتا ھەندێک ڕاپەڕینی لە ڕۆژھەڵات سەرکوت کرد، نەبووخەدنیزەر سەرنجی خۆی خستە سەر لێڤانت و لە ساڵانی ٥٨٠ی پ.زدا دەستی کرد بە زنجیرەیەک ھەڵمەت دژی ویلایەتە یاخیبووەکانی ژێر دەسەڵاتی. لە ٥٨٧ی پ.ز نەبووخەدنیزەر [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (٥٨٧ی پێش زایین)|ئورشەلیمی گەمارۆدا]] و وێرانی کرد و [[شانشینی یەھوودا]]ی لەناو برد، زۆربەی دانیشتووانی ئاوارە کرد لەوەی کە بە [[دیلبوونی بابل]] ناسراوە. ئەم ڕووداوە پێگەیەکی خراپی بۆ نەبووخەدنیزەر لە مێژووی جوودا بەدەستھێنا. لە ڕێگەی ئەم داگیرکارییە و دواتر گرتنی شاری فینیقی [[تایەر، لوبنان|تایەر]]، و ھەڵمەتەکانی تری لە لێڤانت، نەبووخەدنیزەر سەروەت و سامانی ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێی لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن گەڕاندەوە. جگە لە ھەڵمەتە سەربازییەکانی، نەبووخەدنیزەر وەک بنیادنەرێکی گەورە لە یاد دەکرێت کە زۆرێک لە باڵەخانە ئایینییەکانی بابلی دروست کرد، لەوانە [[ئێساگیلا]] و [[ئێتێمێنانکی]]، کۆشکەکانی ڕازاندەوە و ناوەندە ئاھەنگگێڕانەکەی لە ڕێگەی نۆژەنکردنەوەی شەقامی نمایش و [[دەروازەی عەشتار]] جوانتر کرد. بەو پێیەی زۆربەی نووسراوەکانی نەبووخەدنیزەر باس لە پڕۆژە بیناسازییەکانی دەکەن نەک دەستکەوتە سەربازییەکانی، بۆ ماوەیەک لەلایەن مێژوونووسانەوە زیاتر وەک بنیادنەرێک دەبینرا نەک جەنگاوەرێک. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Nebuchadnezzar II}} [[پۆل:بابل]] a19h3x20diexx0ub6ypqnnib1ynhe4m 1573862 1573861 2026-04-09T09:25:26Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[نەبووخەد نەسر دووەم]]ی گواستەوە بۆ [[نەبووخەد نەسری دووەم]] 1573861 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = نەبووخەدنیزەری دووەم | birth_date = {{circa}} ٦٤٢ی پ.ز | native_lang1_name1 = نابوو-کودووری-ئووسوور | native_lang1 = [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]] | issue-link = #Family and children | issue-pipe = لە نێوان<br />ئەوانی تردا | issue = {{unbulleted list | [[کاشایا]] | [[ئەمێل-ماردووک]] | [[نیتۆکریسی بابیل|نیتۆکریس]] (؟) }} | succession = پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] | death_place = [[بابل]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] | death_date = ٧ی تشرینی یەکەمی ٥٦٢ی پ.ز (تەمەن {{circa}} ٧٩/٨٠) | birth_place = [[ئورووک]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] | mother = | title = {{unbulleted list | [[پێڕستی پاشاکانی بابیل|پاشای بابیل]] | [[پاشای سۆمەر و ئەکەد]] | [[پاشای گەردوون]] }} | father = [[نەبوپلاسەر]] | spouse = [[ئامیتیسی میدی]] (؟) | successor = [[ئەمێل-ماردووک]] | predecessor = [[نەبوپلاسەر]] | coronation = ٧ی ئەیلوولی ٦٠٥ی پ.ز{{nbsp}}{{Sfn|Lipschits|2005|p=35}} | reign = ١٥ی ئابی ٦٠٥ی پ.ز – ٧ی تشرینی یەکەمی ٥٦٢ی پ.ز{{Sfn|Parker|Dubberstein|1942|p=10}}{{Sfn|Lipschits|2005|p=35}} | caption = بەشێک لەوەی کە پێی دەوترێت «کۆڵەکەی بورجی بابل»، کە نەبووخەدنیزەری دووەم لە لای ڕاستەوە نیشان دەدات و وێنایەکی [[زیگورات]]ە گەورەکەی [[بابل]] («ئێتێمێنانکی») لە لای چەپەوە نیشان دەدات. | image = Nebuchadnezzar II crop.png | alt = تابلۆیەکی بەردین بە وێنەی نەبووخەدنیزەر و پەرستگایەک | dynasty = [[خانەوادەی کلدانی]] }} '''نەبووخەد نەسری دووەم''' یان '''نەبووخەدنیزەری دووەم'''، زیاتر بە شێوەیەکی ڕاستتر بە «نەبووخەدرێزەری دووەم» دەنووسرێت، بە واتای «[[نابوو]]، ئاگاداری میراتگرەکەم بە»، دووەم پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] بوو، کە لە کاتی مردنی باوکی [[نەبوپلاسەر]] لە ٦٠٥ی پ.ز تا مردنی خۆی لە ٥٦٢ی پ.ز حوکمڕانی کردووە. زۆرجار بە «نەبووخەدنیزەری مەزن» ناوزەند دەکرێت، ئەو وەک گەورەترین پاشای ئیمپراتۆریەتەکە دادەنرێت، کە بەناوبانگە بەھۆی ھەڵمەتە سەربازییەکانی لە [[لێڤانت]] و دەوریان لە [[مێژووی جوو]]، و بەھۆی پڕۆژە بیناسازییەکانی لە پایتەختەکەی لە [[بابل]]. نەبووخەدنیزەر بۆ ماوەی ٤٣ ساڵ حوکمڕانی کردووە، درێژترین ماوەی پاشایەتی بووە لە [[خانەوادەی کلدانی|خانەوادەی بابلی نوێ]]. تا کاتی مردنی، لە نێوان بەھێزترین فەرمانڕەواکانی جیھاندا بووە. پێدەچێت ناوی لێنرابێت بەناوی [[نەبووخەدنیزەر (فەرمانڕەوای ئورووک)|باپیری بە ھەمان ناو]] یان بەناوی [[نەبووخەدنیزەری یەکەم]]، یەکێک لە گەورەترین پاشا جەنگاوەرەکانی بابل، نەبووخەدنیزەری دووەم پێشتر لە سەردەمی دەسەڵاتی باوکیدا ناوبانگی بۆ خۆی بەدەستھێنابوو، بە سەرکردایەتیکردنی سوپاکان لە [[داگیرکردنی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی لەلایەن ماد-بابلییەکانەوە]]. لە [[جەنگی کارکەمیش]] لە ٦٠٥ی پ.ز، نەبووخەدنیزەر شکستییەکی کوشندەی بەسەر سوپایەکی [[خانەوادەی بیست و شەشەمی میسر|میسری]] بە سەرکردایەتی فیرعەون [[نێکۆی دووەم]] ھێنا و دڵنیایی دا کە ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ وەک ھێزی باڵا لە [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]] جێگەی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] دەگرێتەوە. دوای ماوەیەکی کەم لەم سەرکەوتنە، [[نەبوپلاسەر]] مرد و نەبووخەدنیزەر بوو بە پاشا. سەرەڕای کاروانی سەربازی سەرکەوتووی لە سەردەمی دەسەڵاتی باوکیدا، سەرەتای دەسەڵاتی نەبووخەدنیزەر دەستکەوتی کەمی بەخۆیەوە بینی و شاھیدی ھێرشێکی شکستی کارەساتبار بوو بۆ سەر میسر. ئەم ئەدایە وای کرد ھەندێک لە پاشکۆکانی بابل گومان لە ھێزی بابل بکەن و بووە ھۆی سەرھەڵدانی ڕاپەڕین لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکەیدا.<ref>{{Citation |last=Darvill |first=Timothy |title=Nebuchadnezzar |date=1 January 2009 |work=The Concise Oxford Dictionary of Archaeology |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199534043.001.0001/acref-9780199534043-e-2720?rskey=MDO9oN&result=2821 |access-date=27 January 2025 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780199534043.001.0001 |isbn=978-0-19-953404-3}}</ref> دوای ئەوەی سەرەتا ھەندێک ڕاپەڕینی لە ڕۆژھەڵات سەرکوت کرد، نەبووخەدنیزەر سەرنجی خۆی خستە سەر لێڤانت و لە ساڵانی ٥٨٠ی پ.زدا دەستی کرد بە زنجیرەیەک ھەڵمەت دژی ویلایەتە یاخیبووەکانی ژێر دەسەڵاتی. لە ٥٨٧ی پ.ز نەبووخەدنیزەر [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (٥٨٧ی پێش زایین)|ئورشەلیمی گەمارۆدا]] و وێرانی کرد و [[شانشینی یەھوودا]]ی لەناو برد، زۆربەی دانیشتووانی ئاوارە کرد لەوەی کە بە [[دیلبوونی بابل]] ناسراوە. ئەم ڕووداوە پێگەیەکی خراپی بۆ نەبووخەدنیزەر لە مێژووی جوودا بەدەستھێنا. لە ڕێگەی ئەم داگیرکارییە و دواتر گرتنی شاری فینیقی [[تایەر، لوبنان|تایەر]]، و ھەڵمەتەکانی تری لە لێڤانت، نەبووخەدنیزەر سەروەت و سامانی ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێی لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن گەڕاندەوە. جگە لە ھەڵمەتە سەربازییەکانی، نەبووخەدنیزەر وەک بنیادنەرێکی گەورە لە یاد دەکرێت کە زۆرێک لە باڵەخانە ئایینییەکانی بابلی دروست کرد، لەوانە [[ئێساگیلا]] و [[ئێتێمێنانکی]]، کۆشکەکانی ڕازاندەوە و ناوەندە ئاھەنگگێڕانەکەی لە ڕێگەی نۆژەنکردنەوەی شەقامی نمایش و [[دەروازەی عەشتار]] جوانتر کرد. بەو پێیەی زۆربەی نووسراوەکانی نەبووخەدنیزەر باس لە پڕۆژە بیناسازییەکانی دەکەن نەک دەستکەوتە سەربازییەکانی، بۆ ماوەیەک لەلایەن مێژوونووسانەوە زیاتر وەک بنیادنەرێک دەبینرا نەک جەنگاوەرێک. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Nebuchadnezzar II}} [[پۆل:بابل]] a19h3x20diexx0ub6ypqnnib1ynhe4m 0 170172 1573835 1573555 2026-04-09T00:38:54Z SpinnerLaserzthe2nd 52212 ([[c:GR|GR]]) [[File:DK Passport Cover.jpg]] → [[File:Danish Passport Cover.svg]] 1573835 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Orphan|date=حوزەیران ٢٠٢١}} }} == پاسپۆرت ئاسایییەکان ھاوچەرخ == [[File:Passport design world map.png|center|upright=3.3|thumb| ڕەنگی پاسپۆرتی وڵاتانی جیھان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Category:Passports|ناونیشان=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Passports|وێبگە=commons.wikimedia.org|بڵاوکەرەوە=Wikimedia Commons|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref> === [[ئەفریقا]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion. --> [[File:Africa (orthographic projection).svg|left|frameless|upright]] <gallery class="center"> File:Passeport biométrique algérien Couverture.jpg|{{flagicon|Algeria}} [[پاسپۆرتی جەزائیر|جەزائیر]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Beninese Passport.jpg|{{flagicon|Benin}} [[Beninese passport|بێنین]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|BFA}} [[Burkinabe passport|بورکینافاسۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cape Verdean Passport Cover.jpg|{{flagicon|Cape Verde}} [[Cape Verdean passport|کەیپڤەرد]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|Central African Republic}} [[Central African Republic passport|کۆماری ئەفریقای ناوەندی]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Chadian Passport.jpg|{{flagicon|Chad}} [[Chadian passport|چاد]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Comorian Passport.png|{{flagicon|Comoros}} [[Comorian passport|دوورگەکانی قەمەر]] {{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Djiboutian passport.jpg|{{flagicon|Djibouti}} [[Djibouti passport|جیبووتی]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Congolese Passport.jpg|{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[Democratic Republic of the Congo passport|کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:New Egyptian Passport.jpg|{{flagicon|Egypt}} [[Egyptian passport|میسر]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Eritrean Passport.jpeg|{{flagicon|Eritrea}} [[Eritrean passport|ئێریتریا]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Swazi Passport.jpg|{{flagicon|Eswatini}} [[Swazi passport|Eswatini]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Current Ethiopian Passport.jpg|{{flagicon|Ethiopia}} [[Ethiopian passport|ئیتیۆپیا]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Gabonese passport.jpg|{{flagicon|Gabon}} [[Gabonese passport|گابۆن]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Ghana Biometric Passport.jpg|{{flagicon|Ghana}} [[Ghanaian passport|گانا]]{{ھن}} [[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passaporte Guiné-Bissau.jpg|{{flagicon|Guinea Bissau}} [[Guinea-Bissauan passport|Guinea-Bissau]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Kenyan E-passport.jpg|{{flagicon|Kenya}} [[Kenyan passport|کینیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|LBR}} [[Liberian passport|لیبێریا]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Libyan New Passport.jpg|{{flagicon|Libya}} [[Libyan passport|لیبیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Malagasy Passport Cover 2013.svg|{{flagicon|Madagascar}} [[Malagasy passport|ماداگاسکار]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Mauritanian Biometric Passport.png|{{flagicon|Mauritania}} [[Mauritanian passport|مۆریتانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:BioPassMaroc.JPG|{{flagicon|Morocco}} [[Moroccan passport|مەغریب]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Mozambican Passport.jpg|{{flagicon|Mozambique}} [[Mozambican passport|مۆزامبیک]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Namibia Passport.jpg|{{flagicon|Namibia}} [[Namibian passport|نامیبیا]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Niger Passport.JPG|{{flagicon|Niger}} [[Nigerien passport|نیجەر]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|Nigeria}} [[Nigerian passport|نێجیریا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|Rwanda}} [[Rwandan passport|ڕواندا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Helenacover.jpg|{{flagicon|Saint Helena}} [[St. Helena passport|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Santomean Passport.jpg|{{flagicon|São Tomé and Príncipe}} [[Santomean passport|ساوتۆمێ و پرینسیپی]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Senegalese Passport.png|{{flagicon|Senegal}} [[Senegalese passport|سێنیگال]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passport of Seychelles cover cropped.jpg|{{flagicon|Seychelles}} [[Seychellois passport|سیشێل]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|SLE}} [[Sierra Leonean passport|سییەرالیۆن]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Image not available.png|{{flagicon|Somalia}} [[Somali passport|سۆماڵیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:SA Passport Coat of Arms 2010 web.jpg|{{flagicon|South Africa}} [[South African passport|ئەفریقای باشوور]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Sudan passport cover.JPG|{{flagicon|Sudan}} [[Sudanese passport|سوودان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passport TZ.jpg|{{flagicon|Tanzania}} [[Tanzanian passport|تانزانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Togo passport.png|{{flagicon|Togo}} [[Togolese passport|تۆگۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passeport Tunisie 2014.jpg|{{flagicon|Tunisia}} [[Tunisian passport|توونس]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of Ugandan Passport.jpg|{{flagicon|Uganda}} [[Ugandan passport|ئووگاندا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Sahrawi passport.jpg|{{flagicon|SADR}} [[Sahrawi passport|Western Sahara]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] </gallery> === [[ئەمریکای باکوور]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:Location North America.svg|left|frameless|upright]] <gallery mode="traditional" caption="" class="center"> File:British passport (Anguilla) new.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|AIA}} [[پاسپۆرتی ئەنگویلا|ئەنگویلا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] |{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[Antigua and Barbuda passport|Antigua and Barbuda]] |{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Belize}} [[Belizean passport|Belize]] File:British_passport_(Government_of_Bermuda).jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|BMU}} [[Bermudian passport|Bermuda]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Canada}} [[پاسپۆرتی کەنەدا|کەنەدا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:British passport (Cayman Islands).jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|CYM}} [[British passport (Cayman Islands)|Cayman Islands]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Portada del Pasaporte Costarricense desde 2022.png|{{flagicon|Costa Rica}} [[پاسپۆرتی کۆستاریکا|کۆستاریکا]] File:Current_cover_Cuban_passport.JPG|{{flagicon|Cuba}} [[Cuban passport|کووبا]] File:Dominican Republic Passport.jpg|{{flagicon|Dominican Republic}} [[Dominican Republic passport|کۆماری دۆمینیکان]] File:Passeport Groenland.jpg|{{flagicon|Kingdom of Denmark}} {{flagicon|GRL}} [[Greenlandic passport|Greenland]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Caribbean_Community_Grenada_Passport.jpg|{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Grenada}} [[Grenadian passport|گرینادا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Pasaporte Mexicano.jpg|{{flagicon|Mexico}} [[پاسپۆرتی مەکسیک|مەکسیک]] File:British passport (Montserrat) new.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|MSR}} [[Montserratian passport|Montserrat]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Front cover of the Panamanian biometric passport.jpg|{{flagicon|Panama}} [[پاسپۆرتی پەنەما|پەنەما]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] |{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[Saint Kitts and Nevis passport|Saint Kitts and Nevis]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:SVG passport cover.png|{{flagicon|CARICOM}} {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}} [[Saint Vincent and the Grenadines passport|Saint Vincent and the Grenadines]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:British passport (Turks and Caicos Islands).jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|Turks and Caicos Islands}} [[Turks and Caicos Islands passport|Turks and Caicos Islands]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Us-passport.jpg|{{flagicon|USA}} [[United States passport|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] </gallery> === [[ئەمریکای باشوور]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:South America (orthographic projection).svg|left|frameless|upright]] <gallery caption="" widths="120px" heights="120px" class="center"> File:Passport of Brazil (2019).png| {{flagicon|Mercosur}} {{flagicon|Brazil}} [[Brazilian passport|بەڕازیل]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Portada del pasaporte biométrico actual, vigente desde 2013.jpg| {{flagicon|Chile}} [[Chilean passport|چیلی]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:PasaporteColombiaBiometrico.jpg| {{flagicon|Andean Community}} {{flagicon|Colombia}} [[Colombian passport|کۆلۆمبیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Pasaporte de la República del Ecuador.jpg| {{flagicon|Andean Community}} {{flagicon|Ecuador}} [[Ecuadorian passport|ئێکوادۆر]] File:Biometric Passport Peru.jpg| {{flagicon|Andean Community}} {{flagicon|Peru}} [[Peruvian passport|پێروو]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Pasaporte Venezolano Mercosur.jpeg|{{flagicon|Mercosur}} {{flagicon|UNASUR}} {{flagicon|Venezuela}} [[Venezuelan passport|ڤێنیزوێلا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] </gallery> === [[ئاسیا]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:Asia (orthographic projection).svg|left|upright|frameless]] <gallery widths="120" heights="120" class="center" classes="center"> File:Abkhazian passport.jpg|{{flagicon|Abkhazia}} ''[[Abkhazian passport|ئەبخازیا]]'' File:Afghan Passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Afghanistan}} [[Afghanistani passport|ئەفغانستان]] File:Armenia Passport.svg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Armenia}} [[Armenian passport|ئەرمەنستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Karabakh passport.jpg|{{flagicon|Artsakh}} ''[[پاسپۆرتی ئارتساخ|ئارتساخ]]'' File:Azerbaijan Passport.svg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Azerbaijan}} [[Azerbaijani passport|ئازەربایجان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Bahraincover.png|{{flagicon|Bahrain}} [[Bahraini passport|بەحرەین]] File:Bangladeshi E-Passport.svg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Bangladesh}} [[Bangladeshi passport|بەنگلادێش]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Brunei biometric passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Brunei}} [[Bruneian passport|بروونای]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cambodian Passport.svg|{{flagicon|KHM}} [[Cambodian passport|کەمبۆدیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Chinese passport.svg|{{flagicon|People's Republic of China}} [[پاسپۆرتی چین|چین]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Cover of East Timorese Passport.jpg|{{flagicon|East Timor}} [[East Timorese passport|تیمۆری ڕۆژھەڵات]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Georgian passport.jpg|{{flagicon|Georgia}} [[Georgian passport|گورجستان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Indian Passport cover 2015.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|India}} [[Indian passport|ھیندستان]]{{ھن}} File:Epaspor-nusantara.png|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Indonesia}} [[Indonesian passport|ئیندۆنیزیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Iranian Biometric Passport Cover.jpg|{{flagicon|Iran}} [[Iranian passport|ئێران]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:NB-83720-635162940582157713.jpg|{{flagicon|Iraq}} [[پاسپۆرتی عێراقی|عێراق]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Israeli Passport.svg|{{flagicon|Israel}} [[Israeli passport|ئیسرائیل]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:JapanpassportNew10y.PNG|{{flagicon|Japan}} [[Japanese passport|ژاپۆن]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Kazakhstan Passport.svg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Kazakhstan}} [[Kazakhstani passport|کازاخستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Kuwait passport.png|{{flagicon|GCC}} {{flagicon|KWT}} [[Kuwaiti passport|کووەیت]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Kirguiz.jpg|{{flagicon|KGZ}} [[Kyrgyzstani passport|قرغیزستان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Laos Passport.svg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Laos}} [[Laotian passport|لاوس]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:The New Lebanese Biometric Passport.jpg|{{flagicon|Lebanon}} [[Lebanese passport|لوبنان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Macau Biom Passport.jpg|{{flagicon|People's Republic of China}} {{flagicon|MAC}} [[Macao Special Administrative Region passport|ماکاو (Macao Special Administrative Region)]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:PMA-ICAO2010.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Malaysia}} [[Malaysian passport|مالیزیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Maldives ePassport.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Maldives}} [[Maldivian passport|مالدیڤ]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:PassportMongolia.png|{{flagicon|Mongolia}} [[Mongolian passport|مەنگۆلیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Cover of Burmese Passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Burma}} [[Burmese passport|میانمار]] File:New nepalese passport front.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Nepal}} [[Nepalese passport|نیپال]] File:Pakistani Passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Pakistan}} [[Pakistani passport|پاکستان]] File:Regular Philippine Passport.svg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Philippines}} [[فلیپین passport|Philippines]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Qa.png|{{flagicon|GCC}} {{flagicon|QAT}} [[Qatari passport|قەتەر]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Saudi Arabia Passport.svg|{{flagicon|GCC}} {{flagicon|KSA}} [[Saudi Arabian passport|عەرەبستانی سعوودی]] File:Singaporean passport biom cover.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Singapore}} [[Singapore passport|سینگاپوور]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:KOR ePassport.jpg|{{flagicon|Republic of Korea}} [[Republic of Korea passport|کۆریای باشوور]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:South Ossetian passport cover.jpg|{{flagicon|South Ossetia}} ''[[South Ossetian passport|ئۆسێتیای باشوور]]'' File:Sri Lankan Passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:SAARC Logo.svg|link=South Asian Association for Regional Cooperation|20px]] -->{{flagicon|Sri Lanka}} [[Sri Lankan passport|سریلانکا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:REPUBLIC OF CHINA (TAIWAN) PASSPORT 2020.png|{{flagicon|Taiwan}} ''[[Taiwan passport|Republic of China (تایوان)]]''{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:P TJK NEW.jpg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Tajikistan}} [[Tajik passport|تاجیکستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Thailand ePassport.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Thailand}} [[Thai passport|تایلەند]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Turkmenistan passport.jpg|{{flagicon|Turkmenistan}} [[Turkmen passport|تورکمانستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:United Arab Emirates Passport Cover.png|{{flagicon|GCC}} {{flagicon|UAE}} [[Emirati passport|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Passport of citizen of Uzbekistan. Cover.JPG|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Uzbekistan}} [[Uzbekistani passport|ئۆزبەکستان]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Vietnamese passport.jpg|<!-- Commented out: [[File:Flag_of_ASEAN.svg|ASEAN|23px]] -->{{flagicon|Vietnam}} [[Vietnamese passport|ڤیێتنام]] File:Republic-of-yemen-passport-non-biometric-01.JPG|{{flagicon|Yemen}} [[Yemeni passport|یەمەن]] </gallery> === [[ئەورووپا]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|left|frameless|upright]] <gallery widths="120" heights="120" class="center"> File:Albanian biometric passport (crop).jpg|{{flagicon|Albania}} [[Albanian passport|ئالبانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passaport andorrà.jpg|{{flagicon|AND}} [[Andorran passport|ئەندۆرا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Reisepass at.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Austria}} [[Austrian passport|نەمسا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Пашпарт. Рэспубліка Беларусь. 2001.jpg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Belarus}} [[Belarusian passport|بیلاڕووس]] File:Belgian Passport 2008 cover.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Belgium}} [[Belgian passport|بەلجیکا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Bosnian Passport Cover.jpg|{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Bosnia and Herzegovina passport|بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]] {{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passportbg.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Bulgaria}} [[Bulgarian passport|بولگاریا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Croatian biometric passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Croatia}} [[Croatian passport|کرواتیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Czech passport 2007 cover.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Czech Republic}} [[Czech passport|کۆماری چیک]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Danish Passport Cover.svg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Denmark}} [[Danish passport|دانمارک]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Eesti pass.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Estonia}} [[Estonian passport|ئیستۆنیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passeport Îles Féroé.jpg|{{flagicon|Kingdom of Denmark}} {{flagicon|FRO}} [[Faroese passport|دوورگەکانی فارۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Finnish passport cover PRADO.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Finland}} [[Finnish passport|فینلاند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:French Passport Cover.svg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|France}} [[French passport|فەڕەنسا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Reisepass Bundesrepublik Deutschland – Einband Vorderseite 2017.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Germany}} [[German passport|ئەڵمانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passport of Gibraltar.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|Gibraltar}} [[Gibraltar passport|Gibraltar]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Greek Passport.svg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Greece}} [[Greek passport|یۆنان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Guernsey passport.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|GGY}} [[Guernsey passport|Guernsey]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Hungarian passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Hungary}} [[Hungarian passport|مەجارستان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Icelandic Passport Front Cover.jpg|{{flagicon|Iceland}} [[Icelandic passport|ئایسلەند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Eirepas.JPG|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Ireland}} [[Irish passport|ئیرلەند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Isle of man passport.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|IMN}} [[Manx passport|Isle of Man]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Italian biometric passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Italy}} [[Italian passport|ئیتالیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Jersey passport.jpg|{{flagicon|United Kingdom}} {{flagicon|JEY}} [[Jersey passport|Jersey]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passaporta_e_Kosoves.svg|{{flagicon|Kosovo}} ''[[Kosovan passport|کۆسۆڤۆ]]''{{ھن}}[[file:EPassport logo.svg|20px]] File:LR Pase.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Latvia}} [[Latvian passport|لاتڤیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:FürstentumLiechtensteinReisepassCover.jpg|{{flagicon|Liechtenstein}} [[Liechtenstein passport|لیختنشتاین]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Pasas2008.gif|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Lithuania}} [[Lithuanian passport|لیتوانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Luxembourg Biometric Passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Luxembourg}} [[Luxembourgish passport|لوکسەمبورگ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Front cover of a current Maltese biometric passport.JPG|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Malta}} [[Maltese passport|ماڵتا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:PAEM.jpg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Moldova}} [[Moldovan passport|مۆلدۆڤا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Monaco}} [[Monaco passport|مۆناکۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passport of Montenegro.png|{{flagicon|Montenegro}} [[Montenegrin passport|مۆنتینیگرۆ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Nederlanden paspoort 2011.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Netherlands}} [[Dutch passport|ھۆلەند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Macedonain Passport.jpg|{{flagicon|North Macedonia}} [[North Macedonia passport|قوبرسی باکوور]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passport Northern Cyprus.jpg|{{flagicon|Northern Cyprus}} ''[[Northern Cypriot passport|Northern Cyprus]]''{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Norwegian Passport, New Design.jpg|{{flagicon|Norway}} [[Norwegian passport|نەرویژ]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Polska ePaszport 2019.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Poland}} [[Polish passport|پۆڵەندا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Passaporte Português .jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Portugal}} [[Portuguese passport|پورتوگال]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Romanian New Passport 2019.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Romania}} [[Romanian passport|ڕۆمانیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Russian ePassport.jpg|{{flagicon|CIS}} {{flagicon|Russia}} [[Russian passport|ڕووسیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Serbian Passport.svg|{{flagicon|Serbia}} [[Serbian passport|سربیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Slovak passport biometric.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Slovakia}} [[Slovak passport|سلۆڤاکیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Slovenian_Passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Slovenia}} [[Slovenian passport|سلۆڤێنیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] |{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Sweden}} [[Swedish passport|سوێد]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Swiss Pass 2010.jpg|{{flagicon|Switzerland}} [[Swiss passport|سویس]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Transnistria.jpg|{{flagicon|Transnistria}} ''[[Transnistrian passport|ترانسنیستریا]]'' File:TurkeyPassport.jpg|{{flagicon|Turkey}} [[Turkish passport|تورکیا]]{{ھن}}[[File:EPassport_logo.svg|20x20px]] File:Ukrainian passport 2015.jpg|{{flagicon|Ukraine}} [[Ukrainian passport|ئوکراینا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:British Passport cover 2010 (non-EU).jpg|British Passport cover 2010 (non-EU)]]|{{flagicon|United Kingdom}} [[British passport|شانشینی یەکگرتوو]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Vatican passport.jpg|{{flagicon|Holy See}} [[Vatican passport|ڤاتیکان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Åland passport.jpg|{{flagicon|European Union}} {{flagicon|Finland}} {{flagicon|Åland}} ''[[Åland passport|ئۆلەند]]''{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] </gallery> === [[ئۆقیانووسیا]] === <!--Non-free files of passport covers cannot be used for the individual entries per Wikipedia's non-free content use policy (WP:NFCCP). See article talk page for relevant discussion--> [[File:Oceania (orthographic projection).svg|left|frameless|upright]] <gallery caption="" widths="120px" heights="120px" class="center"> File:Australian Passport ("P" Series).jpg|{{flagicon|Australia}} [[Australian passport|ئوسترالیا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Fiji}} [[Fijian passport|فیجی]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Kiribati}} [[Kiribati passport|کیریباس]] File:RMI passport cover.jpg|{{flagicon|Marshall Islands}} [[Marshallese passport|دوورگەکانی مارشاڵ]] File:Micronesia passport.jpg|{{flagicon|Micronesia}} [[Micronesian passport|ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Nauru}} [[Nauruan passport|نائووروو]] File:New Zealand Passport Biometric.jpg|{{flagicon|New Zealand}} [[New Zealand passport|نیوزیلاند]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Palau}} [[Palauan passport|پالاو]] File:Cover of Papua New Guinean Passport.gif|{{flagicon|PNG}} [[Papua New Guinean passport|پاپوا گینێی نوێ]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Solomon Islands}} [[Solomon Islands passport|دوورگەکانی سلێمان]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:NonFreeImageRemoved.svg|{{flagicon|Tonga}} [[Tongan passport|تۆنگا]]{{ھن}}[[File:EPassport logo.svg|20px]] File:Cover of Tuvaluan Passport.jpg|{{flagicon|Tuvalu}} [[Tuvaluan passport|تووڤالوو]] File:Cover of Vanuatuan Passport.jpg|{{flagicon|Vanuatu}} [[Vanuatu passport|ڤانواتوو]] </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Passports}} {{تووڵی دەروازە|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:دیپلۆماسی]] [[پۆل:پێڕستەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:بەڵگەکانی حکوومەتی]] 4ua0spv23bfu05pxsx98f53oj5e0zpa 0 170747 1573740 1444404 2026-04-08T18:54:12Z -Haryad 40333 /* کاست و کارەکتەرەکان */ پەرەپێیان 1573740 wikitext text/x-wiki {{Infobox television |name = تاج |image = The Crown Title Card.jpg |genre = درامای مێژوویی |creator = [[پیتەر مۆرگان]] |starring = {{Plainlist| <!--Order of the cast is determined by the order that is given during the opening credits of the first episodes, per the MOS! New cast additions will be made based on when first credited. --> '''وەرزی ٢–١''' * [[کلێر فۆی]] * [[مات سمیس]] * [[ڤەنێسە کیربی]] * [[ئیلین ئاتکینز]] * [[جێرمی نۆرسام]] * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[گرێگ وایز]] * [[جارێد ھاریس]] * [[جۆن لیسگۆ]] * [[ئەلێکس جێنینگز]] * [[لیا ویلیامز]] * [[ئانتۆن لێسەر]] * [[ماتیوو گود]] '''وەرزی ٤–٣''' * [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] * [[تۆبیاس مێنزیس]] * [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[جاسۆن واتکینز]] * [[ماریۆن بەیلی]] * [[ئێرین دۆھێرتی]] * [[جەین لاپۆتایر]] * [[چارڵز دانس]] * [[جۆش ئۆکۆنەر]] * [[جیڕاڵدین چاپلین]] * [[مایکڵ مالۆنی]] * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] * [[ئەندرو بوچان]] * [[ستیڤن بۆکسەر]] * [[ئێما کۆرین]] * [[ھانس زیمەر]] ; وەرزی ٦–٥ * [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] * جۆناسان پرایس * لێسلی مانڤیل * دۆمینیک وێست * [[ئەلیزابێس دێبیکی]] * جۆنی لی میلەر * ئۆلیڤیا ویلیامز * کلۆدیا ھاریسۆن * ناتاشا مەکئێلھۆن * مارشیا وارن * سەلیم داو * خالید عەبدوڵڵا * بێرتی کارڤێڵ * ئێد مەکڤی * لۆسەر فۆرد * مێگ بێلامی }} |theme_music_composer = [[ھانس زیمەر]] |composer = {{Plainlist| * ڕوبێرت گریگسۆن ویلیامز ({{Abbr|s.|seasons}} 1–2) * لۆرن بالفی ({{Abbr|s.|season}} 2) * مارتین فیپس ({{Abbr|s.|season}} 3) }} |country = {{Plainlist|شانشینی یەکگرتوو<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-27539739 |سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤ |ئیش=BBC News}}</ref> * ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/10/15/the-crown-claire-foy-and-matt-smith-on-the-making-of-the-100m-ne/ |سەردێڕ=The Crown: Claire Foy and Matt Smith on the making of the £100m Netflix series |یەکەم=Mick |دوایین=Brown |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> }} |language = ئینگلیزی |num_seasons = ٣ |num_episodes = ٣٠ |list_episodes = #Episodes |executive_producer = {{Plainlist| * [[پیتەر مۆرگان]] * ستێفن داڵدری * ئاندی ھاریس * فلیپ مارتین (دەرھێنەر) * سوزان ماکی * ماسیو بیام-شاو * ڕۆبێرت فۆکس * تانیا سێچھاتیان * نینا وۆڵارسکی * ئالی گۆس }} |producer = ئاندریو ئیتۆن |location = شانشینی یەکگرتوو |runtime = ٤٧–٦١ خولەک |company = {{Plainlist| * لێفت بانک * سۆنی تەلەڤیزیۆن }} |distributor = خزمەتگوزاری تەوژمکردنی نێتفلیکس |network = [[نێتفلیکس]] |picture_format = [[4K resolution|4K (Ultra-high-definition television|Ultra HD]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown |ناونیشان=http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |وێبگە=Real or Fake 4K |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081116/http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |first_aired = {{Start date|٢٠١٦|١١|٤}} |last_aired = {{End date|ئێستا}} }} '''تاج''' ({{بە ئینگلیزی |The Crown}}) زنجیرەیەکی دراماتیکی و مێژوویی و ژیاننامەیی تەلەڤیزیۆنییە سەبارەت بە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]] و لە نووسین و ئامادەکردنی پیتەر مۆرگانەوە و لەلایەن Left Bank Pictures دروست کراوە لە پەخشکردنی [[نێتفلیکس]] یەکەم ئەڵقەی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ [[شانشینی یەکگرتوو]] بەرھەم ھێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=www.Netflix.com|ناونیشان=https://www.netflix.com/title/80025678|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191216123411/https://www.netflix.com/title/80025678|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> مۆرگان لەو فیلم و درامایەیی پێشکەشی کردووە: ''شاژن (٢٠٠٦ فیلم)'' و بەتایبەتی شانۆگەرییەکەی بە ناوی ''The Audience (٢٠١٣)''. زنجیرەکە لە شەش وەرز پێکھاتووە کە نزیکەی شەش دەیە دەخایەنێت، کەمێک پێش ھاوسەرگیری شازادە ئەلیزابێت و فیلیپ ماونتباتن لە ساڵی ١٩٤٧ دەستی پێ دەکات و بە ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆتایی دێت، کاستی سەرەکیی زنجیرەکە ھەر دوو وەرز جارێک دەگۆڕێت. ڕۆڵی ئەلیزابێت لە وەرزی یەکەم و دووەم لەلایەن [[کلێر فۆی]] و لە وەرزی سێیەم و چوارەم لەلایەن ئۆلیڤیا کۆڵمان و [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] لە وەرزی پێنج و شەشەمدا ڕۆڵی گێڕاوە. وێنەگرتن لە ستۆدیۆکانی ئێڵستری لە شاری بۆرھێموود لە ویلایەتی ھێرتفۆردشایر کراوە، وێنەگرتنی شوێنەکان لە سەرانسەری بەریتانیا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ئەنجامدرا. نێتفلێکس وەرزی یەکەمی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ بڵاوکردەوە، ئەڵقەی شەشەم لە دوو بەشدا بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیش لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣. فیلمی تاج بەھۆی نواندن و دەرھێنان و نووسین و سینەماکاری و بەھای بەرھەمھێنانییەوە ستایشی ڕەخنەگرانی زۆری لێکرا؛ بەڵام نادروستییە مێژوویییەکانی ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە، بەتایبەتی لە نیوەی دووەمی زنجیرەکەدا. زنجیرەکە چەندین خەڵاتی وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتی پرایم تایم ئیمی بۆ زنجیرە درامای نایاب و دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما. == پێشەکی == زنجیرەکە باس لە ژیانی شاژنە [[ئێلیزابێتی دووەم]] دەکات، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[شازادە فیلیپ]] دەکات.<ref name="telegraph">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Singh |یەکەم=Anita |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=£100m Netflix Series Recreates Royal Wedding |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160322133559/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەردەوام دەبێت بۆ سەرەتای سەدەی ٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Taylor|یەکەم=Derrick Bryson|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Netflix Renews 'The Crown' for a Sixth Season After All|ئیش=The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/07/09/arts/television/the-crown-season-6.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|issn=0362-4331}}</ref> * وەرزی یەکەمی زنجیرەکە ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٥ وێنا دەکات، کە ''وینستۆن چەرچڵ'' دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆک وەزیران و ''شازادە مارگرێتی'' خوشکی شاژن بڕیاریدا ھاوسەرگیریی لەگەڵ ''پیتەر تاونسێند'' نەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|سەردێڕ=The Crown: What year did Series 1 finish? What will be in season 2?|دوایین=Smith|یەکەم=Russ|وێبگە=Daily Express|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180126070641/https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی دووەمی زنجیرەکە قەیرانی سوێزی ساڵی ١٩٥٦ دەگرێتەوە، کە بووە ھۆی [[خانەنشینی]] ''ئەنتۆنی ئێدنی'' سەرۆک وەزیران؛ [[خانەنشینی]] سەرۆک وەزیران ''ھاڕۆڵد ماکمیلان''، لە ساڵی ١٩٦٣، دوای [[ئابڕوو]]چوونەکەی پرۆفۆماو و لەدایکبوونی ''شازادە ئێدوارد''، لە ساڵی ١٩٦٤.<ref name="KennedysCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |سەردێڕ='The Crown' Adds Michael C Hall & Jodi Balfour As Jack & Jackie Kennedy |دوایین=Tartaglione |یەکەم=Nancy |وێبگە=Deadline Hollywood |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525121555/https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی سێیەمی زنجیرەکە لە ساڵی ١٩٦٤ تا ١٩٧٧ دەگرێتەوە، لەگەڵ ھەڵبژاردنی ''ھاڕۆڵد ویلسۆن'' وەک سەرۆک وەزیران و بە ''سیلڤەر جوبیڵی'' کۆتایی دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان= https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|سەردێڕ='The Crown' Season 3: TV Review|دوایین=Fienberg|یەکەم=Daniel| magazine= [[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105130150/https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ماوەی بوون بە سەرۆک وەزیرانی ''ئێدوارد ھیت'' دەگرێتەوە.<ref name="meet-the-cast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2019-11-17/meet-the-cast-of-the-crown-season-3/2/|سەردێڕ=Meet the cast of The Crown season 3|وێبگە=[[RadioTimes]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040504/https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2020-11-12/the-crown-season-four-cast-netflix/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ''کامیلا شند'' دەردەکەوێت.<ref name="meet-the-cast"/> * وەرزی چوارەمی زنجیرەکە ماوەی سەرۆک وەزیرانی ''مارگرێت تاچەر'' لەنێوان ١٩٧٩ تا ١٩٩٠ دەگرێتەوە؛ و ھەروەھا تیشک دەخاتە سەر [[شازادە دایانا]]. * وەرزی پێنجەم ساڵانی ١٩٩١ تا ١٩٩٧ دەگرێتەوە، سەرنج دەخاتە سەر «جەنگی وێڵز» و جیابوونەوەی چارڵز و دیانا لە ئەنجامدا، ھەروەھا سەرھەڵدانی بنەماڵەی ئەلفەید و annus horribilis (ساڵێکی ترسناک)ی شاژن لە ساڵی ١٩٩٢. * وەرزی شەشەم و کۆتا وەرز، ماوەی ساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٥ لە سەردەمی سەرۆک وەزیرانی تۆنی بلێر دەگرێتەوە. چوار ئەڵقەی یەکەم باس لە مردنی دیانا شازادەی وێڵز دەکات و شەش ئەڵقەی کۆتاییش باس لە یۆبیلی زێڕینی ئەلیزابێتی دووەم و مردنی شازادە مارگرێت و شاژنە ئێلیزابێتی شاژنی دایک و پەیوەندی سەرەتایی شازادە ولیام و کەیت میدڵتۆن و ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز دەکات. == کاست و کارەکتەرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی کەساتییەکانی تاج}} * [[کلێر فۆی]] (وەرزی ١–٢، دیاریکراو بۆ بۆ وەرزی ٤) و [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[ئێلیزابێتی دووەم]]<ref name="telegraph"/> * [[مات سمیس]] (وەرزی ١–٢) و [[تۆبیاس مێنزیس]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[شازادە فیلیپ]]<ref name="telegraph"/> * [[ڤەنێسە کیربی]] (وەرزی ١–٢) و [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شازادە مارگرێت<ref name="telegraph"/> * [[ئیلین ئاتکینز]] بە ڕۆڵی شاژن ماری (وەرزی ١)<ref name="geeksofdoom">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.geeksofdoom.com/2016/01/06/trailers-netflix-the-crown-the-get-down |سەردێڕ=Trailers for Netflix series 'The Crown,' and 'The Get Down' |وێبگە=Geeks of Doom |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> * [[جێرمی نۆرسام]] بە ڕۆڵی ئەنتۆنی ئێدن (وەرزی ١–٢)<ref name="finalreel">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix/ |سەردێڕ=The Crown trailer: First look at Peter Morgan's Netflix drama |وێبگە=Final Reel |دوایین=Lloyd |یەکەم=Kenji |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022148/http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] (وەرزی ١–٢) و [[ماریۆن بەیلی]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شاژنە ئێلیزابێت شاژنی دایک<ref name="telegraph"/> * [[بێن دانیاڵز]] بە ڕۆڵی گرووپی کاپتن پیتەر تاونسێند (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |سەردێڕ=Why Britain's psyche is gripped by a different kind of royal fever |ئیش=[[The Guardian]] |یەکەم=Vanessa |دوایین=Thorpe |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161127231646/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[گرێگ وایز]] (وەرزی ١–٢) و [[چارڵز دانس]] (وەرزی ٣، دیاریکراو بۆ وەرزی ٤) بە ڕۆڵی لویس، ئێرل ماونتباتنی بۆرما * [[جارێد ھاریس]] بە ڕۆڵی جۆرجی شەشەم (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref name="telegraph"/> * [[جۆن لیسگۆ]] بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢–٣)<ref name="telegraph"/> * [[ئەلێکس جێنینگز]] (وەرزی ١–٢) و دێریک جاکوبی (دیاریکراو بۆ وەرزی ٣) بە ڕۆڵی شازادە ئێدوارد، دوک ویندسۆر * [[لیا ویلیامز]] (وەرزی ١–٢) و [[جیڕاڵدین چاپلین]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی والیس، دوشسی ویندسۆر * [[ئانتۆن لێسەر]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ماکمیلان (وەرزی ٢)<ref name="LesserCast">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |یەکەم=Sarah |دوایین=Lee |سەردێڕ=Filming The Crown: on the set of the lavish Netflix series – in pictures |newspaper=The Guardian |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170130175420/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[ماتیوو گود]] (وەرزی ٢) و [[بێن دانیاڵز]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی ئانتۆنی ئارمسترانگ-جۆنز، ئێرل سنودۆن<ref name="GoodeCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |سەردێڕ=Downton Abbey's Matthew Goode is joining the cast of Netflix's The Crown |وێبگە=Digital Spy |یەکەم=Ian |دوایین=Sandwell |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180923053856/http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[جاسۆن واتکینز]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ویلسۆن (وەرزی ٣) * [[ئێرین دۆھێرتی]] بە ڕۆڵی شازادە ئان (وەرزی ٣–٤) * [[جەین لاپۆتایر]] بە ڕۆڵی شازادە ئالیس بەتنبێرگ (وەرزی ٣)<!-- ١٠١ ١٠٥ ٢٠٢ ٢٠٩ --> * [[جۆش ئۆکۆنەر]] بە ڕۆڵی چارڵز، شازادەی وێڵز (وەرزی ٣–٤) * [[مایکڵ مالۆنی]] بە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣) * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] بە ڕۆڵی کامیلا پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣–٤) * [[ئەندرو بوچان]] بە ڕۆڵی ئەندرو پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣، دووبارەکردنەوە لە وەرزی ٤) * [[ئێما کۆرین]] بە ڕۆڵی [[شازادە دایانا|شازادە دیانا]] (وەرزی ٤) * [[ستیڤن بۆکسەر]] بە ڕۆڵی دەنیس تاچەر (وەرزی ٤) * ئیمراڵد فێنێڵ (وەرزی ٤، وەک میوان لە وەرزی ٣) * ئۆلیڤیا ویلیامز (وەرزی ٥–٦) لە ڕۆڵی کامێلا پارکەر بۆڵز * جۆنی لی میڵەر (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی جۆن مەیجەر * ناتاشا مەک ئێڵھۆن (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی پێنیلۆپی کناچبوڵ، کونتێس ماونتباتن لە بێرمە * بێرتی کارڤێڵ (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی تۆنی بڵێر * سەلیم داو (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی محەممەد ئەلفاید * خالید عەبدوڵڵا (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی دۆدی فاید * ئێد مەکڤای (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ویلیام لە وێڵز * لویسەر فۆرد (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ھاری لە وێڵز * میگ بێلامی (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی کاترین میدڵتۆن === ئەکتەرە دیارەکان (میوان) === ئەم ئەکتەرانە لە تایتڵی سەرەتای یەک یان دوو ئەڵقەی وەرزەکاندا ناویان ھاتووە: * ستیفن دیلان: لە ڕۆڵی گراھام سادەرلاند، ئەو وێنەکێشە بەناوبانگەی وێنەی چەرچڵ دەکێشێت (وەرزی ١). * جێما وێلان: لە ڕۆڵی پاتریشیا کامپبێڵ، سکرتێرەی لۆرد ئالترینچام (وەرزی ٢). * جۆن ھێفێرنان: لە ڕۆڵی لۆرد ئالترینچام، ئەو نووسەرەی ڕەخنەی توندی لە شاژن ئەلیزابێسی دووەم گرت (وەرزی ٢). * پاوڵ سپارکس: لە ڕۆڵی بیڵی گراھام، قەشەیەکی ئەمریکیی دیار کە ئەلیزابێس ڕاوێژی پێ دەکات (وەرزی ٢). * مایکل سی ھۆڵ: لە ڕۆڵی جۆن ئێف کەنەدی، سەرۆکی ئەمریکا کە سەردانی ئەلیزابێس دەکات (وەرزی ٢). * جۆدی بالفۆر: لە ڕۆڵی جاکلین کەنەدی، خانمی یەکەمی ئەمریکا (وەرزی ٢). * بێرگھارت کلاوسنەر: لە ڕۆڵی دکتۆر کورت ھان، دامەزرێنەری قوتابخانەی گۆردۆنستۆن (وەرزی ٢). * فین ئیلیۆت: لە ڕۆڵی شازادە فلیپ لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢ و ٣). * جوولیان بارینگ: لە ڕۆڵی شازادە چارڵز لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢). * کلانسی بڕاون: لە ڕۆڵی لیندۆن بی جۆنسن، سەرۆکی ئەمریکا دوای کەنەدی (وەرزی ٣). * جەین لاپۆتێر، ڕۆزالیند نایت و سۆفی لی ستۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیس، دایکی شازادە فلیپ (وەرزەکانی ١، ٢، ٣). * مارک لویس جۆنز: لە ڕۆڵی ئێدوارد میڵوارد، مامۆستای زمانی وێڵزیی شازادە چارڵز (وەرزی ٣). * تیم مەکمولان: لە ڕۆڵی ڕۆبن ودز، ڕاگری کڵێسای ویندسۆر (وەرزی ٣). * مایکل مالۆنی: لە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣). * ئاندرو بووکان و دانیال فلین: لە ڕۆڵی ئەندرۆ پارکەر بۆڵز، ھاوسەری یەکەمی کامێلا (وەرزی ٣، ٤، ٥). * ھاری ترێداوەی: لە ڕۆڵی ڕۆدی لێوێلین، خۆشەویستەکەی شازادە مارگرێت (وەرزی ٣ و ٤). * تۆم بروک: لە ڕۆڵی مایکڵ فایگان، ئەو پیاوەی لە ساڵی ١٩٨٢ چووە ناو ژووری نوستنی شاژن (وەرزی ٤). * ڕیچارد ڕۆکسبۆرگ: لە ڕۆڵی بۆب ھۆک، سەرۆکوەزیرانی ئوسترالیا (وەرزی ٤). * تۆم بێرک: لە ڕۆڵی دێریک «دازڵ» جێنینگز، فەرمانبەر و ھاوڕێی شازادە مارگرێت (وەرزی ٤). * نیکۆڵاس فارێڵ: لە ڕۆڵی مایکڵ شیا، سکرتێری ڕۆژنامەوانیی ئەلیزابێس (وەرزی ٤). * پراسانا پواناراجا: لە ڕۆڵی مارتن بەشیر، ئەو ڕۆژنامەنووسەی چاوپێکەوتنە بەناوبانگەکەی لەگەڵ شازادە دیانا ئەنجام دا (وەرزی ٥). * ئیڤ بێست: لە ڕۆڵی کارۆڵ میدڵتۆن، دایکی کاترین میدڵتۆن (وەرزی ٦). * ڤیۆلا پرێتێجۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیزابێس لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ٦). * بۆ گادزدۆن: لە ڕۆڵی شازادە مارگرێت لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ١، ٣، ٦). == ئەڵقەکان == {{سەرەکی|پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} {{Series overview|released=y|episodes3=١٠|episodes5=|link5=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 5|color5=|start4={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠٢٠|١١|١٥}}|episodes4=١٠|link4=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 4 (2020)|color4=#DDDBCF|start3={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠١٩|١١|١٧}}|link3=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 3 (2019)|allreleased=y|color3=#12573B|start2={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠١٧|١٢|٨}}|episodes2=١٠|link2=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 2 (2017)|color2=#2F4F4F|start1={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠١٦|١١|٤}}|episodes1=١٠|link1=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 1 (2016)|color1=#190406|start5={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠٢٢||}}<ref name="SeasonFiveFilming">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-5-premiere-2022-filming-summer-2021-1202990878/ |سەردێڕ='The Crown' Series 5 Will Not Premiere Until 2022 As Netflix Show Takes Filming Break |ئیش=Deadline Hollywood |یەکەم=Jake |دوایین=Kanter |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref>}} == بەرھەمھێنان == لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا، [[نێتفلیکس]] ڕای گەیاند لە ساڵی ٢٠١٣دا قۆناغی ڕۆڵگێڕانی ''The Audience'' دەگونجێت بۆ زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|بڵاوکەرەوە=BBC|وێبگە=www.bbc.co.uk|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Netflix to adapt Queen Elizabeth II play The Audience|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170103141125/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پیتەر مۆرگان کە فیلمی شاژن و شانۆگەری ساڵی ٢٠٠٦ی نووسیوە، نووسەری سەرەکیی تاجە<ref name="PeterMorgan">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ئیش=[[BBC News]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925164442/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەرھێنەرانی وەرزی یەکەم بریتین لە ''ستیڤن دالدری،'' ''فیلیپ مارتین،'' ''جوولیان جارۆڵد،'' و ''بنیامین کارۆن''.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161104210312/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دە ئەڵقەی وەرزی یەکەم گرانترین بەشی دراماکە بوو لەلایەن نێتفلیکس و لێفت بانک پیکچەرز بەرھەم ھێنراوە و بەلایەنی کەمەوە ١٠٠ ملیۆن پاوەن تێچووی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Made in the UK:The Crown |ناونیشان=http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161120010308/http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |وێبگە=British Film Commission |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |سەردێڕ=The Crown: the Royal family are 'nervous' about Netflix's new £100 million series |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160801081526/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uk.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |سەردێڕ=Matt Smith starring in Netflix series, The Crown |وێبگە=IGN |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|یەکەم=Anthony |دوایین=Couto |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040438/https://www.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزێکی دووەم ڕا سپێردرا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix's glittering Crown could leave BBC looking a little dull |ناونیشان=https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ئیش=[[The Guardian]] |نووسەر=Martinson, Jane |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161101152930/https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="TelegraphOct2016">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161022045723/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەگەڵ ئەو زنجیرەیەی کە بەنیاز بوون شەست ئەڵقە بخایەنێت لەماوەی زیاتر لە شەش وەرزدا.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fascism Was Finished, Socialism Had Begun|ڕێکەوت=٢٠١٤|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.5040/9780755619078.ch-005|ئیش=In The Name of The People|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، «بەرھەمھێنانی پێشوەختە» دەستی پێ کرد لە وەرزی سێیەم و چوارەمی پێشبینیکراودا<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> و لە مانگی کانوونی دووەمدا، نێتفلیکس جەختی کردەوە کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی سێیەم و چوارەم نوێ کراوەتەوە<ref name="THRSeason3&4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|سەردێڕ='The Crown' Season 3: All the Details (So Far)|دوایین=Bentley|یەکەم=Jean|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6wj076dsM?url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، مۆرگان ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی پێنجەم و کۆتاییی نوێکراوەتەوە مۆرگان دەربارەی کۆتاییی ھاتنی زنجیرەکە بە پێنج وەرز کە بڕیار بوو بۆ ماوەی شەش وەرز بەردەوام بێت، لە کاتی دروستکردنی چیرۆک بۆ وەرزی پێنجەم وتی «بۆ من ڕوون بوو کە ئەمە کاتێکی گونجاو و شوێنی وەستانە.» نێتفلیکس و سۆنی پشتگیریی بڕیارەکەی مۆرگانیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> ھەرچۆنێک بێت لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە وەرزی شەشەمی دەبێت وەک ئەوەی کە لە بنەڕەتەوە بەنیاز بوون. مۆرگان وتی «کاتێک باس لە چیرۆکەکان دەکرێت بۆ وەرزی پێنجەم کە لە گفتوگۆدا بووین، بەم زووانە دەردەکەوێت کە بۆ ئەوەی دادپەروەری بۆ دەوڵەمەندی و ئاڵۆزی چیرۆکەکە بھێنین، دەبێت بگەڕێینەوە سەر پلانی سەرەکی و شەش وەرز دروست بکەین» ئەو ئەوەشی وت «کە دوو وەرزی ڕابردوو توانایان پێ دەدا کە بەھەمان ماوە وردەکاریی زیاتر لەخۆبگرێت»<ref name="SeasonSixConfirmed">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|سەردێڕ='The Crown' Will Run For Six Seasons After Peter Morgan Changes Mind On Fifth Series Finale|دوایین=Kanter|یەکەم=Jake|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200711084310/https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === کاستینگ === === وێنەگرتن === == بڵاوکردنەوە == دوو ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکە لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161026170236/http://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=[[British Board of Film Classification]] |سەردێڕ=''The Crown'' [Season 1, Episodes 1 & 2] (15) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکەم وەرزی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە سەرانسەری جیھاندا بڵاوکرایەوە.<ref name="PremiereDate">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Matt Smith's Netflix drama The Crown gets premiere date|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|magazine=Entertainment Weekly|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦|یەکەم=Dylan|دوایین=Kickham|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414121555/http://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160927214700/http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Radio Times |سەردێڕ=Claire Foy and Matt Smith face the challenges of royal life in new extended trailer for Netflix drama The Crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season2Release">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Otterson |یەکەم=Joe |ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشان=https://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170810162238/http://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]] |سەردێڕ='The Crown' Season 2 Sets Premiere Date, Releases First Trailer |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Iannucci |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشان=https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191031050545/https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ئیش=[[TVLine]] |سەردێڕ='The Crown Season 3 (Finally!) Gets November Premiere Date at Netflix |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref name="S4Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kanter |یەکەم=Jake |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200820153937/https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline Hollywood |سەردێڕ='The Crown': Netflix Sets Premiere Date, Drops First Trailer For Season 4 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە.<ref name="SeasonFiveFilming"/><ref name="Season5Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bamigboye |یەکەم=Baz |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://deadline.com/2022/09/the-crown-season-5-premiere-date-netflix-queen-elizabeth-death-1235125467/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=Deadline |زمان=en-US |بەستەری نووسەر=Baz Bamigboye |سەردێڕ='The Crown' Gets November Premiere Date After Sensitive Behind-The-Scenes Discussions Following Death Of Queen}}</ref> وەرزی شەشەم و کۆتایی بە دوو بەش بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیان لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski |یەکەم=Denise |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/the-crown-final-season-premiere-dates-two-parts-trailer-1235567735/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline |سەردێڕ='The Crown' Final Season To Launch In 2 Parts; Premiere Dates Set; Watch Trailer}}</ref> وەرزی یەکەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200900/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 1 [DVD] [2017] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ٧ی تشرینی دووەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200821/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 2 [DVD] [2018] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم بەشێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-03-DVD/dp/B088RXJF8Q |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 3 [DVD] [2020]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-03-Olivia-Colman/dp/B08F6JZBRK/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown – Season 03}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-Amazon-Excl-DVD/dp/B094P1TYRZ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 4 (Amazon Excl.) [DVD] [2021]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-4-DVD/dp/B096TQ6BL6/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 4 [DVD]}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-05-DVD/dp/B0C59YP8PN/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 05 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-5-DVD/dp/B0C3WV89CB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 05 [DVD]}}</ref> وەرزی شەشەم بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-6-DVD/dp/B0DDPL9TYK/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 6 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-06-Imelda-Staunton/dp/B0DBQ577MG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 06 [DVD]}}</ref> == پێشوازیکردن == === وەڵامی ڕەخنەگرانە === [[پەڕگە:John Lithgow 8 by David Shankbone.jpg|وێنۆک|125px|ڕاست|جۆن لیسگۆ چەندین خەڵاتی بردەوە بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ.]] تاج وەک درامایەک ستایشی کراوە، لەلایەن ڕۆژنامەی تەلەگرافەوە بە «باشترین ئۆپێرای تەلەڤیزیۆن» وەسف کراوە و ڕیزبەندی ٥/٥ی پێدراوە؛ بەڵام ھەندێک لە پێداچوونەوەکاران، وەک لە ڕۆژنامەی تایمزدا، نیگەرانی خۆیان دەربڕی کە ھەندێک ئەڵقە لەسەر بنەمای ساختەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|سەردێڕ=The Crown, season 3 Netflix review|وێبگە=The Telegraph|یەکەم=Anita|دوایین= Singh|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200528151402/https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="fact-from-fiction">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Vickers |یەکەم=Hugo |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=How accurate is The Crown? We sort fact from fiction in the royal drama |ئیش=[[The Times]] |ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191204151714/https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> زنجیرەکە نمرەی گشتی ٨١٪ی لەسەر [[ڕاتن تۆمەیتۆز]] و ٧٨٪ لە مێتاکریتیک ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown|سەردێڕ=The Crown|بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown|سەردێڕ= The Crown|بڵاوکەرەوە=Metacritc}}</ref> وەرزی یەکەم ٨٨٪ ڕەخنەی ڕەخنەگرانەی ھەیە لەسەر کۆکەرەوەی پێداچوونەوەکانی ڕاتن تۆمەیتۆز، بە پشتبەستن بە ٧٤ پێداچوونەوە بە تێکڕای ڕیزبەندی ٨٫٦/١٠. کۆدەنگی ڕەخنەگرانەکەی دەڵێت «نمایشکردنی بەھێز و سینەماتۆگرافییەکی گەورە، تاج دەکاتە بەرھەمێکی ئاست بەرز کە شایەنی گەورەیی خۆی بێت.»<ref name="rts1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |سەردێڕ=The Crown: Season 1 (2016) |بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190410030239/https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>مێتاکریتیک نمرەی ٨١ لە کۆی ١٠٠ دەداتە وەرزی یەکەم، ئەمەش بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر.<ref name="mcs1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|سەردێڕ=The Crown: Season 1|بڵاوکەرەوە=Metacritic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191116085221/https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم و سێیەم و چوارەمیش بە ھەمان شێوە پێداچوونەوەی ئەرێنییان بەدەست ھێنا. کاردانەوە بۆ وەرزی پێنجەم، لەکاتێکدا ھێشتا ئەرێنی بوو، بەڵام لەچاو وەرزەکانی تر کەمتر بوو؛ لە ١٠٣ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٧١٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە، بە تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫٧٥/١٠، و کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت، «لە وەرزی پێنجەمدا، ئەستەمە چاوپۆشی لەو ھەستە بکرێت کە ئەم زنجیرەیە درەوشانەوەی لەدەست دواوە، بەڵام درامایەکی سەرنجڕاکێش و کاستێکی نایاب وەک گەوھەرەکانی تاج دەمێنێتەوە.»<ref name="rts5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 5 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s05 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> وەرزی پێنجەم نمرەی ٦٥ لە کۆی ١٠٠ لە کەناڵی مێتاکریتیک بەدەستھێناوە، لەسەر بنەمای ٣٧ ڕەخنەگر.<ref name="mcs5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-5 |سەردێڕ=The Crown: Season 5 |بڵاوکەرەوە=[[Metacritic]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> وەرزی شەشەم لە ٨٥ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٥٤٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە و تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫١/١٠؛ کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت «نواندنی چڕ و پڕی ئەلیزابێت دیبیکی وەک شازادەی وێڵز سەرنجڕاکێشە. سەرەڕای ئەوەش، وەرزی کۆتاییی زنجیرەی تاج زۆرجار وا نیشان دەدات کە حوکمڕانییەکەی لەو پەڕی لووتکەیەدایە.»<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> لە کەناڵی مێتاکریتیک، وەرزەی شەشەم نمرەی ٦١ لە کۆی ١٠٠ بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر ھەیە.<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> === خەڵاتەکان و پاڵەوتنەکان === {{سەرەکی|لیستی خەڵاتەکان و پاڵاوتنەکان کە لەلایەن تاج وەرگیراون}} زنجیرەکە بیست و چوار [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم]] بەدەست ھێناوە، لەنێویاندا زنجیرە درامای نایاب بۆ وەرزی چوارەم و حەوت خەڵاتی بۆ کاستەکان.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emmys.com/shows/crown|سەردێڕ=The Crown|وێبگە=Television Academy|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807133409/https://www.emmys.com/shows/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا دوو جار خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما بەدەست ھێناوە، لە ئاھەنگەکانی ٧٤ و ٧٨، لەگەڵ بردنەوە زیاترەکانی نواندن بۆ کلێر فۆی، کۆڵمان، کۆرین، ئۆکۆنۆر، ئەندەرسۆن و دیبیکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|سەردێڕ=Crown, The|وێبگە=www.goldenglobes.com|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200402103745/https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == پێشانگای جلوبەرگ == جلوبەرگەکانی ھەردوو زنجیرەی ''تاج'' و ''گامبیتی شاژن'' لەلایەن مۆزەخانەی بروکلن نمایشکرا وەک بەشێک لە پێشانگای خەیاڵی شاژن و تاج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hk.asiatatler.com/life/queens-gambit-the-crown-virtual-exhibition |سەردێڕ=Costumes From Netflix's 'The Queen's Gambit' And 'The Crown' Featured At The Brooklyn Museum |وێبگە=Tatler Hong Kong |یەکەم=Jianne |دوایین=Soriano |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.brooklynmuseum.org/exhibitions/queen_and_crown |سەردێڕ=The Queen and The Crown: A Virtual Exhibition of Costumes from 'The Queen's Gambit' and 'The Crown' |وێبگە=Brooklyn Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> جلوبەرگ و کەلوپەلی زنجیرەی تاج لەلایەن ھەڕاجگەران لە بۆنھامز (خانوویەکی تایبەتە بۆ مەزاتکردنی نێودەوڵەتی) لە شاری مایفەیر لە مانگی یەک تا ٤ی شوباتی ٢٠٢٤ نمایشکرابوون، پێش فرۆشتنی لە ٧ی شوبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bonhams.com/stories/37329/ |سەردێڕ=The Crown at Bonhams &#124; Exhibition, Auction Highlights, News & More}}</ref> == زنجیرەی پێشوەختەی پێشبینیکراو == لە مانگی نیسانی ٢٠٢٢دا بڵاوکرایەوە کە نێتفلێکس و لێفت بانک وتووێژی سەرەتایییان کردووە سەبارەت بە زنجیرەیەکی پێشوەختە (چیرۆکەکەی باسی پێش چیرۆکی زنجیرەی بەرھەم ھاتوو دەکات)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='The Crown' Prequel: Netflix And Left Bank In Early-Stage Conversations|ناونیشان=https://deadline.com/2022/04/the-crown-prequel-netflix-and-left-bank-in-early-stage-conversations-1234997110/|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|دوایین=Goldbart|یەکەم=Max|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> پێدەچێت زنجیرەکە باس لە نزیکەی ٥٠ ساڵ پێشتر بکات، بە مردنی شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٩٠١ دەستی پێکردووە و لە دەوروبەری ھاوسەرگیریی شازادە ئەلیزابێت لە ساڵی ١٩٤٧ کۆتایی دێت. ھەروەھا بەپێی زانیارییەکان زنجیرەکە سەردەمی ئەو چوار پاشایە دەگرێتەوە کە لەو ماوەیەدا حوکمڕانییان کردووە: ئێدواردی حەوتەم، جۆرجی پێنجەم، ئێدواردی ھەشتەم و جۆرجی شەشەم.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=A Sumptuous Prequel to The Crown May Be On the Horizon|ناونیشان=https://www.vogue.com/article/prequel-to-the-crown-may-be-on-the-horizon|ئیش=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|دوایین=Maitland|یەکەم=Hayley|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|The Crown (TV series)|تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} * {{Netflix title|80025678}} * {{IMDb title|id=٤٧٨٦٨٢٤}} {{تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|تەلەڤیزیۆن|لەندەن}} [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتان لە دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] pskl89em1sc5j7pgcxjg6q5xk8tgblg 1573829 1573740 2026-04-08T21:04:42Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1573829 wikitext text/x-wiki {{Infobox television |name = تاج |image = The Crown Title Card.jpg |genre = درامای مێژوویی |creator = [[پیتەر مۆرگان]] |starring = {{Plainlist| <!--Order of the cast is determined by the order that is given during the opening credits of the first episodes, per the MOS! New cast additions will be made based on when first credited. --> '''وەرزی ٢–١''' * [[کلێر فۆی]] * [[مات سمیس]] * [[ڤەنێسە کیربی]] * [[ئیلین ئاتکینز]] * [[جێرمی نۆرسام]] * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[گرێگ وایز]] * [[جارێد ھاریس]] * [[جۆن لیسگۆ]] * [[ئەلێکس جێنینگز]] * [[لیا ویلیامز]] * [[ئانتۆن لێسەر]] * [[ماتیوو گود]] '''وەرزی ٤–٣''' * [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] * [[تۆبیاس مێنزیس]] * [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[جاسۆن واتکینز]] * [[ماریۆن بەیلی]] * [[ئێرین دۆھێرتی]] * [[جەین لاپۆتایر]] * [[چارڵز دانس]] * [[جۆش ئۆکۆنەر]] * [[جیڕاڵدین چاپلین]] * [[مایکڵ مالۆنی]] * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] * [[ئەندرو بوچان]] * [[ستیڤن بۆکسەر]] * [[ئێما کۆرین]] * [[ھانس زیمەر]] ; وەرزی ٦–٥ * [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] * جۆناسان پرایس * لێسلی مانڤیل * دۆمینیک وێست * [[ئەلیزابێس دێبیکی]] * جۆنی لی میلەر * ئۆلیڤیا ویلیامز * کلۆدیا ھاریسۆن * ناتاشا مەکئێلھۆن * مارشیا وارن * سەلیم داو * خالید عەبدوڵڵا * بێرتی کارڤێڵ * ئێد مەکڤی * لۆسەر فۆرد * مێگ بێلامی }} |theme_music_composer = [[ھانس زیمەر]] |composer = {{Plainlist| * ڕوبێرت گریگسۆن ویلیامز ({{Abbr|s.|seasons}} 1–2) * لۆرن بالفی ({{Abbr|s.|season}} 2) * مارتین فیپس ({{Abbr|s.|season}} 3) }} |country = {{Plainlist|شانشینی یەکگرتوو<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-27539739 |سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤ |ئیش=BBC News}}</ref> * ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/10/15/the-crown-claire-foy-and-matt-smith-on-the-making-of-the-100m-ne/ |سەردێڕ=The Crown: Claire Foy and Matt Smith on the making of the £100m Netflix series |یەکەم=Mick |دوایین=Brown |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> }} |language = ئینگلیزی |num_seasons = ٣ |num_episodes = ٣٠ |list_episodes = #Episodes |executive_producer = {{Plainlist| * [[پیتەر مۆرگان]] * ستێفن داڵدری * ئاندی ھاریس * فلیپ مارتین (دەرھێنەر) * سوزان ماکی * ماسیو بیام-شاو * ڕۆبێرت فۆکس * تانیا سێچھاتیان * نینا وۆڵارسکی * ئالی گۆس }} |producer = ئاندریو ئیتۆن |location = شانشینی یەکگرتوو |runtime = ٤٧–٦١ خولەک |company = {{Plainlist| * لێفت بانک * سۆنی تەلەڤیزیۆن }} |distributor = خزمەتگوزاری تەوژمکردنی نێتفلیکس |network = [[نێتفلیکس]] |picture_format = [[4K resolution|4K (Ultra-high-definition television|Ultra HD]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown |ناونیشان=http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |وێبگە=Real or Fake 4K |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081116/http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |first_aired = {{Start date|٢٠١٦|١١|٤}} |last_aired = {{End date|ئێستا}} }} '''تاج''' ({{بە ئینگلیزی |The Crown}}) زنجیرەیەکی دراماتیکی و مێژوویی و ژیاننامەیی تەلەڤیزیۆنییە سەبارەت بە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]] و لە نووسین و ئامادەکردنی پیتەر مۆرگانەوە و لەلایەن Left Bank Pictures دروست کراوە لە پەخشکردنی [[نێتفلیکس]] یەکەم ئەڵقەی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ [[شانشینی یەکگرتوو]] بەرھەم ھێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=www.Netflix.com|ناونیشان=https://www.netflix.com/title/80025678|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191216123411/https://www.netflix.com/title/80025678|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> مۆرگان لەو فیلم و درامایەیی پێشکەشی کردووە: ''شاژن (٢٠٠٦ فیلم)'' و بەتایبەتی شانۆگەرییەکەی بە ناوی ''The Audience (٢٠١٣)''. زنجیرەکە لە شەش وەرز پێکھاتووە کە نزیکەی شەش دەیە دەخایەنێت، کەمێک پێش ھاوسەرگیری شازادە ئەلیزابێت و فیلیپ ماونتباتن لە ساڵی ١٩٤٧ دەستی پێ دەکات و بە ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆتایی دێت، کاستی سەرەکیی زنجیرەکە ھەر دوو وەرز جارێک دەگۆڕێت. ڕۆڵی ئەلیزابێت لە وەرزی یەکەم و دووەم لەلایەن [[کلێر فۆی]] و لە وەرزی سێیەم و چوارەم لەلایەن ئۆلیڤیا کۆڵمان و [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] لە وەرزی پێنج و شەشەمدا ڕۆڵی گێڕاوە. وێنەگرتن لە ستۆدیۆکانی ئێڵستری لە شاری بۆرھێموود لە ویلایەتی ھێرتفۆردشایر کراوە، وێنەگرتنی شوێنەکان لە سەرانسەری بەریتانیا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ئەنجامدرا. نێتفلێکس وەرزی یەکەمی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ بڵاوکردەوە، ئەڵقەی شەشەم لە دوو بەشدا بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیش لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣. فیلمی تاج بەھۆی نواندن و دەرھێنان و نووسین و سینەماکاری و بەھای بەرھەمھێنانییەوە ستایشی ڕەخنەگرانی زۆری لێکرا؛ بەڵام نادروستییە مێژوویییەکانی ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە، بەتایبەتی لە نیوەی دووەمی زنجیرەکەدا. زنجیرەکە چەندین خەڵاتی وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتی پرایم تایم ئیمی بۆ زنجیرە درامای نایاب و دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما. == پێشەکی == زنجیرەکە باس لە ژیانی شاژنە [[ئێلیزابێتی دووەم]] دەکات، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[شازادە فیلیپ]] دەکات.<ref name="telegraph">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Singh |یەکەم=Anita |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=£100m Netflix Series Recreates Royal Wedding |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160322133559/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەردەوام دەبێت بۆ سەرەتای سەدەی ٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Taylor|یەکەم=Derrick Bryson|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Netflix Renews 'The Crown' for a Sixth Season After All|ئیش=The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/07/09/arts/television/the-crown-season-6.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|issn=0362-4331}}</ref> * وەرزی یەکەمی زنجیرەکە ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٥ وێنا دەکات، کە ''وینستۆن چەرچڵ'' دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆک وەزیران و ''شازادە مارگرێتی'' خوشکی شاژن بڕیاریدا ھاوسەرگیریی لەگەڵ ''پیتەر تاونسێند'' نەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|سەردێڕ=The Crown: What year did Series 1 finish? What will be in season 2?|دوایین=Smith|یەکەم=Russ|وێبگە=Daily Express|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180126070641/https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی دووەمی زنجیرەکە قەیرانی سوێزی ساڵی ١٩٥٦ دەگرێتەوە، کە بووە ھۆی [[خانەنشینی]] ''ئەنتۆنی ئێدنی'' سەرۆک وەزیران؛ [[خانەنشینی]] سەرۆک وەزیران ''ھاڕۆڵد ماکمیلان''، لە ساڵی ١٩٦٣، دوای [[ئابڕوو]]چوونەکەی پرۆفۆماو و لەدایکبوونی ''شازادە ئێدوارد''، لە ساڵی ١٩٦٤.<ref name="KennedysCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |سەردێڕ='The Crown' Adds Michael C Hall & Jodi Balfour As Jack & Jackie Kennedy |دوایین=Tartaglione |یەکەم=Nancy |وێبگە=Deadline Hollywood |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525121555/https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی سێیەمی زنجیرەکە لە ساڵی ١٩٦٤ تا ١٩٧٧ دەگرێتەوە، لەگەڵ ھەڵبژاردنی ''ھاڕۆڵد ویلسۆن'' وەک سەرۆک وەزیران و بە ''سیلڤەر جوبیڵی'' کۆتایی دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان= https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|سەردێڕ='The Crown' Season 3: TV Review|دوایین=Fienberg|یەکەم=Daniel| magazine= [[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105130150/https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ماوەی بوون بە سەرۆک وەزیرانی ''ئێدوارد ھیت'' دەگرێتەوە.<ref name="meet-the-cast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2019-11-17/meet-the-cast-of-the-crown-season-3/2/|سەردێڕ=Meet the cast of The Crown season 3|وێبگە=[[RadioTimes]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040504/https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2020-11-12/the-crown-season-four-cast-netflix/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ''کامیلا شند'' دەردەکەوێت.<ref name="meet-the-cast"/> * وەرزی چوارەمی زنجیرەکە ماوەی سەرۆک وەزیرانی ''مارگرێت تاچەر'' لەنێوان ١٩٧٩ تا ١٩٩٠ دەگرێتەوە؛ و ھەروەھا تیشک دەخاتە سەر [[شازادە دایانا]]. * وەرزی پێنجەم ساڵانی ١٩٩١ تا ١٩٩٧ دەگرێتەوە، سەرنج دەخاتە سەر «جەنگی وێڵز» و جیابوونەوەی چارڵز و دیانا لە ئەنجامدا، ھەروەھا سەرھەڵدانی بنەماڵەی ئەلفەید و annus horribilis (ساڵێکی ترسناک)ی شاژن لە ساڵی ١٩٩٢. * وەرزی شەشەم و کۆتا وەرز، ماوەی ساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٥ لە سەردەمی سەرۆک وەزیرانی تۆنی بلێر دەگرێتەوە. چوار ئەڵقەی یەکەم باس لە مردنی دیانا شازادەی وێڵز دەکات و شەش ئەڵقەی کۆتاییش باس لە یۆبیلی زێڕینی ئەلیزابێتی دووەم و مردنی شازادە مارگرێت و شاژنە ئێلیزابێتی شاژنی دایک و پەیوەندی سەرەتایی شازادە ولیام و کەیت میدڵتۆن و ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز دەکات. == کاست و کارەکتەرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی کەساتییەکانی تاج}} * [[کلێر فۆی]] (وەرزی ١–٢، دیاریکراو بۆ بۆ وەرزی ٤) و [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[ئێلیزابێتی دووەم]]<ref name="telegraph"/> * [[مات سمیس]] (وەرزی ١–٢) و [[تۆبیاس مێنزیس]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[شازادە فیلیپ]]<ref name="telegraph"/> * [[ڤەنێسە کیربی]] (وەرزی ١–٢) و [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شازادە مارگرێت<ref name="telegraph"/> * [[ئیلین ئاتکینز]] بە ڕۆڵی شاژن ماری (وەرزی ١)<ref name="geeksofdoom">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.geeksofdoom.com/2016/01/06/trailers-netflix-the-crown-the-get-down |سەردێڕ=Trailers for Netflix series 'The Crown,' and 'The Get Down' |وێبگە=Geeks of Doom |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> * [[جێرمی نۆرسام]] بە ڕۆڵی ئەنتۆنی ئێدن (وەرزی ١–٢)<ref name="finalreel">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix/ |سەردێڕ=The Crown trailer: First look at Peter Morgan's Netflix drama |وێبگە=Final Reel |دوایین=Lloyd |یەکەم=Kenji |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022148/http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] (وەرزی ١–٢) و [[ماریۆن بەیلی]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شاژنە ئێلیزابێت شاژنی دایک<ref name="telegraph"/> * [[بێن دانیاڵز]] بە ڕۆڵی گرووپی کاپتن پیتەر تاونسێند (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |سەردێڕ=Why Britain's psyche is gripped by a different kind of royal fever |ئیش=[[The Guardian]] |یەکەم=Vanessa |دوایین=Thorpe |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161127231646/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[گرێگ وایز]] (وەرزی ١–٢) و [[چارڵز دانس]] (وەرزی ٣، دیاریکراو بۆ وەرزی ٤) بە ڕۆڵی لویس، ئێرل ماونتباتنی بۆرما * [[جارێد ھاریس]] بە ڕۆڵی جۆرجی شەشەم (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref name="telegraph"/> * [[جۆن لیسگۆ]] بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢–٣)<ref name="telegraph"/> * [[ئەلێکس جێنینگز]] (وەرزی ١–٢) و دێریک جاکوبی (دیاریکراو بۆ وەرزی ٣) بە ڕۆڵی شازادە ئێدوارد، دوک ویندسۆر * [[لیا ویلیامز]] (وەرزی ١–٢) و [[جیڕاڵدین چاپلین]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی والیس، دوشسی ویندسۆر * [[ئانتۆن لێسەر]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ماکمیلان (وەرزی ٢)<ref name="LesserCast">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |یەکەم=Sarah |دوایین=Lee |سەردێڕ=Filming The Crown: on the set of the lavish Netflix series – in pictures |newspaper=The Guardian |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170130175420/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[ماتیوو گود]] (وەرزی ٢) و [[بێن دانیاڵز]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی ئانتۆنی ئارمسترانگ-جۆنز، ئێرل سنودۆن<ref name="GoodeCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |سەردێڕ=Downton Abbey's Matthew Goode is joining the cast of Netflix's The Crown |وێبگە=Digital Spy |یەکەم=Ian |دوایین=Sandwell |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180923053856/http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[جاسۆن واتکینز]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ویلسۆن (وەرزی ٣) * [[ئێرین دۆھێرتی]] بە ڕۆڵی شازادە ئان (وەرزی ٣–٤) * [[جەین لاپۆتایر]] بە ڕۆڵی شازادە ئالیس بەتنبێرگ (وەرزی ٣)<!-- ١٠١ ١٠٥ ٢٠٢ ٢٠٩ --> * [[جۆش ئۆکۆنەر]] بە ڕۆڵی چارڵز، شازادەی وێڵز (وەرزی ٣–٤) * [[مایکڵ مالۆنی]] بە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣) * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] بە ڕۆڵی کامیلا پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣–٤) * [[ئەندرو بوچان]] بە ڕۆڵی ئەندرو پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣، دووبارەکردنەوە لە وەرزی ٤) * [[ئێما کۆرین]] بە ڕۆڵی [[شازادە دایانا|شازادە دیانا]] (وەرزی ٤) * [[ستیڤن بۆکسەر]] بە ڕۆڵی دەنیس تاچەر (وەرزی ٤) * ئیمراڵد فێنێڵ (وەرزی ٤، وەک میوان لە وەرزی ٣) * ئۆلیڤیا ویلیامز (وەرزی ٥–٦) لە ڕۆڵی کامێلا پارکەر بۆڵز * جۆنی لی میڵەر (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی جۆن مەیجەر * ناتاشا مەک ئێڵھۆن (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی پێنیلۆپی کناچبوڵ، کونتێس ماونتباتن لە بێرمە * بێرتی کارڤێڵ (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی تۆنی بڵێر * سەلیم داو (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی محەممەد ئەلفاید * خالید عەبدوڵڵا (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی دۆدی فاید * ئێد مەکڤای (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ویلیام لە وێڵز * لویسەر فۆرد (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ھاری لە وێڵز * میگ بێلامی (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی کاترین میدڵتۆن === ئەکتەرە دیارەکان (میوان) === ئەم ئەکتەرانە لە تایتڵی سەرەتای یەک یان دوو ئەڵقەی وەرزەکاندا ناویان ھاتووە: * ستیفن دیلان: لە ڕۆڵی گراھام سادەرلاند، ئەو وێنەکێشە بەناوبانگەی وێنەی چەرچڵ دەکێشێت (وەرزی ١). * جێما وێلان: لە ڕۆڵی پاتریشیا کامپبێڵ، سکرتێرەی لۆرد ئالترینچام (وەرزی ٢). * جۆن ھێفێرنان: لە ڕۆڵی لۆرد ئالترینچام، ئەو نووسەرەی ڕەخنەی توندی لە شاژن ئەلیزابێسی دووەم گرت (وەرزی ٢). * پاوڵ سپارکس: لە ڕۆڵی بیڵی گراھام، قەشەیەکی ئەمریکیی دیار کە ئەلیزابێس ڕاوێژی پێ دەکات (وەرزی ٢). * مایکل سی ھۆڵ: لە ڕۆڵی جۆن ئێف کەنەدی، سەرۆکی ئەمریکا کە سەردانی ئەلیزابێس دەکات (وەرزی ٢). * جۆدی بالفۆر: لە ڕۆڵی جاکلین کەنەدی، خانمی یەکەمی ئەمریکا (وەرزی ٢). * بێرگھارت کلاوسنەر: لە ڕۆڵی دکتۆر کورت ھان، دامەزرێنەری قوتابخانەی گۆردۆنستۆن (وەرزی ٢). * فین ئیلیۆت: لە ڕۆڵی شازادە فلیپ لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢ و ٣). * جوولیان بارینگ: لە ڕۆڵی شازادە چارڵز لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢). * کلانسی بڕاون: لە ڕۆڵی لیندۆن بی جۆنسن، سەرۆکی ئەمریکا دوای کەنەدی (وەرزی ٣). * جەین لاپۆتێر، ڕۆزالیند نایت و سۆفی لی ستۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیس، دایکی شازادە فلیپ (وەرزەکانی ١، ٢، ٣). * مارک لویس جۆنز: لە ڕۆڵی ئێدوارد میڵوارد، مامۆستای زمانی وێڵزیی شازادە چارڵز (وەرزی ٣). * تیم مەکمولان: لە ڕۆڵی ڕۆبن ودز، ڕاگری کڵێسای ویندسۆر (وەرزی ٣). * مایکل مالۆنی: لە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣). * ئاندرو بووکان و دانیال فلین: لە ڕۆڵی ئەندرۆ پارکەر بۆڵز، ھاوسەری یەکەمی کامێلا (وەرزی ٣، ٤، ٥). * ھاری ترێداوەی: لە ڕۆڵی ڕۆدی لێوێلین، خۆشەویستەکەی شازادە مارگرێت (وەرزی ٣ و ٤). * تۆم بروک: لە ڕۆڵی مایکڵ فایگان، ئەو پیاوەی لە ساڵی ١٩٨٢ چووە ناو ژووری نوستنی شاژن (وەرزی ٤). * ڕیچارد ڕۆکسبۆرگ: لە ڕۆڵی بۆب ھۆک، سەرۆکوەزیرانی ئوسترالیا (وەرزی ٤). * تۆم بێرک: لە ڕۆڵی دێریک «دازڵ» جێنینگز، فەرمانبەر و ھاوڕێی شازادە مارگرێت (وەرزی ٤). * نیکۆڵاس فارێڵ: لە ڕۆڵی مایکڵ شیا، سکرتێری ڕۆژنامەوانیی ئەلیزابێس (وەرزی ٤). * پراسانا پواناراجا: لە ڕۆڵی مارتن بەشیر، ئەو ڕۆژنامەنووسەی چاوپێکەوتنە بەناوبانگەکەی لەگەڵ شازادە دیانا ئەنجام دا (وەرزی ٥). * ئیڤ بێست: لە ڕۆڵی کارۆڵ میدڵتۆن، دایکی کاترین میدڵتۆن (وەرزی ٦). * ڤیۆلا پرێتێجۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیزابێس لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ٦). * بۆ گادزدۆن: لە ڕۆڵی شازادە مارگرێت لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ١، ٣، ٦). == ئەڵقەکان == {{سەرەکی|پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} {{Series overview|released=y|episodes3=١٠|episodes5=|link5=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 5|color5=|start4={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠٢٠|١١|١٥}}|episodes4=١٠|link4=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 4 (2020)|color4=#DDDBCF|start3={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠١٩|١١|١٧}}|link3=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 3 (2019)|allreleased=y|color3=#12573B|start2={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠١٧|١٢|٨}}|episodes2=١٠|link2=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 2 (2017)|color2=#2F4F4F|start1={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠١٦|١١|٤}}|episodes1=١٠|link1=<includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 1 (2016)|color1=#190406|start5={{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠٢٢||}}<ref name="SeasonFiveFilming">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-5-premiere-2022-filming-summer-2021-1202990878/ |سەردێڕ='The Crown' Series 5 Will Not Premiere Until 2022 As Netflix Show Takes Filming Break |ئیش=Deadline Hollywood |یەکەم=Jake |دوایین=Kanter |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref>}} == بەرھەمھێنان == لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا، [[نێتفلیکس]] ڕای گەیاند لە ساڵی ٢٠١٣دا قۆناغی ڕۆڵگێڕانی ''The Audience'' دەگونجێت بۆ زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|بڵاوکەرەوە=BBC|وێبگە=www.bbc.co.uk|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Netflix to adapt Queen Elizabeth II play The Audience|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170103141125/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پیتەر مۆرگان کە فیلمی شاژن و شانۆگەری ساڵی ٢٠٠٦ی نووسیوە، نووسەری سەرەکیی تاجە<ref name="PeterMorgan">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ئیش=[[BBC News]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925164442/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەرھێنەرانی وەرزی یەکەم بریتین لە ''ستیڤن دالدری،'' ''فیلیپ مارتین،'' ''جوولیان جارۆڵد،'' و ''بنیامین کارۆن''.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161104210312/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دە ئەڵقەی وەرزی یەکەم گرانترین بەشی دراماکە بوو لەلایەن نێتفلیکس و لێفت بانک پیکچەرز بەرھەم ھێنراوە و بەلایەنی کەمەوە ١٠٠ ملیۆن پاوەن تێچووی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Made in the UK:The Crown |ناونیشان=http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161120010308/http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |وێبگە=British Film Commission |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |سەردێڕ=The Crown: the Royal family are 'nervous' about Netflix's new £100 million series |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160801081526/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uk.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |سەردێڕ=Matt Smith starring in Netflix series, The Crown |وێبگە=IGN |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|یەکەم=Anthony |دوایین=Couto |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040438/https://www.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزێکی دووەم ڕا سپێردرا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix's glittering Crown could leave BBC looking a little dull |ناونیشان=https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ئیش=[[The Guardian]] |نووسەر=Martinson, Jane |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161101152930/https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="TelegraphOct2016">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161022045723/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەگەڵ ئەو زنجیرەیەی کە بەنیاز بوون شەست ئەڵقە بخایەنێت لەماوەی زیاتر لە شەش وەرزدا.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fascism Was Finished, Socialism Had Begun|ڕێکەوت=٢٠١٤|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.5040/9780755619078.ch-005|ئیش=In The Name of The People|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، «بەرھەمھێنانی پێشوەختە» دەستی پێ کرد لە وەرزی سێیەم و چوارەمی پێشبینیکراودا<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> و لە مانگی کانوونی دووەمدا، نێتفلیکس جەختی کردەوە کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی سێیەم و چوارەم نوێ کراوەتەوە<ref name="THRSeason3&4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|سەردێڕ='The Crown' Season 3: All the Details (So Far)|دوایین=Bentley|یەکەم=Jean|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6wj076dsM?url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، مۆرگان ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی پێنجەم و کۆتاییی نوێکراوەتەوە مۆرگان دەربارەی کۆتاییی ھاتنی زنجیرەکە بە پێنج وەرز کە بڕیار بوو بۆ ماوەی شەش وەرز بەردەوام بێت، لە کاتی دروستکردنی چیرۆک بۆ وەرزی پێنجەم وتی «بۆ من ڕوون بوو کە ئەمە کاتێکی گونجاو و شوێنی وەستانە.» نێتفلیکس و سۆنی پشتگیریی بڕیارەکەی مۆرگانیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> ھەرچۆنێک بێت لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە وەرزی شەشەمی دەبێت وەک ئەوەی کە لە بنەڕەتەوە بەنیاز بوون. مۆرگان وتی «کاتێک باس لە چیرۆکەکان دەکرێت بۆ وەرزی پێنجەم کە لە گفتوگۆدا بووین، بەم زووانە دەردەکەوێت کە بۆ ئەوەی دادپەروەری بۆ دەوڵەمەندی و ئاڵۆزی چیرۆکەکە بھێنین، دەبێت بگەڕێینەوە سەر پلانی سەرەکی و شەش وەرز دروست بکەین» ئەو ئەوەشی وت «کە دوو وەرزی ڕابردوو توانایان پێ دەدا کە بەھەمان ماوە وردەکاریی زیاتر لەخۆبگرێت»<ref name="SeasonSixConfirmed">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|سەردێڕ='The Crown' Will Run For Six Seasons After Peter Morgan Changes Mind On Fifth Series Finale|دوایین=Kanter|یەکەم=Jake|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200711084310/https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === کاستینگ === === وێنەگرتن === == بڵاوکردنەوە == دوو ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکە لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161026170236/http://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=[[British Board of Film Classification]] |سەردێڕ=''The Crown'' [Season 1, Episodes 1 & 2] (15) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکەم وەرزی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە سەرانسەری جیھاندا بڵاوکرایەوە.<ref name="PremiereDate">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Matt Smith's Netflix drama The Crown gets premiere date|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|magazine=Entertainment Weekly|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦|یەکەم=Dylan|دوایین=Kickham|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414121555/http://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160927214700/http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Radio Times |سەردێڕ=Claire Foy and Matt Smith face the challenges of royal life in new extended trailer for Netflix drama The Crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season2Release">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Otterson |یەکەم=Joe |ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشان=https://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170810162238/http://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]] |سەردێڕ='The Crown' Season 2 Sets Premiere Date, Releases First Trailer |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Iannucci |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشان=https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191031050545/https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ئیش=[[TVLine]] |سەردێڕ='The Crown Season 3 (Finally!) Gets November Premiere Date at Netflix |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref name="S4Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kanter |یەکەم=Jake |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200820153937/https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline Hollywood |سەردێڕ='The Crown': Netflix Sets Premiere Date, Drops First Trailer For Season 4 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە.<ref name="SeasonFiveFilming"/><ref name="Season5Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bamigboye |یەکەم=Baz |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://deadline.com/2022/09/the-crown-season-5-premiere-date-netflix-queen-elizabeth-death-1235125467/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=Deadline |زمان=en-US |بەستەری نووسەر=Baz Bamigboye |سەردێڕ='The Crown' Gets November Premiere Date After Sensitive Behind-The-Scenes Discussions Following Death Of Queen}}</ref> وەرزی شەشەم و کۆتایی بە دوو بەش بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیان لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski |یەکەم=Denise |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/the-crown-final-season-premiere-dates-two-parts-trailer-1235567735/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline |سەردێڕ='The Crown' Final Season To Launch In 2 Parts; Premiere Dates Set; Watch Trailer}}</ref> وەرزی یەکەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200900/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 1 [DVD] [2017] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ٧ی تشرینی دووەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200821/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 2 [DVD] [2018] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم بەشێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-03-DVD/dp/B088RXJF8Q |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 3 [DVD] [2020]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-03-Olivia-Colman/dp/B08F6JZBRK/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown – Season 03}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-Amazon-Excl-DVD/dp/B094P1TYRZ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 4 (Amazon Excl.) [DVD] [2021]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-4-DVD/dp/B096TQ6BL6/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 4 [DVD]}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-05-DVD/dp/B0C59YP8PN/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 05 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-5-DVD/dp/B0C3WV89CB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 05 [DVD]}}</ref> وەرزی شەشەم بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-6-DVD/dp/B0DDPL9TYK/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 6 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-06-Imelda-Staunton/dp/B0DBQ577MG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 06 [DVD]}}</ref> == پێشوازیکردن == === وەڵامی ڕەخنەگرانە === [[پەڕگە:John Lithgow 8 by David Shankbone.jpg|وێنۆک|125px|ڕاست|جۆن لیسگۆ چەندین خەڵاتی بردەوە بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ.]] تاج وەک درامایەک ستایشی کراوە، لەلایەن ڕۆژنامەی تەلەگرافەوە بە «باشترین ئۆپێرای تەلەڤیزیۆن» وەسف کراوە و ڕیزبەندی ٥/٥ی پێدراوە؛ بەڵام ھەندێک لە پێداچوونەوەکاران، وەک لە ڕۆژنامەی تایمزدا، نیگەرانی خۆیان دەربڕی کە ھەندێک ئەڵقە لەسەر بنەمای ساختەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|سەردێڕ=The Crown, season 3 Netflix review|وێبگە=The Telegraph|یەکەم=Anita|دوایین= Singh|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200528151402/https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="fact-from-fiction">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Vickers |یەکەم=Hugo |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=How accurate is The Crown? We sort fact from fiction in the royal drama |ئیش=[[The Times]] |ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191204151714/https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> زنجیرەکە نمرەی گشتی ٨١٪ی لەسەر [[ڕاتن تۆمەیتۆز]] و ٧٨٪ لە مێتاکریتیک ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown|سەردێڕ=The Crown|بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown|سەردێڕ= The Crown|بڵاوکەرەوە=Metacritc}}</ref> وەرزی یەکەم ٨٨٪ ڕەخنەی ڕەخنەگرانەی ھەیە لەسەر کۆکەرەوەی پێداچوونەوەکانی ڕاتن تۆمەیتۆز، بە پشتبەستن بە ٧٤ پێداچوونەوە بە تێکڕای ڕیزبەندی ٨٫٦/١٠. کۆدەنگی ڕەخنەگرانەکەی دەڵێت «نمایشکردنی بەھێز و سینەماتۆگرافییەکی گەورە، تاج دەکاتە بەرھەمێکی ئاست بەرز کە شایەنی گەورەیی خۆی بێت.»<ref name="rts1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |سەردێڕ=The Crown: Season 1 (2016) |بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190410030239/https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>مێتاکریتیک نمرەی ٨١ لە کۆی ١٠٠ دەداتە وەرزی یەکەم، ئەمەش بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر.<ref name="mcs1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|سەردێڕ=The Crown: Season 1|بڵاوکەرەوە=Metacritic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191116085221/https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم و سێیەم و چوارەمیش بە ھەمان شێوە پێداچوونەوەی ئەرێنییان بەدەست ھێنا. کاردانەوە بۆ وەرزی پێنجەم، لەکاتێکدا ھێشتا ئەرێنی بوو، بەڵام لەچاو وەرزەکانی تر کەمتر بوو؛ لە ١٠٣ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٧١٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە، بە تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫٧٥/١٠، و کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت، «لە وەرزی پێنجەمدا، ئەستەمە چاوپۆشی لەو ھەستە بکرێت کە ئەم زنجیرەیە درەوشانەوەی لەدەست دواوە، بەڵام درامایەکی سەرنجڕاکێش و کاستێکی نایاب وەک گەوھەرەکانی تاج دەمێنێتەوە.»<ref name="rts5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 5 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s05 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> وەرزی پێنجەم نمرەی ٦٥ لە کۆی ١٠٠ لە کەناڵی مێتاکریتیک بەدەستھێناوە، لەسەر بنەمای ٣٧ ڕەخنەگر.<ref name="mcs5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-5 |سەردێڕ=The Crown: Season 5 |بڵاوکەرەوە=[[Metacritic]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> وەرزی شەشەم لە ٨٥ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٥٤٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە و تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫١/١٠؛ کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت «نواندنی چڕ و پڕی ئەلیزابێت دیبیکی وەک شازادەی وێڵز سەرنجڕاکێشە. سەرەڕای ئەوەش، وەرزی کۆتاییی زنجیرەی تاج زۆرجار وا نیشان دەدات کە حوکمڕانییەکەی لەو پەڕی لووتکەیەدایە.»<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> لە کەناڵی مێتاکریتیک، وەرزەی شەشەم نمرەی ٦١ لە کۆی ١٠٠ بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر ھەیە.<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> === خەڵاتەکان و پاڵەوتنەکان === {{سەرەکی|لیستی خەڵاتەکان و پاڵاوتنەکان کە لەلایەن تاج وەرگیراون}} زنجیرەکە بیست و چوار [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم]] بەدەست ھێناوە، لەنێویاندا زنجیرە درامای نایاب بۆ وەرزی چوارەم و حەوت خەڵاتی بۆ کاستەکان.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emmys.com/shows/crown|سەردێڕ=The Crown|وێبگە=Television Academy|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807133409/https://www.emmys.com/shows/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا دوو جار خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما بەدەست ھێناوە، لە ئاھەنگەکانی ٧٤ و ٧٨، لەگەڵ بردنەوە زیاترەکانی نواندن بۆ کلێر فۆی، کۆڵمان، کۆرین، ئۆکۆنۆر، ئەندەرسۆن و دیبیکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|سەردێڕ=Crown, The|وێبگە=www.goldenglobes.com|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200402103745/https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == پێشانگای جلوبەرگ == جلوبەرگەکانی ھەردوو زنجیرەی ''تاج'' و ''گامبیتی شاژن'' لەلایەن مۆزەخانەی بروکلن نمایشکرا وەک بەشێک لە پێشانگای خەیاڵی شاژن و تاج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hk.asiatatler.com/life/queens-gambit-the-crown-virtual-exhibition |سەردێڕ=Costumes From Netflix's 'The Queen's Gambit' And 'The Crown' Featured At The Brooklyn Museum |وێبگە=Tatler Hong Kong |یەکەم=Jianne |دوایین=Soriano |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.brooklynmuseum.org/exhibitions/queen_and_crown |سەردێڕ=The Queen and The Crown: A Virtual Exhibition of Costumes from 'The Queen's Gambit' and 'The Crown' |وێبگە=Brooklyn Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> جلوبەرگ و کەلوپەلی زنجیرەی تاج لەلایەن ھەڕاجگەران لە بۆنھامز (خانوویەکی تایبەتە بۆ مەزاتکردنی نێودەوڵەتی) لە شاری مایفەیر لە مانگی یەک تا ٤ی شوباتی ٢٠٢٤ نمایشکرابوون، پێش فرۆشتنی لە ٧ی شوبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bonhams.com/stories/37329/ |سەردێڕ=The Crown at Bonhams &#124; Exhibition, Auction Highlights, News & More}}</ref> == زنجیرەی پێشوەختەی پێشبینیکراو == لە مانگی نیسانی ٢٠٢٢دا بڵاوکرایەوە کە نێتفلێکس و لێفت بانک وتووێژی سەرەتایییان کردووە سەبارەت بە زنجیرەیەکی پێشوەختە (چیرۆکەکەی باسی پێش چیرۆکی زنجیرەی بەرھەم ھاتوو دەکات)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='The Crown' Prequel: Netflix And Left Bank In Early-Stage Conversations|ناونیشان=https://deadline.com/2022/04/the-crown-prequel-netflix-and-left-bank-in-early-stage-conversations-1234997110/|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|دوایین=Goldbart|یەکەم=Max|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> پێدەچێت زنجیرەکە باس لە نزیکەی ٥٠ ساڵ پێشتر بکات، بە مردنی شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٩٠١ دەستی پێکردووە و لە دەوروبەری ھاوسەرگیریی شازادە ئەلیزابێت لە ساڵی ١٩٤٧ کۆتایی دێت. ھەروەھا بەپێی زانیارییەکان زنجیرەکە سەردەمی ئەو چوار پاشایە دەگرێتەوە کە لەو ماوەیەدا حوکمڕانییان کردووە: ئێدواردی حەوتەم، جۆرجی پێنجەم، ئێدواردی ھەشتەم و جۆرجی شەشەم.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=A Sumptuous Prequel to The Crown May Be On the Horizon|ناونیشان=https://www.vogue.com/article/prequel-to-the-crown-may-be-on-the-horizon|ئیش=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|دوایین=Maitland|یەکەم=Hayley|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|The Crown (TV series)|تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} * {{Netflix title|80025678}} * {{IMDb title|id=٤٧٨٦٨٢٤}} {{تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|تەلەڤیزیۆن|لەندەن}} [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتان لە دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] prr2ele3wdwywz593za6o9gdddaz7m9 1573865 1573829 2026-04-09T09:50:17Z -Haryad 40333 /* ئەڵقەکان */ چاککردنی لێرە 1573865 wikitext text/x-wiki {{Infobox television |name = تاج |image = The Crown Title Card.jpg |genre = درامای مێژوویی |creator = [[پیتەر مۆرگان]] |starring = {{Plainlist| <!--Order of the cast is determined by the order that is given during the opening credits of the first episodes, per the MOS! New cast additions will be made based on when first credited. --> '''وەرزی ٢–١''' * [[کلێر فۆی]] * [[مات سمیس]] * [[ڤەنێسە کیربی]] * [[ئیلین ئاتکینز]] * [[جێرمی نۆرسام]] * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[گرێگ وایز]] * [[جارێد ھاریس]] * [[جۆن لیسگۆ]] * [[ئەلێکس جێنینگز]] * [[لیا ویلیامز]] * [[ئانتۆن لێسەر]] * [[ماتیوو گود]] '''وەرزی ٤–٣''' * [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] * [[تۆبیاس مێنزیس]] * [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[جاسۆن واتکینز]] * [[ماریۆن بەیلی]] * [[ئێرین دۆھێرتی]] * [[جەین لاپۆتایر]] * [[چارڵز دانس]] * [[جۆش ئۆکۆنەر]] * [[جیڕاڵدین چاپلین]] * [[مایکڵ مالۆنی]] * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] * [[ئەندرو بوچان]] * [[ستیڤن بۆکسەر]] * [[ئێما کۆرین]] * [[ھانس زیمەر]] ; وەرزی ٦–٥ * [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] * جۆناسان پرایس * لێسلی مانڤیل * دۆمینیک وێست * [[ئەلیزابێس دێبیکی]] * جۆنی لی میلەر * ئۆلیڤیا ویلیامز * کلۆدیا ھاریسۆن * ناتاشا مەکئێلھۆن * مارشیا وارن * سەلیم داو * خالید عەبدوڵڵا * بێرتی کارڤێڵ * ئێد مەکڤی * لۆسەر فۆرد * مێگ بێلامی }} |theme_music_composer = [[ھانس زیمەر]] |composer = {{Plainlist| * ڕوبێرت گریگسۆن ویلیامز ({{Abbr|s.|seasons}} 1–2) * لۆرن بالفی ({{Abbr|s.|season}} 2) * مارتین فیپس ({{Abbr|s.|season}} 3) }} |country = {{Plainlist|شانشینی یەکگرتوو<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-27539739 |سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤ |ئیش=BBC News}}</ref> * ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/10/15/the-crown-claire-foy-and-matt-smith-on-the-making-of-the-100m-ne/ |سەردێڕ=The Crown: Claire Foy and Matt Smith on the making of the £100m Netflix series |یەکەم=Mick |دوایین=Brown |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> }} |language = ئینگلیزی |num_seasons = ٣ |num_episodes = ٣٠ |list_episodes = #Episodes |executive_producer = {{Plainlist| * [[پیتەر مۆرگان]] * ستێفن داڵدری * ئاندی ھاریس * فلیپ مارتین (دەرھێنەر) * سوزان ماکی * ماسیو بیام-شاو * ڕۆبێرت فۆکس * تانیا سێچھاتیان * نینا وۆڵارسکی * ئالی گۆس }} |producer = ئاندریو ئیتۆن |location = شانشینی یەکگرتوو |runtime = ٤٧–٦١ خولەک |company = {{Plainlist| * لێفت بانک * سۆنی تەلەڤیزیۆن }} |distributor = خزمەتگوزاری تەوژمکردنی نێتفلیکس |network = [[نێتفلیکس]] |picture_format = [[4K resolution|4K (Ultra-high-definition television|Ultra HD]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown |ناونیشان=http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |وێبگە=Real or Fake 4K |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081116/http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |first_aired = {{Start date|٢٠١٦|١١|٤}} |last_aired = {{End date|ئێستا}} }} '''تاج''' ({{بە ئینگلیزی |The Crown}}) زنجیرەیەکی دراماتیکی و مێژوویی و ژیاننامەیی تەلەڤیزیۆنییە سەبارەت بە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]] و لە نووسین و ئامادەکردنی پیتەر مۆرگانەوە و لەلایەن Left Bank Pictures دروست کراوە لە پەخشکردنی [[نێتفلیکس]] یەکەم ئەڵقەی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ [[شانشینی یەکگرتوو]] بەرھەم ھێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=www.Netflix.com|ناونیشان=https://www.netflix.com/title/80025678|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191216123411/https://www.netflix.com/title/80025678|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> مۆرگان لەو فیلم و درامایەیی پێشکەشی کردووە: ''شاژن (٢٠٠٦ فیلم)'' و بەتایبەتی شانۆگەرییەکەی بە ناوی ''The Audience (٢٠١٣)''. زنجیرەکە لە شەش وەرز پێکھاتووە کە نزیکەی شەش دەیە دەخایەنێت، کەمێک پێش ھاوسەرگیری شازادە ئەلیزابێت و فیلیپ ماونتباتن لە ساڵی ١٩٤٧ دەستی پێ دەکات و بە ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆتایی دێت، کاستی سەرەکیی زنجیرەکە ھەر دوو وەرز جارێک دەگۆڕێت. ڕۆڵی ئەلیزابێت لە وەرزی یەکەم و دووەم لەلایەن [[کلێر فۆی]] و لە وەرزی سێیەم و چوارەم لەلایەن ئۆلیڤیا کۆڵمان و [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] لە وەرزی پێنج و شەشەمدا ڕۆڵی گێڕاوە. وێنەگرتن لە ستۆدیۆکانی ئێڵستری لە شاری بۆرھێموود لە ویلایەتی ھێرتفۆردشایر کراوە، وێنەگرتنی شوێنەکان لە سەرانسەری بەریتانیا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ئەنجامدرا. نێتفلێکس وەرزی یەکەمی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ بڵاوکردەوە، ئەڵقەی شەشەم لە دوو بەشدا بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیش لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣. فیلمی تاج بەھۆی نواندن و دەرھێنان و نووسین و سینەماکاری و بەھای بەرھەمھێنانییەوە ستایشی ڕەخنەگرانی زۆری لێکرا؛ بەڵام نادروستییە مێژوویییەکانی ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە، بەتایبەتی لە نیوەی دووەمی زنجیرەکەدا. زنجیرەکە چەندین خەڵاتی وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتی پرایم تایم ئیمی بۆ زنجیرە درامای نایاب و دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما. == پێشەکی == زنجیرەکە باس لە ژیانی شاژنە [[ئێلیزابێتی دووەم]] دەکات، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[شازادە فیلیپ]] دەکات.<ref name="telegraph">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Singh |یەکەم=Anita |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=£100m Netflix Series Recreates Royal Wedding |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160322133559/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەردەوام دەبێت بۆ سەرەتای سەدەی ٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Taylor|یەکەم=Derrick Bryson|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Netflix Renews 'The Crown' for a Sixth Season After All|ئیش=The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/07/09/arts/television/the-crown-season-6.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|issn=0362-4331}}</ref> * وەرزی یەکەمی زنجیرەکە ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٥ وێنا دەکات، کە ''وینستۆن چەرچڵ'' دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆک وەزیران و ''شازادە مارگرێتی'' خوشکی شاژن بڕیاریدا ھاوسەرگیریی لەگەڵ ''پیتەر تاونسێند'' نەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|سەردێڕ=The Crown: What year did Series 1 finish? What will be in season 2?|دوایین=Smith|یەکەم=Russ|وێبگە=Daily Express|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180126070641/https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی دووەمی زنجیرەکە قەیرانی سوێزی ساڵی ١٩٥٦ دەگرێتەوە، کە بووە ھۆی [[خانەنشینی]] ''ئەنتۆنی ئێدنی'' سەرۆک وەزیران؛ [[خانەنشینی]] سەرۆک وەزیران ''ھاڕۆڵد ماکمیلان''، لە ساڵی ١٩٦٣، دوای [[ئابڕوو]]چوونەکەی پرۆفۆماو و لەدایکبوونی ''شازادە ئێدوارد''، لە ساڵی ١٩٦٤.<ref name="KennedysCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |سەردێڕ='The Crown' Adds Michael C Hall & Jodi Balfour As Jack & Jackie Kennedy |دوایین=Tartaglione |یەکەم=Nancy |وێبگە=Deadline Hollywood |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525121555/https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی سێیەمی زنجیرەکە لە ساڵی ١٩٦٤ تا ١٩٧٧ دەگرێتەوە، لەگەڵ ھەڵبژاردنی ''ھاڕۆڵد ویلسۆن'' وەک سەرۆک وەزیران و بە ''سیلڤەر جوبیڵی'' کۆتایی دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان= https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|سەردێڕ='The Crown' Season 3: TV Review|دوایین=Fienberg|یەکەم=Daniel| magazine= [[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105130150/https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ماوەی بوون بە سەرۆک وەزیرانی ''ئێدوارد ھیت'' دەگرێتەوە.<ref name="meet-the-cast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2019-11-17/meet-the-cast-of-the-crown-season-3/2/|سەردێڕ=Meet the cast of The Crown season 3|وێبگە=[[RadioTimes]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040504/https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2020-11-12/the-crown-season-four-cast-netflix/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ''کامیلا شند'' دەردەکەوێت.<ref name="meet-the-cast"/> * وەرزی چوارەمی زنجیرەکە ماوەی سەرۆک وەزیرانی ''مارگرێت تاچەر'' لەنێوان ١٩٧٩ تا ١٩٩٠ دەگرێتەوە؛ و ھەروەھا تیشک دەخاتە سەر [[شازادە دایانا]]. * وەرزی پێنجەم ساڵانی ١٩٩١ تا ١٩٩٧ دەگرێتەوە، سەرنج دەخاتە سەر «جەنگی وێڵز» و جیابوونەوەی چارڵز و دیانا لە ئەنجامدا، ھەروەھا سەرھەڵدانی بنەماڵەی ئەلفەید و annus horribilis (ساڵێکی ترسناک)ی شاژن لە ساڵی ١٩٩٢. * وەرزی شەشەم و کۆتا وەرز، ماوەی ساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٥ لە سەردەمی سەرۆک وەزیرانی تۆنی بلێر دەگرێتەوە. چوار ئەڵقەی یەکەم باس لە مردنی دیانا شازادەی وێڵز دەکات و شەش ئەڵقەی کۆتاییش باس لە یۆبیلی زێڕینی ئەلیزابێتی دووەم و مردنی شازادە مارگرێت و شاژنە ئێلیزابێتی شاژنی دایک و پەیوەندی سەرەتایی شازادە ولیام و کەیت میدڵتۆن و ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز دەکات. == کاست و کارەکتەرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی کەساتییەکانی تاج}} * [[کلێر فۆی]] (وەرزی ١–٢، دیاریکراو بۆ بۆ وەرزی ٤) و [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[ئێلیزابێتی دووەم]]<ref name="telegraph"/> * [[مات سمیس]] (وەرزی ١–٢) و [[تۆبیاس مێنزیس]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[شازادە فیلیپ]]<ref name="telegraph"/> * [[ڤەنێسە کیربی]] (وەرزی ١–٢) و [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شازادە مارگرێت<ref name="telegraph"/> * [[ئیلین ئاتکینز]] بە ڕۆڵی شاژن ماری (وەرزی ١)<ref name="geeksofdoom">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.geeksofdoom.com/2016/01/06/trailers-netflix-the-crown-the-get-down |سەردێڕ=Trailers for Netflix series 'The Crown,' and 'The Get Down' |وێبگە=Geeks of Doom |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> * [[جێرمی نۆرسام]] بە ڕۆڵی ئەنتۆنی ئێدن (وەرزی ١–٢)<ref name="finalreel">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix/ |سەردێڕ=The Crown trailer: First look at Peter Morgan's Netflix drama |وێبگە=Final Reel |دوایین=Lloyd |یەکەم=Kenji |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022148/http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] (وەرزی ١–٢) و [[ماریۆن بەیلی]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شاژنە ئێلیزابێت شاژنی دایک<ref name="telegraph"/> * [[بێن دانیاڵز]] بە ڕۆڵی گرووپی کاپتن پیتەر تاونسێند (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |سەردێڕ=Why Britain's psyche is gripped by a different kind of royal fever |ئیش=[[The Guardian]] |یەکەم=Vanessa |دوایین=Thorpe |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161127231646/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[گرێگ وایز]] (وەرزی ١–٢) و [[چارڵز دانس]] (وەرزی ٣، دیاریکراو بۆ وەرزی ٤) بە ڕۆڵی لویس، ئێرل ماونتباتنی بۆرما * [[جارێد ھاریس]] بە ڕۆڵی جۆرجی شەشەم (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref name="telegraph"/> * [[جۆن لیسگۆ]] بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢–٣)<ref name="telegraph"/> * [[ئەلێکس جێنینگز]] (وەرزی ١–٢) و دێریک جاکوبی (دیاریکراو بۆ وەرزی ٣) بە ڕۆڵی شازادە ئێدوارد، دوک ویندسۆر * [[لیا ویلیامز]] (وەرزی ١–٢) و [[جیڕاڵدین چاپلین]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی والیس، دوشسی ویندسۆر * [[ئانتۆن لێسەر]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ماکمیلان (وەرزی ٢)<ref name="LesserCast">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |یەکەم=Sarah |دوایین=Lee |سەردێڕ=Filming The Crown: on the set of the lavish Netflix series – in pictures |newspaper=The Guardian |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170130175420/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[ماتیوو گود]] (وەرزی ٢) و [[بێن دانیاڵز]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی ئانتۆنی ئارمسترانگ-جۆنز، ئێرل سنودۆن<ref name="GoodeCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |سەردێڕ=Downton Abbey's Matthew Goode is joining the cast of Netflix's The Crown |وێبگە=Digital Spy |یەکەم=Ian |دوایین=Sandwell |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180923053856/http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[جاسۆن واتکینز]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ویلسۆن (وەرزی ٣) * [[ئێرین دۆھێرتی]] بە ڕۆڵی شازادە ئان (وەرزی ٣–٤) * [[جەین لاپۆتایر]] بە ڕۆڵی شازادە ئالیس بەتنبێرگ (وەرزی ٣)<!-- ١٠١ ١٠٥ ٢٠٢ ٢٠٩ --> * [[جۆش ئۆکۆنەر]] بە ڕۆڵی چارڵز، شازادەی وێڵز (وەرزی ٣–٤) * [[مایکڵ مالۆنی]] بە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣) * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] بە ڕۆڵی کامیلا پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣–٤) * [[ئەندرو بوچان]] بە ڕۆڵی ئەندرو پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣، دووبارەکردنەوە لە وەرزی ٤) * [[ئێما کۆرین]] بە ڕۆڵی [[شازادە دایانا|شازادە دیانا]] (وەرزی ٤) * [[ستیڤن بۆکسەر]] بە ڕۆڵی دەنیس تاچەر (وەرزی ٤) * ئیمراڵد فێنێڵ (وەرزی ٤، وەک میوان لە وەرزی ٣) * ئۆلیڤیا ویلیامز (وەرزی ٥–٦) لە ڕۆڵی کامێلا پارکەر بۆڵز * جۆنی لی میڵەر (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی جۆن مەیجەر * ناتاشا مەک ئێڵھۆن (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی پێنیلۆپی کناچبوڵ، کونتێس ماونتباتن لە بێرمە * بێرتی کارڤێڵ (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی تۆنی بڵێر * سەلیم داو (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی محەممەد ئەلفاید * خالید عەبدوڵڵا (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی دۆدی فاید * ئێد مەکڤای (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ویلیام لە وێڵز * لویسەر فۆرد (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ھاری لە وێڵز * میگ بێلامی (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی کاترین میدڵتۆن === ئەکتەرە دیارەکان (میوان) === ئەم ئەکتەرانە لە تایتڵی سەرەتای یەک یان دوو ئەڵقەی وەرزەکاندا ناویان ھاتووە: * ستیفن دیلان: لە ڕۆڵی گراھام سادەرلاند، ئەو وێنەکێشە بەناوبانگەی وێنەی چەرچڵ دەکێشێت (وەرزی ١). * جێما وێلان: لە ڕۆڵی پاتریشیا کامپبێڵ، سکرتێرەی لۆرد ئالترینچام (وەرزی ٢). * جۆن ھێفێرنان: لە ڕۆڵی لۆرد ئالترینچام، ئەو نووسەرەی ڕەخنەی توندی لە شاژن ئەلیزابێسی دووەم گرت (وەرزی ٢). * پاوڵ سپارکس: لە ڕۆڵی بیڵی گراھام، قەشەیەکی ئەمریکیی دیار کە ئەلیزابێس ڕاوێژی پێ دەکات (وەرزی ٢). * مایکل سی ھۆڵ: لە ڕۆڵی جۆن ئێف کەنەدی، سەرۆکی ئەمریکا کە سەردانی ئەلیزابێس دەکات (وەرزی ٢). * جۆدی بالفۆر: لە ڕۆڵی جاکلین کەنەدی، خانمی یەکەمی ئەمریکا (وەرزی ٢). * بێرگھارت کلاوسنەر: لە ڕۆڵی دکتۆر کورت ھان، دامەزرێنەری قوتابخانەی گۆردۆنستۆن (وەرزی ٢). * فین ئیلیۆت: لە ڕۆڵی شازادە فلیپ لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢ و ٣). * جوولیان بارینگ: لە ڕۆڵی شازادە چارڵز لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢). * کلانسی بڕاون: لە ڕۆڵی لیندۆن بی جۆنسن، سەرۆکی ئەمریکا دوای کەنەدی (وەرزی ٣). * جەین لاپۆتێر، ڕۆزالیند نایت و سۆفی لی ستۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیس، دایکی شازادە فلیپ (وەرزەکانی ١، ٢، ٣). * مارک لویس جۆنز: لە ڕۆڵی ئێدوارد میڵوارد، مامۆستای زمانی وێڵزیی شازادە چارڵز (وەرزی ٣). * تیم مەکمولان: لە ڕۆڵی ڕۆبن ودز، ڕاگری کڵێسای ویندسۆر (وەرزی ٣). * مایکل مالۆنی: لە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣). * ئاندرو بووکان و دانیال فلین: لە ڕۆڵی ئەندرۆ پارکەر بۆڵز، ھاوسەری یەکەمی کامێلا (وەرزی ٣، ٤، ٥). * ھاری ترێداوەی: لە ڕۆڵی ڕۆدی لێوێلین، خۆشەویستەکەی شازادە مارگرێت (وەرزی ٣ و ٤). * تۆم بروک: لە ڕۆڵی مایکڵ فایگان، ئەو پیاوەی لە ساڵی ١٩٨٢ چووە ناو ژووری نوستنی شاژن (وەرزی ٤). * ڕیچارد ڕۆکسبۆرگ: لە ڕۆڵی بۆب ھۆک، سەرۆکوەزیرانی ئوسترالیا (وەرزی ٤). * تۆم بێرک: لە ڕۆڵی دێریک «دازڵ» جێنینگز، فەرمانبەر و ھاوڕێی شازادە مارگرێت (وەرزی ٤). * نیکۆڵاس فارێڵ: لە ڕۆڵی مایکڵ شیا، سکرتێری ڕۆژنامەوانیی ئەلیزابێس (وەرزی ٤). * پراسانا پواناراجا: لە ڕۆڵی مارتن بەشیر، ئەو ڕۆژنامەنووسەی چاوپێکەوتنە بەناوبانگەکەی لەگەڵ شازادە دیانا ئەنجام دا (وەرزی ٥). * ئیڤ بێست: لە ڕۆڵی کارۆڵ میدڵتۆن، دایکی کاترین میدڵتۆن (وەرزی ٦). * ڤیۆلا پرێتێجۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیزابێس لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ٦). * بۆ گادزدۆن: لە ڕۆڵی شازادە مارگرێت لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ١، ٣، ٦). == ئەڵقەکان == {{سەرەکی|پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} {{:پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} == بەرھەمھێنان == لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا، [[نێتفلیکس]] ڕای گەیاند لە ساڵی ٢٠١٣دا قۆناغی ڕۆڵگێڕانی ''The Audience'' دەگونجێت بۆ زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|بڵاوکەرەوە=BBC|وێبگە=www.bbc.co.uk|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Netflix to adapt Queen Elizabeth II play The Audience|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170103141125/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پیتەر مۆرگان کە فیلمی شاژن و شانۆگەری ساڵی ٢٠٠٦ی نووسیوە، نووسەری سەرەکیی تاجە<ref name="PeterMorgan">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ئیش=[[BBC News]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925164442/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەرھێنەرانی وەرزی یەکەم بریتین لە ''ستیڤن دالدری،'' ''فیلیپ مارتین،'' ''جوولیان جارۆڵد،'' و ''بنیامین کارۆن''.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161104210312/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دە ئەڵقەی وەرزی یەکەم گرانترین بەشی دراماکە بوو لەلایەن نێتفلیکس و لێفت بانک پیکچەرز بەرھەم ھێنراوە و بەلایەنی کەمەوە ١٠٠ ملیۆن پاوەن تێچووی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Made in the UK:The Crown |ناونیشان=http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161120010308/http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |وێبگە=British Film Commission |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |سەردێڕ=The Crown: the Royal family are 'nervous' about Netflix's new £100 million series |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160801081526/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uk.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |سەردێڕ=Matt Smith starring in Netflix series, The Crown |وێبگە=IGN |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|یەکەم=Anthony |دوایین=Couto |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040438/https://www.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزێکی دووەم ڕا سپێردرا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix's glittering Crown could leave BBC looking a little dull |ناونیشان=https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ئیش=[[The Guardian]] |نووسەر=Martinson, Jane |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161101152930/https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="TelegraphOct2016">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161022045723/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەگەڵ ئەو زنجیرەیەی کە بەنیاز بوون شەست ئەڵقە بخایەنێت لەماوەی زیاتر لە شەش وەرزدا.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fascism Was Finished, Socialism Had Begun|ڕێکەوت=٢٠١٤|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.5040/9780755619078.ch-005|ئیش=In The Name of The People|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، «بەرھەمھێنانی پێشوەختە» دەستی پێ کرد لە وەرزی سێیەم و چوارەمی پێشبینیکراودا<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> و لە مانگی کانوونی دووەمدا، نێتفلیکس جەختی کردەوە کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی سێیەم و چوارەم نوێ کراوەتەوە<ref name="THRSeason3&4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|سەردێڕ='The Crown' Season 3: All the Details (So Far)|دوایین=Bentley|یەکەم=Jean|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6wj076dsM?url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، مۆرگان ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی پێنجەم و کۆتاییی نوێکراوەتەوە مۆرگان دەربارەی کۆتاییی ھاتنی زنجیرەکە بە پێنج وەرز کە بڕیار بوو بۆ ماوەی شەش وەرز بەردەوام بێت، لە کاتی دروستکردنی چیرۆک بۆ وەرزی پێنجەم وتی «بۆ من ڕوون بوو کە ئەمە کاتێکی گونجاو و شوێنی وەستانە.» نێتفلیکس و سۆنی پشتگیریی بڕیارەکەی مۆرگانیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> ھەرچۆنێک بێت لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە وەرزی شەشەمی دەبێت وەک ئەوەی کە لە بنەڕەتەوە بەنیاز بوون. مۆرگان وتی «کاتێک باس لە چیرۆکەکان دەکرێت بۆ وەرزی پێنجەم کە لە گفتوگۆدا بووین، بەم زووانە دەردەکەوێت کە بۆ ئەوەی دادپەروەری بۆ دەوڵەمەندی و ئاڵۆزی چیرۆکەکە بھێنین، دەبێت بگەڕێینەوە سەر پلانی سەرەکی و شەش وەرز دروست بکەین» ئەو ئەوەشی وت «کە دوو وەرزی ڕابردوو توانایان پێ دەدا کە بەھەمان ماوە وردەکاریی زیاتر لەخۆبگرێت»<ref name="SeasonSixConfirmed">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|سەردێڕ='The Crown' Will Run For Six Seasons After Peter Morgan Changes Mind On Fifth Series Finale|دوایین=Kanter|یەکەم=Jake|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200711084310/https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === کاستینگ === === وێنەگرتن === == بڵاوکردنەوە == دوو ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکە لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161026170236/http://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=[[British Board of Film Classification]] |سەردێڕ=''The Crown'' [Season 1, Episodes 1 & 2] (15) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکەم وەرزی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە سەرانسەری جیھاندا بڵاوکرایەوە.<ref name="PremiereDate">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Matt Smith's Netflix drama The Crown gets premiere date|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|magazine=Entertainment Weekly|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦|یەکەم=Dylan|دوایین=Kickham|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414121555/http://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160927214700/http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Radio Times |سەردێڕ=Claire Foy and Matt Smith face the challenges of royal life in new extended trailer for Netflix drama The Crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season2Release">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Otterson |یەکەم=Joe |ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشان=https://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170810162238/http://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]] |سەردێڕ='The Crown' Season 2 Sets Premiere Date, Releases First Trailer |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Iannucci |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشان=https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191031050545/https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ئیش=[[TVLine]] |سەردێڕ='The Crown Season 3 (Finally!) Gets November Premiere Date at Netflix |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref name="S4Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kanter |یەکەم=Jake |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200820153937/https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline Hollywood |سەردێڕ='The Crown': Netflix Sets Premiere Date, Drops First Trailer For Season 4 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە.<ref name="SeasonFiveFilming"/><ref name="Season5Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bamigboye |یەکەم=Baz |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://deadline.com/2022/09/the-crown-season-5-premiere-date-netflix-queen-elizabeth-death-1235125467/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=Deadline |زمان=en-US |بەستەری نووسەر=Baz Bamigboye |سەردێڕ='The Crown' Gets November Premiere Date After Sensitive Behind-The-Scenes Discussions Following Death Of Queen}}</ref> وەرزی شەشەم و کۆتایی بە دوو بەش بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیان لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski |یەکەم=Denise |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/the-crown-final-season-premiere-dates-two-parts-trailer-1235567735/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline |سەردێڕ='The Crown' Final Season To Launch In 2 Parts; Premiere Dates Set; Watch Trailer}}</ref> وەرزی یەکەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200900/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 1 [DVD] [2017] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ٧ی تشرینی دووەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200821/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 2 [DVD] [2018] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم بەشێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-03-DVD/dp/B088RXJF8Q |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 3 [DVD] [2020]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-03-Olivia-Colman/dp/B08F6JZBRK/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown – Season 03}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-Amazon-Excl-DVD/dp/B094P1TYRZ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 4 (Amazon Excl.) [DVD] [2021]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-4-DVD/dp/B096TQ6BL6/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 4 [DVD]}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-05-DVD/dp/B0C59YP8PN/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 05 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-5-DVD/dp/B0C3WV89CB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 05 [DVD]}}</ref> وەرزی شەشەم بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-6-DVD/dp/B0DDPL9TYK/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 6 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-06-Imelda-Staunton/dp/B0DBQ577MG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 06 [DVD]}}</ref> == پێشوازیکردن == === وەڵامی ڕەخنەگرانە === [[پەڕگە:John Lithgow 8 by David Shankbone.jpg|وێنۆک|125px|ڕاست|جۆن لیسگۆ چەندین خەڵاتی بردەوە بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ.]] تاج وەک درامایەک ستایشی کراوە، لەلایەن ڕۆژنامەی تەلەگرافەوە بە «باشترین ئۆپێرای تەلەڤیزیۆن» وەسف کراوە و ڕیزبەندی ٥/٥ی پێدراوە؛ بەڵام ھەندێک لە پێداچوونەوەکاران، وەک لە ڕۆژنامەی تایمزدا، نیگەرانی خۆیان دەربڕی کە ھەندێک ئەڵقە لەسەر بنەمای ساختەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|سەردێڕ=The Crown, season 3 Netflix review|وێبگە=The Telegraph|یەکەم=Anita|دوایین= Singh|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200528151402/https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="fact-from-fiction">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Vickers |یەکەم=Hugo |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=How accurate is The Crown? We sort fact from fiction in the royal drama |ئیش=[[The Times]] |ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191204151714/https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> زنجیرەکە نمرەی گشتی ٨١٪ی لەسەر [[ڕاتن تۆمەیتۆز]] و ٧٨٪ لە مێتاکریتیک ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown|سەردێڕ=The Crown|بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown|سەردێڕ= The Crown|بڵاوکەرەوە=Metacritc}}</ref> وەرزی یەکەم ٨٨٪ ڕەخنەی ڕەخنەگرانەی ھەیە لەسەر کۆکەرەوەی پێداچوونەوەکانی ڕاتن تۆمەیتۆز، بە پشتبەستن بە ٧٤ پێداچوونەوە بە تێکڕای ڕیزبەندی ٨٫٦/١٠. کۆدەنگی ڕەخنەگرانەکەی دەڵێت «نمایشکردنی بەھێز و سینەماتۆگرافییەکی گەورە، تاج دەکاتە بەرھەمێکی ئاست بەرز کە شایەنی گەورەیی خۆی بێت.»<ref name="rts1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |سەردێڕ=The Crown: Season 1 (2016) |بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190410030239/https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>مێتاکریتیک نمرەی ٨١ لە کۆی ١٠٠ دەداتە وەرزی یەکەم، ئەمەش بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر.<ref name="mcs1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|سەردێڕ=The Crown: Season 1|بڵاوکەرەوە=Metacritic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191116085221/https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم و سێیەم و چوارەمیش بە ھەمان شێوە پێداچوونەوەی ئەرێنییان بەدەست ھێنا. کاردانەوە بۆ وەرزی پێنجەم، لەکاتێکدا ھێشتا ئەرێنی بوو، بەڵام لەچاو وەرزەکانی تر کەمتر بوو؛ لە ١٠٣ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٧١٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە، بە تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫٧٥/١٠، و کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت، «لە وەرزی پێنجەمدا، ئەستەمە چاوپۆشی لەو ھەستە بکرێت کە ئەم زنجیرەیە درەوشانەوەی لەدەست دواوە، بەڵام درامایەکی سەرنجڕاکێش و کاستێکی نایاب وەک گەوھەرەکانی تاج دەمێنێتەوە.»<ref name="rts5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 5 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s05 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> وەرزی پێنجەم نمرەی ٦٥ لە کۆی ١٠٠ لە کەناڵی مێتاکریتیک بەدەستھێناوە، لەسەر بنەمای ٣٧ ڕەخنەگر.<ref name="mcs5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-5 |سەردێڕ=The Crown: Season 5 |بڵاوکەرەوە=[[Metacritic]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> وەرزی شەشەم لە ٨٥ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٥٤٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە و تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫١/١٠؛ کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت «نواندنی چڕ و پڕی ئەلیزابێت دیبیکی وەک شازادەی وێڵز سەرنجڕاکێشە. سەرەڕای ئەوەش، وەرزی کۆتاییی زنجیرەی تاج زۆرجار وا نیشان دەدات کە حوکمڕانییەکەی لەو پەڕی لووتکەیەدایە.»<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> لە کەناڵی مێتاکریتیک، وەرزەی شەشەم نمرەی ٦١ لە کۆی ١٠٠ بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر ھەیە.<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> === خەڵاتەکان و پاڵەوتنەکان === {{سەرەکی|لیستی خەڵاتەکان و پاڵاوتنەکان کە لەلایەن تاج وەرگیراون}} زنجیرەکە بیست و چوار [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم]] بەدەست ھێناوە، لەنێویاندا زنجیرە درامای نایاب بۆ وەرزی چوارەم و حەوت خەڵاتی بۆ کاستەکان.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emmys.com/shows/crown|سەردێڕ=The Crown|وێبگە=Television Academy|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807133409/https://www.emmys.com/shows/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا دوو جار خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما بەدەست ھێناوە، لە ئاھەنگەکانی ٧٤ و ٧٨، لەگەڵ بردنەوە زیاترەکانی نواندن بۆ کلێر فۆی، کۆڵمان، کۆرین، ئۆکۆنۆر، ئەندەرسۆن و دیبیکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|سەردێڕ=Crown, The|وێبگە=www.goldenglobes.com|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200402103745/https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == پێشانگای جلوبەرگ == جلوبەرگەکانی ھەردوو زنجیرەی ''تاج'' و ''گامبیتی شاژن'' لەلایەن مۆزەخانەی بروکلن نمایشکرا وەک بەشێک لە پێشانگای خەیاڵی شاژن و تاج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hk.asiatatler.com/life/queens-gambit-the-crown-virtual-exhibition |سەردێڕ=Costumes From Netflix's 'The Queen's Gambit' And 'The Crown' Featured At The Brooklyn Museum |وێبگە=Tatler Hong Kong |یەکەم=Jianne |دوایین=Soriano |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.brooklynmuseum.org/exhibitions/queen_and_crown |سەردێڕ=The Queen and The Crown: A Virtual Exhibition of Costumes from 'The Queen's Gambit' and 'The Crown' |وێبگە=Brooklyn Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> جلوبەرگ و کەلوپەلی زنجیرەی تاج لەلایەن ھەڕاجگەران لە بۆنھامز (خانوویەکی تایبەتە بۆ مەزاتکردنی نێودەوڵەتی) لە شاری مایفەیر لە مانگی یەک تا ٤ی شوباتی ٢٠٢٤ نمایشکرابوون، پێش فرۆشتنی لە ٧ی شوبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bonhams.com/stories/37329/ |سەردێڕ=The Crown at Bonhams &#124; Exhibition, Auction Highlights, News & More}}</ref> == زنجیرەی پێشوەختەی پێشبینیکراو == لە مانگی نیسانی ٢٠٢٢دا بڵاوکرایەوە کە نێتفلێکس و لێفت بانک وتووێژی سەرەتایییان کردووە سەبارەت بە زنجیرەیەکی پێشوەختە (چیرۆکەکەی باسی پێش چیرۆکی زنجیرەی بەرھەم ھاتوو دەکات)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='The Crown' Prequel: Netflix And Left Bank In Early-Stage Conversations|ناونیشان=https://deadline.com/2022/04/the-crown-prequel-netflix-and-left-bank-in-early-stage-conversations-1234997110/|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|دوایین=Goldbart|یەکەم=Max|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> پێدەچێت زنجیرەکە باس لە نزیکەی ٥٠ ساڵ پێشتر بکات، بە مردنی شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٩٠١ دەستی پێکردووە و لە دەوروبەری ھاوسەرگیریی شازادە ئەلیزابێت لە ساڵی ١٩٤٧ کۆتایی دێت. ھەروەھا بەپێی زانیارییەکان زنجیرەکە سەردەمی ئەو چوار پاشایە دەگرێتەوە کە لەو ماوەیەدا حوکمڕانییان کردووە: ئێدواردی حەوتەم، جۆرجی پێنجەم، ئێدواردی ھەشتەم و جۆرجی شەشەم.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=A Sumptuous Prequel to The Crown May Be On the Horizon|ناونیشان=https://www.vogue.com/article/prequel-to-the-crown-may-be-on-the-horizon|ئیش=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|دوایین=Maitland|یەکەم=Hayley|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|The Crown (TV series)|تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} * {{Netflix title|80025678}} * {{IMDb title|id=٤٧٨٦٨٢٤}} {{تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|تەلەڤیزیۆن|لەندەن}} [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتان لە دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] jy3y48fyr2grwsgs0zgpgur47kx6fxq 1573868 1573865 2026-04-09T10:04:42Z -Haryad 40333 /* بەرھەمھێنان */ پەرەپێیان 1573868 wikitext text/x-wiki {{Infobox television |name = تاج |image = The Crown Title Card.jpg |genre = درامای مێژوویی |creator = [[پیتەر مۆرگان]] |starring = {{Plainlist| <!--Order of the cast is determined by the order that is given during the opening credits of the first episodes, per the MOS! New cast additions will be made based on when first credited. --> '''وەرزی ٢–١''' * [[کلێر فۆی]] * [[مات سمیس]] * [[ڤەنێسە کیربی]] * [[ئیلین ئاتکینز]] * [[جێرمی نۆرسام]] * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[گرێگ وایز]] * [[جارێد ھاریس]] * [[جۆن لیسگۆ]] * [[ئەلێکس جێنینگز]] * [[لیا ویلیامز]] * [[ئانتۆن لێسەر]] * [[ماتیوو گود]] '''وەرزی ٤–٣''' * [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] * [[تۆبیاس مێنزیس]] * [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[جاسۆن واتکینز]] * [[ماریۆن بەیلی]] * [[ئێرین دۆھێرتی]] * [[جەین لاپۆتایر]] * [[چارڵز دانس]] * [[جۆش ئۆکۆنەر]] * [[جیڕاڵدین چاپلین]] * [[مایکڵ مالۆنی]] * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] * [[ئەندرو بوچان]] * [[ستیڤن بۆکسەر]] * [[ئێما کۆرین]] * [[ھانس زیمەر]] ; وەرزی ٦–٥ * [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] * جۆناسان پرایس * لێسلی مانڤیل * دۆمینیک وێست * [[ئەلیزابێس دێبیکی]] * جۆنی لی میلەر * ئۆلیڤیا ویلیامز * کلۆدیا ھاریسۆن * ناتاشا مەکئێلھۆن * مارشیا وارن * سەلیم داو * خالید عەبدوڵڵا * بێرتی کارڤێڵ * ئێد مەکڤی * لۆسەر فۆرد * مێگ بێلامی }} |theme_music_composer = [[ھانس زیمەر]] |composer = {{Plainlist| * ڕوبێرت گریگسۆن ویلیامز ({{Abbr|s.|seasons}} 1–2) * لۆرن بالفی ({{Abbr|s.|season}} 2) * مارتین فیپس ({{Abbr|s.|season}} 3) }} |country = {{Plainlist|شانشینی یەکگرتوو<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-27539739 |سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤ |ئیش=BBC News}}</ref> * ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/10/15/the-crown-claire-foy-and-matt-smith-on-the-making-of-the-100m-ne/ |سەردێڕ=The Crown: Claire Foy and Matt Smith on the making of the £100m Netflix series |یەکەم=Mick |دوایین=Brown |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> }} |language = ئینگلیزی |num_seasons = ٣ |num_episodes = ٣٠ |list_episodes = #Episodes |executive_producer = {{Plainlist| * [[پیتەر مۆرگان]] * ستێفن داڵدری * ئاندی ھاریس * فلیپ مارتین (دەرھێنەر) * سوزان ماکی * ماسیو بیام-شاو * ڕۆبێرت فۆکس * تانیا سێچھاتیان * نینا وۆڵارسکی * ئالی گۆس }} |producer = ئاندریو ئیتۆن |location = شانشینی یەکگرتوو |runtime = ٤٧–٦١ خولەک |company = {{Plainlist| * لێفت بانک * سۆنی تەلەڤیزیۆن }} |distributor = خزمەتگوزاری تەوژمکردنی نێتفلیکس |network = [[نێتفلیکس]] |picture_format = [[4K resolution|4K (Ultra-high-definition television|Ultra HD]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown |ناونیشان=http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |وێبگە=Real or Fake 4K |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081116/http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |first_aired = {{Start date|٢٠١٦|١١|٤}} |last_aired = {{End date|ئێستا}} }} '''تاج''' ({{بە ئینگلیزی |The Crown}}) زنجیرەیەکی دراماتیکی و مێژوویی و ژیاننامەیی تەلەڤیزیۆنییە سەبارەت بە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]] و لە نووسین و ئامادەکردنی پیتەر مۆرگانەوە و لەلایەن Left Bank Pictures دروست کراوە لە پەخشکردنی [[نێتفلیکس]] یەکەم ئەڵقەی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ [[شانشینی یەکگرتوو]] بەرھەم ھێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=www.Netflix.com|ناونیشان=https://www.netflix.com/title/80025678|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191216123411/https://www.netflix.com/title/80025678|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> مۆرگان لەو فیلم و درامایەیی پێشکەشی کردووە: ''شاژن (٢٠٠٦ فیلم)'' و بەتایبەتی شانۆگەرییەکەی بە ناوی ''The Audience (٢٠١٣)''. زنجیرەکە لە شەش وەرز پێکھاتووە کە نزیکەی شەش دەیە دەخایەنێت، کەمێک پێش ھاوسەرگیری شازادە ئەلیزابێت و فیلیپ ماونتباتن لە ساڵی ١٩٤٧ دەستی پێ دەکات و بە ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆتایی دێت، کاستی سەرەکیی زنجیرەکە ھەر دوو وەرز جارێک دەگۆڕێت. ڕۆڵی ئەلیزابێت لە وەرزی یەکەم و دووەم لەلایەن [[کلێر فۆی]] و لە وەرزی سێیەم و چوارەم لەلایەن ئۆلیڤیا کۆڵمان و [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] لە وەرزی پێنج و شەشەمدا ڕۆڵی گێڕاوە. وێنەگرتن لە ستۆدیۆکانی ئێڵستری لە شاری بۆرھێموود لە ویلایەتی ھێرتفۆردشایر کراوە، وێنەگرتنی شوێنەکان لە سەرانسەری بەریتانیا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ئەنجامدرا. نێتفلێکس وەرزی یەکەمی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ بڵاوکردەوە، ئەڵقەی شەشەم لە دوو بەشدا بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیش لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣. فیلمی تاج بەھۆی نواندن و دەرھێنان و نووسین و سینەماکاری و بەھای بەرھەمھێنانییەوە ستایشی ڕەخنەگرانی زۆری لێکرا؛ بەڵام نادروستییە مێژوویییەکانی ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە، بەتایبەتی لە نیوەی دووەمی زنجیرەکەدا. زنجیرەکە چەندین خەڵاتی وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتی پرایم تایم ئیمی بۆ زنجیرە درامای نایاب و دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما. == پێشەکی == زنجیرەکە باس لە ژیانی شاژنە [[ئێلیزابێتی دووەم]] دەکات، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[شازادە فیلیپ]] دەکات.<ref name="telegraph">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Singh |یەکەم=Anita |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=£100m Netflix Series Recreates Royal Wedding |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160322133559/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەردەوام دەبێت بۆ سەرەتای سەدەی ٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Taylor|یەکەم=Derrick Bryson|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Netflix Renews 'The Crown' for a Sixth Season After All|ئیش=The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/07/09/arts/television/the-crown-season-6.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|issn=0362-4331}}</ref> * وەرزی یەکەمی زنجیرەکە ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٥ وێنا دەکات، کە ''وینستۆن چەرچڵ'' دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆک وەزیران و ''شازادە مارگرێتی'' خوشکی شاژن بڕیاریدا ھاوسەرگیریی لەگەڵ ''پیتەر تاونسێند'' نەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|سەردێڕ=The Crown: What year did Series 1 finish? What will be in season 2?|دوایین=Smith|یەکەم=Russ|وێبگە=Daily Express|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180126070641/https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی دووەمی زنجیرەکە قەیرانی سوێزی ساڵی ١٩٥٦ دەگرێتەوە، کە بووە ھۆی [[خانەنشینی]] ''ئەنتۆنی ئێدنی'' سەرۆک وەزیران؛ [[خانەنشینی]] سەرۆک وەزیران ''ھاڕۆڵد ماکمیلان''، لە ساڵی ١٩٦٣، دوای [[ئابڕوو]]چوونەکەی پرۆفۆماو و لەدایکبوونی ''شازادە ئێدوارد''، لە ساڵی ١٩٦٤.<ref name="KennedysCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |سەردێڕ='The Crown' Adds Michael C Hall & Jodi Balfour As Jack & Jackie Kennedy |دوایین=Tartaglione |یەکەم=Nancy |وێبگە=Deadline Hollywood |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525121555/https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی سێیەمی زنجیرەکە لە ساڵی ١٩٦٤ تا ١٩٧٧ دەگرێتەوە، لەگەڵ ھەڵبژاردنی ''ھاڕۆڵد ویلسۆن'' وەک سەرۆک وەزیران و بە ''سیلڤەر جوبیڵی'' کۆتایی دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان= https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|سەردێڕ='The Crown' Season 3: TV Review|دوایین=Fienberg|یەکەم=Daniel| magazine= [[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105130150/https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ماوەی بوون بە سەرۆک وەزیرانی ''ئێدوارد ھیت'' دەگرێتەوە.<ref name="meet-the-cast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2019-11-17/meet-the-cast-of-the-crown-season-3/2/|سەردێڕ=Meet the cast of The Crown season 3|وێبگە=[[RadioTimes]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040504/https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2020-11-12/the-crown-season-four-cast-netflix/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ''کامیلا شند'' دەردەکەوێت.<ref name="meet-the-cast"/> * وەرزی چوارەمی زنجیرەکە ماوەی سەرۆک وەزیرانی ''مارگرێت تاچەر'' لەنێوان ١٩٧٩ تا ١٩٩٠ دەگرێتەوە؛ و ھەروەھا تیشک دەخاتە سەر [[شازادە دایانا]]. * وەرزی پێنجەم ساڵانی ١٩٩١ تا ١٩٩٧ دەگرێتەوە، سەرنج دەخاتە سەر «جەنگی وێڵز» و جیابوونەوەی چارڵز و دیانا لە ئەنجامدا، ھەروەھا سەرھەڵدانی بنەماڵەی ئەلفەید و annus horribilis (ساڵێکی ترسناک)ی شاژن لە ساڵی ١٩٩٢. * وەرزی شەشەم و کۆتا وەرز، ماوەی ساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٥ لە سەردەمی سەرۆک وەزیرانی تۆنی بلێر دەگرێتەوە. چوار ئەڵقەی یەکەم باس لە مردنی دیانا شازادەی وێڵز دەکات و شەش ئەڵقەی کۆتاییش باس لە یۆبیلی زێڕینی ئەلیزابێتی دووەم و مردنی شازادە مارگرێت و شاژنە ئێلیزابێتی شاژنی دایک و پەیوەندی سەرەتایی شازادە ولیام و کەیت میدڵتۆن و ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز دەکات. == کاست و کارەکتەرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی کەساتییەکانی تاج}} * [[کلێر فۆی]] (وەرزی ١–٢، دیاریکراو بۆ بۆ وەرزی ٤) و [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[ئێلیزابێتی دووەم]]<ref name="telegraph"/> * [[مات سمیس]] (وەرزی ١–٢) و [[تۆبیاس مێنزیس]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[شازادە فیلیپ]]<ref name="telegraph"/> * [[ڤەنێسە کیربی]] (وەرزی ١–٢) و [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شازادە مارگرێت<ref name="telegraph"/> * [[ئیلین ئاتکینز]] بە ڕۆڵی شاژن ماری (وەرزی ١)<ref name="geeksofdoom">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.geeksofdoom.com/2016/01/06/trailers-netflix-the-crown-the-get-down |سەردێڕ=Trailers for Netflix series 'The Crown,' and 'The Get Down' |وێبگە=Geeks of Doom |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> * [[جێرمی نۆرسام]] بە ڕۆڵی ئەنتۆنی ئێدن (وەرزی ١–٢)<ref name="finalreel">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix/ |سەردێڕ=The Crown trailer: First look at Peter Morgan's Netflix drama |وێبگە=Final Reel |دوایین=Lloyd |یەکەم=Kenji |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022148/http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] (وەرزی ١–٢) و [[ماریۆن بەیلی]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شاژنە ئێلیزابێت شاژنی دایک<ref name="telegraph"/> * [[بێن دانیاڵز]] بە ڕۆڵی گرووپی کاپتن پیتەر تاونسێند (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |سەردێڕ=Why Britain's psyche is gripped by a different kind of royal fever |ئیش=[[The Guardian]] |یەکەم=Vanessa |دوایین=Thorpe |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161127231646/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[گرێگ وایز]] (وەرزی ١–٢) و [[چارڵز دانس]] (وەرزی ٣، دیاریکراو بۆ وەرزی ٤) بە ڕۆڵی لویس، ئێرل ماونتباتنی بۆرما * [[جارێد ھاریس]] بە ڕۆڵی جۆرجی شەشەم (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref name="telegraph"/> * [[جۆن لیسگۆ]] بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢–٣)<ref name="telegraph"/> * [[ئەلێکس جێنینگز]] (وەرزی ١–٢) و دێریک جاکوبی (دیاریکراو بۆ وەرزی ٣) بە ڕۆڵی شازادە ئێدوارد، دوک ویندسۆر * [[لیا ویلیامز]] (وەرزی ١–٢) و [[جیڕاڵدین چاپلین]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی والیس، دوشسی ویندسۆر * [[ئانتۆن لێسەر]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ماکمیلان (وەرزی ٢)<ref name="LesserCast">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |یەکەم=Sarah |دوایین=Lee |سەردێڕ=Filming The Crown: on the set of the lavish Netflix series – in pictures |newspaper=The Guardian |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170130175420/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[ماتیوو گود]] (وەرزی ٢) و [[بێن دانیاڵز]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی ئانتۆنی ئارمسترانگ-جۆنز، ئێرل سنودۆن<ref name="GoodeCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |سەردێڕ=Downton Abbey's Matthew Goode is joining the cast of Netflix's The Crown |وێبگە=Digital Spy |یەکەم=Ian |دوایین=Sandwell |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180923053856/http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[جاسۆن واتکینز]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ویلسۆن (وەرزی ٣) * [[ئێرین دۆھێرتی]] بە ڕۆڵی شازادە ئان (وەرزی ٣–٤) * [[جەین لاپۆتایر]] بە ڕۆڵی شازادە ئالیس بەتنبێرگ (وەرزی ٣)<!-- ١٠١ ١٠٥ ٢٠٢ ٢٠٩ --> * [[جۆش ئۆکۆنەر]] بە ڕۆڵی چارڵز، شازادەی وێڵز (وەرزی ٣–٤) * [[مایکڵ مالۆنی]] بە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣) * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] بە ڕۆڵی کامیلا پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣–٤) * [[ئەندرو بوچان]] بە ڕۆڵی ئەندرو پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣، دووبارەکردنەوە لە وەرزی ٤) * [[ئێما کۆرین]] بە ڕۆڵی [[شازادە دایانا|شازادە دیانا]] (وەرزی ٤) * [[ستیڤن بۆکسەر]] بە ڕۆڵی دەنیس تاچەر (وەرزی ٤) * ئیمراڵد فێنێڵ (وەرزی ٤، وەک میوان لە وەرزی ٣) * ئۆلیڤیا ویلیامز (وەرزی ٥–٦) لە ڕۆڵی کامێلا پارکەر بۆڵز * جۆنی لی میڵەر (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی جۆن مەیجەر * ناتاشا مەک ئێڵھۆن (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی پێنیلۆپی کناچبوڵ، کونتێس ماونتباتن لە بێرمە * بێرتی کارڤێڵ (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی تۆنی بڵێر * سەلیم داو (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی محەممەد ئەلفاید * خالید عەبدوڵڵا (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی دۆدی فاید * ئێد مەکڤای (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ویلیام لە وێڵز * لویسەر فۆرد (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ھاری لە وێڵز * میگ بێلامی (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی کاترین میدڵتۆن === ئەکتەرە دیارەکان (میوان) === ئەم ئەکتەرانە لە تایتڵی سەرەتای یەک یان دوو ئەڵقەی وەرزەکاندا ناویان ھاتووە: * ستیفن دیلان: لە ڕۆڵی گراھام سادەرلاند، ئەو وێنەکێشە بەناوبانگەی وێنەی چەرچڵ دەکێشێت (وەرزی ١). * جێما وێلان: لە ڕۆڵی پاتریشیا کامپبێڵ، سکرتێرەی لۆرد ئالترینچام (وەرزی ٢). * جۆن ھێفێرنان: لە ڕۆڵی لۆرد ئالترینچام، ئەو نووسەرەی ڕەخنەی توندی لە شاژن ئەلیزابێسی دووەم گرت (وەرزی ٢). * پاوڵ سپارکس: لە ڕۆڵی بیڵی گراھام، قەشەیەکی ئەمریکیی دیار کە ئەلیزابێس ڕاوێژی پێ دەکات (وەرزی ٢). * مایکل سی ھۆڵ: لە ڕۆڵی جۆن ئێف کەنەدی، سەرۆکی ئەمریکا کە سەردانی ئەلیزابێس دەکات (وەرزی ٢). * جۆدی بالفۆر: لە ڕۆڵی جاکلین کەنەدی، خانمی یەکەمی ئەمریکا (وەرزی ٢). * بێرگھارت کلاوسنەر: لە ڕۆڵی دکتۆر کورت ھان، دامەزرێنەری قوتابخانەی گۆردۆنستۆن (وەرزی ٢). * فین ئیلیۆت: لە ڕۆڵی شازادە فلیپ لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢ و ٣). * جوولیان بارینگ: لە ڕۆڵی شازادە چارڵز لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢). * کلانسی بڕاون: لە ڕۆڵی لیندۆن بی جۆنسن، سەرۆکی ئەمریکا دوای کەنەدی (وەرزی ٣). * جەین لاپۆتێر، ڕۆزالیند نایت و سۆفی لی ستۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیس، دایکی شازادە فلیپ (وەرزەکانی ١، ٢، ٣). * مارک لویس جۆنز: لە ڕۆڵی ئێدوارد میڵوارد، مامۆستای زمانی وێڵزیی شازادە چارڵز (وەرزی ٣). * تیم مەکمولان: لە ڕۆڵی ڕۆبن ودز، ڕاگری کڵێسای ویندسۆر (وەرزی ٣). * مایکل مالۆنی: لە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣). * ئاندرو بووکان و دانیال فلین: لە ڕۆڵی ئەندرۆ پارکەر بۆڵز، ھاوسەری یەکەمی کامێلا (وەرزی ٣، ٤، ٥). * ھاری ترێداوەی: لە ڕۆڵی ڕۆدی لێوێلین، خۆشەویستەکەی شازادە مارگرێت (وەرزی ٣ و ٤). * تۆم بروک: لە ڕۆڵی مایکڵ فایگان، ئەو پیاوەی لە ساڵی ١٩٨٢ چووە ناو ژووری نوستنی شاژن (وەرزی ٤). * ڕیچارد ڕۆکسبۆرگ: لە ڕۆڵی بۆب ھۆک، سەرۆکوەزیرانی ئوسترالیا (وەرزی ٤). * تۆم بێرک: لە ڕۆڵی دێریک «دازڵ» جێنینگز، فەرمانبەر و ھاوڕێی شازادە مارگرێت (وەرزی ٤). * نیکۆڵاس فارێڵ: لە ڕۆڵی مایکڵ شیا، سکرتێری ڕۆژنامەوانیی ئەلیزابێس (وەرزی ٤). * پراسانا پواناراجا: لە ڕۆڵی مارتن بەشیر، ئەو ڕۆژنامەنووسەی چاوپێکەوتنە بەناوبانگەکەی لەگەڵ شازادە دیانا ئەنجام دا (وەرزی ٥). * ئیڤ بێست: لە ڕۆڵی کارۆڵ میدڵتۆن، دایکی کاترین میدڵتۆن (وەرزی ٦). * ڤیۆلا پرێتێجۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیزابێس لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ٦). * بۆ گادزدۆن: لە ڕۆڵی شازادە مارگرێت لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ١، ٣، ٦). == ئەڵقەکان == {{سەرەکی|پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} {{:پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} == بەرھەمھێنان == لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا، [[نێتفلیکس]] ڕای گەیاند لە ساڵی ٢٠١٣دا قۆناغی ڕۆڵگێڕانی ''The Audience'' دەگونجێت بۆ زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|بڵاوکەرەوە=BBC|وێبگە=www.bbc.co.uk|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Netflix to adapt Queen Elizabeth II play The Audience|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170103141125/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پیتەر مۆرگان کە فیلمی شاژن و شانۆگەری ساڵی ٢٠٠٦ی نووسیوە، نووسەری سەرەکیی تاجە<ref name="PeterMorgan">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ئیش=[[BBC News]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925164442/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەرھێنەرانی وەرزی یەکەم بریتین لە ''ستیڤن دالدری،'' ''فیلیپ مارتین،'' ''جوولیان جارۆڵد،'' و ''بنیامین کارۆن''.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161104210312/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دە ئەڵقەی وەرزی یەکەم گرانترین بەشی دراماکە بوو لەلایەن نێتفلیکس و لێفت بانک پیکچەرز بەرھەم ھێنراوە و بەلایەنی کەمەوە ١٠٠ ملیۆن پاوەن تێچووی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Made in the UK:The Crown |ناونیشان=http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161120010308/http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |وێبگە=British Film Commission |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |سەردێڕ=The Crown: the Royal family are 'nervous' about Netflix's new £100 million series |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160801081526/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uk.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |سەردێڕ=Matt Smith starring in Netflix series, The Crown |وێبگە=IGN |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|یەکەم=Anthony |دوایین=Couto |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040438/https://www.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزێکی دووەم ڕا سپێردرا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix's glittering Crown could leave BBC looking a little dull |ناونیشان=https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ئیش=[[The Guardian]] |نووسەر=Martinson, Jane |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161101152930/https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="TelegraphOct2016">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161022045723/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەگەڵ ئەو زنجیرەیەی کە بەنیاز بوون شەست ئەڵقە بخایەنێت لەماوەی زیاتر لە شەش وەرزدا.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fascism Was Finished, Socialism Had Begun|ڕێکەوت=٢٠١٤|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.5040/9780755619078.ch-005|ئیش=In The Name of The People|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، «بەرھەمھێنانی پێشوەختە» دەستی پێ کرد لە وەرزی سێیەم و چوارەمی پێشبینیکراودا<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> و لە مانگی کانوونی دووەمدا، نێتفلیکس جەختی کردەوە کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی سێیەم و چوارەم نوێ کراوەتەوە<ref name="THRSeason3&4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|سەردێڕ='The Crown' Season 3: All the Details (So Far)|دوایین=Bentley|یەکەم=Jean|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6wj076dsM?url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، مۆرگان ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی پێنجەم و کۆتاییی نوێکراوەتەوە مۆرگان دەربارەی کۆتاییی ھاتنی زنجیرەکە بە پێنج وەرز کە بڕیار بوو بۆ ماوەی شەش وەرز بەردەوام بێت، لە کاتی دروستکردنی چیرۆک بۆ وەرزی پێنجەم وتی «بۆ من ڕوون بوو کە ئەمە کاتێکی گونجاو و شوێنی وەستانە.» نێتفلیکس و سۆنی پشتگیریی بڕیارەکەی مۆرگانیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> ھەرچۆنێک بێت لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە وەرزی شەشەمی دەبێت وەک ئەوەی کە لە بنەڕەتەوە بەنیاز بوون. مۆرگان وتی «کاتێک باس لە چیرۆکەکان دەکرێت بۆ وەرزی پێنجەم کە لە گفتوگۆدا بووین، بەم زووانە دەردەکەوێت کە بۆ ئەوەی دادپەروەری بۆ دەوڵەمەندی و ئاڵۆزی چیرۆکەکە بھێنین، دەبێت بگەڕێینەوە سەر پلانی سەرەکی و شەش وەرز دروست بکەین» ئەو ئەوەشی وت «کە دوو وەرزی ڕابردوو توانایان پێ دەدا کە بەھەمان ماوە وردەکاریی زیاتر لەخۆبگرێت»<ref name="SeasonSixConfirmed">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|سەردێڕ='The Crown' Will Run For Six Seasons After Peter Morgan Changes Mind On Fifth Series Finale|دوایین=Kanter|یەکەم=Jake|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200711084310/https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەتا ساڵی ٢٠٢٠، تێچووی خەمڵێنراوی بەرھەمھێنانی زنجیرەی «تاج» بە ٢٦٠ ملیۆن دۆلار خەمڵێنراوە، کە ئەمەش دەیکاتە یەکێک لە گرانترین زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی مێژوو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/nov/16/from-the-crown-to-game-of-thrones-whats-the-most-expensive-tv-show-ever|title=From The Crown to Game of Thrones: what's the most expensive TV show ever?|accessdate=9 June 2021|newspaper=The Guardian|first=Jack |last=Seale|date=16 November 2019}}</ref> === کاستینگ === === وێنەگرتن === == بڵاوکردنەوە == دوو ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکە لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161026170236/http://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=[[British Board of Film Classification]] |سەردێڕ=''The Crown'' [Season 1, Episodes 1 & 2] (15) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکەم وەرزی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە سەرانسەری جیھاندا بڵاوکرایەوە.<ref name="PremiereDate">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Matt Smith's Netflix drama The Crown gets premiere date|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|magazine=Entertainment Weekly|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦|یەکەم=Dylan|دوایین=Kickham|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414121555/http://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160927214700/http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Radio Times |سەردێڕ=Claire Foy and Matt Smith face the challenges of royal life in new extended trailer for Netflix drama The Crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season2Release">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Otterson |یەکەم=Joe |ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشان=https://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170810162238/http://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]] |سەردێڕ='The Crown' Season 2 Sets Premiere Date, Releases First Trailer |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Iannucci |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشان=https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191031050545/https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ئیش=[[TVLine]] |سەردێڕ='The Crown Season 3 (Finally!) Gets November Premiere Date at Netflix |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref name="S4Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kanter |یەکەم=Jake |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200820153937/https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline Hollywood |سەردێڕ='The Crown': Netflix Sets Premiere Date, Drops First Trailer For Season 4 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە.<ref name="SeasonFiveFilming"/><ref name="Season5Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bamigboye |یەکەم=Baz |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://deadline.com/2022/09/the-crown-season-5-premiere-date-netflix-queen-elizabeth-death-1235125467/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=Deadline |زمان=en-US |بەستەری نووسەر=Baz Bamigboye |سەردێڕ='The Crown' Gets November Premiere Date After Sensitive Behind-The-Scenes Discussions Following Death Of Queen}}</ref> وەرزی شەشەم و کۆتایی بە دوو بەش بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیان لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski |یەکەم=Denise |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/the-crown-final-season-premiere-dates-two-parts-trailer-1235567735/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline |سەردێڕ='The Crown' Final Season To Launch In 2 Parts; Premiere Dates Set; Watch Trailer}}</ref> وەرزی یەکەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200900/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 1 [DVD] [2017] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ٧ی تشرینی دووەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200821/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 2 [DVD] [2018] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم بەشێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-03-DVD/dp/B088RXJF8Q |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 3 [DVD] [2020]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-03-Olivia-Colman/dp/B08F6JZBRK/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown – Season 03}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-Amazon-Excl-DVD/dp/B094P1TYRZ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 4 (Amazon Excl.) [DVD] [2021]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-4-DVD/dp/B096TQ6BL6/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 4 [DVD]}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-05-DVD/dp/B0C59YP8PN/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 05 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-5-DVD/dp/B0C3WV89CB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 05 [DVD]}}</ref> وەرزی شەشەم بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-6-DVD/dp/B0DDPL9TYK/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 6 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-06-Imelda-Staunton/dp/B0DBQ577MG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 06 [DVD]}}</ref> == پێشوازیکردن == === وەڵامی ڕەخنەگرانە === [[پەڕگە:John Lithgow 8 by David Shankbone.jpg|وێنۆک|125px|ڕاست|جۆن لیسگۆ چەندین خەڵاتی بردەوە بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ.]] تاج وەک درامایەک ستایشی کراوە، لەلایەن ڕۆژنامەی تەلەگرافەوە بە «باشترین ئۆپێرای تەلەڤیزیۆن» وەسف کراوە و ڕیزبەندی ٥/٥ی پێدراوە؛ بەڵام ھەندێک لە پێداچوونەوەکاران، وەک لە ڕۆژنامەی تایمزدا، نیگەرانی خۆیان دەربڕی کە ھەندێک ئەڵقە لەسەر بنەمای ساختەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|سەردێڕ=The Crown, season 3 Netflix review|وێبگە=The Telegraph|یەکەم=Anita|دوایین= Singh|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200528151402/https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="fact-from-fiction">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Vickers |یەکەم=Hugo |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=How accurate is The Crown? We sort fact from fiction in the royal drama |ئیش=[[The Times]] |ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191204151714/https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> زنجیرەکە نمرەی گشتی ٨١٪ی لەسەر [[ڕاتن تۆمەیتۆز]] و ٧٨٪ لە مێتاکریتیک ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown|سەردێڕ=The Crown|بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown|سەردێڕ= The Crown|بڵاوکەرەوە=Metacritc}}</ref> وەرزی یەکەم ٨٨٪ ڕەخنەی ڕەخنەگرانەی ھەیە لەسەر کۆکەرەوەی پێداچوونەوەکانی ڕاتن تۆمەیتۆز، بە پشتبەستن بە ٧٤ پێداچوونەوە بە تێکڕای ڕیزبەندی ٨٫٦/١٠. کۆدەنگی ڕەخنەگرانەکەی دەڵێت «نمایشکردنی بەھێز و سینەماتۆگرافییەکی گەورە، تاج دەکاتە بەرھەمێکی ئاست بەرز کە شایەنی گەورەیی خۆی بێت.»<ref name="rts1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |سەردێڕ=The Crown: Season 1 (2016) |بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190410030239/https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>مێتاکریتیک نمرەی ٨١ لە کۆی ١٠٠ دەداتە وەرزی یەکەم، ئەمەش بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر.<ref name="mcs1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|سەردێڕ=The Crown: Season 1|بڵاوکەرەوە=Metacritic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191116085221/https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم و سێیەم و چوارەمیش بە ھەمان شێوە پێداچوونەوەی ئەرێنییان بەدەست ھێنا. کاردانەوە بۆ وەرزی پێنجەم، لەکاتێکدا ھێشتا ئەرێنی بوو، بەڵام لەچاو وەرزەکانی تر کەمتر بوو؛ لە ١٠٣ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٧١٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە، بە تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫٧٥/١٠، و کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت، «لە وەرزی پێنجەمدا، ئەستەمە چاوپۆشی لەو ھەستە بکرێت کە ئەم زنجیرەیە درەوشانەوەی لەدەست دواوە، بەڵام درامایەکی سەرنجڕاکێش و کاستێکی نایاب وەک گەوھەرەکانی تاج دەمێنێتەوە.»<ref name="rts5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 5 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s05 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> وەرزی پێنجەم نمرەی ٦٥ لە کۆی ١٠٠ لە کەناڵی مێتاکریتیک بەدەستھێناوە، لەسەر بنەمای ٣٧ ڕەخنەگر.<ref name="mcs5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-5 |سەردێڕ=The Crown: Season 5 |بڵاوکەرەوە=[[Metacritic]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> وەرزی شەشەم لە ٨٥ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٥٤٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە و تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫١/١٠؛ کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت «نواندنی چڕ و پڕی ئەلیزابێت دیبیکی وەک شازادەی وێڵز سەرنجڕاکێشە. سەرەڕای ئەوەش، وەرزی کۆتاییی زنجیرەی تاج زۆرجار وا نیشان دەدات کە حوکمڕانییەکەی لەو پەڕی لووتکەیەدایە.»<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> لە کەناڵی مێتاکریتیک، وەرزەی شەشەم نمرەی ٦١ لە کۆی ١٠٠ بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر ھەیە.<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> === خەڵاتەکان و پاڵەوتنەکان === {{سەرەکی|لیستی خەڵاتەکان و پاڵاوتنەکان کە لەلایەن تاج وەرگیراون}} زنجیرەکە بیست و چوار [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم]] بەدەست ھێناوە، لەنێویاندا زنجیرە درامای نایاب بۆ وەرزی چوارەم و حەوت خەڵاتی بۆ کاستەکان.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emmys.com/shows/crown|سەردێڕ=The Crown|وێبگە=Television Academy|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807133409/https://www.emmys.com/shows/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا دوو جار خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما بەدەست ھێناوە، لە ئاھەنگەکانی ٧٤ و ٧٨، لەگەڵ بردنەوە زیاترەکانی نواندن بۆ کلێر فۆی، کۆڵمان، کۆرین، ئۆکۆنۆر، ئەندەرسۆن و دیبیکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|سەردێڕ=Crown, The|وێبگە=www.goldenglobes.com|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200402103745/https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == پێشانگای جلوبەرگ == جلوبەرگەکانی ھەردوو زنجیرەی ''تاج'' و ''گامبیتی شاژن'' لەلایەن مۆزەخانەی بروکلن نمایشکرا وەک بەشێک لە پێشانگای خەیاڵی شاژن و تاج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hk.asiatatler.com/life/queens-gambit-the-crown-virtual-exhibition |سەردێڕ=Costumes From Netflix's 'The Queen's Gambit' And 'The Crown' Featured At The Brooklyn Museum |وێبگە=Tatler Hong Kong |یەکەم=Jianne |دوایین=Soriano |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.brooklynmuseum.org/exhibitions/queen_and_crown |سەردێڕ=The Queen and The Crown: A Virtual Exhibition of Costumes from 'The Queen's Gambit' and 'The Crown' |وێبگە=Brooklyn Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> جلوبەرگ و کەلوپەلی زنجیرەی تاج لەلایەن ھەڕاجگەران لە بۆنھامز (خانوویەکی تایبەتە بۆ مەزاتکردنی نێودەوڵەتی) لە شاری مایفەیر لە مانگی یەک تا ٤ی شوباتی ٢٠٢٤ نمایشکرابوون، پێش فرۆشتنی لە ٧ی شوبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bonhams.com/stories/37329/ |سەردێڕ=The Crown at Bonhams &#124; Exhibition, Auction Highlights, News & More}}</ref> == زنجیرەی پێشوەختەی پێشبینیکراو == لە مانگی نیسانی ٢٠٢٢دا بڵاوکرایەوە کە نێتفلێکس و لێفت بانک وتووێژی سەرەتایییان کردووە سەبارەت بە زنجیرەیەکی پێشوەختە (چیرۆکەکەی باسی پێش چیرۆکی زنجیرەی بەرھەم ھاتوو دەکات)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='The Crown' Prequel: Netflix And Left Bank In Early-Stage Conversations|ناونیشان=https://deadline.com/2022/04/the-crown-prequel-netflix-and-left-bank-in-early-stage-conversations-1234997110/|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|دوایین=Goldbart|یەکەم=Max|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> پێدەچێت زنجیرەکە باس لە نزیکەی ٥٠ ساڵ پێشتر بکات، بە مردنی شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٩٠١ دەستی پێکردووە و لە دەوروبەری ھاوسەرگیریی شازادە ئەلیزابێت لە ساڵی ١٩٤٧ کۆتایی دێت. ھەروەھا بەپێی زانیارییەکان زنجیرەکە سەردەمی ئەو چوار پاشایە دەگرێتەوە کە لەو ماوەیەدا حوکمڕانییان کردووە: ئێدواردی حەوتەم، جۆرجی پێنجەم، ئێدواردی ھەشتەم و جۆرجی شەشەم.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=A Sumptuous Prequel to The Crown May Be On the Horizon|ناونیشان=https://www.vogue.com/article/prequel-to-the-crown-may-be-on-the-horizon|ئیش=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|دوایین=Maitland|یەکەم=Hayley|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|The Crown (TV series)|تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} * {{Netflix title|80025678}} * {{IMDb title|id=٤٧٨٦٨٢٤}} {{تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|تەلەڤیزیۆن|لەندەن}} [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتان لە دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] dls4icsd8txb4s1o1j777ypvdihmpmk 1573871 1573868 2026-04-09T10:23:40Z -Haryad 40333 /* بڵاوکردنەوە */ چاککردنی سەرچاوە 1573871 wikitext text/x-wiki {{Infobox television |name = تاج |image = The Crown Title Card.jpg |genre = درامای مێژوویی |creator = [[پیتەر مۆرگان]] |starring = {{Plainlist| <!--Order of the cast is determined by the order that is given during the opening credits of the first episodes, per the MOS! New cast additions will be made based on when first credited. --> '''وەرزی ٢–١''' * [[کلێر فۆی]] * [[مات سمیس]] * [[ڤەنێسە کیربی]] * [[ئیلین ئاتکینز]] * [[جێرمی نۆرسام]] * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[گرێگ وایز]] * [[جارێد ھاریس]] * [[جۆن لیسگۆ]] * [[ئەلێکس جێنینگز]] * [[لیا ویلیامز]] * [[ئانتۆن لێسەر]] * [[ماتیوو گود]] '''وەرزی ٤–٣''' * [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] * [[تۆبیاس مێنزیس]] * [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[جاسۆن واتکینز]] * [[ماریۆن بەیلی]] * [[ئێرین دۆھێرتی]] * [[جەین لاپۆتایر]] * [[چارڵز دانس]] * [[جۆش ئۆکۆنەر]] * [[جیڕاڵدین چاپلین]] * [[مایکڵ مالۆنی]] * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] * [[ئەندرو بوچان]] * [[ستیڤن بۆکسەر]] * [[ئێما کۆرین]] * [[ھانس زیمەر]] ; وەرزی ٦–٥ * [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] * جۆناسان پرایس * لێسلی مانڤیل * دۆمینیک وێست * [[ئەلیزابێس دێبیکی]] * جۆنی لی میلەر * ئۆلیڤیا ویلیامز * کلۆدیا ھاریسۆن * ناتاشا مەکئێلھۆن * مارشیا وارن * سەلیم داو * خالید عەبدوڵڵا * بێرتی کارڤێڵ * ئێد مەکڤی * لۆسەر فۆرد * مێگ بێلامی }} |theme_music_composer = [[ھانس زیمەر]] |composer = {{Plainlist| * ڕوبێرت گریگسۆن ویلیامز ({{Abbr|s.|seasons}} 1–2) * لۆرن بالفی ({{Abbr|s.|season}} 2) * مارتین فیپس ({{Abbr|s.|season}} 3) }} |country = {{Plainlist|شانشینی یەکگرتوو<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-27539739 |سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤ |ئیش=BBC News}}</ref> * ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/10/15/the-crown-claire-foy-and-matt-smith-on-the-making-of-the-100m-ne/ |سەردێڕ=The Crown: Claire Foy and Matt Smith on the making of the £100m Netflix series |یەکەم=Mick |دوایین=Brown |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> }} |language = ئینگلیزی |num_seasons = ٣ |num_episodes = ٣٠ |list_episodes = #Episodes |executive_producer = {{Plainlist| * [[پیتەر مۆرگان]] * ستێفن داڵدری * ئاندی ھاریس * فلیپ مارتین (دەرھێنەر) * سوزان ماکی * ماسیو بیام-شاو * ڕۆبێرت فۆکس * تانیا سێچھاتیان * نینا وۆڵارسکی * ئالی گۆس }} |producer = ئاندریو ئیتۆن |location = شانشینی یەکگرتوو |runtime = ٤٧–٦١ خولەک |company = {{Plainlist| * لێفت بانک * سۆنی تەلەڤیزیۆن }} |distributor = خزمەتگوزاری تەوژمکردنی نێتفلیکس |network = [[نێتفلیکس]] |picture_format = [[4K resolution|4K (Ultra-high-definition television|Ultra HD]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown |ناونیشان=http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |وێبگە=Real or Fake 4K |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081116/http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |first_aired = {{Start date|٢٠١٦|١١|٤}} |last_aired = {{End date|ئێستا}} }} '''تاج''' ({{بە ئینگلیزی |The Crown}}) زنجیرەیەکی دراماتیکی و مێژوویی و ژیاننامەیی تەلەڤیزیۆنییە سەبارەت بە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]] و لە نووسین و ئامادەکردنی پیتەر مۆرگانەوە و لەلایەن Left Bank Pictures دروست کراوە لە پەخشکردنی [[نێتفلیکس]] یەکەم ئەڵقەی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ [[شانشینی یەکگرتوو]] بەرھەم ھێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=www.Netflix.com|ناونیشان=https://www.netflix.com/title/80025678|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191216123411/https://www.netflix.com/title/80025678|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> مۆرگان لەو فیلم و درامایەیی پێشکەشی کردووە: ''شاژن (٢٠٠٦ فیلم)'' و بەتایبەتی شانۆگەرییەکەی بە ناوی ''The Audience (٢٠١٣)''. زنجیرەکە لە شەش وەرز پێکھاتووە کە نزیکەی شەش دەیە دەخایەنێت، کەمێک پێش ھاوسەرگیری شازادە ئەلیزابێت و فیلیپ ماونتباتن لە ساڵی ١٩٤٧ دەستی پێ دەکات و بە ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆتایی دێت، کاستی سەرەکیی زنجیرەکە ھەر دوو وەرز جارێک دەگۆڕێت. ڕۆڵی ئەلیزابێت لە وەرزی یەکەم و دووەم لەلایەن [[کلێر فۆی]] و لە وەرزی سێیەم و چوارەم لەلایەن ئۆلیڤیا کۆڵمان و [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] لە وەرزی پێنج و شەشەمدا ڕۆڵی گێڕاوە. وێنەگرتن لە ستۆدیۆکانی ئێڵستری لە شاری بۆرھێموود لە ویلایەتی ھێرتفۆردشایر کراوە، وێنەگرتنی شوێنەکان لە سەرانسەری بەریتانیا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ئەنجامدرا. نێتفلێکس وەرزی یەکەمی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ بڵاوکردەوە، ئەڵقەی شەشەم لە دوو بەشدا بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیش لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣. فیلمی تاج بەھۆی نواندن و دەرھێنان و نووسین و سینەماکاری و بەھای بەرھەمھێنانییەوە ستایشی ڕەخنەگرانی زۆری لێکرا؛ بەڵام نادروستییە مێژوویییەکانی ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە، بەتایبەتی لە نیوەی دووەمی زنجیرەکەدا. زنجیرەکە چەندین خەڵاتی وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتی پرایم تایم ئیمی بۆ زنجیرە درامای نایاب و دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما. == پێشەکی == زنجیرەکە باس لە ژیانی شاژنە [[ئێلیزابێتی دووەم]] دەکات، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[شازادە فیلیپ]] دەکات.<ref name="telegraph">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Singh |یەکەم=Anita |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=£100m Netflix Series Recreates Royal Wedding |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160322133559/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەردەوام دەبێت بۆ سەرەتای سەدەی ٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Taylor|یەکەم=Derrick Bryson|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Netflix Renews 'The Crown' for a Sixth Season After All|ئیش=The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/07/09/arts/television/the-crown-season-6.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|issn=0362-4331}}</ref> * وەرزی یەکەمی زنجیرەکە ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٥ وێنا دەکات، کە ''وینستۆن چەرچڵ'' دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆک وەزیران و ''شازادە مارگرێتی'' خوشکی شاژن بڕیاریدا ھاوسەرگیریی لەگەڵ ''پیتەر تاونسێند'' نەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|سەردێڕ=The Crown: What year did Series 1 finish? What will be in season 2?|دوایین=Smith|یەکەم=Russ|وێبگە=Daily Express|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180126070641/https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی دووەمی زنجیرەکە قەیرانی سوێزی ساڵی ١٩٥٦ دەگرێتەوە، کە بووە ھۆی [[خانەنشینی]] ''ئەنتۆنی ئێدنی'' سەرۆک وەزیران؛ [[خانەنشینی]] سەرۆک وەزیران ''ھاڕۆڵد ماکمیلان''، لە ساڵی ١٩٦٣، دوای [[ئابڕوو]]چوونەکەی پرۆفۆماو و لەدایکبوونی ''شازادە ئێدوارد''، لە ساڵی ١٩٦٤.<ref name="KennedysCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |سەردێڕ='The Crown' Adds Michael C Hall & Jodi Balfour As Jack & Jackie Kennedy |دوایین=Tartaglione |یەکەم=Nancy |وێبگە=Deadline Hollywood |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525121555/https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی سێیەمی زنجیرەکە لە ساڵی ١٩٦٤ تا ١٩٧٧ دەگرێتەوە، لەگەڵ ھەڵبژاردنی ''ھاڕۆڵد ویلسۆن'' وەک سەرۆک وەزیران و بە ''سیلڤەر جوبیڵی'' کۆتایی دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان= https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|سەردێڕ='The Crown' Season 3: TV Review|دوایین=Fienberg|یەکەم=Daniel| magazine= [[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105130150/https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ماوەی بوون بە سەرۆک وەزیرانی ''ئێدوارد ھیت'' دەگرێتەوە.<ref name="meet-the-cast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2019-11-17/meet-the-cast-of-the-crown-season-3/2/|سەردێڕ=Meet the cast of The Crown season 3|وێبگە=[[RadioTimes]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040504/https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2020-11-12/the-crown-season-four-cast-netflix/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ''کامیلا شند'' دەردەکەوێت.<ref name="meet-the-cast"/> * وەرزی چوارەمی زنجیرەکە ماوەی سەرۆک وەزیرانی ''مارگرێت تاچەر'' لەنێوان ١٩٧٩ تا ١٩٩٠ دەگرێتەوە؛ و ھەروەھا تیشک دەخاتە سەر [[شازادە دایانا]]. * وەرزی پێنجەم ساڵانی ١٩٩١ تا ١٩٩٧ دەگرێتەوە، سەرنج دەخاتە سەر «جەنگی وێڵز» و جیابوونەوەی چارڵز و دیانا لە ئەنجامدا، ھەروەھا سەرھەڵدانی بنەماڵەی ئەلفەید و annus horribilis (ساڵێکی ترسناک)ی شاژن لە ساڵی ١٩٩٢. * وەرزی شەشەم و کۆتا وەرز، ماوەی ساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٥ لە سەردەمی سەرۆک وەزیرانی تۆنی بلێر دەگرێتەوە. چوار ئەڵقەی یەکەم باس لە مردنی دیانا شازادەی وێڵز دەکات و شەش ئەڵقەی کۆتاییش باس لە یۆبیلی زێڕینی ئەلیزابێتی دووەم و مردنی شازادە مارگرێت و شاژنە ئێلیزابێتی شاژنی دایک و پەیوەندی سەرەتایی شازادە ولیام و کەیت میدڵتۆن و ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز دەکات. == کاست و کارەکتەرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی کەساتییەکانی تاج}} * [[کلێر فۆی]] (وەرزی ١–٢، دیاریکراو بۆ بۆ وەرزی ٤) و [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[ئێلیزابێتی دووەم]]<ref name="telegraph"/> * [[مات سمیس]] (وەرزی ١–٢) و [[تۆبیاس مێنزیس]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[شازادە فیلیپ]]<ref name="telegraph"/> * [[ڤەنێسە کیربی]] (وەرزی ١–٢) و [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شازادە مارگرێت<ref name="telegraph"/> * [[ئیلین ئاتکینز]] بە ڕۆڵی شاژن ماری (وەرزی ١)<ref name="geeksofdoom">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.geeksofdoom.com/2016/01/06/trailers-netflix-the-crown-the-get-down |سەردێڕ=Trailers for Netflix series 'The Crown,' and 'The Get Down' |وێبگە=Geeks of Doom |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> * [[جێرمی نۆرسام]] بە ڕۆڵی ئەنتۆنی ئێدن (وەرزی ١–٢)<ref name="finalreel">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix/ |سەردێڕ=The Crown trailer: First look at Peter Morgan's Netflix drama |وێبگە=Final Reel |دوایین=Lloyd |یەکەم=Kenji |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022148/http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] (وەرزی ١–٢) و [[ماریۆن بەیلی]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شاژنە ئێلیزابێت شاژنی دایک<ref name="telegraph"/> * [[بێن دانیاڵز]] بە ڕۆڵی گرووپی کاپتن پیتەر تاونسێند (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |سەردێڕ=Why Britain's psyche is gripped by a different kind of royal fever |ئیش=[[The Guardian]] |یەکەم=Vanessa |دوایین=Thorpe |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161127231646/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[گرێگ وایز]] (وەرزی ١–٢) و [[چارڵز دانس]] (وەرزی ٣، دیاریکراو بۆ وەرزی ٤) بە ڕۆڵی لویس، ئێرل ماونتباتنی بۆرما * [[جارێد ھاریس]] بە ڕۆڵی جۆرجی شەشەم (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref name="telegraph"/> * [[جۆن لیسگۆ]] بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢–٣)<ref name="telegraph"/> * [[ئەلێکس جێنینگز]] (وەرزی ١–٢) و دێریک جاکوبی (دیاریکراو بۆ وەرزی ٣) بە ڕۆڵی شازادە ئێدوارد، دوک ویندسۆر * [[لیا ویلیامز]] (وەرزی ١–٢) و [[جیڕاڵدین چاپلین]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی والیس، دوشسی ویندسۆر * [[ئانتۆن لێسەر]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ماکمیلان (وەرزی ٢)<ref name="LesserCast">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |یەکەم=Sarah |دوایین=Lee |سەردێڕ=Filming The Crown: on the set of the lavish Netflix series – in pictures |newspaper=The Guardian |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170130175420/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[ماتیوو گود]] (وەرزی ٢) و [[بێن دانیاڵز]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی ئانتۆنی ئارمسترانگ-جۆنز، ئێرل سنودۆن<ref name="GoodeCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |سەردێڕ=Downton Abbey's Matthew Goode is joining the cast of Netflix's The Crown |وێبگە=Digital Spy |یەکەم=Ian |دوایین=Sandwell |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180923053856/http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[جاسۆن واتکینز]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ویلسۆن (وەرزی ٣) * [[ئێرین دۆھێرتی]] بە ڕۆڵی شازادە ئان (وەرزی ٣–٤) * [[جەین لاپۆتایر]] بە ڕۆڵی شازادە ئالیس بەتنبێرگ (وەرزی ٣)<!-- ١٠١ ١٠٥ ٢٠٢ ٢٠٩ --> * [[جۆش ئۆکۆنەر]] بە ڕۆڵی چارڵز، شازادەی وێڵز (وەرزی ٣–٤) * [[مایکڵ مالۆنی]] بە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣) * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] بە ڕۆڵی کامیلا پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣–٤) * [[ئەندرو بوچان]] بە ڕۆڵی ئەندرو پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣، دووبارەکردنەوە لە وەرزی ٤) * [[ئێما کۆرین]] بە ڕۆڵی [[شازادە دایانا|شازادە دیانا]] (وەرزی ٤) * [[ستیڤن بۆکسەر]] بە ڕۆڵی دەنیس تاچەر (وەرزی ٤) * ئیمراڵد فێنێڵ (وەرزی ٤، وەک میوان لە وەرزی ٣) * ئۆلیڤیا ویلیامز (وەرزی ٥–٦) لە ڕۆڵی کامێلا پارکەر بۆڵز * جۆنی لی میڵەر (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی جۆن مەیجەر * ناتاشا مەک ئێڵھۆن (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی پێنیلۆپی کناچبوڵ، کونتێس ماونتباتن لە بێرمە * بێرتی کارڤێڵ (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی تۆنی بڵێر * سەلیم داو (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی محەممەد ئەلفاید * خالید عەبدوڵڵا (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی دۆدی فاید * ئێد مەکڤای (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ویلیام لە وێڵز * لویسەر فۆرد (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ھاری لە وێڵز * میگ بێلامی (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی کاترین میدڵتۆن === ئەکتەرە دیارەکان (میوان) === ئەم ئەکتەرانە لە تایتڵی سەرەتای یەک یان دوو ئەڵقەی وەرزەکاندا ناویان ھاتووە: * ستیفن دیلان: لە ڕۆڵی گراھام سادەرلاند، ئەو وێنەکێشە بەناوبانگەی وێنەی چەرچڵ دەکێشێت (وەرزی ١). * جێما وێلان: لە ڕۆڵی پاتریشیا کامپبێڵ، سکرتێرەی لۆرد ئالترینچام (وەرزی ٢). * جۆن ھێفێرنان: لە ڕۆڵی لۆرد ئالترینچام، ئەو نووسەرەی ڕەخنەی توندی لە شاژن ئەلیزابێسی دووەم گرت (وەرزی ٢). * پاوڵ سپارکس: لە ڕۆڵی بیڵی گراھام، قەشەیەکی ئەمریکیی دیار کە ئەلیزابێس ڕاوێژی پێ دەکات (وەرزی ٢). * مایکل سی ھۆڵ: لە ڕۆڵی جۆن ئێف کەنەدی، سەرۆکی ئەمریکا کە سەردانی ئەلیزابێس دەکات (وەرزی ٢). * جۆدی بالفۆر: لە ڕۆڵی جاکلین کەنەدی، خانمی یەکەمی ئەمریکا (وەرزی ٢). * بێرگھارت کلاوسنەر: لە ڕۆڵی دکتۆر کورت ھان، دامەزرێنەری قوتابخانەی گۆردۆنستۆن (وەرزی ٢). * فین ئیلیۆت: لە ڕۆڵی شازادە فلیپ لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢ و ٣). * جوولیان بارینگ: لە ڕۆڵی شازادە چارڵز لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢). * کلانسی بڕاون: لە ڕۆڵی لیندۆن بی جۆنسن، سەرۆکی ئەمریکا دوای کەنەدی (وەرزی ٣). * جەین لاپۆتێر، ڕۆزالیند نایت و سۆفی لی ستۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیس، دایکی شازادە فلیپ (وەرزەکانی ١، ٢، ٣). * مارک لویس جۆنز: لە ڕۆڵی ئێدوارد میڵوارد، مامۆستای زمانی وێڵزیی شازادە چارڵز (وەرزی ٣). * تیم مەکمولان: لە ڕۆڵی ڕۆبن ودز، ڕاگری کڵێسای ویندسۆر (وەرزی ٣). * مایکل مالۆنی: لە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣). * ئاندرو بووکان و دانیال فلین: لە ڕۆڵی ئەندرۆ پارکەر بۆڵز، ھاوسەری یەکەمی کامێلا (وەرزی ٣، ٤، ٥). * ھاری ترێداوەی: لە ڕۆڵی ڕۆدی لێوێلین، خۆشەویستەکەی شازادە مارگرێت (وەرزی ٣ و ٤). * تۆم بروک: لە ڕۆڵی مایکڵ فایگان، ئەو پیاوەی لە ساڵی ١٩٨٢ چووە ناو ژووری نوستنی شاژن (وەرزی ٤). * ڕیچارد ڕۆکسبۆرگ: لە ڕۆڵی بۆب ھۆک، سەرۆکوەزیرانی ئوسترالیا (وەرزی ٤). * تۆم بێرک: لە ڕۆڵی دێریک «دازڵ» جێنینگز، فەرمانبەر و ھاوڕێی شازادە مارگرێت (وەرزی ٤). * نیکۆڵاس فارێڵ: لە ڕۆڵی مایکڵ شیا، سکرتێری ڕۆژنامەوانیی ئەلیزابێس (وەرزی ٤). * پراسانا پواناراجا: لە ڕۆڵی مارتن بەشیر، ئەو ڕۆژنامەنووسەی چاوپێکەوتنە بەناوبانگەکەی لەگەڵ شازادە دیانا ئەنجام دا (وەرزی ٥). * ئیڤ بێست: لە ڕۆڵی کارۆڵ میدڵتۆن، دایکی کاترین میدڵتۆن (وەرزی ٦). * ڤیۆلا پرێتێجۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیزابێس لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ٦). * بۆ گادزدۆن: لە ڕۆڵی شازادە مارگرێت لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ١، ٣، ٦). == ئەڵقەکان == {{سەرەکی|پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} {{:پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} == بەرھەمھێنان == لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا، [[نێتفلیکس]] ڕای گەیاند لە ساڵی ٢٠١٣دا قۆناغی ڕۆڵگێڕانی ''The Audience'' دەگونجێت بۆ زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|بڵاوکەرەوە=BBC|وێبگە=www.bbc.co.uk|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Netflix to adapt Queen Elizabeth II play The Audience|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170103141125/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پیتەر مۆرگان کە فیلمی شاژن و شانۆگەری ساڵی ٢٠٠٦ی نووسیوە، نووسەری سەرەکیی تاجە<ref name="PeterMorgan">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ئیش=[[BBC News]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925164442/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەرھێنەرانی وەرزی یەکەم بریتین لە ''ستیڤن دالدری،'' ''فیلیپ مارتین،'' ''جوولیان جارۆڵد،'' و ''بنیامین کارۆن''.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161104210312/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دە ئەڵقەی وەرزی یەکەم گرانترین بەشی دراماکە بوو لەلایەن نێتفلیکس و لێفت بانک پیکچەرز بەرھەم ھێنراوە و بەلایەنی کەمەوە ١٠٠ ملیۆن پاوەن تێچووی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Made in the UK:The Crown |ناونیشان=http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161120010308/http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |وێبگە=British Film Commission |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |سەردێڕ=The Crown: the Royal family are 'nervous' about Netflix's new £100 million series |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160801081526/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uk.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |سەردێڕ=Matt Smith starring in Netflix series, The Crown |وێبگە=IGN |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|یەکەم=Anthony |دوایین=Couto |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040438/https://www.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزێکی دووەم ڕا سپێردرا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix's glittering Crown could leave BBC looking a little dull |ناونیشان=https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ئیش=[[The Guardian]] |نووسەر=Martinson, Jane |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161101152930/https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="TelegraphOct2016">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161022045723/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەگەڵ ئەو زنجیرەیەی کە بەنیاز بوون شەست ئەڵقە بخایەنێت لەماوەی زیاتر لە شەش وەرزدا.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fascism Was Finished, Socialism Had Begun|ڕێکەوت=٢٠١٤|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.5040/9780755619078.ch-005|ئیش=In The Name of The People|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، «بەرھەمھێنانی پێشوەختە» دەستی پێ کرد لە وەرزی سێیەم و چوارەمی پێشبینیکراودا<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> و لە مانگی کانوونی دووەمدا، نێتفلیکس جەختی کردەوە کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی سێیەم و چوارەم نوێ کراوەتەوە<ref name="THRSeason3&4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|سەردێڕ='The Crown' Season 3: All the Details (So Far)|دوایین=Bentley|یەکەم=Jean|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6wj076dsM?url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، مۆرگان ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی پێنجەم و کۆتاییی نوێکراوەتەوە مۆرگان دەربارەی کۆتاییی ھاتنی زنجیرەکە بە پێنج وەرز کە بڕیار بوو بۆ ماوەی شەش وەرز بەردەوام بێت، لە کاتی دروستکردنی چیرۆک بۆ وەرزی پێنجەم وتی «بۆ من ڕوون بوو کە ئەمە کاتێکی گونجاو و شوێنی وەستانە.» نێتفلیکس و سۆنی پشتگیریی بڕیارەکەی مۆرگانیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> ھەرچۆنێک بێت لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە وەرزی شەشەمی دەبێت وەک ئەوەی کە لە بنەڕەتەوە بەنیاز بوون. مۆرگان وتی «کاتێک باس لە چیرۆکەکان دەکرێت بۆ وەرزی پێنجەم کە لە گفتوگۆدا بووین، بەم زووانە دەردەکەوێت کە بۆ ئەوەی دادپەروەری بۆ دەوڵەمەندی و ئاڵۆزی چیرۆکەکە بھێنین، دەبێت بگەڕێینەوە سەر پلانی سەرەکی و شەش وەرز دروست بکەین» ئەو ئەوەشی وت «کە دوو وەرزی ڕابردوو توانایان پێ دەدا کە بەھەمان ماوە وردەکاریی زیاتر لەخۆبگرێت»<ref name="SeasonSixConfirmed">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|سەردێڕ='The Crown' Will Run For Six Seasons After Peter Morgan Changes Mind On Fifth Series Finale|دوایین=Kanter|یەکەم=Jake|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200711084310/https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەتا ساڵی ٢٠٢٠، تێچووی خەمڵێنراوی بەرھەمھێنانی زنجیرەی «تاج» بە ٢٦٠ ملیۆن دۆلار خەمڵێنراوە، کە ئەمەش دەیکاتە یەکێک لە گرانترین زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی مێژوو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/nov/16/from-the-crown-to-game-of-thrones-whats-the-most-expensive-tv-show-ever|title=From The Crown to Game of Thrones: what's the most expensive TV show ever?|accessdate=9 June 2021|newspaper=The Guardian|first=Jack |last=Seale|date=16 November 2019}}</ref> === کاستینگ === === وێنەگرتن === == بڵاوکردنەوە == دوو ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکە لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161026170236/http://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=[[British Board of Film Classification]] |سەردێڕ=''The Crown'' [Season 1, Episodes 1 & 2] (15) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکەم وەرزی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە سەرانسەری جیھاندا بڵاوکرایەوە.<ref name="PremiereDate">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Matt Smith's Netflix drama The Crown gets premiere date|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|magazine=Entertainment Weekly|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦|یەکەم=Dylan|دوایین=Kickham|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414121555/http://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160927214700/http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Radio Times |سەردێڕ=Claire Foy and Matt Smith face the challenges of royal life in new extended trailer for Netflix drama The Crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season2Release">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Otterson |یەکەم=Joe |ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشان=https://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170810162238/http://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]] |سەردێڕ='The Crown' Season 2 Sets Premiere Date, Releases First Trailer |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Iannucci |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشان=https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191031050545/https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ئیش=[[TVLine]] |سەردێڕ='The Crown Season 3 (Finally!) Gets November Premiere Date at Netflix |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref name="S4Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kanter |یەکەم=Jake |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200820153937/https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline Hollywood |سەردێڕ='The Crown': Netflix Sets Premiere Date, Drops First Trailer For Season 4 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە.<ref name="SeasonFiveFilming" /><ref name="Season5Premiere">{{Cite web |last=Bamigboye |first=Baz |author-link=Baz Bamigboye|date=24 September 2022 |title='The Crown' Gets November Premiere Date After Sensitive Behind-The-Scenes Discussions Following Death Of Queen |url=https://deadline.com/2022/09/the-crown-season-5-premiere-date-netflix-queen-elizabeth-death-1235125467/ |access-date=24 September 2022 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> وەرزی شەشەم و کۆتایی بە دوو بەش بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیان لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski |یەکەم=Denise |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/the-crown-final-season-premiere-dates-two-parts-trailer-1235567735/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline |سەردێڕ='The Crown' Final Season To Launch In 2 Parts; Premiere Dates Set; Watch Trailer}}</ref> وەرزی یەکەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200900/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 1 [DVD] [2017] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ٧ی تشرینی دووەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200821/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 2 [DVD] [2018] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم بەشێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-03-DVD/dp/B088RXJF8Q |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 3 [DVD] [2020]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-03-Olivia-Colman/dp/B08F6JZBRK/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown – Season 03}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-Amazon-Excl-DVD/dp/B094P1TYRZ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 4 (Amazon Excl.) [DVD] [2021]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-4-DVD/dp/B096TQ6BL6/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 4 [DVD]}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-05-DVD/dp/B0C59YP8PN/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 05 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-5-DVD/dp/B0C3WV89CB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 05 [DVD]}}</ref> وەرزی شەشەم بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-6-DVD/dp/B0DDPL9TYK/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 6 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-06-Imelda-Staunton/dp/B0DBQ577MG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 06 [DVD]}}</ref> == پێشوازیکردن == === وەڵامی ڕەخنەگرانە === [[پەڕگە:John Lithgow 8 by David Shankbone.jpg|وێنۆک|125px|ڕاست|جۆن لیسگۆ چەندین خەڵاتی بردەوە بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ.]] تاج وەک درامایەک ستایشی کراوە، لەلایەن ڕۆژنامەی تەلەگرافەوە بە «باشترین ئۆپێرای تەلەڤیزیۆن» وەسف کراوە و ڕیزبەندی ٥/٥ی پێدراوە؛ بەڵام ھەندێک لە پێداچوونەوەکاران، وەک لە ڕۆژنامەی تایمزدا، نیگەرانی خۆیان دەربڕی کە ھەندێک ئەڵقە لەسەر بنەمای ساختەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|سەردێڕ=The Crown, season 3 Netflix review|وێبگە=The Telegraph|یەکەم=Anita|دوایین= Singh|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200528151402/https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="fact-from-fiction">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Vickers |یەکەم=Hugo |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=How accurate is The Crown? We sort fact from fiction in the royal drama |ئیش=[[The Times]] |ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191204151714/https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> زنجیرەکە نمرەی گشتی ٨١٪ی لەسەر [[ڕاتن تۆمەیتۆز]] و ٧٨٪ لە مێتاکریتیک ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown|سەردێڕ=The Crown|بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown|سەردێڕ= The Crown|بڵاوکەرەوە=Metacritc}}</ref> وەرزی یەکەم ٨٨٪ ڕەخنەی ڕەخنەگرانەی ھەیە لەسەر کۆکەرەوەی پێداچوونەوەکانی ڕاتن تۆمەیتۆز، بە پشتبەستن بە ٧٤ پێداچوونەوە بە تێکڕای ڕیزبەندی ٨٫٦/١٠. کۆدەنگی ڕەخنەگرانەکەی دەڵێت «نمایشکردنی بەھێز و سینەماتۆگرافییەکی گەورە، تاج دەکاتە بەرھەمێکی ئاست بەرز کە شایەنی گەورەیی خۆی بێت.»<ref name="rts1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |سەردێڕ=The Crown: Season 1 (2016) |بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190410030239/https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>مێتاکریتیک نمرەی ٨١ لە کۆی ١٠٠ دەداتە وەرزی یەکەم، ئەمەش بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر.<ref name="mcs1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|سەردێڕ=The Crown: Season 1|بڵاوکەرەوە=Metacritic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191116085221/https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم و سێیەم و چوارەمیش بە ھەمان شێوە پێداچوونەوەی ئەرێنییان بەدەست ھێنا. کاردانەوە بۆ وەرزی پێنجەم، لەکاتێکدا ھێشتا ئەرێنی بوو، بەڵام لەچاو وەرزەکانی تر کەمتر بوو؛ لە ١٠٣ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٧١٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە، بە تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫٧٥/١٠، و کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت، «لە وەرزی پێنجەمدا، ئەستەمە چاوپۆشی لەو ھەستە بکرێت کە ئەم زنجیرەیە درەوشانەوەی لەدەست دواوە، بەڵام درامایەکی سەرنجڕاکێش و کاستێکی نایاب وەک گەوھەرەکانی تاج دەمێنێتەوە.»<ref name="rts5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 5 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s05 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> وەرزی پێنجەم نمرەی ٦٥ لە کۆی ١٠٠ لە کەناڵی مێتاکریتیک بەدەستھێناوە، لەسەر بنەمای ٣٧ ڕەخنەگر.<ref name="mcs5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-5 |سەردێڕ=The Crown: Season 5 |بڵاوکەرەوە=[[Metacritic]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> وەرزی شەشەم لە ٨٥ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٥٤٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە و تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫١/١٠؛ کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت «نواندنی چڕ و پڕی ئەلیزابێت دیبیکی وەک شازادەی وێڵز سەرنجڕاکێشە. سەرەڕای ئەوەش، وەرزی کۆتاییی زنجیرەی تاج زۆرجار وا نیشان دەدات کە حوکمڕانییەکەی لەو پەڕی لووتکەیەدایە.»<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> لە کەناڵی مێتاکریتیک، وەرزەی شەشەم نمرەی ٦١ لە کۆی ١٠٠ بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر ھەیە.<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> === خەڵاتەکان و پاڵەوتنەکان === {{سەرەکی|لیستی خەڵاتەکان و پاڵاوتنەکان کە لەلایەن تاج وەرگیراون}} زنجیرەکە بیست و چوار [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم]] بەدەست ھێناوە، لەنێویاندا زنجیرە درامای نایاب بۆ وەرزی چوارەم و حەوت خەڵاتی بۆ کاستەکان.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emmys.com/shows/crown|سەردێڕ=The Crown|وێبگە=Television Academy|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807133409/https://www.emmys.com/shows/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا دوو جار خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما بەدەست ھێناوە، لە ئاھەنگەکانی ٧٤ و ٧٨، لەگەڵ بردنەوە زیاترەکانی نواندن بۆ کلێر فۆی، کۆڵمان، کۆرین، ئۆکۆنۆر، ئەندەرسۆن و دیبیکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|سەردێڕ=Crown, The|وێبگە=www.goldenglobes.com|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200402103745/https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == پێشانگای جلوبەرگ == جلوبەرگەکانی ھەردوو زنجیرەی ''تاج'' و ''گامبیتی شاژن'' لەلایەن مۆزەخانەی بروکلن نمایشکرا وەک بەشێک لە پێشانگای خەیاڵی شاژن و تاج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hk.asiatatler.com/life/queens-gambit-the-crown-virtual-exhibition |سەردێڕ=Costumes From Netflix's 'The Queen's Gambit' And 'The Crown' Featured At The Brooklyn Museum |وێبگە=Tatler Hong Kong |یەکەم=Jianne |دوایین=Soriano |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.brooklynmuseum.org/exhibitions/queen_and_crown |سەردێڕ=The Queen and The Crown: A Virtual Exhibition of Costumes from 'The Queen's Gambit' and 'The Crown' |وێبگە=Brooklyn Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> جلوبەرگ و کەلوپەلی زنجیرەی تاج لەلایەن ھەڕاجگەران لە بۆنھامز (خانوویەکی تایبەتە بۆ مەزاتکردنی نێودەوڵەتی) لە شاری مایفەیر لە مانگی یەک تا ٤ی شوباتی ٢٠٢٤ نمایشکرابوون، پێش فرۆشتنی لە ٧ی شوبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bonhams.com/stories/37329/ |سەردێڕ=The Crown at Bonhams &#124; Exhibition, Auction Highlights, News & More}}</ref> == زنجیرەی پێشوەختەی پێشبینیکراو == لە مانگی نیسانی ٢٠٢٢دا بڵاوکرایەوە کە نێتفلێکس و لێفت بانک وتووێژی سەرەتایییان کردووە سەبارەت بە زنجیرەیەکی پێشوەختە (چیرۆکەکەی باسی پێش چیرۆکی زنجیرەی بەرھەم ھاتوو دەکات)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='The Crown' Prequel: Netflix And Left Bank In Early-Stage Conversations|ناونیشان=https://deadline.com/2022/04/the-crown-prequel-netflix-and-left-bank-in-early-stage-conversations-1234997110/|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|دوایین=Goldbart|یەکەم=Max|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> پێدەچێت زنجیرەکە باس لە نزیکەی ٥٠ ساڵ پێشتر بکات، بە مردنی شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٩٠١ دەستی پێکردووە و لە دەوروبەری ھاوسەرگیریی شازادە ئەلیزابێت لە ساڵی ١٩٤٧ کۆتایی دێت. ھەروەھا بەپێی زانیارییەکان زنجیرەکە سەردەمی ئەو چوار پاشایە دەگرێتەوە کە لەو ماوەیەدا حوکمڕانییان کردووە: ئێدواردی حەوتەم، جۆرجی پێنجەم، ئێدواردی ھەشتەم و جۆرجی شەشەم.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=A Sumptuous Prequel to The Crown May Be On the Horizon|ناونیشان=https://www.vogue.com/article/prequel-to-the-crown-may-be-on-the-horizon|ئیش=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|دوایین=Maitland|یەکەم=Hayley|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|The Crown (TV series)|تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} * {{Netflix title|80025678}} * {{IMDb title|id=٤٧٨٦٨٢٤}} {{تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|تەلەڤیزیۆن|لەندەن}} [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتان لە دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] r8h809ycjze5dofuio8x9k0ysz9073t 1573872 1573871 2026-04-09T10:39:54Z -Haryad 40333 /* بڵاوکردنەوە */ 1573872 wikitext text/x-wiki {{Infobox television |name = تاج |image = The Crown Title Card.jpg |genre = درامای مێژوویی |creator = [[پیتەر مۆرگان]] |starring = {{Plainlist| <!--Order of the cast is determined by the order that is given during the opening credits of the first episodes, per the MOS! New cast additions will be made based on when first credited. --> '''وەرزی ٢–١''' * [[کلێر فۆی]] * [[مات سمیس]] * [[ڤەنێسە کیربی]] * [[ئیلین ئاتکینز]] * [[جێرمی نۆرسام]] * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[گرێگ وایز]] * [[جارێد ھاریس]] * [[جۆن لیسگۆ]] * [[ئەلێکس جێنینگز]] * [[لیا ویلیامز]] * [[ئانتۆن لێسەر]] * [[ماتیوو گود]] '''وەرزی ٤–٣''' * [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] * [[تۆبیاس مێنزیس]] * [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] * [[بێن دانیاڵز]] * [[جاسۆن واتکینز]] * [[ماریۆن بەیلی]] * [[ئێرین دۆھێرتی]] * [[جەین لاپۆتایر]] * [[چارڵز دانس]] * [[جۆش ئۆکۆنەر]] * [[جیڕاڵدین چاپلین]] * [[مایکڵ مالۆنی]] * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] * [[ئەندرو بوچان]] * [[ستیڤن بۆکسەر]] * [[ئێما کۆرین]] * [[ھانس زیمەر]] ; وەرزی ٦–٥ * [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] * جۆناسان پرایس * لێسلی مانڤیل * دۆمینیک وێست * [[ئەلیزابێس دێبیکی]] * جۆنی لی میلەر * ئۆلیڤیا ویلیامز * کلۆدیا ھاریسۆن * ناتاشا مەکئێلھۆن * مارشیا وارن * سەلیم داو * خالید عەبدوڵڵا * بێرتی کارڤێڵ * ئێد مەکڤی * لۆسەر فۆرد * مێگ بێلامی }} |theme_music_composer = [[ھانس زیمەر]] |composer = {{Plainlist| * ڕوبێرت گریگسۆن ویلیامز ({{Abbr|s.|seasons}} 1–2) * لۆرن بالفی ({{Abbr|s.|season}} 2) * مارتین فیپس ({{Abbr|s.|season}} 3) }} |country = {{Plainlist|شانشینی یەکگرتوو<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-27539739 |سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤ |ئیش=BBC News}}</ref> * ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/10/15/the-crown-claire-foy-and-matt-smith-on-the-making-of-the-100m-ne/ |سەردێڕ=The Crown: Claire Foy and Matt Smith on the making of the £100m Netflix series |یەکەم=Mick |دوایین=Brown |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> }} |language = ئینگلیزی |num_seasons = ٣ |num_episodes = ٣٠ |list_episodes = #Episodes |executive_producer = {{Plainlist| * [[پیتەر مۆرگان]] * ستێفن داڵدری * ئاندی ھاریس * فلیپ مارتین (دەرھێنەر) * سوزان ماکی * ماسیو بیام-شاو * ڕۆبێرت فۆکس * تانیا سێچھاتیان * نینا وۆڵارسکی * ئالی گۆس }} |producer = ئاندریو ئیتۆن |location = شانشینی یەکگرتوو |runtime = ٤٧–٦١ خولەک |company = {{Plainlist| * لێفت بانک * سۆنی تەلەڤیزیۆن }} |distributor = خزمەتگوزاری تەوژمکردنی نێتفلیکس |network = [[نێتفلیکس]] |picture_format = [[4K resolution|4K (Ultra-high-definition television|Ultra HD]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown |ناونیشان=http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |وێبگە=Real or Fake 4K |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081116/http://realorfake4k.com/my-product/the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |first_aired = {{Start date|٢٠١٦|١١|٤}} |last_aired = {{End date|ئێستا}} }} '''تاج''' ({{بە ئینگلیزی |The Crown}}) زنجیرەیەکی دراماتیکی و مێژوویی و ژیاننامەیی تەلەڤیزیۆنییە سەبارەت بە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم]] و لە نووسین و ئامادەکردنی پیتەر مۆرگانەوە و لەلایەن Left Bank Pictures دروست کراوە لە پەخشکردنی [[نێتفلیکس]] یەکەم ئەڵقەی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ [[شانشینی یەکگرتوو]] بەرھەم ھێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=www.Netflix.com|ناونیشان=https://www.netflix.com/title/80025678|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191216123411/https://www.netflix.com/title/80025678|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> مۆرگان لەو فیلم و درامایەیی پێشکەشی کردووە: ''شاژن (٢٠٠٦ فیلم)'' و بەتایبەتی شانۆگەرییەکەی بە ناوی ''The Audience (٢٠١٣)''. زنجیرەکە لە شەش وەرز پێکھاتووە کە نزیکەی شەش دەیە دەخایەنێت، کەمێک پێش ھاوسەرگیری شازادە ئەلیزابێت و فیلیپ ماونتباتن لە ساڵی ١٩٤٧ دەستی پێ دەکات و بە ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆتایی دێت، کاستی سەرەکیی زنجیرەکە ھەر دوو وەرز جارێک دەگۆڕێت. ڕۆڵی ئەلیزابێت لە وەرزی یەکەم و دووەم لەلایەن [[کلێر فۆی]] و لە وەرزی سێیەم و چوارەم لەلایەن ئۆلیڤیا کۆڵمان و [[ئیمێلدا ستاونتۆن]] لە وەرزی پێنج و شەشەمدا ڕۆڵی گێڕاوە. وێنەگرتن لە ستۆدیۆکانی ئێڵستری لە شاری بۆرھێموود لە ویلایەتی ھێرتفۆردشایر کراوە، وێنەگرتنی شوێنەکان لە سەرانسەری بەریتانیا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ئەنجامدرا. نێتفلێکس وەرزی یەکەمی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ بڵاوکردەوە، ئەڵقەی شەشەم لە دوو بەشدا بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیش لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣. فیلمی تاج بەھۆی نواندن و دەرھێنان و نووسین و سینەماکاری و بەھای بەرھەمھێنانییەوە ستایشی ڕەخنەگرانی زۆری لێکرا؛ بەڵام نادروستییە مێژوویییەکانی ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە، بەتایبەتی لە نیوەی دووەمی زنجیرەکەدا. زنجیرەکە چەندین خەڵاتی وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتی پرایم تایم ئیمی بۆ زنجیرە درامای نایاب و دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما. == پێشەکی == زنجیرەکە باس لە ژیانی شاژنە [[ئێلیزابێتی دووەم]] دەکات، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[شازادە فیلیپ]] دەکات.<ref name="telegraph">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Singh |یەکەم=Anita |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=£100m Netflix Series Recreates Royal Wedding |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160322133559/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11813152/100m-Netflix-series-recreates-royal-wedding.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەردەوام دەبێت بۆ سەرەتای سەدەی ٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Taylor|یەکەم=Derrick Bryson|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Netflix Renews 'The Crown' for a Sixth Season After All|ئیش=The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/07/09/arts/television/the-crown-season-6.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|issn=0362-4331}}</ref> * وەرزی یەکەمی زنجیرەکە ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٥ وێنا دەکات، کە ''وینستۆن چەرچڵ'' دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆک وەزیران و ''شازادە مارگرێتی'' خوشکی شاژن بڕیاریدا ھاوسەرگیریی لەگەڵ ''پیتەر تاونسێند'' نەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|سەردێڕ=The Crown: What year did Series 1 finish? What will be in season 2?|دوایین=Smith|یەکەم=Russ|وێبگە=Daily Express|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180126070641/https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/742509/the-crown-netflix-timeline-what-year-series-1-finish-season-2-what-will-happen-when|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی دووەمی زنجیرەکە قەیرانی سوێزی ساڵی ١٩٥٦ دەگرێتەوە، کە بووە ھۆی [[خانەنشینی]] ''ئەنتۆنی ئێدنی'' سەرۆک وەزیران؛ [[خانەنشینی]] سەرۆک وەزیران ''ھاڕۆڵد ماکمیلان''، لە ساڵی ١٩٦٣، دوای [[ئابڕوو]]چوونەکەی پرۆفۆماو و لەدایکبوونی ''شازادە ئێدوارد''، لە ساڵی ١٩٦٤.<ref name="KennedysCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |سەردێڕ='The Crown' Adds Michael C Hall & Jodi Balfour As Jack & Jackie Kennedy |دوایین=Tartaglione |یەکەم=Nancy |وێبگە=Deadline Hollywood |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525121555/https://deadline.com/2017/02/the-crown-cast-michael-c-hall-jodi-balfour-kennedy-matthew-goode-netflix-1201906364/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * وەرزی سێیەمی زنجیرەکە لە ساڵی ١٩٦٤ تا ١٩٧٧ دەگرێتەوە، لەگەڵ ھەڵبژاردنی ''ھاڕۆڵد ویلسۆن'' وەک سەرۆک وەزیران و بە ''سیلڤەر جوبیڵی'' کۆتایی دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان= https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|سەردێڕ='The Crown' Season 3: TV Review|دوایین=Fienberg|یەکەم=Daniel| magazine= [[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105130150/https://www.hollywoodreporter.com/review/crown-review-1251712|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ماوەی بوون بە سەرۆک وەزیرانی ''ئێدوارد ھیت'' دەگرێتەوە.<ref name="meet-the-cast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2019-11-17/meet-the-cast-of-the-crown-season-3/2/|سەردێڕ=Meet the cast of The Crown season 3|وێبگە=[[RadioTimes]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040504/https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2020-11-12/the-crown-season-four-cast-netflix/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ''کامیلا شند'' دەردەکەوێت.<ref name="meet-the-cast"/> * وەرزی چوارەمی زنجیرەکە ماوەی سەرۆک وەزیرانی ''مارگرێت تاچەر'' لەنێوان ١٩٧٩ تا ١٩٩٠ دەگرێتەوە؛ و ھەروەھا تیشک دەخاتە سەر [[شازادە دایانا]]. * وەرزی پێنجەم ساڵانی ١٩٩١ تا ١٩٩٧ دەگرێتەوە، سەرنج دەخاتە سەر «جەنگی وێڵز» و جیابوونەوەی چارڵز و دیانا لە ئەنجامدا، ھەروەھا سەرھەڵدانی بنەماڵەی ئەلفەید و annus horribilis (ساڵێکی ترسناک)ی شاژن لە ساڵی ١٩٩٢. * وەرزی شەشەم و کۆتا وەرز، ماوەی ساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٥ لە سەردەمی سەرۆک وەزیرانی تۆنی بلێر دەگرێتەوە. چوار ئەڵقەی یەکەم باس لە مردنی دیانا شازادەی وێڵز دەکات و شەش ئەڵقەی کۆتاییش باس لە یۆبیلی زێڕینی ئەلیزابێتی دووەم و مردنی شازادە مارگرێت و شاژنە ئێلیزابێتی شاژنی دایک و پەیوەندی سەرەتایی شازادە ولیام و کەیت میدڵتۆن و ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامیلا پارکەر بۆولز دەکات. == کاست و کارەکتەرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی کەساتییەکانی تاج}} * [[کلێر فۆی]] (وەرزی ١–٢، دیاریکراو بۆ بۆ وەرزی ٤) و [[ئۆلیڤیا کۆلمەن]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[ئێلیزابێتی دووەم]]<ref name="telegraph"/> * [[مات سمیس]] (وەرزی ١–٢) و [[تۆبیاس مێنزیس]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی [[شازادە فیلیپ]]<ref name="telegraph"/> * [[ڤەنێسە کیربی]] (وەرزی ١–٢) و [[ھێلینا بۆنھام کارتەر]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شازادە مارگرێت<ref name="telegraph"/> * [[ئیلین ئاتکینز]] بە ڕۆڵی شاژن ماری (وەرزی ١)<ref name="geeksofdoom">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.geeksofdoom.com/2016/01/06/trailers-netflix-the-crown-the-get-down |سەردێڕ=Trailers for Netflix series 'The Crown,' and 'The Get Down' |وێبگە=Geeks of Doom |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> * [[جێرمی نۆرسام]] بە ڕۆڵی ئەنتۆنی ئێدن (وەرزی ١–٢)<ref name="finalreel">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix/ |سەردێڕ=The Crown trailer: First look at Peter Morgan's Netflix drama |وێبگە=Final Reel |دوایین=Lloyd |یەکەم=Kenji |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022148/http://www.finalreel.co.uk/the-crown-trailer-peter-morgan-netflix |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ڤیکتۆریا ھامیلتۆن]] (وەرزی ١–٢) و [[ماریۆن بەیلی]] (وەرزی ٣–٤) بە ڕۆڵی شاژنە ئێلیزابێت شاژنی دایک<ref name="telegraph"/> * [[بێن دانیاڵز]] بە ڕۆڵی گرووپی کاپتن پیتەر تاونسێند (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |سەردێڕ=Why Britain's psyche is gripped by a different kind of royal fever |ئیش=[[The Guardian]] |یەکەم=Vanessa |دوایین=Thorpe |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161127231646/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/aug/21/different-kind-of-royal-fever-victoria-the-crown-jenna-coleman |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[گرێگ وایز]] (وەرزی ١–٢) و [[چارڵز دانس]] (وەرزی ٣، دیاریکراو بۆ وەرزی ٤) بە ڕۆڵی لویس، ئێرل ماونتباتنی بۆرما * [[جارێد ھاریس]] بە ڕۆڵی جۆرجی شەشەم (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢)<ref name="telegraph"/> * [[جۆن لیسگۆ]] بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ (وەرزی ١، دیاریکراو بۆ وەرزی ٢–٣)<ref name="telegraph"/> * [[ئەلێکس جێنینگز]] (وەرزی ١–٢) و دێریک جاکوبی (دیاریکراو بۆ وەرزی ٣) بە ڕۆڵی شازادە ئێدوارد، دوک ویندسۆر * [[لیا ویلیامز]] (وەرزی ١–٢) و [[جیڕاڵدین چاپلین]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی والیس، دوشسی ویندسۆر * [[ئانتۆن لێسەر]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ماکمیلان (وەرزی ٢)<ref name="LesserCast">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |یەکەم=Sarah |دوایین=Lee |سەردێڕ=Filming The Crown: on the set of the lavish Netflix series – in pictures |newspaper=The Guardian |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170130175420/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/ng-interactive/2016/nov/01/filming-the-crown-on-the-set-of-the-netflix-blockbuster-in-pictures |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[ماتیوو گود]] (وەرزی ٢) و [[بێن دانیاڵز]] (وەرزی ٣) بە ڕۆڵی ئانتۆنی ئارمسترانگ-جۆنز، ئێرل سنودۆن<ref name="GoodeCast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |سەردێڕ=Downton Abbey's Matthew Goode is joining the cast of Netflix's The Crown |وێبگە=Digital Spy |یەکەم=Ian |دوایین=Sandwell |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180923053856/http://www.digitalspy.com/tv/downton-abbey/news/a819685/downton-abbey-matthew-goode-joins-netflix-the-crown-lord-snowdon/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[جاسۆن واتکینز]] بە ڕۆڵی ھاڕۆڵد ویلسۆن (وەرزی ٣) * [[ئێرین دۆھێرتی]] بە ڕۆڵی شازادە ئان (وەرزی ٣–٤) * [[جەین لاپۆتایر]] بە ڕۆڵی شازادە ئالیس بەتنبێرگ (وەرزی ٣)<!-- ١٠١ ١٠٥ ٢٠٢ ٢٠٩ --> * [[جۆش ئۆکۆنەر]] بە ڕۆڵی چارڵز، شازادەی وێڵز (وەرزی ٣–٤) * [[مایکڵ مالۆنی]] بە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣) * [[ئیمڕاڵد فێنێل]] بە ڕۆڵی کامیلا پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣–٤) * [[ئەندرو بوچان]] بە ڕۆڵی ئەندرو پارکەر بۆلیس (وەرزی ٣، دووبارەکردنەوە لە وەرزی ٤) * [[ئێما کۆرین]] بە ڕۆڵی [[شازادە دایانا|شازادە دیانا]] (وەرزی ٤) * [[ستیڤن بۆکسەر]] بە ڕۆڵی دەنیس تاچەر (وەرزی ٤) * ئیمراڵد فێنێڵ (وەرزی ٤، وەک میوان لە وەرزی ٣) * ئۆلیڤیا ویلیامز (وەرزی ٥–٦) لە ڕۆڵی کامێلا پارکەر بۆڵز * جۆنی لی میڵەر (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی جۆن مەیجەر * ناتاشا مەک ئێڵھۆن (وەرزی ٥) لە ڕۆڵی پێنیلۆپی کناچبوڵ، کونتێس ماونتباتن لە بێرمە * بێرتی کارڤێڵ (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی تۆنی بڵێر * سەلیم داو (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی محەممەد ئەلفاید * خالید عەبدوڵڵا (وەرزی ٦، وەک میوان لە وەرزی ٥) لە ڕۆڵی دۆدی فاید * ئێد مەکڤای (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ویلیام لە وێڵز * لویسەر فۆرد (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی شازادە ھاری لە وێڵز * میگ بێلامی (وەرزی ٦) لە ڕۆڵی کاترین میدڵتۆن === ئەکتەرە دیارەکان (میوان) === ئەم ئەکتەرانە لە تایتڵی سەرەتای یەک یان دوو ئەڵقەی وەرزەکاندا ناویان ھاتووە: * ستیفن دیلان: لە ڕۆڵی گراھام سادەرلاند، ئەو وێنەکێشە بەناوبانگەی وێنەی چەرچڵ دەکێشێت (وەرزی ١). * جێما وێلان: لە ڕۆڵی پاتریشیا کامپبێڵ، سکرتێرەی لۆرد ئالترینچام (وەرزی ٢). * جۆن ھێفێرنان: لە ڕۆڵی لۆرد ئالترینچام، ئەو نووسەرەی ڕەخنەی توندی لە شاژن ئەلیزابێسی دووەم گرت (وەرزی ٢). * پاوڵ سپارکس: لە ڕۆڵی بیڵی گراھام، قەشەیەکی ئەمریکیی دیار کە ئەلیزابێس ڕاوێژی پێ دەکات (وەرزی ٢). * مایکل سی ھۆڵ: لە ڕۆڵی جۆن ئێف کەنەدی، سەرۆکی ئەمریکا کە سەردانی ئەلیزابێس دەکات (وەرزی ٢). * جۆدی بالفۆر: لە ڕۆڵی جاکلین کەنەدی، خانمی یەکەمی ئەمریکا (وەرزی ٢). * بێرگھارت کلاوسنەر: لە ڕۆڵی دکتۆر کورت ھان، دامەزرێنەری قوتابخانەی گۆردۆنستۆن (وەرزی ٢). * فین ئیلیۆت: لە ڕۆڵی شازادە فلیپ لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢ و ٣). * جوولیان بارینگ: لە ڕۆڵی شازادە چارڵز لە تەمەنی قوتابخانەدا (وەرزی ٢). * کلانسی بڕاون: لە ڕۆڵی لیندۆن بی جۆنسن، سەرۆکی ئەمریکا دوای کەنەدی (وەرزی ٣). * جەین لاپۆتێر، ڕۆزالیند نایت و سۆفی لی ستۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیس، دایکی شازادە فلیپ (وەرزەکانی ١، ٢، ٣). * مارک لویس جۆنز: لە ڕۆڵی ئێدوارد میڵوارد، مامۆستای زمانی وێڵزیی شازادە چارڵز (وەرزی ٣). * تیم مەکمولان: لە ڕۆڵی ڕۆبن ودز، ڕاگری کڵێسای ویندسۆر (وەرزی ٣). * مایکل مالۆنی: لە ڕۆڵی ئێدوارد ھیس (وەرزی ٣). * ئاندرو بووکان و دانیال فلین: لە ڕۆڵی ئەندرۆ پارکەر بۆڵز، ھاوسەری یەکەمی کامێلا (وەرزی ٣، ٤، ٥). * ھاری ترێداوەی: لە ڕۆڵی ڕۆدی لێوێلین، خۆشەویستەکەی شازادە مارگرێت (وەرزی ٣ و ٤). * تۆم بروک: لە ڕۆڵی مایکڵ فایگان، ئەو پیاوەی لە ساڵی ١٩٨٢ چووە ناو ژووری نوستنی شاژن (وەرزی ٤). * ڕیچارد ڕۆکسبۆرگ: لە ڕۆڵی بۆب ھۆک، سەرۆکوەزیرانی ئوسترالیا (وەرزی ٤). * تۆم بێرک: لە ڕۆڵی دێریک «دازڵ» جێنینگز، فەرمانبەر و ھاوڕێی شازادە مارگرێت (وەرزی ٤). * نیکۆڵاس فارێڵ: لە ڕۆڵی مایکڵ شیا، سکرتێری ڕۆژنامەوانیی ئەلیزابێس (وەرزی ٤). * پراسانا پواناراجا: لە ڕۆڵی مارتن بەشیر، ئەو ڕۆژنامەنووسەی چاوپێکەوتنە بەناوبانگەکەی لەگەڵ شازادە دیانا ئەنجام دا (وەرزی ٥). * ئیڤ بێست: لە ڕۆڵی کارۆڵ میدڵتۆن، دایکی کاترین میدڵتۆن (وەرزی ٦). * ڤیۆلا پرێتێجۆن: لە ڕۆڵی شازادە ئەلیزابێس لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ٦). * بۆ گادزدۆن: لە ڕۆڵی شازادە مارگرێت لە تەمەنی ھەرزەکاریدا (وەرزی ١، ٣، ٦). == ئەڵقەکان == {{سەرەکی|پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} {{:پێڕستی ئەڵقەکانی تاج}} == بەرھەمھێنان == لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا، [[نێتفلیکس]] ڕای گەیاند لە ساڵی ٢٠١٣دا قۆناغی ڕۆڵگێڕانی ''The Audience'' دەگونجێت بۆ زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|بڵاوکەرەوە=BBC|وێبگە=www.bbc.co.uk|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Netflix to adapt Queen Elizabeth II play The Audience|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170103141125/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-30034850|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پیتەر مۆرگان کە فیلمی شاژن و شانۆگەری ساڵی ٢٠٠٦ی نووسیوە، نووسەری سەرەکیی تاجە<ref name="PeterMorgan">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix plans original UK drama about the Queen |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ئیش=[[BBC News]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925164442/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-27539739 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەرھێنەرانی وەرزی یەکەم بریتین لە ''ستیڤن دالدری،'' ''فیلیپ مارتین،'' ''جوولیان جارۆڵد،'' و ''بنیامین کارۆن''.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161104210312/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دە ئەڵقەی وەرزی یەکەم گرانترین بەشی دراماکە بوو لەلایەن نێتفلیکس و لێفت بانک پیکچەرز بەرھەم ھێنراوە و بەلایەنی کەمەوە ١٠٠ ملیۆن پاوەن تێچووی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Made in the UK:The Crown |ناونیشان=http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161120010308/http://www.britishfilmcommission.org.uk/made-in-the-uk-the-crown/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |وێبگە=British Film Commission |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |سەردێڕ=The Crown: the Royal family are 'nervous' about Netflix's new £100 million series |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160801081526/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/07/12/the-crown-everything-you-need-to-know-about-netflixs-100-million/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uk.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |سەردێڕ=Matt Smith starring in Netflix series, The Crown |وێبگە=IGN |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|یەکەم=Anthony |دوایین=Couto |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201114040438/https://www.ign.com/articles/2015/06/19/matt-smith-starring-in-netflix-series-the-crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزێکی دووەم ڕا سپێردرا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Netflix's glittering Crown could leave BBC looking a little dull |ناونیشان=https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ئیش=[[The Guardian]] |نووسەر=Martinson, Jane |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161101152930/https://www.theguardian.com/media/2016/oct/31/netflix-glittering-crown-bbc-dull-launch-tv |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="TelegraphOct2016">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Crown is a 'game changer for British drama' |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161022045723/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/netflix/the-crown-game-changer-for-british-drama/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەگەڵ ئەو زنجیرەیەی کە بەنیاز بوون شەست ئەڵقە بخایەنێت لەماوەی زیاتر لە شەش وەرزدا.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fascism Was Finished, Socialism Had Begun|ڕێکەوت=٢٠١٤|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.5040/9780755619078.ch-005|ئیش=In The Name of The People|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، «بەرھەمھێنانی پێشوەختە» دەستی پێ کرد لە وەرزی سێیەم و چوارەمی پێشبینیکراودا<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> و لە مانگی کانوونی دووەمدا، نێتفلیکس جەختی کردەوە کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی سێیەم و چوارەم نوێ کراوەتەوە<ref name="THRSeason3&4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|سەردێڕ='The Crown' Season 3: All the Details (So Far)|دوایین=Bentley|یەکەم=Jean|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6wj076dsM?url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/crown-season-3-all-details-far-1077716|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، مۆرگان ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە بۆ وەرزی پێنجەم و کۆتاییی نوێکراوەتەوە مۆرگان دەربارەی کۆتاییی ھاتنی زنجیرەکە بە پێنج وەرز کە بڕیار بوو بۆ ماوەی شەش وەرز بەردەوام بێت، لە کاتی دروستکردنی چیرۆک بۆ وەرزی پێنجەم وتی «بۆ من ڕوون بوو کە ئەمە کاتێکی گونجاو و شوێنی وەستانە.» نێتفلیکس و سۆنی پشتگیریی بڕیارەکەی مۆرگانیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1925-10|سەردێڕ=The Name “United States of America”&lt;xref ref-type="fn" rid="fn1"&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/xref&gt;|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/31.1.79|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/31.1.79|issn=1937-5239}}</ref> ھەرچۆنێک بێت لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە ئەم زنجیرەیە وەرزی شەشەمی دەبێت وەک ئەوەی کە لە بنەڕەتەوە بەنیاز بوون. مۆرگان وتی «کاتێک باس لە چیرۆکەکان دەکرێت بۆ وەرزی پێنجەم کە لە گفتوگۆدا بووین، بەم زووانە دەردەکەوێت کە بۆ ئەوەی دادپەروەری بۆ دەوڵەمەندی و ئاڵۆزی چیرۆکەکە بھێنین، دەبێت بگەڕێینەوە سەر پلانی سەرەکی و شەش وەرز دروست بکەین» ئەو ئەوەشی وت «کە دوو وەرزی ڕابردوو توانایان پێ دەدا کە بەھەمان ماوە وردەکاریی زیاتر لەخۆبگرێت»<ref name="SeasonSixConfirmed">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|سەردێڕ='The Crown' Will Run For Six Seasons After Peter Morgan Changes Mind On Fifth Series Finale|دوایین=Kanter|یەکەم=Jake|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200711084310/https://deadline.com/2020/07/the-crown-season-six-peter-morgan-1202981397/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەتا ساڵی ٢٠٢٠، تێچووی خەمڵێنراوی بەرھەمھێنانی زنجیرەی «تاج» بە ٢٦٠ ملیۆن دۆلار خەمڵێنراوە، کە ئەمەش دەیکاتە یەکێک لە گرانترین زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی مێژوو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/nov/16/from-the-crown-to-game-of-thrones-whats-the-most-expensive-tv-show-ever|title=From The Crown to Game of Thrones: what's the most expensive TV show ever?|accessdate=9 June 2021|newspaper=The Guardian|first=Jack |last=Seale|date=16 November 2019}}</ref> === کاستینگ === === وێنەگرتن === == بڵاوکردنەوە == دوو ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکە لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161026170236/http://www.bbfc.co.uk/releases/crown-film |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=[[British Board of Film Classification]] |سەردێڕ=''The Crown'' [Season 1, Episodes 1 & 2] (15) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکەم وەرزی لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە سەرانسەری جیھاندا بڵاوکرایەوە.<ref name="PremiereDate">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Matt Smith's Netflix drama The Crown gets premiere date|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|magazine=Entertainment Weekly|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦|یەکەم=Dylan|دوایین=Kickham|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414121555/http://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160927214700/http://www.radiotimes.com/news/2016-09-27/claire-foy-and-matt-smith-face-the-challenges-of-royal-life-in-new-extended-trailer-for-netflix-drama-the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Radio Times |سەردێڕ=Claire Foy and Matt Smith face the challenges of royal life in new extended trailer for Netflix drama The Crown |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season2Release">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Otterson |یەکەم=Joe |ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشان=https://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170810162238/http://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]] |سەردێڕ='The Crown' Season 2 Sets Premiere Date, Releases First Trailer |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Iannucci |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشان=https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191031050545/https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|ئیش=[[TVLine]] |سەردێڕ='The Crown Season 3 (Finally!) Gets November Premiere Date at Netflix |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref name="S4Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kanter |یەکەم=Jake |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200820153937/https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline Hollywood |سەردێڕ='The Crown': Netflix Sets Premiere Date, Drops First Trailer For Season 4 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە.<ref name="Season5Premiere">{{Cite web |last=Bamigboye |first=Baz |author-link=Baz Bamigboye|date=24 September 2022 |title='The Crown' Gets November Premiere Date After Sensitive Behind-The-Scenes Discussions Following Death Of Queen |url=https://deadline.com/2022/09/the-crown-season-5-premiere-date-netflix-queen-elizabeth-death-1235125467/ |access-date=24 September 2022 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> وەرزی شەشەم و کۆتایی بە دوو بەش بڵاوکرایەوە، یەکەمیان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و دووەمیان لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski |یەکەم=Denise |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/the-crown-final-season-premiere-dates-two-parts-trailer-1235567735/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Deadline |سەردێڕ='The Crown' Final Season To Launch In 2 Parts; Premiere Dates Set; Watch Trailer}}</ref> وەرزی یەکەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200900/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-1-DVD/dp/B071Z24LPH |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 1 [DVD] [2017] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ٧ی تشرینی دووەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200821/https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-2-DVD/dp/B07GJD714Y |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 2 [DVD] [2018] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە سەرانسەری جیھان لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180928200712/https://www.dvdsreleasedates.com/movies/8302/the-crown |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=dvdsreleasedates.com |سەردێڕ=The Crown (TV Series) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی سێیەم بەشێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-03-DVD/dp/B088RXJF8Q |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown: Season 3 [DVD] [2020]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-03-Olivia-Colman/dp/B08F6JZBRK/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown – Season 03}}</ref> وەرزی چوارەم لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-Amazon-Excl-DVD/dp/B094P1TYRZ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 4 (Amazon Excl.) [DVD] [2021]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-4-DVD/dp/B096TQ6BL6/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 4 [DVD]}}</ref> وەرزی پێنجەم لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا بڵاوکرایەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-05-DVD/dp/B0C59YP8PN/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 05 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-5-DVD/dp/B0C3WV89CB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 05 [DVD]}}</ref> وەرزی شەشەم بە شێوەی دیڤیدی و بلوڕەی لە بەریتانیا لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/Crown-Season-6-DVD/dp/B0DDPL9TYK/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.co.uk]] |سەردێڕ=The Crown – Season 6 [DVD]}}</ref> و ڕۆژی دواتر لە سەرانسەری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amazon.com/Crown-Season-06-Imelda-Staunton/dp/B0DBQ577MG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[amazon.com]] |سەردێڕ=The Crown: Season 06 [DVD]}}</ref> == پێشوازیکردن == === وەڵامی ڕەخنەگرانە === [[پەڕگە:John Lithgow 8 by David Shankbone.jpg|وێنۆک|125px|ڕاست|جۆن لیسگۆ چەندین خەڵاتی بردەوە بە ڕۆڵی وینستۆن چەرچڵ.]] تاج وەک درامایەک ستایشی کراوە، لەلایەن ڕۆژنامەی تەلەگرافەوە بە «باشترین ئۆپێرای تەلەڤیزیۆن» وەسف کراوە و ڕیزبەندی ٥/٥ی پێدراوە؛ بەڵام ھەندێک لە پێداچوونەوەکاران، وەک لە ڕۆژنامەی تایمزدا، نیگەرانی خۆیان دەربڕی کە ھەندێک ئەڵقە لەسەر بنەمای ساختەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|سەردێڕ=The Crown, season 3 Netflix review|وێبگە=The Telegraph|یەکەم=Anita|دوایین= Singh|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200528151402/https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/crown-season-3-netflix-review-tvs-best-soap-opera/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="fact-from-fiction">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Vickers |یەکەم=Hugo |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=How accurate is The Crown? We sort fact from fiction in the royal drama |ئیش=[[The Times]] |ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191204151714/https://www.thetimes.co.uk/article/how-accurate-is-the-crown-we-sort-fact-from-fiction-in-the-royal-drama-8g708rz2c |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> زنجیرەکە نمرەی گشتی ٨١٪ی لەسەر [[ڕاتن تۆمەیتۆز]] و ٧٨٪ لە مێتاکریتیک ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown|سەردێڕ=The Crown|بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown|سەردێڕ= The Crown|بڵاوکەرەوە=Metacritc}}</ref> وەرزی یەکەم ٨٨٪ ڕەخنەی ڕەخنەگرانەی ھەیە لەسەر کۆکەرەوەی پێداچوونەوەکانی ڕاتن تۆمەیتۆز، بە پشتبەستن بە ٧٤ پێداچوونەوە بە تێکڕای ڕیزبەندی ٨٫٦/١٠. کۆدەنگی ڕەخنەگرانەکەی دەڵێت «نمایشکردنی بەھێز و سینەماتۆگرافییەکی گەورە، تاج دەکاتە بەرھەمێکی ئاست بەرز کە شایەنی گەورەیی خۆی بێت.»<ref name="rts1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |سەردێڕ=The Crown: Season 1 (2016) |بڵاوکەرەوە=Rotten Tomatoes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190410030239/https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s01 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>مێتاکریتیک نمرەی ٨١ لە کۆی ١٠٠ دەداتە وەرزی یەکەم، ئەمەش بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر.<ref name="mcs1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|سەردێڕ=The Crown: Season 1|بڵاوکەرەوە=Metacritic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191116085221/https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی دووەم و سێیەم و چوارەمیش بە ھەمان شێوە پێداچوونەوەی ئەرێنییان بەدەست ھێنا. کاردانەوە بۆ وەرزی پێنجەم، لەکاتێکدا ھێشتا ئەرێنی بوو، بەڵام لەچاو وەرزەکانی تر کەمتر بوو؛ لە ١٠٣ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٧١٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە، بە تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫٧٥/١٠، و کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت، «لە وەرزی پێنجەمدا، ئەستەمە چاوپۆشی لەو ھەستە بکرێت کە ئەم زنجیرەیە درەوشانەوەی لەدەست دواوە، بەڵام درامایەکی سەرنجڕاکێش و کاستێکی نایاب وەک گەوھەرەکانی تاج دەمێنێتەوە.»<ref name="rts5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 5 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s05 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> وەرزی پێنجەم نمرەی ٦٥ لە کۆی ١٠٠ لە کەناڵی مێتاکریتیک بەدەستھێناوە، لەسەر بنەمای ٣٧ ڕەخنەگر.<ref name="mcs5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/tv/the-crown/season-5 |سەردێڕ=The Crown: Season 5 |بڵاوکەرەوە=[[Metacritic]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> وەرزی شەشەم لە ٨٥ پێداچوونەوەدا ڕیزبەندی ٥٤٪ی لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز ھەیە و تێکڕای ڕیزبەندی ٦٫١/١٠؛ کۆدەنگی ڕەخنەگران دەڵێت «نواندنی چڕ و پڕی ئەلیزابێت دیبیکی وەک شازادەی وێڵز سەرنجڕاکێشە. سەرەڕای ئەوەش، وەرزی کۆتاییی زنجیرەی تاج زۆرجار وا نیشان دەدات کە حوکمڕانییەکەی لەو پەڕی لووتکەیەدایە.»<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> لە کەناڵی مێتاکریتیک، وەرزەی شەشەم نمرەی ٦١ لە کۆی ١٠٠ بە پشتبەستن بە ٢٩ ڕەخنەگر ھەیە.<ref name="rts6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Crown: Season 6 |ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/tv/the_crown/s06 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]] |زمان=en}}</ref> === خەڵاتەکان و پاڵەوتنەکان === {{سەرەکی|لیستی خەڵاتەکان و پاڵاوتنەکان کە لەلایەن تاج وەرگیراون}} زنجیرەکە بیست و چوار [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم]] بەدەست ھێناوە، لەنێویاندا زنجیرە درامای نایاب بۆ وەرزی چوارەم و حەوت خەڵاتی بۆ کاستەکان.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emmys.com/shows/crown|سەردێڕ=The Crown|وێبگە=Television Academy|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807133409/https://www.emmys.com/shows/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا دوو جار خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و دراما بەدەست ھێناوە، لە ئاھەنگەکانی ٧٤ و ٧٨، لەگەڵ بردنەوە زیاترەکانی نواندن بۆ کلێر فۆی، کۆڵمان، کۆرین، ئۆکۆنۆر، ئەندەرسۆن و دیبیکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|سەردێڕ=Crown, The|وێبگە=www.goldenglobes.com|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200402103745/https://www.goldenglobes.com/tv-show/crown|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == پێشانگای جلوبەرگ == جلوبەرگەکانی ھەردوو زنجیرەی ''تاج'' و ''گامبیتی شاژن'' لەلایەن مۆزەخانەی بروکلن نمایشکرا وەک بەشێک لە پێشانگای خەیاڵی شاژن و تاج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hk.asiatatler.com/life/queens-gambit-the-crown-virtual-exhibition |سەردێڕ=Costumes From Netflix's 'The Queen's Gambit' And 'The Crown' Featured At The Brooklyn Museum |وێبگە=Tatler Hong Kong |یەکەم=Jianne |دوایین=Soriano |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.brooklynmuseum.org/exhibitions/queen_and_crown |سەردێڕ=The Queen and The Crown: A Virtual Exhibition of Costumes from 'The Queen's Gambit' and 'The Crown' |وێبگە=Brooklyn Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> جلوبەرگ و کەلوپەلی زنجیرەی تاج لەلایەن ھەڕاجگەران لە بۆنھامز (خانوویەکی تایبەتە بۆ مەزاتکردنی نێودەوڵەتی) لە شاری مایفەیر لە مانگی یەک تا ٤ی شوباتی ٢٠٢٤ نمایشکرابوون، پێش فرۆشتنی لە ٧ی شوبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bonhams.com/stories/37329/ |سەردێڕ=The Crown at Bonhams &#124; Exhibition, Auction Highlights, News & More}}</ref> == زنجیرەی پێشوەختەی پێشبینیکراو == لە مانگی نیسانی ٢٠٢٢دا بڵاوکرایەوە کە نێتفلێکس و لێفت بانک وتووێژی سەرەتایییان کردووە سەبارەت بە زنجیرەیەکی پێشوەختە (چیرۆکەکەی باسی پێش چیرۆکی زنجیرەی بەرھەم ھاتوو دەکات)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='The Crown' Prequel: Netflix And Left Bank In Early-Stage Conversations|ناونیشان=https://deadline.com/2022/04/the-crown-prequel-netflix-and-left-bank-in-early-stage-conversations-1234997110/|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|دوایین=Goldbart|یەکەم=Max|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> پێدەچێت زنجیرەکە باس لە نزیکەی ٥٠ ساڵ پێشتر بکات، بە مردنی شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٩٠١ دەستی پێکردووە و لە دەوروبەری ھاوسەرگیریی شازادە ئەلیزابێت لە ساڵی ١٩٤٧ کۆتایی دێت. ھەروەھا بەپێی زانیارییەکان زنجیرەکە سەردەمی ئەو چوار پاشایە دەگرێتەوە کە لەو ماوەیەدا حوکمڕانییان کردووە: ئێدواردی حەوتەم، جۆرجی پێنجەم، ئێدواردی ھەشتەم و جۆرجی شەشەم.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=A Sumptuous Prequel to The Crown May Be On the Horizon|ناونیشان=https://www.vogue.com/article/prequel-to-the-crown-may-be-on-the-horizon|ئیش=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|دوایین=Maitland|یەکەم=Hayley|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|The Crown (TV series)|تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} * {{Netflix title|80025678}} * {{IMDb title|id=٤٧٨٦٨٢٤}} {{تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|تەلەڤیزیۆن|لەندەن}} [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتان لە دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە]] [[پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] 6lcfs527d4o8841g6x7wpqdzfylkbq5 0 191421 1573860 1527930 2026-04-09T09:15:22Z -Haryad 40333 /* کورتەی زنجیرەکە */ نوێکردنەوە 1573860 wikitext text/x-wiki [[تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|تاج]] زنجیرە [[درامای مێژوویی|درامایەکی مێژوویییە]] سەبارەت بە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم|ئێلیزابێتی دووەم،]] دروست کراوە و زۆربەی چیرۆکەکەی لەلایەن [[پیتەر مۆرگان]]ەوە نووسراوە و لەلایەن ''لێفت بانک پیکچەرز'' و ''سۆنی پیکچەرز تێڵەڤژن'' بۆ [[نێتفلیکس]] بەرھەم ھاتووە. یەکەم وەرزی زنجیرەکە لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦،<ref name="PremiereDate">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kickham|یەکەم=Dylan|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Matt Smith's Netflix drama The Crown gets premiere date|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=Entertainment Weekly|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414121555/http://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دووەم وەرز لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧،<ref name="Season2Release">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Otterson|یەکەم=Joe|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ='The Crown' Series 2 Sets Premiere Date, Releases First Trailer|ناونیشان=https://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> سێیەم وەرز لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩،<ref name="Season3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Iannucci|یەکەم=Rebecca|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ='The Crown Series 3 (Finally!) Gets November Premiere Date at Netflix|ناونیشان=https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=[[TVLine]]}}</ref> و چوارەم وەرزیش لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە نێتفلیکس پەخش کرا.<ref name="S4Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kanter|یەکەم=Jake|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ='The Crown': Netflix Sets Premiere Date, Drops First Trailer For Season 4|ناونیشان=https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline Hollywood}}</ref> پێشبینی دەکرێت وەرزی پێنجەم لە ساڵی ٢٠٢٢ پەخش بکرێت. ھەتا ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠وە، ٤٠ ئەڵقەی تاج بڵاو کراوەتەوە و لەگەڵ تەواو کردنی وەرزی چوارەم. == کورتەی زنجیرەکە == <onlyinclude>{{Series overview | seriesT = وەرز | color1 = #190406 | link1 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 1 (2016) | episodes1 = ١٠ | released1 = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | color2 = #2F4F4F | link2 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 2 (2017) | episodes2 = ١٠ | released2 = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | color3 = #12573B | link3 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 3 (2019) | episodes3 = ١٠ | released3 = {{Start date|2019|11|17|df=y}} | color4 = #DDDBCF | link4 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 4 (2020) | episodes4 = ١٠ | released4 = {{Start date|2020|11|15|df=y}} | color5 = #7a8575 | link5 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 5 (2022) | episodes5 = ١٠ | released5 = {{Start date|2022|11|9|df=y}} | color6 = #191713 | link6 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 6 (2023) | episodes6 = ١٠ | episodes6A = ٤ | released6A = {{Start date|2023|11|16|df=y}} | episodes6B = ٦ | released6B = {{Start date|2023|12|14|df=y}} }}</onlyinclude> == ئەڵقەکان == === وەرزی یەکەم (٢٠١٦) === {{سەرەکی|تاج (وەرزی یەکەم)}} {{Episode table|background=#190406|overall=5|season=5|title=25|director=18|writer=25|airdate=22|released=y|episodes={{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ١ | EpisodeNumber2 = ١ | Title = وۆڵفێرتۆن سپڵاش | DirectedBy = ستیڤن داڵدری | WrittenBy = [[پیتەر مۆرگان]] | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = [[Prince Philip of Greece and Denmark]] renounces his titles and citizenship and takes the name Philip Mountbatten before marrying Princess Elizabeth, elder daughter and heir presumptive of [[King George VI]]. The newlyweds take up residence in [[Crown Colony of Malta|Malta]], where Philip rises through the ranks of the [[Royal Navy]] while Elizabeth gives birth to their son [[Charles, Prince of Wales|Charles]] and their daughter [[Anne, Princess Royal|Anne]]. Years later, the family returns to London to be with George as he undergoes a [[George VI#Illness and death|lung operation]]. George receives a terminal diagnosis, prompting him to confide in newly re-elected [[Conservative Party (UK)|Conservative]] Prime Minister [[Winston Churchill]] and counsel Philip on how to assist Elizabeth when she becomes the [[Monarchy of the United Kingdom|new sovereign]]. | LineColor = 190406 }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ٢ | EpisodeNumber2 = ٢ | Title = گۆشەی ھاید پارک | DirectedBy = ستیڤن داڵدری | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = With George in ill health, Elizabeth and Philip tour the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] in his place, making their first stop in [[Nairobi]], [[British Kenya|Kenya]]. Several [[Cabinet of the United Kingdom|Cabinet]] members express growing concerns over Churchill's ability to govern, prompting Deputy Prime Minister and [[Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs|Foreign Secretary]] [[Anthony Eden]] to ask George if he can persuade Churchill to step down. George declines, stating that Churchill will step down when the right time comes. After an evening spent singing with youngest daughter [[Princess Margaret, Countess of Snowdon|Margaret]] and watching a news report on Elizabeth and Philip's arrival in Kenya, George dies in his sleep. News spreads around the world after his body is discovered the following morning. Elizabeth and Philip return to London, where Elizabeth assumes the role of sovereign. | LineColor = 190406 }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ٣ | EpisodeNumber2 = ٣ | Title = وینزەر | DirectedBy = فیلیپ مارتین | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = On 10 December 1936, [[Edward VIII]], George's elder brother and predecessor, [[Edward VIII abdication crisis|abdicates]] the throne to marry twice-divorced American socialite [[Wallis Simpson]]. Despite protests from [[Mary of Teck|Queen Mary]], Edward makes a radio broadcast from [[Windsor Castle]], informing the British people of his reasons for abdicating before declaring his allegiance for George. In the present, amidst preparations for George's funeral, Edward reenters the country for the first time in nearly twenty years, with Queen Mary and [[Queen Elizabeth The Queen Mother|the Queen Mother]] expressing anger at how his actions caused irreparable damage to the monarchy. Elizabeth meets Churchill to discuss Philip's requests to let Charles and Anne keep the Mountbatten surname and let the family continue living at [[Clarence House]] rather than move into [[Buckingham Palace]]. Churchill is reluctant to agree, and Elizabeth drops both matters after receiving counsel from Edward. She later learns her coronation has been set for the following year, recognising it as a deliberate move by Churchill to secure his position within the Conservative Party. Philip approaches [[Peter Townsend (RAF officer)|Peter Townsend]], George's former equerry, and convinces him to give flying lessons, unaware that Townsend is having an affair with Margaret. | LineColor = 190406 }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ٤ | EpisodeNumber2 = ٤ | Title = کرداری خودا | DirectedBy = جولیان جاڕۆڵد | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = On 5 December 1952, a [[Great Smog of London|great smog]] forms over London, reducing visibility, killing thousands, and hospitalising thousands more over the course of several days. Elizabeth's advisors pressure her to ask Churchill, who refers to the event as an "act of God", to step down. Reluctant, Elizabeth summons him for a private audience after he has come under fire for refusing to discuss the smog at Cabinet. Beforehand, Churchill has learned that his secretary, Venetia Scott, was killed by a double-decker bus. He later makes an impassioned speech, promising a [[Clean Air Act 1956|longer-term approach]] to prevent future smog. Both the speech and the smog's sudden disappearance prompt Elizabeth to change her mind as Churchill arrives at the Palace. Having colluded with Downing Street staff to use the crisis to attempt to open a vote of no confidence in Churchill, [[Clement Attlee]] dejectedly learns of the Prime Minister's change of heart. | LineColor = 190406 }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ٥ | EpisodeNumber2 = ٥ | Title = دووکەڵ و ئاوێنە | DirectedBy = فیلیپ مارتین | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = On 11 May 1937, Elizabeth helps her father rehearse for his [[Coronation of George VI and Elizabeth|coronation]]. In the present, while visiting London to spend time with an ailing Queen Mary, Edward clashes with Private Secretary [[Tommy Lascelles]] after learning that he and Wallis are not invited to attend the [[Coronation of Queen Elizabeth II|coronation]]. Elizabeth regrets her decision to place Philip in charge of preparations after he upsets her with a request that he should forgo kneeling to pay homage when she is crowned and irritates the committee by insisting that they televise the event. On June 2, 1953, Elizabeth is crowned at [[Westminster Abbey]] while Edward and Wallis mockingly view the coverage from their Paris [[Villa Windsor|villa]]. Eventually, Wallis watches as Edward tearfully plays the bagpipes outside. | LineColor = 190406 }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ٦ | EpisodeNumber2 = ٦ | Title = جێڵیگنات | DirectedBy = جولیان جاڕۆڵد | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = When Margaret and Townsend ask to get married, Elizabeth promises her support, while Lascelles and the Queen Mother advise against it. A newspaper publishes an article about the relationship and, after learning that the [[Royal Marriages Act 1772|Royal Marriages Act of 1772]] prohibits Margaret from marrying without permission until she turns twenty-five, Elizabeth changes her mind. Elizabeth and Philip take Townsend, who is set to be posted to Brussels, with them on a trip to [[Northern Ireland]], but his sudden popularity causes Lascelles to recommend he be posted sooner than promised. | LineColor = 190406 }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ٧ | EpisodeNumber2 = ٧ | Title = سیسیتیا پۆتینتیا ڕۆژھەڵات | DirectedBy = بنجامین کارۆن | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = In August 1953, after discovering that the [[Soviet Union]] has tested their [[Joe 4|first thermonuclear weapon]], Churchill urges an international summit with American President [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]]. At the last minute, Churchill suffers a [[stroke]], which inhibits his ability to govern and prompts [[Robert Gascoyne-Cecil, 5th Marquess of Salisbury|Lord Salisbury]] to keep his ailment secret. Meanwhile, Elizabeth chooses to replace the retiring Lascelles with senior deputy [[Michael Adeane]], after Lascelles strongly disapproves of her preferred choice of [[Martin Charteris]]. Realising that she did not receive a proper education growing up as a princess, she engages a private tutor to improve her studies, which helps her gain the courage to dress down both Churchill and Salisbury after Colville accidentally reveals their deception. | LineColor = 190406 }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ٨ | EpisodeNumber2 = ٨ | Title = شانازی و شادی | DirectedBy = فیلیپ مارتین | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = With Elizabeth and Philip touring the Commonwealth, Margaret takes on more engagements while the Queen Mother travels to Scotland to reflect on her new position, and buys [[Castle of Mey|a castle]]. Philip grows frustrated with Elizabeth using him as a prop, resulting in a confrontation that is recorded by photographers. While Elizabeth convinces them to surrender their recordings, she and Philip are unable to resolve their argument. Churchill visits Margaret and refuses to let her continue taking on engagements, saying that the British people do not want someone with passion or personality. | LineColor = 190406 }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ٩ | EpisodeNumber2 = ٩ | Title = پیاوکووژ | DirectedBy = بنجامین کارۆن | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = Philip begins spending more time away from the Palace while Elizabeth begins spending time with her horse-racing manager and friend [[Henry Herbert, 7th Earl of Carnarvon|Lord "Porchey" Porchester]]. Tension escalates after Elizabeth orders a direct line to be installed for Porchey. Elizabeth later tells Philip that he is the only man she has ever loved, prompting him to mouth an apology after she makes a speech at Churchill's eightieth birthday dinner. Churchill meets with artist [[Graham Sutherland]] after [[Parliament of the United Kingdom|Parliament]] commissions him to paint a birthday [[Sutherland's Portrait of Winston Churchill|portrait]]. Upon receiving the portrait, Churchill confronts Sutherland about its accuracy, eventually admitting his pain at what ageing has done to him. Churchill resigns and requests that Eden replace him as Prime Minister, while Clementine orders that the portrait be destroyed. | LineColor = 190406 }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 1) | EpisodeNumber = ١٠ | EpisodeNumber2 = ١٠ | Title = گلۆریانا | DirectedBy = فیلیپ مارتین | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | ShortSummary = Elizabeth finds herself torn when the country is divided over Margaret's relationship with Townsend, with the public approving and officials from Parliament and the [[Church of England|Church]] disapproving. Following advice from Edward, Elizabeth forbids a devastated Margaret from marrying Townsend, who then departs for Brussels. The Queen Mother complains about Philip's domineering attitude towards Charles. Lascelles and the Queen Mother suggest that Elizabeth asks Philip to open the [[1956 Summer Olympics|Summer Olympics]] in [[Melbourne]] so that he can adjust to life in her shadow. A five-month royal tour is later added to the itinerary, with Elizabeth suggesting he be thankful that everyone is helping him find a public role. Eden replaces Churchill as Prime Minister and becomes trapped in an [[Suez Crisis|escalating dispute]] with Egyptian President [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] over the rights to the [[Suez Canal]]. | LineColor = 190406 }}}} === وەرزی دووەم (٢٠١٧) === {{سەرەکی|تاج (وەرزی دووەم)}} <onlyinclude>{{Episode table |background=#2F4F4F |overall=5 |season=5 |title=25 |director=18 |writer=25 |airdate=22 |released=y |episodes= {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 11 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Misadventure | DirectedBy = فیلیپ مارتین | WrittenBy = [[پیتەر مۆرگان]] | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = In February 1957, Elizabeth and Philip discuss the state of their marriage onboard the ''[[HMY Britannia]]'' in [[Lisbon]], [[Portugal]]; both acknowledge divorce is not an option. Five months earlier, as Philip prepares to embark on his royal tour, Elizabeth becomes convinced he is having an affair after finding a photograph of ballerina [[Galina Ulanova]] in his briefcase. At 10 Downing Street, [[Chancellor of the Exchequer]] [[Harold Macmillan]] challenges Eden's solution to Egypt's takeover of the Suez Canal but ultimately agrees to military intervention. Mountbatten tells Elizabeth about the plan, and she confronts Eden after learning Israel has invaded [[Sinai Peninsula|Sinai]]. Eden reveals the invasion was not only planned but part of a [[Protocol of Sèvres|secret agreement]] between the Israeli, French and British governments to reclaim the Suez Canal without approval from [[Parliament of the United Kingdom|Parliament]] or the [[United Nations]]. Elizabeth reluctantly gives her support and British forces begin moving into Egypt. | LineColor = 2F4F4F }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 12 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = A Company of Men | DirectedBy = فیلیپ مارتین | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = Eden travels to Jamaica with his wife after international political pressure forces him to withdraw all British forces from Egypt and damages his reputation. Philip continues his tour, punctuated by an interview he ends when the reporter inquires about his family history. At Christmas, Philip delivers a heartfelt radio address, prompting Elizabeth to let him know his family is waiting for him as part of her own [[Royal Christmas Message|Christmas address]]. Eileen Parker, the wife of Philip's private secretary [[Michael Parker (courtier)|Michael]], initiates divorce proceedings on infidelity grounds. Charteris warns Adeane the fallout could cause the press to ask questions about Elizabeth and Philip's own marriage. | LineColor = 2F4F4F }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 13 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Lisbon | DirectedBy = فیلیپ مارتین | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = Eden returns from Jamaica and discovers that the Cabinet and the Conservative Party blame him for the Suez Crisis fallout, and have turned against him. As he resigns and Macmillan becomes Prime Minister, Adeane works with Tommy Lascelles to change Eileen's mind about her divorce. They fail, and Elizabeth, Philip, and Michael learn about the proceedings. Elizabeth's attempt to speak to Eileen also fails and Philip forces Michael to resign when the divorce becomes public knowledge. Elizabeth brings the royal tour to an end before meeting the ''Britannia'' in Lisbon and privately talking with Philip about their marriage. Philip makes it clear he resents Charles outranking him and wants more respect from both the courtiers and the palace staff. Philip is made a [[British prince|Prince of the United Kingdom]], with the style "His Royal Highness Prince Philip, Duke of Edinburgh". | LineColor = 2F4F4F }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 14 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Beryl | DirectedBy = بنجامین کارۆن | WrittenBy = ئامی جێنکینز و پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = Still recovering from her decision not to marry Townsend, Margaret accepts a proposal from close friend Billy Wallace and, after gaining Elizabeth's blessing, plans to announce the union during a gala celebrating Elizabeth and Philip's tenth wedding anniversary. On the night of the announcement, however, Margaret breaks off the engagement after finding a drunk Wallace recovering from wounds he received during a duel. The following evening, after a discussion with the Queen Mother about her birthday portrait, Margaret meets photographer [[Antony Armstrong-Jones, 1st Earl of Snowdon|Tony Armstrong-Jones]] at a party and agrees to let him take her picture. Sometime later, she sneaks out to Tony's studio for a sitting. He takes several photographs, after which Margaret asks him to send one to the newspapers. The next day, the picture, in which Margaret appears to be nude, is published to great shock. Macmillan, meanwhile, presses his wife into ending her affair but later discovers that she is still seeing her lover after overhearing them on the telephone. | LineColor = 2F4F4F }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 15 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Marionettes | DirectedBy = فیلیپا لۆسۆرپ | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = In response to a speech given by Elizabeth at a car factory, [[John Grigg, 2nd Baron Altrincham|Lord Altrincham]] writes an article attacking her style of public speaking and her court's upper-class attitude. Both the general public and the press are initially opposed to Altrincham, but start to sympathise with him after he argues on TV that the monarchy must adapt to the post-war society. After Macmillan reminds her of the tendency of other nations to abolish their monarchies, Elizabeth arranges a meeting with Altrincham, during which she agrees to televise the upcoming Royal Christmas Message and open the Debutante Ball to her subjects. Six months later, the Queen Mother expresses embarrassment over the monarchy's loss of authority while hosting a garden party. | LineColor = 2F4F4F }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 16 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Vergangenheit | DirectedBy = فیلیپا لۆسۆرپ | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = In 1945, a German private leads American soldiers through the [[Thuringian Forest]] to a box of classified documents previously belonging to Adolf Hitler's personal translator. After British translators uncover seemingly damning information, Winston Churchill informs King George and the Queen Mother, who tells him to suppress all knowledge of their existence. In the present, while preparing to meet evangelist [[Billy Graham]], Elizabeth receives a request from Edward to re-enter Britain. On arrival, he starts convincing former sycophants to support his restoration. Historians unearth the documents, now titled [[The Marburg Files]]. Adeane and the Queen Mother bring the matter before Elizabeth, explaining that one document highlights Edward's [[Operation Willi|past links with Nazi High Command]]. Elizabeth sits down with Edward, who asks for a public position, and confronts him with what she has learned. He explains that peace between England and Germany was all he ever cared about when he was king, pleading with her to forget what took place in the past. Elizabeth finds herself torn between what she knows and her Christian belief in forgiveness, to which Philip responds by suggesting she speak with Lascelles. After Lascelles reveals the entire truth, Elizabeth denies Edward's request, berating him for his betrayal, and later seeks spiritual counsel from Graham, who advises her to pray for those she can't forgive. | LineColor = 2F4F4F }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 17 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Matrimonium | DirectedBy = بنجامین کارۆن | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = After learning that Townsend is engaged to a much younger woman, Margaret presses Tony into proposing marriage. Because Elizabeth is pregnant with her third child, protocol prevents her from announcing the engagement. Adeane and Lascelles learn Tony has enjoyed a series of sexual relationships, one with a woman presumed to be pregnant with his child. After giving birth to [[Prince Andrew, Duke of York|Prince Andrew]] on 19 February 1960, Elizabeth decides against telling Margaret. Months later, Margaret and Tony get married at [[Westminster Abbey]] on 6 May 1960. | LineColor = 2F4F4F }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 18 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Dear Mrs Kennedy | DirectedBy = ستیڤن داڵدری | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = Elizabeth invites visiting [[John F. Kennedy|John F.]] and [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jackie Kennedy]] to Buckingham Palace for dinner, and finds common ground with the First Lady in June 1961. The next day, she discovers Jackie insulted her and the Palace at a party. Elizabeth travels to [[Ghana]] and meets with President [[Kwame Nkrumah|Nkrumah]], whose ties with the Soviet Union are causing government concern. She persuades him to sever ties with the Soviet Union and realign with the UK, after dancing the foxtrot. A visiting Jackie meets Elizabeth at Windsor Castle and explains that at the dinner she had been under the influence of [[Methamphetamine|"substances"]]. Elizabeth confides in Philip, asking if she should have responded in a personal way. In 1963, after watching coverage of [[Assassination of John F. Kennedy|Kennedy's assassination]], Elizabeth arranges for a week of mourning within the household, and for the bells at Westminster Abbey to be rung, before writing Jackie a letter. | LineColor = 2F4F4F }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 19 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Paterfamilias | DirectedBy = ستیڤن داڵدری | WrittenBy = تۆم لێج و پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = Philip arranges for Charles to attend [[Gordonstoun]] in [[Moray|Moray, Scotland]] despite protests from Elizabeth and Louis, both of whom recommend [[Eton College]]. Philip, however, gets his way after using his deal with Elizabeth to compel her to back him. While taking Charles to the school, Philip recalls his time there, as well as the death of his older sister [[Princess Cecilie of Greece and Denmark|Cecile]] and her family, for which his father [[Prince Andrew of Greece and Denmark|Andrew]] blamed him. Charles struggles with Gordonstoun's rigorous curriculum and, on the day of a school event, disappears, only for his security detail to find him crying. Philip takes Charles home, admonishing him for being "bloody weak" after an attempt to give him a pep talk fails. | LineColor = 2F4F4F }} {{Episode list/sublist|The Crown (season 2) | EpisodeNumber = 20 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Mystery Man | DirectedBy = بنجامین کارۆن | WrittenBy = پیتەر مۆرگان | OriginalAirDate = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | ShortSummary = In 1962, Philip visits osteopath [[Stephen Ward]] after injuring his neck. The following year, knowledge of an affair between Secretary of State for War [[John Profumo]] and model [[Christine Keeler]], who is believed to have simultaneously been involved with Soviet military attaché Captain [[Yevgeny Ivanov (spy)|Yevgeny Ivanov]], becomes public. As Ward is charged with immorality offences and brought to trial, the press speculates about the identity of a "mystery man" seen in a photograph taken at one of Ward's parties, with Margaret and Tony noticing the man's similarities to Philip. Ward commits suicide before a verdict is reached, after which the police find a hand-drawn portrait of Philip among his belongings. Macmillan resigns on ill health grounds and recommends [[Alec Douglas-Home]] succeed him. Douglas-Home's close ties to the royal family make the appointment controversial. Elizabeth asks Philip if he is the mystery man and confronts him with Galina's portrait. Philip admits to knowing Ward, denies attending any of his parties, and reaffirms his love and support for Elizabeth. In 1964, Elizabeth gives birth to [[Prince Edward, Earl of Wessex|Prince Edward]] on 10 March 1964. | LineColor = 2F4F4F }} }}</onlyinclude> === وەرزی سێیەم (٢٠١٩) === {{سەرەکی|تاج (وەرزی سێیەم)}} {{:تاج (وەرزی سێیەم)}} === وەرزی چوارەم (٢٠٢٠) === {{سەرەکی|تاج (وەرزی چوارەم)}} {{:تاج (وەرزی چوارەم)}} === وەرزی پێنجەم === {{سەرەکی|تاج (وەرزی پێنجەم)}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} qw8vnzg2uba7bjjbmtf78dedx0xfxp1 1573864 1573860 2026-04-09T09:49:40Z -Haryad 40333 بەسەرداچوونەوە 1573864 wikitext text/x-wiki [[تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|تاج]] زنجیرە [[درامای مێژوویی|درامایەکی مێژوویییە]] سەبارەت بە سەردەمی شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم|ئێلیزابێتی دووەم،]] دروست کراوە و زۆربەی چیرۆکەکەی لەلایەن [[پیتەر مۆرگان]]ەوە نووسراوە و لەلایەن ''لێفت بانک پیکچەرز'' و ''سۆنی پیکچەرز تێڵەڤژن'' بۆ [[نێتفلیکس]] بەرھەم ھاتووە. یەکەم وەرزی زنجیرەکە لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦،<ref name="PremiereDate">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kickham|یەکەم=Dylan|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Matt Smith's Netflix drama The Crown gets premiere date|ناونیشان=https://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=Entertainment Weekly|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414121555/http://www.ew.com/article/2016/04/11/matt-smith-netflix-crown-premiere-date|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دووەم وەرز لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧،<ref name="Season2Release">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Otterson|یەکەم=Joe|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ='The Crown' Series 2 Sets Premiere Date, Releases First Trailer|ناونیشان=https://variety.com/2017/tv/news/the-crown-season-2-premiere-date-first-trailer-1202522364/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> سێیەم وەرز لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩،<ref name="Season3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Iannucci|یەکەم=Rebecca|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ='The Crown Series 3 (Finally!) Gets November Premiere Date at Netflix|ناونیشان=https://tvline.com/2019/08/12/the-crown-season-3-premiere-date-netflix/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=[[TVLine]]}}</ref> و چوارەم وەرزیش لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە نێتفلیکس پەخش کرا.<ref name="S4Premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kanter|یەکەم=Jake|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ='The Crown': Netflix Sets Premiere Date, Drops First Trailer For Season 4|ناونیشان=https://deadline.com/2020/08/the-crown-season-4-to-premiere-in-november-on-netflix-1203018414/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline Hollywood}}</ref> پێشبینی دەکرێت وەرزی پێنجەم لە ساڵی ٢٠٢٢ پەخش بکرێت. ھەتا ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠وە، ٤٠ ئەڵقەی تاج بڵاو کراوەتەوە و لەگەڵ تەواوکردنی وەرزی چوارەم. == کورتەی زنجیرەکە == <onlyinclude>{{Series overview | seriesT = وەرز | color1 = #190406 | link1 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 1 (2016) | episodes1 = ١٠ | released1 = {{Start date|2016|11|4|df=y}} | color2 = #2F4F4F | link2 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 2 (2017) | episodes2 = ١٠ | released2 = {{Start date|2017|12|8|df=y}} | color3 = #12573B | link3 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 3 (2019) | episodes3 = ١٠ | released3 = {{Start date|2019|11|17|df=y}} | color4 = #DDDBCF | link4 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 4 (2020) | episodes4 = ١٠ | released4 = {{Start date|2020|11|15|df=y}} | color5 = #7a8575 | link5 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 5 (2022) | episodes5 = ١٠ | released5 = {{Start date|2022|11|9|df=y}} | color6 = #191713 | link6 = <includeonly>List of The Crown episodes</includeonly>#Season 6 (2023) | episodes6 = ١٠ | episodes6A = ٤ | released6A = {{Start date|2023|11|16|df=y}} | episodes6B = ٦ | released6B = {{Start date|2023|12|14|df=y}} }}</onlyinclude> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 3lrd5d2ehtrpugl711eypea4xhkocid 0 213183 1573660 1459583 2026-04-08T12:22:24Z Redaktor GLAM 68960 Higher resolution version of image 1573660 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = تەھماسبی یەکەم | image = Tahmasp I.png | caption = تەھماسبی یەکەم لە شاخەکان (وردەکاری)، لە نووسینی فەڕۆخ بەگ | succession = شای ئێرانی سەفەوی | reign = ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ – ٢٥ی ئایاری ١٥٧٦ | coronation = ٢ی حوزەیرانی ١٥٢٤ | predecessor = [[شا ئیسماعیلی یەکەم|ئیسماعیلی یەکەم]] | successor = [[ئیسماعیلی دووەم]] | birth_date = ٢٢ی شوباتی ١٥١٤ | birth_place = شەھاباد، [[ئەسفەھان]]، ئێرانی سەفەوی | death_date = ٢٥ی ئایاری ١٥٧٦ (تەمەنی ٦٢ ساڵ) | death_place = [[قەزوین]]، ئێرانی سەفەوی | spouse = زۆریان، لەنێویاندا:[[سوڵتانوم بێگم]]، سوڵتان-ئاغا خانم | father = ئیسماعیلی یەکەم | mother = تاجلوو خانم | signature = Khalili Collection Islamic Art TLS-2714-back.jpg | signature_type = مۆر | religion = [[شیعەی دوازدە ئیمام]] | dynasty = سەفەوی }} '''تەھماسبی یەکەم''' (٢٢ی شوباتی ١٥١٤ – ١٤ی ئایاری ١٥٧٦) دووەم شای [[سەفەوییەکان|سەفەوی]] بوو، کە لە ساڵانی ١٥٢٤ تا ١٥٧٦ لە دەسەڵاتدا بوو. کوڕە گەورەی [[شا ئیسماعیلی یەکەم|ئیسماعیلی یەکەم]] و ھاوژینە سەرەکییەکەی، تاجلو خانم بوو. دوای مردنی باوکی لە ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤، تەھماسب حوکمی گرتە دەست و توانی سیاسەتێکی ھاوسەنگ وەربگرێت و چارەسەرێکی ناوەندی بۆ کێشە ئایینییەکان دابنێت، ھەروەک لە سەردەمی ئەودا ئەدەب و [[ھونەر]] گەشەیان سەند. ساڵانی سەرتای دەسەڵاتی تەھماسبی بە شەڕی ناوخۆ واتە شەڕی سەرکردەکانی قزیلباشەکان دەستی پێکرد تا ساڵی ١٥٢٥ درێژەی کێشا، بەو ھۆیەوە دەسەڵاتی خۆی زیاتر چەسپاند و پەیڕەوی سیستەمی پاشایەتی ڕەھای کرد. ھەر زوو ڕووبەڕووی شەڕێکی دێرین بووەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی]] بەسەرکردایەتی [[سولەیمان قانوونی]]؛ کە شەڕەکە تا ساڵی ١٥٥٥ دڕێژەی کێشا و بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە|ڕێکەوتننامەی ئەماسییە]] لە ساڵی ١٥٥٥ کۆتایی ھات و بەھۆی شەڕەکانەوە عوسمانییەکان دەسەڵاتیان بەسەر [[بەغدا]] و بەشێکی زۆری [[کوردستان]] و ڕۆژاوای [[گورجستان]] سەپاند. تەھماسب لەسەر [[خۆراسان]] لەگەڵ ئۆزبەکییەکانی بوخارا ناکۆکی ھەبووە و چەندین جار ھێرشی کردە سەر ھەرات کە پایتەختیان بوو. لە ساڵی ١٥٢٨، سەرکردایەتی سوپایەکی کرد (بەپێی سەرچاوەکان تەمەنی چواردە ساڵ بوو)، و توانی لە شەڕی جامدا شکست بە ئوزباکییەکان بھێنێت؛ لەشەرەکەدا تۆپی بەکارھێنا. تەھماسبی پاڵپشتی لە ھونەر دەکرد، بۆ ئەوەش شوێنێکی تایبەتی لە ماڵی شاھانە بۆ وێنەکێش و [[خۆشنووسی|خۆشنووس]] و [[شاعیر|شاعیران]] دروست کرد. ھەر خۆشی بەھرەی وێنەکێشانی ھەبوو؛ بەڵام دواتر لە کاتی دەسەڵاتداریدا سووکایەتی بە شاعیران و ھونەرمەندان کرد، خۆی لە زۆرێکیان بەدوور دەگرت و دووری دەخستنەوە بۆ [[ھیندستان]] و [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆرییەتیی مەغۆلەکان]]، تەھماسب بەکەسێکی ئاییندار خواپەرست ناسراوبوو، بەو ھۆیەشەوە ڕێگە بە پیاوانی ئایینی دەدات بەشداری لە بابەتە یاسایی و کارگێڕییەکانی وڵات بکەن. لە ساڵی ١٥٤٤، داوای لە [[ھومایوون|ھومایون]] پاشای ھەڵھاتووی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند]] کرد ئایینەکەی بگۆڕێت بۆ ئایینی ئایینی [[شیعە]] لە بەرامبەر ھاوکاری سەربازیدا بۆ وەرگرتنەوەی تەختی پاشایەتی لە ھیندستان. لەگەڵ ئەوەشدا، تەھماسپ لەگەڵ ھاوپەیمانە مەسیحییەکانی کە کۆماری بووندقییەکان و پاشایەتیی ھابسبۆرگدا بوو دانوستانی دەکرد. بابەتی جێنشینی ئەو پێش مردنی بووە ھۆی دروستبوونی ناکۆکی. بەتایبەت کاتێک لە ١٤ی ئایاری ١٥٧٦ تەھماسب کۆچی دوایی کرد، شەڕێکی ناوخۆیی بەدوای خۆیدا ھێنا و زۆربەی ئەندامانی بنەماڵەی شاھانە گیانیان لەدەست دا. تەھماسب نزیکەی پەنجا و دوو ساڵ فەرمانڕەوای کرد، کە ئەمەش درێژترین ماوەیە حکومڕانییە لەنێو ئەندامێکی بنەماڵەی سەفەوییەکان. لەگەڵ ئەوەی جێگای ڕەخنەی مێژوونووسە ھاوچەرخەکان بوو، بەڵام مێژوونووسانی سەردەمی نوێ وەک فەرمانڕەوایەکی ئازا و بەتوانا وەسفی دەکەن، بەوەی توانی ئیمپراتۆرییەتی باوکی بپارێزێت و فراوانتری بکات. ئەو کاریگەری لەسەر گۆڕیینی ئایدۆلۆژیای سەفەویییەکان ھەبوو، ئەمەش بە تایبەت لە کەمکردنەوە و کۆتایی ھێنان بەکاریگەری قزیلباشەکان لەسەر سیاسەت و دەسەڵات. ھەروەھا لەلایەکی دیکەوە کاریگەری ھەبوو لەسەر کۆتایی ھێنان بە پیرۆز سەیرکردنی باوکی و لەجیاتی ئەوە وێنەی کەسێکی [[خواپەرستی]] لە دید و فکری خەڵکیدا چەسپاند. لەدوای خۆی ١٤ کور و ٨ کچ (بەشێک لەسەرچاوەکان دەڵێن ١٣ کچی ھەبووە) لەدوای خۆی بەجێ ھێشت. [[ئیسماعیلی دووەم|ئیسماعیلی]] کوڕف بووە جێنشین و سێیەمین شای [[سەفەوییەکان]]. == مێژوو == تەھماسب دووەم شای بنەماڵەی [[سەفەوییەکان|سەفەوی]] بوو کە بنەماڵەیەکی بە ڕەچەڵەک [[کورد]] بوو {{Sfn|Amoretti|Matthee|2009}} کە شێخی تەریقەیەکی سۆفی بوون کە بە فەرمانی سەفەوی ناسراوە و ناوەندیان لە [[ئەردەوێڵ|ئەردەبیل]] بوو.{{Sfn|Matthee|2008}} یەکەم شێخی فەرمانەکە، [[سەفیەدین ئەردەبیلی]] کە ناوەکەی بە ناوی خانەوادە، ھاوسەرگیری لەگەڵ کچی زاھید گیلانی کرد و بوو بە وەستای فەرمانەکەی خەزووری، زاھدییە.{{Sfn|Babinger|Savory|1995}} دوو لە نەوەکانی بە ناوەکانی شێخ جونەید و شێخ حەیدەر فەرمانەکەیان کردە سروشتی شەڕانگێزتر و سەرکەوتوو نەبوون ھەوڵیان دا زەوییەکانیان فراوان بکەن.{{Sfn|Matthee|2008}} باوکی تەھمەسپ، ئیسماعیل یەکەم، لە ساڵی ١٥٠٢ بوو بە شای [[ئێران]]؛ تا ساڵی ١٥١٢ کایەی [[کۆنفیدراڵی]] ھۆزی عەق قۆیونلو و زەوی و زارەکانی شەیبانی لە ڕۆژھەڵاتی ئێران و زۆرێک لە شار-دەوڵەتەکانی داگیرکرد.{{Sfn|Savory|Karamustafa|1998}} ئیسماعیل بە پێچەوانەی باوباپیرانییەوە باوەڕی بە دوازدە ئیسلامی [[شیعە]] ھەبووە و کردی بە ئایینی فەرمی ئەو کایەیە.{{Sfn|Savory|Gandjeï|٢٠٠٧}} دانیشتووانی سوننە بە ھەڵوەشاندنەوەی فەتوای سۆفی سوننە و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی سوننە و پێدانی بژاردەی موسڵمانبوون، مردن یان دەربەدەری بە زانایانی سوننە ناچار بوون لە مەزھەبی سوننەکانیانەوە بگۆڕدرێن بۆ مەزھەبی دوازدە شیعە.{{Sfn|Brown|2009|p=٢٣٥}} لێرەوە بۆشایی دەسەڵات سەریھەڵدا کە دەرفەتی بە زانایانی شیعە دا کە ئەرستۆکراسییەکی ڕۆحانیی دروست بکەن کە پڕ بێت لە خاوەن زەوییە سەید و موجتەھیدەکان.{{Sfn|Savory|Bruijn|Newman|Welch|2012}} ئیسماعیل ھۆزەکانی قزیلباشی وەک ئەندامێکی جیانەکراوەی ئیدارەی سەفەوی دیاری کرد، بەو پێیەی ئەوان «پیاوەکانی شمشێر» بوون کە ئەویان ھێنایە سەر دەسەڵات{{Sfn|Savory|Karamustafa|1998}}{{Sfn|Bakhash|1983}} ئەم «پیاوانەی [[شمشێر]]» لەگەڵ «پیاوەکانی قەڵەم» دا پێکدادانیان کرد، کە کۆنترۆڵی بیرۆکراسییان دەکرد و بە شێوەیەکی سەرەکی فارس بوون. ئیسماعیل نازناوی (وەکیل و نەفس و نەفس و ھۆمایون) (جێگری پاشا)ی دروست کرد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکە.{{Sfn|Savory|Karamustafa|1998}} پێکدادان لە نێوان سەرکردەکانی قزیلباش و بیرۆکراتە فارسەکان بە شەڕی غەزدەوان لە نێوان نەجم سانی وەکیلی ئیسماعیل و ئۆزبەکییەکان گەیشتە لووتکە. سەرکەوتنی [[ئۆزبەکستان]] کە لەو ماوەیەدا نەجم لە سێدارە درا، لە ئەنجامی ئەوە بوو کە ھێزەکانی قزیلباش لەسەر خۆیان واکیل بەجێ بھێڵن.{{Sfn|Mazzaoui|2002}} [[شەڕی چاڵدێران]] کە زیانی بە شکۆ و دەسەڵاتی ئیسماعیل گەیاند. ئیسماعیل پێش شەڕ لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، وێنەیەکی پیرۆزی خۆی وەک دووبارە لەدایکبوونەوەی عەلی یان [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسەین]] پەرەی پێدەدا.{{Sfn|Mitchell|2009a|p=٣٢}}ئەو بیروباوەڕە دوای چاڵدیران لاواز بوو و ئیسماعیل پەیوەندیی تیۆلۆژی-ئایینی خۆی لەگەڵ ھۆزە نائومێدەکانی [[قزیلباش]] لەدەستدا کە بە نەدۆڕاو بینیبوویان.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٢٥}} ئەمەش کاریگەری لەسەر ئیسماعیل ھەبوو، کە دەستی بە خواردنەوەیەکی زۆر کرد و جارێکی دیکە ھەرگیز سەرکردایەتی سوپاکەی نەکرد؛ ئەمەش ڕێگەی بە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتدا لەلایەن ھۆزەکانی قزیلباشەوە کە سێبەری سەرەتای حوکمڕانی تەھمەسپی دانا.<ref>{{harvnb|Mitchell|2009b}}; {{harvnb|Savory|Karamustafa|1998}}.</ref> == ژیانی پێش حوکم گرتنە دەست == لە ٢٢ی شوباتی ١٥١٤ لە شاری شەھاباد لەدایکبووە، کە گوندێکی نزیک [[ئەسفەھان]] بووە، کوڕە گەورەی ئیسماعیلی یەکەم و ھاوسەرە سەرەکییەکەی تاجلو خانم بووە.{{Sfn|Mitchell|2009b}}بە (تەھمەسپ میرزا) ناسراوە، بەپێی نەریتی تورک- مەغۆل لە ساڵی ١٥١٥دا وەک حاکمی [[پارێزگای خۆراسان|خوراسان]] دەستنیشان کراوە.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}لە بەھاری ساڵی ١٥٢٤دا ئیسماعیل لە گەشتێکی ڕاوکردندا بۆ [[گورجستان|جۆرجیا]] نەخۆش دەکەوێت و لە ڕێگای گەڕانەوەی بۆ پایتەخت لە [[ئەردەوێڵ|ئەردەبیل]] چاک دەبێتەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٢٧}} بەڵام زۆری نەخایاند تووشی تای بەرز بوو کە بووە ھۆی مردنی لە ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ لە [[تەورێز|تەبرێز]].{{Sfn|Newman|2008|p=٢٥}} == ڕیجێنسی == [[پەڕگە:Shah_Tahmasp_holding_court,_attributable_to_Mu'in_Musavvir,_Safavid_Isfahan,_circa_1670_A.jpg|وێنۆک|مینیاتورێکی فارسی، کە دەگەڕێتەوە بۆ موعین مۆساڤڤەر، لە تەھماسپێکی گەنج و دەربارەکانی. گەڵای ئەلبوومێک لە کتێبی (تاریخ-ی جاھانگوشا-یی خاقان ساحیبقیران)ی بیجان (مێژوویەکی شا ئیسماعیلی یەکەم)، ج. ١٦٧٠]] تەھماسب تەمەن دە ساڵان دوای مردنی باوکی لەژێر سەرپەرشتی دیڤ سوڵتان ڕوملو، لالاکەی، فەرمانڕەوای دیفاکتۆی ئەو کایەیە، سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی.{{Sfn|Mitchell|2009b}}حوکمڕانی لەلایەن ئەندامێکی عەشیرەتی ڕوملو لای عەشیرەتەکانی تری [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] قەزیلباش و بەتایبەتی ئوستاجلو و تەکڵۆ قەبووڵ نەبوو.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}}کۆپێک سوڵتان، حاکمی تەبرێز و سەرۆکی ئۆستاجلو لەگەڵ چوھا سوڵتان (سەرۆکی عەشیرەتی تەکالو) توندترین نەیارەکانی ڕوملو بوون{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}} تەکەلوەکان لە ئیسفەھان و [[ھەمەدان]] زلھێز بوون و ئۆستاجلوەکان خوراسان و تەبرێزی پایتەختی سەفەوییان بەدەستەوە بوو.{{Sfn|Mitchell|2009b}}ڕوملو پێشنیاری سێ لایەنی بۆ ئەو دوو سەرکردە کرد کە قبوڵکرا، مەرجەکان بۆ ھاوبەشکردنی پۆستی ئەمیر ئەلئومارە (فەرماندەی گشتی) بوو.{{Sfn|Mitchell|2009b}}سێ دەسەڵاتی ناپایەدار بوو، بەو پێیەی ھەموو لایەنەکان لە پشکی خۆیان لە دەسەڵات ناڕازی بوون. لە بەھاری ساڵی ١٥٢٦ زنجیرەیەک شەڕ لە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]] فراوانتر بوو بۆ خوراسان و بوو بە شەڕی ناوخۆ.<ref>{{harvnb|Savory|Bosworth|2012}}; {{harvnb|Roemer|2008|pages=234}}.</ref>ھەر زوو فراکسیۆنی ئوستاجلو دوورخرانەوە و سەرکردەکەیان کۆپێک سوڵتان بە فەرمانی چوھا سوڵتان کوژرا..{{Sfn|Newman|2008|p=٢٦}}لە کاتی شەڕی ناوخۆدا، ھێرشبەرانی ئۆزبەکستان بە شێوەیەکی کاتی دەستیان بەسەر توس و [[گورگان|ئەستارئاباد]]دا گرت. ڕوملو تاوانبار کرا بە ھەڵکوتانە سەر، و لە سێدارە درا{{Sfn|Mitchell|2009b}}لەلایەن تەھمەسپەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}}لەسەر فەرمانی پاشای گەنج، چوھا سوڵتان (تاکە ئەندامی سێدارە کە مابووەوە) لە ساڵی ١٥٢٧ تا ١٥٣١ بوو بە فەرمانڕەوای ''دیفاکتۆ''ی شانشینەکە.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٦}}چوھا ھەوڵیدا ھەرات لە ھەژموونی شەملو دوور بخاتەوە، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ململانێ و تێیدا حوسێن خان پارێزگاری [[ھەرات]] ھەڵیکوتایە سەر کەمپەکە و چوھای کوشت و جێگەی گرتەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}}لەکاتێکدا شەڕی ناوخۆ لە نێوان قیزیلباشدا بەردەوام بوو، ئۆزبەکییەکان لەژێر دەستی ئوبەید اللە خان زەوییە سنوورییەکانیان داگیرکرد.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}عوبەید لە ساڵی ١٥٢٨دا ئەستارئاباد و توسی گرتەوە و گەمارۆی ھێراتی دا. تەھمەسپی تەمەن چواردە ساڵە فەرماندەیی سوپا دەکات و ئۆزبەکییەکانی شکست پێھێنا و لە شەڕی جامدا خۆی جیا کردەوە{{Sfn|Mitchell|2009b}}باڵادەستی سەفەوییەکان لە شەڕەکەدا بەھۆی بەکارھێنانی [[تۆپ (ڕوونکردنەوە)|تۆپیانەوە]] بوو کە لە عوسمانییەکان فێربوون.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٦}}ئەو سەرکەوتنە نە ھەڕەشەی ئۆزبەکستانی کەم کردەوە و نە ئاژاوەی نێوخۆی ئەو کایەی کەم کردەوە، بەو پێیەی تەھمەسپ ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ ڕۆژاوا بۆ سەرکوتکردنی یاخیبوونێک لە [[بەغدا]].<ref>{{harvnb|Mitchell|2009b}}; {{harvnb|Savory|Bosworth|2012|pages=}}.</ref>لەو ساڵەدا ئۆزبەکییەکان ھێراتیان گرت؛ بەڵام ڕێگەیان بە سام میرزا دا بگەڕێتەوە بۆ تەبرێز. داگیرکارییەکەیان زۆری نەخایاند و تەحمەسپ لە ھاوینی ساڵی ١٥٣٠ دەریان کردن و براکەی دامەزراند بەھرام میرزا پارێزگاری خوراسان و مامۆستای غازی خان تەکەڵوو بەھرام.<ref>{{harvnb|Mitchell|2009b}}; {{harvnb|Roemer|2008|pages=236}}.</ref>حوسێن خان لە ساڵی ١٥٣٣ ڕووخێنرا و لە سێدارە درا، ھەرچەندە بە ھاوسەرگیری خزمی شا بوو.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}}کەوتنی ئەو خاڵی وەرچەرخان بوو بۆ تەھمەسپ، کە ئێستا دەیزانی ھەر سەرکردەیەکی تورکمان لە بەرژەوەندی ھۆزەکەی خۆی دەبێت. نفوزی قزیلباشی کەمکردەوە و دەسەڵاتی زیاتری بە بیرۆکراسی «پیاوەکانی قەڵەم» دا و کۆتایی بە ڕژێم ھێنا.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٥}} == گرتنە دەستی دەسەڵات == === شەڕی عوسمانییەکان === [[پەڕگە:Sueleymanname_nahcevan.jpg|وێنۆک|سولەیمانی شایستە بەرەو نەخچیڤان ڕێپێوان دەکات. مینیاتور لە ناوی سولەیمانەوە، لەگەڵ شیعر بە زمانی فارسی]] لە ساڵی ١٥٣٢دا سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] بە ٥٠ ھەزار سەربازەوە لەژێر دەستی فیل پاشادا ئۆلامە بەگ تەکالوی نارد.{{Sfn|Mitchell|2009b}}ئۆلامە بەگ یەکێک بوو لەو ئەندامە زۆرانەی تەکالو کە دوای مردنی چوھا پەنای بۆ ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی برد.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٦–٢٧}}عوسمانییەکان دەستیان بەسەر تەبرێز و [[پارێزگای کوردستان|کوردستان]]دا گرت، و ھەوڵیان دا پشتیوانی لە [[پارێزگای گێڵان|گیلان]] وەربگرن.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٨}}تەھماسب عوسمانییەکانی دەرکرد، بەڵام ھەواڵی لەشکرکێشییەکی دیکەی [[ئۆزبەکستان]]، نەیھێشت شکستیان پێبھێنێت.{{Sfn|Mitchell|2009b}}سولەیمان لە تەممووزی ١٥٣٤دا فەزیری گەورەی خۆی ئیبراھیم پاشای سەدری عەعزەم نارد بۆ داگیرکردنی [[تەورێز|تەبرێز]] و دوای دوو مانگ پەیوەندی بەوەوە کرد.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤١}}سولەیمان بە ئاشتیانە بەغدا و شارە شیعەکانی وەک [[نەجەف]] داگیرکرد.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٨}}لەکاتێکدا عوسمانییەکان لە ڕێپێوانەکەدا بوون، تەھماسب لە [[بڵخ]] ھەڵمەتی ھەڵمەتی دژی ئۆزبەکییەکان بوو{{Sfn|Mitchell|2009b}}ڕەنگە یەکەم لەشکرکێشی عوسمانی گەورەترین قەیرانی سەردەمی ئەو بووبێت{{Sfn|Streusand|2019|p=١٤٨}}بەو پێیەی عەشیرەتی شەملو ھەوڵی ژەھراویکردنی داوە بە بێ سەرکەوتوویی ئەوان لە دژی تەھماسب ڕاپەڕین کە بەم دوایییە بە لابردنی حوسێن خان دەسەڵاتی خۆی دووپات کردبووەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٢}}یاخیبووان پەیوەندییان بە سولەیمانەوە کرد و داوای پشتیوانی لێکرد بۆ دانانی سام میرزا، کە بەڵێنی دا سیاسەتێکی لایەنگری عوسمانی پەیڕەو بکات.{{Sfn|Mitchell|2009b}}سولەیمان بە فەرمانڕەوای ئێران ناسی و ئەمەش دەرباری تەھماسبی تووشی شۆک کرد.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٤٨}}تەھماسب ئەو خاکەی کە دەستی بەسەردا گیراوە گرتەوە کاتێک سولەیمان چووە [[مێزۆپۆتامیا]] سولەیمانیش ھەوڵیدا سەرکردایەتی ھەڵمەتێکی دیکە بکات لە دژی. تەھماسب بە پلەی یەکەم ھێرشی کردە سەر پاسەوانی دواوەی خۆی، و سولەیمان لە کۆتایی ساڵی ١٥٣٥دا ناچار بوو پاشەکشە بکات بۆ [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] دوای ئەوەی ھەموو دەستکەوتەکانی لەدەستدا جگە لە بەغدا.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٢}}[[پەڕگە:Elkas_Mirza.jpg|وێنۆک|ئەلقاس میرزا و سولەیمانی مەزن. وێناکردن لە ناوی سولەیمانەوە]]پەیوەندییەکان لەگەڵ عوسمانییەکان تا ڕاپەڕینی ئەلقاس میرزا برا بچووکەکەی تەھمەسپ، کە لە ماوەی لەشکرکێشی عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٣٤–١٥٣٥دا سەرکردایەتی سوپای سەفەوی دەکرد و حاکمی شیرڤان بوو دوژمنایەتی مایەوە.{{Sfn|Fleischer|2011}}سەرکردایەتی ڕاپەڕینێکی سەرنەکەوتووی کرد دژی تەحمەسپ، کە لە بەھاری ساڵی ١٥٤٧دا دێربێنتی داگیرکرد و کوڕەکەی ئیسماعیلی وەک حاکم دەستنیشان کرد.{{Sfn|Ghereghlou|2016a}}ئەلقاس لەگەڵ ئەو ھێزانەی کە مابوونەوە ھەڵاتن بۆ [[کریمیا]] و پەنای بۆ سولەیمان برد، بەڵێنی گەڕاندنەوەی [[سوننە|ئیسلامی سوننە]]ی پێدا لە ئێران و ھانی دا بۆ سەرکردایەتی ھەڵمەتێکی دیکە دژی تەھمەسپ{{Sfn|Roemer|2008|p=242–243}}{{Sfn|Mitchell|2009a|p=٧٩}}لەشکرکێشییە نوێیەکە لە تەممووزی ١٥٤٨دا بەدوای گرتنی خێرای تەبرێزدا بوو؛ بەڵام زۆری نەخایاند ڕوون بووەوە کە ئیدیعاکانی ئەلقاس میرزا بۆ پشتیوانی لە ھەموو سەرکردەکانی قزیلباش دوورە لە ڕاستییەوە. ھەڵمەتە درێژخایەنەکە لەسەر تاڵانکردن بوو وەک چۆن [[ھەمەدان]] و [[قوم]] و [[کاشان]]یان تاڵان کرد پێش ئەوەی لە ئەسفەھان بوەستێنرێن.{{Sfn|Mitchell|2009b}}تەحمەسپ شەڕی لەگەڵ سوپای ماندووی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] نەکرد، بەڵکو ھەموو ناوچەکەی لە تەبرێزەوە تا سنووری وێران کرد؛ عوسمانییەکان نەیانتوانی بۆ ھەمیشە زەوییە دەستبەسەرکراوەکان داگیر بکەن، بەو پێیەی زۆری نەخایاند پێداویستییەکانیان تەواو بوو{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}ئەلقاس میرزا لە بەرەکانی جەنگدا بەدیل گیرا و لە قەڵایەکدا زیندانی کرا، لەوێش گیانی لەدەست دا. سولەیمان کۆتایی بە ھەڵمەتەکەی ھێنا و تا پاییزی ساڵی ١٥٤٩ ئەو ھێزە عوسمانیانەی کە مابوونەوە پاشەکشەیان کرد.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٣}}دوایین ھەڵمەتی خۆی لە دژی سەفەوییەکان لە مانگی ئایاری ساڵی ١٥٥٤ دەستپێکرد، کاتێک ئیسماعیل (کوڕی تەحمەسپ) ھێرشی کردە سەر ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و شکستی بە پارێزگاری ئەرزەروم ئەسکەندەر پاشا ھێنا. سولەیمان لە [[ئامەد|دیاربەکر]] بەرەو ئەرمەنی [[قەرەباغ]] ڕێپێوانی کرد و زەوییە ونبووەکانی داگیرکردەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٣–٢٤٤}}تەھمەسپ سوپاکەی بەسەر چوار فەیلەقدا دابەش کرد و ھەریەکەیان بە ئاراستەیەکی جیاوازدا نارد، ئەمەش ئاماژەیە بۆ سوپای سەفەوییەکی بەرچاو گەورەتر. بەو پێیەی کە سەفەوییەکانی تەحمەسپ ئەو سوودەیان بەدەستەوە بوو، سولەیمان ناچار بوو پاشەکشە بکات.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٣}}عوسمانییەکان دانوستانیان بۆ [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] کرد، کە تێیدا تەھمەسپ دان بە سەروەری عوسمانیدا دەنێت لە میزۆپۆتامیا و بەشێکی زۆری کوردستان؛ بە دواخستنی ئیسلامی سوننە، بەڕێوەچوونی عومەر کۆشان و نەفرەت لە [[خەلافەتی ڕاشدین]] قەدەغە کرد. عوسمانییەکان گەرەنتی ھاتوچۆی ئازادیان بۆ زیارەتکارانی ئێران دەکرد بۆ مەککە، مەدینە، [[کەربەلا]] و [[نەجەف]].{{Sfn|Newman|2008|p=28}}{{Sfn|Köhbach|1989}} ئەم زاراوانە لە ھەلومەرجێکی لەبار بۆ سەفەوییەکان، بەڵگەی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی تەھمەسپ بوون{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} === ھەڵمەتەکانی گورجستان === تەھماسپ گرنگی بە [[قەوقاز]] و بەتایبەت گورجستان دەدا لەبەر دوو ھۆکار: بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی ھۆزی ئۆستاجلو (کە دوای شەڕی ناوخۆی ساڵی ١٥٢٦ زەوییەکانیان لە باشووری [[گورجستان]] و [[ئەرمەنستان]] ھێشتەوە) و ئارەزووی غەنیمەت، ھاوشێوەی ئەوەی باوکی. بەو پێیەی گورجستانکان بە شێوەیەکی سەرەکی مەسیحی بوون، ئەو بیانووی جیھادی بەکارھێنا بۆ ئەوەی پاساو بۆ لەشکرکێشییەکە بھێنێتەوە.<ref>{{harvnb|Savory|2007|pages=65}}; {{harvnb|Panahi|2015|pages=52}}.</ref>لە نێوان ساڵانی ١٥٤٠ بۆ ١٥٥٣، تەھمەسپ سەرکردایەتی چوار ھەڵمەتی دژ بە چەندین پاشای دەوڵەتی دابەشکراو کرد.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٤}} سوپای سەفەوی لە ھەڵمەتی یەکەمدا [[تبلیس|تفلیسی]] تاڵان کرد، لەوانەش کەنیسەکانی و ژن و منداڵی ئاغاکان{{Sfn|Hitchins|2001}} لە کاتی داگیرکاری دووەمیدا، بەڕواڵەت بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیری خاکی جۆرجیا، کێڵگەکانی تاڵان کرد و لێڤانی کاخێتی سوێندی دڵسۆزیی پێ خوارد.{{Sfn|Panahi|2015|p=٤٦}}تەھمەسپ ژمارەیەک دیلی گرتووە، کە نەوەکانیان «ھێزی سێیەم»یان لە ئیدارەی سەفەوی و بیرۆکراسی لەگەڵ تورکۆمان و [[فارسەکان|فارس]] پێکھێنا{{Sfn|Hitchins|2001}}ئەم «ھێزە سێیەم»ە ھەرچەندە لە سەردەمی عەباسی گەورەدا ھاتە سەر دەسەڵات، بەڵام لە چارەگی دووەمی دەسەڵاتی تەھمەسپدا وەک غوڵام و قورچی دەستی کرد بە دزەکردنەوە بۆ ناو سوپاکەی و لە لووتکەی ئیمپراتۆرییەتی سەفەویدا کاریگەری زیاتر بوو.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٦}} لە ساڵی ١٥٥٥ بەپێی ئاشتیی ئەماسیا ڕۆژھەڵاتی جۆرجیا لە دەستی ئێراندا مایەوە و ڕۆژاوای جۆرجیا لەلایەن تورکەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا{{Sfn|Mikaberidze|2015|p=xxxi}}تەھمەسپ بە سەپاندنی ژمارەیەک دامەزراوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێران و دانانی موسڵمانان لەسەر تەختی کارتلی و کاخێتی ھەوڵی چەسپاندنی ھەژموونی خۆی دەدا؛ یەکێکیان [[داوود خان]] بوو، برای سیمۆنی یەکەمی کارتلی بوو.{{Sfn|Hitchins|2001}}دانانی داوود خان ئەو ھێزانەی [[گورجستان|جۆرجیا]] کە ھەوڵیان دەدا تفلیس لەژێر دەستی سیمۆن و باوکی، لوارسەبی یەکەمی کارتلی، لە شەڕی گەریسیدا داگیر بکەنەوە، بێھیوا نەکرد؛ شەڕەکە بە چەقبەستوویی کۆتایی ھات و لوارسەب و فەرماندەی سەفەوی شەھڤێردی سوڵتان کوژران{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٥}} === پەنابەرانی شاھانە === [[پەڕگە:Tahmasp,_Humayun_Meeting.jpg|وێنۆک|تەھامسپ و ھومایون لە فێستیڤاڵێکی نەورۆز (چێھێل سۆتون، ئەسفەھان)]] یەکێک لە ڕووداوە بەناوبانگەکانی سەردەمی تەحمسپ سەردانی [[ھومایوون|ھومایون]] بوو کە یەکەم منداڵی بابور و ئیمپراتۆری [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|مەغۆلی]] بوو کە لەلایەن براکانییەوە ڕووبەڕووی یاخیبوون بووەوە.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٦}}[[ھومایوون|ھومایون]] ھەڵات بۆ [[ھەرات]] و بە [[مەشھەد]] و [[نەیشابوور]] و سەبزەوەر و [[قەزوین]] گەشتی کرد و لە ساڵی ١٥٤٤ لە سۆڵتانییە چاوی بە تەھمەسپ کەوت{{Sfn|Thackston|2004}}تەھمەسپ وەک میوانێک ڕێزی لە ھۆمایون گرت و وەرگێڕانێکی وێناکراوی گوڵستانی [[سەعدی]] پێبەخشی کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەبو سەعید میرزا، باپیرە گەورەی ھومایون{{Sfn|Eraly|2000|p=104}}{{Sfn|Soudavar|2017|p=٤٩}}بەڵام ڕەتیکردەوە ھاوکاری سیاسی پێبدات مەگەر موسڵمانی [[شیعە]] نەبێت. ھومایون بە دوودڵی ڕازی بوو، بەڵام کاتێک گەڕایەوە بۆ [[ھیندستان]] گەڕایەوە بۆ ئیسلامی [[سوننە]] و شیعەی ئێرانی ناچار نەکرد بۆ موسڵمانبوون.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٦}}ھومایون نەورۆزی لە دەرباری شا بەسەر برد، و لە ساڵی ١٥٤٥دا بە سوپایەک کە لەلایەن تەھمەسپەوە دابینکرابوو بۆ وەرگرتنەوەی زەوییە لەدەستچووەکانی ڕۆیشت؛ یەکەم فەتحی قەندەھار بوو کە ڕادەستی شازادەی گەنجی سەفەوی کرد.<ref>{{harvnb|Thackston|2004}}; {{harvnb|Streusand|2019|pages=148}}.</ref>بەڵام ھەر زوو موراد میرزا کۆچی دوایی کرد و شارەکە بوو بە ئێسکی ململانێی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆرییەت؛ سەفەوییەکان دەیانگوت کە بۆ ھەمیشە پێیان دراوە ومەغۆلەکان دەیانگوت کە ئاپاناژەکە لەگەڵ مردنی شازادەدا بەسەر دەچێت.{{Sfn|Thackston|2004}}تەھامسپ یەکەم گەشتی سەفەوی بۆ قەندەھار لە ساڵی ١٥٥٨ دەستی پێکرد و شارەکەی داگیرکردەوە{{Sfn|Streusand|2019|p=١٤٨}} یەکێکی دیکە لە سەردانکەرە دیارەکانی دەرباری تەھمەسپ، شەھزادە بایەزید بوو، ئەو شازادە ھەڵھاتووەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] بوو کە لە [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی]] باوکی یاخی بوو و بە سوپایەکی ١٠ ھەزار کەسییەوە چووە لای شا بۆ ئەوەی ڕازی بکات شەڕێک لە دژی عوسمانییەکان دەستپێبکات.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٧}}ھەرچەندە ڕێزی لە بایزید گرت، بەڵام تەھمەسپ نەیدەویست ئاشتی ئەمیسیا تازە واژووکراو تێکبدات{{Sfn|Faroqhi|Fleet|2013|p=446}}{{Sfn|Mitchell|2009a|p=١٢٦}}بە گومانی ئەوەی کە بایزید پلانی کودەتای داڕشتووە، وای لێکرد دەستگیری بکات و بیگەڕێنێتەوە لای عوسمانییەکان؛ بایزید و منداڵەکانی دەستبەجێ لە سێدارە دران.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٧}} === دواتر ژیان و مردن === [[پەڕگە:Iran, Qazvin, Safavid period - Shah Tahmasp I (1514-1576) Seated in a Landscape - 1917.1078 - Cleveland Museum of Art.tif|وێنۆک|تەھماسبی یەکەم ڕەنگ کراوە ج. ١٥٧٥]] یاخیبوونێکی ساڵی ١٥٦٤ لە ھەرات لەلایەن مەعسوم بەک و پارێزگارەکانی خوراسانەوە سەرکوت کرا، بەڵام ناوچەکە بە کێشە مایەوە و دوای دوو ساڵ لەلایەن ئۆزبەکییەکانەوە ھەڵیانکوتایە سەر.{{Sfn|Newman|2008|p=٣٨–٣٩}}تەھمەسپ لە ساڵی ١٥٧٤ بە سەختی نەخۆش کەوت، و لە ماوەی دوو مانگدا دوو جار لە مردن نزیک بووەوە.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٧}}بەو پێیەی شازادەیەکی جێنشینی ھەڵنەبژاردبوو پرسیاری جێنشینی لەلایەن ئەندامانی بنەماڵەی پاشایەتی و سەرکردەکانی قزیلباشەوە دەوروژێندرا. کوڕە خۆشەویستەکەی، حەیدەر میرزا، لەلایەن ھۆزی ئوستاجلو و جۆرجییە دەسەڵاتدارەکانی دەربارەوە پشتیوانی لێدەکرا؛ شازادەی زیندانیکراو ئیسماعیل میرزا لەلایەن پەری خان خانم کچە کاریگەرەکەی تەھمەسپەوە پشتیوانی دەکرا.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٧}}فراکسیۆنی لایەنگری حەیدەر ھەوڵی نەھێشتنی ئیسماعیلیان دا بە بەدەستھێنانی ڕەزامەندی کاستێلانی قەڵای قەحقاحە (کە ئیسماعیل لەوێ زیندانی کرابوو)، بەڵام پەری خان لە پیلانەکە ئاگادار بوو و تەحمەسپی ئاگادار کردەوە؛ شا کە ھێشتا حەزی لە کوڕەکەی بوو فەرمانی دا کە لەلایەن موشەکدارەکانی ئەفشارەوە پاسەوانی لێ بکرێت.{{Sfn|Pārsādust|2009}}تەھمەسپ کە لە نەخۆشییەکەی چاکبووەوە، سەرنجی خۆی بۆ کاروباری دەوڵەت گەڕاندەوە؛ بەڵام گرژی دادگا ھەر مایەوە و شەڕێکی ناوخۆیی دیکەی لێکەوتەوە کاتێک شا لە ١٤ی ئایاری ١٥٧٦ بەھۆی ژەھراویبوونەوە کۆچی دوایی کرد{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٨}}ژەھراویبوونەکە بە ئەبو ناسر گیلانی تاوانبار کرا، پزیشکێک کە لە کاتی نەخۆشکەوتنیدا لە تەحمەسپ دەخوێند. کاتێک تەحمەسپ کۆچی دوایی کرد، ئەبو نەسر تۆمەتبار کرا بە [[خیانەت]] لەو چارەسەرەی کە بۆی نووسیبوو، و لەناو کۆشکەکەدا لە سێدارە درا.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}تەھمەسپی یەکەم درێژترین دەسەڵاتی ھەر ئەندامێکی بنەماڵەی سەفەوی ھەبووە: نۆ ڕۆژ کەمتر لە پەنجا و دوو ساڵ{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} == سیاسەتی ناوخۆی تەھماسبی یەکەم == === کارگێڕی === [[پەڕگە:Flag_of_Shah_Tahmasp_I.svg|وێنۆک|ئاڵای تەھماسبی یەکەم]] [[پەڕگە:Qazvin_-_Chehel_Sotun.jpg|وێنۆک|کۆشکی چێھێل سۆتون لە [[قەزوین]]]] دەسەڵاتی تەھمەسپ لە دوای شەڕە ناوخۆیییەکانی نێوان سەرکردەکانی قزیلباش بوو بە «دەسەڵاتێکی تایبەتی» کە ھەوڵی دەدا بە بەھێزکردنی بیرۆکراسی فارس کۆنترۆڵکردنی کاریگەری تورکمان. گۆڕانکارییە سەرەکییەکە دەستنیشانکردنی قازی جەھان قەزڤینی بوو لە ساڵی ١٥٣٥دا، کە بە دەستپێکردنی دیالۆگ لەگەڵ پورتوگالییەکان، ڤێنیزییەکان، دیپلۆماسی ھێنایە دەرەوەی [[ئێران]]، مەغۆلەکان و شانشینە شیعەکانی دەجان.{{Sfn|Mitchell|2009a|p=٦٨}}ھەروەھا ئەنتۆنی جێنکنسۆن، گەڕانی [[شانشینی ئینگلتەرا|ئینگلیز]] کە لە ساڵی ١٥٦٢ لە دەرباری سەفەوی پێشوازی لێکرا، ھەوڵی داوە بازرگانی بەرەوپێش ببات{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}ھەبسبورگەکان بە تامەزرۆیییەوە بوون بۆ پێکھێنانی ھاوپەیمانی لەگەڵ سەفەوییەکان دژی عوسمانییەکان. لە ساڵی ١٥٢٩ فێردیناندی یەکەم نێردەیەکی نارد بۆ ئێران بە ئامانجی ھێرشی دوو بەرەی بۆ سەر ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵی دواتردا؛ بەڵام ئەو ئەرکە سەرکەوتوو نەبوو، چونکە نێردراوەکە زیاتر لە ساڵێکی خایاند بۆ گەڕانەوە.{{Sfn|Slaby|2005}}یەکێک لە گرینگترین ڕووداوەکانی سەردەمی تەھمەسپ، گواستنەوەی پایتەختی سەفەوی بوو، کە دەستی پێکرد کە بە سەردەمی [[قەزوین]] ناسراوە{{Sfn|Aldous|2021|p=٣٥}}ھەرچەندە ڕێکەوتی وردی دیارینەکراوە، بەڵام تەھمەسپ لە قۆناغێکی ١٥٤٠ی سەدەی ڕابردوودا کە سەرلەنوێ نیشتەجێ بوونەوەی نەتەوەیییەکان بووە، دەستی کرد بە ئامادەکارییەکان بۆ ئەوەی پایتەختی شاھانە لە [[تەورێز|تەبرێزەوە]] بگوازرێتەوە بۆ قەزوین{{Sfn|Mitchell|2009b}}گواستنەوە لە تەبرێزەوە بۆ قەزوین نەریتی [[تورکەکان|تورک]]-مەغۆڵی وەستاند کە لە نێوان لەوەڕگەی ھاوین و زستاندا لەگەڵ مەڕەکاندا دەگۆڕێت، ئەمەش کۆتایی بە شێوازی ژیانی کۆچەری ئیسماعیل یەکەم ھێنا.{{Sfn|Aldous|2021|p=٣٧}}بیرۆکەی دەوڵەتێکی [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] کە ناوەندێکی لە تەبرێز ھەبێت، بۆ ئیمپراتۆرییەتێک کە ناوەندەکەی لە فەلاتی ئێراندا بێت، وازی لێ ھێنرا.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٩}}گواستنەوە بۆ شارێک کە بە ڕێڕەوێکی کۆن لە ڕێگەی خوراسانەوە کایەکەیان بەیەکەوە دەبەستەوە، ڕێگەی بە پلەیەکی زیاتری ناوەندگەرایی دا کاتێک پارێزگا دوورەکانی وەک شیروان، جۆرجیا و [[پارێزگای گێڵان|گیلان]] ھێنرانە ناو کۆشکی سەفەوی.{{Sfn|Mitchell|2009a|p=١٠٥}}دانیشتوانی غەیرە قزیلباشی قەزوین ڕێگەیان بە تەحمەسپ دا ستافی نوێ بھێنێتە دادگاکەی کە پەیوەندییان بە ھۆزەکانی تورکەوە نەبووە. شارەکە کە پەیوەندی بە ئۆرتۆدۆکسی و حوکمڕانی سەقامگیرەوە ھەبوو، لەژێر چاودێری تەھمەسپدا گەشەی کرد؛ پێشەنگی ئەو سەردەمە بینای چێھێل سۆتۆنە.{{Sfn|Mitchell|2009b}} === چاکسازی سەربازی === سەربازی سەفەوی لە سەردەمی تەھمەسپدا پەرەی سەند، بە تایبەتی تۆپچییەکان (توفچیان) و موشەکچییەکان (توفانگچیان){{Sfn|Savory|2007|p=٥٧}}گۆلار-ئاغاسی، کۆیلە سەربازییەکان کە لەلایەن تەھماسپەوە لە دیلەکانی قەفقاز پەرەی پێدرابوو، فەرماندەیی توپچیان و توفانگچیانیان دەکرد.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٧٠}}بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی قزیلباش، نازناوی ''ئەمیر الومەرا'' و ''وەکیل''ی وەستاند.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}قورچی باشی کە پێشتر ژێردەستی ئەمیر ئەلئومەرا بوو، بوو بە سەرۆکی سەربازی [[سەفەوییەکان|سەفەوی]].{{Sfn|Savory|2007|p=٥٦}} === گرنگیدان بە ئەدەب === [[پەڕگە:Tahmasp I (16024855).jpg|وێنۆک|150px|چاپی تەھماسپ لەلایەن یۆھان تیۆدۆر دی برای]] تەھماسب بە گەورەترین سپۆنسەر سەفەوی ناوزەد کراوە.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٩١}}ئەو ناوی یەکێک بوو لە بەناوبانگترین دەستنووسە وێناکراوەکانی شانامە کە لەلایەن باوکییەوە لە دەوروبەری ساڵی ١٥٢٢ ڕاسپێردرابوو و لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٥٣٠دا تەواو بوو{{Sfn|Simpson|2009}}ئەو ھاندانی نیگارکێشانی وەک کەمال ئەدین بێھزاد، {{Sfn|Soudavar|2017|p=٥١}}و کاری لەسەر تابلۆکانی باڵکۆنی چێھێل سۆتۆن کردووە.{{Sfn|Ghasem Zadeh|2019|p=٤}} تاریخی عەلەمعەرەیە عەباسی سەردەمی تەحمەسپ بە لووتکەی ھونەری خەتخەت و وێنەیی سەفەوی ناودەبات.{{Sfn|Mitchell|2009b}}بەڵام تاھمەسپ ھاندانی [[شیعر]]ی دەدا یان نا، دیار نییە.{{Sfn|Ghasem Zadeh|2019|p=٧}} === ئایین === [[پەڕگە:Khalili_Collection_Islamic_Art_qur_0729_fol_1b-2a.jpg|وێنۆک|[[قورئان|قورئانێک]] کە ڕەنگە سەر بە تەحمەسپی یەکەم بێت، لە ڕێکەوتی تەمموز-ئابی ١٥٥٢]] تەھمەسپ خۆی بە «پاشایەکی عیرفانی شیعە خواپەرست» وەسف کردووە.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٦٤}}کۆنەپەرستی ئایینی ئەو سەرنجڕاکێشترین لایەنی کارەکتەری ئەو بوو بۆ مێژوونووسان، بەو پێیەی تا چەند بیروباوەڕەکانی کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی ئایینی سەفەوی ھەبووە، ڕەگ و ڕیشەی لە ئیسلامی شیعەی فارسیدا ھەیە.{{Sfn|Mitchell|2009b}}تەھمەسپ دەیویست شاعیرانی دەربارەکەی لەسەر [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی]] بنووسن، نەک ئەو.{{Sfn|Canby|2000|p=٧٢}}[[شیعەی دوازدە ئیمام|شیعەی ئیمامی]] وەک عەقیدەیەکی نوێی پاشایەتی دەبینی، و شێخ عەلی ئەلکەرەکی وەک جێگری ئیمامی شاراوە دەستنیشان کرد.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٦٤}} == سکەلێدان == دراوەکانی تەھماسبی یەکەم تایبەتمەند بوون بەو ناوچانەی کە تێیدا دروست کرابوون، ''[[ئاقچە (دراو)|ئاقچە]]'' لە شیروان بەکاردەھێنرا؛ لە [[پارێزگای مازەندەران|مازەندەران]] ''تانکا'' بەکاردەھێنرا و خوزستانیش دراوی ''لارین''ی بەکاردەھێنا. تا ساڵانی ١٥٧٠ زۆرینەی ئەم دراوە سەربەخۆیانە پێکەوە لکێندران. بە گوتەی میشێل مێمبریی ڤێنیزایی، ھیچ بازرگانێک بەبێ مۆڵەتی سوڵتان نەیدەتوانی لە سنوورەکانی عوسمانییەوە گەشت بکات بۆ ئێران. ھەموو گەشتیاران ئەگەر مۆڵەتی شاھانەیان نەبووایە، دەگیران و دەستگیر دەکران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Matthee|یەکەم=Rudi|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=TwOmpwAACAAJ&dq=isbn:9781780760797&hl=ckb&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars|دوایین٢=Floor|یەکەم٢=Willem|دوایین٣=Clawson|یەکەم٣=Patrick|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٦-٠٧٩-٧|زمان=en}}</ref> لە دراوەکاندا، [[عەرەبی]] وەک تاکە زمانی بەکارھێنراو نیشان نەدراوە، لە دراوە [[فلس]]ییەکاندا (فۆلوسی شاھی)دا، دەستەواژەیەک ھەیە کە بە زمانی [[فارسی]] داڕێژراوە. == خێزان == [[پەڕگە:Shah_Tahmasp_by_Charles_Heath.jpg|وێنۆک|ڕاست|تەھماسبی یەکەم لەلایەن چارڵز ھیسەوە]] تەھمەسپ، بە پێچەوانەی باوباپیرانییەوە کە شوویان بە تورکمان کردووە، جۆرجی و [[چەرکەس|چەرکەسیان]] بە ژن وەرگرتووە؛ زۆربەی منداڵەکانی بە ڕەچەڵەک قەوقازی بوون{{Sfn|Savory|2007|p=٦٨}}تاکە ھاوسەری تورکمانی ھاوسەری سەرەکی بوو، سوڵتانوم بێگم لە ھۆزی مەوسیلو (ھاوسەرگیرییەکی دەوڵەت)، کە دوو کوڕی لەدایکبوو: محەممەد خودابەندە و ئیسماعیل دووەم.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٩}}پەروەردەکردنی تەحمەسپ سەرەڕای خراپی پەیوەندی لەگەڵ ئیسماعیل کە بەھۆی [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ھاوڕەگەزبازییەوە]] زیندانی کردبوو، بە باش دادەنرێت{{Sfn|Ghereghlou|2016a}}ئاگاداری منداڵەکانی بوو؛ کچەکانی لە بواری کارگێڕی و [[ھونەر]] و سکۆلەرشیپدا فێرکرابوون{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٥٠}}و حەیدەر میرزا (کوڕە خۆشەویستەکەی، لە کۆیلەیەکی جۆرجیا لەدایکبووە) بەشداری لە کاروباری دەوڵەتدا دەکرد.<ref>{{harvnb|Roemer|2008|p=247}}; {{harvnb|Savory|2007|page=68}}.</ref> * تەھمەسپ حەوت ھاوسەری ناسراوی ھەبوو: # [[سوڵتانوم بێگم|سوڵتانوم بێگوم]] (نزیکەی ١٥١٦ – ١٥٩٣ لە قەزوین)، ھاوسەری سەرەکیتەھماسب لە ھۆزی مەوسیلو، دایکی دوو کوڕە گەورەکەی{{Sfn|Newman|2008|p=٢٩}} # [[سوڵتان-ئاغا خانم]] چەرکەسی، خوشکی شەمخاڵ سوڵتان چێرکێس (پارێزگاری سەکی)، دایکی پەری خان خانم و سلێمان میرزا{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٧}} # سوڵتانزادە خانم، کۆیلەیەکی جۆرجیا، دایکی حەیدەر میرزا{{Sfn|Savory|2007|p=٦٨}} # زەھرا باجی، جۆرجیا، دایکی مستەفا میرزا و عەلی میرزا{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٥٣}} # ھوری خان خانم، جۆرجیا، دایکی زەینەب بێگم و مریەم بێگم{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٩}} # خوشکێکی وەرەزا شالیکاشڤیلی{{Sfn|Mitchell|2011|p=٦٧}} # زەینەب سوڵتان خانم بێوەژنەی بەھرام میرزا برا بچووکەکەی تەھمەسپ{{Sfn|Newman|2008|p=٣١}} * چواردە کوڕی ھەبوو: # [[محەممەد خودابەندە]] (١٥٣٢ – ١٥٩٥ یان ١٥٩٦)، شای ئێران (ڕ. ١٥٧٨–١٥٨٧){{Sfn|Savory|2007|p=٧٠}} # [[ئیسماعیلی دووەم]] (٣١ی ئایاری ١٥٣٧ – ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٥٧٧)، شای ئێران (ڕ. ١٥٧٦ – ٧٧){{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # موراد میرزا (کۆچی دوایی ١٥٤٥)، پارێزگاری قەندەھار؛ لە کۆرپەییدا مردووە{{Sfn|Thackston|2004}} # سولەیمان میرزا (کۆچی دوایی ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٧٦)، پارێزگاری [[شیراز]] لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # [[حەیدەر میرزا سەفەوی|حەیدەر میرزا]] (٢٨ی ئەیلوولی ١٥٥٦ – ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٧٦)، بۆ ماوەی ڕۆژێک دوای مردنی تەIمەسپ، خۆی بە شای ئێران ناوبرد؛ لە قەزوین لەلایەن پاسەوانەکانییەوە کوژراوە{{Sfn|Savory|2007|p=٦٩}} # مستەفا میرزا، (کۆچی دوایی ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٧٦)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژرا؛{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} کچەکەی لەگەڵ عەباسی گەورەدا ھاوسەرگیری کرد{{Sfn|Canby|2000|p=١١٨}} # جونەید میرزا (کۆچی دوایی ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # مەحموود میرزا (کۆچی دوایی ٧ی ئازاری ١٥٧٧)، پارێزگاری شیروان و لاھیجان، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژرا{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # ئیمامی قولی میرزا (کۆچی دوایی ٧ی ئازاری ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە..{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # عەلی میرزا (لە ٣١ی کانوونی دووەمی ١٦٤٢ کۆچی دوایی کرد)، لەلایەن عەباسی گەورەوە کوێر کرا و زیندانی کرا{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # ئەحمەد میرزا (کۆچی دوایی ٧ی ئازاری ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە.{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # موراد میرزا (کۆچی دوایی ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # زەین عابدین میرزا، لە منداڵیدا کۆچی دوایی کرد{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # موسا میرزا، لە منداڵیدا کۆچی دوایی کرد{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} * ڕەنگە تەھمەسپ سێزدە کچی ھەبووبێت کە ھەشتیان ناسراون:{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # گەوھەر سوڵتان بێگم (کۆچی دوایی ١٥٧٧)، ھاوسەرگیری لەگەڵ سوڵتان ئیبراھیم میرزا کردووە{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٥٠}} # پەری خان خانم (کۆچی دوایی ١٥٧٨)، بە فەرمانی خەیر ئەلنیسا بێگم کۆچی دوایی کردووە{{Sfn|Savory|2007|p=٧١}} # زەینەب بێگم (لە ٣١ی ئایاری ١٦٤٠ کۆچی دوایی کردووە)، لەگەڵ عەلی قولی خان شەملو ھاوسەرگیری کردووە{{Sfn|Babaie|Babayan|Baghdiantz-McCabe|Farhad|2004|p=٣٥}} # مریەم بێگم (کۆچی دوایی ١٦٠٨)، ھاوسەرگیری لەگەڵ خان ئەحمەد خان کردووە{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # شەھربانو خانم، ھاوسەرگیری لەگەڵ سەلمان خان ئوستاجلو کردووە{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٦}} # خەدیجە بێگم (لە دوای ساڵی ١٥٦٤ کۆچی دوایی کردووە)، ھاوسەرگیری لەگەڵ جەمشید خان کردووە (نەوەکەی ئەمیرە دەباج، فەرمانڕەوایەکی ناوخۆیی لە ڕۆژاوای [[پارێزگای گێڵان|گیلان]]{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٦}} # فاتیمە سوڵتان خانم (کۆچی دوایی ١٥٨١) لەگەڵ ئەمیرخان مەوسیلو ھاوسەرگیری کردووە # خانیش بێگم ھاوسەرگیری لەگەڵ شا نیمتوڵڵا ئەمیر نیزام الدین عەبد ئەلباقی (سەرۆکی فەرمانی نیعمەتوڵڵاھی) کردووە{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٧}} == مێژوونووس == تەھماسبی یەکەم بۆ ماوەی پەنجا و دوو ساڵ حوکمڕانی کرد، کە لە ھەموو پاشایەکی دیکەی سەفەوی درێژتر بوو. ئەو کاریگەرییەکی کەمی لەسەر مێژوونووسانی ڕۆژاوا دروست کردووە، و وەک بەدبەختێکی شەھوەتباز و خۆپەرستێکی ئایینی وەسف کراوە.{{Sfn|Savory|2007|p=٥٧}}ھەرچەندە دەیەی یەکەمی دەسەڵاتی تەھمەسپ ھاوشێوەی ساڵەکانی دوای چاڵدیرانی دەسەڵاتی ئیسماعیلی یەکەم بوو، بەڵام دەسەڵاتی لە عەشیرەتەکانی قزیلباش گرت و لە تەمەنی چواردە ساڵیدا ڕووبەڕووی ئۆزبەکییەکان بووەوە و ئەوەندە عەقڵی سەربازی ھەبوو بۆ ئەوەی خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ عوسمانییەکان بەدوور بگرێت {{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٩}}سەرەڕای ڕاپەڕین و نائارامی، ئەو ئیمپراتۆرییەتەی کە لە باوکی بە میراتی گرتبوو، پاراست و فراوانی کرد.{{Sfn|Mitchell|2009b}}تەھمەسپ زۆر جار گەوھەری دەفرۆشت و مامەڵەی بە کەلوپەلی دیکەوە دەکرد، بەڵام وەک پێشێلکردنی یاسای ئایینی باجی نزیکەی ٣٠ ھەزار تۆمان ڕەتدەکردەوە.{{Sfn|Savory|2007|p=60}}{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٥٠}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٣}} === چاوگنامە === {{refbegin|30em|indent=yes}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Akopyan|یەکەم=Alexander V.|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|سەردێڕ=The Safavid World|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠-٠٣٩٢٨٧-٦|oclc=١٢٧٤٢٤٤٠٤٩|شوێنی بڵاوکردنەوە=New York|chapter=Coinage and the monetary system|پەڕەکان=٢٨٥–٣٠٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aldous|یەکەم=Gregory|ناونیشان=https://www.bloomsbury.com/us/safavid-persia-in-the-age-of-empires-9780755633784/|سەردێڕ=Safavid Persia in the Age of Empires, the Idea of Iran Vol. 10|ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٥٦-٣٣٧٨-٤|editor-last=Melville|editor-first=Charles|پەڕەکان=٢٩–٤٦|chapter=The Qazvin Period and the Idea of the Safavids}} * {{cite encyclopedia|year=2009|title=Ṣafavid Dynasty|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|location=London|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0696|pages=|last2=Matthee|first2=Rudi|last1=Amoretti|first1=Biancamaria Scarcia|isbn=978-0-19-530513-5}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Babaie|یەکەم١=Sussan|دوایین٢=Babayan|یەکەم٢=Kathryn|دوایین٣=Baghdiantz-McCabe|یەکەم٣=Ina|دوایین٤=Farhad|یەکەم٤=Massumeh|سەردێڕ=Slaves of the Shah: New Elites of Safavid Iran|ناونیشان=https://archive.org/details/slavesofshahnewe0000unse|chapter = The Safavid Household Reconfigured: Concubines, Eunuchs, and Military Slaves|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٦٨٦-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Babayan|یەکەم=Kathryn|ناونیشان=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199732159.001.0001/oxfordhb-9780199732159-e-13#oxfordhb-9780199732159-div1-56|سەردێڕ=The Oxford Handbook of Iranian History|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٣٢١٥-٩|editor-last=Daryaee|editor-first=Touraj|editor-link=Touraj Daryaee|شوێن=Oxford|پەڕەکان=٢٨٥–٣٠٦|chapter=The Safavids in Iranian History (1501–1722)|doi=10.1093/oxfordhb/9780199732159.001.0001}} * {{EI2|last1=Babinger|first1=Fr.|last2=Savory|first2=Roger|volume=8|title=Ṣafī al-Dīn Ardabīlī|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/safi-al-din-audabili-SIM_6446}} * {{cite encyclopedia|year=1983|title=ADMINISTRATION in Iran vi. Safavid, Zand, and Qajar periods|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/administration-vi-safavid|last=Bakhash|first=S.|pages=}} * {{EI3|last1=Bruijn|first1=J.T.P. de|volume=8|title=Sabk-i, Hindī|url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_6377|date=٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown|یەکەم=Daniel W.|سەردێڕ=A new introduction to Islam|ناونیشان=https://archive.org/details/newintroductiont0000brow|بڵاوکەرەوە=[[Wiley-Blackwell]]|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-٥٨٠٧-٧|oclc=١١٥٠٨٠٢٢٢٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Canby|یەکەم=Sheila R.|سەردێڕ=The Golden Age of Persian Art, 1501-1722|بڵاوکەرەوە=Harry N. Abrams|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٩-٤١٤٤-١|oclc=٤٣٨٣٩٣٨٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Eraly|یەکەم=Abraham|سەردێڕ=Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals|ناونیشان=https://archive.org/details/emperorspeacockt00eral|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Penguin Books|ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-١٠٠١٤٣-٢|شوێن=New Delhi|پەڕەکان=[https://archive.org/details/emperorspeacockt٠٠eral/page/n١٠٨ ١٠١]–١١٤|oclc=٤٧٠٣١٣٧٠٠}} * {{cite encyclopedia|year=2011|title=ALQĀS MĪRZA|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/alqas-alqasb-alqas-mirza-safawi|last=Fleischer|first=C.|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Faroqhi|یەکەم١=Suraiya N.|سەردێڕ=The Cambridge History of Turkey, Volume 2. The Ottoman Empire as a World Power, 1453–1603|دوایین٢=Fleet|یەکەم٢=Kate|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٢٠٩٤-٩|شوێن=Cambridge}} * {{cite encyclopedia|year=2016a|title=ESMĀʿIL II|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://www.iranicaonline.org/articles/esmail-02|last=Ghereghlou|first=Kioumars|pages=}} * {{cite encyclopedia|year=2016b|title=ḤAYDAR ṢAFAVI|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/haydar-safavi|last=Ghereghlou|first=Kioumars|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Guliyev|یەکەم١=Ahmad|سەردێڕ=Safavids in Venetian and European Sources|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press|ژپنک=٩٧٨-٨٨-٦٩٦٩-٥٩٢-٦|doi=10.30687/978-88-6969-592-6}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghasem Zadeh|یەکەم١=Eftekhar|سەردێڕ=Safavid approach to art in the period of Shah Tahmasb Safavid|journal=Afagh Journal of Humanities|بەرگ=٣١|ڕێکەوت=٢٠١٩|پەڕەکان=١–١٥|ناونیشان=https://www.magiran.com/paper/2065047}} * {{cite encyclopedia|year=2001|title=GEORGIA ii. History of Iranian-Georgian Relations|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/georgia-ii-history-|last=Hitchins|first=Keith|pages=}} * {{cite encyclopedia|year=1989|title=AMASYA, PEACE OF|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/amasya-peace|last=Köhbach|first=M.|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khafipour|یەکەم=Hani|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|سەردێڕ=The Safavid World|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠-٠٣٩٢٨٧-٦|oclc=١٢٧٤٢٤٤٠٤٩|شوێنی بڵاوکردنەوە=New York|chapter=Beyond Charismatic Authority: The crafting of a Sovereign’s Image in the Public Sphere|پەڕەکان=١١١–١٢١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Maeda|یەکەم=Hirotake|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|سەردێڕ=The Safavid World|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠-٠٣٩٢٨٧-٦|oclc=١٢٧٤٢٤٤٠٤٩|شوێنی بڵاوکردنەوە=New York|chapter=Against all odds: the Safavids and the Georgians|پەڕەکان=١٢٥–١٤٤}} * {{cite encyclopedia|year=2008|title=SAFAVID DYNASTY|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/safavids|last=Matthee|first=Rudi|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Matthee|یەکەم=Rudi|سەردێڕ=The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500-1900|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١١٨٥٥-٠|oclc=٩١٨٢٧٥٣١٤|شوێنی بڵاوکردنەوە=Princeton}} * {{cite encyclopedia|year=2002|title=NAJM-E ṮĀNI|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/najm-e-ani|last=Mazzaoui|first=Michel M.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitchell|یەکەم=Colin P.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=APcBAwAAQBAJ&q=false|سەردێڕ=The Practice of Politics in Safavid Iran: Power, Religion and Rhetoric|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ساڵ=٢٠٠٩a|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٥٨٨-٣|پەڕەکان=١–٣٠٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitchell|یەکەم=Colin P.|سەردێڕ=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society |بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٩٩١٩٤-٣}} * {{cite encyclopedia|year=2009b|title=ṬAHMĀSP I|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/tahmasp-i|last=Mitchell|first=Colin P}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mikaberidze|یەکەم١=Alexander|سەردێڕ=Historical Dictionary of Georgia|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٤١٤٦-٦|edition=2|شوێن=Lanham, Maryland|بەستەری نووسەر=Alexander Mikaberidze}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Newman|یەکەم=Andrew J.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KPgBAwAAQBAJ&q=false|سەردێڕ=Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٦٦١-٣|پەڕەکان=١–٢٨١}} * {{cite encyclopedia|year=2004|title=HOMĀYUN PĀDEŠĀH|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/homayun-padesah|last=Thackston|first=Wheeler M.|pages=}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Panahi|یەکەم١=Abbas|ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=Shah Tahmasb I's Military Campaigns' Consequences to Caucasus and Georgia|ناونیشان=https://jhr.usb.ac.ir/article_2536.html|journal=Historical Reaserch of Iran and Islam|زمان=fa|بەرگ=٩|issue=17|پەڕەکان=٤٧–٦٤|doi=10.22111/JHR.2016.2536}} * {{cite encyclopedia|year=2009|title=PARIḴĀN ḴĀNOM|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/parikan-kanom-1548-1578|last=Pārsādust|first=Manučehr|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roemer|یەکەم=H. R.|ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/the-cambridge-history-of-iran/5A33A1DB3F9C8F94837B52BE8D770EBA|سەردێڕ=The Cambridge History of Iran, Volume 6: The Timurid and Safavid Periods|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٩-٠٥٤٩٨-٠|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=١٨٩–٣٥٠|chapter=THE SAFAVID PERIOD}} * {{cite encyclopedia|year=1998|title=ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi#i|pages=|last2=Karamustafa|first2=Ahmet T.|last1=Savory|first1=Roger M.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Savory|یەکەم=Roger M.|سەردێڕ=Iran Under the Safavids|ناونیشان=https://archive.org/details/iranundersafavid0000savo|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٤٢٥١-٢}} * {{EI3|last1=Savory|first1=Roger M.|last2=Gandjeï|first2=T.|title=Ismāʿīl I|url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0389|date=٢٠٠٧}} * {{EI3|last1=Savory|first1=Roger M.|last2=Bosworth|first2=C.E.|title=Ṭahmāsp|url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_7314|date=٢٠١٢}} * {{EI3|last1=Savory|first1=Roger M.|last2=Bruijn|first2=J.T.P.|last3=Newman|first3=A.J.|last4=Welch|first4=A.T.|title=Ṣafawids|url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0964|date=٢٠١٢}} * {{cite encyclopedia|year=2005|title=AUSTRIA i. Relations with Persia|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/austria-1|last=Slaby|first=Helmut|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Streusand|یەکەم=Douglas E.|سەردێڕ=Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٤٩٩٥٨-٦|doi=10.4324/9780429499586|orig-year=2011}} * {{cite encyclopedia|year=2009|title=ŠĀH-NĀMA iv. Illustrations|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sah-nama-iv-illustrations|last=Simpson|first=Marianna Shreve|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Simpson|یەکەم=Marianna Shreve|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|سەردێڕ=The Safavid World|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠-٠٣٩٢٨٧-٦|oclc=١٢٧٤٢٤٤٠٤٩|شوێنی بڵاوکردنەوە=New York|chapter=Delux Manuscript Production In the Safavid period|پەڕەکان=٤٦٩–٤٩٠}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Soudavar|یەکەم١=Abolala |سەردێڕ=Between the Safavids and the Mughals: Art and Artists in Transition|journal=Iran|orig-date=1999|بەرگ=٣٧|ڕێکەوت=٢٠١٧|issue=1 |پەڕەکان=٤٩–٦٦|ناونیشان=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/05786967.1999.11834598?tab=permissions&scroll=top|doi=10.2307/4299994|jstor=4299994}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Szuppe|یەکەم=Maria|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=MmraAAAAMAAJ|سەردێڕ=Women in Iran from the Rise of Islam to 1800|ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=University of Illinois Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٧١٢١-٨|oclc=٥٠٩٦٠٧٣٩|editor-last=Nashat|editor-first=Guity|پەڕەکان=١٤٠–١٧٠|chapter=Status, knowledge, and politics: women in Sixteenth-Century Safavid Iran}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sharma|یەکەم١=Sunil|سەردێڕ=Mughal Arcadia - Persian Literature in an Indian Court|ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٩٧٥٨٥-٩|شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Woods|یەکەم=John E|سەردێڕ=The Aqquyunlu: clan, confederation, empire|ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=University of Utah Press|ژپنک=٠-٥٨٥-١٢٩٥٦-٨|شوێن=Salt Lake City|oclc=٤٤٩٦٦٠٨١}} {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Tahmasp I}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|ئێران|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٤]] [[پۆل:مردووانی ١٥٧٦]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی ئازەربایجانی]] [[پۆل:خەڵکی ئەسفەھان]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٦یەم لە ئاسیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١١]] khp3fewg9ksk4v90px60a2dncxjykv3 1573830 1573660 2026-04-08T21:06:30Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1573830 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = تەھماسبی یەکەم | image = Tahmasp I.png | caption = تەھماسبی یەکەم لە شاخەکان (وردەکاری)، لە نووسینی فەڕۆخ بەگ | succession = شای ئێرانی سەفەوی | reign = ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ – ٢٥ی ئایاری ١٥٧٦ | coronation = ٢ی حوزەیرانی ١٥٢٤ | predecessor = [[شا ئیسماعیلی یەکەم|ئیسماعیلی یەکەم]] | successor = [[ئیسماعیلی دووەم]] | birth_date = ٢٢ی شوباتی ١٥١٤ | birth_place = شەھاباد، [[ئەسفەھان]]، ئێرانی سەفەوی | death_date = ٢٥ی ئایاری ١٥٧٦ (تەمەنی ٦٢ ساڵ) | death_place = [[قەزوین]]، ئێرانی سەفەوی | spouse = زۆریان، لەنێویاندا:[[سوڵتانوم بێگم]]، سوڵتان-ئاغا خانم | father = ئیسماعیلی یەکەم | mother = تاجلوو خانم | signature = Khalili Collection Islamic Art TLS-2714-back.jpg | signature_type = مۆر | religion = [[شیعەی دوازدە ئیمام]] | dynasty = سەفەوی }} '''تەھماسبی یەکەم''' (٢٢ی شوباتی ١٥١٤ – ١٤ی ئایاری ١٥٧٦) دووەم شای [[سەفەوییەکان|سەفەوی]] بوو، کە لە ساڵانی ١٥٢٤ تا ١٥٧٦ لە دەسەڵاتدا بوو. کوڕە گەورەی [[شا ئیسماعیلی یەکەم|ئیسماعیلی یەکەم]] و ھاوژینە سەرەکییەکەی، تاجلو خانم بوو. دوای مردنی باوکی لە ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤، تەھماسب حوکمی گرتە دەست و توانی سیاسەتێکی ھاوسەنگ وەربگرێت و چارەسەرێکی ناوەندی بۆ کێشە ئایینییەکان دابنێت، ھەروەک لە سەردەمی ئەودا ئەدەب و [[ھونەر]] گەشەیان سەند. ساڵانی سەرتای دەسەڵاتی تەھماسبی بە شەڕی ناوخۆ واتە شەڕی سەرکردەکانی قزیلباشەکان دەستی پێکرد تا ساڵی ١٥٢٥ درێژەی کێشا، بەو ھۆیەوە دەسەڵاتی خۆی زیاتر چەسپاند و پەیڕەوی سیستەمی پاشایەتی ڕەھای کرد. ھەر زوو ڕووبەڕووی شەڕێکی دێرین بووەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی]] بەسەرکردایەتی [[سولەیمان قانوونی]]؛ کە شەڕەکە تا ساڵی ١٥٥٥ دڕێژەی کێشا و بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە|ڕێکەوتننامەی ئەماسییە]] لە ساڵی ١٥٥٥ کۆتایی ھات و بەھۆی شەڕەکانەوە عوسمانییەکان دەسەڵاتیان بەسەر [[بەغدا]] و بەشێکی زۆری [[کوردستان]] و ڕۆژاوای [[گورجستان]] سەپاند. تەھماسب لەسەر [[خۆراسان]] لەگەڵ ئۆزبەکییەکانی بوخارا ناکۆکی ھەبووە و چەندین جار ھێرشی کردە سەر ھەرات کە پایتەختیان بوو. لە ساڵی ١٥٢٨، سەرکردایەتی سوپایەکی کرد (بەپێی سەرچاوەکان تەمەنی چواردە ساڵ بوو)، و توانی لە شەڕی جامدا شکست بە ئوزباکییەکان بھێنێت؛ لەشەرەکەدا تۆپی بەکارھێنا. تەھماسبی پاڵپشتی لە ھونەر دەکرد، بۆ ئەوەش شوێنێکی تایبەتی لە ماڵی شاھانە بۆ وێنەکێش و [[خۆشنووسی|خۆشنووس]] و [[شاعیر|شاعیران]] دروست کرد. ھەر خۆشی بەھرەی وێنەکێشانی ھەبوو؛ بەڵام دواتر لە کاتی دەسەڵاتداریدا سووکایەتی بە شاعیران و ھونەرمەندان کرد، خۆی لە زۆرێکیان بەدوور دەگرت و دووری دەخستنەوە بۆ [[ھیندستان]] و [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆرییەتیی مەغۆلەکان]]، تەھماسب بەکەسێکی ئاییندار خواپەرست ناسراوبوو، بەو ھۆیەشەوە ڕێگە بە پیاوانی ئایینی دەدات بەشداری لە بابەتە یاسایی و کارگێڕییەکانی وڵات بکەن. لە ساڵی ١٥٤٤، داوای لە [[ھومایوون|ھومایون]] پاشای ھەڵھاتووی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند]] کرد ئایینەکەی بگۆڕێت بۆ ئایینی ئایینی [[شیعە]] لە بەرامبەر ھاوکاری سەربازیدا بۆ وەرگرتنەوەی تەختی پاشایەتی لە ھیندستان. لەگەڵ ئەوەشدا، تەھماسپ لەگەڵ ھاوپەیمانە مەسیحییەکانی کە کۆماری بووندقییەکان و پاشایەتیی ھابسبۆرگدا بوو دانوستانی دەکرد. بابەتی جێنشینی ئەو پێش مردنی بووە ھۆی دروستبوونی ناکۆکی. بەتایبەت کاتێک لە ١٤ی ئایاری ١٥٧٦ تەھماسب کۆچی دوایی کرد، شەڕێکی ناوخۆیی بەدوای خۆیدا ھێنا و زۆربەی ئەندامانی بنەماڵەی شاھانە گیانیان لەدەست دا. تەھماسب نزیکەی پەنجا و دوو ساڵ فەرمانڕەوای کرد، کە ئەمەش درێژترین ماوەیە حکومڕانییە لەنێو ئەندامێکی بنەماڵەی سەفەوییەکان. لەگەڵ ئەوەی جێگای ڕەخنەی مێژوونووسە ھاوچەرخەکان بوو، بەڵام مێژوونووسانی سەردەمی نوێ وەک فەرمانڕەوایەکی ئازا و بەتوانا وەسفی دەکەن، بەوەی توانی ئیمپراتۆرییەتی باوکی بپارێزێت و فراوانتری بکات. ئەو کاریگەری لەسەر گۆڕیینی ئایدۆلۆژیای سەفەویییەکان ھەبوو، ئەمەش بە تایبەت لە کەمکردنەوە و کۆتایی ھێنان بەکاریگەری قزیلباشەکان لەسەر سیاسەت و دەسەڵات. ھەروەھا لەلایەکی دیکەوە کاریگەری ھەبوو لەسەر کۆتایی ھێنان بە پیرۆز سەیرکردنی باوکی و لەجیاتی ئەوە وێنەی کەسێکی [[خواپەرستی]] لە دید و فکری خەڵکیدا چەسپاند. لەدوای خۆی ١٤ کور و ٨ کچ (بەشێک لەسەرچاوەکان دەڵێن ١٣ کچی ھەبووە) لەدوای خۆی بەجێ ھێشت. [[ئیسماعیلی دووەم|ئیسماعیلی]] کوڕف بووە جێنشین و سێیەمین شای [[سەفەوییەکان]]. == مێژوو == تەھماسب دووەم شای بنەماڵەی [[سەفەوییەکان|سەفەوی]] بوو کە بنەماڵەیەکی بە ڕەچەڵەک [[کورد]] بوو {{Sfn|Amoretti|Matthee|2009}} کە شێخی تەریقەیەکی سۆفی بوون کە بە فەرمانی سەفەوی ناسراوە و ناوەندیان لە [[ئەردەوێڵ|ئەردەبیل]] بوو.{{Sfn|Matthee|2008}} یەکەم شێخی فەرمانەکە، [[سەفیەدین ئەردەبیلی]] کە ناوەکەی بە ناوی خانەوادە، ھاوسەرگیری لەگەڵ کچی زاھید گیلانی کرد و بوو بە وەستای فەرمانەکەی خەزووری، زاھدییە.{{Sfn|Babinger|Savory|1995}} دوو لە نەوەکانی بە ناوەکانی شێخ جونەید و شێخ حەیدەر فەرمانەکەیان کردە سروشتی شەڕانگێزتر و سەرکەوتوو نەبوون ھەوڵیان دا زەوییەکانیان فراوان بکەن.{{Sfn|Matthee|2008}} باوکی تەھمەسپ، ئیسماعیل یەکەم، لە ساڵی ١٥٠٢ بوو بە شای [[ئێران]]؛ تا ساڵی ١٥١٢ کایەی [[کۆنفیدراڵی]] ھۆزی عەق قۆیونلو و زەوی و زارەکانی شەیبانی لە ڕۆژھەڵاتی ئێران و زۆرێک لە شار-دەوڵەتەکانی داگیرکرد.{{Sfn|Savory|Karamustafa|1998}} ئیسماعیل بە پێچەوانەی باوباپیرانییەوە باوەڕی بە دوازدە ئیسلامی [[شیعە]] ھەبووە و کردی بە ئایینی فەرمی ئەو کایەیە.{{Sfn|Savory|Gandjeï|٢٠٠٧}} دانیشتووانی سوننە بە ھەڵوەشاندنەوەی فەتوای سۆفی سوننە و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی سوننە و پێدانی بژاردەی موسڵمانبوون، مردن یان دەربەدەری بە زانایانی سوننە ناچار بوون لە مەزھەبی سوننەکانیانەوە بگۆڕدرێن بۆ مەزھەبی دوازدە شیعە.{{Sfn|Brown|2009|p=٢٣٥}} لێرەوە بۆشایی دەسەڵات سەریھەڵدا کە دەرفەتی بە زانایانی شیعە دا کە ئەرستۆکراسییەکی ڕۆحانیی دروست بکەن کە پڕ بێت لە خاوەن زەوییە سەید و موجتەھیدەکان.{{Sfn|Savory|Bruijn|Newman|Welch|2012}} ئیسماعیل ھۆزەکانی قزیلباشی وەک ئەندامێکی جیانەکراوەی ئیدارەی سەفەوی دیاری کرد، بەو پێیەی ئەوان «پیاوەکانی شمشێر» بوون کە ئەویان ھێنایە سەر دەسەڵات{{Sfn|Savory|Karamustafa|1998}}{{Sfn|Bakhash|1983}} ئەم «پیاوانەی [[شمشێر]]» لەگەڵ «پیاوەکانی قەڵەم» دا پێکدادانیان کرد، کە کۆنترۆڵی بیرۆکراسییان دەکرد و بە شێوەیەکی سەرەکی فارس بوون. ئیسماعیل نازناوی (وەکیل و نەفس و نەفس و ھۆمایون) (جێگری پاشا)ی دروست کرد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکە.{{Sfn|Savory|Karamustafa|1998}} پێکدادان لە نێوان سەرکردەکانی قزیلباش و بیرۆکراتە فارسەکان بە شەڕی غەزدەوان لە نێوان نەجم سانی وەکیلی ئیسماعیل و ئۆزبەکییەکان گەیشتە لووتکە. سەرکەوتنی [[ئۆزبەکستان]] کە لەو ماوەیەدا نەجم لە سێدارە درا، لە ئەنجامی ئەوە بوو کە ھێزەکانی قزیلباش لەسەر خۆیان واکیل بەجێ بھێڵن.{{Sfn|Mazzaoui|2002}} [[شەڕی چاڵدێران]] کە زیانی بە شکۆ و دەسەڵاتی ئیسماعیل گەیاند. ئیسماعیل پێش شەڕ لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، وێنەیەکی پیرۆزی خۆی وەک دووبارە لەدایکبوونەوەی عەلی یان [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسەین]] پەرەی پێدەدا.{{Sfn|Mitchell|2009a|p=٣٢}}ئەو بیروباوەڕە دوای چاڵدیران لاواز بوو و ئیسماعیل پەیوەندیی تیۆلۆژی-ئایینی خۆی لەگەڵ ھۆزە نائومێدەکانی [[قزیلباش]] لەدەستدا کە بە نەدۆڕاو بینیبوویان.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٢٥}} ئەمەش کاریگەری لەسەر ئیسماعیل ھەبوو، کە دەستی بە خواردنەوەیەکی زۆر کرد و جارێکی دیکە ھەرگیز سەرکردایەتی سوپاکەی نەکرد؛ ئەمەش ڕێگەی بە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتدا لەلایەن ھۆزەکانی قزیلباشەوە کە سێبەری سەرەتای حوکمڕانی تەھمەسپی دانا.<ref>{{harvnb|Mitchell|2009b}}; {{harvnb|Savory|Karamustafa|1998}}.</ref> == ژیانی پێش حوکم گرتنە دەست == لە ٢٢ی شوباتی ١٥١٤ لە شاری شەھاباد لەدایکبووە، کە گوندێکی نزیک [[ئەسفەھان]] بووە، کوڕە گەورەی ئیسماعیلی یەکەم و ھاوسەرە سەرەکییەکەی تاجلو خانم بووە.{{Sfn|Mitchell|2009b}}بە (تەھمەسپ میرزا) ناسراوە، بەپێی نەریتی تورک- مەغۆل لە ساڵی ١٥١٥دا وەک حاکمی [[پارێزگای خۆراسان|خوراسان]] دەستنیشان کراوە.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}لە بەھاری ساڵی ١٥٢٤دا ئیسماعیل لە گەشتێکی ڕاوکردندا بۆ [[گورجستان|جۆرجیا]] نەخۆش دەکەوێت و لە ڕێگای گەڕانەوەی بۆ پایتەخت لە [[ئەردەوێڵ|ئەردەبیل]] چاک دەبێتەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٢٧}} بەڵام زۆری نەخایاند تووشی تای بەرز بوو کە بووە ھۆی مردنی لە ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ لە [[تەورێز|تەبرێز]].{{Sfn|Newman|2008|p=٢٥}} == ڕیجێنسی == [[پەڕگە:Shah_Tahmasp_holding_court,_attributable_to_Mu'in_Musavvir,_Safavid_Isfahan,_circa_1670_A.jpg|وێنۆک|مینیاتورێکی فارسی، کە دەگەڕێتەوە بۆ موعین مۆساڤڤەر، لە تەھماسپێکی گەنج و دەربارەکانی. گەڵای ئەلبوومێک لە کتێبی (تاریخ-ی جاھانگوشا-یی خاقان ساحیبقیران)ی بیجان (مێژوویەکی شا ئیسماعیلی یەکەم)، ج. ١٦٧٠]] تەھماسب تەمەن دە ساڵان دوای مردنی باوکی لەژێر سەرپەرشتی دیڤ سوڵتان ڕوملو، لالاکەی، فەرمانڕەوای دیفاکتۆی ئەو کایەیە، سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی.{{Sfn|Mitchell|2009b}}حوکمڕانی لەلایەن ئەندامێکی عەشیرەتی ڕوملو لای عەشیرەتەکانی تری [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] قەزیلباش و بەتایبەتی ئوستاجلو و تەکڵۆ قەبووڵ نەبوو.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}}کۆپێک سوڵتان، حاکمی تەبرێز و سەرۆکی ئۆستاجلو لەگەڵ چوھا سوڵتان (سەرۆکی عەشیرەتی تەکالو) توندترین نەیارەکانی ڕوملو بوون{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}} تەکەلوەکان لە ئیسفەھان و [[ھەمەدان]] زلھێز بوون و ئۆستاجلوەکان خوراسان و تەبرێزی پایتەختی سەفەوییان بەدەستەوە بوو.{{Sfn|Mitchell|2009b}}ڕوملو پێشنیاری سێ لایەنی بۆ ئەو دوو سەرکردە کرد کە قبوڵکرا، مەرجەکان بۆ ھاوبەشکردنی پۆستی ئەمیر ئەلئومارە (فەرماندەی گشتی) بوو.{{Sfn|Mitchell|2009b}}سێ دەسەڵاتی ناپایەدار بوو، بەو پێیەی ھەموو لایەنەکان لە پشکی خۆیان لە دەسەڵات ناڕازی بوون. لە بەھاری ساڵی ١٥٢٦ زنجیرەیەک شەڕ لە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]] فراوانتر بوو بۆ خوراسان و بوو بە شەڕی ناوخۆ.<ref>{{harvnb|Savory|Bosworth|2012}}; {{harvnb|Roemer|2008|pages=234}}.</ref>ھەر زوو فراکسیۆنی ئوستاجلو دوورخرانەوە و سەرکردەکەیان کۆپێک سوڵتان بە فەرمانی چوھا سوڵتان کوژرا..{{Sfn|Newman|2008|p=٢٦}}لە کاتی شەڕی ناوخۆدا، ھێرشبەرانی ئۆزبەکستان بە شێوەیەکی کاتی دەستیان بەسەر توس و [[گورگان|ئەستارئاباد]]دا گرت. ڕوملو تاوانبار کرا بە ھەڵکوتانە سەر، و لە سێدارە درا{{Sfn|Mitchell|2009b}}لەلایەن تەھمەسپەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}}لەسەر فەرمانی پاشای گەنج، چوھا سوڵتان (تاکە ئەندامی سێدارە کە مابووەوە) لە ساڵی ١٥٢٧ تا ١٥٣١ بوو بە فەرمانڕەوای ''دیفاکتۆ''ی شانشینەکە.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٦}}چوھا ھەوڵیدا ھەرات لە ھەژموونی شەملو دوور بخاتەوە، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ململانێ و تێیدا حوسێن خان پارێزگاری [[ھەرات]] ھەڵیکوتایە سەر کەمپەکە و چوھای کوشت و جێگەی گرتەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}}لەکاتێکدا شەڕی ناوخۆ لە نێوان قیزیلباشدا بەردەوام بوو، ئۆزبەکییەکان لەژێر دەستی ئوبەید اللە خان زەوییە سنوورییەکانیان داگیرکرد.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}عوبەید لە ساڵی ١٥٢٨دا ئەستارئاباد و توسی گرتەوە و گەمارۆی ھێراتی دا. تەھمەسپی تەمەن چواردە ساڵە فەرماندەیی سوپا دەکات و ئۆزبەکییەکانی شکست پێھێنا و لە شەڕی جامدا خۆی جیا کردەوە{{Sfn|Mitchell|2009b}}باڵادەستی سەفەوییەکان لە شەڕەکەدا بەھۆی بەکارھێنانی [[تۆپ (ڕوونکردنەوە)|تۆپیانەوە]] بوو کە لە عوسمانییەکان فێربوون.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٦}}ئەو سەرکەوتنە نە ھەڕەشەی ئۆزبەکستانی کەم کردەوە و نە ئاژاوەی نێوخۆی ئەو کایەی کەم کردەوە، بەو پێیەی تەھمەسپ ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ ڕۆژاوا بۆ سەرکوتکردنی یاخیبوونێک لە [[بەغدا]].<ref>{{harvnb|Mitchell|2009b}}; {{harvnb|Savory|Bosworth|2012|pages=}}.</ref>لەو ساڵەدا ئۆزبەکییەکان ھێراتیان گرت؛ بەڵام ڕێگەیان بە سام میرزا دا بگەڕێتەوە بۆ تەبرێز. داگیرکارییەکەیان زۆری نەخایاند و تەحمەسپ لە ھاوینی ساڵی ١٥٣٠ دەریان کردن و براکەی دامەزراند بەھرام میرزا پارێزگاری خوراسان و مامۆستای غازی خان تەکەڵوو بەھرام.<ref>{{harvnb|Mitchell|2009b}}; {{harvnb|Roemer|2008|pages=236}}.</ref>حوسێن خان لە ساڵی ١٥٣٣ ڕووخێنرا و لە سێدارە درا، ھەرچەندە بە ھاوسەرگیری خزمی شا بوو.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٤}}کەوتنی ئەو خاڵی وەرچەرخان بوو بۆ تەھمەسپ، کە ئێستا دەیزانی ھەر سەرکردەیەکی تورکمان لە بەرژەوەندی ھۆزەکەی خۆی دەبێت. نفوزی قزیلباشی کەمکردەوە و دەسەڵاتی زیاتری بە بیرۆکراسی «پیاوەکانی قەڵەم» دا و کۆتایی بە ڕژێم ھێنا.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٣٥}} == گرتنە دەستی دەسەڵات == === شەڕی عوسمانییەکان === [[پەڕگە:Sueleymanname_nahcevan.jpg|وێنۆک|سولەیمانی شایستە بەرەو نەخچیڤان ڕێپێوان دەکات. مینیاتور لە ناوی سولەیمانەوە، لەگەڵ شیعر بە زمانی فارسی]] لە ساڵی ١٥٣٢دا سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] بە ٥٠ ھەزار سەربازەوە لەژێر دەستی فیل پاشادا ئۆلامە بەگ تەکالوی نارد.{{Sfn|Mitchell|2009b}}ئۆلامە بەگ یەکێک بوو لەو ئەندامە زۆرانەی تەکالو کە دوای مردنی چوھا پەنای بۆ ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی برد.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٦–٢٧}}عوسمانییەکان دەستیان بەسەر تەبرێز و [[پارێزگای کوردستان|کوردستان]]دا گرت، و ھەوڵیان دا پشتیوانی لە [[پارێزگای گێڵان|گیلان]] وەربگرن.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٨}}تەھماسب عوسمانییەکانی دەرکرد، بەڵام ھەواڵی لەشکرکێشییەکی دیکەی [[ئۆزبەکستان]]، نەیھێشت شکستیان پێبھێنێت.{{Sfn|Mitchell|2009b}}سولەیمان لە تەممووزی ١٥٣٤دا فەزیری گەورەی خۆی ئیبراھیم پاشای سەدری عەعزەم نارد بۆ داگیرکردنی [[تەورێز|تەبرێز]] و دوای دوو مانگ پەیوەندی بەوەوە کرد.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤١}}سولەیمان بە ئاشتیانە بەغدا و شارە شیعەکانی وەک [[نەجەف]] داگیرکرد.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٨}}لەکاتێکدا عوسمانییەکان لە ڕێپێوانەکەدا بوون، تەھماسب لە [[بڵخ]] ھەڵمەتی ھەڵمەتی دژی ئۆزبەکییەکان بوو{{Sfn|Mitchell|2009b}}ڕەنگە یەکەم لەشکرکێشی عوسمانی گەورەترین قەیرانی سەردەمی ئەو بووبێت{{Sfn|Streusand|2019|p=١٤٨}}بەو پێیەی عەشیرەتی شەملو ھەوڵی ژەھراویکردنی داوە بە بێ سەرکەوتوویی ئەوان لە دژی تەھماسب ڕاپەڕین کە بەم دوایییە بە لابردنی حوسێن خان دەسەڵاتی خۆی دووپات کردبووەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٢}}یاخیبووان پەیوەندییان بە سولەیمانەوە کرد و داوای پشتیوانی لێکرد بۆ دانانی سام میرزا، کە بەڵێنی دا سیاسەتێکی لایەنگری عوسمانی پەیڕەو بکات.{{Sfn|Mitchell|2009b}}سولەیمان بە فەرمانڕەوای ئێران ناسی و ئەمەش دەرباری تەھماسبی تووشی شۆک کرد.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٤٨}}تەھماسب ئەو خاکەی کە دەستی بەسەردا گیراوە گرتەوە کاتێک سولەیمان چووە [[مێزۆپۆتامیا]] سولەیمانیش ھەوڵیدا سەرکردایەتی ھەڵمەتێکی دیکە بکات لە دژی. تەھماسب بە پلەی یەکەم ھێرشی کردە سەر پاسەوانی دواوەی خۆی، و سولەیمان لە کۆتایی ساڵی ١٥٣٥دا ناچار بوو پاشەکشە بکات بۆ [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] دوای ئەوەی ھەموو دەستکەوتەکانی لەدەستدا جگە لە بەغدا.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٢}}[[پەڕگە:Elkas_Mirza.jpg|وێنۆک|ئەلقاس میرزا و سولەیمانی مەزن. وێناکردن لە ناوی سولەیمانەوە]]پەیوەندییەکان لەگەڵ عوسمانییەکان تا ڕاپەڕینی ئەلقاس میرزا برا بچووکەکەی تەھمەسپ، کە لە ماوەی لەشکرکێشی عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٣٤–١٥٣٥دا سەرکردایەتی سوپای سەفەوی دەکرد و حاکمی شیرڤان بوو دوژمنایەتی مایەوە.{{Sfn|Fleischer|2011}}سەرکردایەتی ڕاپەڕینێکی سەرنەکەوتووی کرد دژی تەحمەسپ، کە لە بەھاری ساڵی ١٥٤٧دا دێربێنتی داگیرکرد و کوڕەکەی ئیسماعیلی وەک حاکم دەستنیشان کرد.{{Sfn|Ghereghlou|2016a}}ئەلقاس لەگەڵ ئەو ھێزانەی کە مابوونەوە ھەڵاتن بۆ [[کریمیا]] و پەنای بۆ سولەیمان برد، بەڵێنی گەڕاندنەوەی [[سوننە|ئیسلامی سوننە]]ی پێدا لە ئێران و ھانی دا بۆ سەرکردایەتی ھەڵمەتێکی دیکە دژی تەھمەسپ{{Sfn|Roemer|2008|p=242–243}}{{Sfn|Mitchell|2009a|p=٧٩}}لەشکرکێشییە نوێیەکە لە تەممووزی ١٥٤٨دا بەدوای گرتنی خێرای تەبرێزدا بوو؛ بەڵام زۆری نەخایاند ڕوون بووەوە کە ئیدیعاکانی ئەلقاس میرزا بۆ پشتیوانی لە ھەموو سەرکردەکانی قزیلباش دوورە لە ڕاستییەوە. ھەڵمەتە درێژخایەنەکە لەسەر تاڵانکردن بوو وەک چۆن [[ھەمەدان]] و [[قوم]] و [[کاشان]]یان تاڵان کرد پێش ئەوەی لە ئەسفەھان بوەستێنرێن.{{Sfn|Mitchell|2009b}}تەحمەسپ شەڕی لەگەڵ سوپای ماندووی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] نەکرد، بەڵکو ھەموو ناوچەکەی لە تەبرێزەوە تا سنووری وێران کرد؛ عوسمانییەکان نەیانتوانی بۆ ھەمیشە زەوییە دەستبەسەرکراوەکان داگیر بکەن، بەو پێیەی زۆری نەخایاند پێداویستییەکانیان تەواو بوو{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}ئەلقاس میرزا لە بەرەکانی جەنگدا بەدیل گیرا و لە قەڵایەکدا زیندانی کرا، لەوێش گیانی لەدەست دا. سولەیمان کۆتایی بە ھەڵمەتەکەی ھێنا و تا پاییزی ساڵی ١٥٤٩ ئەو ھێزە عوسمانیانەی کە مابوونەوە پاشەکشەیان کرد.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٣}}دوایین ھەڵمەتی خۆی لە دژی سەفەوییەکان لە مانگی ئایاری ساڵی ١٥٥٤ دەستپێکرد، کاتێک ئیسماعیل (کوڕی تەحمەسپ) ھێرشی کردە سەر ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و شکستی بە پارێزگاری ئەرزەروم ئەسکەندەر پاشا ھێنا. سولەیمان لە [[ئامەد|دیاربەکر]] بەرەو ئەرمەنی [[قەرەباغ]] ڕێپێوانی کرد و زەوییە ونبووەکانی داگیرکردەوە.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٣–٢٤٤}}تەھمەسپ سوپاکەی بەسەر چوار فەیلەقدا دابەش کرد و ھەریەکەیان بە ئاراستەیەکی جیاوازدا نارد، ئەمەش ئاماژەیە بۆ سوپای سەفەوییەکی بەرچاو گەورەتر. بەو پێیەی کە سەفەوییەکانی تەحمەسپ ئەو سوودەیان بەدەستەوە بوو، سولەیمان ناچار بوو پاشەکشە بکات.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٣}}عوسمانییەکان دانوستانیان بۆ [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] کرد، کە تێیدا تەھمەسپ دان بە سەروەری عوسمانیدا دەنێت لە میزۆپۆتامیا و بەشێکی زۆری کوردستان؛ بە دواخستنی ئیسلامی سوننە، بەڕێوەچوونی عومەر کۆشان و نەفرەت لە [[خەلافەتی ڕاشدین]] قەدەغە کرد. عوسمانییەکان گەرەنتی ھاتوچۆی ئازادیان بۆ زیارەتکارانی ئێران دەکرد بۆ مەککە، مەدینە، [[کەربەلا]] و [[نەجەف]].{{Sfn|Newman|2008|p=28}}{{Sfn|Köhbach|1989}} ئەم زاراوانە لە ھەلومەرجێکی لەبار بۆ سەفەوییەکان، بەڵگەی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی تەھمەسپ بوون{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} === ھەڵمەتەکانی گورجستان === تەھماسپ گرنگی بە [[قەوقاز]] و بەتایبەت گورجستان دەدا لەبەر دوو ھۆکار: بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی ھۆزی ئۆستاجلو (کە دوای شەڕی ناوخۆی ساڵی ١٥٢٦ زەوییەکانیان لە باشووری [[گورجستان]] و [[ئەرمەنستان]] ھێشتەوە) و ئارەزووی غەنیمەت، ھاوشێوەی ئەوەی باوکی. بەو پێیەی گورجستانکان بە شێوەیەکی سەرەکی مەسیحی بوون، ئەو بیانووی جیھادی بەکارھێنا بۆ ئەوەی پاساو بۆ لەشکرکێشییەکە بھێنێتەوە.<ref>{{harvnb|Savory|2007|pages=65}}; {{harvnb|Panahi|2015|pages=52}}.</ref>لە نێوان ساڵانی ١٥٤٠ بۆ ١٥٥٣، تەھمەسپ سەرکردایەتی چوار ھەڵمەتی دژ بە چەندین پاشای دەوڵەتی دابەشکراو کرد.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٤}} سوپای سەفەوی لە ھەڵمەتی یەکەمدا [[تبلیس|تفلیسی]] تاڵان کرد، لەوانەش کەنیسەکانی و ژن و منداڵی ئاغاکان{{Sfn|Hitchins|2001}} لە کاتی داگیرکاری دووەمیدا، بەڕواڵەت بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیری خاکی جۆرجیا، کێڵگەکانی تاڵان کرد و لێڤانی کاخێتی سوێندی دڵسۆزیی پێ خوارد.{{Sfn|Panahi|2015|p=٤٦}}تەھمەسپ ژمارەیەک دیلی گرتووە، کە نەوەکانیان «ھێزی سێیەم»یان لە ئیدارەی سەفەوی و بیرۆکراسی لەگەڵ تورکۆمان و [[فارسەکان|فارس]] پێکھێنا{{Sfn|Hitchins|2001}}ئەم «ھێزە سێیەم»ە ھەرچەندە لە سەردەمی عەباسی گەورەدا ھاتە سەر دەسەڵات، بەڵام لە چارەگی دووەمی دەسەڵاتی تەھمەسپدا وەک غوڵام و قورچی دەستی کرد بە دزەکردنەوە بۆ ناو سوپاکەی و لە لووتکەی ئیمپراتۆرییەتی سەفەویدا کاریگەری زیاتر بوو.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٦}} لە ساڵی ١٥٥٥ بەپێی ئاشتیی ئەماسیا ڕۆژھەڵاتی جۆرجیا لە دەستی ئێراندا مایەوە و ڕۆژاوای جۆرجیا لەلایەن تورکەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا{{Sfn|Mikaberidze|2015|p=xxxi}}تەھمەسپ بە سەپاندنی ژمارەیەک دامەزراوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێران و دانانی موسڵمانان لەسەر تەختی کارتلی و کاخێتی ھەوڵی چەسپاندنی ھەژموونی خۆی دەدا؛ یەکێکیان [[داوود خان]] بوو، برای سیمۆنی یەکەمی کارتلی بوو.{{Sfn|Hitchins|2001}}دانانی داوود خان ئەو ھێزانەی [[گورجستان|جۆرجیا]] کە ھەوڵیان دەدا تفلیس لەژێر دەستی سیمۆن و باوکی، لوارسەبی یەکەمی کارتلی، لە شەڕی گەریسیدا داگیر بکەنەوە، بێھیوا نەکرد؛ شەڕەکە بە چەقبەستوویی کۆتایی ھات و لوارسەب و فەرماندەی سەفەوی شەھڤێردی سوڵتان کوژران{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٥}} === پەنابەرانی شاھانە === [[پەڕگە:Tahmasp,_Humayun_Meeting.jpg|وێنۆک|تەھامسپ و ھومایون لە فێستیڤاڵێکی نەورۆز (چێھێل سۆتون، ئەسفەھان)]] یەکێک لە ڕووداوە بەناوبانگەکانی سەردەمی تەحمسپ سەردانی [[ھومایوون|ھومایون]] بوو کە یەکەم منداڵی بابور و ئیمپراتۆری [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|مەغۆلی]] بوو کە لەلایەن براکانییەوە ڕووبەڕووی یاخیبوون بووەوە.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٦}}[[ھومایوون|ھومایون]] ھەڵات بۆ [[ھەرات]] و بە [[مەشھەد]] و [[نەیشابوور]] و سەبزەوەر و [[قەزوین]] گەشتی کرد و لە ساڵی ١٥٤٤ لە سۆڵتانییە چاوی بە تەھمەسپ کەوت{{Sfn|Thackston|2004}}تەھمەسپ وەک میوانێک ڕێزی لە ھۆمایون گرت و وەرگێڕانێکی وێناکراوی گوڵستانی [[سەعدی]] پێبەخشی کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەبو سەعید میرزا، باپیرە گەورەی ھومایون{{Sfn|Eraly|2000|p=104}}{{Sfn|Soudavar|2017|p=٤٩}}بەڵام ڕەتیکردەوە ھاوکاری سیاسی پێبدات مەگەر موسڵمانی [[شیعە]] نەبێت. ھومایون بە دوودڵی ڕازی بوو، بەڵام کاتێک گەڕایەوە بۆ [[ھیندستان]] گەڕایەوە بۆ ئیسلامی [[سوننە]] و شیعەی ئێرانی ناچار نەکرد بۆ موسڵمانبوون.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٦}}ھومایون نەورۆزی لە دەرباری شا بەسەر برد، و لە ساڵی ١٥٤٥دا بە سوپایەک کە لەلایەن تەھمەسپەوە دابینکرابوو بۆ وەرگرتنەوەی زەوییە لەدەستچووەکانی ڕۆیشت؛ یەکەم فەتحی قەندەھار بوو کە ڕادەستی شازادەی گەنجی سەفەوی کرد.<ref>{{harvnb|Thackston|2004}}; {{harvnb|Streusand|2019|pages=148}}.</ref>بەڵام ھەر زوو موراد میرزا کۆچی دوایی کرد و شارەکە بوو بە ئێسکی ململانێی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆرییەت؛ سەفەوییەکان دەیانگوت کە بۆ ھەمیشە پێیان دراوە ومەغۆلەکان دەیانگوت کە ئاپاناژەکە لەگەڵ مردنی شازادەدا بەسەر دەچێت.{{Sfn|Thackston|2004}}تەھامسپ یەکەم گەشتی سەفەوی بۆ قەندەھار لە ساڵی ١٥٥٨ دەستی پێکرد و شارەکەی داگیرکردەوە{{Sfn|Streusand|2019|p=١٤٨}} یەکێکی دیکە لە سەردانکەرە دیارەکانی دەرباری تەھمەسپ، شەھزادە بایەزید بوو، ئەو شازادە ھەڵھاتووەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] بوو کە لە [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی]] باوکی یاخی بوو و بە سوپایەکی ١٠ ھەزار کەسییەوە چووە لای شا بۆ ئەوەی ڕازی بکات شەڕێک لە دژی عوسمانییەکان دەستپێبکات.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٧}}ھەرچەندە ڕێزی لە بایزید گرت، بەڵام تەھمەسپ نەیدەویست ئاشتی ئەمیسیا تازە واژووکراو تێکبدات{{Sfn|Faroqhi|Fleet|2013|p=446}}{{Sfn|Mitchell|2009a|p=١٢٦}}بە گومانی ئەوەی کە بایزید پلانی کودەتای داڕشتووە، وای لێکرد دەستگیری بکات و بیگەڕێنێتەوە لای عوسمانییەکان؛ بایزید و منداڵەکانی دەستبەجێ لە سێدارە دران.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٧}} === دواتر ژیان و مردن === [[پەڕگە:Iran, Qazvin, Safavid period - Shah Tahmasp I (1514-1576) Seated in a Landscape - 1917.1078 - Cleveland Museum of Art.tif|وێنۆک|تەھماسبی یەکەم ڕەنگ کراوە ج. ١٥٧٥]] یاخیبوونێکی ساڵی ١٥٦٤ لە ھەرات لەلایەن مەعسوم بەک و پارێزگارەکانی خوراسانەوە سەرکوت کرا، بەڵام ناوچەکە بە کێشە مایەوە و دوای دوو ساڵ لەلایەن ئۆزبەکییەکانەوە ھەڵیانکوتایە سەر.{{Sfn|Newman|2008|p=٣٨–٣٩}}تەھمەسپ لە ساڵی ١٥٧٤ بە سەختی نەخۆش کەوت، و لە ماوەی دوو مانگدا دوو جار لە مردن نزیک بووەوە.{{Sfn|Savory|2007|p=٦٧}}بەو پێیەی شازادەیەکی جێنشینی ھەڵنەبژاردبوو پرسیاری جێنشینی لەلایەن ئەندامانی بنەماڵەی پاشایەتی و سەرکردەکانی قزیلباشەوە دەوروژێندرا. کوڕە خۆشەویستەکەی، حەیدەر میرزا، لەلایەن ھۆزی ئوستاجلو و جۆرجییە دەسەڵاتدارەکانی دەربارەوە پشتیوانی لێدەکرا؛ شازادەی زیندانیکراو ئیسماعیل میرزا لەلایەن پەری خان خانم کچە کاریگەرەکەی تەھمەسپەوە پشتیوانی دەکرا.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٧}}فراکسیۆنی لایەنگری حەیدەر ھەوڵی نەھێشتنی ئیسماعیلیان دا بە بەدەستھێنانی ڕەزامەندی کاستێلانی قەڵای قەحقاحە (کە ئیسماعیل لەوێ زیندانی کرابوو)، بەڵام پەری خان لە پیلانەکە ئاگادار بوو و تەحمەسپی ئاگادار کردەوە؛ شا کە ھێشتا حەزی لە کوڕەکەی بوو فەرمانی دا کە لەلایەن موشەکدارەکانی ئەفشارەوە پاسەوانی لێ بکرێت.{{Sfn|Pārsādust|2009}}تەھمەسپ کە لە نەخۆشییەکەی چاکبووەوە، سەرنجی خۆی بۆ کاروباری دەوڵەت گەڕاندەوە؛ بەڵام گرژی دادگا ھەر مایەوە و شەڕێکی ناوخۆیی دیکەی لێکەوتەوە کاتێک شا لە ١٤ی ئایاری ١٥٧٦ بەھۆی ژەھراویبوونەوە کۆچی دوایی کرد{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٨}}ژەھراویبوونەکە بە ئەبو ناسر گیلانی تاوانبار کرا، پزیشکێک کە لە کاتی نەخۆشکەوتنیدا لە تەحمەسپ دەخوێند. کاتێک تەحمەسپ کۆچی دوایی کرد، ئەبو نەسر تۆمەتبار کرا بە [[خیانەت]] لەو چارەسەرەی کە بۆی نووسیبوو، و لەناو کۆشکەکەدا لە سێدارە درا.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}تەھمەسپی یەکەم درێژترین دەسەڵاتی ھەر ئەندامێکی بنەماڵەی سەفەوی ھەبووە: نۆ ڕۆژ کەمتر لە پەنجا و دوو ساڵ{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} == سیاسەتی ناوخۆی تەھماسبی یەکەم == === کارگێڕی === [[پەڕگە:Flag_of_Shah_Tahmasp_I.svg|وێنۆک|ئاڵای تەھماسبی یەکەم]] [[پەڕگە:Qazvin_-_Chehel_Sotun.jpg|وێنۆک|کۆشکی چێھێل سۆتون لە [[قەزوین]]]] دەسەڵاتی تەھمەسپ لە دوای شەڕە ناوخۆیییەکانی نێوان سەرکردەکانی قزیلباش بوو بە «دەسەڵاتێکی تایبەتی» کە ھەوڵی دەدا بە بەھێزکردنی بیرۆکراسی فارس کۆنترۆڵکردنی کاریگەری تورکمان. گۆڕانکارییە سەرەکییەکە دەستنیشانکردنی قازی جەھان قەزڤینی بوو لە ساڵی ١٥٣٥دا، کە بە دەستپێکردنی دیالۆگ لەگەڵ پورتوگالییەکان، ڤێنیزییەکان، دیپلۆماسی ھێنایە دەرەوەی [[ئێران]]، مەغۆلەکان و شانشینە شیعەکانی دەجان.{{Sfn|Mitchell|2009a|p=٦٨}}ھەروەھا ئەنتۆنی جێنکنسۆن، گەڕانی [[شانشینی ئینگلتەرا|ئینگلیز]] کە لە ساڵی ١٥٦٢ لە دەرباری سەفەوی پێشوازی لێکرا، ھەوڵی داوە بازرگانی بەرەوپێش ببات{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}ھەبسبورگەکان بە تامەزرۆیییەوە بوون بۆ پێکھێنانی ھاوپەیمانی لەگەڵ سەفەوییەکان دژی عوسمانییەکان. لە ساڵی ١٥٢٩ فێردیناندی یەکەم نێردەیەکی نارد بۆ ئێران بە ئامانجی ھێرشی دوو بەرەی بۆ سەر ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵی دواتردا؛ بەڵام ئەو ئەرکە سەرکەوتوو نەبوو، چونکە نێردراوەکە زیاتر لە ساڵێکی خایاند بۆ گەڕانەوە.{{Sfn|Slaby|2005}}یەکێک لە گرینگترین ڕووداوەکانی سەردەمی تەھمەسپ، گواستنەوەی پایتەختی سەفەوی بوو، کە دەستی پێکرد کە بە سەردەمی [[قەزوین]] ناسراوە{{Sfn|Aldous|2021|p=٣٥}}ھەرچەندە ڕێکەوتی وردی دیارینەکراوە، بەڵام تەھمەسپ لە قۆناغێکی ١٥٤٠ی سەدەی ڕابردوودا کە سەرلەنوێ نیشتەجێ بوونەوەی نەتەوەیییەکان بووە، دەستی کرد بە ئامادەکارییەکان بۆ ئەوەی پایتەختی شاھانە لە [[تەورێز|تەبرێزەوە]] بگوازرێتەوە بۆ قەزوین{{Sfn|Mitchell|2009b}}گواستنەوە لە تەبرێزەوە بۆ قەزوین نەریتی [[تورکەکان|تورک]]-مەغۆڵی وەستاند کە لە نێوان لەوەڕگەی ھاوین و زستاندا لەگەڵ مەڕەکاندا دەگۆڕێت، ئەمەش کۆتایی بە شێوازی ژیانی کۆچەری ئیسماعیل یەکەم ھێنا.{{Sfn|Aldous|2021|p=٣٧}}بیرۆکەی دەوڵەتێکی [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] کە ناوەندێکی لە تەبرێز ھەبێت، بۆ ئیمپراتۆرییەتێک کە ناوەندەکەی لە فەلاتی ئێراندا بێت، وازی لێ ھێنرا.{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٩}}گواستنەوە بۆ شارێک کە بە ڕێڕەوێکی کۆن لە ڕێگەی خوراسانەوە کایەکەیان بەیەکەوە دەبەستەوە، ڕێگەی بە پلەیەکی زیاتری ناوەندگەرایی دا کاتێک پارێزگا دوورەکانی وەک شیروان، جۆرجیا و [[پارێزگای گێڵان|گیلان]] ھێنرانە ناو کۆشکی سەفەوی.{{Sfn|Mitchell|2009a|p=١٠٥}}دانیشتوانی غەیرە قزیلباشی قەزوین ڕێگەیان بە تەحمەسپ دا ستافی نوێ بھێنێتە دادگاکەی کە پەیوەندییان بە ھۆزەکانی تورکەوە نەبووە. شارەکە کە پەیوەندی بە ئۆرتۆدۆکسی و حوکمڕانی سەقامگیرەوە ھەبوو، لەژێر چاودێری تەھمەسپدا گەشەی کرد؛ پێشەنگی ئەو سەردەمە بینای چێھێل سۆتۆنە.{{Sfn|Mitchell|2009b}} === چاکسازی سەربازی === سەربازی سەفەوی لە سەردەمی تەھمەسپدا پەرەی سەند، بە تایبەتی تۆپچییەکان (توفچیان) و موشەکچییەکان (توفانگچیان){{Sfn|Savory|2007|p=٥٧}}گۆلار-ئاغاسی، کۆیلە سەربازییەکان کە لەلایەن تەھماسپەوە لە دیلەکانی قەفقاز پەرەی پێدرابوو، فەرماندەیی توپچیان و توفانگچیانیان دەکرد.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٧٠}}بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی قزیلباش، نازناوی ''ئەمیر الومەرا'' و ''وەکیل''ی وەستاند.{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}}قورچی باشی کە پێشتر ژێردەستی ئەمیر ئەلئومەرا بوو، بوو بە سەرۆکی سەربازی [[سەفەوییەکان|سەفەوی]].{{Sfn|Savory|2007|p=٥٦}} === گرنگیدان بە ئەدەب === [[پەڕگە:Tahmasp I (16024855).jpg|وێنۆک|150px|چاپی تەھماسپ لەلایەن یۆھان تیۆدۆر دی برای]] تەھماسب بە گەورەترین سپۆنسەر سەفەوی ناوزەد کراوە.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٩١}}ئەو ناوی یەکێک بوو لە بەناوبانگترین دەستنووسە وێناکراوەکانی شانامە کە لەلایەن باوکییەوە لە دەوروبەری ساڵی ١٥٢٢ ڕاسپێردرابوو و لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٥٣٠دا تەواو بوو{{Sfn|Simpson|2009}}ئەو ھاندانی نیگارکێشانی وەک کەمال ئەدین بێھزاد، {{Sfn|Soudavar|2017|p=٥١}}و کاری لەسەر تابلۆکانی باڵکۆنی چێھێل سۆتۆن کردووە.{{Sfn|Ghasem Zadeh|2019|p=٤}} تاریخی عەلەمعەرەیە عەباسی سەردەمی تەحمەسپ بە لووتکەی ھونەری خەتخەت و وێنەیی سەفەوی ناودەبات.{{Sfn|Mitchell|2009b}}بەڵام تاھمەسپ ھاندانی [[شیعر]]ی دەدا یان نا، دیار نییە.{{Sfn|Ghasem Zadeh|2019|p=٧}} === ئایین === [[پەڕگە:Khalili_Collection_Islamic_Art_qur_0729_fol_1b-2a.jpg|وێنۆک|[[قورئان|قورئانێک]] کە ڕەنگە سەر بە تەحمەسپی یەکەم بێت، لە ڕێکەوتی تەمموز-ئابی ١٥٥٢]] تەھمەسپ خۆی بە «پاشایەکی عیرفانی شیعە خواپەرست» وەسف کردووە.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٦٤}}کۆنەپەرستی ئایینی ئەو سەرنجڕاکێشترین لایەنی کارەکتەری ئەو بوو بۆ مێژوونووسان، بەو پێیەی تا چەند بیروباوەڕەکانی کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی ئایینی سەفەوی ھەبووە، ڕەگ و ڕیشەی لە ئیسلامی شیعەی فارسیدا ھەیە.{{Sfn|Mitchell|2009b}}تەھمەسپ دەیویست شاعیرانی دەربارەکەی لەسەر [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی]] بنووسن، نەک ئەو.{{Sfn|Canby|2000|p=٧٢}}[[شیعەی دوازدە ئیمام|شیعەی ئیمامی]] وەک عەقیدەیەکی نوێی پاشایەتی دەبینی، و شێخ عەلی ئەلکەرەکی وەک جێگری ئیمامی شاراوە دەستنیشان کرد.{{Sfn|Streusand|2019|p=١٦٤}} == سکەلێدان == دراوەکانی تەھماسبی یەکەم تایبەتمەند بوون بەو ناوچانەی کە تێیدا دروست کرابوون، ''[[ئاقچە (دراو)|ئاقچە]]'' لە شیروان بەکاردەھێنرا؛ لە [[پارێزگای مازەندەران|مازەندەران]] ''تانکا'' بەکاردەھێنرا و خوزستانیش دراوی ''لارین''ی بەکاردەھێنا. تا ساڵانی ١٥٧٠ زۆرینەی ئەم دراوە سەربەخۆیانە پێکەوە لکێندران. بە گوتەی میشێل مێمبریی ڤێنیزایی، ھیچ بازرگانێک بەبێ مۆڵەتی سوڵتان نەیدەتوانی لە سنوورەکانی عوسمانییەوە گەشت بکات بۆ ئێران. ھەموو گەشتیاران ئەگەر مۆڵەتی شاھانەیان نەبووایە، دەگیران و دەستگیر دەکران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Matthee|یەکەم=Rudi|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=TwOmpwAACAAJ&dq=isbn:9781780760797&hl=ckb&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&redir_esc=y|سەردێڕ=The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars|دوایین٢=Floor|یەکەم٢=Willem|دوایین٣=Clawson|یەکەم٣=Patrick|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٦-٠٧٩-٧|زمان=en}}</ref> لە دراوەکاندا، [[عەرەبی]] وەک تاکە زمانی بەکارھێنراو نیشان نەدراوە، لە دراوە [[فلس]]ییەکاندا (فۆلوسی شاھی)دا، دەستەواژەیەک ھەیە کە بە زمانی [[فارسی]] داڕێژراوە. == خێزان == [[پەڕگە:Shah_Tahmasp_by_Charles_Heath.jpg|وێنۆک|ڕاست|تەھماسبی یەکەم لەلایەن چارڵز ھیسەوە]] تەھمەسپ، بە پێچەوانەی باوباپیرانییەوە کە شوویان بە تورکمان کردووە، جۆرجی و [[چەرکەس|چەرکەسیان]] بە ژن وەرگرتووە؛ زۆربەی منداڵەکانی بە ڕەچەڵەک قەوقازی بوون{{Sfn|Savory|2007|p=٦٨}}تاکە ھاوسەری تورکمانی ھاوسەری سەرەکی بوو، سوڵتانوم بێگم لە ھۆزی مەوسیلو (ھاوسەرگیرییەکی دەوڵەت)، کە دوو کوڕی لەدایکبوو: محەممەد خودابەندە و ئیسماعیل دووەم.{{Sfn|Newman|2008|p=٢٩}}پەروەردەکردنی تەحمەسپ سەرەڕای خراپی پەیوەندی لەگەڵ ئیسماعیل کە بەھۆی [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ھاوڕەگەزبازییەوە]] زیندانی کردبوو، بە باش دادەنرێت{{Sfn|Ghereghlou|2016a}}ئاگاداری منداڵەکانی بوو؛ کچەکانی لە بواری کارگێڕی و [[ھونەر]] و سکۆلەرشیپدا فێرکرابوون{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٥٠}}و حەیدەر میرزا (کوڕە خۆشەویستەکەی، لە کۆیلەیەکی جۆرجیا لەدایکبووە) بەشداری لە کاروباری دەوڵەتدا دەکرد.<ref>{{harvnb|Roemer|2008|p=247}}; {{harvnb|Savory|2007|page=68}}.</ref> * تەھمەسپ حەوت ھاوسەری ناسراوی ھەبوو: # [[سوڵتانوم بێگم|سوڵتانوم بێگوم]] (نزیکەی ١٥١٦ – ١٥٩٣ لە قەزوین)، ھاوسەری سەرەکیتەھماسب لە ھۆزی مەوسیلو، دایکی دوو کوڕە گەورەکەی{{Sfn|Newman|2008|p=٢٩}} # [[سوڵتان-ئاغا خانم]] چەرکەسی، خوشکی شەمخاڵ سوڵتان چێرکێس (پارێزگاری سەکی)، دایکی پەری خان خانم و سلێمان میرزا{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٧}} # سوڵتانزادە خانم، کۆیلەیەکی جۆرجیا، دایکی حەیدەر میرزا{{Sfn|Savory|2007|p=٦٨}} # زەھرا باجی، جۆرجیا، دایکی مستەفا میرزا و عەلی میرزا{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٥٣}} # ھوری خان خانم، جۆرجیا، دایکی زەینەب بێگم و مریەم بێگم{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٩}} # خوشکێکی وەرەزا شالیکاشڤیلی{{Sfn|Mitchell|2011|p=٦٧}} # زەینەب سوڵتان خانم بێوەژنەی بەھرام میرزا برا بچووکەکەی تەھمەسپ{{Sfn|Newman|2008|p=٣١}} * چواردە کوڕی ھەبوو: # [[محەممەد خودابەندە]] (١٥٣٢ – ١٥٩٥ یان ١٥٩٦)، شای ئێران (ڕ. ١٥٧٨–١٥٨٧){{Sfn|Savory|2007|p=٧٠}} # [[ئیسماعیلی دووەم]] (٣١ی ئایاری ١٥٣٧ – ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٥٧٧)، شای ئێران (ڕ. ١٥٧٦ – ٧٧){{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # موراد میرزا (کۆچی دوایی ١٥٤٥)، پارێزگاری قەندەھار؛ لە کۆرپەییدا مردووە{{Sfn|Thackston|2004}} # سولەیمان میرزا (کۆچی دوایی ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٧٦)، پارێزگاری [[شیراز]] لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # [[حەیدەر میرزا سەفەوی|حەیدەر میرزا]] (٢٨ی ئەیلوولی ١٥٥٦ – ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٧٦)، بۆ ماوەی ڕۆژێک دوای مردنی تەIمەسپ، خۆی بە شای ئێران ناوبرد؛ لە قەزوین لەلایەن پاسەوانەکانییەوە کوژراوە{{Sfn|Savory|2007|p=٦٩}} # مستەفا میرزا، (کۆچی دوایی ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٧٦)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژرا؛{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} کچەکەی لەگەڵ عەباسی گەورەدا ھاوسەرگیری کرد{{Sfn|Canby|2000|p=١١٨}} # جونەید میرزا (کۆچی دوایی ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # مەحموود میرزا (کۆچی دوایی ٧ی ئازاری ١٥٧٧)، پارێزگاری شیروان و لاھیجان، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژرا{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # ئیمامی قولی میرزا (کۆچی دوایی ٧ی ئازاری ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە..{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # عەلی میرزا (لە ٣١ی کانوونی دووەمی ١٦٤٢ کۆچی دوایی کرد)، لەلایەن عەباسی گەورەوە کوێر کرا و زیندانی کرا{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # ئەحمەد میرزا (کۆچی دوایی ٧ی ئازاری ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە.{{Sfn|Ghereghlou|2016a}} # موراد میرزا (کۆچی دوایی ١٥٧٧)، لە کاتی پاکتاوکردنی ئیسماعیلی دووەمدا کوژراوە{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # زەین عابدین میرزا، لە منداڵیدا کۆچی دوایی کرد{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # موسا میرزا، لە منداڵیدا کۆچی دوایی کرد{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} * ڕەنگە تەھمەسپ سێزدە کچی ھەبووبێت کە ھەشتیان ناسراون:{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # گەوھەر سوڵتان بێگم (کۆچی دوایی ١٥٧٧)، ھاوسەرگیری لەگەڵ سوڵتان ئیبراھیم میرزا کردووە{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٥٠}} # پەری خان خانم (کۆچی دوایی ١٥٧٨)، بە فەرمانی خەیر ئەلنیسا بێگم کۆچی دوایی کردووە{{Sfn|Savory|2007|p=٧١}} # زەینەب بێگم (لە ٣١ی ئایاری ١٦٤٠ کۆچی دوایی کردووە)، لەگەڵ عەلی قولی خان شەملو ھاوسەرگیری کردووە{{Sfn|Babaie|Babayan|Baghdiantz-McCabe|Farhad|2004|p=٣٥}} # مریەم بێگم (کۆچی دوایی ١٦٠٨)، ھاوسەرگیری لەگەڵ خان ئەحمەد خان کردووە{{Sfn|Savory|Bosworth|2012}} # شەھربانو خانم، ھاوسەرگیری لەگەڵ سەلمان خان ئوستاجلو کردووە{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٦}} # خەدیجە بێگم (لە دوای ساڵی ١٥٦٤ کۆچی دوایی کردووە)، ھاوسەرگیری لەگەڵ جەمشید خان کردووە (نەوەکەی ئەمیرە دەباج، فەرمانڕەوایەکی ناوخۆیی لە ڕۆژاوای [[پارێزگای گێڵان|گیلان]]{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٦}} # فاتیمە سوڵتان خانم (کۆچی دوایی ١٥٨١) لەگەڵ ئەمیرخان مەوسیلو ھاوسەرگیری کردووە # خانیش بێگم ھاوسەرگیری لەگەڵ شا نیمتوڵڵا ئەمیر نیزام الدین عەبد ئەلباقی (سەرۆکی فەرمانی نیعمەتوڵڵاھی) کردووە{{Sfn|Szuppe|2003|p=١٤٧}} == مێژوونووس == تەھماسبی یەکەم بۆ ماوەی پەنجا و دوو ساڵ حوکمڕانی کرد، کە لە ھەموو پاشایەکی دیکەی سەفەوی درێژتر بوو. ئەو کاریگەرییەکی کەمی لەسەر مێژوونووسانی ڕۆژاوا دروست کردووە، و وەک بەدبەختێکی شەھوەتباز و خۆپەرستێکی ئایینی وەسف کراوە.{{Sfn|Savory|2007|p=٥٧}}ھەرچەندە دەیەی یەکەمی دەسەڵاتی تەھمەسپ ھاوشێوەی ساڵەکانی دوای چاڵدیرانی دەسەڵاتی ئیسماعیلی یەکەم بوو، بەڵام دەسەڵاتی لە عەشیرەتەکانی قزیلباش گرت و لە تەمەنی چواردە ساڵیدا ڕووبەڕووی ئۆزبەکییەکان بووەوە و ئەوەندە عەقڵی سەربازی ھەبوو بۆ ئەوەی خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ عوسمانییەکان بەدوور بگرێت {{Sfn|Roemer|2008|p=٢٤٩}}سەرەڕای ڕاپەڕین و نائارامی، ئەو ئیمپراتۆرییەتەی کە لە باوکی بە میراتی گرتبوو، پاراست و فراوانی کرد.{{Sfn|Mitchell|2009b}}تەھمەسپ زۆر جار گەوھەری دەفرۆشت و مامەڵەی بە کەلوپەلی دیکەوە دەکرد، بەڵام وەک پێشێلکردنی یاسای ئایینی باجی نزیکەی ٣٠ ھەزار تۆمان ڕەتدەکردەوە.{{Sfn|Savory|2007|p=60}}{{Sfn|Roemer|2008|p=٢٥٠}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٣}} === چاوگنامە === {{refbegin|30em|indent=yes}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Akopyan|یەکەم=Alexander V.|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|سەردێڕ=The Safavid World|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠-٠٣٩٢٨٧-٦|oclc=١٢٧٤٢٤٤٠٤٩|شوێنی بڵاوکردنەوە=New York|chapter=Coinage and the monetary system|پەڕەکان=٢٨٥–٣٠٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aldous|یەکەم=Gregory|ناونیشان=https://www.bloomsbury.com/us/safavid-persia-in-the-age-of-empires-9780755633784/|سەردێڕ=Safavid Persia in the Age of Empires, the Idea of Iran Vol. 10|ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٥٦-٣٣٧٨-٤|editor-last=Melville|editor-first=Charles|پەڕەکان=٢٩–٤٦|chapter=The Qazvin Period and the Idea of the Safavids}} * {{cite encyclopedia|year=2009|title=Ṣafavid Dynasty|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|location=London|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0696|pages=|last2=Matthee|first2=Rudi|last1=Amoretti|first1=Biancamaria Scarcia|isbn=978-0-19-530513-5}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Babaie|یەکەم١=Sussan|دوایین٢=Babayan|یەکەم٢=Kathryn|دوایین٣=Baghdiantz-McCabe|یەکەم٣=Ina|دوایین٤=Farhad|یەکەم٤=Massumeh|سەردێڕ=Slaves of the Shah: New Elites of Safavid Iran|ناونیشان=https://archive.org/details/slavesofshahnewe0000unse|chapter = The Safavid Household Reconfigured: Concubines, Eunuchs, and Military Slaves|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٦٨٦-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Babayan|یەکەم=Kathryn|ناونیشان=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199732159.001.0001/oxfordhb-9780199732159-e-13#oxfordhb-9780199732159-div1-56|سەردێڕ=The Oxford Handbook of Iranian History|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٣٢١٥-٩|editor-last=Daryaee|editor-first=Touraj|editor-link=Touraj Daryaee|شوێن=Oxford|پەڕەکان=٢٨٥–٣٠٦|chapter=The Safavids in Iranian History (1501–1722)|doi=10.1093/oxfordhb/9780199732159.001.0001}} * {{EI2|last1=Babinger|first1=Fr.|last2=Savory|first2=Roger|volume=8|title=Ṣafī al-Dīn Ardabīlī|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/safi-al-din-audabili-SIM_6446}} * {{cite encyclopedia|year=1983|title=ADMINISTRATION in Iran vi. Safavid, Zand, and Qajar periods|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/administration-vi-safavid|last=Bakhash|first=S.|pages=}} * {{EI3|last1=Bruijn|first1=J.T.P. de|volume=8|title=Sabk-i, Hindī|url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_6377|date=٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown|یەکەم=Daniel W.|سەردێڕ=A new introduction to Islam|ناونیشان=https://archive.org/details/newintroductiont0000brow|بڵاوکەرەوە=[[Wiley-Blackwell]]|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-٥٨٠٧-٧|oclc=١١٥٠٨٠٢٢٢٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Canby|یەکەم=Sheila R.|سەردێڕ=The Golden Age of Persian Art, 1501-1722|بڵاوکەرەوە=Harry N. Abrams|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٩-٤١٤٤-١|oclc=٤٣٨٣٩٣٨٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Eraly|یەکەم=Abraham|سەردێڕ=Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals|ناونیشان=https://archive.org/details/emperorspeacockt00eral|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Penguin Books|ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-١٠٠١٤٣-٢|شوێن=New Delhi|پەڕەکان=[https://archive.org/details/emperorspeacockt٠٠eral/page/n١٠٨ ١٠١]–١١٤|oclc=٤٧٠٣١٣٧٠٠}} * {{cite encyclopedia|year=2011|title=ALQĀS MĪRZA|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/alqas-alqasb-alqas-mirza-safawi|last=Fleischer|first=C.|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Faroqhi|یەکەم١=Suraiya N.|سەردێڕ=The Cambridge History of Turkey, Volume 2. The Ottoman Empire as a World Power, 1453–1603|دوایین٢=Fleet|یەکەم٢=Kate|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٢٠٩٤-٩|شوێن=Cambridge}} * {{cite encyclopedia|year=2016a|title=ESMĀʿIL II|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://www.iranicaonline.org/articles/esmail-02|last=Ghereghlou|first=Kioumars|pages=}} * {{cite encyclopedia|year=2016b|title=ḤAYDAR ṢAFAVI|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/haydar-safavi|last=Ghereghlou|first=Kioumars|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Guliyev|یەکەم١=Ahmad|سەردێڕ=Safavids in Venetian and European Sources|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press|ژپنک=٩٧٨-٨٨-٦٩٦٩-٥٩٢-٦|doi=10.30687/978-88-6969-592-6}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghasem Zadeh|یەکەم١=Eftekhar|سەردێڕ=Safavid approach to art in the period of Shah Tahmasb Safavid|journal=Afagh Journal of Humanities|بەرگ=٣١|ڕێکەوت=٢٠١٩|پەڕەکان=١–١٥|ناونیشان=https://www.magiran.com/paper/2065047}} * {{cite encyclopedia|year=2001|title=GEORGIA ii. History of Iranian-Georgian Relations|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/georgia-ii-history-|last=Hitchins|first=Keith|pages=}} * {{cite encyclopedia|year=1989|title=AMASYA, PEACE OF|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/amasya-peace|last=Köhbach|first=M.|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khafipour|یەکەم=Hani|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|سەردێڕ=The Safavid World|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠-٠٣٩٢٨٧-٦|oclc=١٢٧٤٢٤٤٠٤٩|شوێنی بڵاوکردنەوە=New York|chapter=Beyond Charismatic Authority: The crafting of a Sovereign’s Image in the Public Sphere|پەڕەکان=١١١–١٢١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Maeda|یەکەم=Hirotake|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|سەردێڕ=The Safavid World|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠-٠٣٩٢٨٧-٦|oclc=١٢٧٤٢٤٤٠٤٩|شوێنی بڵاوکردنەوە=New York|chapter=Against all odds: the Safavids and the Georgians|پەڕەکان=١٢٥–١٤٤}} * {{cite encyclopedia|year=2008|title=SAFAVID DYNASTY|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/safavids|last=Matthee|first=Rudi|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Matthee|یەکەم=Rudi|سەردێڕ=The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500-1900|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١١٨٥٥-٠|oclc=٩١٨٢٧٥٣١٤|شوێنی بڵاوکردنەوە=Princeton}} * {{cite encyclopedia|year=2002|title=NAJM-E ṮĀNI|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/najm-e-ani|last=Mazzaoui|first=Michel M.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitchell|یەکەم=Colin P.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=APcBAwAAQBAJ&q=false|سەردێڕ=The Practice of Politics in Safavid Iran: Power, Religion and Rhetoric|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ساڵ=٢٠٠٩a|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٥٨٨-٣|پەڕەکان=١–٣٠٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitchell|یەکەم=Colin P.|سەردێڕ=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society |بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٩٩١٩٤-٣}} * {{cite encyclopedia|year=2009b|title=ṬAHMĀSP I|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/tahmasp-i|last=Mitchell|first=Colin P}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mikaberidze|یەکەم١=Alexander|سەردێڕ=Historical Dictionary of Georgia|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٤١٤٦-٦|edition=2|شوێن=Lanham, Maryland|بەستەری نووسەر=Alexander Mikaberidze}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Newman|یەکەم=Andrew J.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KPgBAwAAQBAJ&q=false|سەردێڕ=Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٦٦١-٣|پەڕەکان=١–٢٨١}} * {{cite encyclopedia|year=2004|title=HOMĀYUN PĀDEŠĀH|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/homayun-padesah|last=Thackston|first=Wheeler M.|pages=}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Panahi|یەکەم١=Abbas|ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=Shah Tahmasb I's Military Campaigns' Consequences to Caucasus and Georgia|ناونیشان=https://jhr.usb.ac.ir/article_2536.html|journal=Historical Reaserch of Iran and Islam|زمان=fa|بەرگ=٩|issue=17|پەڕەکان=٤٧–٦٤|doi=10.22111/JHR.2016.2536}} * {{cite encyclopedia|year=2009|title=PARIḴĀN ḴĀNOM|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/parikan-kanom-1548-1578|last=Pārsādust|first=Manučehr|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roemer|یەکەم=H. R.|ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/the-cambridge-history-of-iran/5A33A1DB3F9C8F94837B52BE8D770EBA|سەردێڕ=The Cambridge History of Iran, Volume 6: The Timurid and Safavid Periods|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٩-٠٥٤٩٨-٠|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=١٨٩–٣٥٠|chapter=THE SAFAVID PERIOD}} * {{cite encyclopedia|year=1998|title=ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi#i|pages=|last2=Karamustafa|first2=Ahmet T.|last1=Savory|first1=Roger M.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Savory|یەکەم=Roger M.|سەردێڕ=Iran Under the Safavids|ناونیشان=https://archive.org/details/iranundersafavid0000savo|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٤٢٥١-٢}} * {{EI3|last1=Savory|first1=Roger M.|last2=Gandjeï|first2=T.|title=Ismāʿīl I|url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0389|date=٢٠٠٧}} * {{EI3|last1=Savory|first1=Roger M.|last2=Bosworth|first2=C.E.|title=Ṭahmāsp|url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_7314|date=٢٠١٢}} * {{EI3|last1=Savory|first1=Roger M.|last2=Bruijn|first2=J.T.P.|last3=Newman|first3=A.J.|last4=Welch|first4=A.T.|title=Ṣafawids|url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0964|date=٢٠١٢}} * {{cite encyclopedia|year=2005|title=AUSTRIA i. Relations with Persia|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/austria-1|last=Slaby|first=Helmut|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Streusand|یەکەم=Douglas E.|سەردێڕ=Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٤٩٩٥٨-٦|doi=10.4324/9780429499586|orig-year=2011}} * {{cite encyclopedia|year=2009|title=ŠĀH-NĀMA iv. Illustrations|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sah-nama-iv-illustrations|last=Simpson|first=Marianna Shreve|pages=}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Simpson|یەکەم=Marianna Shreve|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|سەردێڕ=The Safavid World|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠-٠٣٩٢٨٧-٦|oclc=١٢٧٤٢٤٤٠٤٩|شوێنی بڵاوکردنەوە=New York|chapter=Delux Manuscript Production In the Safavid period|پەڕەکان=٤٦٩–٤٩٠}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Soudavar|یەکەم١=Abolala |سەردێڕ=Between the Safavids and the Mughals: Art and Artists in Transition|journal=Iran|orig-date=1999|بەرگ=٣٧|ڕێکەوت=٢٠١٧|issue=1 |پەڕەکان=٤٩–٦٦|ناونیشان=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/05786967.1999.11834598?tab=permissions&scroll=top|doi=10.2307/4299994|jstor=4299994}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Szuppe|یەکەم=Maria|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=MmraAAAAMAAJ|سەردێڕ=Women in Iran from the Rise of Islam to 1800|ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=University of Illinois Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٧١٢١-٨|oclc=٥٠٩٦٠٧٣٩|editor-last=Nashat|editor-first=Guity|پەڕەکان=١٤٠–١٧٠|chapter=Status, knowledge, and politics: women in Sixteenth-Century Safavid Iran}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sharma|یەکەم١=Sunil|سەردێڕ=Mughal Arcadia - Persian Literature in an Indian Court|ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٩٧٥٨٥-٩|شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Woods|یەکەم=John E|سەردێڕ=The Aqquyunlu: clan, confederation, empire|ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=University of Utah Press|ژپنک=٠-٥٨٥-١٢٩٥٦-٨|شوێن=Salt Lake City|oclc=٤٤٩٦٦٠٨١}} {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Tahmasp I}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|ئێران|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٤]] [[پۆل:مردووانی ١٥٧٦]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی ئازەربایجانی]] [[پۆل:خەڵکی ئەسفەھان]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٦یەم لە ئاسیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١١]] [[پۆل:شیعەکان]] 9gwkcjltl5ak47345og4xbmarqn1fio 10 215739 1573847 979423 2026-04-09T06:33:27Z Eihel 33590 test - good version 1573847 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھالەی سەرچاوە | ناوی_خۆماڵی = Hala Sarchawa | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = {{coord| 35.534012 | 45.199538 |region:IR|display=inline,title}} | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای سلێمانی]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بازیان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٧٩٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = }} '''ھالەی سەرچاوە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بازیان]]، [[قەزای سلێمانی]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]]. == جوگرافیا == ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[کانی پێنج شەمە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[محمودێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[کانی شایە]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ھالەی مام قادر]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای سلێمانی}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] rryzf9eebanclbv74prfmfppxfkd1z5 14 233375 1573833 1064076 2026-04-09T00:08:08Z ~2026-21894-08 75655 1573833 wikitext text/x-wiki ینانەی وەرزشی بابان یانەی وەرزشی بەختیاری 5qsiedl9mj31jmmx2gjow2yb6zxku34 1573834 1573833 2026-04-09T00:09:16Z ~2026-21894-08 75655 1573834 wikitext text/x-wiki یانەی وەرزشی بابان یانەی وەرزشی بەختیاری ee39uacu6iuje418a7ckgywyo0kqexi 0 238281 1573642 1573561 2026-04-08T12:02:25Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573642 wikitext text/x-wiki {{ Databox | item = Q611723}} '''زانکۆی میترۆپۆلیتەنی تۆرۆنتۆ''' ({{بە ئینگلیزی|Toronto Metropolitan University}})، پێشتر''' زانکۆی ڕایەرسۆن''' ({{بە ئینگلیزی|Ryerson University}})،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ryerson University changing its name to Toronto Metropolitan University|ناونیشان=https://www.torontomu.ca/media/releases/2022/04/ryerson-university-changing-its-name-to-toronto-metropolitan-uni/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Toronto Metropolitan University|زمان=en}}</ref> بە کورتی '''تی ئێم یوو (TMU)''' زانکۆیەکی گشتییە لە شاری [[تۆرۆنتۆ]]ی پارێزگای [[ئۆنتاریۆ]] لە وڵاتی [[کەنەدا]]. زانکۆکە لە ساڵی ٢٠٢٣دا زیاتر لە چل ھەزار خوێندکاری ھەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Enrolment and Faculty Counts|ناونیشان=https://www.torontomu.ca/university-planning/data-statistics/key-statistics/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Toronto Metropolitan University|زمان=en}}</ref> == ناو == زانکۆکە لە ١٩٤٨دا ناوی ئەنستیتووتی تەکنۆلۆجیای ڕایەرسۆن بوو کە ئەم ناوەی بۆ ڕێزگرتن لە [[ئێگێرتۆن ڕایەرسۆن]] لەسەر نرا. دواتر لە ٢٠٠٢دا ناوەکەی گۆڕا بە زانکۆی ڕایەرسۆن. لە ساڵی ٢٠٢٢دا ناوەکەی گۆڕا بە '''زانکۆی میترۆپۆلیتەنی تۆرۆنتۆ'''. یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی گۆڕینی ناوەکە ئەوە بوو کە ئێگێرتۆن ڕایەرسۆن دەستی ھەبوو لە دامەزرانی خوێندنگە ڕێزیدنشیاڵەکاندا کە ڕۆڵێکی گرنگیان بوو لە توانەوەی خەڵکی خۆجێیی کەنەدا بە تایبەت [[نەتەوە یەکەمینەکان|نەتەوە یەکەمینەکاندا]] و ھەروەھا بەڵگەی زۆر ھەیە لەسەر ئەوەی ئەو قوتابخانانە ھەڵسوکەوتی نەشیاویان لەگەڵ مناڵان ھەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Toronto Metropolitan University reflects on new name change one year later {{!}} Globalnews.ca|ناونیشان=https://globalnews.ca/news/9651716/oronto-metropolitan-university-name-change-one-year-later/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Global News|زمان=en-US}}</ref> بۆیە لە ساڵی ٢٠٢٢دا ناوی ڕایەرسۆن لەسەر زانکۆکە بەتەواوی لابرا. == شوێن == زانکۆی میترۆپۆلیتەنی تۆرۆنتۆ کەوتووەتە ناوەڕاستی شاری تۆرۆنتۆ. کەمپسە سەرەکییەکەی لە نزیکەی [[مەیدانی داندەس|مەیدانی داندەسە]]. زانکۆکە زیاتر لە ٤٠ باڵەخانەی ھەیە کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا پانتایان زیاتر لە ٣٧٠،٠٠٠ مەتری چوارگۆشە بووە.{{sfn|Ryerson University|2020|p=11}} دوای ئەوەش بەردەوام ھەر پەرەی داوە بە گەورەکردنی زانکۆکە و کڕینی زەوی لە ناوەڕاستی تۆرۆنتۆدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Toronto Metropolitan University Acquires Two Downtown Properties to Help Meet Expansion Needs|ناونیشان=https://www.torontomu.ca/media/releases/2023/06/toronto-metropolitan-university-acquires-two-downtown-properties/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Toronto Metropolitan University|زمان=en}}</ref> == پلەبەندی == ساڵی ٢٠٢٣ی گۆڤاری ماکلین ڕیزبەندییەکی زانکۆکانی کەنەدای بڵاوکردەوە کە تێیدا زانکۆکە لە پۆلی زانکۆ گشتگیرەکاندا پلەی ھەشتەمی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Maclean's|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Canada's Best Comprehensive Universities: Rankings 2023|ناونیشان=https://education.macleans.ca/university-rankings/canadas-best-comprehensive-universities-rankings-2023/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Maclean's Education|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230624040316/https://education.macleans.ca/university-rankings/canadas-best-comprehensive-universities-rankings-2023/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە بواری ناوبانگەوە پلەی نۆزدەھەمی پێ درا. لە ڕیزبەندییەکی ئەکادیمیی زانکۆکانی جیھاندا، ساڵی ٢٠٢٢، زانکۆکە لە پلەی ٩٠١-١٠٠٠ لە جیھاندا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|ناونیشان=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2022|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.shanghairanking.com}}</ref> == بەشە سەرەکییەکان == زانکۆکە چەند فاکەڵتی یان بەشی سەرەکیی ھەیە کە بریتین لەمانەی خوارەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Faculties|ناونیشان=https://www.torontomu.ca/programs/faculties/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Toronto Metropolitan University|زمان=en}}</ref> * ھونەرەکان * خزمەتگوزاریی کۆمەڵگە * زانستەکانی ئەندازیاری و بیناسازی * مافناسی * زانست * بەڕێوەبەری * قوتابخانەی داھێنەری * قوتابخانەی خوێندنە باڵاکان * پزیشکی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Ontario Newsroom |ناونیشان=https://news.ontario.ca/en/release/1006401/ontario-opens-new-medical-school-in-brampton |ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=news.ontario.ca}}</ref> == کتێبخانەکان == [[پەڕگە:Ryerson Student Learning Centre (50072909288).jpg|وێنۆک|ناوەندی فێربوونی خوێندکار لە زانکۆی میترۆپۆلیتەنی تۆرۆنتۆ|267x267پیکسڵ]] [[کتێبخانەی زانکۆی میترۆپۆلیتەنی تۆرۆنتۆ]] کتێبخانە سەرەکییەکەی زانکۆکەیە کە لە باڵاخانەیەکەی ١١ تەبەقەدا دروست کراوە کە ساڵی ١٩٧٤ کراوەتەوە. جگە لەمە کتێبخانەی بەشی مافناسیش چالاکە. یەکێک لە باڵاخانە ناسراوەکانی زانکۆکە ''ناوەندی فێربوونی خوێندکار''ە (Student Learning Center) کە تەرخان کراوە بە خوێندکاران بۆ کۆشش یان سەعی کردن. ئەم ناوەندە کە تەلارسازییەکی سەرنجڕاکێشی ھەیە ساڵی ٢٠١٥ کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=https://www.facebook.com/archellocom|سەردێڕ=Ryerson University Student Learning Centre {{!}} Snøhetta, Sherwin-Williams Coil Coatings, Entro|ناونیشان=https://archello.com/project/ryerson-university-student-learning-centre|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Archello|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Ryerson University Student Learning Centre / Zeidler Architecture + Snøhetta|ناونیشان=https://www.archdaily.com/771491/ryerson-university-student-learning-centre-zeidler-partnership-architects-plus-snohetta|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=ArchDaily|زمان=en-US}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کەنەدا|زانکۆکان}} {{پۆلی کۆمنز|Toronto Metropolitan University}} [[پۆل:زانکۆکان لە ئانتاریۆ]] [[پۆل:زانکۆی میترۆپۆلیتەنی تۆرۆنتۆ]] djy7m7wrovp1bbwqvih7q91fpvju0cy 2 239162 1573677 1571205 2026-04-08T14:39:50Z Ari Qasm 57423 1573677 wikitext text/x-wiki == دەربارەی من == {{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|ناو=ئارى|نەتەوە=[[کورد]]|وڵات={{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[کوردستان]]|شوێن=[[باشووری کوردستان]]،[[هەولێر]]|زمانەکان=[[کوردیی سۆرانی]]|ڕەگەز=[[نێر]]|ئایین=[[ئیسلام]]|وێنە=Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|ڕەنگی فۆنت=Blue|ڕەنگ=Red|ئیمەیڵ=aricomputer52@gmail.com ariqasm580@gmail.com|قەبارەی وێنە=250|یەکەم دەستکاری=٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|ژمارەی دەستکارییەکان=٣٠٠٠+|ڕێکەوتی بەشداربوون=٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|فەیسبووک=}} {{سەرەتای کۆکردنەوە}} {{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Flag of South Korea.svg|75px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەر [[کۆریای باشوور]]ی خۆش دەوێت. | info-c = #FFFFFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #B1DCFF | id = [[پەڕگە:Windows logo - 2012.svg|40px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویندۆز ١٠]] بەکاردەھێنێت. | info-c = #B1DCFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #F196A2 | id = [[پەڕگە:Wikilove3.png|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە ئاڵوودەی [[ویکیپیدیا]] بووە. | info-c = #F196A2 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:بەکارهێنەرە کوردەکان]]</includeonly> <noinclude>[[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]]</noinclude> {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Leo the Great and Attila by Raffael.png|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە زۆری حەز بە [[مێژوو]]ە | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە [[مێژووی سەربازی]] دەکات | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:میرنشینە کوردییەکان.jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە زانین دەکات دەربارەی سەردەمی [[میرنشینە کوردییەکان]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Soran Emirate Flag2.png|80px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەزی بە لێکۆڵینەوەیە دەربارەی سەردەمی [[میرنشینی سۆران]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{Userbox |border-c =black |border-s =black |id-c = black |info-c =yellow |id=[[پەڕگە:Citadel of Erbil.jpg|50px]] |info= <big>ئەم بەکارھێنەرە لە شاری '''[[ھەولێر]]''' دەژی یان شاری ھەولێری خۆش دەوێت.</big>}}[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھەولێر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {{Userbox |border-c = #cdcdcd |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ffffff |info-fc = #000 |id=[[File:Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|43px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ئارەزووی پەرەسەندنی [[ویکیپیدیای کوردی]] دەکات. }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ئارەزوومەند بە پەرەسەندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بەکارھێنەران|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{userbox | border-c = #FBD39C | id = [[پەڕگە:Nuvola apps kbackgammon.png|50px|بێچوارچێوە]] | id-c = #FBD39C | info = ئەم بەکارھێنەرە شارەزای [[تاوڵە|یاریی تاوڵەیە]]. | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = white | id = [[پەڕگە:MedCom laurel.svg|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = black | info = ئەم بەکارھێنەرە شانازی بە بەشداربوونی لە [[ویکیپیدیا]]دا دەکات. | info-c =green | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{Userbox |border-c = #C00 |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ddd |info-fc = #000 |id=[[پەڕگە:No smoking symbol.svg|45px]] |info= ئەم بەکارهێنەرە [[جگەرە]] ناکێشێت و هیواخوازیشە کەس جگەرە نەکێشێت! }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی دژی جگەرەکێشان]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #BFD7FF |id=[[پەڕگە:Logo Real Madrid.png|40px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ھاندەری یانەی [[ڕیال مەدرید]]ە. }}{{userbox | border-c = Black | border-s = 1 | id = [[File:Pirate icon.gif|55px]] | id-c = Black | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = | info = ئەم بەکارھێنەرە پشتگیریی '''[[سزای مەرگ|{{color|#fa0505|سزای مەرگ}}]]''' دەکات. | info-a = center | info-c = Blue | info-fc = {{{info-fc|White}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | usercategory = | nocat = {{{nocat|}}}}}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھاندەری ڕیال مەدرید|{{PAGENAME}}]]</includeonly> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {|cellspacing="0" style="border:solid #00BFFF 2px; width:240px; background: #E0FFFF; margin:1px" |style="width:45px;height:45px;background: #00BFFF;align:center;float:center;font-size:0pt;font-weight:bold"| [[Image:SunsetBeach.jpg|75px]] |style="text-align:center;font-size:8pt;padding:0pt;font-weight:bold;color:#000;" | ئەم بەکارھێنەرە ئارەزوو بە [[ھاوین|وەرزی ھاوین]] دەکات. |}<noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر]] {{userbox | border-c = darkgreen | info-c = #44e320 | id-c = | id-s = 1 | id = [[پەڕگە:Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg|50px|بێچوارچێوە]] | info = ئەم بەکارھێنەرە پێغەمبەر [[محەممەد]]ی خۆش دەوێت و شانازیی پێ دەکات کە پێغەمبەری ئیسلامە.}}{{بەکارھێنەر دەستکاری|٣٠٠٠}}{{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Stipula fountain pen.jpg|70px|بێچوارچێوە]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە گرینگییەکی زۆر بە ڕێنووس دەدات و خەتی خۆشە. | info-c = #CEA57C | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{بەکارهێنەری چاویلکە}}{{userbox | border-c = #fa0511 | info-c = #32CD32 | id-c = #fafa05 | id-s = 14 | id = [[File:Sunni Kurdish Flag.png|Kurdish flag with sunni shahada|80px]] | info = ئەم بەکارھێنەرە بیروڕای [[کوردایەتیی ئیسلامی]]ی ھەیە. }} {{Text-shadow|[[xtools:pages/ckb.wikipedia.org/Ari Qasm#0|وتارەکانم لە ویکیپیدیا]]}} {{کۆتایی کۆکردنەوە}} === وتارە باشەکانم: === * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[لەشکرکێشیی ماد و بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[ململانێی ماد و پارس]] 0iawe8wrrjtz9lnf9ugwt719595chy4 4 241625 1573826 1573541 2026-04-08T21:00:54Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1573826 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|٨ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٢٤٣٤ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٧ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٢١١٦٩ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٦ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٣٥ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|٤ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٨٣٨٣ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٣ی نیسانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٤٤٨ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 7dlyyzue0bdoh5r3xcv6a3rmlonf18e 10 245630 1573881 1473966 2026-04-09T11:54:36Z Ari Qasm 57423 1573881 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = ماد |state = |title = [[ماد]] |listclass = hlist |image = |above = |below = |group1 = زمان |list1 = * [[زمانی مادی]] |group2 = شارەکان |list2 = * [[ھەگمەتانە]] (ھەمەدان) * [[ڕەی (ئێران)|ڕەگە]] (ڕەی، تاران) * [[ناوەن|لائۆدیسە]] (ناوەن) |group3 = شەڕەکان بە بەشداریی لیدیا |list3 = * [[شەڕی ماد و لیدیا]] * [[ڕۆژگیرانی تالیس]] ([[شەڕی ڕووباری ھالیس|شەڕی ڕۆژگیران]]) |group4 = شەڕەکان بە بەشداریی پارس |list4 = * [[ململانێی ماد و پارس|ڕاپەڕینی پارس]] * [[شەڕی ھیربا]] * [[شەڕی سنووری پارس]] * گەمارۆدانی گردی پاسارگاد * [[پاسارگاد|شەڕی پاسارگاد]] * کەوتنی ھەگمەتانە |group5 = پاشاکان/ساتراپەکان |list5 = * [[دیاکۆ]] * [[فرەڤەرتیش]] * [[مادیەس]] * [[ھەڤەخشترە]] * [[ئیشتوویگوو]] * [[ھەڤەخشترەی دووەم]] * [[داریووشی مادی]] |group6 = مادییەکانی دیکە |list6 = * [[ئامیتیسی بابلی]] * [[ئارتمبارێس]] * [[داتیس]] * [[گۆبریاسی یەکەم|گۆبریاس]] * [[مەزدارا]] * [[ھارپاگ]] * [[ئاریەنیس]] * [[ماندانا]] |group7 = پێڕستەکان |list7 = * [[خانەدانی ماد|پاشاکانی ماد]] |group8 = پەیوەندیدار |list8 = * [[مادیزم]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[پۆل:داڕێژەکانی مادەکان]] [[پۆل:مادەکان]] </noinclude> 7bgvlavn58hqx8sm5eopuw6mx11q3lm 0 245899 1573846 1445255 2026-04-09T05:56:52Z Ziv 45722 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Bankroft Tower.jpg]] → [[File:Bancroft Tower, 2009.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Bankroft is not an attested spelling anywhere online 1573846 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = وۆرسێستەر | settlement_type = شار | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Downtown Worcester, Massachusetts.jpg | photo2a = City Hall - Worcester, Massachusetts USA.JPG{{!}} | photo3b = Union Station November 2012.JPG | photo4b = Bancroft Tower, 2009.jpg | photo2b = WorcesterMA AntiquarianSociety 2.jpg{{!}} | photo4a = Paul Revere Road Worcester.JPG{{!}} | photo3a = Charles Lundberg Three Decker, Worcester MA.jpg{{!}} | position=center | color= #000000 | border=0 | spacing=3 | size=300}} | image_caption = '''لەسەرەوە و بە پێچەوانەی میلی کاتژمێر''': شاری وۆرسێستەر لە ئاسمانەوە; [[کۆمەڵەی دێرینناسی ئەمریکی]]; [[وێستگەی یۆنیەن (وۆرسێستەر, ماساچووسیتس)|وێستگەی یۆنیەنی وۆرسێستەر]]; [[تاوەری بانکرۆفت]]; شەقامی پۆڵ ڕیڤەر; خانوویەکی سێ قات لە شەقامی کاترین; و [[Worcester City Hall and Common|هۆڵی شارەوانی]] | image_flag = Flag of Worcester, Massachusetts.svg | image_seal = Seal of Worcester, Massachusetts.svg | nickname = The City of the Seven Hills, The Heart of the Commonwealth, Wormtown, Woo-town, The Woo | image_map = Worcester County Massachusetts incorporated and unincorporated areas Worcester highlighted.svg | mapsize = 260px | map_caption = Location within Worcester County | pushpin_map = Massachusetts#USA | pushpin_map_caption = Location within Massachusetts##Location within the United States | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Worcester | coordinates = {{WikidataCoord||region:US-MA_type:city(207,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا | subdivision_type1 = [[ویلایەتەکانی ئەمریکا|ویلایەت]] | subdivision_name1 = [[ماساچووسیتس]] | subdivision_type2 = شارستان | subdivision_name2 = [[شارستانی وۆرسێستەر، ماساچووسیتس|وۆرسێستەر]] | subdivision_type3 = ناوچە | subdivision_name3 = [[ئینگلاندی نوێ]] | subdivision_type5 = [[کۆڵۆنیا|کۆڵۆنیای مێژوویی]] | subdivision_name5 = [[Massachusetts Bay Colony]]<br/>[[Dominion of New England]]<br/>[[Province of Massachusetts Bay]] | established_title = دامەزران | established_date = ١٦٧٣ | established_title2 = Incorporated as a town | established_date2 = June 14, 1722 | established_title3 = دامەزران وەک شار | established_date3 = ٢٩ی شووباتی ١٨٤٨ | named_for = [[وۆرسێستەر, ئینگڵتەڕا|وۆرسێستەر]], [[وۆرسێستەرشایر]] | government_type = بەڕێوەبەرایەتی ئەنجومەن | leader_title1 = Mayor | leader_name1 = [[Joseph Petty]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | area_total_km2 = 99.57 | area_total_sq_mi = 38.44 | area_land_km2 = 96.76 | area_land_sq_mi = 37.36 | area_water_km2 = 2.81 | area_water_sq_mi = 1.08 | elevation_m = 146 | elevation_ft = 480 | population_total = 206518 (US: [[List of United States cities by population|114th]]) | population_as_of = [[2020 United States census|2020]] | population_density_km2 = 2134.27 | population_density_sq_mi = 5527.78 | population_urban = 482,085 ([[List of United States urban areas|US: 87th]]) | population_density_urban_km2 = 715.1 | population_density_urban_sq_mi = 1,852.1 | population_metro = 978529 (US: [[List of Metropolitan Statistical Areas|US: 57th]]) | timezone = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]] | utc_offset = &minus;5 | timezone_DST = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]] | utc_offset_DST = &minus;4 | postal_code_type = ZIP Codes | postal_code = 01601–01610, 01612–01615, 01653–01655 | area_code = [[Area code 508|508]] / [[Area code 774|774]] | blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] 0 | blank_info = 25-82000 | blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID | blank1_info = 0617867 | website = {{URL|www.worcesterma.gov}} | footnotes = | unit_pref = Imperial | blank_name_sec2 = GDP | blank_info_sec2 = $45.393131&nbsp;ملیار&nbsp;(لەوەتەی '''٢٠١٨''', بە دۆلاری ئەمریکی)<ref name="RGMP49340">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fred.stlouisfed.org/series/RGMP49340 |سەردێڕ=Total Real Gross Domestic Product for Worcester, MA-CT (MSA) |بڵاوکەرەوە=Federal Reserve Bank of St. Louis |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171227162805/https://fred.stlouisfed.org/series/RGMP49340 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠١}}</ref> | blank1_name_sec2 = GDP per capita | blank1_info_sec2 = $45,528 بۆ ھەر کەسێک<ref name="RGMP49340" /><ref>In 2012 chained US dollars. Calculated on the basis of the 2018 GDP figure, with the 2010 census-recorded population. Formula: <code>45.393131*10**9/181045</code>.</ref> | pop_est_as_of = | pop_est_footnotes = | population_est = | population_footnotes = | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2020 U.S. Gazetteer Files|ناونیشان=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_25.txt|بڵاوکەرەوە=United States Census Bureau|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> }} '''وۆرسێستەر<ref name="Holy Cross">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=How do you say 'Worcester?'|ناونیشان=http://offices.holycross.edu/studentlife/worcester/about/say|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150504072113/http://offices.holycross.edu/studentlife/worcester/about/say|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٥}}</ref>''' دووەم چڕترین شاری [[ویلایەتەکانی ئەمریکا|ویلایەتی]] [[ماساچووسیتس|ماساچووسیتسە]] و [[پێڕستی شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە پێی دانیشتووان|١١٤مین چڕترین شارە]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]].{{efn|Louisville's "balance" population is considered in determining rank among cities in the U.S.|name=PopRanknote}}<ref name="PopEstCities">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places of 50,000 or More, Ranked by July 1, 2016 Population: April 1, 2010 to July 1, 2016—United States—Places of 50,000+ Population|ناونیشان=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRSIP.US12A|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190912031647/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ئیش=2016 Population Estimates|بڵاوکەرەوە=[[United States Census Bureau]], Population Division}}</ref> لەدوایی شاری وۆرسێستەری ئینگڵتەراوە ناوی لێنراو، و بەپێی سەرژمێری ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بە ٢٠٦،٥١٨ کەس خەمڵێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010 Demographic Profile Data (DP-1): Worcester city, Massachusetts|ناونیشان=http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/DPDP1/1600000US2582000|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20200212060601/http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/DPDP1/1600000US2582000|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=U.S. Census Bureau, American Factfinder}}</ref> بەمەش دەیکات بە دووەم چڕترین شار لەدوای [[بۆستن]]. وۆرسێستەر ٦٤ کیلۆمەتر بەرەو ڕۆژاوای [[بۆستن]]،{{efn|The third largest city is [[Providence, Rhode Island]], with a population of 178,042.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/G001/1600000US4459000| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20200210223634/http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/G001/1600000US4459000| ڕەوشی ناونیشان=مردوو| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٠| سەردێڕ=Geographic Identifiers: 2010 Demographic Profile Data (G001): Providence city, Rhode Island| بڵاوکەرەوە=U.S. Census Bureau, American Factfinder| ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref>}} و ٨٠ کیلۆمەتر بەرەو ڕۆژھەڵاتی سپرینیگفێڵد و ٦٤ کیلۆمەتر بەرەو باکووری-باکووری ڕۆژاوای پڕۆڤێدنز. لەبەر شوێنە جوگرافییەکەی کە دەکەوێتە سەنتەری ماساچووسیتس، وەک "دڵی کۆمۆنوێلت"<ref group="تێبینی">بڕوانە [[گەلانی_کۆمۆنوێلت]]</ref> ناسراوە. و دڵ ھێمای فەرمی شارە. شاری وۆرسێستەر [[ناوەندی شارستان|پایتەختێکی]] مێژوویی [[شارستانی وۆرسێستەر، ماساچووسیتس|شارستانی وۆرسێستەرە]] لە ناوەڕاستی [[ماساچووسیتس]]. لە سەدەی ١٩وە بەھۆی بەرھەمھێنان و گواستنەوەی کەلوپەل و بە شەمەندەفەر، و چەندین شتی تر وۆرسێستەر وەکوو شارێکی پیشەسازی گەشەی کردووە. == تێبینیەکان == <references group="تێبینی" /><references group="kurdish-alpha" /> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Worcester, Massachusetts|وۆرسێستەر}} {{authority control}}{{کۆلکە}}{{تووڵی دەروازە||ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:شارەکانی ماساچووسیتس]] jy855ll53dr3souxexcfworobq42ujx 4 249434 1573741 1570610 2026-04-08T19:15:12Z Alexis Jazz 32099 Updating gadget usage statistics from [[Special:GadgetUsage]] ([[phab:T121049]]) 1573741 wikitext text/x-wiki {{#ifexist:Project:GUS2Wiki/top|{{/top}}|This page provides a historical record of [[Special:GadgetUsage]] through its page history. To get the data in CSV format, see wikitext. To customize this message or add categories, create [[/top]].}} داتای خوارەوە cacheکراوە و دوایین جار لە 2026-04-07T07:06:44Z نوێ کراوەتەوە. لە cacheدا لانی زۆر {{PLURAL:5000|یەک ئەنجام|5000 ئەنجام}} لەبەردەستە. {| class="sortable wikitable" ! ئامراز !! data-sort-type="number" | ژمارەی بەکارھێنەران !! data-sort-type="number" | بەکارھێنەرە چالاکەکان |- |AncreTitres || 18 || 0 |- |AutoUserStatus || 44 || 7 |- |BandeauxPortails || 57 || 7 |- |BiDiEditing || 28 || 1 |- |Bijar || 4 || 3 |- |Cat-a-lot || 50 || 11 |- |CatMaker || 86 || 13 |- |ChangeMonth || 32 || 0 |- |CleanDeleteReasons || 2 || 0 |- |CollapsibleNav || 11 || 0 |- |CommentsInLocalTime || 25 || 3 |- |DeleteBot || 2 || 1 |- |DisambiguationLinks || 25 || 2 |- |DiscussionCloser || 24 || 3 |- |DotsSyntaxHighlighter || 38 || 5 |- |ExternalSearch || 31 || 4 |- |Extra-Editbuttons || 114 || 17 |- |FlecheHaut || 42 || 2 |- |GlobalWatchlist || 23 || 0 |- |GoogleTrans || 51 || 1 |- |GreenRedirects || 28 || 3 |- |HideExLinkIcon || 18 || 0 |- |HideFundraisingNotice || 19 || 0 |- |HideInterwikiSearchResults || 17 || 0 |- |HighlightMyName || 39 || 6 |- |HistoryCount || 34 || 3 |- |HotCat || 126 || 14 |- |InterwikiOrder || 34 || 1 |- |JustifyParagraphs || 33 || 4 |- |LinkTranslator || 31 || 1 |- |LinksInfo || 20 || 0 |- |MenuTabsToggle || 10 || 0 |- |MuttasilAmLa || 34 || 2 |- |Navigation popups || 30 || 1 |- |NewImageThumb || 14 || 0 |- |NewPP-report || 36 || 3 |- |NoAnimations || 28 || 4 |- |NoSmallFonts || 14 || 0 |- |Numeral converter || 30 || 1 |- |OldDiff || 24 || 2 |- |OrphanCheck || 32 || 5 |- |PageDescriptions || 12 || 0 |- |PrettyLog || 31 || 3 |- |PrintOptions || 32 || 4 |- |ProveIt || 35 || 4 |- |RedirectMaker || 75 || 13 |- |ReferenceTooltips || 9 || 1 |- |RenommageCategorie || 3 || 2 |- |ReqRev || 29 || 5 |- |ReqUpl || 34 || 6 |- |ShortNSSearch || 38 || 3 |- |Shortdesc-helper || 21 || 4 |- |StickyTableHeaders || 30 || 2 |- |SubPages || 57 || 5 |- |Talikat || 27 || 2 |- |ToolsIcon || 21 || 3 |- |TranslationAssistant || 34 || 1 |- |TranslationHelper || 63 || 3 |- |Twinkle || 30 || 8 |- |UTCLiveClock || 54 || 6 |- |UploadTemplates || 13 || 3 |- |VeSuperTool || 1 || 0 |- |WhatLinksHereActionLinks || 33 || 2 |- |WikidataInfo || 42 || 6 |- |WikidataTab || 40 || 4 |- |XTools-ArticleInfo || 49 || 9 |- |addsection-plus || 21 || 1 |- |asbox || 74 || 9 |- |autocomplete || 34 || 2 |- |autosign || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی |- |censorship || 21 || 0 |- |close || 9 || 3 |- |dark-mode || 7 || 0 |- |dark-mode-toggle || 10 || 0 |- |disablesuggestions || 14 || 0 |- |dropdown-menus || 32 || 5 |- |editsection-left || 33 || 2 |- |edittop || 68 || 4 |- |exlinks || 29 || 1 |- |hdedit || 29 || 2 |- |hidebotedits || 35 || 4 |- |lastdiff || 24 || 0 |- |lastedited || 38 || 3 |- |markblocked || 35 || 5 |- |microblog || 20 || 0 |- |mobile-sidebar || 25 || 0 |- |modrollback || 5 || 2 |- |newsectionbottom || 12 || 0 |- |osm || 21 || 3 |- |purgetab || 40 || 5 |- |quickLinker || 42 || 9 |- |removeAccessKeys || 15 || 1 |- |responsiveContent || 7 || 0 |- |script-installer || 34 || 5 |- |searchFocus || 25 || 0 |- |signit || 19 || 1 |- |stru-contavisite || 28 || 2 |- |talkStyle || 13 || 1 |- |tasks || 36 || 2 |- |trending || 53 || 6 |- |userinfo || 47 || 9 |- |watchlist || 25 || 1 |- |widensearch || 7 || 0 |} * [[تایبەت:GadgetUsage]] * [[m:Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] <!-- data in CSV format: AncreTitres,18,0 AutoUserStatus,44,7 BandeauxPortails,57,7 BiDiEditing,28,1 Bijar,4,3 Cat-a-lot,50,11 CatMaker,86,13 ChangeMonth,32,0 CleanDeleteReasons,2,0 CollapsibleNav,11,0 CommentsInLocalTime,25,3 DeleteBot,2,1 DisambiguationLinks,25,2 DiscussionCloser,24,3 DotsSyntaxHighlighter,38,5 ExternalSearch,31,4 Extra-Editbuttons,114,17 FlecheHaut,42,2 GlobalWatchlist,23,0 GoogleTrans,51,1 GreenRedirects,28,3 HideExLinkIcon,18,0 HideFundraisingNotice,19,0 HideInterwikiSearchResults,17,0 HighlightMyName,39,6 HistoryCount,34,3 HotCat,126,14 InterwikiOrder,34,1 JustifyParagraphs,33,4 LinkTranslator,31,1 LinksInfo,20,0 MenuTabsToggle,10,0 MuttasilAmLa,34,2 Navigation popups,30,1 NewImageThumb,14,0 NewPP-report,36,3 NoAnimations,28,4 NoSmallFonts,14,0 Numeral converter,30,1 OldDiff,24,2 OrphanCheck,32,5 PageDescriptions,12,0 PrettyLog,31,3 PrintOptions,32,4 ProveIt,35,4 RedirectMaker,75,13 ReferenceTooltips,9,1 RenommageCategorie,3,2 ReqRev,29,5 ReqUpl,34,6 ShortNSSearch,38,3 Shortdesc-helper,21,4 StickyTableHeaders,30,2 SubPages,57,5 Talikat,27,2 ToolsIcon,21,3 TranslationAssistant,34,1 TranslationHelper,63,3 Twinkle,30,8 UTCLiveClock,54,6 UploadTemplates,13,3 VeSuperTool,1,0 WhatLinksHereActionLinks,33,2 WikidataInfo,42,6 WikidataTab,40,4 XTools-ArticleInfo,49,9 addsection-plus,21,1 asbox,74,9 autocomplete,34,2 autosign,default,default censorship,21,0 close,9,3 dark-mode,7,0 dark-mode-toggle,10,0 disablesuggestions,14,0 dropdown-menus,32,5 editsection-left,33,2 edittop,68,4 exlinks,29,1 hdedit,29,2 hidebotedits,35,4 lastdiff,24,0 lastedited,38,3 markblocked,35,5 microblog,20,0 mobile-sidebar,25,0 modrollback,5,2 newsectionbottom,12,0 osm,21,3 purgetab,40,5 quickLinker,42,9 removeAccessKeys,15,1 responsiveContent,7,0 script-installer,34,5 searchFocus,25,0 signit,19,1 stru-contavisite,28,2 talkStyle,13,1 tasks,36,2 trending,53,6 userinfo,47,9 watchlist,25,1 widensearch,7,0 --> kx8kgdnphb7vw7o02oigcie98anh1x6 0 252495 1573799 1573519 2026-04-08T20:09:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573799 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''دادگا پێداچوونەوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان''' دادگا ناوەندییەکانی پێداچوونەوەن بۆ [[دەسەڵاتی دادوەریی فیدراڵی ئەمریکا|دەسەڵاتی دادوەریی فیدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. ئەوان گوێ لە تانەکانی کەیسەکان لە [[دادگای بەشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دادگاکانی بەشی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و ھەندێک لە ئاژانسە کارگێڕییەکانی یوو ئێس دەگرن، و بڕیارەکانیان دەکرێت تانەیان لێ بدرێت لە [[دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. دادگاکانی پێداچوونەوە دابەشکراون بۆ ١٣ «سێرکیت».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Brian Duignan, Gloria Lotha |ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ١٩٩٨|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/United-States-Court-of-Appeals|سەردێڕ=United States Court of Appeals {{!}} Definition, Number, & Facts {{!}} Britannica |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=[[United States Department of Justice|U.S. Department of Justice]] |ناونیشان=https://www.justice.gov/usao/justice-101/federal-courts|سەردێڕ=U.S. Attorneys {{!}} Introduction To The Federal Court System {{!}} United States Department of Justice |وێبگە=Executive Office for United States Attorneys}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.uscourts.gov/about-federal-courts/court-role-and-structure|سەردێڕ=Court Role and Structure |وێبگە=[[Administrative Office of the United States Courts|Administrative Office of the U.S. Courts]] on behalf of the [[Federal judiciary of the United States|Federal Judiciary]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|United States courts of appeals}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} ko9e6znbnlb58juem7cmklkga6cspwl 0 252500 1573656 1573449 2026-04-08T12:04:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573656 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''دادگای بازرگانیی نێونەتەوەییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' (ئاماژەکانی کەیس: '''سی تی. ئینتڵ ترەید'''؛ ھەروەھا بە کورتکراوەی '''سی ئای تی''')<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/court-international-trade-federal-trump-tariffs/|سەردێڕ=What is the Court of International Trade? Learn more about the judges who blocked Trump's tariffs. - CBS News |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.cbsnews.com |زمان=en-US}}</ref> [[دەسەڵاتی دادوەریی فیدراڵی ئەمریکا|دادگایەکی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە کە بڕیار لەسەر [[سکاڵا|کارە شارستانییەکان]] دەدات کە لە یاساکانی گومرگ و بازرگانیی نێودەوڵەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سەرچاوە دەگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cit.uscourts.gov/about-court|سەردێڕ=About the Court {{!}} Court of International Trade {{!}} United States |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Court of International Trade}}</ref> دادگاکە کە بنکەکەی لە لۆوەر مانھاتن لە [[نیوویۆرک|نیوویۆرک سیتی]]یە، دەسەڵاتێکی دادوەریی بەرفراوانی بەسەر زۆربەی بابەتە پەیوەندیدارەکان بە [[دانوستان (ئابوورناسی)|بازرگانی]]یەوە ھەیە و ڕێگەی پێدراوە گوێ لەو کەیسانە بگرێت و بڕیاریان لەسەر بدات کە لە ھەر شوێنێکی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھەروەھا لە ئاستی نێودەوڵەتیشەوە سەرچاوە دەگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cit.uscourts.gov/about-court#JURISDICTION%20OF%20THE%20COURT|سەردێڕ=About the Court {{!}} Court of International Trade {{!}} United States |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Court of International Trade |لە=Jurisdiction of the Court}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Articles with hCards]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} sim1r5dojo0hpovtswlo1ooz6ns2ijg 1573772 1573656 2026-04-08T20:04:57Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573772 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''دادگای بازرگانیی نێونەتەوەییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' (ئاماژەکانی کەیس: '''سی تی. ئینتڵ ترەید'''؛ ھەروەھا بە کورتکراوەی '''سی ئای تی''')<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/court-international-trade-federal-trump-tariffs/|سەردێڕ=What is the Court of International Trade? Learn more about the judges who blocked Trump's tariffs. - CBS News |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.cbsnews.com |زمان=en-US}}</ref> [[دەسەڵاتی دادوەریی فیدراڵی ئەمریکا|دادگایەکی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە کە بڕیار لەسەر [[سکاڵا|کارە شارستانییەکان]] دەدات کە لە یاساکانی گومرگ و بازرگانیی نێودەوڵەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سەرچاوە دەگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cit.uscourts.gov/about-court|سەردێڕ=About the Court {{!}} Court of International Trade {{!}} United States |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Court of International Trade}}</ref> دادگاکە کە بنکەکەی لە لۆوەر مانھاتن لە [[نیوویۆرک|نیوویۆرک سیتی]]یە، دەسەڵاتێکی دادوەریی بەرفراوانی بەسەر زۆربەی بابەتە پەیوەندیدارەکان بە [[دانوستان (ئابوورناسی)|بازرگانی]]یەوە ھەیە و ڕێگەی پێدراوە گوێ لەو کەیسانە بگرێت و بڕیاریان لەسەر بدات کە لە ھەر شوێنێکی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھەروەھا لە ئاستی نێودەوڵەتیشەوە سەرچاوە دەگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cit.uscourts.gov/about-court#JURISDICTION%20OF%20THE%20COURT|سەردێڕ=About the Court {{!}} Court of International Trade {{!}} United States |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Court of International Trade |لە=Jurisdiction of the Court}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Articles with hCards]] p0d3z16mtq2rv5zjy7hpwp8y7ga0z8h 0 252501 1573825 1573448 2026-04-08T20:13:37Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573825 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''لیژنەی دادوەریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ دادگاییکردنی فرەناوچەیی''' ('''جەی پی ئێم ئێڵ''' یان '''لیژنەکە''') دەستەیەکی تایبەتە لە ناو [[دەسەڵاتی دادوەریی فیدراڵی ئەمریکا|سیستەمی دادگای فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]] کە بەڕێوەبردنی دادگاییکردنی فرەناوچەیی دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٧ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} go3b4lyq6nltp2wulokil6zcpsszqan 14 272243 1573854 1313623 2026-04-09T09:02:00Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1573854 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Colonialism}} [[پۆل:جوگرافیای چاندی]] [[پۆل:مێژووی ئابووری]] [[پۆل:مێژووی سیاسی]] [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان]] qxphasqxrakaia6fs1v8k5pdk64ocfu 0 284419 1573877 1547325 2026-04-09T10:53:21Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1573877 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}'''لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن''' (بە [[تورکیی عوسمانی]]: إتحاد و ترقی جمعیتی)، کە دواتر بوو بە '''پارتی یەکگرتن و پێشکەوتن''' (بە تورکی عوسمانی: إتحاد و ترقی فرقە سی) ڕێکخراوێکی شۆڕشگێڕی نھێنییە کە لەژێر ناوی کۆمەڵگەی یەکگرتنی عوسمانی (بە تورکی عوسمانی: اتحاد عثماني جمعیتی) لە [[ئەستەنبوڵ]] لە ٦ی شوباتی ١٨٨٩ و لەلایەن کۆمەڵێک خوێندکاری پزیشکی لە قوتابخانەی پزیشکی سەربازی گەورە دامەزراوە. دواتر بوو بە ڕێکخراوێکی سیاسی و بوو بە یەکەم فراکسیۆنی بزووتنەوەی تورکە گەنجەکان. لە ڕۆژاوا، کۆمەڵەکە لەگەڵ بزووتنەوەی فراوانی تورکی گەنجدا یەکگرت و ئەندامەکانی پێیان دەگوترا گەنج تورک، لە کاتێکدا لەناو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا ئەندامەکانی بە ئیتیحادجی و کۆمیتجی ناسراون، {{Sfn|Kieser|2018}} بە واتای یەکێتیی و کۆمەڵەخوازی بۆ لیژنەکە. کۆمەڵەکە وەک بزووتنەوەیەکی [[لیبرالیزم|لیبراڵ]] لەناو [[سوڵتانیزم|سوڵتانییەت]]دا دەستی پێکرد، بەڵام بەھۆی بانگەوازەکانی بۆ [[دیموکراسی]] [[دنیاخوازی|و عەلمانییەت]] لە دەوڵەتدا لەلایەن حکوومەتی [[ئۆتۆکراسی|خۆسەپێنی]] [[عەبدولحەمیدی دووەم|عەبدولحەمیدی دووەمەوە]] چەوسێندرایەوە و دەربەدەر کرا. تا ساڵی ١٩٠٦ کۆمەڵەکە بیرۆکەی شۆڕشگێڕانەی لە دەشناک کۆمەڵەکە بوو بە ڕێکخراوێکی نیمچە سەربازی نھێنی، و دزەیان کردە ناو یەکەکانی سوپای عوسمانی کە لە ڕومێلی جێگیر بوون. لە ساڵی ١٩٠٨ کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن عەبدولحەمیدی ناچار کرد دەستووری ساڵی ١٨٧٦ لە شۆڕشی گەنجی تورکدا بگەڕێنێتەوە، بەم شێوەیەش سەردەمی دەستووری دووەمی دەوڵەت دامەزراند. دوای شۆڕش، کۆمەڵەکە بوو بە پارتێکی سیاسی. ڕکابەرەکەی یەکێتی لیبراڵ بوو، کە فراکسیۆنێکی بزووتنەوەی تورکی گەنج بوو، کە بانگەشەیان بۆ دەوڵەتێکی لیبڕاڵتر و لامەرکەزیتر دەکرد، دژایەتیکردنی خواستی کۆمەڵەکە بۆ دەوڵەتێکی ناوەندی و یەکگرتووی عوسمانی کە لەلایەن تورکیاوە کۆنترۆڵکرابوو. کۆمەڵەکە لە ساڵی ١٩١٢ لەسەر حیسابی یەکێتی لیبراڵ دەسەڵاتی خۆی بەھێزتر کرد. و ھێرشەکەی لە ساڵی ١٩١٣ بۆ سەر [[باب ئەلعالی]]، بەڵام دوای ھێرشکردنە سەر ھاووڵاتییانی تورک لە شەڕەکانی بەڵکان لە ساڵانی ١٩١٢–١٩١٣، زیاتر دابەش و ڕادیکاڵ و ناسیۆنالیستی بوو. دوای تیرۆرکردنی مەحموود شەوکەت پاشا، پارتی یەکگرتن و پێشکەوتن [[ڕژێمی تاک حیزبی|دەوڵەتێکی تاک حزبی]] دامەزراند کە [[ناسیۆنالیزمی تورکی]] سەپاند، بڕیارە سەرەکییەکانی لەلایەن کۆمیتەی ناوەندی ئەو پارتەوە دەدرا. ئەم دەوڵەتە تاک حزبییە یەکەمین دەوڵەت بوو لە جیھاندا، و نموونەیەکی بۆ سیستەمی تاک حزبی داھاتوو دانا، بە تایبەت لە ئەوروپای نێوان جەنگەکاندا. سەرکردەکەی، [[تەلعەت پاشا]]، لەگەڵ [[ئەنوەر پاشا]] و [[جەمال پاشا]] (ناسراو بە [[سێ پاشا]])، فەرمانڕەوایی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یان کرد و لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا لایەنگری ئەڵمانیا بوون. سیستەمی لیژنە (تشکیلات مخصوصە) بە دەرکردنی سیاسەتێک کە بووە ھۆی لەناوچوون و دەرکردنی ھاووڵاتییانی ئیمپراتۆریەتەکە، لەوانەش [[جینۆسایدی ئەرمەنییەکان|ئەرمەنەکان]]، [[جینۆسایدی یۆنانییەکان| یۆنانیەکان]]، [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ|ئاشوورییەکان و مەسیحییەکانی سریانی]]، بۆ بەدەستھێنانی تورکی یوردو: [[ناسیۆنالیزمی تورکی|تورککردنی ئەنادۆڵ]]. دوای شکستی عوسمانییەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، سەرکردەکانی بۆ حەشارگەیەک لە ئەورووپا ھەڵھاتن، لەوێ ھەردوو تەلعەت و جەمال پاشا لە [[ئۆپەراسیۆنی نەمێسیس]] تیرۆر کران وەک تۆڵەسەندنەوە لە سیاسەتە جینۆسایدەکان. زۆرێک لە ئەندامانی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن لە دادگا سەربازییەکان دادگایی کران و بە تاوانی جەنگ لەلایەن یەکێتییەکی لیبڕاڵی نۆژەن کراوەوە کە لەلایەن سوڵتان [[محەممەدی شەشەم|مەحمەدی شەشەم]] و [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم|زلھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە]] پشتیوانی دەکران زیندانی کران. بەڵام زۆربەی ئەندامانی حیزب پێشووەکە توانیان بچنە ناو بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکیا بە سەرۆکایەتی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] و لە کۆتاییدا وەک ئەندامانی [[پارتی کۆماریی گەل|پارتی کۆماریخوازی گەلی]] ئەتاتورک لە تورکیا بەردەوام بوون لە کاری سیاسی خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zürcher|یەکەم=Erik Jan|سەردێڕ=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٩٢٧٦-٤|editor-last=Suny|پەڕە=٣٠٨|chapter=Renewal and Silence: Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide|بەستەری نووسەر=Erik Jan Zürcher|editor-last2=Göçek|editor-last3=Naimark}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|شەڕ|مێژوو|مێژووی ئیسلام|جەنگی جیھانیی یەکەم|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|تورکیا|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Committee of Union and Progress}} [[پۆل:پان تورکیزم]] [[پۆل:حیزبەکانی سیستەمە تاک حیزبییەکان]] [[پۆل:دەمەزراوی پارتە سیاسییەکانی ساڵی ١٨٨٩]] [[پۆل:حیزبەکانی تورکیا]] [[پۆل:توورانیزم]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] 3t9dqwnz8cpz32018vizamz7sbklfrp 0 289715 1573676 1572025 2026-04-08T14:38:40Z Ari Qasm 57423 1573676 wikitext text/x-wiki {{نیشانی وتاری باش}}{{Infobox military conflict|conflict=ململانێی ماد و پارس{{ھن}}ڕاپەڕینی پارس|width=|partof=|image=Pasargad citadel.jpg|caption=قەڵای پاسارگاد|date=٥٥٣–٥٥٠ پ.ز (؟)|place=[[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|پارس]]، [[ماد (ھەرێم)|ھەرێمی ماد]]، [[شانشینی ماد]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=* ماد و ژێردەستە و پارێزگارەکانی لەلایەن پارسەکانەوە ژێردەستە کران، کە بەم شێوەیە [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]یان دروست کرد * کەوتن و ڕووخانی [[شانشینی ماد]]|result=[[File:Achaemenid Falcon.svg|Achaemenid_Falcon|25px]] پارس سەرکەوتنی بەدەستھێنا|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Median Empire flag.png}} [[شانشینی ماد]]|combatant2=[[File:Standard of Cyrus the Great.svg|Standard_of_Cyrus_the_Great|20px]] [[شانشینی ھەخامەنشی|ھەخامەنش]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Median Empire flag.png}} [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]]{{ھن}}{{flagicon image|Median Empire flag.png}} [[ھارپاگ|ھارپاک]] <small>(سەرەتا)</small>|commander2=[[File:Standard of Cyrus the Great.svg|Standard_of_Cyrus_the_Great|20px]] [[کورووشی مەزن]]{{ھن}}[[File:Standard of Cyrus the Great.svg|Standard_of_Cyrus_the_Great|20px]] [[ئۆبارێس]]{{ھن}}[[File:Standard of Cyrus the Great.svg|Standard_of_Cyrus_the_Great|20px]] [[ھارپاگ|ھارپاک]] <small>(دواتر)</small>|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|campaignbox= }} '''ململانێی ماد و پارس''' یان '''ڕاپەڕینی پارس''' ھەڵمەتێک بوو بە سەرکردایەتیی پادشای ماد [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]] دژی [[پارسەکان|پارس]] لە ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی پێش زایین. سەرچاوە کلاسیکییەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پارس ژێردەستەیەکی [[شانشینی ماد]] بووە کە دواتر دژی دەسەڵاتی مادەکان ڕاپەڕین، بەڵام ئەمە بە بەڵگەی ھاوچەرخ پشتڕاست نەکراوەتەوە. دوای ھەندێک شەڕ پارسەکان بە سەرۆکایەتیی [[کورووشی مەزن]] سەرکەوتوو بوون، دواتر خاکەکانی مادیان داگیرکرد و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشییان]] دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jacobs|یەکەم=Bruno|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uZA7EAAAQBAJ&pg=PA404|سەردێڕ=A Companion to the Achaemenid Persian Empire, 2 Volume Set|دوایین٢=Rollinger|یەکەم٢=Robert|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-١١٩-١٧٤٢٨-٨|زمان=en}}</ref> سەرچاوە سەرەکییەکانی ئەم ململانێیە بریتین لە پەڕتووکی [[مێژووی ھێرۆدۆت|''مێژوو''ی]] مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆت]] و دوو نووسراوی مێخیی پادشای بابلی [[نەبو نید|نەبونید]].{{Sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} دەقەکانی بابلی باس لەوە دەکەن کە شەڕی یەکلاکەرەوە و گرتنی [[ئەکباتانا|ئەکبەتانای]] پایتەختی میدیا لووتکەی دووژمنایەتییەکانی ماد و پارس بووە کە لانیکەم سێ ساڵ (٥٥٣-٥٥٠ پێش زایین) بەردەوام بووە.{{Sfn|Briant|2002}} == بەروارەکەی == [[پەڕگە:Nabonidus_chronicle.jpg|ڕاست|وێنۆک|مێژووچکەی نەبونید، بەڵگەنامەیەکی کۆنی بابلییە کە ئێستا لە مۆزەخانەی بەریتانیا پارێزراوە]] بەرواری ئەم ململانێیە تا ڕاددەیەک کێشەدارە. وەک لە سلندەری سیپاردا دەبینرێت، ململانێکان لە ساڵی سێیەمی حوکمڕانیی [[نەبو نید|نەبونید]] دەستیپێکردووە، کە لە ساڵی ٥٥٣ پێش زاییندایە، و پێدەچێت [[مێژووچکەی نەبو نید|مێژووچکەی نەبونید]] شکستی ماد لە ساڵی شەشەمی نەبونیددا (واتە ٥٥٠ پێش زایین) دیاری بکات.{{Sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} بەڵام ھەندێک لە زانایانی مۆدێرن ئەمە بە جێی متمانە نازانن. بە بڕوای ئەم زانایانە ھیچ ھۆکارێک نییە بۆ ئەوەی وا دابنێین کە مێژووی نەبونید شکستی مادی لە ساڵی شەشەمی دەسەڵاتی نەبونیددا دیاری کردووە. بەشی پێشووتری دەقەکە لەسەر مێژووچکەکەدا شێواوە و تێکچووە، ھەر بۆیەش، ساڵی ڕوودانی نادیارە. ڕاستە ڕاستەوخۆ دوای باسکردنی شکستی مادەکان، دەقەکە بە باسکردنی ڕووداوەکانی ساڵی حەوتەمی نەبونیددا بەردەوامە، بەڵام ھەموو ساڵێک لە مێژووچکەکەدا باس نەکراوە. ڕۆبێرت درێوس پێشنیاری کردووە کە بە پشتبەستن بە تەنیا بە مێژووچکەی نەبونید، شکستی مادەکان تەنیا دەتوانرێت ساڵەکەی بۆ ماوەی نێوان ساڵانی یەکەم و شەشەمی دەسەڵاتی نەبونید بگەڕێندرێتەوە، واتە لە نێوان ساڵانی ٥٥٤ بۆ ٥٥٠ پێش زایین چوونکە ئەو ژمارانەی ئاماژە بە شەش ساڵی یەکەمی دەسەڵاتی نەبونید دەکەن لە مێژووچکەکەدا پچڕاون و تێکچوون. جگە لەوەش، بە پشتبەستن بە سلندەری سیپار، درێوس مەیلی ئەوەی ھەبوو کە مێژووی سەرکەوتنی پارسەکان لە ڕاپەڕینەکەدا بۆ ساڵانی ٥٥٤-٥٥٣ پێش زایین بزانێت. بە پێی ئەم سەرچاوە تایبەتە، بەڕاستی سوپای ماد لە ساڵی ٥٥٣ پێش زایین لە لایەن پارسەکانەوە شکستی ھێنا. بەڵام پێدەچێت ئەم شکستە تەنھا یەک شکست بووبێت لە زنجیرەیەکی درێژخایەنی دووژمنایەتیدا و یەکلاکەرەوەترین شکست نەبووبێت. بۆیە ھێشتا ناتوانرێت وادەی سەرکەوتنی پارسەکان بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دیاری بکرێت.{{Sfn|Dandamaev|1989}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/cyrus-iiI|سەردێڕ=CYRUS iii. Cyrus II The Great |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=en}}</ref> == پێشینە == === دۆخی ژێردەستەییی پارس === [[پەڕگە:Cyrus'_Empire-pt.svg|ڕاست|وێنۆک|پارس (بە زەرد) لەسەر نەخشەکە]] پارسەکان کە پێدەچێت لە ژێر دەستی پادشا ھەخامەنشدا بووبن، دەوڵەتێکی بچووکیان لە نزیک سنوورەکانی ئیلامییەکان دامەزراند. جێنشینی ئەو، تێیسپێس، شانشینەکەی فراوانتر کرد بە داگیرکردنی ئەنشان و [[پارێزگای فارس|فارس]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty|سەردێڕ=ACHAEMENID DYNASTY |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=iranicaonline.org |زمان=en}}</ref> پێدەچێت تێیسپێس خاکی شانشینی پارسی دابەشکردبێت لە نێوان کوڕە گەورەکەی، [[کورووشی یەکەم]]، کە خاک و شاری ئەنشانی پێدرابوو، وە کوڕە بچووکەکەی، [[ئاریارامنێس]]، کە [[پارسەکان|پارسی]] وەرگرتبوو.{{Sfn|Dandamaev|1989}} لە نیوەی دووەمی سەدەی حەوتەمدا ھەردوو شانشینی پارس لەلایەن [[ماد|مادەکانەوە]] ژێردەستە کران و بوونە ژێر دەستەی پادشای ماد.{{Sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} دڵنیا نییە کە ئایا پارسەکان بەڕاستی دانیان بە ھەر ملکەچبوونێکدا ناوە بۆ پادشاکانی ماد. [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆت]] و نیکۆڵاسی دیمەشق پارس بە وڵاتێکی ژێردەستەی میدیا دەزانن، لە کاتێکدا پێدەچێت [[زێنۆفۆن|زینۆفۆن]] و موسای کۆرین بە پێچەوانەوە پارس بە تەواوەتی سەربەخۆ لە ماد بزانن. ڕاستە کە پارس بە درێژاییی سەردەمی ماد لە لایەن پادشا ڕەسەنەکانی خۆیەوە بەردەوام بووە. تۆمارە پارسییەکان ئاماژە بە سەربەخۆییی پارس دەکەن، بەڵام شانازیی نەتەوەیی دەتوانێت ببێتە ھۆی شاردنەوە و بەھەڵە دەرخستنی ڕاستییەکان لە حاڵەتێکی لەو جۆرەدا. لەوانەیە ھەندێک دانپێدانان بە سەروەریی ماد لەلایەن پادشاکانی پارسەوە ھەبووبێت، ھەرچەندە لەوانەیە دانپێدانانێکی لەو شێوەیە زۆر فۆرماڵیزم نەبووبێت و ڕەنگە بە پابەندبوونێکی قوڕسەوە نەبووبێت.{{Sfn|Rawlinson|2007}} بیرۆکەی ئەوەی کە پارس دەوڵەتە ژێردەستەیەکی ماد بووە، لەسەر سەرچاوە کلاسیکییەکانی دواتر وەستاوە و لەلایەن ھەندێک لە زانایانەوە بە دووری دەزانرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Boucharlat |یەکەم=Remy |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=« The Rise and Fall of Media », in : G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger, eds., Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia. Padova, S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria, 2003, pp. 1-12. (History of the Ancient Near East / Monographs – V) |ناونیشان=https://www.academia.edu/95211995 |journal=Abstracta Iranica}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brosius|یەکەم=Maria|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GCIGEAAAQBAJ&pg=RA1-PA14|سەردێڕ=A History of Ancient Persia: The Achaemenid Empire|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-١١٩-٧٠٢٥٣-٥|زمان=en}}</ref> === سەرھەڵدانی کورووشی مەزن === لە دوای کورووشی یەکەم، ئەنشان لەلایەن قەمبیزی یەکەمەوە فەرمانڕەواییی دەکرا (ح. ٦٠٠-٥٥٩ پێش زایین). ئەگەر متمانە بەو زانیارییانە بدرێت کە لەلایەن [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆت]] و [[زێنۆفۆن|زینۆفۆن]] و دیۆدۆرۆس و ھەندێک نووسەری کلاسیکی دیکەوە پێشکەش کراون، قەمبیزی یەکەم ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[ماندانا]] کردووە، کچی پادشای ماد [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]] (ح. ٥٨٥-٥٥٠ پێش زایین). ھەربۆیە کوڕەکەی کورووشی دووەم نەوەى ئاستیاگ بوو. بە گوێرەی ھیرۆدۆت، ئاستیاگ خەونێکی بینیوە کە دواتر لەلایەن پیاوانی ئایینی و خەونزانەکانی ئاستیاگ و کۆشک بەو مانایە لێکدرایەوە کە نەوەکەی کە کوڕی ماندانایە، جێگەی ئاستیاگ دەگرێتەوە دێتە سەر تەختی پادشایەتی. دوای لەدایکبوونی کورووش، ئاستیاگ فەرمانی بە ژەنەڕاڵ [[ھارپاگ|ھارپاک]] کرد کە منداڵەکە بکوژێت. لەپاش ئەوە ھارپاک ئەم ئەرکەی بە شوانێک سپارد بە ناوی میتریداتس، بەڵام شوانەکە بڕیاریدا لەبڕی ئەوە کورووش وەک کوڕی خۆی پەروەردە بکات. دوای دە ساڵ، ئاستیاگ بۆی دەرکەوت کە کورووش لە ژیاندایە، ھەربۆیە ئاستیاگ دواتر سزای ھارپاکی دا بە پێشکەشکردنی گۆشتی کوڕەکەی ھارپاک وەک ژەم لە ئاھەنگێکدا. دوای ئەوەی لەلایەن ئاستیاگەوە ڕاپڕسی کرا بە جادووگەر و خەونزانەکان، جادووگەرەکان ئیدیعایان کرد کە چیتر پێویست بە ترسان ناکات لە مەترسییەکانی نەوەکەی، جەختیان لەوە کردەوە کە خەونەکە پێشتر ھاتۆتە دی، بەوەی کە کورووش بووە پادشا لەکاتێکدا یاریی لەگەڵ منداڵەکانی دیکەدا دەکرد، کە لە یارییەکەدا کورووش ڕۆڵی پادشایەتیی دەگێڕا. پاشان ئاستیاگ ئارام بووەوە و نەوەکەی نارد بۆ لای دایک و باوکی لە پارس.{{Sfn|Dandamaev|1989}} لە ساڵی ٥٥٨ پێش زایین، [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] کە لەلایەن یۆنانییەکان بە «مەزن» (کورووشی مەزن) ناوی دەبردرا، بوو بە پادشای ھۆزەکانی پارس، لەگەڵ [[پاسارگاد (خێڵی پارسی)|پاسارگادییەکان]] کە گرنگترین پێگەی لەنێویاندا ھەبوو. ناوەندی دەوڵەتی پارس لە دەوروبەری شاری [[پاسارگاد|پاسارگاددا]] بوو، کە لە ساڵانی سەرەتای دەسەڵاتی کورووشدا، کورووش بەرنامەیەکی چڕ و پڕی بیناسازیی لەوێ دەستی پێکرد.{{Sfn|Dandamaev|1989}} لە ژێر دەسەڵاتی ئەودا، دوو شانشینی پارس جارێکی تر یەکیانگرتەوە، بەڵام کورووش ھەر بەیعەتدار بوو بە پادشای مادەوە (ھەر ژێردەستەی پادشای ماد بوو).<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty|سەردێڕ=ACHAEMENID DYNASTY |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=iranicaonline.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty "Achaemenid Dynasty"]. ''iranicaonline.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 20,</span> 2021</span>.</cite></ref> === دووژمنایەتی و پەیوەندییەکانی ماد و بابل === {{ھەروەھا ببینە|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}}[[پەڕگە:Median_Empire2-es.svg|ڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|زلھێزەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە دەوروبەری ساڵی ٦٠٠ پێش زایین: لیدیا (بە ڕەنگی شین)، ماد (بە ڕەنگی زەرد)، بابل (بە سەوزی تۆخ) و میسر (بە سەوزی کاڵ)]] لەو کاتەی کە کورووشی دووەم بوو بە پادشای پارسەکان، چوار دەوڵەتی بەھێز لە تەواوی ڕۆژھەڵاتی نزیکدا ھەبوون: [[شانشینی ماد|ماد]]، [[لیدیا]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]] و [[بیست و شەشەمین شانشینی میسر|میسر]]. ماد و بابل لە سەرەتادا ھاوپەیمان بوون، بەڵام پەیوەندییەکانیان دەستی بە تێکچوون کرد، بەھۆیەوە وایکرد ھەردوو پادشای بابل و ماد بە ئارەزووەوە پەنابەر لە ناوچەکانی یەکترەوە وەربگرن.{{Sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} نەبوخەدنەسری دووەم (ح. ٦٠٥-٥٦٢ پێش زایین) نیگەران بوو لەوەی کە ماد واز لە ھاوپەیمانی بھێنێت و ببێتە ڕکابەرێکی مەترسیدار. نامەیەک کە ئاراستەی نەبوخەدنەسر کراوە ئاماژە بەوە دەکات کە لە ساڵی ٥٩١ پێش زایین پەیوەندیی نێوان ماد و بابل ئاڵۆز بووە. لە نامەکەدا ھاتووە کە چەند بابلییەک فەرمانی پادشایان پشتگوێ خستووە و بەرەو میدیا ھەڵھاتوون. بەڵام ئەگەر ھیرۆدۆت متمانەی پێ بدرێت، ئەوا پەیوەندییەکانی نێوان بابل و ماد ھێشتا تاڕاددەیەک باش بوون لە ساڵی ٥٨٥ پێش زایین کاتێک ماد و لیدیا پەیماننامەیەکی ئاشتییان ئەنجامدا بە نێوەندگیری سینێسیسی یەکەم، پادشای کیلیکیا و چەند لابینێتوسێکی دیاریکراو لە بابلەوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/babylonia-i|سەردێڕ=BABYLONIA i. History of Babylonia in the Median and Achaemenid periods |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=iranicaonline.org}}</ref> دوای مردنی نەبوخەدنەسری دووەم لە ساڵی ٥٦٢ پێش زایین، بابل چووە قۆناغێکی قەیرانی سیاسییەوە کە بەشێکی بەھۆی ململانێی نێوان ھۆزەکانی [[کلدانیا|کلدان]] و [[ئارامیەکان|ئارامییەوە]] بوو، بەشێکیش بەھۆی گرژیی نێوان لایەنە قەشە و سەربازییەکانەوە بوو. لە چەند ساڵێکدا سێ پادشا یەک لە دوای یەک ھاتن تاوەکوو گەشتە [[نەبو نید|نەبونید]] (ح. ٥٥٦-٥٣٩ پێش زایین) کە لە مانگی ئایاری ٥٥٦ پێش زایین دەسەڵاتی گرتە دەست.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/babylonia-i|سەردێڕ=BABYLONIA i. History of Babylonia in the Median and Achaemenid periods |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=iranicaonline.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://iranicaonline.org/articles/babylonia-i "Babylonia i. History of Babylonia in the Median and Achaemenid periods"]. ''iranicaonline.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 20,</span> 2021</span>.</cite></ref> نەبونید پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ مادەکاندا نەبوو. بەپێی نووسراوەکانی، لە ساڵی یەکەمی حوکمڕانیدا، نەبونید لە خەونێکدا فەرمانی لە خوداوەند [[مەردۆخ]] وەرگرتووە بۆ نۆژەنکردنەوەی پەرستگای [[Ehulhul|ئیھولھول]] لە [[حەڕان]]، شارێک لە باکووری میزۆپۆتامیا کە لە دوای [[لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری|ڕووخانی ئاشوورەوە]] کەوتبووە ژێر کۆنترۆڵی مادەکان. پەرستگاکە لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین لە کاتی شەڕەکانی ئاشووردا لەلایەن مادەکانەوە وێران کرابوو و لەو کاتەوە وێرانە بوو. مەردۆخ لە خەودا دڵنیایی دا کە چیتر مادەکان نابنە بەربەست لەبەردەم نۆژەنکردنەوەی پەرستگاکە.{{Sfn|Dandamaev|1989}}{{Sfn|Briant|2002}} مادەکان ھەر لە سەرەتاوە خۆیان بۆ ھێرشکردنە سەر بابل ئامادە کردبوو و پەیوەندیی نێوان ھەردوو وڵات گرژییان لە نێواندا ھەبوو، ئەمەش لە بەڵگە نووسراوەکانی بابل لەم قۆناغەدا دەردەکەوێت کە تۆنی دژە میدیایی تێدایە. خراپتربوونی پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات لە قسەکانی [[ئیرمیا|ئیرمیای]] پێغەمبەری عیبرەکانیشدا ڕەنگدەداتەوە کە چەند دەیەیەک پێش ڕاپەڕینی کورووش لە دژی ئاستیاگ نووسرابوون.{{Sfn|Dandamaev|1989}} == ململانێکە == [[پەڕگە:PLATE2BX.jpg|ڕاست|وێنۆک|251x251پیکسڵ|کارێکی ھونەری کە گەورەکانی ماد نیشان دەدات]] گێڕانەوەی بەرفراوان لەبارەی ڕاپەڕین و شەڕەکانی دواتر لەلایەن نووسەرانی کلاسیکەوە گوازراونەتەوە. ھەندێک زانیاریی گرنگ، ھەرچەندە تا ڕاددەیەک کەمن، وە زانیارییەکان لەلایەن دەقە بابلییەکانیشەوە پێشکەش دەکرێن.{{Sfn|Dandamaev|1989}} سەرچاوە بابلییەکان ھەندێک خاڵ پشتڕاست دەکەنەوە و ھەندێکی دیکەش ڕوون دەکەنەوە کە لەو خاڵانەی کە نووسەرانی کلاسیک پێشکەشیان کردووە.{{Sfn|Briant|2002}} بەپێی مێژوونووسی یۆنانی ھیرۆدۆت، ژەنەڕاڵ [[ھارپاگ|ھارپاکی]] ماد کە لەلایەن [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگەوە]] بە شێوەیەکی دڕندانە سووکایەتیی پێکرابوو، بڕیاریدا تۆڵە لە پادشای ماد بکاتەوە و دەستی بە پیلانگێڕی کرد. ئەو گەورە و بەرپرسە ناڕازی و بەرھەڵستکارەکانی مادی بۆ لای خۆی کۆکردەوە، دواتر [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ھان دا بۆ ڕاپەڕین. ھارپاک بە ھاوکاریی خزمەتکارێکی متمانەپێکراو نامەیەکی بۆ کورووش لە پارس نارد. لە نامەکەدا ھارپاک بەڵێنی بە کورووش دا کە ئەگەر ڕاپەڕین دژی ئاستیاگ ھەڵبژێرێت، ئەوا پشتیوانیی گەرەنتی کراوی زۆرێک لە گەورە و بەرپرسانی مادی دەبێت و ھارپاک خۆیشی لەگەڵ سەربازەکانیدا دەچێتە پاڵی. پێویستە بە ڕەخنەگرانە لە گێڕانەوەی ھیرۆدۆت بکۆڵرێتەوە، بەڵام وا دیارە کە بەڕاستی کۆمەڵێک گەورە و کاربەدەست و بەرپرس لە ماددا ھەبوون کە لە سیاسەتەکانی ئاستیاگ ناڕازی بوون و ئامادە بوون بۆ لادان بۆ لای دووژمنەکانیان و خیانەت بکەن. ئیگۆر دیاکۆنۆف و [[I. G. Aliev|ئای جی ئالیێڤ]] ئەو گریمانەیەیان پێشنیار کرد کە ئەم گرووپە لە نوێنەرانی گەورە خێڵەکییەکان پێکھاتبوو کە ئاستیاگ لە ھەوڵەکانیدا بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی بەھێز و ناوەندگەرایی لە دژی ئەوان شەڕی کردووە. لەوانەیە پیلانی گەورەکانی ماد تەنھا لە کاتی شەڕ لەگەڵ یاخیبووەکاندا بەدی ھاتبێت و ڕەنگە بە تەنیا نەبووبێتە ھۆکارێکی دەستپێکردنی یاخیبوونەکە، وەک ھیرۆدۆت ئیدیعای دەکات. بە گوێرەی ھیرۆدۆت، دوای زانینی ناوەڕۆکی نامەکەی ھارپاگ، کورووش کۆبوونەوەیەکی ڕێکخست لەگەڵ ھۆزەکانی پارس و بانگھێشتیانی کرد، لەوانە [[پاسارگاد (خێڵی پارسی)|پاسارگاد]]، [[مارافی]] و [[ماسپی]]، پاشان بە دەنگی بەرز فەرمانێکی بۆ خوێندنەوە کە دایڕشتبوو، ئیدیعای کرد کە لە ئاستیاگەوە وەریگرتووە. لەم فەرمانەدا کورووش جەختی لەوە کردەوە کە ئاستیاگ ئەوی وەک فەرماندەی سوپا دەستنیشان کردووە. پاشان کورووش دەستی کرد بە ڕازیکردنی پارسەکان بۆ لادان لە ئاستیاگ، بەڵێنی ئەوەی دا کە سەرکەوتنی ڕاپەڕینەکە گەرەنتیی ژیانێکی ئاسانتریان بۆ دەکات. پارسەکان کە ناڕەزایییان لە دەسەڵاتی مادەکان ھەبوو، بە ئارەزووەوە وەڵامی بانگەوازی سەرکردەکەیان دایەوە. کاتێک ئاستیاگ زانی کە کورووش ڕاپەڕینێک ئامادە دەکات، نێردراوێکی نارد بۆ ئەوەی بانگی بکات بۆ کۆشکی ماد لە [[ئەکباتانا|ئەکبەتانا]]. ڕەتکردنەوەی کورووش لە گوێڕایەڵیی ئاستیاگ ئاماژەیە بۆ یاخیبوونەکە. دەرئەنجامی ڕاپەڕینەکە لە دوو شەڕدا یەکلایی بووەوە. لە شەڕی یەکەمدا ئاستیاگ بەشداری نەکرد و ژەنەڕاڵەکەی، ھارپاک کە فەرماندەی سوپای ماد بوو لەگەڵ بەشێکی زۆر لە سەربازەکانی بەرەو لای کورووش ھەڵھاتن. پاشان ئاستیاگ فەرمانی دا کە ئەو جادووگەرانەی کە خەونەکەیان بە ھەڵە لێکداوەتەوە [[ھەڵدڕین|ھەڵبدڕێنرێن]]، کە ڕەنگە ھەندێکیان بەرکەوتنیان لەگەڵ پیلانگێڕییەکاندا ھەبووبێت و جگەلەوان ھەموو ئەو مادانەش بە پیر و گەنجەکانیشەوە چەکدار بکرێن. سەرەڕای ئەو تەمەنە گەورەیەی کە ھەیبوو، ئاستیاگ بە شێوەیەکی شەخسی لە شەڕی دووەمدا سەرکردایەتیی سوپاکەی کرد، بەڵام مادەکان شکستیان ھێنا و پادشا ئاستیاگ بە دیل گیرا. کورووش بە ھیچ شێوەیەک زیانی بە ئاستیاگ نەگەیاند؛ لە ڕاستیدا بە ڕەحمەوە مامەڵەی لەگەڵدا کرد. بەم شێوەیەش بە گوێرەی ھیرۆدۆت، کۆتایی بە حوکمڕانیی ٣٥ ساڵەی ئاستیاگ و ھەژموونی مادەکان کە ١٢٨ ساڵ لە ئاسیادا ھەیانبوو کۆتاییی ھات.{{Sfn|Dandamaev|1989}} سەرەڕای خیانەتەکەی ھارپاک، لەلایەن نووسەرانی کلاسیکەوە دەوترێت سەرکەوتنی کورووش زۆر قوڕس بووە و کاتێکی زۆری ویستووە تا بەدەست بھێنرێت. [[پۆلیانۆس]] باسی سێ شەڕی کردووە کە تیایدا کورووش شکستی ھێناوە، لە کاتێکدا لە شەڕی چوارەمدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. ھەروەھا بانگەشەی ئەوە دەکات کە دوای شکستە سەرەتایییەکان «زۆرێک لە پارسەکان بەرەو لای مادەکان ڕۆیشتن و ھەڵھاتن». توندوتیژی و گێژاویی ئەو دووژمنایەتیانەی کە لە پارسدا سەریان ھەڵدا، بە ھەمان شێوە لەلایەن نیکۆڵاسی دیمەشقەوە جەختی لەسەر دەکرێتەوە.{{Sfn|Briant|2002}} ھەروەھا نیکۆڵاس باسێکی درێژی لەم ڕووداوانە گێڕایەوە، کە بە مۆتیڤی ئەفسانەیی ڕازاوەتەوە و لە بنەڕەتدا دەنگدانەوەی مۆتیڤی [[کتسیاس|کتسیاسە]]. لە وەشانی خۆیدا، کورووش لەکاتێکدا لە خزمەت ئاستیاگدا بوو لە ماد، بەرکەوتەی لەگەڵ زاوایەکی دیاریکراو بوو بە ناوی [[ئۆبارێس]] کە کۆیلەی مادێک بوو. ئاستیاگ بە شێوەیەکی دڕندانە سزای ئۆبارێسی دا بەھۆی ھەندێک تاوانەوە. لە ئەنجامدا ئۆبارێس پیلانی لە دژی پادشا دانا و کورووشی ھان دا بۆ سەرکردایەتیکردنی ڕاپەڕینێک لە دژی مادەکان. و بەم شێوەیە، شەڕەکە دەستی پێکرد. [[شەڕی سنووری پارس|شەڕی یەکەم]] بۆ ماوەی دوو ڕۆژ بەردەوام بوو و لە ئەنجامدا ئاستیاگ سەرکەوتنی تەواوەتی بەدەستھێنا. فارسەکان بەھۆی ئەوەی کە ئەوەندە نزیک لە سنوورەکانیان لەگەڵ ماد شکستیان ھێنا، بەرەو [[پاسارگاد]] ھەڵھاتن. بە گوتەی کتسیاس، کورووش لە نزیک شارۆچکەی [[ھیربا]] (کە شوێنەکەی نادیارە) شکستی بە ھێزەکانی ماد ھێنا، بەڵام لە شەڕی دواتردا ئاستیاگ دەستی باڵای بەدەستھێنا و فارسەکان ھەڵھاتنەوە بۆ پاسارگاد. [[جەستن (مێژووناس)|جەستن]] باس لەوە دەکات کە کاتێک ئاستیاگ دەستی دەکرد بە دۆڕاندن لە شەڕەکەدا، سەربازانێکی تایبەتی لە پشت ھێڵەکانییەوە دانا و فەرمانی کوشتنی ھەر کەسێکی لادەری دابوو. [[گەمارۆدانی گردی پاسارگاد|شەڕی دواتر]] بە گوتەی نیکۆڵاس لە نزیک پاسارگاد ڕوویدا و ھەروەھا بۆ ماوەی دوو ڕۆژ بەردەوام بوو. لە ڕۆژی یەکەمدا سەرکەوتن لەگەڵ سەربازانی مادەکان بوو، بەڵام لە ڕۆژی دووەمدا پارسە ھەڵھاتووەکان بە شەرمەزاربوونەوە، بە شێوەیەکی ئیرادەدارتر دەستیان بە شەڕ کردەوە. سوپای کورووش سەرکەوتنێکی تێکشکێنەر و چەقێنەری بەدەستھێنا و پارسەکان ئۆردووگای مادەکانیان گرت. پاشان ئاستیاگ ژەنەڕاڵەکانی لە سێدارە دا، بە پاساوی ئەوەی کە شکستەکە خەتای ئەوان بووە (ھەروەھا دیۆدۆرووسـیش، ڕاپۆرتی لەسێدارەدانی ژەنەڕاڵەکان دەدات). ئاستیاگ کە ھیچ پشتیوانییەکی لە نێو خوارووەکانی خۆیدا نەدۆزییەوە، بەرەو ئەکبەتانا ھەڵھات و لە کۆشکەکەدا خۆی حەشاردا.{{Sfn|Dandamaev|1989}}{{Sfn|Briant|2002}} [[پەڕگە:King_Astyages_submitting_to_Cyrus.jpg|وێنۆک|ئاستیاگ بە زنجیرەوە دەبرێتە لای کورووش]] کورووش ھێرشەکانی بۆ سەر ماد دەستپێکردەوە و ئەکبەتانای گرت. ڕەنگە ئاستیاگ پشتی بە قەڵاکانی شارەکە بەستبێت بۆ ئەوەی بەرگرییەکی درێژخایەن پێشکەش بکات: بە گوێرەی کتسیاس، لە کاتێکدا کە لەگەڵ کچەکەی و زاواکەی [[سپیتاماس]] لە ژێرزەمینەکەی کۆشکی پاشایەتیدا خۆیان حەشاردابوو، گیران. بە گوێرەی نیکۆڵاسی دیمەشق، ئاستیاگ توانی ھەڵبێت و تەنھا لە ئەنجامی [[پاسارگاد|شەڕێکی دیکەدا]] گیرا.{{Sfn|Briant|2002}} دەوترێت ئەم شەڕەی کۆتایییە زۆر لە نزیک پاسارگاددا ڕوویداوە. لە کاتێکدا ھیچ بەڵگەیەکیش نییە کە دژایەتی ئەوە بکات کە لە [[Murghab plain|دەشتی مورغاب]] ڕوویداوە، بەھۆی نادڵنیایییەکانی دەوروبەری چوارچێوەی ڕاپەڕینەکە، ناتوانرێ متمانەیەکی زۆر بەم شوێنە دابنرێ.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.livius.org/articles/place/pasargadae/|سەردێڕ=Pasargadae - Livius |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Livius.org}}</ref> بە گوێرەی [[سترابۆ]]، دوای سەرکەوتنی کورووش، ئاستیاگ لەگەڵ ئەوەی کە لە سەربازەکانی مابووەوە، بەرەو خاکی ماد ھەڵھات و بە ئاسانی گیرا. [[زێنۆفۆن|زینۆفۆن]] لە ''کتێبی سیرۆپیدیای'' خۆیدا باس لەوە دەکات کە ئاستیاگ وەک پادشای ماد لە جێگاکەیدا مردووە و فەتحەکانی کورووش بە پلەی ژەنەراڵیی باپیرەی کە پادشای ماد بووە ئەنجام دراون. بەڵام دەبێ زینۆفۆن ئاگاداری وەرچەرخانی ڕاستەقینەی ڕووداوەکان بووبێت چوونکە لە ''[[ئەناباسیس]]''دا، باسی شەڕی نێوان پارس و مادەکانی کردووە، لە کاتێکدا لە کتێبی ''سیرۆپیدیادا''، پێدەچێت ڕاستییە مێژوویییەکان بە مەبەست تەمومژاوی کرابن بۆ ئایدیاڵیزەکردنی کورووش.{{Sfn|Dandamaev|1989}} [[پەڕگە:Nabonidus_cylinder_sippar_bm1.jpg|وێنۆک|سلندەری نەبونید لە سیپار]] جگە لەو باسانەی کە نووسەرانی کلاسیک پێشکەشیان کردووە، باسێکی ھاوچەرخیی ڕەسەن ھەیە سەبارەت بە ڕاپەڕینەکە بە شێوەیەکی زۆر کورت، کە لە دوو نووسراوی پادشای بابلی [[نەبو نید|نەبونید]] دۆزراوەتەوە.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|سەردێڕ=ASTYAGES |وێبگە=www.iranicaonline.org}}</ref> ئەو زانیارییانەی کە سەرچاوە بابلییەکان پێشکەشی دەکەن، بە شێوەیەکی بەرفراوان پشتگیری لە چیڕۆکی ھیرۆدۆت دەکەن. [[سلندەرەکانی نەبونید|سلندەری سیپار]] باس لەوە دەکات کە لە ساڵی ٥٥٣ پێش زایین کورووش لە دژی مادەکان یاخی بووە و بە سوپا بچووکەکەیەوە سەربازە زۆرەکانی مادی تێکشکاندووە و ئاستیاگی گرتووە و بە زنجیر ھێناویەتییە سەر خاکەکەی. لەوانەیە دوای دەستپێکردنی ڕاپەڕین لە ساڵی ٥٥٣ پێش زایین، مادەکان ھێزەکان و پارێزگارەکانیان لە [[حەڕان]] کشاندبێتەوە. بابلییەکان بە کەڵک وەرگرتن لەو سەختییانەی کە ئاستیاگ ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، لە دەوروبەری ساڵی ٥٥٢ پێش زایین حەڕانیان گرتبێت.{{Sfn|Dandamaev|1989}} مێژوونووس پاوڵ-ئالین بیۆلیۆ پێی وایە ئەگەری ئەوە ھەیە کە نەبونید ھانی کورووشی دابێت بۆ یاخیبوون و شەڕکردن دژی مادەکان، تەنانەت ڕەنگە ھاوپەیمانیی لەگەڵدا کردبێت، چوونکە مانەوەی نەبونید لە [[تایما]] ھاوکاتە لەگەڵ دەستپێکردنی ڕاپەڕینی کورووش.{{Sfn|Beaulieu|1989}} بەڵام کەمیی زانیاری ھەیە بۆ پشتگیریکردنی ئەم گریمانەیە. پێدەچێت شکستی ئاستیاگ لە ساڵی ٥٥٣ پێش زایین تەنھا یەکێک بووبێت لە زنجیرەیەکی درێژخایەنی دووژمنایەتی و یەکلاکەرەوەترین شکست نەبووبێت. [[مێژووچکەی نەبو نید]] کە ڕەنگە ڕووداوەکانی ساڵی ٥٥٠ پێش زایین باس بکات، باس لەوە دەکات کە ئاستیاگ سەربازەکانی بانگھێشت کردووە و دژی کوروش ڕێپێوانیان کردووە، بەڵام سوپاکەی لە دژی یاخی بووە و گرتوویانە و ڕادەستی کورووشیان کردووە. پاشان کورووش بە ڕێپێوان بەرەو پایتەختی ماد، [[ئەکباتانا|ئەکبەتانا]] ڕۆیشت و داگیری کرد و غەنیمەتێکی زۆری بردە پارس.{{Sfn|Dandamaev|1989}} گرتنی خەزێنەی شاھانەی ماد نیشانەیەکی سەرنجڕاکێشی دەسەڵات و ھێزە تازە دۆزراوەکەی بوو و ئۆبارێس بەرپرسیار بوو لە گواستنەوەیان بۆ پارس. بە دڵنیایییەوە ئەم غەنیمەتە گرنگییەکی زۆری پراکتیکیی ھەبوو؛ ئەوەندەی دەزانرێ، ئەوە یەکەمجار بوو کە کورووش سەرچاوەی بێسنووری لەبەردەستدا بوو بۆ ئەو ھەڵمەتانەی کە لە پێشیدا بوون.{{Sfn|Briant|2002}} گێڕانەوەی بابلی لەگەڵ گێڕانەوەکانی ھیرۆدۆت دەگونجێت و ھاوڕابوونە و پشتڕاستی دەکاتەوە کە ئاستیاگ ھێرشی کردووەتە سەر کورووش و گیراوە. چۆن کورووش خاوەنی توانای شکستپێھێنانی مادەکان بووە و پاڵنەرەکانی پشت ھێرشی ئاستیاگ بۆ سەری، لایەنگەلێکن کە تا ئێستا نادیارن. لەوانەیە مادەکان جۆرێک لە سەروەرییان بەسەر ئەنشاندا دووپات کردبێتەوە، کە پارسەکان تەحەدایان کردبێت. یانیش ڕەنگە کردەوە فراوانخوازییەکانی پارس وەڵامێکی شەڕانگێزانەیان لەلایەن مادەکانەوە ورووژاندبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt|یەکەم=Amélie|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&pg=PA48|سەردێڕ=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٠١٦٩٤-٣|زمان=en}}</ref> لەوانەیە سەرھەڵدانی پارس و ڕووخانی میدیا ھۆکاری ئابووریی قووڵتری ھەبووبێت. وا دیارە لە ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی پێش زایین، کارێزەکان (کەناڵەکانی ئاودێری ژێر زەوی) لە فارس ھەڵکەندرابوون، بەمەش ئەم بەشەی ئێران پێشەنگێکی کێبڕکێی بەسەر ماددا بەخشیبوو. بەڵام ئەگەری ئەوە ھەیە ئەم پێشھاتە دوای سەرکەوتنی کورووش بەسەر مادەکاندا ڕوویدابێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.livius.org/articles/people/medes/|سەردێڕ=Medes - Livius |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Livius.org}}</ref> جگە لە خیانەتەکەی سوپا، ڕووخانی ماد بەھۆی قەیرانێکی خانەدانییەوەش ئاسانکاریی بۆ کرا. بەپێی ئەو دوو سەرچاوەیەی کە لەبەردەستدایە، ئاستیاگ میراتگری پیاوی نەبووە. لە ڕاستیدا ھیرۆدۆت و زینۆفۆن بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئاستیاگ کچێکی ھەبووە بە ناوی [[ماندانا]] کە بە دایکی کورووش وەسفی دەکەن (ھاوسەری قەمبیز)، لە کاتێکدا کستیاس ڕاستیی ئەم ئیدیعایەی ڕەتکردەوە و کچێکی بە ناوی [[ئەمیدیا]]<nowiki/>ی بۆ گەڕاندەوە. وە ھەروەھا ماد ھاوکاریی لە [[لیدیا]] وەرنەگرت، وڵاتێک کە لە ساڵی ٥٨٥ پێش زایین ھاوپەیمانیی لەگەڵدا پێکھێنابوو، ڕەنگە لەبەر ئەوەی لیدیا زۆر دوور بووبێت لە ناوچەی ململانێکە بۆ ئەوەی یارمەتیی کاریگەر پێشکەش بکات.{{Sfn|Rawlinson|2007}} [[پەڕگە:The Defeat of Astyages (complete).jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|584x584پیکسڵ|تابلۆی «شکستھێنانی ئاستیاگ»، کە وێناکردنی ھونەریی کورووشی مەزن نیشان دەدات کە شکستی بە ئاستیاگ ھێنا، کە ئاماژەیە بۆ سەرھەڵدانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیی پارسی]].{{ھن}}لە تابلۆکەدا [[کورووشی مەزن]] لە ناوەڕاستدا وەستاوە و فەرمان دەردەکات، کە لە پشتییەوە [[ھارپاگ|ھارپاک]] وەستاوە و لە پێش ھەردووکیان [[ئاستیاگ]] زنجیر لە دەستەکانی بەستراوە و بە دیل گیراوە.]] === شەڕەکان === * [[شەڕی ھیربا]] (٥٥٢ پێش زایین) * [[شەڕی سنووری پارس]] (٥٥١ پێش زایین) * [[Siege of Pasargadae Hill|گەمارۆدانی گردی پاسارگاد]] (٥٥٠ پێش زایین) * [[پاسارگاد|شەڕی پاسارگاد]] (٥٥٠ پێش زایین) == دەرئەنجام == [[پەڕگە:Pasargad_audience_hall.jpg|وێنۆک|وێرانەکانی کۆشکی دێرینی کورووش لە پاسارگاد. کۆشکەکە بە گوتەی [[سترابۆ]]، دەبوو لە پاسارگاد دروست بکرایە وەک یادگارییەک بۆ سەرکەوتنی کورووش لە سەردەمی ئاستیاگ.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.livius.org/articles/place/pasargadae/|سەردێڕ=Pasargadae - Livius |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Livius.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.livius.org/articles/place/pasargadae/ "Pasargadae"]. ''Livius.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-12-20</span></span>.</cite></ref>]] داگیرکردنی [[ماد (ھەرێم)|ماد]] لەلایەن کورووشەوە گۆڕانکارییەکی قووڵی لە دۆخی جیۆپۆلەتیکی لە سەرانسەری [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆندا]] بەدوای خۆیدا ھێنا. ماد لەلایەن پارێزگارێکی فارسەوە بەڕێوەدەبرا و باج وەک ھەر خاکێکی داگیرکراو کۆدەکرایەوە. [[ئەکباتانا|ئەکبەتانا]] بەھۆی گرنگیی ستراتیژییەکەی لە زاڵبوون بەسەر [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەندیدا]] بووە یەکێک لە پایتەختەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیی]] تازە دامەزراو.{{Sfn|Briant|2002}} پارسەکان سیستەمی ئیدارەی دەوڵەتی مادیان گرتەبەر کە لە بەرامبەردا چەندین تایبەتمەندیی سیستەمی ئاشووریی لەخۆگرتبوو. لە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیدا، ماد پێگەی ئیمتیازاتی خۆی پاراست و لە دوای خودی [[پارسەکان|پارسەوە]] پلەی دووەمی بەدەستھێنا. بەشێک لە گەورە بەرپرس و پلەدارەکانی ماد لە سەردەمی کورووش و ھەروەھا لە ژێر دەستی جێنشینەکانیدا پێگەی ئیمتیازاتی خۆیان پاراست. یۆنانیەکان و [[جوو|جوولەکەکان]] و [[میسرییەکان]] و گەلانی دیکەی جیھانی کۆن زۆرجار بە پارسەکانیان بە «ماد» ناودەبرد و پێدەچوو مێژووی پا<nowiki/>رسیان بە درێژەپێدەری مێژووی مادەکان بزانیایە.{{Sfn|Dandamaev|1989}} بەپێی گوتەکانی [[کستیاس]]، کورووش ژیانی ئاستیاگی پاراست و کردی بە حاکمی بارکانیا (ڕەنگە [[ھیرکانیا]] بێت). دواتر ئاستیاگ بردرایە بیابان و بە ھاندانی [[ئۆبارێس]]، مردنێکی دڵنیای لێکەوتەوە. ئەگەری ئەوە ھەیە کە کورووش ڕاستەوخۆ بەرپرسیار نەبووبێت لە مردنەکەی، چوونکە دواتر بەرپرسیارەکان سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا و ئۆبارێس کۆتاییی بە ژیانی خۆی ھێنا.{{Sfn|Dandamaev|1989}} ئەگەر باوەڕ بە کستیاس بکرێت، ئاستیاگ کچێکی ھەبوو بە ناوی [[ئەمیدیا]]، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[Spitamas|سپیتاماس]] کردبوو، کە گەورەیەکی ماد بوو، کە بەم شێوەیە ئەو بوو بە جێنشینەکەی-زاوای. دوای کوشتنی سپیتاماس، کورووش ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئەمیدیا کرد بۆ ئەوەی شەرعیەتی تەختی ماد بەدەستبھێنێت. ھەرچەندە ڕاستەقینەییی گێڕانەوەی کتسیاس جێگای پرسیارە، بەڵام ئەگەری زۆرە کە کورووش کچێکی پادشای مادی ھێنابێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/amytis-median-and-persian-female-name|سەردێڕ=AMYTIS |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=iranicaonline.org}}</ref> ھێڵی کاتیی ھەڵمەتەکانی کورووش دوای داگیرکردنی ماد بە تەواوی ڕوون نییە. لە ساڵانی ٥٤٩-٥٤٨ پێش زایین، پارسەکان ئەو خاکانەیان داگیرکرد کە سەر بە دەوڵەتی لەناوچووی ماد بوون، لەوانە [[پارتیا]]، [[ھیرکانیا]] و بەڕواڵەت [[ئەرمەنستان (ساتراپی)|ئەرمینیا]]. بەپێی [[زێنۆفۆن|زینۆفۆن]] (سیرۆپیدیا)، ھیرکانییەکان بە ئارەزووی خۆیان ملکەچی سەروەریی کورووش بوون. کتسیاس نووسیویەتی کە ھیرکانییەکان پەیوەندییان بە کورووشەوە کردووە پێش ئەوەی بەسەر ئاستیاگدا سەرکەوێت، لە کاتێکدا پارتییەکان دوای کەوتنی ئەکبەتانا بۆ دەستی پارسەکان ئەو کارەیان کردووە. بە گوێرەی [[جەستن (مێژووناس)|جەستن]] ئەو وڵاتانەی پێشتر ملکەچی مادەکان بوون لە کورووش یاخی بوون و ناچاری کرد شەڕی زۆر ئەنجام بدات بۆ ئەوەی بتوانێت ملکەچیان بکات.{{Sfn|Dandamaev|1989}} بە گوێرەی نیکۆڵاسی دیمەشق، دوای ئەوەی زانینی شکستی ئاستیاگ، ھیرکانییەکان، پارتییەکان، ساکایەکان، باکتریاکان و گەلانی دیکە کورووشیان وەک پادشای خۆیان ناساند.{{Sfn|Duncker|1881}} لە کاتێکدا ھەندێک لە زانایان پێیان وایە کە [[شارستانیەتی ئیلام|ئیلام]] تەنھا لە دوای ساڵی ٥٣٩ پێش زایین لەلایەن پارسەکانەوە داگیرکراوە، بەڵام تەواو ئەگەری ئەوە ھەیە کە وڵاتەکە لە دەوروبەری ساڵی ٥٤٩ پێش زایین ژێردەستە بووبێت.{{Sfn|Dandamaev|1989}} [[پەڕگە:Croesus_portrait.jpg|ڕاست|وێنۆک|وێنەی کرۆسوس لەسەر گوڵدانێکی یۆنانی]] لە ساڵی ٥٨٥ پێش زایینەوە ڕێککەوتنێک لە نێوان میدیا و لیدیادا ھەبوو کە تێیدا [[ڕووباری قزل ئیرماق|ڕووباری ھالیس]] وەک سنووری نێوان ھەردوولا دیاریکرا. لە سەردەمی ڕووخانی ماددا، پاشای لیدیا [[کرۆسوس]] بوو، کە لە سەرانسەری ڕۆژھەڵاتی نزیک و یۆنان بەھۆی سامان و دەسەڵاتی سەربازییەوە بەناوبانگ بوو. کرۆسوس بە تامەزرۆیییەوە بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتەکەی بۆ ڕۆژھەڵات، ئۆپەراسیۆنەکانی دواتری وەک ھەڵمەتێک خستەڕوو کە مەبەست لێی تۆڵەسەندنەوە بوو بۆ شووبراکەی (برای ھاوسەرەکەی).{{Sfn|Briant|2002}} کورووش نەیارێکی ترسناک بوو، بۆیە کرۆسوس ھاوپەیمانیی لەگەڵ فیرعەونی میسر و [[ئاماسیسی دووەم]] و [[سپارتا|سپارتاکانی]] یۆنان کرد. ڕەنگە پادشای بابلی نەبونیدیش سەر بە ھەمان ھاوپەیمانی بووبێت<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.livius.org/articles/person/croesus/|سەردێڕ=Croesus - Livius |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Livius.org}}</ref> چوونکە سەرەڕای بینینی سوودەکانی لە ململانێی ماد و پارس، گەشەسەندنی دەسەڵاتی کورووش مەترسییەکی گەورەی لەسەر [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]] دروستکرد.{{Sfn|Briant|2002}} لیدییەکان لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین شکستیان ھێنا و پایتەختەکەیان [[ساردیس]] گەمارۆدرا و گیرا.<ref name=":5" /> دوای داگیرکردنی لیدیا، ڕەنگە کورووش [[کیلیکیا|کیلیکیای]] داگیرکردبێت و لە ساڵی ٥٣٩ پێش زایین، بابلی گرت. لەگەڵ داگیرکردنی ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ، ئێستا کورووش بوو بە فەرمانڕەوای [[شام|شامیش]]. دواتر کورووش دەستی کرد بە ھەڵمەتی زیاتر بۆ ڕۆژھەڵات و ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیی زیاتر فراوانتر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/|سەردێڕ=Cyrus the Great - Livius |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Livius.org}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> == کتێبنامە == === سەرچاوە کۆنەکان === * The Nabonidus Chronicle of the Babylonian Chronicles * [[ھێرۆدۆت|Herodotus]] (''Histories'') I, 127 * Ctesias (''Persica'') * Diodorus Siculus (''Bibliotheca historica'') * {{Usurped|[https://web.archive.org/web/20031024165620/http://www.forumromanum.org/literature/justin/english/index.html Justin, ''Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus'']}} {{In lang|en}} * Fragments of Nicolaus of Damascus * [[سترابۆ|Strabo]] (''[[سترابۆ|History]]''), (XV 3.8) === سەرچاوە مۆدێرنەکان === * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dandamayev |یەکەم=M. |دوایین٢=Medvedskaya |یەکەم٢=I. |ساڵ=٢٠٠٦|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/media|سەردێڕ=MEDIA |وێبگە=Iranicaonline.org}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rawlinson|یەکەم=George|ناونیشان=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm|سەردێڕ=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World|بڵاوکەرەوە=John B. Eldan Press|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣١٩٥٦-٤٦-٨|بەرگ=٧|شوێن=New York|orig-year=1885}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dandamaev|یەکەم=M. A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA16|سەردێڕ=A Political History of the Achaemenid Empire|بڵاوکەرەوە=BRILL|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩١٧٢-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beaulieu|یەکەم=Paul-Alain|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2250wnt|سەردێڕ=Reign of Nabonidus, King of Babylon (556-539 BC)|بڵاوکەرەوە=Yale University Press|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=٩٧٨٠٣٠٠٠٤٣١٤٣|doi=10.2307/j.ctt2250wnt|jstor=j.ctt2250wnt|oclc=٢٠٣٩١٧٧٥|بەستەری نووسەر=Paul-Alain Beaulieu}} * Ilya Gershevitch, ed., ''The Cambridge History of Iran. Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods.'' Cambridge University Press (1985) {{ISBN|0-521-20091-1}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Laymon|یەکەم=Charles M.|سەردێڕ=The Interpreter's One Volume Commentary on the Bible: Introduction and Commentary|بڵاوکەرەوە=Abingdon Press|ساڵ=١٩٧١|پەڕەکان=٤٤٠–٤٤٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Briant|یەکەم=Pierre|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA36|سەردێڕ=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire|بڵاوکەرەوە=Eisenbrauns|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٥٠٦-١٢٠-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Duncker|یەکەم=Max|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qIkBAAAAQAAJ&dq=Battle+of+Pasargadae&pg=PA357|سەردێڕ=The History of Antiquity|بڵاوکەرەوە=Richard Bentley|ساڵ=١٨٨١|شوێن=Londres}} {{ماد}}{{وتاری باش}}{{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|ئاسیا|ئێران|کوردستان}} [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی شانشینی ماد]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] [[پۆل:شەڕەکانی کورووشی مەزن]] [[پۆل:شەڕە ناوخۆیییەکان لە ئێران]] [[پۆل:٥٥٣ پ.ز]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ٦ەمی پ.ز]] b4kvlqftqfymxwwzhm12843c6psgxow 0 291997 1573692 1559881 2026-04-08T15:05:36Z Ari Qasm 57423 1573692 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەڕی سۆران و ئێران|width=|partof=|image=1836 review of troops by Ghahreman Mirza, son of Abbas Mirza, in the plain of Leydjan near Ravandouz. Watercolour by Colombari.jpg|caption=[[ئێرانی قاجاڕی|سەربازە قاجاڕییەکان]] لە نزیک [[ڕەواندز]] (١٨٣٦)|date=١٨٢٩ – ١٨٣٤|place=سنوورەکانی نێوان عوسمانی و قاجاڕی، [[موکریان]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=[[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] دەستبەرداری [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[موکریان]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] دەبێت<ref name="Bajalan">{{cite thesis |last=Ghalib |first=Sabah Abdullah |title=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850 |publisher=University of Exeter |location=Exeter |year=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 |type=PhD thesis}}</ref>|result=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] سەرکەوتنی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]<ref name="Bajalan"/>|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|combatant2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]|commander2={{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]]{{ھن}}{{Tree list}}{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[محەممەد شا]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} ئەمیر نیزام *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} محەممەد خان|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=نەزانراو|strength2=نەزانراو|strength3=|casualties1=قووڕس|casualties2=قووڕس|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''شەڕی سۆران و ئێران''' یاخود '''شەڕی قاجاڕی و سۆران''' زنجیرەیەک شەڕی سنووریی نێوان [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو لە ساڵی ١٨٢٩ تا ١٨٣٤. لە خاکە کوردییەکانی نێوان [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی]] ئەمڕۆ و [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوای ئێران]] ڕوویدا. شەڕەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، فەرمانڕەوای [[میرنشینی سۆران]]، زۆر گوندی کوردنشینی داگیرکرد کە لەژێر دەسەڵاتی قاجاڕیدا بوون. ھێزەکانی ئێران چەند جارێک ھەوڵیاندا ڕێگریی لێبکەن، بەڵام نەیانتوانی ناوچە و قەزا سنوورییەکان بگرنەوە. بە ھۆی ئەمەوە زۆرێک لە نووسەرانی کورد و ئێرانی لەو ململانێیە میرنشینی سۆران وەک سەرکەوتوو لە شەڕەکەدا وەسف دەکەن.<ref name="Bajalan"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> == پێشینە == لە سەرەتای ساڵانی ١٨٠٠دا، سنووری نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] لە [[کوردستان]] بە ڕوونی جێگیر نەکرابوو. میرنشینە ناوخۆیییە کوردییەکانی وەک [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] زلھێزی گرنگ بوون لەم ناوچە سنوورییانەدا. عوسمانییەکان و قاجاڕەکان زۆرجار ھەوڵیان دەدا حکومڕان و فەرمانڕەوا کوردەکان بۆ لای خۆیان ڕابکێشن، یاخود لاوازیان بکەن، بۆ ئەوەی میحوەری پێشەوە کۆنترۆڵ بکەن.<ref name="KurdishFrontier2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ بۆ ١٨٢٣ [[شەڕی عوسمانی و ئێران (١٨٢١–١٨٢٣)|شەڕی عوسمانی و ئێران]] لە ساڵانی ١٨٢١ – ١٨٢٣ ھاوسەنگیی ھێزی ناوچەکەی گۆڕی. [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]] ھێرشی کردە سەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ]] و بەشێک لە [[کوردستانی عوسمانی]]. دوای شەڕ، یەکەمین [[پەیمانەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزەڕۆم]] سنوورە کۆنەکانی بە گشتی پشتڕاست کردەوە، بەڵام زۆرێک لە پرسیارەکانی میحوەڕی ناوخۆیی بە کراوەیی مانەوە.<ref name="Farmanfarmaian">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> لە ساڵانی ١٨٢٠دا میر محەممەد پاشای ڕەواندزی میرنشینی سۆرانی کرد بە یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتە کوردییەکان. لە ڕەواندزی پایتەختەکەیەوە دەسەڵاتی بەسەر ھەولێر و سلێمانی و بادینان و کەرکووک و مووسڵ و چەندین ناوچەی دیکەدا فراوانتر کرد کە دەکاتە ھەرێمی کوردستانی ئەمڕۆ و وە لە دواییشدا پەلی ھاوێشت بۆ [[باکووری کوردستان]] و [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژئاوای کوردستانیش]]. سەرچاوە کورد و فارسەکان ھەردووکیان میرنشینەکەیان بە میرنشینێکی دەوڵەمەند و ئارام و فەرمانڕەوایییێکی باش وەسف دەکەن، بەڵام ھەروەھا زۆر بەرزخواز و ھەندێک جار تووندڕەویش بوو بەرامبەر دراوسێکان و کەمایەتییە ئاینییەکان.<ref name="Hazni2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref> فراوانبوونەکەی زوو گەیشتە سنووری [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. == ڕێگاکێشان بەرەو شەڕ == [[پەڕگە:Soran Emirate.jpg|وێنۆک|میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتەکەیدا لە سەردەمی میر محەممەدی پاشای ڕەواندز. کە بە نزیکەیی خاکەکانی ھەر چوار پارچەی کوردستانی دەگرتەوە]] تا ساڵی ١٨٢٩ [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەستی کرد بە جووڵە بۆ ئەو ناوچانەی کە [[ئێرانی قاجاڕی]] وەک سنووری کوردیی خۆی دەیبینی. نامەیەکی ئەمیر نیزامی بەرپرسی قاجاڕ بۆ وەزیری گەورەی عوسمانی ھەیە کە گلەییی ئەوە دەکات کە «پاشا و فەرماندەکانی سۆران» زۆر گوندی کوردیی ئێرانیان گرتووە، لەوانەش شوێنەکانی ناوچەی [[موکریان|موکڕیان]] وەک [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھابادی ئەمڕۆ) و [[سەردەشت]]. ھەروەھا لە نامەکەدا ھاتووە کە میر محەممەد ھەڵیکوتاوەتە سەر [[سەڵماس]] و [[ورمێ]].<ref name="Bajalan2"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref> ئەم کردەوانە بەشێک بوو لە ململانێیەکی بەرفراوانتر بۆ نفووز لە [[کوردستان]] لە نێوان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[تاران]]. [[قاجاڕەکان|حکوومەتی قاجاڕی]] ترسی ئەوەی ھەبوو کە [[میرنشینی سۆران|میرنشینی زلھێزی سۆران]] سنوورەکانی زیاتر بەرەو [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوا]] پاڵ بنێت و زیان بە دەسەڵاتی ئێران بگەیەنێت بەسەر ناوچە کوردییەکانیدا. لە ھەمان کاتدا [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە خەمی میر محەممەدیشدا بوون، چوونکە لە ناو خاکەکانی عوسمانیدا زۆر بەھێز ببوو و زۆر بەھێزتریش دەبوو. ئەمەش بەو مانایە بوو کە ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە میرنشینی سۆرانیان وەک کێشەیەک دەبینی، بەڵام لە ساڵانی ١٨٢٩–١٨٣٤دا بە شێوەیەکی سەرەکی ئێرانی قاجاڕی بوو کە ڕووبەڕووی ھێرشی ڕاستەوخۆی سۆران و لەدەستدانی خاک بووەوە لە دیوی میحوەڕەکەی.<ref name="KurdishFrontier6">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == ڕەوتی شەڕەکە == === ھێرشەکانی سۆران بۆ ناو خاکی ئێرانی قاجاڕی === [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی موکریان]] قۆناغی یەکەمی شەڕەکە (لە دەوروبەری ١٨٢٩–١٨٣١) بە ھۆی فراوانبوونی سۆرانەوە بوو. ھێزەکانی میر محەممەد ھێرشیان کردە سەر قەزا کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورەکە و داگیریان دەکرد. سەرچاوە کوردی و فارسییەکان بەشێک لە [[موکریان]] لەوانە [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھاباد) و [[سەردەشت]]، ھەروەھا گوندەکانی نزیک [[سەڵماس]] و [[ورمێ]]، وەک ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ھەڵکوتانە سەر سۆران یان داگیرکاریی کاتی باس دەکەن.<ref name="Bajalan5"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="ZagrosClassic2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خێڵە خۆجێیییەکانی کورد ھەندێک جار لە نێوان عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان و سۆراندا لایەنیان دەگۆڕی و ئەمەش دۆخەکەی ئاڵۆزتر دەکرد. ھەروەھا باسدەکرێت کە میر محەممەد دەسەڵاتی بەسەر ناوچەی کۆتول ([[ماکۆ]])دا چەسپاندووە. دەوترێت کە شکستی بە ھەڵمەتێک ھێناوە کە لە دژییەوە نێردراوە و شارەکانی [[مەراغە]] و [[تەورێز|تەورێزیشی]] ئازاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sharafkandi|یەکەم=Sadegh|ناونیشان=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/tarikhcheye-jonbeshhaye-mellie-kord-taipi.pdf|سەردێڕ=تاریخچەی جنبشھای ملی کرد|بڵاوکەرەوە=Sadegh Sharafkandi|ساڵ=١٩٨٤|شوێن=Iran|پەڕەکان=٢٢|زمان=Persian|trans-title=History of Kurdish national movements}}</ref> لەم ماوەیەدا دەسەڵاتی قاجاڕی لە باکووری ڕۆژئاوا ھێشتا لە شکستەکانی بەرامبەر ڕووسیا و لە کێشە ناوخۆیییەکان بەسەر خۆی دەھاتەوە. ئەمەش توانای عەبباس میرزا و حکوومەتی ناوەندیی سنووردار کرد و توانای نەبوو بۆ ناردنی ھەڵمەتی گەورە یاخود ھەڵمەتی باش و ڕێکخراو لە دژی سۆران. بەڵکوو پشتیان بە ھەڵمەتی سزادانی بچووکتر بەستبوو کە لەلایەن پارێزگارە ناوخۆیییەکان و ھاوپەیمانە خێڵەکییەکانەوە بوو.<ref name="KurdishFrontier5">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="Farmanfarmaian2">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> === ھێرشی دژە-ھێرشی قاجاڕییەکان و چەقبەستوویی === لە قۆناغی دووەمی جەنگدا (لە دەوروبەری ١٨٣١–١٨٣٣)، فەرماندەکانی قاجاڕی ھەوڵیان دەدا ھێزەکانی سۆران لە ناوچە داگیرکراوەکان دەربکەن. چەندین پێکدادان لە نێوان چەکدارانی سۆران و ھێزەکانی ئێران لە چیا سەختە سنوورییەکان ڕوویدا. سوپای سۆران ئاشنا و شارەزا بووب بە ناوچەکە و بە خاکی کوردستان و سوودیان لە شوێنی لووتکەی گردەکان و ڕێڕەوی تەسک وەردەگرت. سەرچاوە ھاوچەرخەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھێزەکانی قاجاڕی ھەندێک جار توانیویانە دووبارە بچنە ناو ناوچە جێناکۆکەکانەوە، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر نەیانتوانیوە دەستیان بەسەردا بگرن و ھەرگیز نەگەیشتوونەتە ڕەواندز. لە ھەمان کاتدا میر محەممەد لە لایەنی عوسمانییەکانەوە بەردەوام بوو لە فراوانبوون. لە ساڵی ١٨٣٣ [[جزیر]] (بۆتان، یان جەزیرەی ئیبن عومەر)ی گرت، بە سوودوەرگرتن لە [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)|شەڕی میسر و عوسمانی]] کە کۆنترۆڵی [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵی]] بەسەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەناتۆڵیادا]] لاواز کرد. لەم قۆناغەدا دەسەڵاتی سۆران گەیشتە لووتکە. ھەرچەندە ئەم سەرکەوتنانە لە دژی عوسمانییەکان بوون، بەڵام پێگەی میر محەممەدی لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئێرانی قاجاڕیشدا بەھێزتر کرد. === ئاگربەستی خۆبەخۆیی و کۆتایی ھاتنی شەڕ (١٨٣٣–١٨٣٤) === تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٣٠ ھەردوولا ھۆکاریان ھەبوو بۆ کەمکردنەوەی ململانێ سنوورییەکان. قاجاڕەکان ڕووبەڕووی کێشەی نوێی ناوخۆیی و دەرەکی دەبوونەوە و عەبباس میرزا پێویستی بە ئاشتی بوو لە میحوەری ڕۆژئاوا. لای خۆیەوە میر محەممەد دەبوو کایەی گەشەسەندنی خۆی و دووژمنە نوێیەکانی لە لایەنی عوسمانی بەڕێوەببات. لە ئەنجامدا شەڕەکە بە پەیمانێکی گەورە کۆتاییی نەھات بەڵکوو بە ڕێککەوتنە ناوخۆیییەکان و ھێڵی کۆنترۆڵکردنی دیفاکتۆ کۆتایی ھات. نووسەرانی کورد و ئێرانی کە لەسەر ئەم قۆناغە دەنووسن، ئاماژە بەوە دەکەن کە میرنشینی سۆران دەستکەوتەکانی خۆی لە زۆرێک لەو قەزا کوردنشینانەدا پاراستووە کە دەستی بەسەر ئێرانی قاجاڕدا گرتبوو. ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھێزەکانی قاجاڕ دەسەڵاتی میر محەممەدیان لەناوبردبێت یان ناچاریان کردبێت ھەموو گوندە داگیرکراوەکان چۆڵ بکات پێش ئەوەی ھەڵمەتەکانی دواتری عوسمانییەکان دژی سۆران لە ساڵی ١٨٣٦ و ١٨٣٧ بە دەستێوەردانی زلھێزانی ڕۆژاوا دەستپێبکەن. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش ​​شەڕی ١٨٢٩–١٨٣٤ بە سەرکەوتنێکی ستراتیژی بۆ سۆران وەسف دەکەن، تەنانەت ئەگەر بۆ دانیشتووانی ناوچەکەش تێچووی زۆری ھەبووبێت.<ref name="Bajalan3"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="Hazni">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref><ref name="Zagros">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="KurdMem">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == دەرئەنجام == زۆربەی توێژینەوە مۆدێرنەکان کە تیشک دەخەنە سەر میرنشینە کوردییەکان، شەڕی سۆران و قاجاڕی وەک '''سەرکەوتنێک بۆ سۆران''' دەخەنە ڕوو، لەبەر چەند ھۆکارێک: * میر محەممەد کۆنتڕۆڵی زۆرێک لە ناحیە کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورە کۆنەکەی بە تایبەت لە موکریان و ناوچەکانی نزیکدا ھێشتەوە. * ھەڵمەتەکانی سزادانی قاجاڕی نە میرنشینی سۆرانیان ڕووخاند نە تێکیانشکان و نە گەیشتنە ڕەواندزیش. * کەوتن و ڕووخان سەرەکیی میرنشینی سۆران دواتر بوو، لە ڕێگەی ھەڵمەتە گەورەکانی ناوەندگەراییی عوسمانی لە دوای دەستێوەردانەکانی زلھێزەکانی ڕۆژئاوا وەک بەڕیتانیا و نەمسا لە ساڵانی ١٨٣٧–١٨٣٨، نەک لەسەر دەست و ھێزەکانی قاجاڕییەوە.<ref name="KurdishFrontier4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> بەڵام شەڕەکە تێچووی مرۆییی قووڕسیشی بەدوای خۆیدا ھێنا. ھەڵکوتانە سەر و گەمارۆدان و جموجۆڵی زۆرەملێ ئازاری پێکھاتە جووتیارەکانی لە ھەردوو دیوی میحوەڕەکەدا دەدا. دواتر یادەوەریی کورد ئەم قۆناغە ھەم وەک خاڵێکی بەرز و لووتکەی دەسەڵاتی کورد لە سەردەمی میر محەممەد و بوونی کورد بە زلھێزێکی ناوچەیی وەبیردەھێنێتەوە ھەم وەک سەردەمی کۆمەڵکوژی و سەرکوتکردنی پێکھاتە غەیرە کوردەکان، لەوانەش دژ بە ئێزیدی و پێکھاتە مەسیحییەکان لە ناوچە فراوانەکەدا.<ref name="McDowall2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref><ref name="KurdMem2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == مێژوونووسی == شەڕی قاجاڕی و سۆران ھەمیشە لە کتێبەکانی مێژووی زمانی ئینگلیزیدا وەک شەڕێکی جیاواز مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت یاخود باس ناکرێت. زۆرێک لە بەرھەمە ڕۆژئاوایییەکان تەنیا وەک بەشێک لە خەباتە بەرفراوانەکانی میر محەممەدی ڕەواندز وەک بەشێک لە [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|شەڕی عوسمانی و سۆران (١٨٣٣–١٨٣٥)]] و سیاسەتی میحوەڕ و سنووری عوسمانییەکان و قاجاڕەکان باس لەو شەڕە دەکەن. گێڕانەوەی وردتری زیاتر لە سەرچاوە فارسی و کوردییەکاندا بەدەردەکەون؛ * زۆرجار نووسەرانی کورد (سۆرانی) میر محەممەد وەک سمبولێکی سەرەتاییی ناسیۆنالیزمی کورد و نەتەوەپەروەری دەبینن و شەڕەکانی لەگەڵ ھەردوو عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان بە قۆناغی گرێدراوی یەک خەباتی درێژخایەن بۆ ئۆتۆنۆمیی کورد وەسف دەکەن.<ref name="Zagros2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ZagrosClassic">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * مێژوونووسان و وتارنووسانی فارس بەزۆری سەرنجیان لەسەر ئەو زیانانەیە کە ھەڵکوتانەکانی سۆران بۆ سەر قەزاکانی ئێران و شێوازی کاریگەریی ئەم ڕووداوانەیە لە سیاسەتی قاجاڕییەکان بەرامبەر بە پرسی کورد و سنووری عوسمانی. بەرھەمە ئەکادیمییەکان بە زمانی ئینگلیزی لەسەر میرنشینە کوردییەکان و لەسەر پەیوەندییەکانی عوسمانی و قاجاڕی، وەک لێکۆڵینەوەکانی سەبباح عەبدوڵڵا غالیب (باجەڵان)، سەبڕی ئاتێش و دەیڤد ماکدۆڤڵ، زیاتر گرنگی بەم شەڕە دەدەن و وە لە پاڵ ئەوەشدا ھەم کەرەستەی فارسی و کوردی بۆ بنیاتنانەوەی بەکاردەھێنن.<ref name="Bajalan4"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="McDowall">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)]] * [[فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەد]] * [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] * [[مێژووی کورد]] * [[ئاژاوەکانی ئاناتۆلیا (١٨٣٢–١٨٣٥)]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * (in English) David McDowall, ''A Modern History of the Kurds'', I.B. Tauris, London, 2004. * (in English) Sabah Abdullah Ghalib (Bajalan), ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850'', PhD thesis, University of Exeter, 2011. * (in English) Sabri Ateş, ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914'', Cambridge University Press, 2013. * (in English) Roxane Farmanfarmaian (ed.), ''War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present'', Routledge, 2008. * (in English) ''History of the Kurds'', Kurdistan Memory Programme (online project). * (in Persian) «امارت سوران», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on the Soran Emirate). * (in Persian) «جزیرە ابن عمر», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on Jazirat Ibn Umar / Cizre). * (in Persian) مقالە «مبانی مشروعیت امرا در امارت امراى کرد (قرون ۱۳–۱۶ ھجرى)», فصلنامە تاریخی (study on legitimacy of Kurdish emirs, including Mir Muhammad of Soran). * (in Kurdish / Sorani) «خط کلاسیک و ویژگی‌ھای آن در کوردستان», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform article on classic Kurdish politics, with a section on Mir Muhammad Rawanduz). * (in Kurdish / Sorani) «درس سی‌ام: کورد و کوردستان از جنگ جھانی اول تا جنگ جھانی دوم», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform, with historical background on Kurdish movements and references to Mir Muhammad). * (in English) ''The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations'', chapter in a Cambridge volume on Qajar foreign relations. * (in English) ''The Kurds, the Armenian Question, and the History of Ottoman–Qajar Relations'', academic article using Ottoman and Qajar documents on Kurdish emirates including Soran. {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٢٩]] [[پۆل:١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٣١]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:١٨٣٣]] [[پۆل:١٨٣٤]] [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٩یەم]] dmdv7ng9qx6n2u5519dkx0vuneo16pj 1573693 1573692 2026-04-08T15:06:45Z Ari Qasm 57423 1573693 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەڕی سۆران و ئێران|width=|partof=|image=1836 review of troops by Ghahreman Mirza, son of Abbas Mirza, in the plain of Leydjan near Ravandouz. Watercolour by Colombari.jpg|caption=[[ئێرانی قاجاڕی|سەربازە قاجاڕییەکان]] لە نزیک [[ڕەواندز]] (١٨٣٦)|date=١٨٢٩ – ١٨٣٤|place=سنوورەکانی نێوان عوسمانی و قاجاڕی، [[موکریان]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=[[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] دەستبەرداری [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[موکریان]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] دەبێت<ref name="Bajalan">{{cite thesis |last=Ghalib |first=Sabah Abdullah |title=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850 |publisher=University of Exeter |location=Exeter |year=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 |type=PhD thesis}}</ref>|result=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] سەرکەوتنی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]<ref name="Bajalan"/>|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|combatant2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]|commander2={{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]]{{ھن}}{{Tree list}}{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[محەممەد شا]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} ئەمیر نیزام *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} سەرتیپ محەممەد خان|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=نەزانراو|strength2=نەزانراو|strength3=|casualties1=قووڕس|casualties2=قووڕس|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''شەڕی سۆران و ئێران''' یاخود '''شەڕی قاجاڕی و سۆران''' زنجیرەیەک شەڕی سنووریی نێوان [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو لە ساڵی ١٨٢٩ تا ١٨٣٤. لە خاکە کوردییەکانی نێوان [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی]] ئەمڕۆ و [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوای ئێران]] ڕوویدا. شەڕەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، فەرمانڕەوای [[میرنشینی سۆران]]، زۆر گوندی کوردنشینی داگیرکرد کە لەژێر دەسەڵاتی قاجاڕیدا بوون. ھێزەکانی ئێران چەند جارێک ھەوڵیاندا ڕێگریی لێبکەن، بەڵام نەیانتوانی ناوچە و قەزا سنوورییەکان بگرنەوە. بە ھۆی ئەمەوە زۆرێک لە نووسەرانی کورد و ئێرانی لەو ململانێیە میرنشینی سۆران وەک سەرکەوتوو لە شەڕەکەدا وەسف دەکەن.<ref name="Bajalan"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> == پێشینە == لە سەرەتای ساڵانی ١٨٠٠دا، سنووری نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] لە [[کوردستان]] بە ڕوونی جێگیر نەکرابوو. میرنشینە ناوخۆیییە کوردییەکانی وەک [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] زلھێزی گرنگ بوون لەم ناوچە سنوورییانەدا. عوسمانییەکان و قاجاڕەکان زۆرجار ھەوڵیان دەدا حکومڕان و فەرمانڕەوا کوردەکان بۆ لای خۆیان ڕابکێشن، یاخود لاوازیان بکەن، بۆ ئەوەی میحوەری پێشەوە کۆنترۆڵ بکەن.<ref name="KurdishFrontier2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ بۆ ١٨٢٣ [[شەڕی عوسمانی و ئێران (١٨٢١–١٨٢٣)|شەڕی عوسمانی و ئێران]] لە ساڵانی ١٨٢١ – ١٨٢٣ ھاوسەنگیی ھێزی ناوچەکەی گۆڕی. [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]] ھێرشی کردە سەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ]] و بەشێک لە [[کوردستانی عوسمانی]]. دوای شەڕ، یەکەمین [[پەیمانەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزەڕۆم]] سنوورە کۆنەکانی بە گشتی پشتڕاست کردەوە، بەڵام زۆرێک لە پرسیارەکانی میحوەڕی ناوخۆیی بە کراوەیی مانەوە.<ref name="Farmanfarmaian">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> لە ساڵانی ١٨٢٠دا میر محەممەد پاشای ڕەواندزی میرنشینی سۆرانی کرد بە یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتە کوردییەکان. لە ڕەواندزی پایتەختەکەیەوە دەسەڵاتی بەسەر ھەولێر و سلێمانی و بادینان و کەرکووک و مووسڵ و چەندین ناوچەی دیکەدا فراوانتر کرد کە دەکاتە ھەرێمی کوردستانی ئەمڕۆ و وە لە دواییشدا پەلی ھاوێشت بۆ [[باکووری کوردستان]] و [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژئاوای کوردستانیش]]. سەرچاوە کورد و فارسەکان ھەردووکیان میرنشینەکەیان بە میرنشینێکی دەوڵەمەند و ئارام و فەرمانڕەوایییێکی باش وەسف دەکەن، بەڵام ھەروەھا زۆر بەرزخواز و ھەندێک جار تووندڕەویش بوو بەرامبەر دراوسێکان و کەمایەتییە ئاینییەکان.<ref name="Hazni2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref> فراوانبوونەکەی زوو گەیشتە سنووری [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. == ڕێگاکێشان بەرەو شەڕ == [[پەڕگە:Soran Emirate.jpg|وێنۆک|میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتەکەیدا لە سەردەمی میر محەممەدی پاشای ڕەواندز. کە بە نزیکەیی خاکەکانی ھەر چوار پارچەی کوردستانی دەگرتەوە]] تا ساڵی ١٨٢٩ [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەستی کرد بە جووڵە بۆ ئەو ناوچانەی کە [[ئێرانی قاجاڕی]] وەک سنووری کوردیی خۆی دەیبینی. نامەیەکی ئەمیر نیزامی بەرپرسی قاجاڕ بۆ وەزیری گەورەی عوسمانی ھەیە کە گلەییی ئەوە دەکات کە «پاشا و فەرماندەکانی سۆران» زۆر گوندی کوردیی ئێرانیان گرتووە، لەوانەش شوێنەکانی ناوچەی [[موکریان|موکڕیان]] وەک [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھابادی ئەمڕۆ) و [[سەردەشت]]. ھەروەھا لە نامەکەدا ھاتووە کە میر محەممەد ھەڵیکوتاوەتە سەر [[سەڵماس]] و [[ورمێ]].<ref name="Bajalan2"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref> ئەم کردەوانە بەشێک بوو لە ململانێیەکی بەرفراوانتر بۆ نفووز لە [[کوردستان]] لە نێوان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[تاران]]. [[قاجاڕەکان|حکوومەتی قاجاڕی]] ترسی ئەوەی ھەبوو کە [[میرنشینی سۆران|میرنشینی زلھێزی سۆران]] سنوورەکانی زیاتر بەرەو [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوا]] پاڵ بنێت و زیان بە دەسەڵاتی ئێران بگەیەنێت بەسەر ناوچە کوردییەکانیدا. لە ھەمان کاتدا [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە خەمی میر محەممەدیشدا بوون، چوونکە لە ناو خاکەکانی عوسمانیدا زۆر بەھێز ببوو و زۆر بەھێزتریش دەبوو. ئەمەش بەو مانایە بوو کە ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە میرنشینی سۆرانیان وەک کێشەیەک دەبینی، بەڵام لە ساڵانی ١٨٢٩–١٨٣٤دا بە شێوەیەکی سەرەکی ئێرانی قاجاڕی بوو کە ڕووبەڕووی ھێرشی ڕاستەوخۆی سۆران و لەدەستدانی خاک بووەوە لە دیوی میحوەڕەکەی.<ref name="KurdishFrontier6">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == ڕەوتی شەڕەکە == === ھێرشەکانی سۆران بۆ ناو خاکی ئێرانی قاجاڕی === [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی موکریان]] قۆناغی یەکەمی شەڕەکە (لە دەوروبەری ١٨٢٩–١٨٣١) بە ھۆی فراوانبوونی سۆرانەوە بوو. ھێزەکانی میر محەممەد ھێرشیان کردە سەر قەزا کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورەکە و داگیریان دەکرد. سەرچاوە کوردی و فارسییەکان بەشێک لە [[موکریان]] لەوانە [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھاباد) و [[سەردەشت]]، ھەروەھا گوندەکانی نزیک [[سەڵماس]] و [[ورمێ]]، وەک ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ھەڵکوتانە سەر سۆران یان داگیرکاریی کاتی باس دەکەن.<ref name="Bajalan5"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="ZagrosClassic2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خێڵە خۆجێیییەکانی کورد ھەندێک جار لە نێوان عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان و سۆراندا لایەنیان دەگۆڕی و ئەمەش دۆخەکەی ئاڵۆزتر دەکرد. ھەروەھا باسدەکرێت کە میر محەممەد دەسەڵاتی بەسەر ناوچەی کۆتول ([[ماکۆ]])دا چەسپاندووە. دەوترێت کە شکستی بە ھەڵمەتێک ھێناوە کە لە دژییەوە نێردراوە و شارەکانی [[مەراغە]] و [[تەورێز|تەورێزیشی]] ئازاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sharafkandi|یەکەم=Sadegh|ناونیشان=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/tarikhcheye-jonbeshhaye-mellie-kord-taipi.pdf|سەردێڕ=تاریخچەی جنبشھای ملی کرد|بڵاوکەرەوە=Sadegh Sharafkandi|ساڵ=١٩٨٤|شوێن=Iran|پەڕەکان=٢٢|زمان=Persian|trans-title=History of Kurdish national movements}}</ref> لەم ماوەیەدا دەسەڵاتی قاجاڕی لە باکووری ڕۆژئاوا ھێشتا لە شکستەکانی بەرامبەر ڕووسیا و لە کێشە ناوخۆیییەکان بەسەر خۆی دەھاتەوە. ئەمەش توانای عەبباس میرزا و حکوومەتی ناوەندیی سنووردار کرد و توانای نەبوو بۆ ناردنی ھەڵمەتی گەورە یاخود ھەڵمەتی باش و ڕێکخراو لە دژی سۆران. بەڵکوو پشتیان بە ھەڵمەتی سزادانی بچووکتر بەستبوو کە لەلایەن پارێزگارە ناوخۆیییەکان و ھاوپەیمانە خێڵەکییەکانەوە بوو.<ref name="KurdishFrontier5">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="Farmanfarmaian2">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> === ھێرشی دژە-ھێرشی قاجاڕییەکان و چەقبەستوویی === لە قۆناغی دووەمی جەنگدا (لە دەوروبەری ١٨٣١–١٨٣٣)، فەرماندەکانی قاجاڕی ھەوڵیان دەدا ھێزەکانی سۆران لە ناوچە داگیرکراوەکان دەربکەن. چەندین پێکدادان لە نێوان چەکدارانی سۆران و ھێزەکانی ئێران لە چیا سەختە سنوورییەکان ڕوویدا. سوپای سۆران ئاشنا و شارەزا بووب بە ناوچەکە و بە خاکی کوردستان و سوودیان لە شوێنی لووتکەی گردەکان و ڕێڕەوی تەسک وەردەگرت. سەرچاوە ھاوچەرخەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھێزەکانی قاجاڕی ھەندێک جار توانیویانە دووبارە بچنە ناو ناوچە جێناکۆکەکانەوە، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر نەیانتوانیوە دەستیان بەسەردا بگرن و ھەرگیز نەگەیشتوونەتە ڕەواندز. لە ھەمان کاتدا میر محەممەد لە لایەنی عوسمانییەکانەوە بەردەوام بوو لە فراوانبوون. لە ساڵی ١٨٣٣ [[جزیر]] (بۆتان، یان جەزیرەی ئیبن عومەر)ی گرت، بە سوودوەرگرتن لە [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)|شەڕی میسر و عوسمانی]] کە کۆنترۆڵی [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵی]] بەسەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەناتۆڵیادا]] لاواز کرد. لەم قۆناغەدا دەسەڵاتی سۆران گەیشتە لووتکە. ھەرچەندە ئەم سەرکەوتنانە لە دژی عوسمانییەکان بوون، بەڵام پێگەی میر محەممەدی لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئێرانی قاجاڕیشدا بەھێزتر کرد. === ئاگربەستی خۆبەخۆیی و کۆتایی ھاتنی شەڕ (١٨٣٣–١٨٣٤) === تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٣٠ ھەردوولا ھۆکاریان ھەبوو بۆ کەمکردنەوەی ململانێ سنوورییەکان. قاجاڕەکان ڕووبەڕووی کێشەی نوێی ناوخۆیی و دەرەکی دەبوونەوە و عەبباس میرزا پێویستی بە ئاشتی بوو لە میحوەری ڕۆژئاوا. لای خۆیەوە میر محەممەد دەبوو کایەی گەشەسەندنی خۆی و دووژمنە نوێیەکانی لە لایەنی عوسمانی بەڕێوەببات. لە ئەنجامدا شەڕەکە بە پەیمانێکی گەورە کۆتاییی نەھات بەڵکوو بە ڕێککەوتنە ناوخۆیییەکان و ھێڵی کۆنترۆڵکردنی دیفاکتۆ کۆتایی ھات. نووسەرانی کورد و ئێرانی کە لەسەر ئەم قۆناغە دەنووسن، ئاماژە بەوە دەکەن کە میرنشینی سۆران دەستکەوتەکانی خۆی لە زۆرێک لەو قەزا کوردنشینانەدا پاراستووە کە دەستی بەسەر ئێرانی قاجاڕدا گرتبوو. ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھێزەکانی قاجاڕ دەسەڵاتی میر محەممەدیان لەناوبردبێت یان ناچاریان کردبێت ھەموو گوندە داگیرکراوەکان چۆڵ بکات پێش ئەوەی ھەڵمەتەکانی دواتری عوسمانییەکان دژی سۆران لە ساڵی ١٨٣٦ و ١٨٣٧ بە دەستێوەردانی زلھێزانی ڕۆژاوا دەستپێبکەن. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش ​​شەڕی ١٨٢٩–١٨٣٤ بە سەرکەوتنێکی ستراتیژی بۆ سۆران وەسف دەکەن، تەنانەت ئەگەر بۆ دانیشتووانی ناوچەکەش تێچووی زۆری ھەبووبێت.<ref name="Bajalan3"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="Hazni">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref><ref name="Zagros">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="KurdMem">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == دەرئەنجام == زۆربەی توێژینەوە مۆدێرنەکان کە تیشک دەخەنە سەر میرنشینە کوردییەکان، شەڕی سۆران و قاجاڕی وەک '''سەرکەوتنێک بۆ سۆران''' دەخەنە ڕوو، لەبەر چەند ھۆکارێک: * میر محەممەد کۆنتڕۆڵی زۆرێک لە ناحیە کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورە کۆنەکەی بە تایبەت لە موکریان و ناوچەکانی نزیکدا ھێشتەوە. * ھەڵمەتەکانی سزادانی قاجاڕی نە میرنشینی سۆرانیان ڕووخاند نە تێکیانشکان و نە گەیشتنە ڕەواندزیش. * کەوتن و ڕووخان سەرەکیی میرنشینی سۆران دواتر بوو، لە ڕێگەی ھەڵمەتە گەورەکانی ناوەندگەراییی عوسمانی لە دوای دەستێوەردانەکانی زلھێزەکانی ڕۆژئاوا وەک بەڕیتانیا و نەمسا لە ساڵانی ١٨٣٧–١٨٣٨، نەک لەسەر دەست و ھێزەکانی قاجاڕییەوە.<ref name="KurdishFrontier4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> بەڵام شەڕەکە تێچووی مرۆییی قووڕسیشی بەدوای خۆیدا ھێنا. ھەڵکوتانە سەر و گەمارۆدان و جموجۆڵی زۆرەملێ ئازاری پێکھاتە جووتیارەکانی لە ھەردوو دیوی میحوەڕەکەدا دەدا. دواتر یادەوەریی کورد ئەم قۆناغە ھەم وەک خاڵێکی بەرز و لووتکەی دەسەڵاتی کورد لە سەردەمی میر محەممەد و بوونی کورد بە زلھێزێکی ناوچەیی وەبیردەھێنێتەوە ھەم وەک سەردەمی کۆمەڵکوژی و سەرکوتکردنی پێکھاتە غەیرە کوردەکان، لەوانەش دژ بە ئێزیدی و پێکھاتە مەسیحییەکان لە ناوچە فراوانەکەدا.<ref name="McDowall2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref><ref name="KurdMem2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == مێژوونووسی == شەڕی قاجاڕی و سۆران ھەمیشە لە کتێبەکانی مێژووی زمانی ئینگلیزیدا وەک شەڕێکی جیاواز مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت یاخود باس ناکرێت. زۆرێک لە بەرھەمە ڕۆژئاوایییەکان تەنیا وەک بەشێک لە خەباتە بەرفراوانەکانی میر محەممەدی ڕەواندز وەک بەشێک لە [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|شەڕی عوسمانی و سۆران (١٨٣٣–١٨٣٥)]] و سیاسەتی میحوەڕ و سنووری عوسمانییەکان و قاجاڕەکان باس لەو شەڕە دەکەن. گێڕانەوەی وردتری زیاتر لە سەرچاوە فارسی و کوردییەکاندا بەدەردەکەون؛ * زۆرجار نووسەرانی کورد (سۆرانی) میر محەممەد وەک سمبولێکی سەرەتاییی ناسیۆنالیزمی کورد و نەتەوەپەروەری دەبینن و شەڕەکانی لەگەڵ ھەردوو عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان بە قۆناغی گرێدراوی یەک خەباتی درێژخایەن بۆ ئۆتۆنۆمیی کورد وەسف دەکەن.<ref name="Zagros2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ZagrosClassic">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * مێژوونووسان و وتارنووسانی فارس بەزۆری سەرنجیان لەسەر ئەو زیانانەیە کە ھەڵکوتانەکانی سۆران بۆ سەر قەزاکانی ئێران و شێوازی کاریگەریی ئەم ڕووداوانەیە لە سیاسەتی قاجاڕییەکان بەرامبەر بە پرسی کورد و سنووری عوسمانی. بەرھەمە ئەکادیمییەکان بە زمانی ئینگلیزی لەسەر میرنشینە کوردییەکان و لەسەر پەیوەندییەکانی عوسمانی و قاجاڕی، وەک لێکۆڵینەوەکانی سەبباح عەبدوڵڵا غالیب (باجەڵان)، سەبڕی ئاتێش و دەیڤد ماکدۆڤڵ، زیاتر گرنگی بەم شەڕە دەدەن و وە لە پاڵ ئەوەشدا ھەم کەرەستەی فارسی و کوردی بۆ بنیاتنانەوەی بەکاردەھێنن.<ref name="Bajalan4"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="McDowall">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)]] * [[فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەد]] * [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] * [[مێژووی کورد]] * [[ئاژاوەکانی ئاناتۆلیا (١٨٣٢–١٨٣٥)]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * (in English) David McDowall, ''A Modern History of the Kurds'', I.B. Tauris, London, 2004. * (in English) Sabah Abdullah Ghalib (Bajalan), ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850'', PhD thesis, University of Exeter, 2011. * (in English) Sabri Ateş, ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914'', Cambridge University Press, 2013. * (in English) Roxane Farmanfarmaian (ed.), ''War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present'', Routledge, 2008. * (in English) ''History of the Kurds'', Kurdistan Memory Programme (online project). * (in Persian) «امارت سوران», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on the Soran Emirate). * (in Persian) «جزیرە ابن عمر», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on Jazirat Ibn Umar / Cizre). * (in Persian) مقالە «مبانی مشروعیت امرا در امارت امراى کرد (قرون ۱۳–۱۶ ھجرى)», فصلنامە تاریخی (study on legitimacy of Kurdish emirs, including Mir Muhammad of Soran). * (in Kurdish / Sorani) «خط کلاسیک و ویژگی‌ھای آن در کوردستان», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform article on classic Kurdish politics, with a section on Mir Muhammad Rawanduz). * (in Kurdish / Sorani) «درس سی‌ام: کورد و کوردستان از جنگ جھانی اول تا جنگ جھانی دوم», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform, with historical background on Kurdish movements and references to Mir Muhammad). * (in English) ''The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations'', chapter in a Cambridge volume on Qajar foreign relations. * (in English) ''The Kurds, the Armenian Question, and the History of Ottoman–Qajar Relations'', academic article using Ottoman and Qajar documents on Kurdish emirates including Soran. {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٢٩]] [[پۆل:١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٣١]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:١٨٣٣]] [[پۆل:١٨٣٤]] [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٩یەم]] epya6dkigvi4jj6olsp9o6punv05xwy 1573694 1573693 2026-04-08T15:08:50Z Ari Qasm 57423 1573694 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەڕی سۆران و ئێران|width=|partof=|image=1836 review of troops by Ghahreman Mirza, son of Abbas Mirza, in the plain of Leydjan near Ravandouz. Watercolour by Colombari.jpg|caption=[[ئێرانی قاجاڕی|سەربازە قاجاڕییەکان]] لە نزیک [[ڕەواندز]] (١٨٣٦)|date=١٨٢٩ – ١٨٣٤|place=سنوورەکانی نێوان عوسمانی و قاجاڕی، [[موکریان]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=[[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] دەستبەرداری [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[موکریان]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] دەبێت<ref name="Bajalan">{{cite thesis |last=Ghalib |first=Sabah Abdullah |title=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850 |publisher=University of Exeter |location=Exeter |year=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 |type=PhD thesis}}</ref>|result=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] سەرکەوتنی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]<ref name="Bajalan"/>|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|combatant2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]|commander2={{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]]{{ھن}}{{Tree list}}{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[محەممەد شا]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} ئەمیر نیزام *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} سەرتیپ محەممەد خان|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=نەزانراو|strength2=نەزانراو|strength3=|casualties1=قووڕس|casualties2=قووڕس|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''شەڕی سۆران و ئێران''' یاخود '''شەڕی قاجاڕی و سۆران''' زنجیرەیەک شەڕی سنووریی نێوان [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو لە ساڵی ١٨٢٩ تا ١٨٣٤. لە خاکە کوردییەکانی نێوان [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی]] ئەمڕۆ و [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوای ئێران]] ڕوویدا. شەڕەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، فەرمانڕەوای [[میرنشینی سۆران]]، زۆر گوندی کوردنشینی داگیرکرد کە لەژێر دەسەڵاتی قاجاڕیدا بوون. ھێزەکانی ئێران چەند جارێک ھەوڵیاندا ڕێگریی لێبکەن، بەڵام نەیانتوانی ناوچە و قەزا سنوورییەکان بگرنەوە. بە ھۆی ئەمەوە زۆرێک لە نووسەرانی کورد و ئێرانی لەو ململانێیە میرنشینی سۆران وەک سەرکەوتوو لە شەڕەکەدا وەسف دەکەن.<ref name="Bajalan"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> == پێشینە == لە سەرەتای ساڵانی ١٨٠٠دا، سنووری نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] لە [[کوردستان]] بە ڕوونی جێگیر نەکرابوو. میرنشینە ناوخۆیییە کوردییەکانی وەک [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] زلھێزی گرنگ بوون لەم ناوچە سنوورییانەدا. عوسمانییەکان و قاجاڕەکان زۆرجار ھەوڵیان دەدا حکومڕان و فەرمانڕەوا کوردەکان بۆ لای خۆیان ڕابکێشن، یاخود لاوازیان بکەن، بۆ ئەوەی میحوەری پێشەوە کۆنترۆڵ بکەن.<ref name="KurdishFrontier2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ بۆ ١٨٢٣ [[شەڕی عوسمانی و ئێران (١٨٢١–١٨٢٣)|شەڕی عوسمانی و ئێران]] لە ساڵانی ١٨٢١ – ١٨٢٣ ھاوسەنگیی ھێزی ناوچەکەی گۆڕی. [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]] ھێرشی کردە سەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ]] و بەشێک لە [[کوردستانی عوسمانی]]. دوای شەڕ، یەکەمین [[پەیمانەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزەڕۆم]] سنوورە کۆنەکانی بە گشتی پشتڕاست کردەوە، بەڵام زۆرێک لە پرسیارەکانی میحوەڕی ناوخۆیی بە کراوەیی مانەوە.<ref name="Farmanfarmaian">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> لە ساڵانی ١٨٢٠دا میر محەممەد پاشای ڕەواندزی میرنشینی سۆرانی کرد بە یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتە کوردییەکان. لە ڕەواندزی پایتەختەکەیەوە دەسەڵاتی بەسەر ھەولێر و سلێمانی و بادینان و کەرکووک و مووسڵ و چەندین ناوچەی دیکەدا فراوانتر کرد کە دەکاتە ھەرێمی کوردستانی ئەمڕۆ و وە لە دواییشدا پەلی ھاوێشت بۆ [[باکووری کوردستان]] و [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژئاوای کوردستانیش]]. سەرچاوە کورد و فارسەکان ھەردووکیان میرنشینەکەیان بە میرنشینێکی دەوڵەمەند و ئارام و فەرمانڕەوایییێکی باش وەسف دەکەن، بەڵام ھەروەھا زۆر بەرزخواز و ھەندێک جار تووندڕەویش بوو بەرامبەر دراوسێکان و کەمایەتییە ئاینییەکان.<ref name="Hazni2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref> فراوانبوونەکەی زوو گەیشتە سنووری [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. == ڕێگاکێشان بەرەو شەڕ == [[پەڕگە:Soran Emirate.jpg|وێنۆک|میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتەکەیدا لە سەردەمی میر محەممەدی پاشای ڕەواندز. کە بە نزیکەیی خاکەکانی ھەر چوار پارچەی کوردستانی دەگرتەوە]] تا ساڵی ١٨٢٩ [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەستی کرد بە جووڵە بۆ ئەو ناوچانەی کە [[ئێرانی قاجاڕی]] وەک سنووری کوردیی خۆی دەیبینی. نامەیەکی ئەمیر نیزامی بەرپرسی قاجاڕ بۆ وەزیری گەورەی عوسمانی ھەیە کە گلەییی ئەوە دەکات کە «پاشا و فەرماندەکانی سۆران» زۆر گوندی کوردیی ئێرانیان گرتووە، لەوانەش شوێنەکانی ناوچەی [[موکریان|موکڕیان]] وەک [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھابادی ئەمڕۆ) و [[سەردەشت]]. ھەروەھا لە نامەکەدا ھاتووە کە میر محەممەد ھەڵیکوتاوەتە سەر [[سەڵماس]] و [[ورمێ]].<ref name="Bajalan2"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref> ئەم کردەوانە بەشێک بوو لە ململانێیەکی بەرفراوانتر بۆ نفووز لە [[کوردستان]] لە نێوان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[تاران]]. [[قاجاڕەکان|حکوومەتی قاجاڕی]] ترسی ئەوەی ھەبوو کە [[میرنشینی سۆران|میرنشینی زلھێزی سۆران]] سنوورەکانی زیاتر بەرەو [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوا]] پاڵ بنێت و زیان بە دەسەڵاتی ئێران بگەیەنێت بەسەر ناوچە کوردییەکانیدا. لە ھەمان کاتدا [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە خەمی میر محەممەدیشدا بوون، چوونکە لە ناو خاکەکانی عوسمانیدا زۆر بەھێز ببوو و زۆر بەھێزتریش دەبوو. ئەمەش بەو مانایە بوو کە ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە میرنشینی سۆرانیان وەک کێشەیەک دەبینی، بەڵام لە ساڵانی ١٨٢٩–١٨٣٤دا بە شێوەیەکی سەرەکی ئێرانی قاجاڕی بوو کە ڕووبەڕووی ھێرشی ڕاستەوخۆی سۆران و لەدەستدانی خاک بووەوە لە دیوی میحوەڕەکەی.<ref name="KurdishFrontier6">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == ڕەوتی شەڕەکە == === ھێرشەکانی سۆران بۆ ناو خاکی ئێرانی قاجاڕی === [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی موکریان]] قۆناغی یەکەمی شەڕەکە (لە دەوروبەری ١٨٢٩–١٨٣١) بە ھۆی فراوانبوونی سۆرانەوە بوو. ھێزەکانی میر محەممەد ھێرشیان کردە سەر قەزا کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورەکە و داگیریان دەکرد. سەرچاوە کوردی و فارسییەکان بەشێک لە [[موکریان]] لەوانە [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھاباد) و [[سەردەشت]]، ھەروەھا گوندەکانی نزیک [[سەڵماس]] و [[ورمێ]]، وەک ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ھەڵکوتانە سەر سۆران یان داگیرکاریی کاتی باس دەکەن.<ref name="Bajalan5"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="ZagrosClassic2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خێڵە خۆجێیییەکانی کورد ھەندێک جار لە نێوان عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان و سۆراندا لایەنیان دەگۆڕی و ئەمەش دۆخەکەی ئاڵۆزتر دەکرد. ھەروەھا باسدەکرێت کە میر محەممەد دەسەڵاتی بەسەر ناوچەی کۆتول ([[ماکۆ]])دا چەسپاندووە. دەوترێت کە شکستی بە ھەڵمەتێک ھێناوە کە لە دژییەوە نێردراوە و شارەکانی [[مەراغە]] و [[تەورێز|تەورێزیشی]] ئازاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sharafkandi|یەکەم=Sadegh|ناونیشان=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/tarikhcheye-jonbeshhaye-mellie-kord-taipi.pdf|سەردێڕ=تاریخچەی جنبشھای ملی کرد|بڵاوکەرەوە=Sadegh Sharafkandi|ساڵ=١٩٨٤|شوێن=Iran|پەڕەکان=٢٢|زمان=Persian|trans-title=History of Kurdish national movements}}</ref> لەم ماوەیەدا دەسەڵاتی قاجاڕی لە باکووری ڕۆژئاوا ھێشتا لە شکستەکانی بەرامبەر ڕووسیا و لە کێشە ناوخۆیییەکان بەسەر خۆی دەھاتەوە. ئەمەش توانای عەبباس میرزا و حکوومەتی ناوەندیی سنووردار کرد و توانای نەبوو بۆ ناردنی ھەڵمەتی گەورە یاخود ھەڵمەتی باش و ڕێکخراو لە دژی سۆران. بەڵکوو پشتیان بە ھەڵمەتی سزادانی بچووکتر بەستبوو کە لەلایەن پارێزگارە ناوخۆیییەکان و ھاوپەیمانە خێڵەکییەکانەوە بوو.<ref name="KurdishFrontier5">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="Farmanfarmaian2">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> === ھێرشی دژە-ھێرشی قاجاڕییەکان و چەقبەستوویی === لە قۆناغی دووەمی جەنگدا (لە دەوروبەری ١٨٣١–١٨٣٣)، فەرماندەکانی قاجاڕی ھەوڵیان دەدا ھێزەکانی سۆران لە ناوچە داگیرکراوەکان دەربکەن. چەندین پێکدادان لە نێوان چەکدارانی سۆران و ھێزەکانی ئێران لە چیا سەختە سنوورییەکان ڕوویدا. سوپای سۆران ئاشنا و شارەزا بووب بە ناوچەکە و بە خاکی کوردستان و سوودیان لە شوێنی لووتکەی گردەکان و ڕێڕەوی تەسک وەردەگرت. سەرچاوە ھاوچەرخەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھێزەکانی قاجاڕی ھەندێک جار توانیویانە دووبارە بچنە ناو ناوچە جێناکۆکەکانەوە، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر نەیانتوانیوە دەستیان بەسەردا بگرن و ھەرگیز نەگەیشتوونەتە ڕەواندز. لە ھەمان کاتدا میر محەممەد لە لایەنی عوسمانییەکانەوە بەردەوام بوو لە فراوانبوون. لە ساڵی ١٨٣٣ [[جزیر]] (بۆتان، یان جەزیرەی ئیبن عومەر)ی گرت، بە سوودوەرگرتن لە [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)|شەڕی میسر و عوسمانی]] کە کۆنترۆڵی [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵی]] بەسەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەناتۆڵیادا]] لاواز کرد. لەم قۆناغەدا دەسەڵاتی سۆران گەیشتە لووتکە. ھەرچەندە ئەم سەرکەوتنانە لە دژی عوسمانییەکان بوون، بەڵام پێگەی میر محەممەدی لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئێرانی قاجاڕیشدا بەھێزتر کرد. === ئاگربەستی خۆبەخۆیی و کۆتایی ھاتنی شەڕ (١٨٣٣–١٨٣٤) === تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٣٠ ھەردوولا ھۆکاریان ھەبوو بۆ کەمکردنەوەی ململانێ سنوورییەکان. قاجاڕەکان ڕووبەڕووی کێشەی نوێی ناوخۆیی و دەرەکی دەبوونەوە و عەبباس میرزا پێویستی بە ئاشتی بوو لە میحوەری ڕۆژئاوا. لای خۆیەوە میر محەممەد دەبوو کایەی گەشەسەندنی خۆی و دووژمنە نوێیەکانی لە لایەنی عوسمانی بەڕێوەببات. لە ئەنجامدا شەڕەکە بە پەیمانێکی گەورە کۆتاییی نەھات بەڵکوو بە ڕێککەوتنە ناوخۆیییەکان و ھێڵی کۆنترۆڵکردنی دیفاکتۆ کۆتایی ھات. نووسەرانی کورد و ئێرانی کە لەسەر ئەم قۆناغە دەنووسن، ئاماژە بەوە دەکەن کە میرنشینی سۆران دەستکەوتەکانی خۆی لە زۆرێک لەو قەزا کوردنشینانەدا پاراستووە کە دەستی بەسەر ئێرانی قاجاڕدا گرتبوو. ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھێزەکانی قاجاڕ دەسەڵاتی میر محەممەدیان لەناوبردبێت یان ناچاریان کردبێت ھەموو گوندە داگیرکراوەکان چۆڵ بکات پێش ئەوەی ھەڵمەتەکانی دواتری عوسمانییەکان دژی سۆران لە ساڵی ١٨٣٦ و ١٨٣٧ بە دەستێوەردانی زلھێزانی ڕۆژاوا دەستپێبکەن. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش ​​شەڕی ١٨٢٩–١٨٣٤ بە سەرکەوتنێکی ستراتیژی بۆ سۆران وەسف دەکەن، تەنانەت ئەگەر بۆ دانیشتووانی ناوچەکەش تێچووی زۆری ھەبووبێت.<ref name="Bajalan3"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="Hazni">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref><ref name="Zagros">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="KurdMem">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == دەرئەنجام == زۆربەی توێژینەوە مۆدێرنەکان کە تیشک دەخەنە سەر میرنشینە کوردییەکان، شەڕی سۆران و قاجاڕی وەک '''سەرکەوتنێک بۆ سۆران''' دەخەنە ڕوو، لەبەر چەند ھۆکارێک: * میر محەممەد کۆنتڕۆڵی زۆرێک لە ناحیە کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورە کۆنەکەی بە تایبەت لە موکریان و ناوچەکانی نزیکدا ھێشتەوە. * ھەڵمەتەکانی سزادانی قاجاڕی نە میرنشینی سۆرانیان ڕووخاند نە تێکیانشکان و نە گەیشتنە ڕەواندزیش. * کەوتن و ڕووخان سەرەکیی میرنشینی سۆران دواتر بوو، لە ڕێگەی ھەڵمەتە گەورەکانی ناوەندگەراییی عوسمانی لە دوای دەستێوەردانەکانی زلھێزەکانی ڕۆژئاوا وەک بەڕیتانیا و نەمسا لە ساڵانی ١٨٣٧–١٨٣٨، نەک لەسەر دەست و ھێزەکانی قاجاڕییەوە.<ref name="KurdishFrontier4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> بەڵام شەڕەکە تێچووی مرۆییی قووڕسیشی بەدوای خۆیدا ھێنا. ھەڵکوتانە سەر و گەمارۆدان و جموجۆڵی زۆرەملێ ئازاری پێکھاتە جووتیارەکانی لە ھەردوو دیوی میحوەڕەکەدا دەدا. دواتر یادەوەریی کورد ئەم قۆناغە ھەم وەک خاڵێکی بەرز و لووتکەی دەسەڵاتی کورد لە سەردەمی میر محەممەد و بوونی کورد بە زلھێزێکی ناوچەیی وەبیردەھێنێتەوە ھەم وەک سەردەمی کۆمەڵکوژی و سەرکوتکردنی پێکھاتە غەیرە کوردەکان، لەوانەش دژ بە ئێزیدی و پێکھاتە مەسیحییەکان لە ناوچە فراوانەکەدا.<ref name="McDowall2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref><ref name="KurdMem2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == مێژوونووسی == شەڕی قاجاڕی و سۆران ھەمیشە لە کتێبەکانی مێژووی زمانی ئینگلیزیدا وەک شەڕێکی جیاواز مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت یاخود باس ناکرێت. زۆرێک لە بەرھەمە ڕۆژئاوایییەکان تەنیا وەک بەشێک لە خەباتە بەرفراوانەکانی میر محەممەدی ڕەواندز وەک بەشێک لە [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|شەڕی عوسمانی و سۆران (١٨٣٣–١٨٣٥)]] و سیاسەتی میحوەڕ و سنووری عوسمانییەکان و قاجاڕەکان باس لەو شەڕە دەکەن. گێڕانەوەی وردتری زیاتر لە سەرچاوە فارسی و کوردییەکاندا بەدەردەکەون؛ * زۆرجار نووسەرانی کورد (سۆرانی) میر محەممەد وەک سمبولێکی سەرەتاییی ناسیۆنالیزمی کورد و نەتەوەپەروەری دەبینن و شەڕەکانی لەگەڵ ھەردوو عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان بە قۆناغی گرێدراوی یەک خەباتی درێژخایەن بۆ ئۆتۆنۆمیی کورد وەسف دەکەن.<ref name="Zagros2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ZagrosClassic">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * مێژوونووسان و وتارنووسانی فارس بەزۆری سەرنجیان لەسەر ئەو زیانانەیە کە ھەڵکوتانەکانی سۆران بۆ سەر قەزاکانی ئێران و شێوازی کاریگەریی ئەم ڕووداوانەیە لە سیاسەتی قاجاڕییەکان بەرامبەر بە پرسی کورد و سنووری عوسمانی. بەرھەمە ئەکادیمییەکان بە زمانی ئینگلیزی لەسەر میرنشینە کوردییەکان و لەسەر پەیوەندییەکانی عوسمانی و قاجاڕی، وەک لێکۆڵینەوەکانی سەبباح عەبدوڵڵا غالیب (باجەڵان)، سەبڕی ئاتێش و دەیڤد ماکدۆڤڵ، زیاتر گرنگی بەم شەڕە دەدەن و وە لە پاڵ ئەوەشدا ھەم کەرەستەی فارسی و کوردی بۆ بنیاتنانەوەی بەکاردەھێنن.<ref name="Bajalan4"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="McDowall">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)]] * [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)]] * [[فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەد]] * [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] * [[مێژووی کورد]] * [[ئاژاوەکانی ئاناتۆلیا (١٨٣٢–١٨٣٥)]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * (in English) David McDowall, ''A Modern History of the Kurds'', I.B. Tauris, London, 2004. * (in English) Sabah Abdullah Ghalib (Bajalan), ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850'', PhD thesis, University of Exeter, 2011. * (in English) Sabri Ateş, ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914'', Cambridge University Press, 2013. * (in English) Roxane Farmanfarmaian (ed.), ''War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present'', Routledge, 2008. * (in English) ''History of the Kurds'', Kurdistan Memory Programme (online project). * (in Persian) «امارت سوران», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on the Soran Emirate). * (in Persian) «جزیرە ابن عمر», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on Jazirat Ibn Umar / Cizre). * (in Persian) مقالە «مبانی مشروعیت امرا در امارت امراى کرد (قرون ۱۳–۱۶ ھجرى)», فصلنامە تاریخی (study on legitimacy of Kurdish emirs, including Mir Muhammad of Soran). * (in Kurdish / Sorani) «خط کلاسیک و ویژگی‌ھای آن در کوردستان», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform article on classic Kurdish politics, with a section on Mir Muhammad Rawanduz). * (in Kurdish / Sorani) «درس سی‌ام: کورد و کوردستان از جنگ جھانی اول تا جنگ جھانی دوم», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform, with historical background on Kurdish movements and references to Mir Muhammad). * (in English) ''The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations'', chapter in a Cambridge volume on Qajar foreign relations. * (in English) ''The Kurds, the Armenian Question, and the History of Ottoman–Qajar Relations'', academic article using Ottoman and Qajar documents on Kurdish emirates including Soran. {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٢٩]] [[پۆل:١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٣١]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:١٨٣٣]] [[پۆل:١٨٣٤]] [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٩یەم]] ruc7k43df1wyn7z2xw1afnybm75da1g 0 293077 1573735 1569973 2026-04-08T17:13:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] 1573735 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەڕی ئێران ٢٠٢٦|width=|partof=|image=Operation-Roaring-Lion-0018.jpg|caption=|date=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|place=[[ڕۆژاوای ئاسیا]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=بەردەوامە|combatants_header=شەڕکەرەکان|combatant1={{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|Hezbollah}}{{ھن}} [[حەشدی شەعبی]]{{ھن}}{{flagicon image|Kata'ib_Hezbollah_sans_logo.JPG}}[[حیزبوڵڵای عێراق]]|combatant2={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}|combatant3=|commander1=|commander2=|commander3=|units1={{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[عەلی خامنەیی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[مەسعوود پزیشکیان]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەلی لاریجانی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[موجتەبا خامنەیی]]{{WIA}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[عەباس عێراقچی]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەلیرەزا ئەعرافی]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەزیز نەسیرزادە]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[محەممەد پاکپوور]]{{Assassinated}}|units2={{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[دۆناڵد ترەمپ]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[پیت ھێگسێت]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[دان کەین]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[براد کوپەر]]{{ھن}} {{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[بێنیامین نێتانیاھوو]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[یسرائیل کاتز]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[ئیال زەمیر]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[تۆمەر بار]]|units3=|strength1={{ئاڵا|ئێران}}|strength2={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}|strength3=|casualties1='''بەپێی ئێران:'''{{ھن}}١،٤٤٤ کەس کوژراوە، و ١٨،٥٥١ کەسیش بریندار بووە<ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/us-hegseth-claims-irans-new-supreme-leader-mojtaba-khamenei-injured|title=US’s Hegseth claims new Iran Supreme Leader Mojtaba Khamenei injured|work=Aljazeera|quote=1,444 people have been killed and 18,551 injured in US-Israeli attacks on Iran per Iranian Health Ministry}}</ref> ---- '''بەپێی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسڕائیل:'''{{ھن}}٤،٠٠٠-٥،٠٠٠ سەربازی ئێرانی کوژراون (تەنھا بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل)<ref>{{استشهاد بخبر|last1=Fabian |first1=Emanuel |title=IDF: Between 4,000 and 5,000 Iranian troops have been killed by Israeli strikes since war’s start |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-between-4000-and-5000-iranian-troops-have-been-killed-by-israeli-strikes-since-wars-start/ |access-date=13 مارس 2026 |publisher=The Times of Israel |date=13 مارس 2026}}</ref>{{ھن}}زیاتر لە ١٠ ھەزار سەربازی ئێرانی کوژراون یان بریندار بوون (تەنھا بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل)<ref>{{استشهاد بخبر|title=בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים" |url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-03-13|trans-title=Senior military official: "The Americans did not believe we would succeed in the attack; Iran counts over 10,000 casualties"| language=he}}</ref>{{ھن}}زیاتر لە ١٩٠ مووشەکی بالیستی لەناوبراون<ref>{{استشهاد بخبر|title=בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים" |url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-03-13|trans-title=Senior military official: "The Americans did not believe we would succeed in the attack; Iran counts over 10,000 casualties"| language=he}}</ref>{{ھن}}٩٠ کەشتیی دەریایی نوقم بوونە یان زیانیان پێگەیشتووە<ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.cbsnews.com/news/us-fired-at-iranian-vessel-that-approached-aircraft-carrier-officials-say/|title=U.S. fired at Iranian vessel that approached aircraft carrier, officials say}}</ref><ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iranian-army-says-least-104-killed-us-attack-iranian-warship-last-week-2026-03-08/|title=Iranian army says at least 104 killed in US attack on Iranian warship last week|work=Reuters|date=8 مارس 2026}}</ref><nowiki>}}</nowiki>{{ھن}}{{ئاڵا|Hezbollah}}: ٢٠٠ چەکدار کوژراون<ref>{{استشهاد بويب|date=2026-03-08 |title=Israel killed 200 Hezbollah fighters in Lebanon, IDF says |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-889214 |access-date=2026-03-08 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref>{{ھن}}حەشدی شەعبی: ٥٤ چەکدار کوژراون و ٨١ی دیکەش برینداربوون<ref name="Kurdistan 24-2026">{{استشهاد بويب|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/897811/slug|title=Airstrike Targets PMF Base in Diyala, Drone Intercepted Near Baghdad Airport Amid Ongoing Strikes|date=4 مارس 2026|website=Kurdistan 24}}</ref><ref>{{استشهاد بويب|url=https://shafaq.com/en/Security/Airstrike-hits-PMF-in-Kirkuk-six-killed|title=Airstrike hits PMF in Kirkuk, six killed}}</ref><ref>{{استشهاد بويب|title=PMF: 27 members killed in 32 airstrikes on its sites across Iraq|url=https://shafaq.com/en/Security/PMF-27-members-killed-in-32-airstrikes-on-its-sites-across-Iraq}}</ref><ref>{{استشهاد بخبر|url=https://shafaq.com/en/Security/One-killed-seven-wounded-in-attack-on-PMF-site-in-Kirkuk|title=One killed, seven injured in attack on PMF site in Kirkuk}}</ref> ---- '''بەپێی ڕێکخراوە مرۆیییەکان:'''{{ھن}}مافەکانی مرۆڤ: ٣ ھەزار و ١٩ کەس کوژراون کە لانیکەم ھەزار و ٢٩٨ کەسیان ھاووڵاتیی مەدەنی بوونە.{{ھن}}'''بەپێی [[ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ|ھەنگاو]]:'''{{ھن}}لانیکەم ٤ ھەزار و ٣٠٠ کەس کوژراون کە سێ ھەزار و ٩١٠ سەرباز و ٣٩٠ ھاووڵاتیی مەدەنی بوون.|casualties2='''بەپێی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسڕائیل:'''{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}:{{ھن}}٢ سەرباز کوژراون<ref>{{استشهاد بخبر|last1=Planas |first1=Roque |last2=Dunbar |first2=Marina |last3=Lowe |first3=Yohannes |last4=Datoo |first4=Siraj |last5=Ellis-Petersen |first5=Hannah |title=Middle East crisis live: Israel warns it will pursue Iran's next supreme leader; black smoke smothers Tehran after missiles strike oil depots |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/08/middle-east-crisis-live-china-warns-world-cannot-return-to-law-of-the-jungle-trump-says-iran-being-decimated |access-date=8 مارس 2026 |work=the Guardian |date=8 مارس 2026}}</ref>{{ھن}}٢٠ کوژراو{{ھن}}٢،٩٧٥ بریندار{{ھن}}برینداربوونی ١٤ ئەندامانی سوپا{{ھن}}{{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}:{{ھن}}کوژرانی ١٣ ئەندامانی ھێزی سەربازی{{ھن}}برینداربوونی ٢٠٠ کەس{{ھن}}لانیکەم ١٧ شوێنی ئەمریکی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زیانیان بەرکەوتووە|casualties3={{ئاڵا|لوبنان}}: ٦٨٧ کوژراو و ١٧٧٤ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}: ٣٠ کوژراوی ھێزە ئەمنی و ٢ کوژراوی مەدەنی، و برینداربوونی ٢ کەس{{ھن}}{{ئاڵا|کووەیت}}: چوار ئەندامی خزمەت و چوار ھاووڵاتیی مەدەنی گیانیان لەدەستداوە، ھەروەھا ٦٧ ئەندامی خزمەت و ٣٢ مەدەنی برینداربوون.{{ھن}}{{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}: دوو سەرباز و چوار ھاووڵاتیی مەدەنی کوژراون و ١٣١ کەسیش بریندار بوون.{{ھن}}{{ئاڵا|بەحرەین}}: ٣ کوژراو و ٣٨ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|عەرەبستانی سعوودی}}: ٣ کوژراو و ٣٨ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|فەڕەنسا}}: سەربازێک کوژرا و چەندی دیکەش بریندار بوون{{ھن}}{{ئاڵا|عومان}}: ١ کەس کوژراوە{{ھن}}{{ئاڵا|قەتەر}}: ١٦ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ئوردن}}: ١٩ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ئازەربایجان}}: ٤ بریندار|notes=|campaignbox= }}لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] ھێرشی ئاسمانی لەناکاویان بۆ سەر چەندین شوێن و شار لە سەرانسەری [[ئێران]] دەستپێکرد و بەھۆیەوە [[سەید عەلی خامنەیی|عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامیی [[ئێران]] و ژمارەیەکی زۆر لە بەرپرسانی دیکەی ئێران [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوژران]]. ئێران بە ھێرشی مووشەکی و [[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]] بۆ سەر ئیسرائیل و بنکەکانی ئەمریکا و لە وڵاتانی ھاوپەیمانی ئەمریکا لە ناوچەکە وەڵامی دایەوە. دوای ئەوەی قەیرانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] لە ساڵی ٢٠٢٣ دەستیپێکرد، ئێران و ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٤ دا ھێرشی مووشەکییان کردە سەریەکتری و بۆ جارێکی دیکە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|جەنگی دوازدە ڕۆژەدا]] لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کە [[ھێرشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران|ھێرشی ئاسمانی ئەمریکای بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران]] بەخۆیەوە بینی. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لەکاتی یەکێک لە [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|گەورەترین ناڕەزایەتی]] لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئیسلامییەوە]] کە تێدا ھەزاران خۆپیشاندەریان کوژران و برینداربوون. [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد ترەمپ]] سەرۆکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، ھەڕەشەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی سەربازی لە دژی ڕژێمی ئێرانی کرد لەسەر ئەو کوشتنانە. ئێران و ئەمریکا لە مانگی شوباتدا [[دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران ٢٠٢٥|دانوستانی ناڕاستەوخۆی ئەتۆمییان]] ئەنجامدا، لەھەمانکاتدا ئەمریکا زۆرترین ھێزی سەربازی خۆی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣]]ەوە ئەنجامدا. ھێرشە ھاوبەشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لەکاتی نوێبوونەوەی دانوستانە ئەتۆمییەکانی ئێران و ئەمریکادا، عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێرانیان تیرۆر کرد. ھەروەھا بەرپرسانی دیکەی ئێرانیش کوژراون. پاشان ئێران سەدان [[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]] و [[مووشەکی بالیستیکی]] ئاراستەی ئامانجەکانی ئیسرائیل و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە [[ھێرشی ئێران بۆ سەر بەحرەین ٢٠٢٦|بەحرەین]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ئوردن٢٠٢٦|ئوردن]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر کووەیت ٢٠٢٦|کووەیت]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر قەتەر ٢٠٢٦|قەتەر]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر عەرەبستانی سعوودی ٢٠٢٦|عەرەبستانی سعوودی]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر تورکیا ٢٠٢٦|تورکیا]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] کرد. لە ئێران زیانی گیانی مەدەنی ھەبووە، ھەروەھا زیان بە [[قوتابخانە]] و [[نەخۆشخانە]] و شوێنەوارە کولتوورییەکان کەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Brown |یەکەم=Paul |دوایین٢=Sardarizadeh |یەکەم٢=Shayan |دوایین٣=Murphy |یەکەم٣=Matt |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo|سەردێڕ=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[BBC Verify]]}}</ref> بینایەکی قوتابخانە لە ئێران بە ھەڵە وەک ئامانجێک بۆ ھێرشی مووشەکی ئەمریکا کرا بە ئامانج تێیدا و زیاتر لە ١٠٠ قوتابی کوژران. ئامانجە مەدەنییەکان لە [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ئازەربایجان ٢٠٢٦|ئازەربایجان]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٦|کوردستان]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر عومان ٢٠٢٦|عومان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/|سەردێڕ=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |وێبگە=[[The Times of Israel]]}}</ref> لەلایەن ئێرانەوە کرانە ئامانج. بنکەی سەربازی ئەکرۆتیری [[بەریتانیا]] لەسەر [[قوبرس]] لەلایەن فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج. ململانێی نێوان [[حیزبوڵڵای لوبنان]] و ئیسرائیل، کە لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە سنووردار بوو بە ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا لە لوبنان]]، پەرەی سەند بۆ [[شەڕی لوبنان لە ساڵی ٢٠٢٦]] کاتێک حیزبوڵڵا دەستیان بە ئاراستەکردنی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کردەوە بۆ سەر شوێنە سەربازییەکانی ئیسرائیل، ئیسرائیلیش ھێرشە ئاسمانییەکانی لە [[لوبنان]] زۆر فراوانتر کرد و بۆردومانی [[بەیرووت]]ی دەستپێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/israel-attacks-central-beirut-in-escalation-of-deadly-assault-on-lebanon|سەردێڕ=Israel attacks central Beirut in escalation of deadly assault on Lebanon |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Al Jazeera]] |زمان=en}}</ref> ئەمریکا ئامانجی ئۆپەراسیۆنەکەی ڕوون نەکردەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sarovic |یەکەم=Alexander |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.spiegel.de/ausland/donald-trump-und-der-iran-krieg-praesident-siegessicher-kriegsziel-unbekannt-a-2df3b848-6ade-4cbb-a4c7-45ed6738fe63|سەردێڕ=(S+) Trump und Iran: Präsident siegessicher, Kriegsziel unbekannt |via=www.spiegel.de}}</ref> سەرۆک دۆناڵد ترەمپ و بەرپرسانی دیکەی ئەمریکا ھۆکاری جیاوازیان بۆ ھێرشەکە خستووەتەڕوو، لەوانە ئەوەی کە بۆ بەرپەرچدانەوەی ھەڕەشەی ئێران کە ببێتە خاوەن [[چەکی ئەتۆم]]، بۆ پێشگرتن لە تۆڵەسەندنەوەی ئێران لە سەروەت و سامانی ئەمریکا دوای ھێرشێکی حەتمی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، بۆ لەناوبردنی توانا مووشەکی و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|سەربازییەکانی]] ئێران بۆ دەستەبەرکردنی سامانە سروشتییەکانی<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=GOP Sen. Lindsey Graham Brags 'We Are Going to Make a Ton of Money' on Iran War |ناونیشان=https://people.com/lindsey-graham-brags-make-ton-of-money-iran-war-11922350 |journal=[[People (magazine)|People]] |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٦|وتەگێڕانەوە="Venezuela and Iran have 31% of the world's oil reserves. We're going to have a partnership with 31% of the known reserves. This is China's nightmare. This is a good investment," he said.}}</ref> و دواجار بە ھێنانەدی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران بۆ سەر دەسەڵات، گۆڕینی ڕژێم.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Glasser |یەکەم=Susan |بەستەری نووسەر=Susan Glasser |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Can Donald Trump Win a War with Iran If He Can't Explain Why He Started It? |ناونیشان=https://www.newyorker.com/news/letter-from-trumps-washington/can-donald-trump-win-a-war-with-iran-if-he-cant-explain-why-he-started-it |journal=[[The New Yorker]] |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2 March 2026 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ئێران و ھەروەھا بەرپرسانی [[پنتاگۆن]] ئەو بانگەشانەیان ڕەتکردەوە کە گوایە ئێران ئامادەکاری بۆ ھێرشکردن کردووە.<ref name="Scahill-2026">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Scahill |یەکەم=Jeremy |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dropsitenews.com/p/exclusive-interview-iran-deputy-foreign-minister-esmail-baghaei-trump-israel-big-lie|سەردێڕ=EXCLUSIVE: Iran’s Deputy Foreign Minister Rejects Trump’s “Big Lie” About Why He Went to War |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Drop Site News]] |زمان=en |وتەگێڕانەوە='They claim that Iran posed an imminent threat to the United States,' Baghaei added. 'Did we come to the Gulf of Mexico to target Los Angeles and other U.S. cities? Or did they come 6,500 miles away to Iranian shores?'}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Stewart |یەکەم=Phil |دوایین٢=Pamuk |یەکەم٢=Humeyra |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/us/pentagon-tells-congress-no-sign-that-iran-was-going-attack-us-first-sources-say-2026-03-02/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> [[ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی|ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی]] ڕای گەیاند کە ئەو دەستڕاگەیشتنەی نییە کە پێویستی پێیەتی بۆ دڵنیابوون لەوەی کە [[بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران|بەرنامەی ئەتۆمی ئێران]] بە تەنیا ئاشتیانە بێت، بەڵام لە کاتی ھێرشەکاندا ھیچ بەڵگەیەک لەسەر بەرنامەیەکی ستراکتۆری چەکی ئەتۆمی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni|سەردێڕ=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}</ref> [[ئەنتۆنیۆ گوتیرێس]] سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان و چەند وڵاتێکی دیکە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلیان ئیدانە کرد؛ دواتر [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان|ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] بڕیارنامەیەکی دەرکرد کە ھێرشە تۆڵەسەندنەوەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو شەرمەزار دەکات. ڕەخنەگرانی مانگرتنە سەرەتاییەکان، لەوانەش شارەزایانی یاسایی، ئەو ھێرشانەیان بە پێشێلکردنی [[سەروەری]] ئێران وەسف کردووە بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Schneid |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=How the World Is Reacting to the Attack on Iran |ناونیشان=https://time.com/7381811/iran-war-world-leaders-reaction-russia-china-europe/ |journal=[[Time (magazine)|Time]] |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.philstar.com/world/2026/03/01/2511286/us-israel-defend-strikes-un-iran-alleges-war-crime|سەردێڕ=US, Israel defend strikes at UN as Iran alleges 'war crime' |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Philippine Star}}</ref>ململانێکان بووە ھۆی بەرزبوونەوەی دەستبەجێی نرخی [[نەوت]] و [[گاز]] و پچڕانی بەرفراوانی فڕۆکەوانی و گەشتیاری و بەرزبوونەوەی ناجێگیری لە بازاڕە داراییەکان.<ref name="Oxford Economics-2026">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications|سەردێڕ=The 2026 Iran War, An Initial Take and Implications|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Oxford Economics}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئێران [[تەنگاوی ھورمز|گەرووی ھورمز]]ی داخست و ھێرشی کردە سەر دامەزراوەکانی وزە و ناردنی نەوت و غازی جیھانی پەکخست. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|2026 Iran war}} {{شریتی دەروازە|ڕووداوە بەردەوامەکان|ئیسرائیل|ئێران|شەڕ|ڕۆژھەڵاتی ناوین|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠٢٠|سیاسەت}} [[پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:شەڕەکانی سووریا]] [[پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:شەڕەکانی ئێران]] [[پۆل:شەڕەکانی یۆنان]] [[پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:عەلی خامنەیی]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھەموو ناکۆکییە دروستیبوونەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی فەلەستین]] ld0g5tu8b3mikzavds86u4tizp16ops 0 293895 1573812 1573500 2026-04-08T20:11:27Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573812 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ماددە دەمارییەکان''' یان '''دەمارەژەھر''' ھەندێکجار پێیان دەوترێت '''گازی دەمار'''، پۆلێکە لە [[کیمیای ئەندامی|ماددە کیمیاییە ئەندامییەکان]] کە ئەو میکانیزمانە تێکدەدەن کە دەمارەکان پەیامەکان دەگوازنەوە بۆ ئەندامەکانی لەش. تێکچوونەکە بەھۆی پەکخستنی [[ئەسیتیلکۆلین ئێستەرەیز]] (AChE) دروست دەبێت، کە [[ئەنزیم|ئەنزیمێکە]] کە وەک کاتالیزۆر کاردەکات بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەسیتیلکۆلین، کە [[پەیەگوێزەرەوە|گواستەرەوەیەکی دەمارییە]]. ماددە دەمارییەکان پەکخەری گەڕانەوەنەبووی [[ئەسیتیلکۆلین ئێستەرەیز]]ن کە وەک [[ژەھر]] بەکاردێن ژەھراویبوون بە دەمارەژەھر دەبێتە ھۆی تەسکبوونەوەی بیلبیلەکان، ڕژانی زۆری [[لیک]]ی دەم، گرژبوونی [[ماسوولکە]]کان (تەشنوج)، و میزکردن و پیسایکردنی ناویست، کە یەکەمین نیشانەکانیش لە چەند چرکەیەکی کەمدا دوای بەرکەوتن دەردەکەون. مردن بەھۆی خنکان یان [[وەستانی دڵ]] ڕەنگە لە ماوەی چەند خولەکێکدا ڕووبدات بەھۆی لەدەستدانی کۆنترۆڵی لەش بەسەر ماسوولکەکانی [[ھەناسەدان]] و ماسوولکەکانی تردا. چارەسەری ستاندارد بۆ ژەھراویبوون بە دەمارەژەھر بریتییە لە تێکەڵەیەک لە دژە-کۆلینێرجیک بۆ کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان، و ئۆکسیم وەک دژەژەھر.<ref>https://www.cnn.com/2018/07/05/health/treating-patients-poisoned-with-novichok</ref> ئەو دەمارەژەھرانەی کە زۆرترین بەرھەمھێنانیان لە مێژوودا ھەبووە بریتین لە VX/VR، [[سارین]]، و [[سۆمان]]. زنجیرەی G پێکدێت لەو دەمارەژەھرە سەرەتاییانەی کە لە کۆتایی [[سی (ئەندام)|سییەکان]]ی سەدەی ڕابردوودا دۆزرانەتەوە، کە بەگشتی فڕۆک{{تێبینی|ئەم وشەیە بۆ ئەو [[ماددەی شل|ماددە شلانە]] بەکاردێت کە مەیلیان زۆرە بە خێرایی ببنە [[ھەڵم]] یان [[گاز]]، تەنانەت لە [[پلەی گەرم]]ی ئاساییشدا.}} و مەترسیدارن لە ڕێگەی ھەڵمژینەوە وەک [[ئایرۆسۆڵ]]. زنجیرەی V کە دوای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو دۆزرانەوە، زۆر کەمتر فڕۆکن و زیاتر دەمێننەوە، و لە ڕێگەی مژینی پێستەوە مەترسی دروست دەکەن، ئەمەش پێویستی بە جلی تەواوی پارێزەری لەش ھەیە. ھەردوو زنجیرەکە و ھەندێک لە ئاوێتەکانی زنجیرەی نۆڤیچۆک، ئاوێتەی ئۆرگانۆفۆسفاتن، لە کاتێکدا بریکارەکانی تری نۆڤیچۆک و ھەندێک لە دەمارەژەھرە کارباماتەکان، کیمیایەکی نائۆرگانۆفۆسفاتیان ھەیە. ھەندێکیان لە ڕێگەی تەقەمەنییە کیمیاییە دووانییەکانەوە دروست دەبن، وەک گولە تۆپی M687ی ئەمریکی کە [[سارین]] دروست دەکات لە ڕێگەی تێکەڵکردنی پێکھاتە کیمیاییە سەرەتایییەکانییەوە.<ref>https://www.opcw.org/resources/documents/annual-reports</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|شەڕ|کیمیا|پزیشکی}} {{پۆلی کۆمنز|Nerve agents}} gq87qsqneqf0e8fi2s0buqqwtxjjt79 0 293896 1573804 1573508 2026-04-08T20:10:07Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573804 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''سۆمان''' (یان GD، EA 1210، Zoman، PFMP، A-255، ناوی سیستماتیکی: O-pinacolyl methylphosphonofluoridate)<ref>Archived 2013-09-12 at the Wayback Machine United States Senate, 103d Congress, 2d Session. (May 25, 1994). Material Safety Data Sheet -- Lethal Nerve Agents Somain (GD and Thickened GD). Retrieved Nov. 6, 2004.</ref> ماددەیەکی کیمیایی زۆر ژەھراوییە. یەکێکە لە [[ماددەی دەماری|ماددە دەمارییەکان]]، دەستێوەردان دەکات لە کارکردنی ئاسایی [[کۆئەندامی پەیی|سیستمی دەماری]] شیردەرەکان بە ڕێگریکردن لە ئەنزیمەکانی [[کۆڵین ­ئیستێراز]]. ڕێگریکەری ھەردوو [[ئەسیتیل ­ کۆڵین ئیستراز]] و [[بوتیری کۆڵین ئیستێراز]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |display-authors=etal |vauthors=Millard CB, Kryger G, Ordentlich A |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٩|سەردێڕ=Crystal structures of aged phosphonylated acetylcholinesterase: nerve agent reaction products at the atomic level |journal=Biochemistry |بەرگ=٣٨|issue=22 |پەڕەکان=٧٠٣٢–٩|doi=10.1021/bi982678l |pmid=١٠٣٥٣٨١٤|s2cid=11744952}}</ref> وەک [[چەکی کیمیایی|چەکێکی کیمیایی]] لەلایەن [[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتووەکانەوە]] بەپێی [[بڕیارنامەی ٦٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش|بڕیاری ٦٨٧ی نەتەوە یەکگرتووەکان]] وەک [[چەکی کۆکوژ|چەکی کۆمەڵکوژ]] پۆلێن کراوە. بەرھەمھێنانی بە توندی کۆنترۆڵ دەکرێت، و کۆکردنەوە و کۆگاکردنی بەپێی ڕێکەوتننامەی چەکی کیمیایی ساڵی ١٩٩٣ لە یاسادا دەرچووە کە وەک ماددەیەکی خشتەی یەکەم پۆلێن کراوە. سۆمان سێیەمین [[ماددەی دەماری|دەمارەژەھری]] ناو زنجیرەی ناسراو بە «زنجیرەی G» بوو کە دۆزرایەوە لەگەڵ GA ([[تابوون]])، GB ([[سارین]])، و GF ([[سایکلۆسارین]]).<ref>https://www.cdc.gov/chemical-emergencies/chemical-fact-sheets/soman.html</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Soman}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 4vtcwsju10qsm7cp7cwo7horinhzuu8 0 293909 1573744 1573527 2026-04-08T19:24:09Z مامۆستا 39489 + [[پۆل:فڕۆکەی شەڕکەر]]، − {{بێپۆل}} ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1573744 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:AC-130H_Spectre_banking_turn.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گەنشیپێکی ئەی سی-١٣٠ئێچ لە ١٦یەمین سکادرانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکان]] '''گەنشیپ''' بریتییە لە [[فڕۆکەی سەربازی|فڕۆکەیەکی سەربازی]] کە بە تۆپە قورسەکانی فڕۆکە پڕچەک کراوە، کە بە پلەی یەکەم بۆ ھێرشکردنە سەر ئامانجە زەوییەکان مەبەست لێیەتی، چ وەک [[ھێرشی ئاسمانی]] یان وەک [[پشتگیریی ئاسمانیی نزیک]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wragg|یەکەم=David W.|سەردێڕ=A Dictionary of Aviation|بڵاوکەرەوە=Osprey|ساڵ=١٩٧٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٠٤٥-١٦٣-٤|edition=first|پەڕە=١٤٧}}</ref> لە بەکارھێنانی مۆدێرندا زاراوەی «گەنشیپ» ئاماژەیە بۆ فڕۆکەی باڵ جێگیر کە پڕچەککردنی قورسی لە [[wiktionary:lateral|لایەنەکانەوە]] (واتە بۆ لایەک تەقە دەکات) لەسەر دامەزراوە بۆ ھێرشکردنە سەر ئامانجە زەوییەکان یان دەریایییەکان.{{Sfn|Ballard|1982}}{{Sfn|Hamlin|1970}} ئەم گەنشیپانە بە جۆرێک ڕێکخراون کە بە دەوری ئامانجەکەدا بسووڕێنەوە لەبری ئەوەی ھێرشی ڕاستەوخۆی ھێڵکاری ئەنجام بدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://hushkit.net/2020/08/15/17-heaviest-armed-gunfighters-gunniest-warplanes/|سەردێڕ=17 heaviest armed gunfighters/gunniest warplanes}}</ref> ئەم جۆرە فڕۆکانە پڕچەککردنەکەیان لە یەک لایە و ڕێکخراوە بۆ ئەوەی تەقە لە لووتکەی قووچەکێکی خەیاڵی بکات کە لەلایەن فڕۆکەکە و زەوییەکەوە دروست دەبێت کاتێک خولانەوەی پایلۆن (خولانەوەی مەیلقەرە) ئەنجام دەدات.{{Sfn|Ballard|1982}}{{Sfn|Hamlin|1970}} زاراوەی «گەنشیپ» لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩دا وەک ھاوواتایەک بۆ گەنبۆت (کەشتیی تۆپدار) سەری ھەڵدا و ھەروەھا ئاماژە بوو بۆ کەشتییە ھەڵمییە [[کەشتیی زرێپۆش|زرێپۆشە]] پڕچەککراوەکان کە لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆییی ئەمریکادا]] بەکاردەھێنران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:فڕۆکەی شەڕکەر]] 3t5e3zfe66y5b9945y50z66u60ud3hu 0 293914 1573802 1573511 2026-04-08T20:09:47Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573802 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕایت فلایەر''' (کە ھەروەھا بە '''کیتی ھۆک'''، فلایەر ١ یان '''فلایەری ١٩٠٣''' ناسراوە)یەکەم فڕینی بەردەوامی لەلایەن فڕۆکەیەکی بزوێنەردار و کۆنترۆڵکراوی مرۆڤھەڵگری قورستر لە ھەوا لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٣ ئەنجام دا.<ref name="NASM">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://airandspace.si.edu/learn/highlighted-topics/wright-brothers|سەردێڕ=Wright Brothers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210929043536/https://airandspace.si.edu/learn/highlighted-topics/wright-brothers |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Smithsonian National Air and Space Museum}}</ref> لەلایەن براکان [[برایانی ڕایت|ئۆرڤیل و ویلبور ڕایت]] داھێنرا و فڕێندرا، و سەرەتای سەردەمی پێشەنگی فڕۆکەوانی دیاری کرد. فڕۆکەکە دیزاینێکی دووباڵی یەک-شوێنە کە باڵەکانی دابەزیون (ئەنھیدرال)، بەرزکەرەوەی دووانی پێشەوە (کانارد) و سووکانی دووانی دواوەی ھەیە. بزوێنەرێکی بەنزینی {{Convert|12|hp|kW|0}}ی بەکارھێناوە کە ھێزی دەدا بە دوو پەروانەی پاڵنەر. بە بەکارھێنانی "پێچانی باڵ"، تا ڕادەیەک ناجێگیر بوو و فڕین پێی زۆر قورس بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard S. Wolko|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dJVTAAAAMAAJ|سەردێڕ=The Wright Flyer: An Engineering Perspective|بڵاوکەرەوە=National Air and Space Museum|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٤٧٤-٩٧٩-٣|پەڕەکان=١٢–١٣, ٢٣, ٣٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەکنۆلۆژیا|فڕین}} {{پۆلی کۆمنز|Wright Flyer}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ia4xucun413z3g4zf306lfpb96hmjq9 0 293919 1573788 1573531 2026-04-08T20:07:27Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573788 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Claimed_results_of_the_2024_Pakistani_general_election_as_per_the_Pakistan_Tehreek-e-Insaf_without_alleged_rigging,_with_results_from_Form_45s.png }}ھەڵبژاردنە گشتییەکان کە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە ساڵی ٢٠٢٣ ئەنجام بدرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hussain |یەکەم=Abid |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan|سەردێڕ=Pakistan parliament dissolved to hold election without ex-PM Imran Khan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214153227/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/pakistan-national-assembly-to-dissolve-for-polls-without-ex-pm-imran-khan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٤ لە [[پاکستان]] بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ١٦ی ئەنجومەنی نیشتمانیی. کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی پاکستان خشتەی وردی لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024|سەردێڕ=Election Commission of Pakistan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240106074409/https://ecp.gov.pk/election-schedule-general-elections-2024 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> ھەڵبژاردنەکان دوای دوو ساڵ لە نائارامی سیاسی بەڕێوەچوو دوای ئەوەی [[عیمران خان]] سەرۆک وەزیرانی [[تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە بڕیاری لێسەندنەوەی متمانە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. دواتر خان بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیرکرا و سزای بەسەردا سەپێندرا و بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە سیاسەتکردن قەدەغەکرا. لە پێش ھەڵبژاردنەکاندا، بڕیارێکی دادگای باڵا ھێمای ھەڵبژاردنەکانی لە تەحریقی ئینسافی پاکستان سەندەوە بەھۆی ئەوەی ساڵانێکە ھەڵبژاردنی ناوخۆیی ئەنجام نەداوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] 5x72phsf640y8qodg62cu4pfe4c6dni 0 293937 1573806 1573506 2026-04-08T20:10:27Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573806 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٣١ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی سێشەممە، ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣١ بەڕێوەچوو. ئەم ھەڵبژاردنە سەرکەوتنێکی گەورەی بۆ حکوومەتی نیشتمانی بەخۆیەوە بینی، کە ھاوپەیمانییەکی سێ حیزبی بوو و دوو مانگ پێشتر دوای ڕووخانی دووەم حکوومەتی کرێکاران پێکھێنرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Macmahon |یەکەم=Arthur W. |ڕێکەوت=١٩٣٢|سەردێڕ=The British General Election of 1931 |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020657/type/journal_article |journal=American Political Science Review |زمان=en |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=٣٣٣–٣٤٥|doi=10.2307/1947117 |issn=0003-0554 |jstor=1947117 |s2cid=143537799 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> ڕۆژنامەنووس ئایڤۆر بوڵمەر-تۆماس ئەنجامەکەی بە «سەرسوڕھێنەرترین لە مێژووی سیستەمی حیزبیی بەریتانیا» وەسف کرد.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Bulmer-Thomas |یەکەم=Ivor |سەردێڕ=The Growth of the British Party System Volume II 1924–1964 |پەڕە=٧٦|ساڵ=١٩٦٧}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|1931 United Kingdom general election}} 4eo8zxh4xjzi71ggyisltkm4gvwz2xs 0 293940 1573805 1573507 2026-04-08T20:10:17Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573805 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2013.png }}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ڕۆژی شەممە ١١ی ئایاری ٢٠١٣ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانیی ١٤ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. سێ حیزبە گەورەکە بریتی بوون لە کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]] و [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[ئاسفعەلی زەرداری]] [[سەرۆککۆماری پاکستان|سەرۆک]] و [[پارتی تەحریقی ئینسافی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[عیمران خان]]. پێش ھەڵبژاردنەکان، پارتی دەسەڵاتدار پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانی لەگەڵ [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (Q)]] و [[پارتی نیشتمانی عەوامی]] پێکھێنا، لەکاتێکدا پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن، [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (N)]]، ھاوپەیمانی لەگەڵ حیزبەکانی [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (F)]] و [[بەلۆچەکان|بەلووچەکان]] کرد. پارتی تەحریقی و ئینسافی پاکستان بە سەرۆکایەتیی یاریزانی [[کریکێت]] کە بووەتە [[سیاسەتوان]] [[عیمران خان]]، ھەروەھا وەک یاریزانێکی سەرەکی دەرکەوت. ئەنجامەکە پەرلەمانێکی ھەڵپەسێردراو بوو، کە تێدا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا و زۆرترین کورسی بردەوە، بەڵام شەش کورسی کەمتر بوو لە زۆرینەی ڕەھا. سەرەڕای ئەوەش، دوای ھەڵبژاردنەکان، ١٩ پەرلەمانتاری سەربەخۆ چوونە پاڵ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز، ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساند بە تەنھا حکوومەت پێکبھێنێت و نەواز شەریف ببێتە سەرۆک وەزیرانی نوێ.<ref>https://www.itv.com/news/story/2013-05-11/pakistan-parliamentary-election/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140503005947/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-05-16/news/39310798_1_pml-n-constituencies-seats</ref> لە ھەڵبژاردنی پارێزگاکاندا، پارتی گەلی پاکستان توانی زۆرینەی خۆی لە «[[سیند]]» بپارێزێت. بزووتنەوەی ئینسافی پاکستان زۆرترین کورسیی لە «خەیبەر پەختوونخوا» بردەوە، کە ئەمە یەکەمجار بوو کۆنتڕۆڵی پارێزگایەک بەدەستبھێنێت. ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان - باڵی نەواز وەک گەورەترین [[حیزب]] لە «[[پەنجاب]]» و «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» دەرکەوت.<ref>https://zeenews.india.com/pakistan-elections-2013/nawaz-sharifs-pml-n-emerges-as-single-largest-party-in-pak-polls_848470.html</ref><ref>http://tribune.com.pk/story/525634/elections-pti-work-out-seat-adjustment-with-ji/</ref> ئەم ھەڵبژاردنانە یەکەمین گواستنەوەی مەدەنیی دەسەڵات بوون دوای ئەوەی حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی [[دیموکراسی]] توانی بە سەرکەوتوویی خولێکی پێنج ساڵەی دەسەڵات تەواو بکات.<ref>https://www.dawn.com/2012/07/23/pml-n-sets-condition-for-alliance-that-pti-rules-out/</ref> == ٚسەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|2013 Pakistani general election}} 2t3i9awgwwy4pv9z8j0seoqg34ffx6x 0 293941 1573811 1573501 2026-04-08T20:11:17Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573811 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Pakistan_General_election_2008.png}}ھەڵبژاردنی گشتیی لە [[پاکستان]] لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠٨ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ١٣ و چوار ئەنجومەنی پارێزگا. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک]] [[پەروێز موشەڕەف]] باری نائاسایی دەرکرد؛ ھەڵبژاردنەکان سەرەتا بۆ ماوەیەکی نادیار دواخران؛ بەڵام دواتر ڕاگەیەندرا کە وەکو پلانەکە بەڕێوەدەچن. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ موشەڕەف ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان تا ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەنجام دەدرێت، پێش ئەوەی پێشنیازی وادەی ٨ی کانوونی دووەمی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٨|ناونیشان=http://english.people.com.cn/90001/90777/6305041.html|سەردێڕ=人民网--404页面 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٠٨}}</ref> دوای تیرۆرکردنی [[بێنەزیر بوتۆ]] لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ڕای گەیاند کە ٨ی کانوونی دووەمی ئیتر وادەیەکی جێبەجێکراو نییە و ھەڵبژاردنەکان لە ١٨ی شوبات بەڕێوەدەچێت. ھەڵبژاردنەکان گەواھیدەری سەرلەنوێ سەرھەڵدانەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] و کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی [[نەواز شەریف|نەواز]]) بوون، کاتێک وەک دوو گەورەترین پارتی نێو ئەنجومەنی نیشتمانی دەرکەوتن. دوای کۆچی دوایی بوتۆ، پارتی گەلی پاکستان کەوتە ژێر سەرکردایەتی بیلاوەلی کوڕی کە تەمەنی نۆزدە ساڵ بوو؛ بەڵام کەمپەینی ھەڵبژاردنی پارتەکە لەلایەن [[ئاسفعەلی زەرداری]]، ھاوسەری بێنەزیر و باوکی بیلاوەلەوە سەرپەرشتی دەکرا، وەک ھاوسەرۆکی حیزبەکە. لە ھەمان کاتدا، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لەژێر سەرکردایەتی [[چاودری نیسارعەلی خان]]دا بوو، ھەرچەندە نەواز شەریفی دامەزرێنەری پارتەکە لە دەربەدەری گەڕابووەوە و بەشداریی لە کەمپەینی ھەڵبژاردنەکاندا دەکرد. لەسەر ئاستی پارێزگاکان، پارتی گەلی پاکستان لە «[[سیند]]» سەرکەوت، کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی نەواز) لە «[[پەنجاب]]» باڵادەست بوو، [[پارتی نیشتمانیی عەوامی]] وەک گەورەترین پارت لە «ویلایەتی سنووری باکووری ڕۆژاوا» دەرکەوت، ھەروەھا کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (باڵی قاید ئەعزەم)ی سەر بە موشەرەف زۆرترین کورسیی لە «[[بەلۆچستان|بەلووچستان]]» بردەوە. نزیکەی ٣٥٫٢ ملیۆن کەس دەنگیان دا، کە ڕێژەی بەشداریی تەنھا ٤٤٪ بوو.<ref>http://www.ipu.org/pdf/publications/elections08-e.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|پاکستان|دەیەی ٢٠٠٠}} {{پۆلی کۆمنز|2008 Pakistani general election}} snkeuxmnwrxo829ixtq7e5r0aqqbroi 0 293943 1573808 1573504 2026-04-08T20:10:47Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573808 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی چوارشەممە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ بەڕێوەچوو، وەک ئەنجامی شکستی حکوومەتی کەمینەی کرێکاران، بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ڕامزی ماکدۆناڵد، لە ئەنجومەنی نوێنەران لەسەر پێشنیاری متمانەوەرگرتنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Graper |یەکەم=Elmer D. |ڕێکەوت=١٩٢٥|سەردێڕ=The British Election |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020955/type/journal_article |journal=American Political Science Review |زمان=en |بەرگ=١٩|issue=1 |پەڕەکان=٨٤–٩٦|doi=10.2307/2938896 |issn=0003-0554 |jstor=2938896 |s2cid=145751193 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> ئەمە سێیەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە کەمتر لە دوو ساڵدا ئەنجامدرا. پەرلەمان لە ٩ی تشرینی یەکەمدا ھەڵوەشێندرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ١٩٩٧|ناونیشان=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/RP97-40/RP97-40.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٢|edition=3rd}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|1929 United Kingdom general election}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 22ylh4q02e6iftzkusgjgf8lmexqck9 0 293944 1573807 1573505 2026-04-08T20:10:37Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573807 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٢٤ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ڕۆژی چوارشەممە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ بەڕێوەچوو، وەک ئەنجامی شکستی حکوومەتی کەمینەی کرێکاران، بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیران ڕامزی ماکدۆناڵد، لە ئەنجومەنی نوێنەران لەسەر پێشنیاری متمانەوەرگرتنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Graper |یەکەم=Elmer D. |ڕێکەوت=١٩٢٥|سەردێڕ=The British Election |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400020955/type/journal_article |journal=American Political Science Review |زمان=en |بەرگ=١٩|issue=1 |پەڕەکان=٨٤–٩٦|doi=10.2307/2938896 |issn=0003-0554 |jstor=2938896 |s2cid=145751193 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> ئەمە سێیەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە کەمتر لە دوو ساڵدا ئەنجامدرا. پەرلەمان لە ٩ی تشرینی یەکەمدا ھەڵوەشێندرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ١٩٩٧|ناونیشان=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/RP97-40/RP97-40.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٢|edition=3rd}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|1924 United Kingdom general election}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] rbvwwkbxqfiem8hgi76mvca988euw6n 0 293950 1573809 1573503 2026-04-08T20:10:57Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573809 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی کانوونی یەکەمی ١٩١٠ی شانشینی یەکگرتوو''' لە ٣ تا ١٩ی کانوونی یەکەم بەڕێوەچوو. ئەمە دوا ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا بەڕێوەبچێت<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=General Election Dates 1832–2005 |ئیش=parliament.uk |ناونیشان=http://www.parliament.uk/briefing-papers/SN04512.pdf}}</ref> و کۆتا ھەڵبژاردن بوو کە پێش جەنگی جیھانیی یەکەم ئەنجامدرابێت. ھەڵبژاردنەکە دوای ھەوڵەکانی حکوومەتی لیبراڵ بۆ تێپەڕاندنی «بوودجەی گەل» لە ساڵی ١٩٠٩دا ڕوویدا، کە باجی لەسەر دەوڵەمەندەکان زیاد کرد بۆ دابینکردنی داراییی بەرنامەکانی خۆشبژیویی کۆمەڵایەتی. بوودجەی ١٩٠٩ تەنھا لە نیسانی ١٩١٠دا لەلایەن ئەنجومەنی لۆردانەوە ڕەزامەندی لەسەر درا دوای ھەڵبژاردنی گشتیی کانوونی دووەم کە تێیدا لیبراڵەکان و پارتی پەرلەمانیی ئێرلەندی زۆرینەیان بەدەستھێنا. حکوومەت داوای ھەڵبژاردنێکی تری لە کانوونی یەکەمی ١٩١٠دا کرد بۆ بەدەستھێنانی متمانە بۆ یاسای پەرلەمانی ١٩١١، کە ڕێگری لە ئەنجومەنی لۆردان دەکرد لەوەی جارێکی تر بە ھەمیشەیی ڕێگری لەو یاسایانە بکەن کە پەیوەستن بە پڕۆژەیاسا دارایییەکانەوە، و بۆ بەدەستھێنانی ڕەزامەندیی شا [[جۆرجی پێنجەم]] بۆ ھەڕەشەکردن لە دروستکردنی لۆردی لیبراڵی پێویست بۆ تێپەڕاندنی ئەو یاسایە (لە ئەنجامدا ئەمە بە پێویست نەزانرا، چونکە لۆردەکان دەنگیان دا بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی خۆیان).<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Somervell |یەکەم=D. C. |سەردێڕ=The Reign of King George V |ساڵ=١٩٣٦|ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176466}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|December 1910 United Kingdom general election}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] d7i3kuq1wmx7xov9d6tx16vq07l4ffv 0 293952 1573791 1573528 2026-04-08T20:07:57Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573791 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٩٠) لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لە بنەڕەتدا کێبڕکێیەک بوون لە نێوان ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل (PDA)، ھاوپەیمانییەکی چوار پارتی بە سەرۆکایەتی [[پارتی گەلی پاکستان]]ی (PPP) دەسەڵاتدار لەلایەن [[بێنەزیر بوتۆ]]) و ھاوپەیمانی سیاسی پارێزگارانی نۆ پارتی، [[ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد]] (IJI) بە سەرۆکایەتی [[نەواز شەریف]]. سەرۆککۆماری پاکستان [[غولام ئیسحاق خان]] ئەنجومەنی نیشتمانیی ھەڵوەشاندەوە و حکوومەتەکەی بوتۆی لە ئابی ١٩٩٠دا بە تۆمەتی [[گەندەڵی]] و خراپیی بەڕێوەبردن دوورخستەوە.<ref>[https://www.dawn.com/news/1307953 A Leaf From History: Ghulam Ishaq invokes Article 58-2(b), sends Benazir packing] Dawn, 15 January 2017</ref> بەڵام، [[پارتی گەلی پاکستان]] ھێشتا بە ڕادەیەکی زۆر جەماوەری بوو و ترسێک لە نێوان ھێزە دژە-پارتی گەلی پاکستاندا ھەبوو کە ڕەنگە دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە. چەندین ھەنگاو لەلایەن ئیسحاقەوە بە یارمەتی دامەزراوەی سەربازی نرا بۆ گۆڕینی ئەنجامەکان لە بەرژەوەندی [[ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد]]، لەوانە دەستنیشانکردنی سەرۆکی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد [[غولام مستەفا جاتۆی]] وەک سەرۆک وەزیرانی کاتیی [[پاکستان]].<ref>[https://www.dawn.com/news/802016/an-overview-of-1990-general-elections-the-game-gets-dirtier An overview of 1990 general elections: The game gets dirtier] Dawn, 12 April 2013</ref> سەرەڕای ھەوڵەکانیان، پارتی گەلی پاکستان لە ڕاپرسییەکانی ڕای گشتیدا لە پێشەوە مابووەوە.<ref name=D1>[https://www.dawn.com/news/757862 1990 election was rigged, rules SC] Dawn, 19 October 2012</ref> بەڵام، ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی چاوەڕواننەکراو بوو بۆ ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد، کە ١١١ کورسی لە کۆی ٢٠٧ کورسییە گشتییەکانی بەدەستھێنا (دە کورسی تریش بۆ دەنگدەرانی کەمینە تەرخانکرابوون). ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل تەنھا ٤٤ کورسی بردەوە لە ناوەڕاستی ڕێژەی بەشداری دەنگدەران کە تەنھا ٤٥٪ بوو. ڕێبەری پەرلەمانیی ئیسلامی جەمھوری ئیتیحاد شەریف بوو بە سەرۆک وەزیران لەکاتێکدا بوتۆ بوو بە ڕێبەری [[ئۆپۆزسیۆن]]. لە ساڵی ٢٠١٢دا دادگای باڵا بڕیاری دا کە ھەڵبژاردنەکان ساختەکارییان تێدا کراوە.<ref name=D1/> == پێشینە == [[پارتی گەلی پاکستان]] بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]] زۆرینەی کورسییەکانی لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان ١٩٨٨|ھەڵبژاردنی گشتیی پاکستان (١٩٨٨)]]دا بەدەستھێنابوو و بوتۆ ببووە سەرۆک وەزیران؛ بەڵام تا ساڵی ١٩٩٠ ناڕەزایەتی ھەبوو بەرامبەر بە زیادبوونی بێیاسایی، تۆمەتەکانی [[گەندەڵی]] و شکستی حکوومەت لە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنانەی کە لەکاتی بانگەشەی ١٩٨٨دا دابووی.<ref name=crime>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D6123DF935A35756C0A966958260 |سەردێڕ= Crime Weakens Support for Bhutto, Even in Her Traditional Power Base |ڕێکەوتی سەردان= ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوت= ٦ی ئایاری ١٩٩٠| newspaper = [[The New York Times]] |یەکەم=Barbara |دوایین=Crossette}}</ref> == حیزبەکان == پارتی گەلی پاکستان ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ سێ پارتی تر پێکھێنا، تەحریکی نیفازی فیقھی جەعفەری، تەحریکی ئیستقلال و [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (ن)|کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان]] (چاتا)، کە لەژێر ناوی ھاوپەیمانی دیموکراتی گەلدا بەشدارییان کرد.<ref name=father>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE0D81331F935A1575AC0A966958260 |سەردێڕ= Karachi Journal; With the Chips Down, Bhutto's Ace Is Her Father |ڕێکەوتی سەردان= ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوت= ٢٦ی ئەیلوولی ١٩٩٠| newspaper = [[The New York Times]] |یەکەم=Barbara |دوایین=Crossette}}</ref><ref>[https://www.refworld.org/docid/3ae6ac634.html Pakistan: Information on an alliance between the People's Democratic Alliance (PDA) and the Pakistan People's Party (PPP)] Refworld</ref> == بانگەشە == لە سەرەتای بانگەشەکەدا ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە بوتۆ و ھاوپەیمانی دیموکراتی گەل لە پێگەیەکی بەھێزتردان چونکە حکوومەتی کاتی نەیتوانی بەڵگەی پێویست بخاتە ڕوو بۆ سەلماندنی ھەر تۆمەتێک دژی ئەو.<ref name=unproved>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDF143EF932A1575AC0A966958260 |سەردێڕ= Bhutto Gaining as Charges Remain Unproved |ڕێکەوتی سەردان= ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوت= ٢١ی ئەیلوولی ١٩٩٠| newspaper = [[The New York Times]] |یەکەم=Barbara |دوایین=Crossette}}</ref> لە کۆتایی بانگەشەکەدا، بوتۆ ڕێبەرایەتی سەدان ھەزار لایەنگری کرد لە ڕێپێوانێکدا لە [[لاھور]]، لەکاتێکدا شەریف کۆبوونەوەیەکی بۆ نزیکەی دە ھەزار کەس لەو نزیکانە ئەنجامدا.<ref name=world>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://archive.seattletimes.com/archive/19901023/1100050/world |سەردێڕ= World |ڕێکەوتی سەردان= ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوت= ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠| newspaper = [[The Seattle Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} jfjdly7cxf5ck4k095lti4fybnam65d 0 293956 1573789 1573530 2026-04-08T20:07:37Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573789 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Islami_Jamhoori_Ittehad_Flag.jpg}}'''ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحاد''' ('''IJI''')، بە ناوە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییەکەی]] '''ھاوپەیمانی دیموکراتی ئیسلامیی''' ('''IDA''') ناسراوە، ھاوپەیمانییەکی سیاسی [[پاکستان]]ی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩٣ بوونی ھەبوو، پێکھاتبوو لە نۆ پارتی کۆنەپەرستی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کە دژی پارتی دیموکراتی سۆسیالیستی و لیبراڵ [[پارتی گەلی پاکستان]] بوون بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]].<ref name="Chakma2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=B. Chakma|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8WioBAAAQBAJ&q=pakistan+recruited+chakmas&pg=PT53|سەردێڕ=South Asia in Transition: Democracy, Political Economy and Security|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan UK|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٧-٣٥٦٦٤-٢}}</ref> ھاوپەیمانییەکە پێکھاتە سەرەکییەکانی بریتی بوون لە [[کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان]] (PML)، پارتی گەلی نیشتمانیی (NPP) و جەماعەتی ئیسلامیی (JI)، کە ٨٠٪ی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان کاندیدەکانی ھەڵبژاردنی ئیسلامیی جوومھووریی ئیتیحادیان پێکدەھێنا. [[دەزگای ھەواڵگریی پاکستان]] (ISI)، لەژیر سەرپەرشتی بەڕێوەبەری [[حەمید گوڵ]]، ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکی سیاسی ڕاستی ناوەند؛ کە ھاوپەیمانییەکە لە نۆ لایەن پێکھاتبوو ھاوشێوەی [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] (PNA) کە ئەویش لە نۆ حیزبی پێکھاتبوو و لە ساڵی ١٩٧٧دا ھەڵمەتێکی دژی پارتی گەلی پاکستان سازکرد بە سەرۆکایەتی [[زولفیقار عەلی بوتۆ]]. ھاوپەیمانی ئیسلامیی دیموکراتی بە ھاوپەیمانییەکی بە بە [[زیا ئەلحەق]] دادەنرا.<ref>https://www.thenews.com.pk/</ref><ref>Pakistan: Between Mosque and Military by Husain Haqqani, Carnegie Endowment for International Peace, 2005, p 207.</ref> ==کێشە و مشتومڕەکان== ئیسلامیی جوومھووری ئیتیحاد (IJI) ھاوپەیمانییەکی سیاسی بوو کە لەلایەن دامەزراوەی سەربازی و ئەمنییەوە پشتگیری دەکرا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) بە سەرۆکایەتی [[بێنەزیر بوتۆ]]. ئەم ھاوپەیمانییە دوای دابەشکردنی پارە بەسەر سیاسەتوانەکاندا پێکھێنرا، کە بووە ھۆی شکستی پارتی گەلی پاکستان لەو ھەڵبژاردنە گشتییانەدا. لە ساڵی ١٩٩٣دا، [[ئەسغەر خان]]، فەرماندەی پێشووی ھێزی ئاسمانی، سکاڵایەکی لە دادگای باڵا دژی دەستێوەردان و فێڵکردن لە ھەڵبژاردنە گشتیییەکانی ساڵی ١٩٩٠ تۆمارکرد. ئەم دۆسیەیە بە «ئابڕووچوونی بانکی میھران» یان «میھران-گەیت» ناسراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|پاکستان}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو]] bg8r8mm2d28toxfkfri6ja8rugv3ogp 0 293958 1573792 1573526 2026-04-08T20:08:07Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573792 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=Pakistan_General_election_1985.png}} ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٢٥ی شوباتی ١٩٨٥ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردنەکان لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی سەربازی [[محەممەد زیاولحەق]]دا ئەنجامدرا دوای گەڕاندنەوەی دەستووری ساڵی ١٩٧٣. نزیکەی ١٬٣٠٠ کاندید کێبڕکێیان لە ھەڵبژاردنەکاندا کرد، کە لەسەر بنەمای بێ-پارتی بەڕێوەچوو.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p678 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> ھەر کاندیدێک داوای لێکرابوو کە کاغەزی کاندیدکردنەکەی لەلایەن ٥٠ دەنگدەری تۆمارکراوی ئەو بازنەیەی دەیەوێت تێدا بوەستێت، واژوو بکرێت.<ref>''Report on the General Elections, 1985'', Election Commission of Pakistan, 1986, p300</ref> لە ھەوڵێکدا بۆ دوورخستنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە کاندیدانی [[ئۆپۆزسیۆن]] و مسۆگەرکردنی سەرکردایەتییەکی پارێزگار، زیاولحەق ھەموارکردنی لە یاسای پارتە سیاسییەکانی ساڵی ١٩٦٢دا ئەنجامدا. لە ئەنجامدا، بزووتنەوەی گەڕاندنەوەی دیموکراسی (MRD)، کە داوای کۆتاییھێنان بە ڕژێمی سەربازی دەکرد، بایکۆتی ھەڵبژاردنەکانی کرد.<ref name=":0"/> ڕێژەی بەشداری دەنگدەران ٥٤٪ بوو. زۆربەی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانی ھەڵبژێردراو لایەنگری ڕژێمی زیا بوون. حکوومەتێکی نوێ لەژێر سەرکردایەتی [[محەممەد خان جونێجۆ]] پێکھێنرا، کە کەسایەتییەکی کەمتر ناسراو بوو لە سیاسەتی نیشتمانیدا. سەرۆک وەزیران جونێجۆ و شوێنکەوتووانی دواتر کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستانی پارێزگاری لایەنگری زیایان دامەزراند. == لێکەوتەکان == دوای ھەڵبژاردنەکان، [[محەممەد خان جونێجۆ]] وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرا و دواتر پارتێکی نوێی بە ناوی کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان پێکھێنا. بایکۆتکردنی ھەڵبژاردن وەک ھەڵەیەک بۆ بزووتنەوەی گەڕاندنەوەی دیموکراسی (MRD) بینرا، کە پێشبینی کردبوو جەماوەر پشتگیری لە ھەڵوێستەکەی بکەن.<ref name=":0">[https://storyofpakistan.com/general-elections-february-1985/ General Elections, February 1985] Story of Pakistan</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ryuvcdqbfevfp0zuexhk4yoa2qfy493 0 293959 1573794 1573524 2026-04-08T20:08:27Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573794 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|وێنە=Pakistan_General_eleciton_1977_map.png}} ھەڵبژاردنی گشتی لە [[پاکستان]] لە ٧ی ئازاری ١٩٧٧ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ٢٠٠ ئەندامی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]]. دووەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە پاکستان بەڕێوەچوو و یەکەم ھەڵبژاردن بوو کە دوای [[جەنگی ڕزگاری خوازی بەنگلادیش]] ئەنجامدرا. ھەرچەندە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٧٧ دوای تەواوبوونی خولی پەرلەمانی ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەبچێت، بەڵام حکوومەتی [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) بە سەرۆکایەتی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] بڕیاری دا ھەڵبژاردنەکان زووتر ئەنجام بدات. بەو پێیەی زۆرینەی جەماوەر بۆچوونێکی باشیان لەسەر حکوومەتەکەی بوتۆ ھەبوو، پێشبینییەکی بەرفراوان دەکرا کە پارتی گەلی پاکستان دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە.<ref>[https://www.thenews.com.pk/tns/detail/563623-bhutto-1977-coup Bhutto and the 1977 coup] The News, 9 July 2017</ref> لە بەرامبەردا، نۆ پارتی [[ئۆپۆزسیۆن]] یەکیان گرت بۆ پێکھێنانی [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] (PNA). ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان لەسەر بەرنامەیەکی [[ڕاستڕەوی|ڕاستڕەو]] کاری دەکرد و دژی ھەڵوێستی [[چەپڕەوی]] پارتی گەلی پاکستان بوو؛ بەڵام، ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان چەند پارتێکی چەپڕەویشی تێدابوو کە دژی بوتۆ بوون، لەوانە پارتی نیشتمانی [[عەوامی خانی عەبدولوەلی خان]]، کە بە ڕێبەری ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان دادەنرا. ئەنجامەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ [[پارتی گەلی پاکستان]]، کە ١٥٥ کورسی بەدەستھێنا. لە ھەمان کاتدا، [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] تەنھا ٣٦ کورسی بردەوە؛ کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (قەیوم) تەنھا پارتی تر بوو کە کورسییەکی بردەوە. سەرکەوتنی پارتی گەلی پاکستان بەو واتایە بوو کە بوتۆ وەک [[سەرۆک وەزیرانی پاکستان]] بەردەوام دەبێت؛ بەڵام، ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان پارتی گەلی پاکستانی بە ساختەکاری لە ھەڵبژاردنەکاندا تۆمەتبار کرد و ڕەتیکردەوە ئەنجامەکە قبووڵ بکات. ھەرچەندە تۆمەتەکانی ساختەکاری لەلایەن پارتی گەلی پاکستانەوە ڕەتکرانەوە، بەڵام ئەو ئیدیعایانەی کە لەلایەن ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستانەوە کران پشێوییان دروست کرد کە ئەنجامەکەی خۆپیشاندانی جەماوەری و ناڕەزایەتی توندوتیژی دژی بوتۆ بوو. بوتۆ و ھێزە ئەمنییەکان نەیانتوانی کۆنتڕۆڵی دۆخەکە بکەن. دواتر [[سوپاسالار]] [[محەممەد زیاولحەق]] داوای کۆبوونەوەیەکی نھێنی لە بەرپرسانی باڵای سەربازی کرد بۆ پلاندانان بۆ [[کوودەتا|کودەتایەک]]، کە بە سەرکەوتوویی و لەژێر ناوی «ئۆپەراسیۆنی کایەی پاک» ئەنجامدرا، و بووە ھۆی ڕووخانی حکوومەت و ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی. دواتر، پاکستان چووە ناو سێیەم قۆناغی دەسەڵاتی سەربازییەوە.<ref>[https://storyofpakistan.com/general-elections-1977/ General Elections 1977] Story of Pakistan</ref> == بانگەشە == ھەڵبژاردنەکان زووتر لەوەی لە سەرەتادا پلانی بۆ داڕێژرابوو ئەنجامدران، و پێشبینی دەکرا لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٧٧دا بەڕێوەبچن.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Story of Pakistan|سەردێڕ=General Elections 1977|ناونیشان=http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A142|ئیش=January 1, 1977|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Story of Pakistan, 1977 elections|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120227154510/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A142|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٧دا، بوتۆ لە تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی دەرکەوت و ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنەکان زووتر ئەنجام دەدرێن، و ماوەیەکی کەم دوای دەرکەوتنی لە تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی دەستی بە بانگەشە سیاسییەکانی کرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> لە ١٠ی کانوونی دووەمدا، کۆمیسیاری ھەڵبژاردنەکانی پاکستان دادوەر [[سەجاد ئەحمەد جان]] خشتەی ھەڵبژاردنەکانی ڕاگەیاند و ١٩ و ٢٢ی کانوونی دووەمی وەک دوا وادە بۆ وەرگرتنی کاندیدکردنەکان بۆ [[پەرلەمان]] و ئەنجومەنە ھەرێمییەکان دیاریکرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> بوتۆ بە توندی وەڵامی دایەوە و دەستبەجێ کاندیدی پارتەکەی بۆ کارمەندانی خۆی دیاریکرد. بە پێچەوانەی ھەڵبژاردنەکانی ١٩٧٠، کاتێک پارتی گەلی پاکستان بە شێوەیەکی سەرەکی پشتی بە دروشمە [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستییەکان]] بەستبوو، ئەمجارەیان بوتۆ پشتی بە کەسایەتییە سیاسییە کاریگەرەکانیش بەست و کاندیدی پارتەکەی بۆ [[دەرەبەگ]]ەکان و کەسانی دیکەی خاوەن دەسەڵات دیاریکرد.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> بوتۆ خۆی کۆبوونەوەی جەماوەری لە سەرانسەری وڵاتدا ئەنجامدا، و بۆ بەدەستھێنانی پشتگیری زیاتر، لە ٤ی کانوونی دووەمدا چاکسازییەکانی کار و لە ٥ی کانوونی دووەمدا کۆمەڵەی دووەمی چاکسازییەکانی زەوی و زاری ڕاگەیاند.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> ئامادەبووان لە کۆبوونەوە جەماوەرییەکاندا لە ھەموو شوێنەکانی وڵاتدا سەرسووڕھێنەر بوون، بە تایبەتی لە ناوچەکانی ناوەوەی [[سند]] و [[پەنجاب]].<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> مەبەستی بوتۆ لە ئەنجامدانی پێشوەختەی ھەڵبژاردنەکان ئەوە بوو کە کاتی پێویست بە ئۆپۆزسیۆن نەدات بۆ بڕیاردان و ئامادەکاری بۆ ھەڵبژاردنە چاوەڕوانکراوەکان.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> [[ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان]] ببووە کێشەیەکی گەورە بۆ پارتی گەلی پاکستان کە لە چەندین بۆنەدا پارتی گەلی دەکردە ئامانج.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> لە ماوەی ھەڵبژاردنەکاندا، ھاوپەیمانی نیشتمانیی پاکستان نەیتوانی پلانەکانی بۆ وڵات ڕوون بکاتەوە بەڵکو لەبری ئەوە پارتی گەلی کردە ئامانج و جەختی لەسەر کردەوەی خراپ، گەندەڵی بانگەشەبۆکراو (ھەرچەندە ھیچ بەڵگەیەک نەبوو کە پەیوەندی بە بوتۆوە ھەبێت)، خراپیی بەڕێوەبردنی دارایی، خەرجی زۆر بۆ کارگێڕی و سیاسەتە ئابوورییە «وێرانکەرەکان» کردەوە کە نیشانەکەی ھەڵئاوسان بوو.<ref name="Story of Pakistan, 1977 elections"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} 0bs5xcrspbdzcw3629gta8it7fjtjbw 0 293960 1573810 1573502 2026-04-08T20:11:07Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573810 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} ھەڵبژاردنی گشتیی [[پاکستان]] (١٩٧٠) لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی [[ئەنجومەنی نیشتمانی]] بەڕێوەچوو. ئەوانە یەکەم ھەڵبژاردنی گشتیی ڕاستەوخۆ بوون لە دوای سەربەخۆیی پاکستان و لە کۆتاییدا تەنھا ئەو ھەڵبژاردنانە بوون کە پێش سەربەخۆیی [[بەنگلادیش]] ئەنجامدران. دەنگدان لە ٣٠٠ بازنەی گشتیدا ئەنجامدرا، کە ١٦٢یان لە پاکستانی ڕۆژھەڵات و ١٣٨یان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون. سێزدە کورسی تریش بۆ [[ژنان]] تەرخانکرابوون (حەوتیان لە پاکستانی ڕۆژھەڵات و شەشیان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون)، کە دەبوو لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانییەوە ھەڵبژێردرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Craig Baxter |بەستەری نووسەر=Craig Baxter |ڕێکەوت=ئازاری ١٩٧١|سەردێڕ=Pakistan Votes -- 1970 |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/3024655 |journal=Asian Survey |بەرگ=١١|issue=3 |پەڕەکان=١٩٧–٢١٨|doi=10.2307/3024655 |jstor=3024655 |issn=0004-4687 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> ھەڵبژاردنەکان کێبڕکێیەکی توند بوون لە نێوان دوو پارتی [[سۆسیال دیموکرات]]، [[پارتی گەلی پاکستان]] (PPP) کە بنکەکەی لە ڕۆژاوا بوو و سەرانسەری پاکستانی عەوامی لیگ کە بنکەکەی لە ڕۆژھەڵات بوو. عەوامی لیگ تەنھا پارتی سەرەکی بوو لە باڵی ڕۆژھەڵات، لەکاتێکدا لە باڵی ڕۆژاوا، پارتی گەلی پاکستان ڕووبەڕووی کێبڕکێیەکی توندی کوتلە پارێزگارەکانی کومەڵەی موسڵمانان بووەوە، کە گەورەترینیان کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان (قەیوم) بوو، ھەروەھا پارتە ئیسلامییەکانی وەک [[جەماعەتی ئیسلامیی پاکستان]] (JI)، [[جەمیعەتی عولەمای ئیسلام]] (JUI)، و [[جەمیعەتی عولەمای پاکستان]] (JUP). ئەنجامەکە سەرکەوتن بوو بۆ عەوامی لیگ، کە زۆرینەی ڕەھای بەدەستھێنا و ١٦٠ کورسی لە کۆی ١٦٢ کورسییە گشتییەکان و ھەر حەوت کورسییەکەی ژنانی لە پاکستانی ڕۆژھەڵات بردەوە. پارتی گەلی پاکستان تەنھا ٨١ کورسی گشتی و پێنج کورسی ژنانی بردەوە، کە ھەموویان لە پاکستانی ڕۆژاوا بوون. لە ھەڵبژاردنە ھەرێمییەکاندا کە دە ڕۆژ دواتر بەڕێوەچوو، عەوامی لیگ دووبارە لە پاکستانی ڕۆژھەڵاتدا باڵادەست بوو، لەکاتێکدا [[پارتی گەلی پاکستان]] حیزبی براوە بوو لە [[پەنجاب]] و [[سند]]. پارتی نیشتمانی عەوامی (وەلی)ی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە پارێزگای سنووری باکووری ڕۆژاوا و [[بەلۆچستان|بەلووچستان]] سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە سەرەتادا ئەنجومەنی نیشتمانی دەستبەکارنەبوو چونکە سەرۆک [[یەحیا خان]] و سەرۆکی پارتی گەلی پاکستان [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] نەیاندەویست پارتێکی پاکستانی ڕۆژھەڵات لە حکوومەتی فیدراڵیدا بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=1970 polls: When election results created a storm |ناونیشان=https://www.dawn.com/news/686541/1970-polls-when-election-results-created-a-storm |ئیش=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> لەبری ئەوە، «یەحیا» سیاسییە دێرینەکەی بەنگالی «نوورول ئەمینی» وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرد و داوای لێکرد بگاتە سازشێک لە نێوان پارتی گەلی پاکستان و عەوامی لیگ؛ بەڵام ئەم ھەنگاوە سەرکەوتوو نەبوو چونکە دواکەوتنی دەستبەکاربوون پێشتر بووە ھۆی پشێوییەکی بەرچاو لە پاکستانی ڕۆژھەڵاتدا. دۆخەکە زیاتر تێکچوو کاتێک «ئۆپەراسیۆنی تیشکی گەڕان» بە فەرمانی یەحیا ڕوویدا، کە بووە ھۆی شەڕێکی ناوخۆ کە سەری کێشا بۆ پێکھێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی [[بەنگلادیش]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=History: Bhutto, Mujib and the generals |ناونیشان=https://www.dawn.com/news/1392750 |ئیش=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> ئەنجومەنەکە لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧٢دا دەستبەکاربوو دوای ئەوەی یەحیا دەستی لەکارکێشایەوە و دەسەڵاتی ڕادەستی [[زولفەقار عەلی بوتۆ]] کرد. بوتۆ لە ساڵی ١٩٧٣دا بوو بە سەرۆک وەزیران دوای ئەوەی پۆستەکە لەلایەن دەستوورێکی نوێوە دروستکرایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|1970 Pakistani general election}} pkg1xyzkj2tve90wp7nkdoki5ichc33 0 293965 1573790 1573529 2026-04-08T20:07:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573790 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=All_Pakistan_Muslim_League_flag_(upscaled).jpg }}'''کۆمەڵەی موسڵمانانی پاکستان''' ({{Langx|ur|{{Nastaliq|پاکستان مسلم لیگ}}}}؛ ناسراو بە '''PML''')، ناوی چەندین پارتی سیاسی جیاوازی [[پاکستان]]ە کە زاڵ بوون بەسەر پلاتفۆرمی [[ڕاستڕەوی ناوەڕاست]] لە وڵاتەکەدا. کۆمەڵەی موسڵمانان (جێنشینی ڕەسەنی کۆمەڵەی موسڵمانانی سەرتاسەریی [[ھیندستان]]) پارتی دامەزرێنەرانی پاکستان بوو. بەڵام ھەر زوو دوای بەدەستھێنانی سەربەخۆیی [[پاکستان]] لە ساڵی ١٩٤٧دا ڕووبەڕووی چەندین شکاوی بووەوە، لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا نەما. و بووژانەوەی لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی پێکرد و ئەمڕۆ چەند حیزبێک لە پاکستان ناویان لێنراوە کۆمەڵەی موسڵمانان.<ref>http://www.dawn.com/news/1310662</ref><ref>http://www.dawn.com/news/1122395</ref><ref>https://dailytimes.com.pk/215301/the-muslim-leagues-of-pakistan/</ref> == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئیسلام|سیاسەت|پاکستان|زانستی سیاسەت}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 796vxjrfiz4br06ulq35dvpnchrzwfz 0 294000 1573795 1573523 2026-04-08T20:08:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573795 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''خولگەی نزیکی زەوی''' (ئێڵ ئی ئۆ) خولگەیەکی دەوری زەوییە کە خولەکەی ١٢٨ خولەک یان کەمترە (لانیکەم ١١٫٢٥ خول لە ڕۆژێکدا دەکات) و لادان لە چەقەکەی کەمترە لە ٠٫٢٥.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.space-track.org/#/recent |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180626190758/https://www.space-track.org/#/recent |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٨|وتەگێڕانەوە=LEO: Mean Motion > 11.25 & Eccentricity < 0.25}}</ref> زۆربەی تەنە دەستکردەکان لە [[بۆشاییی دەرەکی]] لە ئێڵ ئی ئۆدان، کە ژمارەیان لە بەرزیی نزیکەی {{Cvt|800|km|mi}} دەگاتە لووتکە، لەکاتێکدا دوورترینیان لە ئێڵ ئی ئۆدا، پێش خولگەی ناوەندی زەوی (ئێم ئی ئۆ)، بەرزییەکەی ٢٬٠٠٠ کیلۆمەترە، کە نزیکەی یەک لەسەر سێی نیوەتیرەی زەوییە و نزیکە لە سەرەتای پشتێنی تیشکدانی ناوەوەی ڤان ئالن. [[پەڕگە:ISS-44_Milky_Way.jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە [[وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی]]یەوە، لە خولگەیەکی نزیکی زەویدا (ئێڵ ئی ئۆ) لە نزیکەی {{Cvt|400|km|mi}}، لەگەڵ ھەوایەکی درەوشاوەی زەرد-سەوز کە لە [[ئاسۆ]]ی زەوی دەبینرێت، کە لە بەرزیی نزیکەی {{Cvt|100|km|mi}} [[بۆشاییی دەرەکی|سنووری نێوان زەوی و بۆشاییی دەرەکی]] لێیە و خێرایییەکانی فڕین دەگەنە خێرایییەکانی خولگە]] زاراوەی ناوچەی ئێڵ ئی ئۆ بۆ ئەو ناوچەیەی بۆشایی بەکاردێت کە لە خوار بەرزیی {{Cvt|2000|km|mi}}دایە (نزیکەی یەک لەسەر سێی نیوەتیرەی زەوی).<ref name="UNOOSA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.unoosa.org/documents/pdf/spacelaw/sd/IADC-2002-01-IADC-Space_Debris-Guidelines-Revision1.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180717154257/http://www.unoosa.org/documents/pdf/spacelaw/sd/IADC-2002-01-IADC-Space_Debris-Guidelines-Revision1.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|وتەگێڕانەوە=Region A, Low Earth Orbit (or LEO) Region – spherical region that extends from the Earth's surface up to an altitude (Z) of 2,000 km}}</ref> ئەو تەنانەی لەو خولگانەدان کە بەم ناوچەیەدا تێدەپەڕن، تەنانەت ئەگەر [[نزیکترین و دوورترین|دوورترین خاڵییان]] لە دەرەوە بێت یان [[فڕینی بۆشاییی ژێرخولگەیی|ژێر-خولگەیی]] بن، بە وردی چاودێری دەکرێن چونکە مەترسیی پێکدادانیان بۆ زۆرێک لە مانگە دەستکردەکانی ئێڵ ئی ئۆ ھەیە. ھیچ [[گەشتی ئاسمانی مرۆڤ|گەشتێکی ئاسمانیی مرۆڤ]] جگە لە ئەرکە مانگییەکانی [[بەرنامەی ئەپۆلۆ]] (١٩٦٨–١٩٧٢) و فڕینی نزیکی مانگی ئارتێمیس ٢ (٢٠٢٦) بۆ ئەو دیوی ئێڵ ئی ئۆ نەچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.nasa.gov/mission/artemis-ii/|سەردێڕ=Artemis II: NASA’s First Crewed Lunar Flyby in 50 Years - NASA |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=NASA |زمان=en-US}}</ref> ھەموو [[وێستگەی بۆشایی|وێستگەکانی بۆشایی]] {{ھەتا ڕێکەوتی|٢٠٢٦}} لە خولگەکانی دەوری زەوی لەناو ئێڵ ئی ئۆدا کاریان کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Low Earth orbit}} {{شریتی دەروازە|کۆمەڵەی خۆر|فڕینی بۆشایی|گەردوون}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} rm7vhl7j9lpz5rikrg2c9925i2yvw64 0 294042 1573797 1573521 2026-04-08T20:08:57Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573797 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} لە [[فڕینی بۆشایی|فڕینی بۆشاییدا]] چوونەناو خولگە مانۆڕێکی خولگەیییە کە ڕێڕەوی [[مەکۆی بۆشایی|مەکۆیەکی بۆشایی]] ڕێکدەخات، و ڕێگە بە چوونە ناو [[خولگە|خولگەیەک]] بە دەوری [[ھەسارە|ھەسارەیەک]]، [[مانگ|مانگێک]]، یان تەنی تری ئاسمانی دەدات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://library.thinkquest.org/03oct/02144/spacecraft/orbit.htm|سەردێڕ=Orbital Insertion |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120322031028/http://library.thinkquest.org/03oct/02144/spacecraft/orbit.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|وێبگە=Thinkquest.org}}</ref> و دەبێتە [[مانگی دەستکرد|مانگێکی دەستکرد]]. [[مەکۆی بۆشایی|خولگەکەرێک]] مەکۆیەکی بۆشایییە کە بۆ چوونەناو خولگە دیزاین کراوە.<ref name="d979">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/orbiter|سەردێڕ=Definition of ORBITER |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Merriam-Webster}}</ref> مانۆڕی چوونەناو خولگە یان خاوکردنەوە لە خێرایییەک کە زیاتر بێت لە [[خێراییی ھەڵھاتن|خێراییی ڕزگاربوونی]] ئەو تەنە، یان تاودان بۆی لە خێرایییەکی نزمترەوە دەگرێتەوە. کاتێک ئەنجامەکە خولگەیەکی گواستنەوە بێت، بۆ نموونە ''چوونەناو خولگەی دابەزین''، مانۆڕەکە بریتییە لە دەرزیلێدانی خولگەیی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9cm8g8cv2hkwb0eqr0oox3o0g47vnvr 0 294050 1573793 1573525 2026-04-08T20:08:17Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573793 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنی گشتیی نیپال ٢٠١٧''' لە دوو قۆناغدا لە ٢٦ی تشرینی دووەم و ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ لە [[نیپال]] بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ٢٧٥ ئەندامی پێنجەمین [[پراتینیدھی سەبھا]] ([[ئەنجومەنی نوێنەران]])، کە خانەی خوارەوەی [[پەرلەمانی فیدراڵیی نیپال]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Govt decides to hold provincial, parliamentary polls in two phases|ناونیشان=https://thehimalayantimes.com/nepal/govt-decides-to-hold-provincial-parliamentary-elections-in-two-phases/|وێبگە=The Himalayan Times|بڵاوکەرەوە=International Media Network Nepal (Pvt) Ltd|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> ھەڵبژاردنەکە ھاوکات لەگەڵ یەکەمین [[ھەڵبژاردنی پارێزگاکانی نیپال ٢٠١٧|ھەڵبژاردنی پارێزگاکان]] بۆ حەوت ئەنجومەنی پارێزگا ئەنجامدرا. بنبەستێکی سیاسی لە نێوان حیزبی دەسەڵاتداری [[کۆنگرەی نیپال]] و ھاوپەیمانی چەپڕەوی براوە لەسەر ئەو سیستمەی بۆ ھەڵبژاردنی [[ڕاستریا سەبھا|خانەی سەرەوە]] بەکاردێت، بووە ھۆی دواکەوتن لە پێکھێنانی حکوومەتی نوێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Baral|یەکەم١=Biswas|سەردێڕ=Why Nepal Is Still Caught in a Political Deadlock Over the Formation of Its New Government|ناونیشان=https://thewire.in/209981/nepal-new-government-oli-prachanda-bhandari-deadlock/|وێبگە=The Wire|بڵاوکەرەوە=Foundation for Independent Journalism|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامی کۆتایی لەلایەن [[کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی نیپال|کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردن]]، [[کەی. پی. شارما ئۆلی]] لە [[پارتی کۆمۆنیستی نیپال (مارکسیست-لینینستی یەکگرتوو)]] لە ١٥ی شوباتی ٢٠١٨ لەلایەن [[سەرۆککۆماری نیپال|سەرۆک کۆمار]]ەوە بەپێی ماددەی ٧٦ (٢)ی دەستوور وەک [[سەرۆک وەزیرانی نیپال|سەرۆک وەزیران]] سوێندی یاسایی خوارد. ئەو لە ١١ی ئازاری ٢٠١٨ بە ٢٠٨ دەنگ [[متمانەدان|دەنگی متمانە]]ی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|title=प्रधानमन्त्री ओलीका पक्षमा ७५ प्रतिशत सांसद|url=https://setopati.com/politics/140412|website=Setopati|access</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 13e3c512gwztk53gy689utnrqo5b8jj 0 294051 1573803 1573509 2026-04-08T20:09:57Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573803 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی دامەزرێنەری نیپال ٢٠١٣''' لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە [[نیپال]] بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24987573|سەردێڕ=Nepal voting ends for new Constituent Assembly|بڵاوکەرەوە=[[BBC News]]|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> دەنگدانەکە چەندین جار دواخرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/1259799/1/.html|سەردێڕ=Channel NewsAsia|بڵاوکەرەوە=[[Channel NewsAsia]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130315083834/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/1259799/1/.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە پێشتر پلانی بۆ داڕێژرابوو لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ئەنجام بدرێت بەدوای ھەڵوەشاندنەوەی [[یەکەمین ئەنجومەنی دامەزرێنەری نیپال]] لە ٢٧ی ئایاری ٢٠١٢، بەڵام لەلایەن [[کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی نیپال|کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردن]] دواخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/nepal/Nepal-fails-to-meet-constitution-deadline/Article1-862113.aspx|نووسەر=Utpal Parashar|سەردێڕ=Nepal fails to meet constitution deadline|بڵاوکەرەوە=[[Hindustan Times]]|شوێن=[[Kathmandu]]|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120528122025/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/nepal/Nepal-fails-to-meet-constitution-deadline/Article1-862113.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> [[کۆنگرەی نیپال]] وەک گەورەترین حیزب لە [[دووەمین ئەنجومەنی دامەزرێنەری نیپال]] دەرکەوت، بە بەدەستھێنانی ١٩٦ کورسی لە کۆی ٥٧٥ کورسییە ھەڵبژێردراوەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nepalese Constituent Assembly election, 2013}} thp6sq9yqk1paiym35kzqy3lnbd8yui 0 294055 1573796 1573522 2026-04-08T20:08:47Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573796 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ھەڵبژاردنی گشتی لە [[نیپال]] لە ١٢ی ئایاری ١٩٩١ بەڕێوەچوو، بۆ ھەڵبژاردنی ٢٠٥ ئەندام بۆ ئەنجومەنی [[پراتینیدی سەبھا]] (ئەنجومەنی نوێنەرانی نیپال). ئەم ھەڵبژاردنە یەکەم ھەڵبژاردنی [[فرە حیزبی]] بوو لە ساڵی ١٩٥٩ەوە و لە ئەنجامی شۆڕشی ١٩٩٠ بوو کە [[شا بیرێندرا]]ی ناچار کرد سیستمی فرە حیزبی بگەڕێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ifes.org/publications/kingdom-nepal-parliamentary-elections-may-12-1991|سەردێڕ=Kingdom of Nepal: Parliamentary Elections, May 12, 1991 {{!}} IFES - The International Foundation for Electoral Systems |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.ifes.org |زمان=en}}</ref> ھەرچەندە کۆنگرەی نیپال زۆرترین کورسی بەدەستھێنا، بەڵام کریشنا پراساد بەتارای سەرکردەکەی لە بازنەی ھەڵبژاردنی خۆیدا، کاتماندۆ ١ دۆڕا. سەرۆکی [[پارتی کۆمۆنیستی نیپال]]، [[مان موھان ئادیکاری]]، لە [[سونساری ١]] ھەڵبژێردرا، لەکاتێکدا [[مادان بەندەری]]، سەرکردەیەکی دیکەی دیاری حیزبەکە، لە ھەردوو شاری [[کاتماندۆ ١]] و [[کاتماندۆ ٥]] ھەڵبژێردرا و دووەمیانی چۆڵبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Election history of Nepal (नेपालको निर्वाचन इतिहास)|بڵاوکەرەوە=Election Commission Nepal|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٩٩٣٧-٠-٢١١٦-٦|شوێن=Kathmandu|ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2017|پەڕەکان=٦٣٤-٦٤٠|زمان=Nepali|trans-title=Election history of Nepal}}</ref> == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} cnwphc8mnrf24cj3jmhd60r3w5rpxvk 4 294071 1573675 1571885 2026-04-08T14:36:59Z Ari Qasm 57423 1573675 wikitext text/x-wiki {{atopg | status = | result = }} '''ململانێی ماد و پارس''' یان '''ڕاپەڕینی پارس''' ھەڵمەتێک بوو بە سەرکردایەتیی پادشای ماد [[ئیشتوویگوو|ئاستیاگ]] دژی [[پارسەکان|پارس]] لە ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی پێش زایین. سەرچاوە کلاسیکییەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پارس ژێردەستەیەکی [[شانشینی ماد]] بووە کە دواتر دژی دەسەڵاتی مادەکان ڕاپەڕین، بەڵام ئەمە بە بەڵگەی ھاوچەرخ پشتڕاست نەکراوەتەوە. دوای ھەندێک شەڕ پارسەکان بە سەرۆکایەتیی [[کورووشی مەزن]] سەرکەوتوو بوون، دواتر خاکەکانی مادیان داگیرکرد و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشییان]] دامەزراند. سەرچاوە سەرەکییەکانی ئەم ململانێیە بریتین لە پەڕتووکی [[مێژووی ھێرۆدۆت|''مێژوو''ی]] مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت|ھیرۆدۆت]] و دوو نووسراوی مێخیی پادشای بابلی [[نەبو نید|نەبونید]]. دەقەکانی بابلی باس لەوە دەکەن کە شەڕی یەکلاکەرەوە و گرتنی [[ئەکباتانا|ئەکبەتانای]] پایتەختی میدیا لووتکەی دووژمنایەتییەکانی ماد و پارس بووە کە لانیکەم سێ ساڵ (٥٥٣-٥٥٠ پێش زایین) بەردەوام بووە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٣٨، ٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ==={{لەگەڵ}}=== ==={{دژایەتی}}=== ==={{بێلایەن}}=== ==={{لێدوان}}=== '''ئەنجام'''{{ھن}}{{ھەڵبژێردرا}}[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٣٦، ٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 3m5nlgemymai6pahm1w4rki6z0ujy7p 0 294147 1573787 1573536 2026-04-08T20:07:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573787 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئارتێمیس ١'''، کە پێشتر بە '''ئێکپلۆرەیشن میشن-١''' ('''ئی ئێم-١''') ناسرابوو،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hambleton |یەکەم=Kathryn |ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان=http://www.nasa.gov/content/artemis-i-overview|سەردێڕ=Artemis I Overview |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220817053946/https://www.nasa.gov/content/artemis-i-overview/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> ئەرکێکی بێ سەرنشینی [[خولگەی مانگ]] بوو کە لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ڕەوانە کرا. وەک یەکەم گەشتی ئاسمانی سەرەکیی [[بەرنامەی ئارتیمس]]ی [[ناسا]]، ئارتێمیس ١ نیشانەی گەڕانەوەی ئاژانسەکەیە بۆ گەڕانی مانگ دوای کۆتاییھاتنی [[بەرنامەی ئەپۆلۆ]] نزیکەی پێنج دەیە پێشتر. ئەمە یەکەم تاقیکردنەوەی گەشتی یەکخراوی [[ئۆراین (کەشتیی ئاسمانی)|کەشتیی ئاسمانیی ئۆراین]] و مووشەکی (Rule 10) [[سیستمی ھەڵدانی بۆشایی]] (ئەس ئێڵ ئەس) بوو،{{Refn|An Orion capsule was [[Exploration Flight Test-1|flown]] in 2014, but not the entire Orion spacecraft.}} و ئامانجی سەرەکی تاقیکردنەوەی کەشتیی ئاسمانیی ئۆراین بوو، بەتایبەتی قەڵغانی گەرمییەکەی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nasa.gov/specials/artemis-i/index.html|سەردێڕ=NASA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220315220245/https://www.nasa.gov/specials/artemis-i/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=NASA}}</ref> وەک ئامادەکارییەک بۆ ئەرکەکانی دواتری ئارتێمیس. ئەم ئەرکانە ھەوڵ دەدەن دووبارە بوونی مرۆڤ لەسەر مانگ جێگیر بکەنەوە و تەکنەلۆژیا و ڕێبازە بازرگانییە پێویستەکان بۆ توێژینەوە زانستییەکانی داھاتوو نیشان بدەن، لەوانە گەڕان لە مەریخ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Dunbar |یەکەم=Brian |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=http://www.nasa.gov/what-is-artemis|سەردێڕ=Moon to Mars {{!}} NASA's Artemis Program - NASA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190807143015/http://www.nasa.gov/what-is-artemis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=NASA}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/stowaways-nasa-s-massive-moon-rocket-promise-big-science-small-packages|سەردێڕ=Stowaways on NASA’s massive Moon rocket promise big science in small packages |وێبگە=Science.org}}</ref> کەشتیی ئاسمانیی ئۆراین بۆ ئارتێمیس ١ لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ [[موشەکی فرەقۆناغ|کۆکرایەوە]]، و لە ١٧ی ئابی ٢٠٢٢، پێڕاگوێزە (Rule 10) تەواو کۆکراوەکە بۆ ھەڵدان دەرھێنرا دوای زنجیرەیەک دواکەوتن کە بەھۆی ناڕەحەتییەکانی تاقیکردنەوەی پێش گەشت دروست بووبوون. دوو ھەوڵی یەکەمی ھەڵدان ھەڵوەشێنرانەوە بەھۆی خوێندنەوەی نادروستی پلەی گەرمی بزوێنەر لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢، و لێچوونی ھایدرۆجین لە کاتی سووتەمەنی تێکردن لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢.<ref name="SN-20220903">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Foust |یەکەم=Jeff |ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://spacenews.com/second-artemis-1-launch-attempt-scrubbed/|سەردێڕ=Second Artemis 1 launch attempt scrubbed |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://wayback.archive-it.org/all/20221117061214/https://spacenews.com/second-artemis-1-launch-attempt-scrubbed/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=SpaceNews}}</ref> ئارتێمیس ١ لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، لە کاتژمێر ١:٤٧:٤٤ی بەیانی بە کاتی ئی ئێس تی ھەڵدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=2022-156A|سەردێڕ=NASA Space Science Data Coordinated Archive Status - NASA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221219174447/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=2022-156A |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Artemis 1}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} azr5b1np5m2uno4rc91r93khxkmje4c 0 294168 1573786 1573538 2026-04-08T20:07:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573786 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Artemis_I_SLS_Core_Stage_Prep_for_Lift_Mate.jpg|وێنۆک|پاڵنەرە مووشەکییە ڕەقەکانی [[سیستمی ھەڵدانی بۆشایی|ئەس ئێڵ ئەس]]]] '''پاڵنەری مووشەکیی ڕەق''' ('''ئەس ئاڕ بی''') بزوێنەرێکی سووتەمەنی ڕەقە کە بەکاردێت بۆ دابینکردنی [[پاڵ پێوەنان|پاڵنەر]] لە ھەڵدانی مەکۆ ئاسمانییەکاندا لە ھەڵدانی سەرەتایییەوە تا یەکەم سەرکەوتن. چەندین پێڕاگوێزی ھەڵدان، لەوانە [[ئەتڵەس ٥]]،<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Assets |ناونیشان=http://www.lockheedmartin.com/data/assets/13434.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111217084517/http://www.lockheedmartin.com/data/assets/13434.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |chapter=Data |بڵاوکەرەوە=Lockheed Martin}}</ref> [[سیستمی ھەڵدانی بۆشایی|ئەس ئێڵ ئەس]] و [[مەکۆکی ئاسمانی]]، ئەس ئاڕ بی-یان بەکارھێناوە بۆ ئەوەی زۆربەی ئەو پاڵنەرەی کە پێویستە بۆ خستنە ناو خولگەی پێڕاگوێزەکە، بە پێڕاگوێزەکانی ھەڵدان بدەن. مەکۆکی ئاسمانی دوو ئەس ئاڕ بیی مەکۆکی ئاسمانی بەکارھێنا، کە گەورەترین بزوێنەری سووتەمەنی ڕەق بوون کە تا ئێستا دروست کرابن تا دروستکردنی [[سیستمی ھەڵدانی بۆشایی]] و یەکەم بوون کە بۆ گەڕاندنەوە و دووبارە بەکارھێنانەوە دیزاین کرابن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/srb/srb.html|سەردێڕ=HSF - The Shuttle |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/19990421084627/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/srb/srb.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ١٩٩٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠١٦|وێبگە=spaceflight.nasa.gov}}</ref> سووتەمەنی بۆ ھەر بزوێنەرێکی مووشەکیی ڕەق لەسەر مەکۆکی ئاسمانی کێشی نزیکەی ٥٠٠٬٠٠٠ کیلۆگرام بوو.<ref name="science_ksc_nasa_gov-srb_html_srb">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/technology/sts-newsref/srb.html#srb |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120216005534/http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/technology/sts-newsref/srb.html#srb |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٠٤}}.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|فڕینی بۆشایی|وزە|فڕین}} {{پۆلی کۆمنز|Solid rocket boosters}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 07leibxj5tspis3fg262wds6g7vzczv 3 294171 1573746 1572176 2026-04-08T19:50:50Z ابراهیم احمد حسین قادر 75571 1573746 wikitext text/x-wiki سڵاو و ڕێزی بێ پایانم بۆ بەڕێزتان بەڕاستی من بەڕێزتانم ماندووکرد بەوێبگەڕی(هالەی سەچاوە) چونکە من نەمدەویست ئەومێژووەی کەهەیە و ڕاستەقینەیە بفەتێ بۆیە هەستام بەدانانی.... ئەوەی کێشەی سەرەکی من بوو ئەوەبوو بەنەزانانە دەستم پێ کرد بۆیە لەو وتارەمدا زیاتر لە 50جار داخڵ بووم جارێک چاکردنی ڕەنوس جارێک بەروار جارێک بەبێ ئاکاونت جارێک بەئاکاونتی نوێ بەڵام دیارە ئەم هەڵسوکەوتە نەزانانەی من لەگەڵ پەیڕەوی جەنابتان یەکناکرێتەوە بۆیە من داوای لێ بوردن دەکەم کەنەم توانی بە 1 جار دایبنێم بەڵام ئەگەر دیقەت لەوتارەمێژووییەکەی من بدەن هەموویان بەراورد بکە هیچیان پێچەوانەی ئەوی تر نین کەسی تریش بەهیچ ئایی پیەکەوە لەم سەروبەندەدا داخڵ نەبووە هەمووجارێکیش هەر بەدەوری ئەو وتارەدا خولاومەتەوە کەیەکەم جار دامناوە ئەگەر ئەمر بفەرموون تەواوی دەستکاریەکانی پێشترم بسڕنەوە و ئاکاونتەکانم بسڕنەوە کەبەم ناوانە دامناوە 1- بەناوی ( ابراهیم احمد سەرچاەوە ) 2- بەناوی ( ابرهیم مام احمد ) 3- بەناوی ( ابراهیم احمد حسین قادر) کەهەموویان نەزانانە دامناوە سەیری ئایپی موبایلەکەیشم بکەن کەهین خۆمن و کەسی تر بەژدار نەبووە هەمان ئێمێڵیشە... تێبینی/ بۆدانانی وتارەکەیش ئەگەر بەربەستی هالەی سەچاوە لایش ببرێت بەتەمانیم داینێمەوە ئەکەر خۆتان بۆم دائەنێن بابەناوی منەوە بێت من لێی بەرپرسیارم لەهەر کەمووکوڕیەک ئێمێڵەکەیشم لاتانە ئەمەیش وتارەکەیە ئەگەر بۆتان دانامەوە سوپاستان دەکەم ... بەڕێزتان ماندوونەبن سەرکەوتووبن. ئەمەیش وتارەکەیە ... ''' هاله ی سه رچاوه ''' یەکێکە لەگوندەکانی [[قه زای بازیان له پارێزگای سلیمانی | لە هەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]] له سه رده می پاشایه تی عێراق یەکێک بووە لە موڵکەکانی شێخ محمودی نه مر. == ناو== ناوی هاله ی سه رچاوه له دوو بڕگه پێکدێت وشه ی (هاله ) لەبنەڕەتدا ( هالة ) عەرەبیە و عوسمانیەکان بەکاریان هیناوە واتا ڕووناکی و بڕگه ی (سه رچاوه ) بۆ جیا کردنه وه ی گونده که یه له دوو گوندی تری هاوشێوه کە هاله ی مام قادر و هاله ی حاجی ره شید چونکه ئه م گونده یان خاوه نی سه رچاوه یه کی ئاوی زۆرە . ==میژوو== بەڵگەنامەکان دەری دەخەن کەئەم گوندە لەسەردەمی [[بابانەکان]] دا بەوەقفی خانەقای مەولانا خالیدی نەقشبەندی بووە. بەڵگەنامەکان دەری دەخەن وەک فەرمانگەی کارتی نیشتمانی بازیان کە « احمد حسین قادر » ناسراو به احمد سه رچاوه ناوی تۆمارە کە خه ڵکی گوندی مه سۆ سه ر به پێێنجوێن لە ساڵی ١٩٥٥ز له گه ڵ سێ برای تری حسن - عبدالرحمن - عبدالقادر زه وییه کانی ئه م گونده یان له شێخ بابا علی حه فید وه رگرتووه و ده ستیان به ئاوه دانکردنه وه ی کردووه له و سه رده مه دا ئەم گونده له ڕووی کارگێرییه وه سه ر به ناحیه ی ته یناڵ بووه کە ناوچەی دۆڵی بازیان بووە. * شوینه وارە دێرینەکان: کاتێک ئه م چوار برایه هاتوون بۆ ئاوەدانکردنەوەی گونده کە چوڵ بووه و ته نیا که لاوه و که ڵه که به رد و گورستانێکی گه وره ی سه رده می ئسلامی و گورستانێکی بچووکی گاوری پێش سەردەمی ئسلامی لێ بووه که به «خوێ ریزان» ناسراوه گونده که له سه ر ته پوڵکه یه کی ده ستکردی کۆنی توره گه ڕێژ بونیاد نراوه . مێژووی کۆنی ئەم گوندە تائێستا سه رچاوه یه کی نووسراو له به ر ده ستدا نییه به ڵام گێڕانه وه زاره کییه کان ئاماژه به وه ده که ن که له سه ده ی هه ژده ی زایینی دا که سێک به ناوی ( عبدالر حمن) له م گونده بە ناوبانگ بووە. * موختاری گوند : « عبدالقادر » یه کێک له و چوار برایە وه ک یه که م موختاری گونده که ده ستنیشان کراوه و تا کوتایی ده یه ی حه فتاكانی سەدەی ڕابردوو کە کۆچی دوایی دەکات هەر له و پوسته دا ماوه ته وه مۆره که ی له [[کانزا]] ی زه رد هەڵکۆڵدراوە تا ئێستاش لای بنه ماڵه که ی پارێزراوه. ==نیشته جێبوون== * له قوناغه جیاوازه کاندا چه ندین هۆز و تیرە و بنه ماڵە له م گونده دا نیشته جێ بوون وەک: * لە ساڵی ١٩٥٥ز احمد حسین قادر ناسراو بە احمد سەرچاوە کە ٤ - ماڵ بوون لەگوندی [[مەسۆ]] ی سەر بە [[پێنجوێن]] دێنە گوندەکە و ئاوەدانی دەکەنەوە کەبەیەکەم کەس دادەنرێن لەئاوەدانکردنەوەی گوندەکە و احمد سەرچاوە براگەورەی براکانی خۆی بووە. * لەساڵی ١٩٥٦ز : ۱۵ ماڵ له عه شیره تی بووره که یی که کوردی دانیشتووی وڵاتی کۆیت بوون دێنە گوندەکە و بوونه دراوسێی ئه م چوار برایه دوای ساڵێک گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان. * لەساڵی ۱۹۵۷ز : ۲۵ ماڵ له هوزێک لە گوندی شیره مه ڕ لە ناوچه ی شاره زوور که نیمچه کۆچه ڕ ی بوون بۆپارێزگاری لە هۆزەکەیان خاوه نی ٤٠ سوارچاکی چه کدار بوون ئەوانیش دێن و دەبن بەدراوسێی ئەو چوار برایە گەورەکەیان ناوی مام کەریم دەبێ و دوای ساڵێک دەکەڕێنە وه زیدی خویان . * لە ساڵی ١٩٦٠ز : ۷ ماڵ له ناوچه ی [[شارباژێڕ]] لە بەزەڕوو هاتنه گوندهکە و بوون بەدراوسێی ئەم چوار برایە ته نیا یه ک بنه ماڵە نەبێ کەتائێستاش لەوێ ماوەتەوە ئەوانی تریان لەکۆتایی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو گوندەکەیان بەجێ هێشت. * ساڵی ١٩٦٣ز به هه وڵی شێخ لطيفي شێخ محمود ی نەمر نزیکه ی ٤٠ ماڵ له عه شیره تی جافی ته لان لە دەوروبەری دۆڵی جافایه تیی هاتن و بوون بە دراوسێ و برای ئەم چوار برایە تا ئێستاش نیوه لەجافەکان له وێ ماونەتەوە و نیشته جێن . * ئاماری دانیشتوان : گوندەکەلەساڵی ١٩٨٧ز لەکاتی ڕاگواستنی زۆرەملێ بۆ ئۆردوزگای [[بازیان]] ١٦ ماڵ و ١١٦ کەس بووە. * موئەسات و کاولکاری : سوتان و رووخاندن و ڕاگواستن : له نێوان ساڵانی ١٩٥٥ز بۆ ۱۹۹۱ز گونده که زیاتر له سێ جار له لايه ن رژێمه یه ک له دوای یه که کانی [[عێراق]] وه بۆسەر کورد توشی سووتاندن و تاڵان و ڕوخاندن بۆتەوە. * گرتن و ئه شکه نجه : له ساڵی ١٩٨٦ز احمد سه رچاوه له گه ڵ چوار پیاوی تری گونده که ده ستگیر کران و بران بۆ فیرقه ی سلیمانی و ئه منی چه مچه ماڵ و ئه منی که رکووک و دواجار ئه منی سلیمانی دوای ئه شکه نجه و هێشتنەوەیان لە زیندان بۆماوەی پێنج مانگ دواتر ئازاد کران تەنیا لەبەر کوردبوون. * کوچی زۆره ملێ : له ساڵی ۱۹۸۷ز، رژێمی ئەوکاتی عێراق خه ڵکی گونده که ی به زۆره ملێ ڕاپێچی ئۆردوگای زۆرەملێی بازیان کرد کەبەداگرتنی گوندەکانی کوردستان ناو دەبرا. * کۆچی دوایی: * « شەهید سەردار » لەساڵی ١٩٩١/٣/٢١ شەهید سەردار احمد سەرچاوە لەگەرمەی ڕاپەڕینی ١٩٩١ز لەکەرکوک شەهید بوو کە پێشمەرگەی کەرتی دووی بازیان تیپی 57ی سەگرمە بوو. * « شەهید طالب » لەساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو شەهید طالب اسماعیل سوارە کە پێشمەرگە بوو لە دۆڵی جافایەتی شەهید بوو. * « شەهید نادر » لەساڵی ١٩٨٧ز شەهید نادر محمد امین بەگ کە پێشمەرگەبوو لە [[شاڵاوی ئەنفال]] شەهید بوو. * « شەهید کامەران » لەساڵی ١٩٨٧ز کامەران صالح اسماعیل لەناوگوند شەهید بوو. * « احمد سه رچاوه » له ڕێكه وتی ٣ی حوزه یرانی ۱۹۹۳ز له بازیان کوچی دوایی کرد و له گورستانی ئه ڵایی به خاک سپێردرا. * لەدوای چوار ساڵ لە کۆچی دوایی ناوبراو هاوسەرەکەی جیهان و سێ کوڕەکەی عبداللە و محمد و ابراهیم و کوڕەزاکەی ئارام و لەگەڵ سێ کچەکەی تری کەپێشتر هاوسەرگیریان کردبوو له ساڵی ۱۹۹۷ز ئەم بنەماڵەیە لەبەر بژێوی ژیان به ته واوی گونده که یان بە جێهێشت و چوونه شاری سلیمانی. * کشتوکاڵ : له ساڵی ۱۹۷۸ز به پێی چاکسازیی کشتوکاڵی بە پەیڕەوی گرێبەستی گشتوکاڵی زه وییه کانی گونده کە کرا به که رتی کشتوکاڵی ژماره ۱۵ و سنوری زەویەکانی لەگوندەکانی دەوروبەری جیاکرایەوە هه ر ماڵێک ۲۰ دۆنم زه وی دێم و ٤ دۆنم زه وی به رئاویان بۆ دیاری کرا. *خزمەتگوزاری : * خویندن له ساڵی ۱۹۷۸ز قوتابخانه یدسەرەتایی تیا کرایه شەوانیش خولی نه هێشتنی نه خوینده واریی بوو. ئه م قوتابخانه یه خزمه تی بە قوتابیانی گونده کانی هاله ی مام قادر و هالە ی حاجی ره شید و محموودیە و کانی شایه و زیەکە ده کرد . یه کێک له قوتابییه سەرکەوتووەکان شه هید سه ردار احمد سه رچاوه بوو که دواتر بەشی کارەبای تەواوکرد. * کاره با له ساڵی ١٩٩٦ز له سه ر تێچووی دانیشتووانی ،گونده که تۆڕی کاره بای نیشتمانی بۆ گونده که ڕاکێشرا. ==وتار == * « احمد حسین قادر » ناسراو بە احمد سەرچاوە. ئەم وتانەی گێڕایەوە بۆمان هەرکەس زانیاری زۆرتر و کۆن تری ویست کوڕەکانی ئامادەن بۆ وەڵام دانەوەی خاڵ بەخاڵی وتارەکە. ([[بەکارھێنەر:ابراهیم احمد حسین قادر|ابراهیم احمد حسین قادر]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ابراهیم احمد حسین قادر|لێدوان]]) ١٩:٥٠، ٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC)) <references /> == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ١٧:٠٢، ٤ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 9w9o16nn9nqdwu45z05wjeqn1xzd3oy 0 294182 1573798 1573520 2026-04-08T20:09:07Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573798 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''دوورگەی بەیکەر'''، کە کاتی خۆی لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا بە '''نیو نانتوکێت''' ناسرابوو،<ref>Rauzon, Mark J. (2016). ''Isles of Amnesia: The History, Geography, and Restoration of America's Forgotten Pacific Islands''. University of Hawai'i Press, Latitude 20. Page 110. {{ISBN|9780824846794}}.</ref> دوورگەیەکی مەرجانیی بچووک و بێکەسە کە ڕێک لە باکووری [[ھێڵی کەمەرەیی]] لە ناوەڕاستی [[ئۆقیانووسی ئارام|ئۆقیانووسی ھێمن]] ھەڵکەوتووە، نزیکەی {{Convert|1920|mi|km}} لە باشووری ڕۆژاوای [[ھۆنۆلولو]]وە دوورە. کەوتووەتە نزیکەی نیوەی ڕێگای نێوان [[ھاوایی]] و ئوسترالیا، نزیکترین دراوسێی دوورگەی ھاولاندە کە {{Convert|42|mi|km}} لە باکووری-باکووری ڕۆژاوایەوەیە. ھەردوو دوورگەی بەیکەر و ھاولاند لە ساڵی ١٨٥٧ەوە وەک [[سەرزەوییەکانی ئەمریکا|سەرزەوییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] داوا کراون، ئەگەرچی [[شانشینی یەکگرتوو]] لە نێوان ساڵانی ١٨٩٧ و ١٩٣٦دا بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]ی دادەنان بەڵام لە ڕاستیدا لکاندنی بۆ نەکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.infoplease.com/countries/baker|سەردێڕ=Baker, Howland, and Jarvis Islands {{!}} Facts & Information {{!}} Infoplease |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=www.infoplease.com |زمان=en}}</ref> بەکارنەدەھێنران کاتێک ھەوڵێکی نیشتەجێکردنی ئەمریکی لە ساڵی ١٩٣٥ دەستی پێکرد، و ساڵی دواتر دووپاتکردنەوەی فەرمیی سەروەریی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەرچوو. لە ماوەی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانیی دووەمدا]] ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن ھێرشی کردە سەر دوورگەکە، و چۆڵکرا و بنکەیەکی سەربازیی بچووکی تێدا دامەزرا. دوورگەکە نیشانەیەکی گرنگی ڕێدۆزی بوو لە ئاوە دوورەکانی ھێمن لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەم و دوای جەنگەکەش. لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا کرا بە پارێزگارییەکی سروشتی و تا سەدەی ٢١یش بەو شێوەیە ماوەتەوە. بە ڕووبەری {{Convert|0.81|sqmi|km2}}، لەگەڵ {{Convert|3.0|mi|km}} کەناراو،<ref name="CIAWF"/> دوورگەی بەیکەر [[ئاووھەوا|ئاووھەوایەکی]] کەمەرەیی ھەیە، کە بە تێکڕای پلەی گەرمی نزیکەی {{Convert|80|F|C}}، بارانبارینی زۆر کەم، باوەشە بەردەوامەکان، و تیشکی بەھێزی خۆر دەناسرێتەوە. زەوییەکەی تەخت و لمەڵانە، بە مەرجانێکی تەسکی کەناراو دەورە دراوە. بە پێچەوانەی زۆرێک لە دوورگە مەرجانییەکان، دوورگەی بەیکەر گۆماوێکی ناوەندیی نییە، کە بەرزترین خاڵی {{Convert|26|ft|m}} لەسەر [[ئاستی دەریا|ئاستی دەریاوەیە]].<ref name="CIAWF"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Howland-Island|سەردێڕ=Howland Island {{!}} Wildlife, Coral Reefs & Lagoons {{!}} Britannica |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en}}</ref> ئەمڕۆ دوورگەی بەیکەر بەشێکە لە پەناگەی نیشتمانیی ژیانی کێوی دوورگەی بەیکەر، کە سەرزەوییەکی [[ناوچەی تۆمارنەکراو|تۆمارنەکراو]] و ڕێکنەخراوی ویلایەتە یەکگرتووەکانە. دوورگەکە لەلایەن خزمەتگوزاریی ماسی و ژیانی کێوی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بەڕێوە دەبرێت و ساڵانە بۆ مەبەستی پاراستن سەردانی دەکرێت. لە ڕوو ئامارییەوە، دوورگەی بەیکەر لەگەڵ [[دوورگە بچووکەکانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] پۆلین کراوە و لەگەڵ دوورگەی ھاولاند، لەنێوان دواھەمین شوێنەکانی سەر زەویدان کە پێشوازی لە سەری ساڵ دەکەن، چونکە لە ناوچەی کاتیی UTC−١٢:٠٠ کار دەکەن کە ڕێک لە ڕۆژھەڵاتی ھێڵی ڕێکەوتی نێودەوڵەتییەوەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Richmond |یەکەم=Laurie |دوایین٢=Kotowicz |یەکەم٢=Dawn |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Equity and access in marine protected areas: The history and future of 'traditional indigenous fishing' in the Marianas Trench Marine National Monument |ناونیشان=https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2014.11.007 |journal=Applied Geography |بەرگ=٥٩|پەڕەکان=١١٧–١٢٤|bibcode=2015AppGe..59..117R |doi=10.1016/j.apgeog.2014.11.007 |issn=0143-6228 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> ئەمە یەکێکە لە دوورترین موڵکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ناوچە کەمەرەییەکانی ھێمندا.<ref>Rauzon, Mark J. (2016). ''Isles of Amnesia: The History, Geography, and Restoration of America's Forgotten Pacific Islands''. University of Hawai'i Press, Latitude 20. Pages 38 and 104. {{ISBN|9780824846794}}.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Baker Island}} {{شریتی دەروازە|ئەندازیاری|جوگرافیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئۆقیانووسیا}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] rb070ophc13slwhdnqhrr16rwrvfywt 0 294260 1573659 1573164 2026-04-08T12:05:26Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573659 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} '''ڕێکخراوی کەنداو بۆ توێژینەوە و گەشەپێدان''' (گۆرد) قەوارەیەکی توێژینەوە و گەشەپێدان (ئاڕ ئەند دی)یە کە [[ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوام]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] (ئێس دی جیز) لە چەندین لایەنەوە دەکاتە ئامانج بە جەختکردنەوە لەسەر [[بەردەوامی]]ی ژینگەیی. گۆرد وەک ھاوبەشی بەردەوامی بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ی قەتەر]] کاری کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/news/gord-to-support-delivery-of-qatar-s-carbon-neutral-fifa-world-cuptm |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=FIFA}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://digitalhub.fifa.com/m/4710ffeccb27c535/original/qlsdbl7ipsax0ndjqyup-pdf.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=FIFA}}</ref> ئەوان سەرکردایەتی لقی فەرمیی قەتەری کۆمەڵەی ئەندازیارانی وزە (ئەی ئی ئی) دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.aeecenter.org/listing/qatar-chapter/|سەردێڕ=Qatar Chapter - AEE Center |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Association of Energy Engineers}}</ref> گۆرد لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دکتۆر یوسف ئەلحوڕەوە دامەزراوە، ھەروەھا سەرۆکایەتی لیژنەی تەکنیکیی جی ئەس ئۆ بۆ بینا بەردەوامەکان (تی سی ١٧) لە ڕێکخراوی ستانداردسازیی وڵاتانی کەنداو (جی ئەس ئۆ) دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.gso.org.sa/en/media/2017/11/gso-to-organize-the-renewal-energy-program-and-energy-storage-technologies/|سەردێڕ=GSO organizes the Renewal Energy Program and Energy Storage Technologies |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=GCC Standardization Organization}}</ref> لیژنەکە ڕاسپێردراوە بۆ پەرەپێدانی کۆدێکی ناوچەیی کە ستاندارد و پلانەکانی پەیوەست بە [[بینای سەوز|بینا سەوزەکان]] یەکبخات. بۆ دەسپێشخەرییەکانی کە ئامانجیان خێراکردنی چارەسەرە ئاووھەوایییەکانە، گۆرد لەگەڵ ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ھاوبەشیی کردووە لەوانە، [[یوونێسکۆ]]، [[بەرنامەی ژینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان|یوونێپ]] و یوو ئێن ئێف سی سی سی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-doha-office-and-gord-join-forces-towards-climate-action|سەردێڕ=UNESCO Doha Office and GORD join forces towards Climate Action |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=UNESCO}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.unep.org/news-and-stories/press-release/unep-unfccc-and-gord-unveil-online-green-events-tool|سەردێڕ=UNEP, UNFCCC and GORD unveil online Green Events Tool |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=UNEP}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://unfccc.int/news/new-tool-helps-to-green-events |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=UNFCCC}}</ref> گۆرد ھەروەھا ھاوبەشی بەردەوامیی پێشانگای نێودەوڵەتیی باخداریی ٢٠٢٣ی دەوحەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.dohaexpo2023.gov.qa/en/repositories/news/expo-2023-welcomes-gord-as-sustainability-partner/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=International Horticultural Expo 2023 Doha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://aiph.org/expo-2023-doha-qatar-sustainability/|سەردێڕ=Expo 2023 Doha Qatar {{!}} Sustainability • AIPH |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=International Association of Horticultural Producers}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 0mu4vlah5loab63zxm34x1irnyuxw3l 0 294266 1573658 1573168 2026-04-08T12:05:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573658 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} '''ناوچەی نیشتمانیی پاراستنی دەریایی''' (ئێن ئێم سی ئەی) پڕۆگرامێکی پارکەکانی کەنەدایە کە بەرپرسە لە ناوچە [[ئۆقیانووس|دەریایییەکان]] کە بۆ [[بەردەوامی]] بەڕێوە دەبرێن و ناوچەی بچووکتر لە پاراستنی بەرزیان تێدایە. ئەوان بنکەی دەریا، خودی [[ئاو|ئاوەکە]] و ھەر [[جۆر (ژینناسی)|جۆرێکی]] تێدا بێت دەگرنەوە. ڕەنگە [[زەلکاو|زەلکاوەکان]]، ڕێژگەکان، دوورگەکان و زەوییەکانی تری [[کەنار|کەناراویش]] بگرنەوە.<ref name="gov">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Canada |یەکەم=Parks Canada Agency, Government of |ناونیشان=https://www.pc.gc.ca/en/amnc-nmca|سەردێڕ=National marine conservation areas - Parks Canada - Parks Canada |ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠١٨|وێبگە=www.pc.gc.ca}}</ref> ئەوان لە فڕێدانی پاشماوە، کانزاکاریی ژێر دەریا، و ھەروەھا گەڕان و پەرەپێدانی [[ڕۆن]] و [[گازی سروشتی]] دەپارێزرێن، کە ڕەنگە زیان بە سیستمە ئیکۆلۆژییە ئاوییەکان یان وشکانییەکان لە ناوچەی پاراستنەکەدا بگەیەنن. بەھەر حاڵ، ھەموو چالاکییە بازرگانییەکان لەم ناوچانەدا قەدەغە نین. کەشتیوانی، ماسیگریی بازرگانی و وەرزشی، و چالاکییە کاتبەسەربردنەکان ڕێگەیان پێدراوە.<ref name="resources">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://www.cbc.ca/news/canada/ottawa-to-create-protected-zone-in-northern-lake-superior-1.638611 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref><ref name="commerce">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://uk.reuters.com/article/environmentNews/idUKN2554415420071025 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071028060826/http://uk.reuters.com/article/environmentNews/idUKN2554415420071025 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == پاراستنی دەریایی لە نەیچەر کەنەدا == لە ساڵی ١٩٩٦دا، نەیچەر کەنەدا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://naturecanada.ca/|سەردێڕ=Nature Canada - Protecting Canadian Wildlife & Wilderness Since 1939 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠١٨|وێبگە=NatureCanada.ca}}</ref> پڕۆگرامی پاراستنی دەریاییی خۆی پەرەپێدا وەک دانپێدانانێک بەوەی کە سیستمە ئیکۆلۆژییە دەریایییەکان بەقەد سیستمە ئیکۆلۆژییە وشکانییەکان لەژێر کاریگەریی چالاکیی مرۆڤدابوون. لەو کاتەدا، یاسای پارکە نیشتمانییەکانی کەنەدا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Branch |یەکەم=Legislative Services |ناونیشان=http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/N-14.01/FullText.html|سەردێڕ=Consolidated federal laws of Canada, Canada National Parks Act |ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠١٨|وێبگە=laws-lois.justice.gc.ca}}</ref> بۆ ڕێنماییکردنی پاراستن و پاسەوانیکردن تەنھا لەسەر وشکانی دیزاین کرابوو؛ بۆیە لەو ساڵەدا، نەیچەر کەنەدا دەستی کرد بە داکۆکیکردن لە یاسایەکی نوێ کە دروستکردنی ناوچە نیشتمانییەکانی پاراستنی دەریایی بڕەخسێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Canada |یەکەم=Parks Canada Agency, Government of |ناونیشان=https://www.pc.gc.ca/en/amnc-nmca/recherche-search|سەردێڕ=Find a National Marine Conservation Area |ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠١٨|وێبگە=www.pc.gc.ca}}</ref> یاسای ناوچەی پاراستنی دەریایی بۆ چارەسەرکردنی ئەو نیگەرانییانە دەرچوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] t70s7h45ewfdzsh2lmwm6emainii1ac 0 294269 1573818 1573472 2026-04-08T20:12:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573818 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سێنای کەنەدا''' یان '''ئەنجومەنی پیرانی کەنەدا''' (بە [[فەڕەنسی]]: Sénat du Canada) [[ئەنجومەنی باڵا]]ی پەرلەمانی کەنەدایە. پێکەوە لەگەڵ تاج و ئەنجومەنی نوێنەران، یاسادانانی دوو-ئەنجومەنیی کەنەدا پێکدەھێنن. سێنا لەسەر شێوەی ئەنجومەنی لۆردانی بەریتانیا مۆدێل کراوە، کە ئەندامەکانی لەلایەن فەرمانڕەوای گشتییەوە لەسەر پێشنیاری [[سەرۆک وەزیرانی کەنەدا|سەرۆک وەزیران]] دادەمەزرێنرێن.<ref name="Franco">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Guida|یەکەم=Franco|سەردێڕ=Canadian Almanac & Directory|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Scobie & Balfour|ژپنک=١-٨٩٥٠٢١-٩٠-١|edition=159th|پەڕەکان=٣–٤٢}}</ref> دامەزراندنەکە بە پلەی سەرەکی لەلایەن چوار بەشەوە ئەنجام دەدرێت، کە ھەر دانەیەکیان بیست و چوار سێناتۆری ھەیە: بەشی ماریتایم، بەشی کیوبێک، بەشی ئۆنتاریۆ، و بەشی ڕۆژاوا. نیوفاوندلاند و لابرادۆر بەشێک نییە لە ھیچ بەشێک، و شەش سێناتۆری ھەیە. ھەر یەکێک لە سێ ھەرێمەکە یەک سێناتۆری ھەیە، کە کۆی گشتی دەگاتە ١٠٥ سێناتۆر. دامەزراندنەکانی سێنا لە بنەڕەتدا بۆ تەواوی ژیان بوون؛ لە ساڵی ١٩٦٥ەوە، تەمەنی خانەنشینیی زۆرەملێی ٧٥ ساڵیان بەسەردا دەسەپێنرێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Foot |یەکەم=Richard |ناونیشان=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/senate|سەردێڕ=Senate of Canada |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Canadian Encyclopedia}}</ref><ref name="SPaP">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Senate of Canada|ناونیشان=https://sencanada.ca/media/93509/spip-psep-full-complet-e.pdf|سەردێڕ=Senate Procedure and Practice|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٥|پەڕە=٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Senate of Canada}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|کەنەدا}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} o85j7jr5pgyhviy5cahxj8xa5wm7y6z 0 294277 1573800 1573516 2026-04-08T20:09:27Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573800 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{سخ|بێ سەرچاوە، بێبایەخ}} زانکۆ ناسر ئەحمەد ، ڕۆژنامەنووسێکی ئازادی دیاری کوردە و لە شاری سلێمانی لە دایکبووە ، زیاتر لە ٢٠ ساڵە لەبواری ڕەخنە و خستنە ڕووی ڕاستی وەک ڕۆژنامەنووسێکی سەربەخۆ کاردەکات و لە ڕۆژنامەکانی هاوڵاتی و ئاوێنە و ڕێگا و ئازادی و تەڤدا پرێس و دیارترینیان لە کوردستان پۆست ، لە هەمانکات لە ئێستادا ستافی کوردستان پۆستە ، کەسایەتیەکی دیارە و ناسراوە بە ڕەخنە توندەکانی و لەهەمانکات ناسراوە بە بابەتە بەڵگەنامەدارەکانی لەسەر گەندەڵی و تاوانە شاردراوەکان و خستنە ڕوویان ، زیاتر وەک ڕۆژنامەنووسێکی لێکۆڵەر کار دەکات .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=زانکۆ ناسر احمد |سەردێڕ=کوردستانپۆست |ناونیشان=https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&authorid=10221}}</ref> زانکۆ لە ئێستادا لە ووڵاتی فەڕانسا دادەنیشێت و خاوەنی ڕەگەزنامەی فەڕانسیە .<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=زانکۆ ناسر احمد |سەردێڕ=زانکۆ ناسر احمد |ناونیشان=https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&authorid=10221 |journal=Kurdistanpost}}</ref> دیارترین لێکۆڵینەوە و بابەتەکانی زانکۆ دۆسیەکانی "بازرگانیکردن بە مرۆڤ، دۆسیەی گواستنەوەی چەکی نایاسایی، تاوانەکانی سپیکردنەوەی پارە ، دەرخستنی تاوانەکانی تیرۆر و پارەدارکردنی تیرۆریستان و تۆڕەکانێ گەندەڵی بە کۆمەڵ و تۆڕەکانی بازرگانی دەرمان و قاچاخچێتی جگەرە و ماددەی بێهۆشکەر . ڕاپۆرتەکانی بەشداری کردووە لە سزا نێودەوڵەتییەکان و بەستنی سەروەت و سامانی بەرپرسانی کورد و لێکۆڵینەوەکانی جێبەجێکردنی یاسا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=زانکۆ ناسر احمد |سەردێڕ=تاوانەکانی بنەماڵەی بارزانی |ناونیشان=https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&authorid=10221 |journal=Kurdistanpost}}</ref> لە هەمانکات یاریدەدەری چەندین ڕۆژنامەنووسی ناوخۆی و بیانی بوە و یاریدەدەری گەیاندنی دۆسیە جیاجیاکان بوە بە دادگاکانی دەرەوەی کوردستان لەوانە ئەمریکا و فەڕانسا و یاریدەدەری چەندین ڕێکخراوی پاڵپشتیکاری مافەکانی مرۆڤ بوە بۆ دۆسیەکانی فڕاندن و ئەشکەنجەدان و زیندانیکردن و تیرۆرکردنی ڕۆژنامەنووسان و چالاکەوانانی کورد .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=زانکۆ ناسر احمد |ناونیشان=https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&authorid=10221}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 5illpa0ipsb1ffjfmooiuto3yun80ua 0 294279 1573817 1573473 2026-04-08T20:12:17Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573817 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}} '''ھاداد''' ([[زمانی ئۆگاریتی|ئۆگاریتی]]:𐎅𐎄)، '''حەداد'''، '''ئاداد''' ([[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: {{wikt-lang|akk|𒀭𒅎}}، بە «ئاداد» دەبێژرێت)، یان '''ئیشکور''' ([[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]) خودای گەردەلوول و باران بوو لە [[ئایینە کەنعانییەکان]] و [[ئایینە دێرینەکانی مێزۆپۆتامیا]]دا. ئەو لە [[ئیبلا]]دا وەک «ھاددا» لە نزیکەی ٢٥٠٠ پ.زدا پشتڕاست کراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uvtebmqZZDYC&pg=PA173|سەردێڕ=Religions of the Ancient World: A Guide|نووسەر= Sarah Iles Johnston|پەڕە=١٧٣|ژپنک=٩٧٨٠٦٧٤٠١٥١٧٣|ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zfFeCAAAQBAJ&pg=PA10|سەردێڕ=The Splintered Divine: A Study of Istar, Baal, and Yahweh Divine Names and Divine Multiplicity in the Ancient Near East|نووسەر= Spencer L. Allen|پەڕە=١٠|ژپنک=٩٧٨١٦١٤٥١٢٣٦٣|ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH & Co KG}}</ref> لە [[شام]]ەوە، ھاداد لەلایەن [[ئەمۆرییەکان]]ەوە بە [[مێزۆپۆتامیا]] ناسێنرا، کە لەوێدا بە خودای [[ئەکەد|ئەکەدی]] ([[ئاشووری]]-[[بابلی]]) ئاداد ناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JKBLAwAAQBAJ&pg=PA50|سەردێڕ=The Origin of Biblical Traditions: Hebrew Legends in Babylonia and Israel|نووسەر=Albert T. Clay|پەڕە=٥٠|ژپنک=٩٧٨١٥٩٧٥٢٧١٨٧|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Wipf and Stock Publishers}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=imZWpGNF0V4C&pg=PT15|سەردێڕ=The Religion of Babylonia and Assyria|نووسەر= Theophilus G. Pinches |بەستەری نووسەر=Theophilus G. Pinches |پەڕە=١٥|ژپنک=٩٧٨١٤٦٥٥٤٦٧٠٨|ساڵ=١٩٠٨|بڵاوکەرەوە=Library of Alexandria}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wqeVv09Y6hIC&pg=PA157|سەردێڕ=Python: A Study of Delphic Myth and Its Origins|نووسەر= Joseph Eddy Fontenrose|پەڕە=١٥٧|ژپنک=٩٧٨٠٥٢٠٠٤٠٩١٥|ساڵ=١٩٥٩|بڵاوکەرەوە=University of California Press}}</ref>{{sfnp|Green|2003|p=166}} ئاداد و ئیشکور بەزۆری بە [[لۆگۆگرام]]ی(𒀭𒅎)<ref name="oracc">[http://oracc.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/ikur/index.html ORACC – Iškur/Adad (god)]</ref> دەنووسرێن - ھەمان ئەو ھێمایەی کە بۆ خودای حووری [[تێشووب]] بەکاردێت.{{sfnp|Green|2003|p=130}} ھاداد بە '''ڕیمۆن'''، '''[[پیدار]]'''، '''ڕاپیۆ'''، [[بەعل-زێفۆن|'''بەعل-زێفۆن''']]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Canaanite Myths and Legends|دوایین=Gibson|یەکەم=John C.|پەڕەکان=٢٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠٥٦٧٠٨٠٨٩٩|بڵاوکەرەوە=T&T Clark|ڕێکەوت=١ی نیسانی ١٩٧٨}}</ref> یان زۆرجار بە سادەیی '''[[بەعل]]''' (گەورە) ناودەبردرا؛ بەڵام نازناوی کۆتایی بۆ خوداوەندەکانی تریش بەکاردەھات. [[گای پیرۆز|گا]] ئاژەڵی سیمبولی ھاداد بوو. ئەو بە ڕیشدار دەردەکەوت،<ref>Sacred bull, holy cow: a cultural study of civilization's most important animal. By Donald K. Sharpes –Page 27</ref><ref>Studies in Biblical and Semitic Symbolism - Page 63. By Maurice H. Farbridge</ref> زۆرجار گۆپاڵ و برووسکەی بەدەستەوە بوو و کڵاوێکی قۆچی گای لەسەر بوو.<ref>Academic Dictionary Of Mythology - Page 126. By Ramesh Chopra</ref><ref>The New Encyclopædia Britannica: Micropædia. By Encyclopædia Britannica, inc – Page 605</ref> ھاداد لەگەڵ خوداوەندی [[ئەفسانەی یۆنانی|یۆنانی]] [[زیووس]]، خوداوەندی [[ئەفسانەی ڕۆمانی|ڕۆمانی]] [[ژووبیتەر]]، ھەروەھا بێلی بابلی بە یەکسان دادەنرا. [[سووڕی بەعل]] یان داستانی بەعل کۆمەڵە چیرۆکێکە دەربارەی بەعلی کەنعانی، کە بە ھادادیش ناودەبرێت. لە نێوان ساڵانی ١٤٠٠ بۆ ١٢٠٠ پ.زدا نووسراوەتەوە و لە کنە و پشکنینەکانی [[ئۆگاریت]]دا دووبارە دۆزرایەوە، کە شارێکی دێرینە لە [[سووریا]]ی ئەمرۆدا. خودای گەردەلوول ئاداد و خودای خۆر [[شەمەش]] بەیەکەوە بوون بە خوداوەندە سەرپەرشتیارەکانی [[سرووش]] و غەیبزانی لە مێزۆپۆتامیا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Baal Hadad}} {{شریتی دەروازە|ئاسیا|سووریا}} 7fg2aexqbbae5x9o5vpfkfw8fte53y5 0 294281 1573822 1573462 2026-04-08T20:13:07Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573822 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ئیبلا''' ([[زمانی سۆمەری|سۆمەری]] : {{Script/Cuneiform|𒌈𒆷}}، {{Langx|ar|إبلا}}، مۆدێرن: {{Lang|ar|تل مرديخ}}) یەکێک بوو لە شانشینییە سەرەتایییەکانی [[سووریا]]. پاشماوەکانی تێڵێک پێکدەھێنن کە دەکەوێتە نزیکەی ٥٥ کم باشووری ڕۆژاوای [[حەلەب]] لە نزیک گوندی مەردیخ. ئیبلا ناوەندێکی گرنگ بووە بە درێژایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین و لە نیوەی یەکەمی ھەزارەی دووەمی پێش زایین. دۆزینەوەکەی سەلماندی کە [[شام]] ناوەندێکی شارستانییەتی کۆن و مەرکەزیی یەکسانە بە [[میسری کۆن|میسر]] و [[مێزۆپۆتامیا]] و ئەو بۆچوونەی ڕەتکردەوە کە دووای دوایی تاکە ناوەندی گرنگ بوون لە ڕۆژھەڵاتی نزیک لە سەردەمی سەرەتای [[سەردەمی برۆنز|سەردەمی برۆنزیدا]]. وەک نیشتەجێبوونێکی بچووک لە «سەردەمی بڕۆنزی پێشوو»دا (٣٥٠٠ پ.ز) دەستی پێکرد، «ئیبلا» گەشەی کرد بۆ ئیمپراتۆرییەتییەکی بازرگانی و دواتر بۆ ھێزێکی فراوانخواز کە ھەژموونی خۆی بەسەر زۆربەی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریادا سەپاند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jr |یەکەم=William H. Stiebing |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DoyTDAAAQBAJ |سەردێڕ=Ancient Near Eastern History and Culture |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٣١٥-٥١١١٦-٠|پەڕەکان=٦٣|زمان=en}}</ref> «ئیبلا» لە ماوەی {{nowrap|[[سەدەی ٢٣ی پێش زایین|سەدەی ٢٣ی پ.زدا]]}} وێران کرا. پاشان دووبارە ئاوەدان کرایەوە و لە تۆمارەکانی [[سێیەمین خانەوادەی ئوور]]دا ناوی ھاتووە. «ئیبلا»ی دووەم بەردەوامیی یەکەم بوو، کە لەلایەن خانەوادەیەکی پاشایەتی نوێوە فەرمانڕەوایی دەکرا. لە کۆتایی {{nowrap|ھەزارەی سێیەمی پ.زدا}} وێران کرا، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ ھۆزە [[ئەمۆرییەکان]] تا لە شارەکەدا نیشتەجێ بن، و «ئیبلا»ی سێیەم پێکبھێنن. شانشینی سێیەمیش وەک ناوەندێکی بازرگانی گەشەی کرد؛ بوو بە ژێردەستە و ھاوپەیمانی [[یەمحەد]] ([[حەلەب]]ی ئەمڕۆ) تا وێرانکردنی کۆتایی لەلایەن پاشای [[ھیتییەکان|ھیتی]] {{nowrap|[[موورسیلی یەکەم]]}} لە ١٦٠٠ پ.ز. «ئیبلا» گەشەسەندنی خۆی لە ڕێگەی تۆڕێکی بازرگانی بەرفراوانەوە پاراست. شوێنەوارەکانی [[سۆمەر]]، [[قوبرس]]، [[میسر]] و تەنانەت تا [[ئەفغانستان]] لە کۆشکەکانی شارەکەدا دۆزرانەوە. شانشینەکە زمانی تایبەتی خۆی ھەبوو، [[زمانی ئیبلایی]]، و ڕێکخستنی سیاسیی «ئیبلا» تایبەتمەندی جیاوازی لە مۆدێلی سۆمەری ھەبوو. ژنان خاوەنی پێگەیەکی تایبەت بوون، و شاژن کاریگەرییەکی گەورەی لە کاروباری دەوڵەت و ئاییندا ھەبوو. پانتێۆنی خوداوەندەکان بە شێوەیەکی سەرەکی سامیی باکوور بوو و ئەو خوداوەندانەی لەخۆدەگرت کە تایبەت بوون بە «ئیبلا». شارەکە لە ساڵی ١٩٦٤ەوە کنە و پشکنینی بۆ کراوە و بە [[تەختەگڵەکانی ئیبلا]] بەناوبانگ بووە، کە ئەرشیفێکی نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ تەختەگڵی [[نووسینی بزماری|بزماری]]یە لەوێ دۆزراونەتەوە، مێژووەکەیان بۆ ٢٥٠٠ پ.ز–٢٣٥٠ پ.ز دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Crawford |یەکەم١=Sidnie White |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=g6y8CgAAQBAJ&dq=ebla+library+older&pg=PA58 |سەردێڕ=The Dead Sea Scrolls at Qumran and the Concept of a Library |دوایین٢=Wassen |یەکەم٢=Cecilia |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٠٥٠٦-٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chrisomalis |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&dq=ebla+library+2500+bc&pg=PA245 |سەردێڕ=Numerical Notation: A Comparative History |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٧٨١٨-٠|زمان=en}}</ref> [[ئەرشیف]]ەکە بە ھەردوو زمانی [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]] و ئیبلایی و بە بەکارھێنانی [[نووسینی بزماری|ڕێنووسی بزماری]] نووسراوە، ڕێگەی داوە بە تێگەیشتنێکی باشتر لە زمانی سۆمەری و زانیاری گرنگی دەربارەی ڕێکخستنی سیاسی و دابونەریتە کۆمەڵایەتییەکانی شامی ناوەڕاستی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دابین کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ebla}} {{شریتی دەروازە|ئاسیا|مێژوو|ڕۆژھەڵاتی ناوین|جوگرافیا|سووریا}} [[پۆل:CS1 Italian-language sources (it)]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] awfbmhqx2mtkwh4evhfvsbylrd93tha 0 294284 1573816 1573474 2026-04-08T20:12:07Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573816 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''یەدەگی پارکی نیشتمانیی ناھانی'''، کە ھەندێک جار بە "'''دۆڵی بێسەر'''" یان "'''دۆڵی پیاوە بێسەرەکان'''" ناسراوە (بەھۆی زنجیرەیەک گیانلەدەستدانی مێژووییی چارەسەرنەکراو لە پارکەکەدا)، لە ناوچەی دێھچۆی [[ناوچەکانی باکووری خۆراوای کەنەدا]]، کەنەدا (نزیکەی {{Cvt|500|km}} لە ڕۆژاوای یێڵۆنایف)، بەشێک لە ناوچەی سروشتیی چیاکانی ماکێنزی دەپارێزێت. بەشی سەرەکیی پارکەکە ڕووباری ناھانیی باشوورە (''Naha Dehé''). چوار کانیۆنی شایستەی سەرنج، کە پێیان دەوترێت کانیۆنی یەکەم، دووەم، سێیەم و چوارەم، بەدرێژایی ڕووبارەکە ڕیزبوون. ھەر کانیۆنێک دیوارەکانی دەگاتە بەرزیی {{Cvt|1000|m}}. وشەی ''nahanni'' لە ناوی خۆماڵیی دێنێوە بۆ ناوچەکە ھاتووە، ''Nahʔa Dehé''، کە بە واتای "ڕووباری خاکی گەلی ناھا" دێت.{{Rp|87}} پارکەکە لەلایەن [[یوونێسکۆ]]وە وەک [[کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ]] تۆمارکراوە.<ref name="parcan">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.pc.gc.ca/pn-np/nt/nahanni/natcul/natcul1_E.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070523202431/http://www.pc.gc.ca/pn-np/nt/nahanni/natcul/natcul1_E.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٠٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://whc.unesco.org/en/list/24|سەردێڕ=Nahanni National Park |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=[[UNESCO World Heritage List]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nahanni National Park Reserve}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|کەنەدا}} [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] e1clh7zgoatky630ohibri1y1r4nggc 0 294286 1573823 1573460 2026-04-08T20:13:17Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573823 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کانیۆن''' (لە [[ئیسپانی|ئیسپانییەوە]]: cañón؛ شێوازی نووسینی کۆنی [[ئینگلیزیی بەریتانی]]: cañon)، '''کەند''', '''گەڵی''' یان '''قەڵەشت'''، قەڵەشتێکی قووڵە لە نێوان لێژایییە توندەکان یان تاشەبەردەکان کە لە ئەنجامی کەشوھەوا و چالاکیی [[وەرینی|داخورانی]] ڕووبارێک بەدرێژایی پێوەرە کاتییە جیۆلۆجییەکان دروست دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشان=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/canyon/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210303135847/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/canyon/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|زمان=en}}</ref> ڕووبارەکان مەیلی سروشتییان ھەیە بۆ بڕینی ڕوەکانی ژێرەوەیان، لە کۆتاییدا چینە بەردینەکان دادەخورێن کاتێک [[نیشتوو|نیشتووەکان]] بۆ خوارەوەی ڕووبارەکە دەگوازرێنەوە. جێگەی ڕووبارێک وردە وردە دەگاتە بەرزییەکی بنەڕەتی، کە ھەمان بەرزیی ئەو کۆمەڵە ئاوەیە کە ڕووبارەکەی تێدا دەڕژێت. پڕۆسەکانی کەشوھەوا و داخوران کانیۆنەکان پێکدەھێنن کاتێک سەرچاوەی ڕووبارەکە و ڕێژگەکەی لە بەرزیی زۆر جیاوازدا بن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ward Cameron |ڕێکەوت=٢٠٠٥|ناونیشان=http://www.mountainnature.com/Geology/Canyons.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20010425195318/http://www.mountainnature.com/Geology/Canyons.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بەتایبەتی لە ناوچەگەلێکدا کە چینە بەردە نەرمەکان لەگەڵ چینە ڕەقترەکان کە بەرگریکارترن لە بەرامبەر کەشوھەوادا تێکەڵ بوون. کانیۆنێک لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ قەڵەشتێکی نێوان دوو لووتکە چیا، وەک ئەوانەی ناو زنجیرەچیاکانی وەک [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیاکانی ڕۆکی]]، [[ئەڵپ]]، [[ھیمالایا]] یان [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز|ئەندێز]]. بەزۆری ڕووبارێک یان جۆگەیەک ئەو جۆرە درزانە لە نێوان چیاکاندا ھەڵدەکۆڵێت. نموونەی کانیۆنەکانی جۆری چیایی بریتین لە کانیۆنی پرۆڤۆ لە یوتا یان دۆڵی یۆسێمیتی لە سیێرا نێڤادای کالیفۆڕنیا. کانیۆنەکانی ناو چیاکان، یان ئەو گەڵیانەی کە تەنھا لە یەک لایەوە کراوەن، بە کانیۆنی سندووقی ناودەبرێن. کانیۆنە تەسکەکان (Slot canyons) کانیۆنی زۆر باریکن کە زۆرجار دیواری سافیان ھەیە. ئەو دۆڵە لێژانەی لە بنکەی دەریای لێژیی کیشوەرەکاندا ھەن بە کانیۆنە ژێر دەریایییەکان ناودەبرێن. بە پێچەوانەی کانیۆنەکانی سەر وشکانی، وا بیردەکرێتەوە کانیۆنە ژێر دەریایییەکان بەھۆی تەوژمە لێڵەکان و ڕاتەکانی زەوییەوە دروست بووبن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Canyons}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] qqpjh0tz26l5mx8geri39iswqa8hpsx 0 294289 1573813 1573480 2026-04-08T20:11:37Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573813 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''گردە شوکولاتەیییەکان''' ({{بە ئینگلیزی|chocolate hills}}) پێکھاتەیەکی جیۆلۆجین لە پارێزگای بۆھۆلی فلیپین. بەلایەنی کەمەوە ١٬٢٦٠ گرد و ئەگەری ھەیە بگاتە ١٬٧٧٦ دانە، کە بەسەر ڕووبەرێکی زیاتر لە {{Convert|50|km2|sqmi}}دا بڵاوبوونەتەوە. بە گیای سەوز داپۆشراون کە لە وەرزی وشکدا ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ قاوەییی شوکولاتەیی، لەبەر ئەوە ئەو ناوەی لێنراوە. گردە شوکولاتەیییەکان لەسەر ئاڵا و مۆری پارێزگاکەدا دیارن وەک ھێمایەک بۆ زۆریی شوێنە گەشتیارییە سروشتییەکان لە پارێزگاکەدا. ئەم شوێنە لە لیستی شوێنە گەشتیارییەکانی دەسەڵاتی گەشتیاریی فلیپیندایە، و وەک سێیەم مۆنیۆمێنتی جیۆلۆجیی نیشتمانیی وڵاتەکە ڕاگەیەندراوە، ھەروەھا پێشنیار کراوە بۆ ئەوەی بخرێتە ناو لیستی [[کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ|کەلەپووری جیھانیی]] [[یوونێسکۆ]]وە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٧ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Chocolate Hills}} {{شریتی دەروازە|فلیپین}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] sn95gmqpvtsgd4di9wpk6fp4hq9w1kd 0 294290 1573815 1573476 2026-04-08T20:11:57Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573815 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بەردی کلس''' جۆرێکە لە بەردی نیشتووی کاربۆناتی کە سەرچاوەی سەرەکیی ماددەی کلسە. بەزۆری لە [[کانزایی|کانزاکانی]] کالیسایت و ئاراگۆنایت پێکھاتووە، کە شێوە کریستاڵییە جیاوازەکانی کاربۆناتی کلسن {{Chem2|CaCO3}}. بەردی کلس کاتێک دروست دەبێت کە ئەم کانزایانە لە ناو ئەو ئاوەی [[کەلسیۆم|کالیسیۆمی]] تواوەی تێدایە دەنیشێت. ئەمە دەکرێت لە ڕێگەی پڕۆسە بایۆلۆژی و نابایۆلۆژییەکانەوە ڕووبدات، ئەگەرچی پڕۆسە بایۆلۆژییەکان، وەک کۆبوونەوەی مەرجان و قاوغەکان لە دەریا، پێدەچێت بۆ ٥٤٠ ملیۆن ساڵی ڕابردوو گرنگتر بووبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Boggs|یەکەم=Sam|سەردێڕ=Principles of sedimentology and stratigraphy|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Pearson Prentice Hall|ژپنک=٠-١٣-١٥٤٧٢٨-٣|edition=4th|شوێن=Upper Saddle River, N.J.|پەڕەکان=١٧٧, ١٨١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Leong|یەکەم=Goh Cheng|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography|سەردێڕ=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٠-١٩-٥٦٢٨١٦-٠|پەڕەکان=٦٢|زمان=en}}</ref> بەردی کلس زۆرجار [[فۆسیل]]ی تێدایە کە زانیاری دەربارەی ژینگە کۆنەکان و [[پەرەسەندن]]ی ژیان بە زانایان دەبەخشێت.{{Sfn|Boggs|2006}} نزیکەی ٢٠٪ بۆ ٢٥٪ی بەردی نیشتوو بەردی کاربۆناتە، و زۆربەی ئەمەش بەردی کلسە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blatt|یەکەم=Harvey|سەردێڕ=Petrology: igneous, sedimentary, and metamorphic.|دوایین٢=Tracy|یەکەم٢=Robert J.|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=W.H. Freeman|ژپنک=٠-٧١٦٧-٢٤٣٨-٣|edition=2nd|شوێن=New York|پەڕەکان=٢٩٥–٣٠٠}}</ref>{{Sfn|Boggs|2006}} بەردی کاربۆناتی ماوە بەزۆری دۆڵۆمایتە، بەردێکی نزیک لێیەوە، کە ڕێژەیەکی بەرزی کانزای دۆڵۆمایتی تێدایە، {{Chem2|CaMg(CO3)2}}. ''بەردی کلسی مەگنیزیومی'' زاراوەیەکی کۆن و کەم پێناسەکراوە کە بۆ دۆڵۆمایت، بۆ بەردی کلسی خاوەن دۆڵۆمایتی بەرچاو (''بەردی کلسی دۆڵۆمایتی'')، یان بۆ ھەر بەردێکی کلسی تر کە ڕێژەیەکی بەرچاوی [[مەگنیزیۆم]]ی تێدابێت بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Glossary of geology.|ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=American Geological Institute|ژپنک=٠-٩٢٢١٥٢-٣٤-٩|editor-last=Jackson|editor-first=Julia A.|edition=Fourth|شوێن=Alexandria, Virginia|chapter=Magnesian limestone}}</ref> زۆربەی بەردی کلس لە ژینگە دەریایییە کەم-قووڵەکاندا دروست بووە، وەک [[ڕەفەی کیشوەری|ڕەفە کیشوەرەکان]] یان پلاتفۆرمەکان، ئەگەرچی بڕی کەمتر لە چەندین ژینگەی تردا دروست بووە. زۆربەی دۆڵۆمایت دۆڵۆمایتی دووەمییە، کە بەھۆی گۆڕانی کیمیاییی بەردی کلسەوە دروست بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blatt|یەکەم=Harvey|سەردێڕ=Origin of sedimentary rocks|دوایین٢=Middleton|یەکەم٢=Gerard|دوایین٣=Murray|یەکەم٣=Raymond|ڕێکەوت=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=Prentice-Hall|ژپنک=٠-١٣-٦٤٢٧١٠-٣|edition=2d|شوێن=Englewood Cliffs, N.J.|پەڕەکان=٤٤٦, ٥١٠–٥٣١}}</ref>{{Sfn|Boggs|2006}} بەردی کلس بەسەر ناوچە گەورەکانی ڕووی زەویدا دیارە، و لەبەر ئەوەی بەردی کلس کەمێک لە ئاوی باراندا [[توانەوەیەتی|دەتوێتەوە]]، ئەم دەرکەوتنانە زۆرجار دادەخورێن و دەبنە دیمەنی کارست. زۆربەی سیستمەکانی [[ئەشکەوت]] لە ژێرخانی بەردی کلسدا دەدۆزرێنەوە. بەردی کلس چەندین بەکارھێنانی ھەیە: وەک کەرەستەیەکی خاوی کیمیایی بۆ بەرھەمھێنانی کلس کە بۆ [[چیمەنتۆ]] (پێکھاتەیەکی سەرەکیی [[کۆنکریت]]) بەکاردێت، وەک چەو بۆ بنکەی ڕێگاکان، وەک ڕەنگی سپی یان پڕکەرەوە لە بەرھەمەکانی وەک ھەویری ددان یان بۆیە، وەک ڕێکخەرێکی خاک، و وەک زیادکراوێکی جوانی باو بۆ باخچە بەردینەکان. پێکھاتەکانی بەردی کلس نزیکەی ٣٠٪ی کۆگاکانی پترۆڵی جیھانیان تێدایە.{{Sfn|Boggs|2006}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Limestone}} {{شریتی دەروازە|کیمیا}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 3ql6qr6sc3458ooehiku65bbpoh1k1j 0 294293 1573814 1573478 2026-04-08T20:11:47Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573814 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Sparrige_Schüppling_(Pholiota_squarrosa).jpg|وێنۆک|''Pholiota squarrosa'' لە بنکەی دارێکدا گەشە دەکات]] '''مەشڕووم''' میوەتەنی گۆشتنی ھەڵگری [[سپۆڕ]]ی [[کوارگ|کوارگێکە]]، کە بەزۆری لە سەرووی زەوی لەسەر [[خۆڵ]] یان سەرچاوەیەکی تری خۆراک بەرھەم دێت. '''تۆدستۆڵ''' بە گشتی ئاماژەیە بۆ مەشڕوومێکی ژەھراوی. پێوەری ناوی «مەشڕووم» مەشڕوومی دوگمەییی سپیی چێندراوە، Agaricus bisporus؛ کەواتە، وشەی «مەشڕووم» زۆربەی جار بۆ ئەو کوارگانە (Basidiomycota, Agaricomycetes) بەکاردێت کە قەد (stipe)، کڵاوە (pileus)، و کێڵگە (lamellae، تاکی lamella)یان لە ژێرەوەی کڵاوەکەدا ھەیە. «مەشڕووم» ھەروەھا وەسفی جۆرەھا کوارگی کێڵگەداری تریش دەکات، بە قەد یان بەبێ قەد؛ بۆیە ئەم زاراوەیە بۆ وەسفکردنی میوەتەنە گۆشتنەکانی ھەندێک لە Ascomycota بەکاردێت. کێڵگەکان [[سپۆڕ]]ی وردبینانە بەرھەم دەھێنن کە یارمەتی کوارگەکە دەدەن بەسەر زەوی یان ڕووی نیشتەجێکەیدا بڵاوببێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٧ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mushrooms}} {{شریتی دەروازە|خۆراک}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ndmaox4sudz981ndiqfjvhrxss5rrbi 0 294295 1573819 1573471 2026-04-08T20:12:37Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573819 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{Databox}}'''ئەبلەح''' یەکێکە لە گوندەکانی [[لوبنان]] لە قەزای زەحلە سەر بە [[پارێزگای بیقاع]]. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ablah, Lebanon}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} trigumjduk321r6bgqzv1vlt64x0db7 0 294296 1573648 1573465 2026-04-08T12:03:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573648 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''بیقاع''' ({{Langx|ar|البقاع}} {{Transliteration|ar|Al-Biqā'}}) پارێزگایەکی [[لوبنان|لوبنانە]] و یەکێکە لە ھەشت پارێزگاکەی وڵات. دەکەوێتە بەشی ڕۆژھەڵاتی لوبنان و ھاوسنوورە لەگەڵ [[سووریا]]. پایتەختی قەزاکە شاری زاحلییە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://investinlebanon.gov.lb/en/lebanon_at_a_glance/invest_in_regions/bekaa_governorate|سەردێڕ=IDAL - Lebanon at a Glance - Invest in Regions - Bekaa Governorate |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=IDAL.COM}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://statoids.com/ulb.html|سەردێڕ=Lebanon Provinces |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=statoids.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Beqaa Governorate}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} ofsl6leonsistfwuaco2vtep8zhmqqm 1573774 1573648 2026-04-08T20:05:17Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573774 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''بیقاع''' ({{Langx|ar|البقاع}} {{Transliteration|ar|Al-Biqā'}}) پارێزگایەکی [[لوبنان|لوبنانە]] و یەکێکە لە ھەشت پارێزگاکەی وڵات. دەکەوێتە بەشی ڕۆژھەڵاتی لوبنان و ھاوسنوورە لەگەڵ [[سووریا]]. پایتەختی قەزاکە شاری زاحلییە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://investinlebanon.gov.lb/en/lebanon_at_a_glance/invest_in_regions/bekaa_governorate|سەردێڕ=IDAL - Lebanon at a Glance - Invest in Regions - Bekaa Governorate |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=IDAL.COM}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://statoids.com/ulb.html|سەردێڕ=Lebanon Provinces |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=statoids.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Beqaa Governorate}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] ss57axyirzkwrnqo9h27ezv5mm8zn7t 0 294297 1573820 1573470 2026-04-08T20:12:47Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573820 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=Beirut_in_Lebanon_2020.svg }}'''پارێزگای بەیرووت''' پارێزگایەکی لوبنانە کە پێکھاتووە لە شاری [[بەیرووت]] کە ھاوکات پایتەختەکەیەتی و پایتەختی [[لوبنان|لوبنانە]]. ڕووبەری ئەم پارێزگایە ١٩.٨ کیلۆمەتر دووجایە (بەبێ [[پەراوێزەکان]])؛ سەرەڕای بچووکیی قەبارەکەی، بە گرینگترین ناوچەی لوبنان دادەنرێت بەھۆی چالاکییە [[ئابووری]]، [[سیاسەت|سیاسی]]، [[چاند]] و کۆمەڵایەتییەکانییەوە. پارێزگاری پارێزگای بەیرووت بەپێی نەریت [[ئۆرسۆدۆکسی یۆنانی لە لوبنان|ئۆرسۆدۆکسی یۆنانییە]]، لەکاتێکدا سەرۆک شارەوانیی شاری بەیرووت مسوڵمانی سوننەیە. بەیرووت بەوە ناسراوە کە پڕڕەنگترین شاری [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]ە لە ڕووی ئایینییەوە. نزیکەی ٢.٥ ملیۆن کەس لە بەیرووت و پەراوێزەکانیدا («بەیرووت گەورە») ھەن. [[پەڕگە:Beirut Skyline.jpg|وێنۆک|ئاسۆی بەیرووت]] ==دانیشتووانناسی== بەپێی دەنگدەرە تۆمارکراوەکان لە ساڵی ٢٠١٤: {{Pie chart |thumb = left |caption = ئایین لە پارێزگای بەیرووت |label1 = [[ئیسلامی سوننە]] |value1 = 45.39 |color1 = DarkGreen |label2 = [[ئیسلامی شیعە]] |value2 = 15.75 |color3 = DodgerBlue |label3 = [[مەسیحییەت]] |value3 = 36.08 |color4 = yellow |label4 = [[درووز]] |value4 = 1.12 |color5 = ئەوانی تر |value5 = 1.66 }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ٧ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٨ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Beirut Governorate}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} n6angg65wqcy5jlpsdebe9dd8pj812t 0 294298 1573647 1573467 2026-04-08T12:03:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ چاکسازیی ڕێکەوتی ئەرشیڤ؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573647 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=Mount_Lebanon_in_Lebanon_2020.svg }}'''پارێزگای کێوی لوبنان''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[لوبنان]] و پایتەختەکەی لە شاری بەعبەدایە. زۆربەی دانیشتووانەکەی [[مەسیحی|مەسیحین،]] لەوانە مارۆنی[[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|، ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی]] و کاسۆلیکی یۆنانی مێلکیت. ھەروەھا دانیشتووانی [[موسڵمان]] و کەمینەیەکی بەرچاوی [[درووز|درووزەکان]] ھەن. ڕووبەرەکەی ١٩٣٩ کم دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی ٤٤٨،٣٧٦ کەسە (بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://investinlebanon.gov.lb/ar/lebanon_at_a_glance/invest_in_regions/mount_lebanon_governorate|سەردێڕ=ايدال - لمحة عن لبنان - استثمر في المناطق - محافظة جبل لبنان |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210226063530/https://investinlebanon.gov.lb/ar/lebanon_at_a_glance/invest_in_regions/mount_lebanon_governorate |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=IDAL.COM}}</ref> '''کێوی لوبنان''' پێش سەربەخۆیی دڵی [[میرنشینی چیای لوبنان|میرنشینی کێوی لوبنانی]] پێکھێنا و تا ئێستاش وەک یەکێک لە ناوەندە ئابوورییە گرنگەکانی دەمێنێتەوە. شار و شارۆچکەکانی پارێزگای [[کێو]]ی لوبنان لە لێوارەکانی ڕۆژاوای کێوی ڕۆژاوای لوبنان ھەڵکەوتوون، دەوری پایتەختی [[بەیرووت|بەیرووت داوە،]] لە سێ لا: [[باشوور]]، [[ڕۆژھەڵات]]، [[باکوور]]. سنووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتە دەست دەخاتە کەنارەکانی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]. تێدا گرنگترین ھاوینەھەواری لوبنان لە سەرانسەری ناوچەکەدا ھەیە. == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mount Lebanon Governorate}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} f15gg68vp4ftktzzoidbuciwz2hoiqd 1573776 1573647 2026-04-08T20:05:27Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573776 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=Mount_Lebanon_in_Lebanon_2020.svg }}'''پارێزگای کێوی لوبنان''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[لوبنان]] و پایتەختەکەی لە شاری بەعبەدایە. زۆربەی دانیشتووانەکەی [[مەسیحی|مەسیحین،]] لەوانە مارۆنی[[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|، ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی]] و کاسۆلیکی یۆنانی مێلکیت. ھەروەھا دانیشتووانی [[موسڵمان]] و کەمینەیەکی بەرچاوی [[درووز|درووزەکان]] ھەن. ڕووبەرەکەی ١٩٣٩ کم دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی ٤٤٨،٣٧٦ کەسە (بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://investinlebanon.gov.lb/ar/lebanon_at_a_glance/invest_in_regions/mount_lebanon_governorate|سەردێڕ=ايدال - لمحة عن لبنان - استثمر في المناطق - محافظة جبل لبنان |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210226063530/https://investinlebanon.gov.lb/ar/lebanon_at_a_glance/invest_in_regions/mount_lebanon_governorate |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=IDAL.COM}}</ref> '''کێوی لوبنان''' پێش سەربەخۆیی دڵی [[میرنشینی چیای لوبنان|میرنشینی کێوی لوبنانی]] پێکھێنا و تا ئێستاش وەک یەکێک لە ناوەندە ئابوورییە گرنگەکانی دەمێنێتەوە. شار و شارۆچکەکانی پارێزگای [[کێو]]ی لوبنان لە لێوارەکانی ڕۆژاوای کێوی ڕۆژاوای لوبنان ھەڵکەوتوون، دەوری پایتەختی [[بەیرووت|بەیرووت داوە،]] لە سێ لا: [[باشوور]]، [[ڕۆژھەڵات]]، [[باکوور]]. سنووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتە دەست دەخاتە کەنارەکانی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]. تێدا گرنگترین ھاوینەھەواری لوبنان لە سەرانسەری ناوچەکەدا ھەیە. == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mount Lebanon Governorate}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} hvmlajjf62w7t5kfpqpqxmdmz0bv5ww 0 294299 1573646 1573469 2026-04-08T12:03:05Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573646 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=North_in_Lebanon_2020.svg }} [[پەڕگە:TripoliNahrAbuAli.jpg|وێنۆک|[[تەرابلوس (لوبنان)|تەرابلوس]]، پایتەختی پارێزگای باکوور]]'''پارێزگای باکوور''' ({{Langx|ar|الشمال}}، {{Transliteration|ar|DIN|Aš Šamāl}}) یەکێکە لە پارێزگاکانی [[لوبنان]] و یەکێکە لە دوو پارێزگاکانی باکووری لوبنان. پایتەختەکەی [[تەرابلوس (لوبنان)|تەرابلوسە]]. ڕەمزی نۆھرا لە ٢ی ئایاری ٢٠١٤ تا ١٤ی ئایاری ٢٠٢٥ پارێزگار بووە و وەزارەتی ناوخۆ لە پۆستەکەی دووریخستووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://today.lorientlejour.com/article/1460286/what-we-know-about-the-dismissal-of-the-unpopular-governor-of-north-lebanon.html|سەردێڕ=What we know about the dismissal of the 'unpopular' governor of North Lebanon}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Alieh |یەکەم=Yassmine |ناونیشان=http://www.businessnews.com.lb/cms/Story/StoryDetails.aspx?ItemID=4048|سەردێڕ=Cabinet appoints five new governors |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=businessnews.com.lb}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای باکوور ٧٣١,٢٥١ کەسە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|North Governorate}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 52yi9y4dhdhhpcy7kumncakwkqsbsll 1573777 1573646 2026-04-08T20:05:37Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573777 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=North_in_Lebanon_2020.svg }} [[پەڕگە:TripoliNahrAbuAli.jpg|وێنۆک|[[تەرابلوس (لوبنان)|تەرابلوس]]، پایتەختی پارێزگای باکوور]]'''پارێزگای باکوور''' ({{Langx|ar|الشمال}}، {{Transliteration|ar|DIN|Aš Šamāl}}) یەکێکە لە پارێزگاکانی [[لوبنان]] و یەکێکە لە دوو پارێزگاکانی باکووری لوبنان. پایتەختەکەی [[تەرابلوس (لوبنان)|تەرابلوسە]]. ڕەمزی نۆھرا لە ٢ی ئایاری ٢٠١٤ تا ١٤ی ئایاری ٢٠٢٥ پارێزگار بووە و وەزارەتی ناوخۆ لە پۆستەکەی دووریخستووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://today.lorientlejour.com/article/1460286/what-we-know-about-the-dismissal-of-the-unpopular-governor-of-north-lebanon.html|سەردێڕ=What we know about the dismissal of the 'unpopular' governor of North Lebanon}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Alieh |یەکەم=Yassmine |ناونیشان=http://www.businessnews.com.lb/cms/Story/StoryDetails.aspx?ItemID=4048|سەردێڕ=Cabinet appoints five new governors |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=businessnews.com.lb}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای باکوور ٧٣١,٢٥١ کەسە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|North Governorate}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] bw9nj740kp2aicm4lqvvcrn7x82vdle 0 294300 1573821 1573468 2026-04-08T20:12:57Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573821 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=Governorate_south_lebanon.jpg }}'''پارێزگای باشوور''' ({{Langx|ar|محافظة الجنوب}}) یەکێکە لە پارێزگاکانی [[لوبنان]] کە ژمارەی دانیشتووانی ٥٩٠ ھەزار کەسە و ڕووبەرەکەی ٩٢٩.٦ کەسە لە کم دووجا. پایتەختەکەی سیدۆنە. نزمترین بەرزایی ئاستی دەریایە؛ بەرزترینیان ھەزار مەتر دەبێت. دانیشتووانی ناوچەکە لە ڕووی ئایینییەوە ھەمەچەشنن و موسڵمانانی [[شیعەکان لە لوبنان|شیعە]] و [[سوننە]]، [[درووز]]، ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات، مارۆنی، [[پرۆتێستانت]]، و مەسیحییە کاسۆلیکی یۆنانی لەخۆدەگرن. پلەکانی گەرما دەتوانن بۆ ٤ پلەی سەدی لە وەرزی زستاندا لەگەڵ باران و بەفرێکی زۆر لەسەر ناوچە بەرزەکان. لە ھاوینی شێداردا پلەی گەرما دەتوانێت بەرزبێتەوە بۆ ٣٠ پلەی سەدی لە ناوچە کەنارییەکان. پارێزگاکە چەندین ڕووباری ھەیە: [[ڕووباری لیتانی|لیتانی]]، دێر ئەلزەھرانی، نەقورا، عەوالی، قاسمیە، و حەسبانی. ناوچەکە بە کێڵگەی لیمۆ و مۆز بەناوبانگە. شارە سەرەکییەکانی بریتین لە سیدۆن و تایر و یەزین. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|South Governorate}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} 47jb0xn09ezyk5u3gtwotkz89nhi28e 0 294304 1573801 1573515 2026-04-08T20:09:37Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573801 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ڕێبەری ئۆکسفۆرد بۆ خۆراک''' [[ئینسایکڵۆپیدیا|ئینسایکڵۆپیدیایەکە]] دەربارەی [[خۆراک]]. لەلایەن ئالان دەیڤیدسنەوە دەستکاری کراوە و لەلایەن [[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد]] لە ساڵی ١٩٩٩ بڵاوکراوەتەوە. ھەروەھا بە بەرگی نەرم لەژێر ناوی ڕێبەری پێنگوین بۆ خۆراک دەرچووە. چاپی دووەم و سێیەمی لەلایەن تۆم جەینەوە دەستکاری کراون و لەلایەن ئۆکسفۆردەوە لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠١٤ بڵاوکراونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٧ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 86x55istxoi54w2wz5bqhmgrtlz58lr 0 294307 1573645 1573485 2026-04-08T12:02:55Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ چاکسازیی ڕێکەوتی ئەرشیڤ؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573645 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''٣٠٠٠ شەو''' [[دراما (تەلەڤیزیۆن و فیلم)|فیلمێکی درامای]] [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیییە]] لە نووسین و دەرھێنانی [[مای مەسری]] و لە ڕۆڵی سەرەکیدا مەیسا عەبدولھادی و نادیرە عومران و [[کەریم ساڵح]] و [[ھەیفا ئاغا]] ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. بۆ یەکەمجار لە بەشی سینەمای جیھانی ھاوچەرخ لە [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی تۆرنتۆ|فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی تۆرۆنتۆ لە ساڵی ٢٠١٥ نمایشکرا.]] <ref name="variety">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://variety.com/2015/film/news/sandra-bullocks-our-brand-tom-hiddlestons-i-saw-the-light-to-premiere-at-toronto-1201572271/|سەردێڕ=Sandra Bullock’s ‘Our Brand Is Crisis,’ Robert Redford’s ‘Truth’ to Premiere at Toronto |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190430112017/https://variety.com/2015/film/news/sandra-bullocks-our-brand-tom-hiddlestons-i-saw-the-light-to-premiere-at-toronto-1201572271/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=Variety}}</ref> فیلمەکە باس لە مامۆستای [[خوێندنگە]]یەکی فەلەستینی دەکات کە بەھۆی تاوانێکەوە دەستگیر دەکرێت و لە زیندانێکی [[ئیسرائیل]] زیندانی دەکرێت. لەکاتی زیندانیکردندا کوڕێک لەدایک دەبێت.<ref name="HWR">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/review/3000-nights-film-review-827283|سەردێڕ=‘3000 Nights’: Film Review |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180831104405/https://www.hollywoodreporter.com/review/3000-nights-film-review-827283 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=The Hollywood Reporter}}</ref> فیلمەکە وەک فیلمی ئوردن بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی لە [[٨٩یەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|٨٩ەمین خەڵاتی ئۆسکاردا]] ھەڵبژێردرا. <ref name="Jordan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.almadenahnews.com/article/515928-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%8A-%D8%B1%D8%B4-%D8%AD-%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85-3000-%D9%84%D9%8A%D9%84%D8%A9-%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A6%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%B3%D9%83%D8%A7%D8%B1-%D9%84%D8%A3%D9%81%D8%B6%D9%84-%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A|سەردێڕ=المدينة نيوز - الأردن يُرشّح فيلم "3000 ليلة" لجوائز الأوسكار لأفضل فيلم أجنبي |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181004105851/http://www.almadenahnews.com/article/515928-الأردن-ي-رش-ح-فيلم-3000-ليلة-لجوائز-الأوسكار-لأفضل-فيلم-أجنبي |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Almadenah News}}</ref> <ref name="HWR-J">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ritman |یەکەم=Alex |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-jordan-selects-3000-nights-932420|سەردێڕ=Oscars: Jordan Selects ‘3000 Nights’ for Foreign-Language Category |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180715011519/https://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-jordan-selects-3000-nights-932420 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=[[ھوليوود ريبورتر]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئوردن|فیلم|دەیەی ٢٠١٠|فەڕەنسا|فەلەستین|قەتەر}} [[پۆل:فیلمە فەڵەستینییەکان]] [[پۆل:فیلمە فەرەنسییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە درامییەکانی ٢٠١٥]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی عەرەبی]] [[پۆل:فیلمە ئوردنییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥]] dmzdnx1gt5ercqzhjfpbcjsh15bco00 1573685 1573645 2026-04-08T15:00:24Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1573685 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''٣٠٠٠ شەو''' [[دراما (تەلەڤیزیۆن و فیلم)|فیلمێکی درامای]] [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیییە]] لە نووسین و دەرھێنانی [[مای مەسری]] و لە ڕۆڵی سەرەکیدا مەیسا عەبدولھادی و نادیرە عومران و [[کەریم ساڵح]] و [[ھەیفا ئاغا]] ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. بۆ یەکەمجار لە بەشی سینەمای جیھانی ھاوچەرخ لە [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی تۆرنتۆ|فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی تۆرۆنتۆ لە ساڵی ٢٠١٥ نمایشکرا.]] <ref name="variety">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://variety.com/2015/film/news/sandra-bullocks-our-brand-tom-hiddlestons-i-saw-the-light-to-premiere-at-toronto-1201572271/|سەردێڕ=Sandra Bullock’s ‘Our Brand Is Crisis,’ Robert Redford’s ‘Truth’ to Premiere at Toronto |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190430112017/https://variety.com/2015/film/news/sandra-bullocks-our-brand-tom-hiddlestons-i-saw-the-light-to-premiere-at-toronto-1201572271/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=Variety}}</ref> فیلمەکە باس لە مامۆستای [[خوێندنگە]]یەکی فەلەستینی دەکات کە بەھۆی تاوانێکەوە دەستگیر دەکرێت و لە زیندانێکی [[ئیسرائیل]] زیندانی دەکرێت. لەکاتی زیندانیکردندا کوڕێک لەدایک دەبێت.<ref name="HWR">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/review/3000-nights-film-review-827283|سەردێڕ=‘3000 Nights’: Film Review |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180831104405/https://www.hollywoodreporter.com/review/3000-nights-film-review-827283 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=The Hollywood Reporter}}</ref> فیلمەکە وەک فیلمی ئوردن بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی لە [[٨٩یەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|٨٩ەمین خەڵاتی ئۆسکاردا]] ھەڵبژێردرا. <ref name="Jordan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.almadenahnews.com/article/515928-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%8A-%D8%B1%D8%B4-%D8%AD-%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85-3000-%D9%84%D9%8A%D9%84%D8%A9-%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A6%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%B3%D9%83%D8%A7%D8%B1-%D9%84%D8%A3%D9%81%D8%B6%D9%84-%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A|سەردێڕ=المدينة نيوز - الأردن يُرشّح فيلم "3000 ليلة" لجوائز الأوسكار لأفضل فيلم أجنبي |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181004105851/http://www.almadenahnews.com/article/515928-الأردن-ي-رش-ح-فيلم-3000-ليلة-لجوائز-الأوسكار-لأفضل-فيلم-أجنبي |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Almadenah News}}</ref> <ref name="HWR-J">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ritman |یەکەم=Alex |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-jordan-selects-3000-nights-932420|سەردێڕ=Oscars: Jordan Selects ‘3000 Nights’ for Foreign-Language Category |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180715011519/https://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-jordan-selects-3000-nights-932420 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=[[ھوليوود ريبورتر]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئوردن|فیلم|دەیەی ٢٠١٠|فەڕەنسا|فەلەستین|قەتەر}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فیلمە فەڵەستینییەکان]] [[پۆل:فیلمە فەرەنسییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە درامییەکانی ٢٠١٥]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی عەرەبی]] [[پۆل:فیلمە ئوردنییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥]] 7kf5xsq1c1rbi6fdgcxjjakfwjfccz3 0 294308 1573691 1573486 2026-04-08T15:01:24Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1573691 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''مای مەسری''' دەرھێنەرێکی سینەمایی [[لوبنان]]ییە و بەڕەچەڵەک [[فەلەستین|فەلەستینییە]]، لە ساڵی ١٩٥٩ لە [[عەممان]] لەدایکبووە، لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] خوێندوویەتی و ھەشت [[فیلم]]ی دەرھێناوە. لە ساڵی [[١٩٨٢]] لەگەڵ دەرھێنەری سینەمایی [[لوبنان|لوبنانی]] جان شەمعوون ھاوسەرگیری کردووە و پێکەوە چەندین فیلمیان دروستکردووە. لە ساڵی [[١٩٨٦]] ھاوسەرگیریان کردووە و خاوەنی دوو کچن بە ناوەکانی نوور و ھەنا.<ref>https://www.acmi.net.au/creators/36370</ref> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|فەلەستین}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]] [[پۆل:ژنە فەڵەستینییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ژنە فەڵەستینییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ژنانی ئەمریکی]] [[پۆل:خەڵکی بەیرووت]] [[پۆل:زیندووان]] aajonfagm8ipis4yy36shnnx31ca89g 1573695 1573691 2026-04-08T16:00:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Mai Masri}} 1573695 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''مای مەسری''' دەرھێنەرێکی سینەمایی [[لوبنان]]ییە و بەڕەچەڵەک [[فەلەستین|فەلەستینییە]]، لە ساڵی ١٩٥٩ لە [[عەممان]] لەدایکبووە، لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] خوێندوویەتی و ھەشت [[فیلم]]ی دەرھێناوە. لە ساڵی [[١٩٨٢]] لەگەڵ دەرھێنەری سینەمایی [[لوبنان|لوبنانی]] جان شەمعوون ھاوسەرگیری کردووە و پێکەوە چەندین فیلمیان دروستکردووە. لە ساڵی [[١٩٨٦]] ھاوسەرگیریان کردووە و خاوەنی دوو کچن بە ناوەکانی نوور و ھەنا.<ref>https://www.acmi.net.au/creators/36370</ref> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|فەلەستین}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mai Masri}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]] [[پۆل:ژنە فەڵەستینییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ژنە فەڵەستینییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ژنانی ئەمریکی]] [[پۆل:خەڵکی بەیرووت]] [[پۆل:زیندووان]] d6hgixyu5ni1veejdwgwewj0ac5eoar 0 294309 1573785 1573542 2026-04-08T20:06:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1573785 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Beavis and Butthead Current Logo.svg|وێنۆک|249x249px|لۆگۆی ۲۰۲۲ بۆ بیڤەس و بەتهێد]] بیڤەس و بەتھێد سیتکۆمێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە بۆ هەرزەکاران و گەورەساڵان کە لەلایەن [[مایک جوج|مایک جوجەوە]] بۆ کەناڵی [[میوزیک تیڤی|MTV]] دروستکراوە. زنجیرەکە لەسەر بیڤەس و بەتهێدە کە هەردووکیان دەنگیان لەلایەن جوجەوە ئەنجام دەدرێت، جووتێک هەرزەکار کە بە بێباکی و گەمژەیی دەژین و خۆشەویستی تایبەتییان بۆ ڕۆک و هێڤی مێتاڵ هەیە. زنجیرە ڕەسەنەکە پێکهاتووە لە کورتە بابەتگەلێکی ژیانی ڕۆژانە کە تێیدا کارەکتەرەکان کۆمێنت لەسەر [[ڤیدیۆکلیپ|ڤیدیۆکلیپی]] تەلەڤیزیۆن دەکەن و دەست بە سەرکێشی دەکەن لە شارۆچکە خەیاڵییەکەی هایلاند لە ویلایەتی تەکساس. {{Infobox television|show_name=بیڤەس و بەتھێد|genre=[[ئەنیمەیشنی گەورەساڵان]]، [[تەنز]]، [[کۆمیدیای ڕەش]]|creator=[[مایک جوج]]|voices=[[تۆبی ھاس]]، مایک جوج، ترەیسی گراندستاف، کریستۆفەر براون.|country=[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]|language=[[ئینگلیزی]]|company=[[پاراماونت تەلەفیژن ستۆدیۆز]]، [[میوزیک تیڤی]]|num_episodes=۳۰۰ ئەڵقە و ۲ دەستپێک|num_seasons=۱۱}} لە سەرەتادا مایک جوج (بیڤەس و بەتهێدی) لەگەڵ ئەنیمەیشنی کوورتدا بەرهەم دەهێنا بەڵام MTV ڕایسپارد زنجیرەیەکی تەواوی لێ دروستبکرێت، کە لە ماوەی حەوت وەرزیدا، بوو بە بەناوبانگترین بەرنامەی سەر کەناڵەکەی. زنجیرە ڕەسەنەکە لە ساڵی ١٩٩٧دا کۆتایی هات، بەڵام دوو جار دووبارە نوێ کرایەوە. یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١١ بۆ MTV و جاری دووەم لە ساڵی ٢٠٢٢ بۆ [[پاراماونت پڵەس]]. لە ساڵی ٢٠٢٥وە، دووەم دووبارەکردنەوەی گواسترایەوە بۆ [[کۆمێدی سێنتراڵ]] کە زنجیرەکەی بۆ وەرزی یازدەهەم نوێکردەوە و بەرنامەکە بۆ وەرزی دوانزەهەمیش نوێ کراوەتەوە. == سەرچاوەکان == * {{IMDb title|0105950|Beavis and Butt-Head (1993–2011)}} * {{IMDb title|20859904|Beavis and Butt-Head (2022–)}} * {{EmmyTVLegends title|beavis-and-butt-head}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ئەنیمەیشن|دەیەی ١٩٩٠|دەیەی ٢٠١٠|کارتۆن|کۆمیدیا}} {{پۆلی کۆمنز|Beavis and Butt-Head}} [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە گەورەساڵانە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە گەورەساڵانە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدیا ڕەشەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە گەورەساڵانە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە ڕەشە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:چاندی ئەمریکی]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی پاراماونت تەلەڤیژن]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی ستۆدیۆکانی ڕەف درافت]] [[پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە وەرگیراون بۆ فیلم]] [[پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆیییەکان گونجاندووە]] mgxcuz38hojl0m2nkraigqmm85y6sg1 0 294310 1573731 1573466 2026-04-08T17:04:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:خۆراک|خۆراک]] 1573731 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Galbi-tang_ingredients.jpg|وێنۆک|ماددە پێکھێنەرەکان بۆ شۆربای پەراسوو]] لە واتایەکی گشتیدا، '''ماددەی پێکھێنەر''' ماددەیەکە کە بەشێک لە تێکەڵەیەک پێکدەھێنێت. لە [[چێشتلێنان|چێشتلێناندا]]، ڕێچکەکان دیاری دەکەن کە چ ماددە پێکھێنەرێک بۆ ئامادەکردنی ژەمێک بەکاردێت، و زاراوەکە ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ بڕگەیەکی دیاریکراوی [[خۆراک]] سەبارەت بە بەکارھێنانی لە ڕێچکە جیاوازەکاندا. زۆرێک لە بەرھەمە بازرگانییەکان ماددەی پێکھێنەری نھێنییان تێدایە کە وا دەردەخرێت بیانکاتە باشتر لە بەرھەمە ڕکابەرەکان. لە پیشەسازیی دەرمانسازیدا، ماددەی پێکھێنەری چالاک ئەو ماددەی پێکھێنەرەیە لە فۆرمولاسیۆنێکدا کە چالاکیی بایۆلۆژی دەورووژێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٧ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|خۆراک}} [[پۆل:پێکھاتەکانی خۆراک]] pydrfmcmybcjrsdtr15nw0elhitkx4j 0 294312 1573649 1573458 2026-04-08T12:03:35Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573649 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Backzutaten_041.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|ڕێچکەیەک لە کتێبێکی چێشتلێناندا بۆ پانکەیک لەگەڵ [[ماددەی پێکھێنەر|ماددە پێکھێنەرە]] ئامادەکراوەکاندا]] '''ڕێچکەی چێشتلێنان''' کۆمەڵێک ڕێنمایییە کە ماددە پێکھێنەرەکان و ئەو ھەنگاوانە ڕیز دەکات کە بۆ ئامادەکردنی [[چێشت (خۆراک)|چێشتێکی]] دیاریکراو یان [[ژەم|ژەمێک]] پێویستن. ژێر-ڕێچکەیەک یان ژێرڕێچکە بریتییە لە ڕێچکەیەک بۆ [[ماددەی پێکھێنەر|ماددەیەکی پێکھێنەر]] کە لە ڕێنمایییەکانی ڕێچکە سەرەکییەکەدا داوا دەکرێت. کتێبەکانی ڕێچکە (ھەروەھا بە کتێبی چێشتلێنان ناودەبرێن) کۆمەڵێکن لە ڕێچکەکان، یارمەتیدەرن لە ڕەنگدانەوەی ناسنامە کولتوورییەکان و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و ھەروەھا وەک ئامرازی پەروەردەیی خزمەت دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=Food Preparation: Cooking and Cooks |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.5040/9798400652615.ch-003 |journal=Food in Colonial and Federal America |پەڕەکان=٨٩–١٢٤|doi=10.5040/9798400652615.ch-003 |ژپنک=٩٧٩-٨-٤٠٠٦-٥٢٦١-٥|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:خواردن و خواردنەوەکان]] [[پۆل:چێشتکەری]] [[پۆل:لێنان]] hjwxbkwlwulwvmfsyrey1fqdlb1qwr6 1573715 1573649 2026-04-08T17:01:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:وێژە|وێژە]]، [[دەروازە:خواردنەوە|خواردنەوە]] و [[دەروازە:خۆراک|خۆراک]] 1573715 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Backzutaten_041.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|ڕێچکەیەک لە کتێبێکی چێشتلێناندا بۆ پانکەیک لەگەڵ [[ماددەی پێکھێنەر|ماددە پێکھێنەرە]] ئامادەکراوەکاندا]] '''ڕێچکەی چێشتلێنان''' کۆمەڵێک ڕێنمایییە کە ماددە پێکھێنەرەکان و ئەو ھەنگاوانە ڕیز دەکات کە بۆ ئامادەکردنی [[چێشت (خۆراک)|چێشتێکی]] دیاریکراو یان [[ژەم|ژەمێک]] پێویستن. ژێر-ڕێچکەیەک یان ژێرڕێچکە بریتییە لە ڕێچکەیەک بۆ [[ماددەی پێکھێنەر|ماددەیەکی پێکھێنەر]] کە لە ڕێنمایییەکانی ڕێچکە سەرەکییەکەدا داوا دەکرێت. کتێبەکانی ڕێچکە (ھەروەھا بە کتێبی چێشتلێنان ناودەبرێن) کۆمەڵێکن لە ڕێچکەکان، یارمەتیدەرن لە ڕەنگدانەوەی ناسنامە کولتوورییەکان و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و ھەروەھا وەک ئامرازی پەروەردەیی خزمەت دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=Food Preparation: Cooking and Cooks |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.5040/9798400652615.ch-003 |journal=Food in Colonial and Federal America |پەڕەکان=٨٩–١٢٤|doi=10.5040/9798400652615.ch-003 |ژپنک=٩٧٩-٨-٤٠٠٦-٥٢٦١-٥|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|وێژە|خواردنەوە|خۆراک}} [[پۆل:خواردن و خواردنەوەکان]] [[پۆل:چێشتکەری]] [[پۆل:لێنان]] g0rrvbnuphpijkdgj8d39trwm2cjumq 0 294313 1573657 1573411 2026-04-08T12:04:55Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573657 wikitext text/x-wiki '''ترشی'''، کە بە '''ترش'''یش دەناسرێت، ھەستێکی [[تام|تامی بنەڕەتی]]یە کە لە ڕێگەی ئایۆنەکانی ھایدرۆجینی پێکھاتە ترشەکانەوە ھەستی پێ دەکرێت کە کارلێک لەگەڵ وەرگرەکانی گۆپکەی تامدا دەکەن، و ھەروەھا دەکرێت ئاماژە بێت بۆ کوالێتییەکی ناخۆش یان ترش لە تام، ڕەفتار، یان تۆنی دەنگدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rui Chang, Hang Waters |دوایین٢=Emily Liman |name-list-style=amp |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=A proton current drives action potentials in genetically identified sour taste cells |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |بەرگ=١٠٧|issue=51 |پەڕەکان=٢٢٣٢٠–٢٢٣٢٥|bibcode=2010PNAS..10722320C |doi=10.1073/pnas.1013664107 |pmc=٣٠٠٩٧٥٩|pmid=٢١٠٩٨٦٦٨|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ye W, Chang RB, Bushman JD, Tu YH, Mulhall EM, Wilson CE, Cooper AJ, Chick WS, Hill-Eubanks DC, Nelson MT, Kinnamon SC, Liman ER |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=The K+ channel KIR2.1 functions in tandem with proton influx to mediate sour taste transduction |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |بەرگ=١١٣|issue=2 |پەڕەکان=E٢٢٩–٢٣٨|bibcode=2016PNAS..113E.229Y |doi=10.1073/pnas.1514282112 |pmc=٤٧٢٠٣١٩|pmid=٢٦٦٢٧٧٢٠|doi-access=free}}</ref> ئەمە نیشانەیەکی ئاگادارکردنەوەیە بۆ خواردنێکی ئەگەری تێکچوو، ھەرچەندە لە ھەندێک بەرھەمی خۆراکیدا لە ڕێگەی [[شیرینی]]یەوە ھاوسەنگ دەکرێت، و پەیوەستە بە نزمبوونی ئاستی پی ئێچ.<ref name="McLaughlin&Margolskee">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=McLaughlin, Susan |دوایین٢=Margolskee, Rorbert F. |ڕێکەوت=تشرینی دووەم–کانوونی یەکەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=The Sense of Taste |journal=[[American Scientist]] |بەرگ=٨٢|issue=6 |پەڕەکان=٥٣٨–٥٤٥|bibcode=1994AmSci..82..538M}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:چێژکردن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 5ndzx2zg9vl5srf4n4d8rosn6cortoc 0 294314 1573650 1573457 2026-04-08T12:03:45Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573650 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''خورمای ھیندی''' ('''''Tamarindus indica''''') دارێکی پاقڵەمەنییە کە میوەی خوراک ھەڵدەگرێت کە ڕەسەنەکەی بۆ ئەفریقای کەمەرەیی دەگەڕێتەوە و لە [[ئاسیا]] خۆماڵی کراوە.<ref name="Morton">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morton, Julia F.|ناونیشان=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html|سەردێڕ=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates|بڵاوکەرەوە=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Purdue University]]|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٦٥٣٣٦٠-٧-٩|پەڕەکان=١١٥–١٢١|بەستەری نووسەر=Julia Morton}}</ref><ref name="El-Siddig">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Siddig|یەکەم=K.|ناونیشان=https://www.southampton.ac.uk/assets/imported/transforms/content-block/UsefulDownloads_Download/2A8DB4548C2146D7B5FEBD39B49B9727/Tamarindus%20indica.zip|سەردێڕ=''Fruits for the Future 1 - Tamarind:'' Tamarindus Indica L.|دوایین٢=Gunasena|یەکەم٢=H.P.M.|دوایین٣=Prasad|یەکەم٣=B.A.|دوایین٤=Pushpakumara|یەکەم٤=D.K.N.G.|دوایین٥=Ramana|یەکەم٥=K.V.R.|دوایین٦=Vijayanand|یەکەم٦=P.|دوایین٧=Williams|یەکەم٧=J.T.|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[International Centre for Underutilised Crops]], [[University of Southampton]]|ژپنک=٠-٨٥٤٣٢-٨٥٩-٩|editor-last=J.T. Williams|edition=Revised|شوێن=[[Southampton, UK]]|وتەگێڕانەوە=review: doi.10.1017/S0014479707005170 Cambridge University Press: 06 July 2007|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٥|display-editors=et al.}}</ref> ڕەگەزی ''Tamarindus'' تاکجۆرە، بەو مانایەی تەنھا ئەم جۆرە لەخۆدەگرێت. سەر بە خێزانی فاباسییە (Fabaceae). داری خورمای ھیندی [[میوە|میوەی]] قاوەیی و پاقڵەیی بەرھەم دەھێنێت کە ناوکەیەکی (Pulp) شیرین و تیژی تێدایە، کە لە چێشتخانەکانی جیھاندا بەکاردێت.<ref name="Morton">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morton, Julia F.|ناونیشان=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html|سەردێڕ=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates|بڵاوکەرەوە=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Purdue University]]|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٦٥٣٣٦٠-٧-٩|پەڕەکان=١١٥–١٢١|بەستەری نووسەر=Julia Morton}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMorton,_Julia_F.1987">[[Julia Morton|Morton, Julia F.]] (1987). </cite></ref> ھەروەھا ناوکەکەی لە [[پزیشکی کۆن|پزیشکیی نەریتی]] و وەک ڕەنگیش بەکاردێت.<ref name="Morton"/> تەختەکەی دەکرێت بۆ دارتاشی بەکاربھێنرێت، و ڕۆنی تۆوی خورمای ھیندی دەکرێت لە تۆوەکانی دەربھێنرێت. گەڵا گەنجەکانی لە چێشتلێنانی ھیندی و فلیپینیدا بەکاردەھێنرێن.<ref name="Morton"/> لەبەر ئەوەی خورمای ھیندی چەندین بەکارھێنانی ھەیە، لە سەرانسەری جیھان لە ناوچە کەمەرەیی و نیمچە کەمەرەیییەکاندا دەچێنرێت.<ref name="Morton"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] [[پۆل:بەھارات]] [[پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 3tyjh54vag52zhzyhjx50pjmvqhdyu7 1573714 1573650 2026-04-08T17:01:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ڕوەک|ڕوەک]] 1573714 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''خورمای ھیندی''' ('''''Tamarindus indica''''') دارێکی پاقڵەمەنییە کە میوەی خوراک ھەڵدەگرێت کە ڕەسەنەکەی بۆ ئەفریقای کەمەرەیی دەگەڕێتەوە و لە [[ئاسیا]] خۆماڵی کراوە.<ref name="Morton">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morton, Julia F.|ناونیشان=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html|سەردێڕ=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates|بڵاوکەرەوە=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Purdue University]]|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٦٥٣٣٦٠-٧-٩|پەڕەکان=١١٥–١٢١|بەستەری نووسەر=Julia Morton}}</ref><ref name="El-Siddig">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Siddig|یەکەم=K.|ناونیشان=https://www.southampton.ac.uk/assets/imported/transforms/content-block/UsefulDownloads_Download/2A8DB4548C2146D7B5FEBD39B49B9727/Tamarindus%20indica.zip|سەردێڕ=''Fruits for the Future 1 - Tamarind:'' Tamarindus Indica L.|دوایین٢=Gunasena|یەکەم٢=H.P.M.|دوایین٣=Prasad|یەکەم٣=B.A.|دوایین٤=Pushpakumara|یەکەم٤=D.K.N.G.|دوایین٥=Ramana|یەکەم٥=K.V.R.|دوایین٦=Vijayanand|یەکەم٦=P.|دوایین٧=Williams|یەکەم٧=J.T.|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[International Centre for Underutilised Crops]], [[University of Southampton]]|ژپنک=٠-٨٥٤٣٢-٨٥٩-٩|editor-last=J.T. Williams|edition=Revised|شوێن=[[Southampton, UK]]|وتەگێڕانەوە=review: doi.10.1017/S0014479707005170 Cambridge University Press: 06 July 2007|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٥|display-editors=et al.}}</ref> ڕەگەزی ''Tamarindus'' تاکجۆرە، بەو مانایەی تەنھا ئەم جۆرە لەخۆدەگرێت. سەر بە خێزانی فاباسییە (Fabaceae). داری خورمای ھیندی [[میوە|میوەی]] قاوەیی و پاقڵەیی بەرھەم دەھێنێت کە ناوکەیەکی (Pulp) شیرین و تیژی تێدایە، کە لە چێشتخانەکانی جیھاندا بەکاردێت.<ref name="Morton">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morton, Julia F.|ناونیشان=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html|سەردێڕ=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates|بڵاوکەرەوە=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products, [[Purdue University]]|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٦٥٣٣٦٠-٧-٩|پەڕەکان=١١٥–١٢١|بەستەری نووسەر=Julia Morton}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMorton,_Julia_F.1987">[[Julia Morton|Morton, Julia F.]] (1987). </cite></ref> ھەروەھا ناوکەکەی لە [[پزیشکی کۆن|پزیشکیی نەریتی]] و وەک ڕەنگیش بەکاردێت.<ref name="Morton"/> تەختەکەی دەکرێت بۆ دارتاشی بەکاربھێنرێت، و ڕۆنی تۆوی خورمای ھیندی دەکرێت لە تۆوەکانی دەربھێنرێت. گەڵا گەنجەکانی لە چێشتلێنانی ھیندی و فلیپینیدا بەکاردەھێنرێن.<ref name="Morton"/> لەبەر ئەوەی خورمای ھیندی چەندین بەکارھێنانی ھەیە، لە سەرانسەری جیھان لە ناوچە کەمەرەیی و نیمچە کەمەرەیییەکاندا دەچێنرێت.<ref name="Morton"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شریتی دەروازە|ڕوەک}} [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] [[پۆل:بەھارات]] [[پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 18g9zrr66nik3v3y836dfltnqjztra2 0 294316 1573651 1573456 2026-04-08T12:03:55Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573651 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''تامی سوێری''' یەکێکە لە [[تام|تامی بنەڕەتییەکان]]. وا دەردەکەوێت کە لە دوو پێکھاتە پێکبێت: ئاماژەیەکی کەمیی خوێ و ئاماژەیەکی زۆریی خوێ. ئاماژەی کەمیی خوێ ھەستکردن بە تامخۆشی بەرھەم دەھێنێت، لەکاتێکدا ئاماژەی زۆریی خوێ بە شێوەیەکی گشتی ھەستکردن بە «خوێی زۆر» بەرھەم دەھێنێت.<ref name="Taruno2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Taruno |یەکەم=Akiyuki |دوایین٢=Gordon |یەکەم٢=Michael D. |ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Molecular and Cellular Mechanisms of Salt Taste |journal=Annual Review of Physiology |بەرگ=٨٥|issue=1 |پەڕەکان=٢٥–٤٥|doi=10.1146/annurev-physiol-031522-075853 |pmid=٣٦٣٣٢٦٥٧|doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:چێژکردن]] gppr1iqzra05uus71s7y6kjbuuwk21j 0 294317 1573652 1573455 2026-04-08T12:04:05Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573652 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''مووشەکی پاڵنەری ڕەقی مەکۆکی بۆشایی''' (ئێس ئاڕ بی)یەکەم مووشەکی سووتەمەنی ڕەق بوو کە بۆ پاڵنانی سەرەکی لەسەر پێڕاگوێزێک بەکاربھێنرێت کە بۆ [[گەشتی ئاسمانی مرۆڤ]] بەکارھاتبێت.<ref name="SRB_rtf">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Dunbar |یەکەم=Brian |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130406193019/http://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> جووتێک لەوان ٨٥٪ی پاڵنانی [[مەکۆکی ئاسمانی|مەکۆکی بۆشایی]]یان لە کاتی ھەڵدان و بۆ دوو خولەکی یەکەمی سەرکەوتن دابین دەکرد. دوای تەواوبوونی سووتەمەنی، فڕێ دەدران، و بە پەرەشوت دەکەوتنە ناو زەریای ئەتڵەسی، لەوێ دەدۆزرانەوە، پشکنینیان بۆ دەکرا، نۆژەن دەکرانەوە، و [[پێڕاگوێزی ھەڵدانی دووبارە بەکارھاتوو|دووبارە بەکاردەھێنرانەوە]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} ca7wf1cz0ozgdpx847epn0rfbibuvgu 1573713 1573652 2026-04-08T17:01:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، [[دەروازە:فڕینی بۆشایی|فڕینی بۆشایی]] و [[دەروازە:وزە|وزە]] 1573713 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''مووشەکی پاڵنەری ڕەقی مەکۆکی بۆشایی''' (ئێس ئاڕ بی)یەکەم مووشەکی سووتەمەنی ڕەق بوو کە بۆ پاڵنانی سەرەکی لەسەر پێڕاگوێزێک بەکاربھێنرێت کە بۆ [[گەشتی ئاسمانی مرۆڤ]] بەکارھاتبێت.<ref name="SRB_rtf">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Dunbar |یەکەم=Brian |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130406193019/http://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> جووتێک لەوان ٨٥٪ی پاڵنانی [[مەکۆکی ئاسمانی|مەکۆکی بۆشایی]]یان لە کاتی ھەڵدان و بۆ دوو خولەکی یەکەمی سەرکەوتن دابین دەکرد. دوای تەواوبوونی سووتەمەنی، فڕێ دەدران، و بە پەرەشوت دەکەوتنە ناو زەریای ئەتڵەسی، لەوێ دەدۆزرانەوە، پشکنینیان بۆ دەکرا، نۆژەن دەکرانەوە، و [[پێڕاگوێزی ھەڵدانی دووبارە بەکارھاتوو|دووبارە بەکاردەھێنرانەوە]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی|وزە}} gfcf7c6mdfu6jtjm23tq2xi298eoxf3 1573766 1573713 2026-04-08T20:03:57Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573766 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''مووشەکی پاڵنەری ڕەقی مەکۆکی بۆشایی''' (ئێس ئاڕ بی)یەکەم مووشەکی سووتەمەنی ڕەق بوو کە بۆ پاڵنانی سەرەکی لەسەر پێڕاگوێزێک بەکاربھێنرێت کە بۆ [[گەشتی ئاسمانی مرۆڤ]] بەکارھاتبێت.<ref name="SRB_rtf">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Dunbar |یەکەم=Brian |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130406193019/http://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> جووتێک لەوان ٨٥٪ی پاڵنانی [[مەکۆکی ئاسمانی|مەکۆکی بۆشایی]]یان لە کاتی ھەڵدان و بۆ دوو خولەکی یەکەمی سەرکەوتن دابین دەکرد. دوای تەواوبوونی سووتەمەنی، فڕێ دەدران، و بە پەرەشوت دەکەوتنە ناو زەریای ئەتڵەسی، لەوێ دەدۆزرانەوە، پشکنینیان بۆ دەکرا، نۆژەن دەکرانەوە، و [[پێڕاگوێزی ھەڵدانی دووبارە بەکارھاتوو|دووبارە بەکاردەھێنرانەوە]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی|وزە}} 39z7hixk6rpcq5c4ghjq7e1owjhmg6v 0 294318 1573653 1573454 2026-04-08T12:04:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573653 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێس تی ئێس-١''' (سیستەمی گواستنەوەی بۆشایی-١)یەکەم [[فڕینی بۆشاییی خولگەیی]] بەرنامەی مەکۆکی بۆشاییی [[ناسا]] بوو. یەکەم خولگەیی، کۆڵۆمبیا، لە ١٢ی نیسانی ١٩٨١ ھەڵدرا، و لە ١٤ی نیسانی ١٩٨١ گەڕایەوە، ٥٤٫٥ کاتژمێر دواتر، دوای ئەوەی ٣٧ جار بە دەوری زەویدا سووڕایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nasa.gov/mission/sts-1/|سەردێڕ=STS-1 - NASA}}</ref> کۆڵۆمبیا تیمێکی دوو کەسی ھەڵگرتبوو—فەرماندە [[جۆ یۆنگ (کەشتیوان)|جۆن دەبلیوو. یۆنگ]] و فڕۆکەوان [[ڕۆبێرت کریپن|ڕۆبێرت ئێڵ. کریپن]]. ئەمە یەکەم گەشتی بۆشاییی مرۆیی ئەمریکی بوو لە دوای پڕۆژەی تاقیکردنەوەی ئەپۆڵۆ-سۆیوز (ئەی ئێس تی پی) لە ساڵی ١٩٧٥. ئێس تی ئێس-١ ھەروەھا یەکەم گەشتی تاقیکردنەوەی کەشتییەکی ئاسمانی نوێی ئەمریکی بوو بۆ ھەڵگرتنی تیمێک، ھەرچەندە پێش ئەوە تاقیکردنەوەی بەرگەھەوا (ئەی ئێڵ تی)ی خولگەیییەکە و تاقیکردنەوەی زەویی سیستەمی مەکۆکی بۆشایی کرابوو. ھەڵدانەکە لە ٢٠ەمین ساڵیادی ڤۆستۆک ١دا ڕوویدا، کە یەکەم گەشتی بۆشاییی مرۆڤ بوو، لەلایەن [[یوری گاگارین]] بۆ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ئەنجامدرا. ئەمە ڕێکەوتێک بوو نەک ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی ساڵیادەکە؛ کێشەیەکی تەکنیکی ڕێگری کردبوو لەوەی ئێس تی ئێس-١ دوو ڕۆژ زووتر ھەڵبدرێت، وەک ئەوەی پلانی بۆ داڕێژرابوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} lgp2m1il3hpzsvsnpmvr5dhyyonuhbf 1573712 1573653 2026-04-08T17:01:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، [[دەروازە:فڕینی بۆشایی|فڕینی بۆشایی]] و [[دەروازە:گەردوون|گەردوون]] 1573712 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێس تی ئێس-١''' (سیستەمی گواستنەوەی بۆشایی-١)یەکەم [[فڕینی بۆشاییی خولگەیی]] بەرنامەی مەکۆکی بۆشاییی [[ناسا]] بوو. یەکەم خولگەیی، کۆڵۆمبیا، لە ١٢ی نیسانی ١٩٨١ ھەڵدرا، و لە ١٤ی نیسانی ١٩٨١ گەڕایەوە، ٥٤٫٥ کاتژمێر دواتر، دوای ئەوەی ٣٧ جار بە دەوری زەویدا سووڕایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nasa.gov/mission/sts-1/|سەردێڕ=STS-1 - NASA}}</ref> کۆڵۆمبیا تیمێکی دوو کەسی ھەڵگرتبوو—فەرماندە [[جۆ یۆنگ (کەشتیوان)|جۆن دەبلیوو. یۆنگ]] و فڕۆکەوان [[ڕۆبێرت کریپن|ڕۆبێرت ئێڵ. کریپن]]. ئەمە یەکەم گەشتی بۆشاییی مرۆیی ئەمریکی بوو لە دوای پڕۆژەی تاقیکردنەوەی ئەپۆڵۆ-سۆیوز (ئەی ئێس تی پی) لە ساڵی ١٩٧٥. ئێس تی ئێس-١ ھەروەھا یەکەم گەشتی تاقیکردنەوەی کەشتییەکی ئاسمانی نوێی ئەمریکی بوو بۆ ھەڵگرتنی تیمێک، ھەرچەندە پێش ئەوە تاقیکردنەوەی بەرگەھەوا (ئەی ئێڵ تی)ی خولگەیییەکە و تاقیکردنەوەی زەویی سیستەمی مەکۆکی بۆشایی کرابوو. ھەڵدانەکە لە ٢٠ەمین ساڵیادی ڤۆستۆک ١دا ڕوویدا، کە یەکەم گەشتی بۆشاییی مرۆڤ بوو، لەلایەن [[یوری گاگارین]] بۆ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ئەنجامدرا. ئەمە ڕێکەوتێک بوو نەک ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی ساڵیادەکە؛ کێشەیەکی تەکنیکی ڕێگری کردبوو لەوەی ئێس تی ئێس-١ دوو ڕۆژ زووتر ھەڵبدرێت، وەک ئەوەی پلانی بۆ داڕێژرابوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی|گەردوون}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] awfc58zw4vcaha174kz0ffoppv16rhb 1573767 1573712 2026-04-08T20:04:07Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573767 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێس تی ئێس-١''' (سیستەمی گواستنەوەی بۆشایی-١)یەکەم [[فڕینی بۆشاییی خولگەیی]] بەرنامەی مەکۆکی بۆشاییی [[ناسا]] بوو. یەکەم خولگەیی، کۆڵۆمبیا، لە ١٢ی نیسانی ١٩٨١ ھەڵدرا، و لە ١٤ی نیسانی ١٩٨١ گەڕایەوە، ٥٤٫٥ کاتژمێر دواتر، دوای ئەوەی ٣٧ جار بە دەوری زەویدا سووڕایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nasa.gov/mission/sts-1/|سەردێڕ=STS-1 - NASA}}</ref> کۆڵۆمبیا تیمێکی دوو کەسی ھەڵگرتبوو—فەرماندە [[جۆ یۆنگ (کەشتیوان)|جۆن دەبلیوو. یۆنگ]] و فڕۆکەوان [[ڕۆبێرت کریپن|ڕۆبێرت ئێڵ. کریپن]]. ئەمە یەکەم گەشتی بۆشاییی مرۆیی ئەمریکی بوو لە دوای پڕۆژەی تاقیکردنەوەی ئەپۆڵۆ-سۆیوز (ئەی ئێس تی پی) لە ساڵی ١٩٧٥. ئێس تی ئێس-١ ھەروەھا یەکەم گەشتی تاقیکردنەوەی کەشتییەکی ئاسمانی نوێی ئەمریکی بوو بۆ ھەڵگرتنی تیمێک، ھەرچەندە پێش ئەوە تاقیکردنەوەی بەرگەھەوا (ئەی ئێڵ تی)ی خولگەیییەکە و تاقیکردنەوەی زەویی سیستەمی مەکۆکی بۆشایی کرابوو. ھەڵدانەکە لە ٢٠ەمین ساڵیادی ڤۆستۆک ١دا ڕوویدا، کە یەکەم گەشتی بۆشاییی مرۆڤ بوو، لەلایەن [[یوری گاگارین]] بۆ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ئەنجامدرا. ئەمە ڕێکەوتێک بوو نەک ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی ساڵیادەکە؛ کێشەیەکی تەکنیکی ڕێگری کردبوو لەوەی ئێس تی ئێس-١ دوو ڕۆژ زووتر ھەڵبدرێت، وەک ئەوەی پلانی بۆ داڕێژرابوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی|گەردوون}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] mwvu9wsuaromr8jaor4it3tlisgi72z 0 294319 1573732 1573453 2026-04-08T17:04:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:فڕینی بۆشایی|فڕینی بۆشایی]] 1573732 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ڤۆستۆک ١''' یەکەم فڕینی بۆشاییی بەرنامەی ڤۆستۆک و یەکەم [[گەشتی ئاسمانی مرۆڤ|فڕینی بۆشاییی خولگەیی مرۆیی]] بوو لە مێژوودا. [[کەپسوولی بۆشایی]]ی ڤۆستۆک ٣ کەی ئەی لە [[ناوەندی بۆشاییی بایکۆنور]] لە ١٢ی نیسانی ١٩٦١ ھەڵدرا، کە [[ئەستێرەگەڕ|کۆسمۆنۆتی]] سۆڤیەتی [[یوری گاگارین]]ی لەسەر بوو، کە کردییە یەکەم مرۆڤ کە بگاتە خێراییی خولگەیی بە دەوری زەویدا و [[خولگە|خولگەیەکی]] تەواو بە دەوری زەویدا تەواو بکات. [[فڕینی بۆشاییی خولگەیی|فڕینی بۆشاییی خولگەییەکە]] لە یەک خولگە بە دەوری زەویدا پێکھاتبوو کە بە بەرگەھەوای سەرەوەدا تێپەڕی لە نزمترین خاڵیدا کە {{Convert|169|km|mi nmi}} بوو. فڕینەکە ١٠٨ خولەکی خایاند لە ھەڵدانەوە تا نیشتنەوە. گاگارین بە جیا لە کەپسوولەکەی بە [[پەڕەشووت]] نیشتەوە سەر زەوی دوای ئەوەی لە بەرزیی {{Convert|7|km|ft}} خۆی ھەڵدایە دەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٧ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|فڕینی بۆشایی}} [[پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] [[پۆل:Articles with hAudio microformats]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] bvv4707ktc3aam7kr7svhtfeccflw3i 0 294320 1573824 1573452 2026-04-08T20:13:27Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573824 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئینتەرستەیت ٢٠٥''' ('''ئای-٢٠٥''') شاڕێگەیەکی ئینتەرستەیتی یارمەتیدەرە لە ناوچەی مێترۆپۆلیتانی پۆرتلاند لە [[ئۆریگن]] و [[واشینگتن (ویلایەت)|واشینگتن]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان. ڕێگاوبانە خێرایە باکوور-باشوورەکە وەک ڕێگەیەکی لادەر بۆ ئای-٥ لە درێژایی لای ڕۆژھەڵاتی [[پۆرتلاند، ئۆریگۆن|پۆرتلاند، ئۆریگن]]، و [[ڤانکوڤەر|ڤانکوڤەر، واشینگتن]] کار دەکات. لەگەڵ چەندین شاڕێگەی سەرەکی یەکدەبڕێت و خزمەت بە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی پۆرتلاند دەکات. ڕێگاوبانە خێرایەکە درێژییەکەی {{Convert|37|mi|km}} و لە ھەردوو کۆتایییەکەیەوە بە ئای-٥ دەبەسترێتەوە: لە باشوور لە توالاتین، ئۆریگن، و لە باکوور لە سامۆن کریک، واشینگتن. ئای-٢٠٥ بە شاڕێگەی یادی ڤێتێرنەکان و ڕێگای خێرای ڕۆژھەڵاتی پۆرتلاند ژمارە ٦٤ لە ئۆریگن ناونراوە (بڕوانە شاڕێگە و ڕێڕەوەکانی ئۆریگن). لە ئۆریگن سیتییەوە بۆ ڤانکوڤەر، ڕێڕەوەکە لە تەنیشت ڕێڕەوێکی فرە-بەکارھێنانی پاسکیل و پیادە، ھەروەھا بەشەکانی سیستەمی ھێڵی ئاسنی سووکی ماکس لە نێوان کلاکاما و باکووری ڕۆژھەڵاتی پۆرتلاند ھاوتەریبە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٧ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 1aqqe983ewc1oac285prgjwmtgod01t 0 294321 1573654 1573451 2026-04-08T12:04:25Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573654 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ناوچەی مێترۆپۆلیتانی پۆرتلاند''' [[ناوچەی گەورە|ناوچەیەکی مێترۆیە]] کە [[ناوچەی شارنشین|ناوەندەکەی]] لە [[ویلایەتەکانی ئەمریکا]]ی [[ئۆریگن]] و [[واشینگتن (ویلایەت)|واشینگتن]] دایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www2.census.gov/geo/maps/DC2020/UA20/UA_2020_WallMap.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2010-06-28/pdf/2010-15605.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> ٥ شاری سەرەکی ھەیە، گەورەترینیان [[پۆرتلاند، ئۆریگۆن|پۆرتلاند، ئۆریگن]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www2.census.gov/programs-surveys/metro-micro/geographies/reference-files/2020/delineation-files/list2_2020.xls |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> [[نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجە|نووسینگەی بەڕێوەبردن و بوودجەی]] ئەمریکا (ئۆ ئێم بی) بە ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی پۆرتلاند–ڤانکوڤەر–ھیڵسبۆرۆ، ئۆ ئاڕ–دەبلیوو ئەی دەیناسێنێت، کە ناوچەیەکی ئاماری مێترۆپۆلیتانییە و لەلایەن [[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (یو ئێس سی بی) و لایەنەکانی ترەوە بەکاردێت. ئۆ ئێم بی ناوچەکە بە پێکداتوو لە شارستانەکانی کلاکاما، کۆڵۆمبیا، مۆڵتنۆما، واشینگتن، و یامھیڵ لە ئۆریگن، و شارستانەکانی کلارک و سکامانیا لە واشینگتن پێناسە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://obamawhitehouse.archives.gov/omb/bulletins/fy2008/b08-01.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|وێبگە=[[Office of Management and Budget]] |پەڕە=٤٥|format=PDF |via=[[NARA|National Archives]]}}</ref> ناوچەکە ژمارەی دانیشتووانی ٢٬٥١٢٬٨٥٩ کەس بوو لە [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)|سەرژمێریی ٢٠٢٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]دا، کە زیادبوونێکی زیاتر لە ١٢٪ی لە ساڵی ٢٠١٠وە بەخۆوە بینیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pdx.edu/population-research/sites/g/files/znldhr3261/files/2021-08/MSA_Profiles.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 6op0ywpawu3352fn5p3a89ib7i4e777 1573773 1573654 2026-04-08T20:05:07Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573773 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ناوچەی مێترۆپۆلیتانی پۆرتلاند''' [[ناوچەی گەورە|ناوچەیەکی مێترۆیە]] کە [[ناوچەی شارنشین|ناوەندەکەی]] لە [[ویلایەتەکانی ئەمریکا]]ی [[ئۆریگن]] و [[واشینگتن (ویلایەت)|واشینگتن]] دایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www2.census.gov/geo/maps/DC2020/UA20/UA_2020_WallMap.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2010-06-28/pdf/2010-15605.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> ٥ شاری سەرەکی ھەیە، گەورەترینیان [[پۆرتلاند، ئۆریگۆن|پۆرتلاند، ئۆریگن]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www2.census.gov/programs-surveys/metro-micro/geographies/reference-files/2020/delineation-files/list2_2020.xls |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> [[نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجە|نووسینگەی بەڕێوەبردن و بوودجەی]] ئەمریکا (ئۆ ئێم بی) بە ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی پۆرتلاند–ڤانکوڤەر–ھیڵسبۆرۆ، ئۆ ئاڕ–دەبلیوو ئەی دەیناسێنێت، کە ناوچەیەکی ئاماری مێترۆپۆلیتانییە و لەلایەن [[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (یو ئێس سی بی) و لایەنەکانی ترەوە بەکاردێت. ئۆ ئێم بی ناوچەکە بە پێکداتوو لە شارستانەکانی کلاکاما، کۆڵۆمبیا، مۆڵتنۆما، واشینگتن، و یامھیڵ لە ئۆریگن، و شارستانەکانی کلارک و سکامانیا لە واشینگتن پێناسە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://obamawhitehouse.archives.gov/omb/bulletins/fy2008/b08-01.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|وێبگە=[[Office of Management and Budget]] |پەڕە=٤٥|format=PDF |via=[[NARA|National Archives]]}}</ref> ناوچەکە ژمارەی دانیشتووانی ٢٬٥١٢٬٨٥٩ کەس بوو لە [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)|سەرژمێریی ٢٠٢٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]دا، کە زیادبوونێکی زیاتر لە ١٢٪ی لە ساڵی ٢٠١٠وە بەخۆوە بینیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pdx.edu/population-research/sites/g/files/znldhr3261/files/2021-08/MSA_Profiles.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 1djb7eed3d9msu5xglpq858snw2ksd8 0 294322 1573655 1573450 2026-04-08T12:04:35Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573655 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، '''ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی''' ('''ئێم ئێس ئەی''') [[ھەرێم|ھەرێمێکی جوگرافی]]یە کە [[چڕیی دانیشتووان|چڕیی دانیشتووانێکی]] تا ڕادەیەک بەرزی لە [[ناوچەی شارنشین|ناوەندەکەیدا]] ھەیە و پەیوەندیی ئابووریی نزیکی لە سەرانسەری ناوچەکەدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/history/www/programs/geography/metropolitan_areas.html|سەردێڕ=History of the U.S. Census Bureau |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/about/glossary.html#par_textimage_7|سەردێڕ=Geography Program Glossary |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230710070124/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/about/glossary.html#par_textimage_7 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=United States Census Bureau}}</ref> ئەم جۆرە ناوچانە بە یاسایی وەک شار یان شارۆچکە تۆمار نەکراون و دابەشکردنی کارگێڕیی یاسایی نین وەک [[کاونتی (ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)|شارستانەکان]] یان کیانە جیاوازەکانی وەک [[ویلایەتەکانی ئەمریکا|ویلایەتەکان]]. لە ئەنجامدا، ھەندێک جار پێناسەی وردی [[ناوچەی گەورە|ناوچەیەکی مێترۆپۆلیتانی]] دیاریکراو لە نێوان سەرچاوەکاندا دەگۆڕێت. پێوەرە ئامارییەکانی ناوچەیەکی مێترۆپۆلیتانی ستاندارد لە ساڵی ١٩٤٩ پێناسە کران و لە ساڵی ١٩٨٣ وەک ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی دووبارە پێناسە کرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Caves|یەکەم=R. W.|ناونیشان=https://archive.org/details/encyclopediacity00cave|سەردێڕ=Encyclopedia of the City|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٥٢٢٥-٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/encyclopediacity٠٠cave/page/n٤٩٩ ٤٥٩]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ناوچە شارییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] fu4lcicccsw42xdv6drfkpwcfdab0mc 1573711 1573655 2026-04-08T17:01:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئامار|ئامار]]، [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1573711 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، '''ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی''' ('''ئێم ئێس ئەی''') [[ھەرێم|ھەرێمێکی جوگرافی]]یە کە [[چڕیی دانیشتووان|چڕیی دانیشتووانێکی]] تا ڕادەیەک بەرزی لە [[ناوچەی شارنشین|ناوەندەکەیدا]] ھەیە و پەیوەندیی ئابووریی نزیکی لە سەرانسەری ناوچەکەدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/history/www/programs/geography/metropolitan_areas.html|سەردێڕ=History of the U.S. Census Bureau |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/about/glossary.html#par_textimage_7|سەردێڕ=Geography Program Glossary |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230710070124/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/about/glossary.html#par_textimage_7 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=United States Census Bureau}}</ref> ئەم جۆرە ناوچانە بە یاسایی وەک شار یان شارۆچکە تۆمار نەکراون و دابەشکردنی کارگێڕیی یاسایی نین وەک [[کاونتی (ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)|شارستانەکان]] یان کیانە جیاوازەکانی وەک [[ویلایەتەکانی ئەمریکا|ویلایەتەکان]]. لە ئەنجامدا، ھەندێک جار پێناسەی وردی [[ناوچەی گەورە|ناوچەیەکی مێترۆپۆلیتانی]] دیاریکراو لە نێوان سەرچاوەکاندا دەگۆڕێت. پێوەرە ئامارییەکانی ناوچەیەکی مێترۆپۆلیتانی ستاندارد لە ساڵی ١٩٤٩ پێناسە کران و لە ساڵی ١٩٨٣ وەک ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی دووبارە پێناسە کرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Caves|یەکەم=R. W.|ناونیشان=https://archive.org/details/encyclopediacity00cave|سەردێڕ=Encyclopedia of the City|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٥٢٢٥-٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/encyclopediacity٠٠cave/page/n٤٩٩ ٤٥٩]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئامار|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|جوگرافیا}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ناوچە شارییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] 8ak1d8g1u77jupos29wx3mj1r29a16n 0 294323 1573643 1573540 2026-04-08T12:02:35Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573643 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=2023-24_Bhutanese_National_Assembly_election_-_First_round_results_by_constituency_(vote_share).svg }}ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانی لە [[بووتان]] لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ecb.bt/wp-content/uploads/2023/11/NotiEng_03112023.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kuenselonline.com/ecb-announces-national-assembly-poll-dates-2/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kuensel Online}}</ref> == پێشینە== لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان ٢٠١٨|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨]]دا، پارتێک کە پێشتر نوێنەرایەتی نەبوو بە ناوی «درۆک نیامرووپ تشۆگپا» (DNT) زۆرینەی کورسییەکانی بردەوە، و ڕێبەرەکەیان «لۆتای تشێرینگ» بوو بە [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]]. لە ماوەی نێوان ٢٠١٨–٢٠٢٣دا (DNT) چوار [[ھەڵبژاردنی لاوەکی]] بردەوە، کورسی «مۆنگگار»ی پاراست<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Namgyal |یەکەم١=Tshering |سەردێڕ=Mongar : Karma Lhamo wins with DNT |ناونیشان=https://kuenselonline.com/mongar-karma-lhamo-wins-with-dnt/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> و کورسییەکانی «چھۆکھۆر-تانگ»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Breaking: Dawa wins Chhoekhor-Tang bye-election |ناونیشان=https://kuenselonline.com/breaking-dawa-wins-chhoekhor-tang-bye-election/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> «نگانگلام»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Wangchuk |یەکەم١=Kelzang |سەردێڕ=Nganglam: DNT breaks DPT's hold in Nganglam |ناونیشان=https://kuenselonline.com/nganglam-dnt-breaks-dpts-hold-in-nganglam/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> و «خامدانگ-رامجار»ی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Dolkar |یەکەم١=Dechen |سەردێڕ=DNT wins Khamdang Ramjar bye-election |ناونیشان=https://kuenselonline.com/dnt-wins-khamdang-ramjar-bye-election/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> لە «درۆک فوێنسوم تشۆگپا» (DPT) بردەوە، کە دوو کورسی یەکەم قەڵای (DPT) بوون و ئەو پارتە پێشتر ھەرگیز نەیدۆڕاندبوون. لە ٢٠٢٢ و ٢٠٢٣دا دوو پارتی نوێ بۆ ڕکابەریکردن لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٣دا تۆمارکران «درۆک ثوێندرێل تشۆگپا» و «پارتی تێندرێلی بووتان». لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣دا «پارتی کوێن-نیامی بووتان» (BKP) ناوی خۆی سڕییەوە دوای چەند ساڵێک لە چالاکی کەم و سەختی لە دابینکردنی [[بودجە]] و دۆزینەوەی سەرۆکێکی نوێ بۆ پارتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Dolkar |یەکەم١=Dechen |سەردێڕ=BKP deregisters with ECB |ناونیشان=https://kuenselonline.com/bkp-deregisters-with-ecb/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> (BKP) لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان ٢٠١٨|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨]]دا پلەی چوارەمی بەدەستھێنابوو. == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 5ajhlq1ytzzi0x7dy7b1bxwx175i3no 1573686 1573643 2026-04-08T15:00:34Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1573686 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=2023-24_Bhutanese_National_Assembly_election_-_First_round_results_by_constituency_(vote_share).svg }}ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانی لە [[بووتان]] لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ecb.bt/wp-content/uploads/2023/11/NotiEng_03112023.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kuenselonline.com/ecb-announces-national-assembly-poll-dates-2/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kuensel Online}}</ref> == پێشینە== لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان ٢٠١٨|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨]]دا، پارتێک کە پێشتر نوێنەرایەتی نەبوو بە ناوی «درۆک نیامرووپ تشۆگپا» (DNT) زۆرینەی کورسییەکانی بردەوە، و ڕێبەرەکەیان «لۆتای تشێرینگ» بوو بە [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]]. لە ماوەی نێوان ٢٠١٨–٢٠٢٣دا (DNT) چوار [[ھەڵبژاردنی لاوەکی]] بردەوە، کورسی «مۆنگگار»ی پاراست<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Namgyal |یەکەم١=Tshering |سەردێڕ=Mongar : Karma Lhamo wins with DNT |ناونیشان=https://kuenselonline.com/mongar-karma-lhamo-wins-with-dnt/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> و کورسییەکانی «چھۆکھۆر-تانگ»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Breaking: Dawa wins Chhoekhor-Tang bye-election |ناونیشان=https://kuenselonline.com/breaking-dawa-wins-chhoekhor-tang-bye-election/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> «نگانگلام»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Wangchuk |یەکەم١=Kelzang |سەردێڕ=Nganglam: DNT breaks DPT's hold in Nganglam |ناونیشان=https://kuenselonline.com/nganglam-dnt-breaks-dpts-hold-in-nganglam/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> و «خامدانگ-رامجار»ی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Dolkar |یەکەم١=Dechen |سەردێڕ=DNT wins Khamdang Ramjar bye-election |ناونیشان=https://kuenselonline.com/dnt-wins-khamdang-ramjar-bye-election/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> لە «درۆک فوێنسوم تشۆگپا» (DPT) بردەوە، کە دوو کورسی یەکەم قەڵای (DPT) بوون و ئەو پارتە پێشتر ھەرگیز نەیدۆڕاندبوون. لە ٢٠٢٢ و ٢٠٢٣دا دوو پارتی نوێ بۆ ڕکابەریکردن لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٣دا تۆمارکران «درۆک ثوێندرێل تشۆگپا» و «پارتی تێندرێلی بووتان». لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣دا «پارتی کوێن-نیامی بووتان» (BKP) ناوی خۆی سڕییەوە دوای چەند ساڵێک لە چالاکی کەم و سەختی لە دابینکردنی [[بودجە]] و دۆزینەوەی سەرۆکێکی نوێ بۆ پارتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Dolkar |یەکەم١=Dechen |سەردێڕ=BKP deregisters with ECB |ناونیشان=https://kuenselonline.com/bkp-deregisters-with-ecb/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> (BKP) لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان ٢٠١٨|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨]]دا پلەی چوارەمی بەدەستھێنابوو. == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} 4y1z23at914mzvqwyqwteb8s6vnn4do 1573708 1573686 2026-04-08T17:00:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:دەیەی ٢٠٢٠|دەیەی ٢٠٢٠]] و [[دەروازە:زانستی سیاسەت|زانستی سیاسەت]] 1573708 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=2023-24_Bhutanese_National_Assembly_election_-_First_round_results_by_constituency_(vote_share).svg }}ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانی لە [[بووتان]] لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ecb.bt/wp-content/uploads/2023/11/NotiEng_03112023.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kuenselonline.com/ecb-announces-national-assembly-poll-dates-2/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kuensel Online}}</ref> == پێشینە== لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان ٢٠١٨|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨]]دا، پارتێک کە پێشتر نوێنەرایەتی نەبوو بە ناوی «درۆک نیامرووپ تشۆگپا» (DNT) زۆرینەی کورسییەکانی بردەوە، و ڕێبەرەکەیان «لۆتای تشێرینگ» بوو بە [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]]. لە ماوەی نێوان ٢٠١٨–٢٠٢٣دا (DNT) چوار [[ھەڵبژاردنی لاوەکی]] بردەوە، کورسی «مۆنگگار»ی پاراست<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Namgyal |یەکەم١=Tshering |سەردێڕ=Mongar : Karma Lhamo wins with DNT |ناونیشان=https://kuenselonline.com/mongar-karma-lhamo-wins-with-dnt/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> و کورسییەکانی «چھۆکھۆر-تانگ»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Breaking: Dawa wins Chhoekhor-Tang bye-election |ناونیشان=https://kuenselonline.com/breaking-dawa-wins-chhoekhor-tang-bye-election/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> «نگانگلام»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Wangchuk |یەکەم١=Kelzang |سەردێڕ=Nganglam: DNT breaks DPT's hold in Nganglam |ناونیشان=https://kuenselonline.com/nganglam-dnt-breaks-dpts-hold-in-nganglam/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> و «خامدانگ-رامجار»ی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Dolkar |یەکەم١=Dechen |سەردێڕ=DNT wins Khamdang Ramjar bye-election |ناونیشان=https://kuenselonline.com/dnt-wins-khamdang-ramjar-bye-election/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> لە «درۆک فوێنسوم تشۆگپا» (DPT) بردەوە، کە دوو کورسی یەکەم قەڵای (DPT) بوون و ئەو پارتە پێشتر ھەرگیز نەیدۆڕاندبوون. لە ٢٠٢٢ و ٢٠٢٣دا دوو پارتی نوێ بۆ ڕکابەریکردن لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٣دا تۆمارکران «درۆک ثوێندرێل تشۆگپا» و «پارتی تێندرێلی بووتان». لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣دا «پارتی کوێن-نیامی بووتان» (BKP) ناوی خۆی سڕییەوە دوای چەند ساڵێک لە چالاکی کەم و سەختی لە دابینکردنی [[بودجە]] و دۆزینەوەی سەرۆکێکی نوێ بۆ پارتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Dolkar |یەکەم١=Dechen |سەردێڕ=BKP deregisters with ECB |ناونیشان=https://kuenselonline.com/bkp-deregisters-with-ecb/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> (BKP) لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان ٢٠١٨|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨]]دا پلەی چوارەمی بەدەستھێنابوو. == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|دەیەی ٢٠٢٠|زانستی سیاسەت}} qkhdmldrzadmwv3kxto2w1pd37z1cqe 1573770 1573708 2026-04-08T20:04:37Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573770 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=2023-24_Bhutanese_National_Assembly_election_-_First_round_results_by_constituency_(vote_share).svg }}ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانی لە [[بووتان]] لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ و ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ecb.bt/wp-content/uploads/2023/11/NotiEng_03112023.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kuenselonline.com/ecb-announces-national-assembly-poll-dates-2/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kuensel Online}}</ref> == پێشینە== لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان ٢٠١٨|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨]]دا، پارتێک کە پێشتر نوێنەرایەتی نەبوو بە ناوی «درۆک نیامرووپ تشۆگپا» (DNT) زۆرینەی کورسییەکانی بردەوە، و ڕێبەرەکەیان «لۆتای تشێرینگ» بوو بە [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]]. لە ماوەی نێوان ٢٠١٨–٢٠٢٣دا (DNT) چوار [[ھەڵبژاردنی لاوەکی]] بردەوە، کورسی «مۆنگگار»ی پاراست<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Namgyal |یەکەم١=Tshering |سەردێڕ=Mongar : Karma Lhamo wins with DNT |ناونیشان=https://kuenselonline.com/mongar-karma-lhamo-wins-with-dnt/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> و کورسییەکانی «چھۆکھۆر-تانگ»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Breaking: Dawa wins Chhoekhor-Tang bye-election |ناونیشان=https://kuenselonline.com/breaking-dawa-wins-chhoekhor-tang-bye-election/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> «نگانگلام»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Wangchuk |یەکەم١=Kelzang |سەردێڕ=Nganglam: DNT breaks DPT's hold in Nganglam |ناونیشان=https://kuenselonline.com/nganglam-dnt-breaks-dpts-hold-in-nganglam/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> و «خامدانگ-رامجار»ی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Dolkar |یەکەم١=Dechen |سەردێڕ=DNT wins Khamdang Ramjar bye-election |ناونیشان=https://kuenselonline.com/dnt-wins-khamdang-ramjar-bye-election/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> لە «درۆک فوێنسوم تشۆگپا» (DPT) بردەوە، کە دوو کورسی یەکەم قەڵای (DPT) بوون و ئەو پارتە پێشتر ھەرگیز نەیدۆڕاندبوون. لە ٢٠٢٢ و ٢٠٢٣دا دوو پارتی نوێ بۆ ڕکابەریکردن لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٣دا تۆمارکران «درۆک ثوێندرێل تشۆگپا» و «پارتی تێندرێلی بووتان». لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣دا «پارتی کوێن-نیامی بووتان» (BKP) ناوی خۆی سڕییەوە دوای چەند ساڵێک لە چالاکی کەم و سەختی لە دابینکردنی [[بودجە]] و دۆزینەوەی سەرۆکێکی نوێ بۆ پارتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Dolkar |یەکەم١=Dechen |سەردێڕ=BKP deregisters with ECB |ناونیشان=https://kuenselonline.com/bkp-deregisters-with-ecb/ |وێبگە=Kuensel |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> (BKP) لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان ٢٠١٨|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨]]دا پلەی چوارەمی بەدەستھێنابوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|دەیەی ٢٠٢٠|زانستی سیاسەت}} 1j6sisiblhs4xkvzg5h3dwu5yns89gx 0 294324 1573644 1573539 2026-04-08T12:02:45Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573644 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = عەکار | native_name = {{langx|ar|محافظة عكار}} | settlement_type = [[پارێزگاکانی لوبنان|پارێزگا]] | image_skyline = Berkayl.jpg | image_caption = بێرکایێل، پارێزگای عەکار | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = Akkar in Lebanon 2020.svg | map_caption = شوێنی پارێزگای عەکار لە لوبنان | pushpin_map = | coordinates = | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Lebanon}} | subdivision_type1 = [[قەزاکانی لوبنان|قەزا]] | subdivision_name1 = [[قەزای عەکار]] | subdivision_type2 = [[شارەوانییەکانی لوبنان|شارەوانییەکان]] | subdivision_name2 = | established_title = ڕاگەیەندراو لە ڕۆژنامەی فەرمی | established_date = ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٣ | seat_type = پایتەخت | seat = [[حەلبا، لوبنان|حەلبا]] | leader_party = | leader_title = پارێزگار | leader_name = عیماد لەباکی ([[سیاسەتەوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]]) | area_footnotes = <ref name=profile2015>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://data2.unhcr.org/fr/documents/download/44893 |سەردێڕ=Akkar Governorate Profile |بڵاوکەرەوە=[[UNHCR]] |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> <!-- square kilometers -->| area_total_km2 = ٧٨٨٫٤ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_est_footnotes = <ref name=citypop>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brinkhoff |یەکەم=Thomas |ناونیشان=https://www.citypopulation.de/en/lebanon/admin/ |سەردێڕ=Lebanon: Administrative Division |وێبگە=City Population |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> | population_est = ٤٢٣٥٩٦ | pop_est_as_of = ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[کاتی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا|EET]] | utc_offset1 = +٢ | timezone1_DST = [[کاتی ھاوینەی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا|EEST]] | utc_offset1_DST = +٣ | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''پارێزگای عەکار''' ({{langx|ar|محافظة عكار}}) باکووریترین [[پارێزگاکانی لوبنان|پارێزگا]]ی [[لوبنان]]ە. لە یەک [[قەزاکانی لوبنان|قەزا]]ی [[قەزای عەکار|عەکار]] پێکدێت،<ref name=localiban>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.localiban.org/rubrique893.html |سەردێڕ=Mohafazah de Aakkar |بڵاوکەرەوە=Localiban |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170926190837/http://www.localiban.org/rubrique893.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە ئەویش دابەش دەبێت بۆ ١٢١ شارەوانی.<ref name=profile2015/> پایتەختەکەی لە [[حەلبا، لوبنان|حەلبا]]یە.<ref name=localiban/> ڕووبەری ٧٨٨ کم٢ دادەپۆشێت<ref name=profile2015/> و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]، لە باشوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای باکوور]]، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[پارێزگای بەعلبەک-ھێرمێل]]، و لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[پارێزگاکانی سووریا|پارێزگا]]کانی [[پارێزگای تەرتووس|تەرتووس]] و [[پارێزگای حومس|حومس]]ی [[سووریا]] ھاوسنوورە. دەشتی کەنار دەریای ڕۆژاوای پارێزگاکە دووەم گەورەترین ناوچەی کشتوکاڵیی لوبنانە لە دوای [[دۆڵی بیقاع]]، لە کاتێکدا لە ڕۆژھەڵاتدا چیا پڕ لە دارستانەکان ھەن کە بۆ پاراستنیان وەک پارکێکی نیشتمانی لەبەرچاو گیراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mada.org.lb/Content/Actives/MADA_Recources/122/FilePDF_122.pdf |سەردێڕ=Towards a National Park in Upper Akkar |بڵاوکەرەوە=Mada |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160913183101/http://mada.org.lb/Content/Actives/MADA_Recources/122/FilePDF_122.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[کۆمیساریی باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان]] (UNHCR) ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکەی لە ساڵی ٢٠١٥دا بە ٣٨٩،٨٩٩ کەس خەمڵاندووە، لەوانەش ١٠٦،٩٣٥ پەنابەری تۆمارکراوی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]] و ١٩،٤٠٤ پەنابەری [[کەمپەکانی پەنابەرانی فەلەستینی|فەلەستینی]].<ref name=profile2015/> دانیشتووانەکەی زۆربەیان [[ئیسلامی سوننە لە لوبنان|موسڵمانی سوننە]]ن لە دەوروبەری ٧٠-٧٥٪، لەگەڵ کەمینەیەک لە پێکھاتە [[مەسیحییەت لە لوبنان|مەسیحی]] و [[عەلەوی (مەزھەب)|عەلەوییەکان]] و زۆر کەم [[ئیسلامی شیعە لە لوبنان|شیعە]].<ref name=profile2015/> عەکار کەمترین پارێزگای لوبنانە کە شارستانی بووبێت، کە ٨٠٪ی دانیشتووانەکەی لە ناوچە گوندنشینەکاندا دەژین.<ref name="mada">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mouchref |یەکەم=Aicha |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Forgotten Akkar: Socio-Economic Reality of the Akkar Region |ناونیشان=https://civilsociety-centre.org/sites/default/files/resources/MADA_Forgotten_Akkar_SocioEconomicReality_Jan08.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Civil Society Knowledge Center |بڵاوکەرەوە=Mada}}</ref> پارێزگای عەکار بە دەرچوونی یاسای ٥٢٢ لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٣ دروست کرا، کە تێیدا قەزای عەکار لە [[پارێزگای باکوور]] جیاکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.localiban.org/rubrique394.html |سەردێڕ=Territorial administration of Lebanon |بڵاوکەرەوە=Localiban |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181008101536/http://www.localiban.org/rubrique394.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جێبەجێکردنی ناوچە نوێیەکە تەنھا لە ساڵی ٢٠١٤ بە دانانی یەکەم و ئێستای پارێزگار، [[عیماد لەباکی]] دەستی پێکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.naharnet.com/stories/en/128994 |سەردێڕ=Cabinet Appoints 5 New Governors, Accepts Qaloush's Resignation |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Naharnet]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> و تا ساڵی ٢٠١٧ بە ناتەواوی ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Obeid |یەکەم=Ghinwa |ناونیشان=http://www.pressreader.com/lebanon/the-daily-star-lebanon/20170209/281569470470909 |سەردێڕ=Akkar governorate in dire need of security and development |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> عەکار کە لە مێژووەوە لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە پەراوێزخراوە و پشتگوێ خراوە، ھەژارترین ناوچەی لوبنانە و بەرزترین ڕێژەی نەخوێندەواریی لە وڵاتەکەدا ھەیە، و بەدەست نەبوونی ژێرخان و خزمەتگوزارییە سەرەتایییەکانەوە دەیناڵێنێت.<ref name=mada/> ھاتنی ئەمدواییەی پەنابەرانی سووری ئەم کێشانەی خراپتر کردووە، بە جۆرێک ڕێژەی بێکاری لە پارێزگاکەدا لە ساڵی ٢٠١٥دا گەیشتووەتە نزیکەی ٦٠٪.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.unhcr.org/syrianrefugees/download.php?id=11606 |سەردێڕ=North and Akkar Governorates Profile |بڵاوکەرەوە=[[UNHCR]] |ڕێکەوت=٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171226023008/http://data.unhcr.org/syrianrefugees/download.php?id=11606 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] 1rmmnxks1yqfx68iw2wv858uy3uy9zj 1573716 1573644 2026-04-08T17:02:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1573716 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = عەکار | native_name = {{langx|ar|محافظة عكار}} | settlement_type = [[پارێزگاکانی لوبنان|پارێزگا]] | image_skyline = Berkayl.jpg | image_caption = بێرکایێل، پارێزگای عەکار | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = Akkar in Lebanon 2020.svg | map_caption = شوێنی پارێزگای عەکار لە لوبنان | pushpin_map = | coordinates = | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Lebanon}} | subdivision_type1 = [[قەزاکانی لوبنان|قەزا]] | subdivision_name1 = [[قەزای عەکار]] | subdivision_type2 = [[شارەوانییەکانی لوبنان|شارەوانییەکان]] | subdivision_name2 = | established_title = ڕاگەیەندراو لە ڕۆژنامەی فەرمی | established_date = ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٣ | seat_type = پایتەخت | seat = [[حەلبا، لوبنان|حەلبا]] | leader_party = | leader_title = پارێزگار | leader_name = عیماد لەباکی ([[سیاسەتەوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]]) | area_footnotes = <ref name=profile2015>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://data2.unhcr.org/fr/documents/download/44893 |سەردێڕ=Akkar Governorate Profile |بڵاوکەرەوە=[[UNHCR]] |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> <!-- square kilometers -->| area_total_km2 = ٧٨٨٫٤ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_est_footnotes = <ref name=citypop>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brinkhoff |یەکەم=Thomas |ناونیشان=https://www.citypopulation.de/en/lebanon/admin/ |سەردێڕ=Lebanon: Administrative Division |وێبگە=City Population |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> | population_est = ٤٢٣٥٩٦ | pop_est_as_of = ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[کاتی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا|EET]] | utc_offset1 = +٢ | timezone1_DST = [[کاتی ھاوینەی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا|EEST]] | utc_offset1_DST = +٣ | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''پارێزگای عەکار''' ({{langx|ar|محافظة عكار}}) باکووریترین [[پارێزگاکانی لوبنان|پارێزگا]]ی [[لوبنان]]ە. لە یەک [[قەزاکانی لوبنان|قەزا]]ی [[قەزای عەکار|عەکار]] پێکدێت،<ref name=localiban>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.localiban.org/rubrique893.html |سەردێڕ=Mohafazah de Aakkar |بڵاوکەرەوە=Localiban |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170926190837/http://www.localiban.org/rubrique893.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە ئەویش دابەش دەبێت بۆ ١٢١ شارەوانی.<ref name=profile2015/> پایتەختەکەی لە [[حەلبا، لوبنان|حەلبا]]یە.<ref name=localiban/> ڕووبەری ٧٨٨ کم٢ دادەپۆشێت<ref name=profile2015/> و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]، لە باشوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای باکوور]]، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[پارێزگای بەعلبەک-ھێرمێل]]، و لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[پارێزگاکانی سووریا|پارێزگا]]کانی [[پارێزگای تەرتووس|تەرتووس]] و [[پارێزگای حومس|حومس]]ی [[سووریا]] ھاوسنوورە. دەشتی کەنار دەریای ڕۆژاوای پارێزگاکە دووەم گەورەترین ناوچەی کشتوکاڵیی لوبنانە لە دوای [[دۆڵی بیقاع]]، لە کاتێکدا لە ڕۆژھەڵاتدا چیا پڕ لە دارستانەکان ھەن کە بۆ پاراستنیان وەک پارکێکی نیشتمانی لەبەرچاو گیراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mada.org.lb/Content/Actives/MADA_Recources/122/FilePDF_122.pdf |سەردێڕ=Towards a National Park in Upper Akkar |بڵاوکەرەوە=Mada |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160913183101/http://mada.org.lb/Content/Actives/MADA_Recources/122/FilePDF_122.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[کۆمیساریی باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان]] (UNHCR) ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکەی لە ساڵی ٢٠١٥دا بە ٣٨٩،٨٩٩ کەس خەمڵاندووە، لەوانەش ١٠٦،٩٣٥ پەنابەری تۆمارکراوی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]] و ١٩،٤٠٤ پەنابەری [[کەمپەکانی پەنابەرانی فەلەستینی|فەلەستینی]].<ref name=profile2015/> دانیشتووانەکەی زۆربەیان [[ئیسلامی سوننە لە لوبنان|موسڵمانی سوننە]]ن لە دەوروبەری ٧٠-٧٥٪، لەگەڵ کەمینەیەک لە پێکھاتە [[مەسیحییەت لە لوبنان|مەسیحی]] و [[عەلەوی (مەزھەب)|عەلەوییەکان]] و زۆر کەم [[ئیسلامی شیعە لە لوبنان|شیعە]].<ref name=profile2015/> عەکار کەمترین پارێزگای لوبنانە کە شارستانی بووبێت، کە ٨٠٪ی دانیشتووانەکەی لە ناوچە گوندنشینەکاندا دەژین.<ref name="mada">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mouchref |یەکەم=Aicha |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Forgotten Akkar: Socio-Economic Reality of the Akkar Region |ناونیشان=https://civilsociety-centre.org/sites/default/files/resources/MADA_Forgotten_Akkar_SocioEconomicReality_Jan08.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Civil Society Knowledge Center |بڵاوکەرەوە=Mada}}</ref> پارێزگای عەکار بە دەرچوونی یاسای ٥٢٢ لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٣ دروست کرا، کە تێیدا قەزای عەکار لە [[پارێزگای باکوور]] جیاکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.localiban.org/rubrique394.html |سەردێڕ=Territorial administration of Lebanon |بڵاوکەرەوە=Localiban |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181008101536/http://www.localiban.org/rubrique394.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جێبەجێکردنی ناوچە نوێیەکە تەنھا لە ساڵی ٢٠١٤ بە دانانی یەکەم و ئێستای پارێزگار، [[عیماد لەباکی]] دەستی پێکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.naharnet.com/stories/en/128994 |سەردێڕ=Cabinet Appoints 5 New Governors, Accepts Qaloush's Resignation |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Naharnet]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> و تا ساڵی ٢٠١٧ بە ناتەواوی ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Obeid |یەکەم=Ghinwa |ناونیشان=http://www.pressreader.com/lebanon/the-daily-star-lebanon/20170209/281569470470909 |سەردێڕ=Akkar governorate in dire need of security and development |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> عەکار کە لە مێژووەوە لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە پەراوێزخراوە و پشتگوێ خراوە، ھەژارترین ناوچەی لوبنانە و بەرزترین ڕێژەی نەخوێندەواریی لە وڵاتەکەدا ھەیە، و بەدەست نەبوونی ژێرخان و خزمەتگوزارییە سەرەتایییەکانەوە دەیناڵێنێت.<ref name=mada/> ھاتنی ئەمدواییەی پەنابەرانی سووری ئەم کێشانەی خراپتر کردووە، بە جۆرێک ڕێژەی بێکاری لە پارێزگاکەدا لە ساڵی ٢٠١٥دا گەیشتووەتە نزیکەی ٦٠٪.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.unhcr.org/syrianrefugees/download.php?id=11606 |سەردێڕ=North and Akkar Governorates Profile |بڵاوکەرەوە=[[UNHCR]] |ڕێکەوت=٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171226023008/http://data.unhcr.org/syrianrefugees/download.php?id=11606 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] q3tym9nd0lypiqfkukiq9owb5hg6ggh 1573765 1573716 2026-04-08T20:03:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573765 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = عەکار | native_name = {{langx|ar|محافظة عكار}} | settlement_type = [[پارێزگاکانی لوبنان|پارێزگا]] | image_skyline = Berkayl.jpg | image_caption = بێرکایێل، پارێزگای عەکار | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = Akkar in Lebanon 2020.svg | map_caption = شوێنی پارێزگای عەکار لە لوبنان | pushpin_map = | coordinates = | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Lebanon}} | subdivision_type1 = [[قەزاکانی لوبنان|قەزا]] | subdivision_name1 = [[قەزای عەکار]] | subdivision_type2 = [[شارەوانییەکانی لوبنان|شارەوانییەکان]] | subdivision_name2 = | established_title = ڕاگەیەندراو لە ڕۆژنامەی فەرمی | established_date = ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٣ | seat_type = پایتەخت | seat = [[حەلبا، لوبنان|حەلبا]] | leader_party = | leader_title = پارێزگار | leader_name = عیماد لەباکی ([[سیاسەتەوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]]) | area_footnotes = <ref name=profile2015>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://data2.unhcr.org/fr/documents/download/44893 |سەردێڕ=Akkar Governorate Profile |بڵاوکەرەوە=[[UNHCR]] |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> <!-- square kilometers -->| area_total_km2 = ٧٨٨٫٤ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | pop_est_footnotes = <ref name=citypop>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brinkhoff |یەکەم=Thomas |ناونیشان=https://www.citypopulation.de/en/lebanon/admin/ |سەردێڕ=Lebanon: Administrative Division |وێبگە=City Population |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> | population_est = ٤٢٣٥٩٦ | pop_est_as_of = ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[کاتی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا|EET]] | utc_offset1 = +٢ | timezone1_DST = [[کاتی ھاوینەی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا|EEST]] | utc_offset1_DST = +٣ | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''پارێزگای عەکار''' ({{langx|ar|محافظة عكار}}) باکووریترین [[پارێزگاکانی لوبنان|پارێزگا]]ی [[لوبنان]]ە. لە یەک [[قەزاکانی لوبنان|قەزا]]ی [[قەزای عەکار|عەکار]] پێکدێت،<ref name=localiban>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.localiban.org/rubrique893.html |سەردێڕ=Mohafazah de Aakkar |بڵاوکەرەوە=Localiban |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170926190837/http://www.localiban.org/rubrique893.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە ئەویش دابەش دەبێت بۆ ١٢١ شارەوانی.<ref name=profile2015/> پایتەختەکەی لە [[حەلبا، لوبنان|حەلبا]]یە.<ref name=localiban/> ڕووبەری ٧٨٨ کم٢ دادەپۆشێت<ref name=profile2015/> و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]، لە باشوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای باکوور]]، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[پارێزگای بەعلبەک-ھێرمێل]]، و لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[پارێزگاکانی سووریا|پارێزگا]]کانی [[پارێزگای تەرتووس|تەرتووس]] و [[پارێزگای حومس|حومس]]ی [[سووریا]] ھاوسنوورە. دەشتی کەنار دەریای ڕۆژاوای پارێزگاکە دووەم گەورەترین ناوچەی کشتوکاڵیی لوبنانە لە دوای [[دۆڵی بیقاع]]، لە کاتێکدا لە ڕۆژھەڵاتدا چیا پڕ لە دارستانەکان ھەن کە بۆ پاراستنیان وەک پارکێکی نیشتمانی لەبەرچاو گیراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mada.org.lb/Content/Actives/MADA_Recources/122/FilePDF_122.pdf |سەردێڕ=Towards a National Park in Upper Akkar |بڵاوکەرەوە=Mada |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160913183101/http://mada.org.lb/Content/Actives/MADA_Recources/122/FilePDF_122.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[کۆمیساریی باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان]] (UNHCR) ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکەی لە ساڵی ٢٠١٥دا بە ٣٨٩،٨٩٩ کەس خەمڵاندووە، لەوانەش ١٠٦،٩٣٥ پەنابەری تۆمارکراوی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]] و ١٩،٤٠٤ پەنابەری [[کەمپەکانی پەنابەرانی فەلەستینی|فەلەستینی]].<ref name=profile2015/> دانیشتووانەکەی زۆربەیان [[ئیسلامی سوننە لە لوبنان|موسڵمانی سوننە]]ن لە دەوروبەری ٧٠-٧٥٪، لەگەڵ کەمینەیەک لە پێکھاتە [[مەسیحییەت لە لوبنان|مەسیحی]] و [[عەلەوی (مەزھەب)|عەلەوییەکان]] و زۆر کەم [[ئیسلامی شیعە لە لوبنان|شیعە]].<ref name=profile2015/> عەکار کەمترین پارێزگای لوبنانە کە شارستانی بووبێت، کە ٨٠٪ی دانیشتووانەکەی لە ناوچە گوندنشینەکاندا دەژین.<ref name="mada">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mouchref |یەکەم=Aicha |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Forgotten Akkar: Socio-Economic Reality of the Akkar Region |ناونیشان=https://civilsociety-centre.org/sites/default/files/resources/MADA_Forgotten_Akkar_SocioEconomicReality_Jan08.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Civil Society Knowledge Center |بڵاوکەرەوە=Mada}}</ref> پارێزگای عەکار بە دەرچوونی یاسای ٥٢٢ لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٣ دروست کرا، کە تێیدا قەزای عەکار لە [[پارێزگای باکوور]] جیاکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.localiban.org/rubrique394.html |سەردێڕ=Territorial administration of Lebanon |بڵاوکەرەوە=Localiban |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181008101536/http://www.localiban.org/rubrique394.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جێبەجێکردنی ناوچە نوێیەکە تەنھا لە ساڵی ٢٠١٤ بە دانانی یەکەم و ئێستای پارێزگار، [[عیماد لەباکی]] دەستی پێکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.naharnet.com/stories/en/128994 |سەردێڕ=Cabinet Appoints 5 New Governors, Accepts Qaloush's Resignation |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Naharnet]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> و تا ساڵی ٢٠١٧ بە ناتەواوی ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Obeid |یەکەم=Ghinwa |ناونیشان=http://www.pressreader.com/lebanon/the-daily-star-lebanon/20170209/281569470470909 |سەردێڕ=Akkar governorate in dire need of security and development |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> عەکار کە لە مێژووەوە لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە پەراوێزخراوە و پشتگوێ خراوە، ھەژارترین ناوچەی لوبنانە و بەرزترین ڕێژەی نەخوێندەواریی لە وڵاتەکەدا ھەیە، و بەدەست نەبوونی ژێرخان و خزمەتگوزارییە سەرەتایییەکانەوە دەیناڵێنێت.<ref name=mada/> ھاتنی ئەمدواییەی پەنابەرانی سووری ئەم کێشانەی خراپتر کردووە، بە جۆرێک ڕێژەی بێکاری لە پارێزگاکەدا لە ساڵی ٢٠١٥دا گەیشتووەتە نزیکەی ٦٠٪.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.unhcr.org/syrianrefugees/download.php?id=11606 |سەردێڕ=North and Akkar Governorates Profile |بڵاوکەرەوە=[[UNHCR]] |ڕێکەوت=٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171226023008/http://data.unhcr.org/syrianrefugees/download.php?id=11606 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} eotia3a56yy69a9b07n0a1bh3oykepj 0 294325 1573690 1573569 2026-04-08T15:01:14Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1573690 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتماینی لە ساڵی ٢٠١٨ لە [[بووتان]] بەڕێوەچوو؛ خولی یەکەم لە ١٥ی ئەیلوول و خولی دووەم لە ١٨ی تشرینی یەکەم بەڕێوەچوو.<ref>[https://wap.business-standard.com/article/news-ians/bhutan-announces-dates-for-3rd-general-elections-118081900468_1.html Bhutan announces dates for 3rd general elections] Business Standard, 19 August 2018</ref> [[پارتی دیموکراتی گەل (بووتان)|پارتی دیموکراتی گەل]]ی دەسەڵاتداری [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]]ی پێشوو [[تشرینگ تۆبگای]] لە خولی یەکەمی دەنگداندا پلەی سێیەمی بەدەستھێنا، بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو نەیتووانی سەرکەوێت بۆ خولی دووەم و ئەمەش بووە ھۆی لەدەستدانی تەواوی ٣٢ کورسییەکەی.<ref>[https://www.thehindu.com/news/international/bhutan-pms-party-ousted-in-election/article24957312.ece Bhutan PM's party ousted in election] The Hindu, 15 September 2018</ref> خولی دووەم کێبڕکێیەک بوو لە نێوان [[درووک فویونسووم تسۆگپا]]، تەنھا پارتەکەی تری خاوەن نوێنەرایەتی پەرلەمانی، و [[درووک نیامرووپ تسۆگپا]]ی بێ نوێنەرایەتی، کە زۆرترین دەنگی لە خولی یەکەمدا بەدەستھێنابوو. == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} rldivdi3xq4mgk9kzbo80e61sl9px6l 1573771 1573690 2026-04-08T20:04:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573771 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتماینی لە ساڵی ٢٠١٨ لە [[بووتان]] بەڕێوەچوو؛ خولی یەکەم لە ١٥ی ئەیلوول و خولی دووەم لە ١٨ی تشرینی یەکەم بەڕێوەچوو.<ref>[https://wap.business-standard.com/article/news-ians/bhutan-announces-dates-for-3rd-general-elections-118081900468_1.html Bhutan announces dates for 3rd general elections] Business Standard, 19 August 2018</ref> [[پارتی دیموکراتی گەل (بووتان)|پارتی دیموکراتی گەل]]ی دەسەڵاتداری [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]]ی پێشوو [[تشرینگ تۆبگای]] لە خولی یەکەمی دەنگداندا پلەی سێیەمی بەدەستھێنا، بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو نەیتووانی سەرکەوێت بۆ خولی دووەم و ئەمەش بووە ھۆی لەدەستدانی تەواوی ٣٢ کورسییەکەی.<ref>[https://www.thehindu.com/news/international/bhutan-pms-party-ousted-in-election/article24957312.ece Bhutan PM's party ousted in election] The Hindu, 15 September 2018</ref> خولی دووەم کێبڕکێیەک بوو لە نێوان [[درووک فویونسووم تسۆگپا]]، تەنھا پارتەکەی تری خاوەن نوێنەرایەتی پەرلەمانی، و [[درووک نیامرووپ تسۆگپا]]ی بێ نوێنەرایەتی، کە زۆرترین دەنگی لە خولی یەکەمدا بەدەستھێنابوو. == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} aky53dtlwcicfsj23m53c6jyn04wcem 0 294326 1573784 1573572 2026-04-08T20:06:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573784 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی لە [[بووتان]] لە ٣١ی ئایار و ١٣ی تەممووزی ٢٠١٣ بەڕێوەچوو ئەنجامەکەی سەرکەوتنێک بوو بۆ پارتی دیموکراتی گەلی [[ئۆپۆزسیۆن]] کە ٣٢ کورسی لە کۆی ٤٧ کورسی بەدەستھێنا. ھەڵبژاردنەکان دووەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو کە لە بووتان ڕووبدات، دوای ئەوەی شای پێشوو جیگمێ سینگێ وانگچووک چاکسازی دیموکراسی ھێنایە ئاراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|بووتان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} qizbv7cu57lqkhb0dhigmx36e3mhslv 0 294327 1573641 1573574 2026-04-08T12:02:15Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573641 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | country = [[بووتان]] | type = [[پەرلەمان]]ی | next_election = [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان، ٢٠١٣]] | next_year = ٢٠١٣ | seats_for_election = تەواوی ٤٧ کورسییەکەی [[ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان|ئەنجومەنی نیشتمانی]] | majority_seats = ٢٤ | election_date = ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٨ | image1 = Jigme_Thinley_(cropped).jpg | leader1 = '''[[جیگمی ثینلی]]''' | party1 = پارتی ئاشتی و خۆشگوزەرانیی بووتان | seats1 = '''٤٥''' | popular_vote1 = '''١٦٩،٤٩٠''' | percentage1 = '''٦٧.٠٤٪''' | image2 = Sangay Ngedup 2005.jpg | leader2 = [[سانگای نگێدووپ]] | party2 = [[پارتی دیموکراتی گەل (بووتان)|پارتی دیموکراتی گەل]] | seats2 = ٢ | popular_vote2 = ٨٣،٣٢٢ | percentage2 = ٣٢.٩٦٪ | map_image = 2008 Bhutanese National Assembly election - Round results by constituency (vote share).svg | map_caption = ئەنجامەکان بەپێی بازنەی ھەڵبژاردن | title = [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]] | posttitle = [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]]ی دەستنیشانکراو | before_election = [[کینزانگ دۆرجی]] | before_party = سەربەخۆ | after_election = [[جیگمی ثینلی]] | after_party = پارتی ئاشتی و خۆشگوزەرانیی بووتان }} ھەڵبژاردنی [[ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان|ئەنجومەنی نیشتمانی]] بۆ یەکەمجار لە [[بووتان]] لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٨دا بەڕێوەچوو.<ref name="BBC-Bhutan-election">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7193818.stm |ئیش=BBC News |سەردێڕ=Main Bhutan election date is set |یەکەم=Subir |دوایین=Bhaumik |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20081227045917/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7193818.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوو پارت لەلایەن کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنی بووتانەوە بۆ بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکاندا تۆمارکران؛ [[درووک فویونسووم تسۆگپا]] (دی پی تی)، بە سەرکردایەتی [[جیگمی وای. ثینلی]]، کە لە ئەنجامی یەکگرتنی [[پارتی یەکگرتووی گەلی بووتان]] و [[پارتی ھەموو گەل (بووتان)|پارتی ھەموو گەل]] پێکھاتبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.bhutan.gov.bt/government/newsDetail.php?id=320 |ئیش=Bhutan Portal |سەردێڕ=Druk Phuensum Tshogpa, the new party in town |ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080521073646/http://www.bhutan.gov.bt/government/newsDetail.php?id=320 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٠٨}}</ref> و [[پارتی دیموکراتی گەل (بووتان)|پارتی دیموکراتی گەل]] (پی دی پی). پارتێکی سیاسی سێیەم، [[پارتی نیشتمانیی بووتان]] (بی ئێن پی)،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/003200705061012.htm |سەردێڕ=Bhutan gets third political party |ئیش=The Hindu |ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080111080344/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/003200705061012.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> داواکارییەکەی بۆ تۆمارکردن ڕەتکرایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} eyp1hlvhux1h9ktb3gzzz9ernwjro7z 1573778 1573641 2026-04-08T20:05:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573778 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | country = [[بووتان]] | type = [[پەرلەمان]]ی | next_election = [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان، ٢٠١٣]] | next_year = ٢٠١٣ | seats_for_election = تەواوی ٤٧ کورسییەکەی [[ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان|ئەنجومەنی نیشتمانی]] | majority_seats = ٢٤ | election_date = ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٨ | image1 = Jigme_Thinley_(cropped).jpg | leader1 = '''[[جیگمی ثینلی]]''' | party1 = پارتی ئاشتی و خۆشگوزەرانیی بووتان | seats1 = '''٤٥''' | popular_vote1 = '''١٦٩،٤٩٠''' | percentage1 = '''٦٧.٠٤٪''' | image2 = Sangay Ngedup 2005.jpg | leader2 = [[سانگای نگێدووپ]] | party2 = [[پارتی دیموکراتی گەل (بووتان)|پارتی دیموکراتی گەل]] | seats2 = ٢ | popular_vote2 = ٨٣،٣٢٢ | percentage2 = ٣٢.٩٦٪ | map_image = 2008 Bhutanese National Assembly election - Round results by constituency (vote share).svg | map_caption = ئەنجامەکان بەپێی بازنەی ھەڵبژاردن | title = [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]] | posttitle = [[سەرۆک وەزیرانی بووتان|سەرۆک وەزیران]]ی دەستنیشانکراو | before_election = [[کینزانگ دۆرجی]] | before_party = سەربەخۆ | after_election = [[جیگمی ثینلی]] | after_party = پارتی ئاشتی و خۆشگوزەرانیی بووتان }} ھەڵبژاردنی [[ئەنجومەنی نیشتمانیی بووتان|ئەنجومەنی نیشتمانی]] بۆ یەکەمجار لە [[بووتان]] لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٨دا بەڕێوەچوو.<ref name="BBC-Bhutan-election">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7193818.stm |ئیش=BBC News |سەردێڕ=Main Bhutan election date is set |یەکەم=Subir |دوایین=Bhaumik |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20081227045917/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7193818.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوو پارت لەلایەن کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنی بووتانەوە بۆ بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکاندا تۆمارکران؛ [[درووک فویونسووم تسۆگپا]] (دی پی تی)، بە سەرکردایەتی [[جیگمی وای. ثینلی]]، کە لە ئەنجامی یەکگرتنی [[پارتی یەکگرتووی گەلی بووتان]] و [[پارتی ھەموو گەل (بووتان)|پارتی ھەموو گەل]] پێکھاتبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.bhutan.gov.bt/government/newsDetail.php?id=320 |ئیش=Bhutan Portal |سەردێڕ=Druk Phuensum Tshogpa, the new party in town |ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080521073646/http://www.bhutan.gov.bt/government/newsDetail.php?id=320 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٠٨}}</ref> و [[پارتی دیموکراتی گەل (بووتان)|پارتی دیموکراتی گەل]] (پی دی پی). پارتێکی سیاسی سێیەم، [[پارتی نیشتمانیی بووتان]] (بی ئێن پی)،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/003200705061012.htm |سەردێڕ=Bhutan gets third political party |ئیش=The Hindu |ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080111080344/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/003200705061012.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> داواکارییەکەی بۆ تۆمارکردن ڕەتکرایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} g51w6ys2mm3m6nv6nxfxdiykacg8buj 0 294328 1573730 1573578 2026-04-08T17:04:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1573730 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Scene outside the Taq Bostan arch, crowning ceremony of Ardashir II.png|وێنۆک|پێدەچێت [[ئەردەشێر بابەکان|ئەردەشێری یەکەم]]، ئیمپراتۆری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] لێرە لەسەر ئەم لێوارە لە [[تاقوەسان]] وەستابێت، لە لای چەپ [[وەرمەز|ئەھورامەزدا]] و لە لای ڕاست خوداوەندی [[خۆر]] [[میتراییزم|میتران]].]]'''کاووسەکان''' ({{Lang-ku|Kâvusakân}}، ٣٨٠–٢٢٦ [[زایینی]]) ھەرێمێکی [[کوردستان|کوردی]] [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] بووە لە ناوەڕاست و باشووری [[کوردستان]]. لە ساڵی ٢٢٦ی زایینی دامەزراوە و تا ساڵی ٣٨٠ی زایینی وەک شانشینێکی نیمچە سەربەخۆ ماوەتەوە، پێش ئەوەی [[ئەردەشێری دووەم]] ئەو ئەندامانەی کە لە شانشینی دەسەڵاتدار ماونەتەوە بکوژێت.{{ژێدەر}} == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:مێژووی دێرینی عێراق]] [[پۆل:مێژووی کورد]] 1nbzs0z37l4z22iz9algujpfom5lmok 1573752 1573730 2026-04-08T20:01:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1573752 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Scene outside the Taq Bostan arch, crowning ceremony of Ardashir II.png|وێنۆک|پێدەچێت [[ئەردەشێر بابەکان|ئەردەشێری یەکەم]]، ئیمپراتۆری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] لێرە لەسەر ئەم لێوارە لە [[تاقوەسان]] وەستابێت، لە لای چەپ [[وەرمەز|ئەھورامەزدا]] و لە لای ڕاست خوداوەندی [[خۆر]] [[میتراییزم|میتران]].]]'''کاووسەکان''' ({{Lang-ku|Kâvusakân}}، ٣٨٠–٢٢٦ [[زایینی]]) ھەرێمێکی [[کوردستان|کوردی]] [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] بووە لە ناوەڕاست و باشووری [[کوردستان]]. لە ساڵی ٢٢٦ی زایینی دامەزراوە و تا ساڵی ٣٨٠ی زایینی وەک شانشینێکی نیمچە سەربەخۆ ماوەتەوە، پێش ئەوەی [[ئەردەشێری دووەم]] ئەو ئەندامانەی کە لە شانشینی دەسەڵاتدار ماونەتەوە بکوژێت.{{ژێدەر}} == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:مێژووی دێرینی عێراق]] [[پۆل:مێژووی کورد]] qfe17pygeq9r78nc6lr4at6dkf1uftv 0 294329 1573728 1573579 2026-04-08T17:04:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] و [[دەروازە:یۆنان|یۆنان]] 1573728 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ئەردەشێری دووەم<br>{{lang|pal|𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥}} | title = [[شای شایانی ئێرانییەکان و نائێرانییەکان]] | image = Taq-e Bostan - Ardashir II.jpg | caption = نەخشەبەردینەی ئەردەشێری دووەم لە [[تاقوەسان]] | succession = پاشای [[حەدیاب]] | reign = ٣٤٤–٣٧٦ | predecessor = نەزانراو | successor = نازناوەکە ھەڵوەشایەوە؛ حەدیاب کرا بە پارێزگا | succession1 = [[پێڕستی شاھەنشاھەکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|شاھەنشاھ]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] | reign1 = ٣٧٩–٣٨٣ | predecessor1 = [[شاپووری دووەم]] | successor1 = [[شاپووری سێیەم]] | royal house = [[خێزانی ساسان]] | father = [[ھورمزدی دووەم]] | issue = | birth_date = ٣٠٩/١٠ | birth_place = | death_date = ٣٨٣ | death_place = | religion = [[زەردەشتی]] }} '''ئەردەشێری دووەم''' ({{langx|pal|𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥}})، [[شاھەنشا]]یەکی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] [[ئێران]] بوو لە ساڵانی ٣٧٩ بۆ ٣٨٣. ئەو برای پێشینەی خۆی، [[شاپووری دووەم]] (٣٠٩–٣٧٩) بوو، کە لە سەردەمی ئەودا وەک پاشایەکی ژێردەستەی [[حەدیاب]] خزمەتی کردبوو، لەوێ لەگەڵ براکەیدا دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ڕۆمەکان]] جەنگابوو. ئەردەشێری دووەم وەک جێنشینی براکەی دەستنیشانکرا بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاتی فەرمانڕەوایی بکات تا ئەو کاتەی [[شاپووری سێیەم]]ی کوڕی براکەی دەگاتە تەمەنی پێگەییشتن. ماوەی کورتی فەرمانڕەوایی ئەردەشێری دووەم تا ڕادەیەکی زۆر بێ ڕووداو بوو، ساسانییەکان بەبێ سەرکەوتن ھەوڵیان دەدا پارێزگاری لە دەسەڵاتیان بەسەر [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستان]]دا بکەن. وا دیارە ئەردەشێری دووەم کەسایەتییەکی خاوەن ویستێکی بەھێز بووە، و لە ھەندێک سەرچاوەدا بە نازناوی «نیھووکەر» (چاکەکار) ناسراوە. == ناو == «ئەردەشێر» شێوەی [[فارسیی ناوەڕاست]]ی وشەی [[فارسیی کۆن]]ی «ڕتاخشیرا»یە (ھەروەھا بە «ئەرتاخساچا» دەنووسرێت، بە واتای «ئەوەی فەرمانڕەوایییەکەی لە ڕێگەی [[ئاشا|ڕاستی]]یەوەیە»).{{sfn|Schmitt|1986|pp=654–655}}{{sfn|Wiesehöfer|1986|pp=371–376}} شێوەی [[لاتینی]] ناوەکە بریتییە لە «ئەرتاکسێرکسیس».{{sfn|Schmitt|1986|pp=654–655}} سێ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] ناسرابوون کە ھەمان ناویان ھەبووە.{{sfn|Schmitt|1986|pp=654–655}} == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|مێژوو|یۆنان}} [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ەم]] [[پۆل:مردووانی ٣٨٣]] dc2ll1sbiaoa9rxs4dk4qblshbkew6v 1573753 1573728 2026-04-08T20:01:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1573753 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox royalty | name = ئەردەشێری دووەم<br>{{lang|pal|𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥}} | title = [[شای شایانی ئێرانییەکان و نائێرانییەکان]] | image = Taq-e Bostan - Ardashir II.jpg | caption = نەخشەبەردینەی ئەردەشێری دووەم لە [[تاقوەسان]] | succession = پاشای [[حەدیاب]] | reign = ٣٤٤–٣٧٦ | predecessor = نەزانراو | successor = نازناوەکە ھەڵوەشایەوە؛ حەدیاب کرا بە پارێزگا | succession1 = [[پێڕستی شاھەنشاھەکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|شاھەنشاھ]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] | reign1 = ٣٧٩–٣٨٣ | predecessor1 = [[شاپووری دووەم]] | successor1 = [[شاپووری سێیەم]] | royal house = [[خێزانی ساسان]] | father = [[ھورمزدی دووەم]] | issue = | birth_date = ٣٠٩/١٠ | birth_place = | death_date = ٣٨٣ | death_place = | religion = [[زەردەشتی]] }} '''ئەردەشێری دووەم''' ({{langx|pal|𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥}})، [[شاھەنشا]]یەکی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] [[ئێران]] بوو لە ساڵانی ٣٧٩ بۆ ٣٨٣. ئەو برای پێشینەی خۆی، [[شاپووری دووەم]] (٣٠٩–٣٧٩) بوو، کە لە سەردەمی ئەودا وەک پاشایەکی ژێردەستەی [[حەدیاب]] خزمەتی کردبوو، لەوێ لەگەڵ براکەیدا دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ڕۆمەکان]] جەنگابوو. ئەردەشێری دووەم وەک جێنشینی براکەی دەستنیشانکرا بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاتی فەرمانڕەوایی بکات تا ئەو کاتەی [[شاپووری سێیەم]]ی کوڕی براکەی دەگاتە تەمەنی پێگەییشتن. ماوەی کورتی فەرمانڕەوایی ئەردەشێری دووەم تا ڕادەیەکی زۆر بێ ڕووداو بوو، ساسانییەکان بەبێ سەرکەوتن ھەوڵیان دەدا پارێزگاری لە دەسەڵاتیان بەسەر [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستان]]دا بکەن. وا دیارە ئەردەشێری دووەم کەسایەتییەکی خاوەن ویستێکی بەھێز بووە، و لە ھەندێک سەرچاوەدا بە نازناوی «نیھووکەر» (چاکەکار) ناسراوە. == ناو == «ئەردەشێر» شێوەی [[فارسیی ناوەڕاست]]ی وشەی [[فارسیی کۆن]]ی «ڕتاخشیرا»یە (ھەروەھا بە «ئەرتاخساچا» دەنووسرێت، بە واتای «ئەوەی فەرمانڕەوایییەکەی لە ڕێگەی [[ئاشا|ڕاستی]]یەوەیە»).{{sfn|Schmitt|1986|pp=654–655}}{{sfn|Wiesehöfer|1986|pp=371–376}} شێوەی [[لاتینی]] ناوەکە بریتییە لە «ئەرتاکسێرکسیس».{{sfn|Schmitt|1986|pp=654–655}} سێ پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] ناسرابوون کە ھەمان ناویان ھەبووە.{{sfn|Schmitt|1986|pp=654–655}} == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|مێژوو|یۆنان}} [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ەم]] [[پۆل:مردووانی ٣٨٣]] gzdes0bjyviuc4k774vmwo4th7h4h7y 0 294330 1573639 1573590 2026-04-08T12:01:55Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573639 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = شاپووری مەزن<br/>{{lang|pal|𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩}} | title = [[شای شایانی ئێرانییەکان و نائێرانییەکان]] | image = Bust of Shapur II the Great in the Metropolitan Museum of Art.jpg | caption = پەیکەرێک کە پێدەچێت ھی شاپووری دووەم بێت | succession = [[پێڕستی فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] | reign = ٣٠٩ – ٣٧٩ | predecessor = [[ئادور نەرسێ]] | successor = [[ئەردەشێری دووەم]] | regent = [[ئیفرا ھورمزد]] (٣٠٩–٣٢٥) | queen = | issue = [[شاپووری سێیەم]]<br/>[[زرواندوخت|زوورڤاندوخت]] | royal house = [[خانەدانی ساسانی]] | father = [[ھورمزدی دووەم]] | mother = [[ئیفرا ھورمزد]] | birth_date = ٣٠٩ | birth_place = | death_date = ٣٧٩ (تەمەن ٧٠) | death_place = | religion = [[زەردەشتی]]<br/>{{small|(پێدەچێت [[زروانی]])}} }} '''شاپووری دووەم''' ({{langx|pal|𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩}} {{Transliteration|pal|Šābuhr}}، ٣٠٩–٣٧٩)، ھەروەھا بە '''شاپووری مەزن''' ناسراوە، دەیەمین [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] بوو. لە کاتی لەدایکبوونیدا نازناوەکەی وەرگرت و تا مردنی لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا پاراستی، ئەمەش وای کرد ببێتە ئەو [[پێڕستی فەرمانڕەواکان بەپێی درێژترین ماوەی دەسەڵات|کەسەی کە بۆ درێژترین ماوە فەرمانڕەوایی کردووە]] لە مێژووی ساسانییدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Persian_Empire/N6nOEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PT696 |پەڕە=٦٩٦|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury |ژپنک=٩٧٩٨٢١٦١٢٧٧٢٧|نووسەر=Mehrdad Kia}}</ref> ئەو کوڕی [[ھورمزدی دووەم]] (٣٠٢–٣٠٩) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/The_History_of_Ancient_Iran/0y1jeSqbHLwC?hl=en&gbpv=1&pg=PA308 |پەڕە=٣٠٨|سەردێڕ=The History of Ancient Iran |بەرگ=٣٧|نووسەر=Richard Nelson Frye |ساڵ=١٩٨٤}}</ref> سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەو گەواھیدەری بووژانەوەی سەربازیی وڵاتەکە و فراوانبوونی خاکەکەی بوو، کە بووە سەرەتای یەکەم سەردەمی زێڕینی ساسانییەکان. بۆیە، لەگەڵ [[شاپووری یەکەم]]، [[کەوادی یەکەم]] و [[خەسرەوی یەکەم]]، بە یەکێک لە بەناوبانگترین پاشا ساسانییەکان دادەنرێت. لە لایەکی ترەوە، سێ جێنشینە ڕاستەوخۆکەی، کەمتر سەرکەوتوو بوون. لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا، ھەڵمەتە سەربازییە زۆر سەرکەوتووەکانی دژی ڕاپەڕین و ھۆزە [[عەرەب]]ەکان دەست پێ کرد. شاپووری دووەم پەیڕەوی لە سیاسەتێکی ئایینی توند دەکرد. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا، کۆکردنەوەی [[ئاڤێستا]]، دەقە پیرۆزەکانی [[زەردەشتی]]، تەواو کرا، داھێنراو و [[ھەڵگەڕانەوەکان لە ئایین]] سزادران، و مەسیحییەکان چەوسێنرانەوە. ئەوەی دووەمیان پەرچەکردارێک بوو دژی [[مەسیحیبوونی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] لەلایەن [[کۆنستەنتینی مەزن]]ەوە. لە کاتی مردنی شاپووردا، ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە ھەموو کاتێک بەھێزتر بوو، دووژمنەکانی لە ڕۆژھەڵاتەوە بێدەنگ کرابوون و [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستان]]یش لەژێر کۆنترۆڵی ساسانییەکاندا بوو. == ڕەگناسی == «شاپوور» ناوێکی باو بووە لە [[ئێرانی ساسانی]]دا، کە لەلایەن سێ فەرمانڕەوای ساسانی و ناودارانی تری سەردەمی ساسانییەوە بەکارھاتووە. لە وشەی [[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانیی کۆن]]ی «xšayaθiya.puθra» بە واتای «کوڕی پاشا» وەرگیراوە، دەبێت لە سەرەتادا نازناوێک بووبێت، کە بووە بە—لایەنی کەم لە کۆتاییی سەدەی دووەمی زایینی—ناوێکی کەسی.{{sfn|Shahbazi|2002}} لە [[پێڕست]]ی پاشاکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانی]] لە ھەندێک سەرچاوەی عەرەبی-فارسییدا دەردەکەوێت؛ بەڵام ئەمە [[پێچەوانەی مێژوو|دژوەختە]].{{sfn|Shahbazi|2002}} شاپوور لە زمانەکانی تردا بە شێوەی جۆراوجۆر ھاتووە: [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] «ساپوور»، «سابوور» و «ساپووریس»؛ [[لاتینی]] «ساپۆرێس» و «ساپۆر»؛ [[عەرەبی]] «سابوور» و «شابوور»؛ [[فارسیی نوێ]] «شاپوور»، «شاھپوور»، «شەھفوور».{{sfn|Shahbazi|2002}} == سەرچاوەکان == [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] [[پۆل:مردووانی ٣٧٩]] 7cuo4tt9rx56f32jk78x1wkhepbuh3l 1573687 1573639 2026-04-08T15:00:44Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1573687 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = شاپووری مەزن<br/>{{lang|pal|𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩}} | title = [[شای شایانی ئێرانییەکان و نائێرانییەکان]] | image = Bust of Shapur II the Great in the Metropolitan Museum of Art.jpg | caption = پەیکەرێک کە پێدەچێت ھی شاپووری دووەم بێت | succession = [[پێڕستی فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] | reign = ٣٠٩ – ٣٧٩ | predecessor = [[ئادور نەرسێ]] | successor = [[ئەردەشێری دووەم]] | regent = [[ئیفرا ھورمزد]] (٣٠٩–٣٢٥) | queen = | issue = [[شاپووری سێیەم]]<br/>[[زرواندوخت|زوورڤاندوخت]] | royal house = [[خانەدانی ساسانی]] | father = [[ھورمزدی دووەم]] | mother = [[ئیفرا ھورمزد]] | birth_date = ٣٠٩ | birth_place = | death_date = ٣٧٩ (تەمەن ٧٠) | death_place = | religion = [[زەردەشتی]]<br/>{{small|(پێدەچێت [[زروانی]])}} }} '''شاپووری دووەم''' ({{langx|pal|𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩}} {{Transliteration|pal|Šābuhr}}، ٣٠٩–٣٧٩)، ھەروەھا بە '''شاپووری مەزن''' ناسراوە، دەیەمین [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] بوو. لە کاتی لەدایکبوونیدا نازناوەکەی وەرگرت و تا مردنی لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا پاراستی، ئەمەش وای کرد ببێتە ئەو [[پێڕستی فەرمانڕەواکان بەپێی درێژترین ماوەی دەسەڵات|کەسەی کە بۆ درێژترین ماوە فەرمانڕەوایی کردووە]] لە مێژووی ساسانییدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Persian_Empire/N6nOEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PT696 |پەڕە=٦٩٦|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury |ژپنک=٩٧٩٨٢١٦١٢٧٧٢٧|نووسەر=Mehrdad Kia}}</ref> ئەو کوڕی [[ھورمزدی دووەم]] (٣٠٢–٣٠٩) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/The_History_of_Ancient_Iran/0y1jeSqbHLwC?hl=en&gbpv=1&pg=PA308 |پەڕە=٣٠٨|سەردێڕ=The History of Ancient Iran |بەرگ=٣٧|نووسەر=Richard Nelson Frye |ساڵ=١٩٨٤}}</ref> سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەو گەواھیدەری بووژانەوەی سەربازیی وڵاتەکە و فراوانبوونی خاکەکەی بوو، کە بووە سەرەتای یەکەم سەردەمی زێڕینی ساسانییەکان. بۆیە، لەگەڵ [[شاپووری یەکەم]]، [[کەوادی یەکەم]] و [[خەسرەوی یەکەم]]، بە یەکێک لە بەناوبانگترین پاشا ساسانییەکان دادەنرێت. لە لایەکی ترەوە، سێ جێنشینە ڕاستەوخۆکەی، کەمتر سەرکەوتوو بوون. لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا، ھەڵمەتە سەربازییە زۆر سەرکەوتووەکانی دژی ڕاپەڕین و ھۆزە [[عەرەب]]ەکان دەست پێ کرد. شاپووری دووەم پەیڕەوی لە سیاسەتێکی ئایینی توند دەکرد. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا، کۆکردنەوەی [[ئاڤێستا]]، دەقە پیرۆزەکانی [[زەردەشتی]]، تەواو کرا، داھێنراو و [[ھەڵگەڕانەوەکان لە ئایین]] سزادران، و مەسیحییەکان چەوسێنرانەوە. ئەوەی دووەمیان پەرچەکردارێک بوو دژی [[مەسیحیبوونی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] لەلایەن [[کۆنستەنتینی مەزن]]ەوە. لە کاتی مردنی شاپووردا، ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە ھەموو کاتێک بەھێزتر بوو، دووژمنەکانی لە ڕۆژھەڵاتەوە بێدەنگ کرابوون و [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستان]]یش لەژێر کۆنترۆڵی ساسانییەکاندا بوو. == ڕەگناسی == «شاپوور» ناوێکی باو بووە لە [[ئێرانی ساسانی]]دا، کە لەلایەن سێ فەرمانڕەوای ساسانی و ناودارانی تری سەردەمی ساسانییەوە بەکارھاتووە. لە وشەی [[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانیی کۆن]]ی «xšayaθiya.puθra» بە واتای «کوڕی پاشا» وەرگیراوە، دەبێت لە سەرەتادا نازناوێک بووبێت، کە بووە بە—لایەنی کەم لە کۆتاییی سەدەی دووەمی زایینی—ناوێکی کەسی.{{sfn|Shahbazi|2002}} لە [[پێڕست]]ی پاشاکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانی]] لە ھەندێک سەرچاوەی عەرەبی-فارسییدا دەردەکەوێت؛ بەڵام ئەمە [[پێچەوانەی مێژوو|دژوەختە]].{{sfn|Shahbazi|2002}} شاپوور لە زمانەکانی تردا بە شێوەی جۆراوجۆر ھاتووە: [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] «ساپوور»، «سابوور» و «ساپووریس»؛ [[لاتینی]] «ساپۆرێس» و «ساپۆر»؛ [[عەرەبی]] «سابوور» و «شابوور»؛ [[فارسیی نوێ]] «شاپوور»، «شاھپوور»، «شەھفوور».{{sfn|Shahbazi|2002}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] [[پۆل:مردووانی ٣٧٩]] gg3gnoerofzlzry5alsvsfwactonsdl 1573696 1573687 2026-04-08T16:00:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Shapur II}} 1573696 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = شاپووری مەزن<br/>{{lang|pal|𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩}} | title = [[شای شایانی ئێرانییەکان و نائێرانییەکان]] | image = Bust of Shapur II the Great in the Metropolitan Museum of Art.jpg | caption = پەیکەرێک کە پێدەچێت ھی شاپووری دووەم بێت | succession = [[پێڕستی فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] | reign = ٣٠٩ – ٣٧٩ | predecessor = [[ئادور نەرسێ]] | successor = [[ئەردەشێری دووەم]] | regent = [[ئیفرا ھورمزد]] (٣٠٩–٣٢٥) | queen = | issue = [[شاپووری سێیەم]]<br/>[[زرواندوخت|زوورڤاندوخت]] | royal house = [[خانەدانی ساسانی]] | father = [[ھورمزدی دووەم]] | mother = [[ئیفرا ھورمزد]] | birth_date = ٣٠٩ | birth_place = | death_date = ٣٧٩ (تەمەن ٧٠) | death_place = | religion = [[زەردەشتی]]<br/>{{small|(پێدەچێت [[زروانی]])}} }} '''شاپووری دووەم''' ({{langx|pal|𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩}} {{Transliteration|pal|Šābuhr}}، ٣٠٩–٣٧٩)، ھەروەھا بە '''شاپووری مەزن''' ناسراوە، دەیەمین [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] بوو. لە کاتی لەدایکبوونیدا نازناوەکەی وەرگرت و تا مردنی لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا پاراستی، ئەمەش وای کرد ببێتە ئەو [[پێڕستی فەرمانڕەواکان بەپێی درێژترین ماوەی دەسەڵات|کەسەی کە بۆ درێژترین ماوە فەرمانڕەوایی کردووە]] لە مێژووی ساسانییدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Persian_Empire/N6nOEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PT696 |پەڕە=٦٩٦|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury |ژپنک=٩٧٩٨٢١٦١٢٧٧٢٧|نووسەر=Mehrdad Kia}}</ref> ئەو کوڕی [[ھورمزدی دووەم]] (٣٠٢–٣٠٩) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/The_History_of_Ancient_Iran/0y1jeSqbHLwC?hl=en&gbpv=1&pg=PA308 |پەڕە=٣٠٨|سەردێڕ=The History of Ancient Iran |بەرگ=٣٧|نووسەر=Richard Nelson Frye |ساڵ=١٩٨٤}}</ref> سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەو گەواھیدەری بووژانەوەی سەربازیی وڵاتەکە و فراوانبوونی خاکەکەی بوو، کە بووە سەرەتای یەکەم سەردەمی زێڕینی ساسانییەکان. بۆیە، لەگەڵ [[شاپووری یەکەم]]، [[کەوادی یەکەم]] و [[خەسرەوی یەکەم]]، بە یەکێک لە بەناوبانگترین پاشا ساسانییەکان دادەنرێت. لە لایەکی ترەوە، سێ جێنشینە ڕاستەوخۆکەی، کەمتر سەرکەوتوو بوون. لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا، ھەڵمەتە سەربازییە زۆر سەرکەوتووەکانی دژی ڕاپەڕین و ھۆزە [[عەرەب]]ەکان دەست پێ کرد. شاپووری دووەم پەیڕەوی لە سیاسەتێکی ئایینی توند دەکرد. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا، کۆکردنەوەی [[ئاڤێستا]]، دەقە پیرۆزەکانی [[زەردەشتی]]، تەواو کرا، داھێنراو و [[ھەڵگەڕانەوەکان لە ئایین]] سزادران، و مەسیحییەکان چەوسێنرانەوە. ئەوەی دووەمیان پەرچەکردارێک بوو دژی [[مەسیحیبوونی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] لەلایەن [[کۆنستەنتینی مەزن]]ەوە. لە کاتی مردنی شاپووردا، ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە ھەموو کاتێک بەھێزتر بوو، دووژمنەکانی لە ڕۆژھەڵاتەوە بێدەنگ کرابوون و [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستان]]یش لەژێر کۆنترۆڵی ساسانییەکاندا بوو. == ڕەگناسی == «شاپوور» ناوێکی باو بووە لە [[ئێرانی ساسانی]]دا، کە لەلایەن سێ فەرمانڕەوای ساسانی و ناودارانی تری سەردەمی ساسانییەوە بەکارھاتووە. لە وشەی [[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانیی کۆن]]ی «xšayaθiya.puθra» بە واتای «کوڕی پاشا» وەرگیراوە، دەبێت لە سەرەتادا نازناوێک بووبێت، کە بووە بە—لایەنی کەم لە کۆتاییی سەدەی دووەمی زایینی—ناوێکی کەسی.{{sfn|Shahbazi|2002}} لە [[پێڕست]]ی پاشاکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانی]] لە ھەندێک سەرچاوەی عەرەبی-فارسییدا دەردەکەوێت؛ بەڵام ئەمە [[پێچەوانەی مێژوو|دژوەختە]].{{sfn|Shahbazi|2002}} شاپوور لە زمانەکانی تردا بە شێوەی جۆراوجۆر ھاتووە: [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] «ساپوور»، «سابوور» و «ساپووریس»؛ [[لاتینی]] «ساپۆرێس» و «ساپۆر»؛ [[عەرەبی]] «سابوور» و «شابوور»؛ [[فارسیی نوێ]] «شاپوور»، «شاھپوور»، «شەھفوور».{{sfn|Shahbazi|2002}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Shapur II}} [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] [[پۆل:مردووانی ٣٧٩]] sb07ftyya0i9bn3yei90if0u6ttf832 1573706 1573696 2026-04-08T17:00:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] و [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1573706 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = شاپووری مەزن<br/>{{lang|pal|𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩}} | title = [[شای شایانی ئێرانییەکان و نائێرانییەکان]] | image = Bust of Shapur II the Great in the Metropolitan Museum of Art.jpg | caption = پەیکەرێک کە پێدەچێت ھی شاپووری دووەم بێت | succession = [[پێڕستی فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] | reign = ٣٠٩ – ٣٧٩ | predecessor = [[ئادور نەرسێ]] | successor = [[ئەردەشێری دووەم]] | regent = [[ئیفرا ھورمزد]] (٣٠٩–٣٢٥) | queen = | issue = [[شاپووری سێیەم]]<br/>[[زرواندوخت|زوورڤاندوخت]] | royal house = [[خانەدانی ساسانی]] | father = [[ھورمزدی دووەم]] | mother = [[ئیفرا ھورمزد]] | birth_date = ٣٠٩ | birth_place = | death_date = ٣٧٩ (تەمەن ٧٠) | death_place = | religion = [[زەردەشتی]]<br/>{{small|(پێدەچێت [[زروانی]])}} }} '''شاپووری دووەم''' ({{langx|pal|𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩}} {{Transliteration|pal|Šābuhr}}، ٣٠٩–٣٧٩)، ھەروەھا بە '''شاپووری مەزن''' ناسراوە، دەیەمین [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] بوو. لە کاتی لەدایکبوونیدا نازناوەکەی وەرگرت و تا مردنی لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا پاراستی، ئەمەش وای کرد ببێتە ئەو [[پێڕستی فەرمانڕەواکان بەپێی درێژترین ماوەی دەسەڵات|کەسەی کە بۆ درێژترین ماوە فەرمانڕەوایی کردووە]] لە مێژووی ساسانییدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Persian_Empire/N6nOEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PT696 |پەڕە=٦٩٦|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury |ژپنک=٩٧٩٨٢١٦١٢٧٧٢٧|نووسەر=Mehrdad Kia}}</ref> ئەو کوڕی [[ھورمزدی دووەم]] (٣٠٢–٣٠٩) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.co.uk/books/edition/The_History_of_Ancient_Iran/0y1jeSqbHLwC?hl=en&gbpv=1&pg=PA308 |پەڕە=٣٠٨|سەردێڕ=The History of Ancient Iran |بەرگ=٣٧|نووسەر=Richard Nelson Frye |ساڵ=١٩٨٤}}</ref> سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەو گەواھیدەری بووژانەوەی سەربازیی وڵاتەکە و فراوانبوونی خاکەکەی بوو، کە بووە سەرەتای یەکەم سەردەمی زێڕینی ساسانییەکان. بۆیە، لەگەڵ [[شاپووری یەکەم]]، [[کەوادی یەکەم]] و [[خەسرەوی یەکەم]]، بە یەکێک لە بەناوبانگترین پاشا ساسانییەکان دادەنرێت. لە لایەکی ترەوە، سێ جێنشینە ڕاستەوخۆکەی، کەمتر سەرکەوتوو بوون. لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا، ھەڵمەتە سەربازییە زۆر سەرکەوتووەکانی دژی ڕاپەڕین و ھۆزە [[عەرەب]]ەکان دەست پێ کرد. شاپووری دووەم پەیڕەوی لە سیاسەتێکی ئایینی توند دەکرد. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا، کۆکردنەوەی [[ئاڤێستا]]، دەقە پیرۆزەکانی [[زەردەشتی]]، تەواو کرا، داھێنراو و [[ھەڵگەڕانەوەکان لە ئایین]] سزادران، و مەسیحییەکان چەوسێنرانەوە. ئەوەی دووەمیان پەرچەکردارێک بوو دژی [[مەسیحیبوونی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] لەلایەن [[کۆنستەنتینی مەزن]]ەوە. لە کاتی مردنی شاپووردا، ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە ھەموو کاتێک بەھێزتر بوو، دووژمنەکانی لە ڕۆژھەڵاتەوە بێدەنگ کرابوون و [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستان]]یش لەژێر کۆنترۆڵی ساسانییەکاندا بوو. == ڕەگناسی == «شاپوور» ناوێکی باو بووە لە [[ئێرانی ساسانی]]دا، کە لەلایەن سێ فەرمانڕەوای ساسانی و ناودارانی تری سەردەمی ساسانییەوە بەکارھاتووە. لە وشەی [[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانیی کۆن]]ی «xšayaθiya.puθra» بە واتای «کوڕی پاشا» وەرگیراوە، دەبێت لە سەرەتادا نازناوێک بووبێت، کە بووە بە—لایەنی کەم لە کۆتاییی سەدەی دووەمی زایینی—ناوێکی کەسی.{{sfn|Shahbazi|2002}} لە [[پێڕست]]ی پاشاکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانی]] لە ھەندێک سەرچاوەی عەرەبی-فارسییدا دەردەکەوێت؛ بەڵام ئەمە [[پێچەوانەی مێژوو|دژوەختە]].{{sfn|Shahbazi|2002}} شاپوور لە زمانەکانی تردا بە شێوەی جۆراوجۆر ھاتووە: [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] «ساپوور»، «سابوور» و «ساپووریس»؛ [[لاتینی]] «ساپۆرێس» و «ساپۆر»؛ [[عەرەبی]] «سابوور» و «شابوور»؛ [[فارسیی نوێ]] «شاپوور»، «شاھپوور»، «شەھفوور».{{sfn|Shahbazi|2002}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Shapur II}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}} [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] [[پۆل:مردووانی ٣٧٩]] pebdpcirpcylx45v64nwwguinsz7ia5 0 294331 1573640 1573589 2026-04-08T12:02:05Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573640 wikitext text/x-wiki [[File:Darius In Parse.JPG|وێنۆک|نازناوی «شای شایان» بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن پاشاکانی وەک [[داریووشی یەکەم|داریووشی مەزن]] (لە وێنەکەدا) بەکارھاتووە. نازناوەکانی داریووش بە تەواوی بریتی بوون لە «[[پاشای مەزن]]، شای شایان، پاشای [[ئێران|فارس]]، [[پاشای وڵاتەکان]]، کوڕی [[ویشتاسپ (باوکی داریووشی یەکەم)|ویشتاسپ]]، نەوەی [[ئەرشام]]، ھەخامەنشییەک.»]] '''شاھەنشا''' یان '''شای شایان''' یان '''پاشای پاشاکان''' {{refn|[[Akkadian language|Akkadian]]: ''šar šarrāni'';{{sfn|Handy|1994|p=112}} {{langx|he|מֶלֶךְ מְלָכִים|melek mĕlakîm}}; [[Old Persian]]: {{transliteration|peo|Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām}};{{sfn|King of kings in Media and Urartu|p=}} [[Middle Persian]]: ''šāhān šāh'';{{sfn|Yücel|2017|pp=331–344}} Modern {{langx|fa|شاهنشاه|Šâhanšâh}}; {{langx|grc|Βασιλεὺς Βασιλέων|Basileùs Basiléōn}};{{sfn|Olbrycht|2009|p=165}} {{langx|hy|արքայից արքա|ark'ayits ark'a}};<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dédéyan |یەکەم=Gérard |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y5MlAQAAMAAJ&q=%22ark'ayits+ark'a%22 |سەردێڕ=Les Arméniens entre Grecs, Musulmans et Croisés: étude sur les pouvoirs arméniens dans le Proche-Orient méditerranéen (1068-1150) |ساڵ=٢٠٠٣|پەڕە=٥٣١|بڵاوکەرەوە=Fundação Calouste Gulbenkian |زمان=fr}}</ref> {{langx|sa|महाराजाधिরাজ|Mahārājadhirāja}}; {{lang-ka|მეფეთ მეფე}}, ''Mepet mepe'';{{sfn|Pinkerton|1811|p=124}} {{langx|gez|ንጉሠ ነገሥት|Nəgusä Nägäst}}{{sfn|Dejene|2007|p=539}}|group="n"}} نازناوێکی ئیمپراتۆری بوو کە بە پلەی یەکەم لەلایەن فەرمانڕەواکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[نیمچەکیشوەری ھیندستان]]ەوە بەکاردەھێنرا. بە شێوەیەکی گشتی پەیوەست دەکرێت بە [[مێژووی ئێران|ئێران]]ەوە (کە مێژووییانە لە ڕۆژاوادا بە [[فارس (سەرزەوی)|فارس]] ناسراوە{{sfn|Yarshater|1989}})، بەتایبەتی ئیمپراتۆریەتییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، نازناوەکە لە بنەڕەتدا لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی ناوەڕاست]] لەلایەن پاشا [[توکولتی-نێنورتای یەکەم]] (فەرمانڕەوایی ١٢٣٣–١١٩٧ پ.ز) ناسێندرا و دواتر لە ژمارەیەک شانشین و ئیمپراتۆریەتیی جیاوازدا بەکارھێنرا، لەوانە فارس کە پێشتر باسکرا، شانشینە [[مێژووی یۆنان|یۆنانییە جۆراوجۆرەکان]]، [[مێژووی ھیندستان|ھیندستان]]، [[مێژووی ئەرمەنستان|ئەرمەنستان]]، [[مێژووی گورجستان|گورجستان]]، و [[مێژووی ئەسیوپیا|ئەسیوپیا]]. نازناوەکە بە گشتی وەک ھاوتای ئیمپراتۆر دەبینرێت، کە ھەردوو نازناوەکە لە ڕووی شکۆوە لە نازناوی پاشا بەرزترن، ئەمەش لە ئیمپراتۆرەکانی [[ڕۆمانی]] و [[ئیمپراتۆرەکانی بیزەنتین|ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی]] [[کۆتاییی سەردەمی کۆن]]ەوە سەرچاوە دەگرێت کە [[شاھەنشا]]کانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانییان وەک ھاوتاکانی خۆیان دەبینی. دوا فەرمانڕەواکانی کە نازناوی شاھەنشایان بەکارھێناوە، ئەوانەی [[خێزانی پەھلەوی]] لە [[ئێرانی پەھلەوی]] (١٩٢٥–١٩٧٩)، ھەروەھا نازناوەکەیان بە «ئیمپراتۆر» دەزانی. فەرمانڕەواکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەسیوپیا]] نازناوی نێگوسە نێگەست (بە واتای وشە «شای شایان»)یان بەکاردەھێنا، کە بە ڕەسمی بە «ئیمپراتۆر» وەرگێڕدراوە. «[[سوڵتانی سوڵتانەکان]]» ھاوتای سوڵتانیی شای شایانە و بە ھەمان شێوە، [[خاقان]] دەتوانێت بە واتای «[[خان (نازناو)|خانی]] خانەکان» بێت. دواتر، جۆرە نزمترەکانی وەک «[[ئەمیر ئەلئومەرا]]» («ئەمیری ئەمیرەکان») و «[[بەیلەربەی]]» («بەگی بەگەکان») دەرکەوتن. لە ئایینی جووداییزمدا، مێلێخ مالخێی ھامێلاخیم («شای شایانی شایان») وەک ناوێکی خودا بەکارھات. «شای شایان» (بە [[یۆنانیی کۆن]]: βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων) ھەروەھا چەندین جار لە کتێبی پیرۆزدا بۆ ئاماژەدان بە [[عیسای مەسیح]] بەکارھاتووە، بەتایبەتی لە [[یەکەم نامەی تیمۆتی]] و دووجار لە [[بینینی یوحەننا|پەرتووکی بینین]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئیمپراتۆرەکان]] [[پۆل:سەرۆکی دەوڵەتەکان]] [[پۆل:دەرەبەگایەتی]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی گورجی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سانسکریت]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری]] 741ehxq726wi4aco6lg1loo61s4290b 1573717 1573640 2026-04-08T17:02:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] و [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] 1573717 wikitext text/x-wiki [[File:Darius In Parse.JPG|وێنۆک|نازناوی «شای شایان» بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن پاشاکانی وەک [[داریووشی یەکەم|داریووشی مەزن]] (لە وێنەکەدا) بەکارھاتووە. نازناوەکانی داریووش بە تەواوی بریتی بوون لە «[[پاشای مەزن]]، شای شایان، پاشای [[ئێران|فارس]]، [[پاشای وڵاتەکان]]، کوڕی [[ویشتاسپ (باوکی داریووشی یەکەم)|ویشتاسپ]]، نەوەی [[ئەرشام]]، ھەخامەنشییەک.»]] '''شاھەنشا''' یان '''شای شایان''' یان '''پاشای پاشاکان''' {{refn|[[Akkadian language|Akkadian]]: ''šar šarrāni'';{{sfn|Handy|1994|p=112}} {{langx|he|מֶלֶךְ מְלָכִים|melek mĕlakîm}}; [[Old Persian]]: {{transliteration|peo|Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām}};{{sfn|King of kings in Media and Urartu|p=}} [[Middle Persian]]: ''šāhān šāh'';{{sfn|Yücel|2017|pp=331–344}} Modern {{langx|fa|شاهنشاه|Šâhanšâh}}; {{langx|grc|Βασιλεὺς Βασιλέων|Basileùs Basiléōn}};{{sfn|Olbrycht|2009|p=165}} {{langx|hy|արքայից արքա|ark'ayits ark'a}};<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dédéyan |یەکەم=Gérard |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y5MlAQAAMAAJ&q=%22ark'ayits+ark'a%22 |سەردێڕ=Les Arméniens entre Grecs, Musulmans et Croisés: étude sur les pouvoirs arméniens dans le Proche-Orient méditerranéen (1068-1150) |ساڵ=٢٠٠٣|پەڕە=٥٣١|بڵاوکەرەوە=Fundação Calouste Gulbenkian |زمان=fr}}</ref> {{langx|sa|महाराजाधिরাজ|Mahārājadhirāja}}; {{lang-ka|მეფეთ მეფე}}, ''Mepet mepe'';{{sfn|Pinkerton|1811|p=124}} {{langx|gez|ንጉሠ ነገሥት|Nəgusä Nägäst}}{{sfn|Dejene|2007|p=539}}|group="n"}} نازناوێکی ئیمپراتۆری بوو کە بە پلەی یەکەم لەلایەن فەرمانڕەواکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[نیمچەکیشوەری ھیندستان]]ەوە بەکاردەھێنرا. بە شێوەیەکی گشتی پەیوەست دەکرێت بە [[مێژووی ئێران|ئێران]]ەوە (کە مێژووییانە لە ڕۆژاوادا بە [[فارس (سەرزەوی)|فارس]] ناسراوە{{sfn|Yarshater|1989}})، بەتایبەتی ئیمپراتۆریەتییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، نازناوەکە لە بنەڕەتدا لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی ناوەڕاست]] لەلایەن پاشا [[توکولتی-نێنورتای یەکەم]] (فەرمانڕەوایی ١٢٣٣–١١٩٧ پ.ز) ناسێندرا و دواتر لە ژمارەیەک شانشین و ئیمپراتۆریەتیی جیاوازدا بەکارھێنرا، لەوانە فارس کە پێشتر باسکرا، شانشینە [[مێژووی یۆنان|یۆنانییە جۆراوجۆرەکان]]، [[مێژووی ھیندستان|ھیندستان]]، [[مێژووی ئەرمەنستان|ئەرمەنستان]]، [[مێژووی گورجستان|گورجستان]]، و [[مێژووی ئەسیوپیا|ئەسیوپیا]]. نازناوەکە بە گشتی وەک ھاوتای ئیمپراتۆر دەبینرێت، کە ھەردوو نازناوەکە لە ڕووی شکۆوە لە نازناوی پاشا بەرزترن، ئەمەش لە ئیمپراتۆرەکانی [[ڕۆمانی]] و [[ئیمپراتۆرەکانی بیزەنتین|ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی]] [[کۆتاییی سەردەمی کۆن]]ەوە سەرچاوە دەگرێت کە [[شاھەنشا]]کانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانییان وەک ھاوتاکانی خۆیان دەبینی. دوا فەرمانڕەواکانی کە نازناوی شاھەنشایان بەکارھێناوە، ئەوانەی [[خێزانی پەھلەوی]] لە [[ئێرانی پەھلەوی]] (١٩٢٥–١٩٧٩)، ھەروەھا نازناوەکەیان بە «ئیمپراتۆر» دەزانی. فەرمانڕەواکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەسیوپیا]] نازناوی نێگوسە نێگەست (بە واتای وشە «شای شایان»)یان بەکاردەھێنا، کە بە ڕەسمی بە «ئیمپراتۆر» وەرگێڕدراوە. «[[سوڵتانی سوڵتانەکان]]» ھاوتای سوڵتانیی شای شایانە و بە ھەمان شێوە، [[خاقان]] دەتوانێت بە واتای «[[خان (نازناو)|خانی]] خانەکان» بێت. دواتر، جۆرە نزمترەکانی وەک «[[ئەمیر ئەلئومەرا]]» («ئەمیری ئەمیرەکان») و «[[بەیلەربەی]]» («بەگی بەگەکان») دەرکەوتن. لە ئایینی جووداییزمدا، مێلێخ مالخێی ھامێلاخیم («شای شایانی شایان») وەک ناوێکی خودا بەکارھات. «شای شایان» (بە [[یۆنانیی کۆن]]: βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων) ھەروەھا چەندین جار لە کتێبی پیرۆزدا بۆ ئاماژەدان بە [[عیسای مەسیح]] بەکارھاتووە، بەتایبەتی لە [[یەکەم نامەی تیمۆتی]] و دووجار لە [[بینینی یوحەننا|پەرتووکی بینین]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئێران|مێژوو|سیاسەت}} [[پۆل:ئیمپراتۆرەکان]] [[پۆل:سەرۆکی دەوڵەتەکان]] [[پۆل:دەرەبەگایەتی]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی گورجی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سانسکریت]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری]] hviqyo111x89mu8oo8y7izntb6wrcq7 1573764 1573717 2026-04-08T20:03:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1573764 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} [[File:Darius In Parse.JPG|وێنۆک|نازناوی «شای شایان» بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن پاشاکانی وەک [[داریووشی یەکەم|داریووشی مەزن]] (لە وێنەکەدا) بەکارھاتووە. نازناوەکانی داریووش بە تەواوی بریتی بوون لە «[[پاشای مەزن]]، شای شایان، پاشای [[ئێران|فارس]]، [[پاشای وڵاتەکان]]، کوڕی [[ویشتاسپ (باوکی داریووشی یەکەم)|ویشتاسپ]]، نەوەی [[ئەرشام]]، ھەخامەنشییەک.»]] '''شاھەنشا''' یان '''شای شایان''' یان '''پاشای پاشاکان''' {{refn|[[Akkadian language|Akkadian]]: ''šar šarrāni'';{{sfn|Handy|1994|p=112}} {{langx|he|מֶלֶךְ מְלָכִים|melek mĕlakîm}}; [[Old Persian]]: {{transliteration|peo|Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām}};{{sfn|King of kings in Media and Urartu|p=}} [[Middle Persian]]: ''šāhān šāh'';{{sfn|Yücel|2017|pp=331–344}} Modern {{langx|fa|شاهنشاه|Šâhanšâh}}; {{langx|grc|Βασιλεὺς Βασιλέων|Basileùs Basiléōn}};{{sfn|Olbrycht|2009|p=165}} {{langx|hy|արքայից արքա|ark'ayits ark'a}};<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dédéyan |یەکەم=Gérard |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y5MlAQAAMAAJ&q=%22ark'ayits+ark'a%22 |سەردێڕ=Les Arméniens entre Grecs, Musulmans et Croisés: étude sur les pouvoirs arméniens dans le Proche-Orient méditerranéen (1068-1150) |ساڵ=٢٠٠٣|پەڕە=٥٣١|بڵاوکەرەوە=Fundação Calouste Gulbenkian |زمان=fr}}</ref> {{langx|sa|महाराजाधिরাজ|Mahārājadhirāja}}; {{lang-ka|მეფეთ მეფე}}, ''Mepet mepe'';{{sfn|Pinkerton|1811|p=124}} {{langx|gez|ንጉሠ ነገሥት|Nəgusä Nägäst}}{{sfn|Dejene|2007|p=539}}|group="n"}} نازناوێکی ئیمپراتۆری بوو کە بە پلەی یەکەم لەلایەن فەرمانڕەواکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[نیمچەکیشوەری ھیندستان]]ەوە بەکاردەھێنرا. بە شێوەیەکی گشتی پەیوەست دەکرێت بە [[مێژووی ئێران|ئێران]]ەوە (کە مێژووییانە لە ڕۆژاوادا بە [[فارس (سەرزەوی)|فارس]] ناسراوە{{sfn|Yarshater|1989}})، بەتایبەتی ئیمپراتۆریەتییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]]، نازناوەکە لە بنەڕەتدا لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی ناوەڕاست]] لەلایەن پاشا [[توکولتی-نێنورتای یەکەم]] (فەرمانڕەوایی ١٢٣٣–١١٩٧ پ.ز) ناسێندرا و دواتر لە ژمارەیەک شانشین و ئیمپراتۆریەتیی جیاوازدا بەکارھێنرا، لەوانە فارس کە پێشتر باسکرا، شانشینە [[مێژووی یۆنان|یۆنانییە جۆراوجۆرەکان]]، [[مێژووی ھیندستان|ھیندستان]]، [[مێژووی ئەرمەنستان|ئەرمەنستان]]، [[مێژووی گورجستان|گورجستان]]، و [[مێژووی ئەسیوپیا|ئەسیوپیا]]. نازناوەکە بە گشتی وەک ھاوتای ئیمپراتۆر دەبینرێت، کە ھەردوو نازناوەکە لە ڕووی شکۆوە لە نازناوی پاشا بەرزترن، ئەمەش لە ئیمپراتۆرەکانی [[ڕۆمانی]] و [[ئیمپراتۆرەکانی بیزەنتین|ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی]] [[کۆتاییی سەردەمی کۆن]]ەوە سەرچاوە دەگرێت کە [[شاھەنشا]]کانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانییان وەک ھاوتاکانی خۆیان دەبینی. دوا فەرمانڕەواکانی کە نازناوی شاھەنشایان بەکارھێناوە، ئەوانەی [[خێزانی پەھلەوی]] لە [[ئێرانی پەھلەوی]] (١٩٢٥–١٩٧٩)، ھەروەھا نازناوەکەیان بە «ئیمپراتۆر» دەزانی. فەرمانڕەواکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەسیوپیا]] نازناوی نێگوسە نێگەست (بە واتای وشە «شای شایان»)یان بەکاردەھێنا، کە بە ڕەسمی بە «ئیمپراتۆر» وەرگێڕدراوە. «[[سوڵتانی سوڵتانەکان]]» ھاوتای سوڵتانیی شای شایانە و بە ھەمان شێوە، [[خاقان]] دەتوانێت بە واتای «[[خان (نازناو)|خانی]] خانەکان» بێت. دواتر، جۆرە نزمترەکانی وەک «[[ئەمیر ئەلئومەرا]]» («ئەمیری ئەمیرەکان») و «[[بەیلەربەی]]» («بەگی بەگەکان») دەرکەوتن. لە ئایینی جووداییزمدا، مێلێخ مالخێی ھامێلاخیم («شای شایانی شایان») وەک ناوێکی خودا بەکارھات. «شای شایان» (بە [[یۆنانیی کۆن]]: βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων) ھەروەھا چەندین جار لە کتێبی پیرۆزدا بۆ ئاماژەدان بە [[عیسای مەسیح]] بەکارھاتووە، بەتایبەتی لە [[یەکەم نامەی تیمۆتی]] و دووجار لە [[بینینی یوحەننا|پەرتووکی بینین]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئێران|مێژوو|سیاسەت}} [[پۆل:ئیمپراتۆرەکان]] [[پۆل:سەرۆکی دەوڵەتەکان]] [[پۆل:دەرەبەگایەتی]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی گورجی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سانسکریت]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری]] sqd8vksclno5i8gtr7ulofx939vecis 0 294332 1573783 1573592 2026-04-08T20:06:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573783 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''نووسینگەی پشکنەری گشتیی ناسا''' ('''ناسا ئۆ ئای جی''' یان '''ئۆ ئای جی''') نووسینگەی پشکنەری گشتییە لە [[ناسا|بەڕێوەبەرایەتیی نیشتمانیی فڕۆکەوانی و بۆشایی (ناسا)]]، [[پێڕستی دەزگاکانی بۆشایی|دەزگای بۆشاییی]] [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. ئەرکی ڕاگەیەندراوی ئۆ ئای جی بریتییە لە «ڕێگریکردن و دۆزینەوەی تاوان، فێڵ، بەفیڕۆدان، خراپ بەکارھێنان، و خراپ بەڕێوەبردن و بەرزکردنەوەی کارایی، کاریگەری، و ئابووری لە سەرانسەری ناسادا.»<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 06jz4vi2faiqpw0dul9oqmvcr24ggnd 0 294333 1573638 1573601 2026-04-08T12:01:45Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573638 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = داریووشی مەزن<br/>{{lang|peo|𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁|italic=no}}<br/>دارایەڤاھووش خەشایاراشا | title = [[شاھەنشا|شای شایان]] | image = Darius I.jpg | image_size = | caption = بەردەنووسی داریووشی مەزن لە [[بەردەنووسی بێستوون]] | coronation = [[پاسارگاد]] | full name = دارایەڤاھووش<br/>[[File:OldPersian-DA.svg|15px]] [[File:OldPersian-A.svg|20px]] [[File:OldPersian-RA.svg|20px]] [[File:OldPersian-YA.svg|20px]] [[File:OldPersian-VA.svg|20px]] [[File:OldPersian-U.svg|20px]] [[File:OldPersian-SHA.svg|20px]] | succession = {{ubl|[[شای شایان]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]|[[پێڕستی فیرعەونەکان|فیرعەونی میسر]]}} | reign = ٢٩ی ئەیلوولی ٥٢٢ی پ.ز – تشرینی یەکەمی ٤٨٦ی پ.ز | predecessor = [[بەردیا]] | successor = [[خەشایارشاھێ یەکەم]] | spouse = {{flat list| * [[ئاتۆسا]] * [[ئارتیستۆنێ]] * [[پارمیس]] * [[فراتاگونێ]] * [[فایدیمیا]] * کچی [[گۆبریاس (باوکی مەردۆنیۆس)|گۆبریاس]] }} | issue = {{flat list| * ئارتۆبازانس * [[خەشایارشاھێ یەکەمی فارس|خەشایارشاھێ یەکەم]] * [[ئاریابیگنس]] * [[ئارسامێنس]] * [[ماسیستس]] * [[ھەخامەنش (ساتراپ)|ھەخامەنش]] * [[ئارسامس (کوڕی داریووش)|ئارسامس]] * [[گۆبریاس (کوڕی داریووشی یەکەم)|گۆبریاس]] * [[ئاریۆماردوس]] * [[ئابرۆکۆمێس]] * [[ھیپێرانتیس]] * [[ئارتازۆسترێ]] }} | royal house = | dynasty = [[خێزانی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] | father = [[ویشتاسپ (باوکی داریووشی یەکەم)|ویشتاسپ]] | mother = رۆدۆگونێ یان [[ئێرداباما]] | birth_date = {{circa|٥٥٠ی پ.ز}} | death_date = تشرینی یەکەمی ٤٨٦ی پ.ز | burial_place = [[نەقشی ڕوستەم]] | religion = [[ئایینی ھیندوئێرانی]] }} '''داریووشی یەکەم''' ([[فارسیی کۆن]]:[[wiktionary:𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁|𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁]]، ٥٥٠ – ٤٨٦ی [[پێش زایین]])، کە بە شێوەیەکی باو وەک '''داریووشی مەزن''' ناسراوە، سێیەمین [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو، کە لە ساڵی ٥٢٢ی پ.ز تا مردنی لە ساڵی ٤٨٦ی پ.ز فەرمانڕەوایی کرد. ئەو لە لووتکەی فراوانبوونی خاکەکەیدا فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆریەتەکەی کرد، کاتێک زۆربەی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]، بەشێک لە [[باڵکان]] ([[سکودرا|تراکیا]]–[[مەکدۆنیای ھەخامەنشی|مەکدۆنیا]] و [[پایۆنیا]]) و [[قەوقاز]]، زۆربەی ناوچە کەنارییەکانی [[دەریای ڕەش]]، [[ئاسیای ناوەڕاست]]، [[داگیرکردنی دۆڵی ئیندوس لەلایەن ھەخامەنشییەکانەوە|دۆڵی ئیندوس]] لە [[ڕۆژھەڵاتی دوور]]، و بەشێک لە [[باکووری ئەفریقا]] و [[باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا]] لەوانە [[مێژووی میسری فارسی|میسر]] («مودرایا»)، ڕۆژھەڵاتی [[لیبیای کۆن|لیبیا]]، و کەناراوەکانی [[سوودان]]ی لەخۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/dagestan|سەردێڕ=DĀḠESTĀN|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC&q=achaemenid+empire+abkhazia&pg=PA409|سەردێڕ=The Making of the Georgian Nation|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-٢٠٩١٥-٣|دوایین١=Suny|یەکەم١=Ronald Grigor|ساڵ=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press}}</ref>{{sfn|Durant|1954|p=355}} داریووش دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەوای ھەخامەنشی [[بەردیا]] (یان «سمێردیس»)، کە ئیدیعای دەکرد لە ڕاستیدا فێڵبازێک بووە بە ناوی گائۆماتا، سەرکەوت بۆ سەر تەخت. پاشای نوێ لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکەدا ڕووبەڕووی ڕاپەڕین بووەوە بەڵام ھەموویانی سەرکوت کرد؛ ڕووداوێکی گەورەی ژیانی داریووش کە لە مێژوونووسیی یۆنانیدا باسکراوە، ھەڵمەتە سزادەرەکەی بوو دژی [[ئەتینای کلاسیک|ئەتینا]] و [[ئێرێتریا]] بەھۆی بەشداریکردنیان لە [[ڕاپەڕینی ئایۆنی]]. داریووش ئیمپراتۆریەتەکەی بە دابەشکردنی بۆ پارێزگا کارگێڕییەکان ڕێکخست، کە ھەر یەکەیان لەلایەن [[ساتراپ]]ێکەوە بەڕێوەدەبرا. ئەو [[دراوە ھەخامەنشییەکان|دراوی ھەخامەنشی]] وەک سیستمێکی نوێی دراوی یەکپۆش ڕێکخست، و [[ئارامیی ئیمپراتۆری]] کردە زمانێکی ھاوشانی ڕەسمیی ئیمپراتۆریەتەکە لە تەک [[زمانی فارسیی کۆن|زمانی فارسیی کۆن]]. ھەروەھا ئیمپراتۆریەتەکەی خستە بارودۆخێکی باشترەوە بە [[ڕێگای شاھانە|باشترکردنی ڕێگاکان]] و ناساندنی [[کێش و پێوانە]] ستانداردەکان. لە ڕێگەی ئەم گۆڕانکارییانەوە، [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو بە مەرکەزی و یەکگرتوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Worlds Together, Worlds Apart concise edition vol.1|دوایین= Pollard|یەکەم= Elizabeth|بڵاوکەرەوە= W. W. Norton |ساڵ= ٢٠١٥|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٩٣-٢٥٠٩٣-٠|شوێن= New York|پەڕەکان= ١٣٢}}</ref> داریووش پڕۆژەی بیناسازیی تری لە سەرانسەری کایەکەیدا ئەنجامدا، بە پلەی یەکەم لەسەر [[سووسا]]، [[پاسارگاد]]، [[تەختی جەمشید]]، [[بابل]] و میسر تەرکیزی دەکرد. ئەو [[بەردەنووسی بێستوون|بەردەنووسێکی]] لەسەر ڕووی تاشەبەردێکی [[کێوی بێستوون]] ھەڵکۆڵی بۆ تۆمارکردنی داگیرکارییەکانی، کە دواتر بووە بەڵگەیەکی گرنگی [[زمانی فارسیی کۆن]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] fjhuylpxjveisq3248o0surmo1fele0 1573718 1573638 2026-04-08T17:02:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] و [[دەروازە:شەڕ|شەڕ]] 1573718 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = داریووشی مەزن<br/>{{lang|peo|𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁|italic=no}}<br/>دارایەڤاھووش خەشایاراشا | title = [[شاھەنشا|شای شایان]] | image = Darius I.jpg | image_size = | caption = بەردەنووسی داریووشی مەزن لە [[بەردەنووسی بێستوون]] | coronation = [[پاسارگاد]] | full name = دارایەڤاھووش<br/>[[File:OldPersian-DA.svg|15px]] [[File:OldPersian-A.svg|20px]] [[File:OldPersian-RA.svg|20px]] [[File:OldPersian-YA.svg|20px]] [[File:OldPersian-VA.svg|20px]] [[File:OldPersian-U.svg|20px]] [[File:OldPersian-SHA.svg|20px]] | succession = {{ubl|[[شای شایان]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]|[[پێڕستی فیرعەونەکان|فیرعەونی میسر]]}} | reign = ٢٩ی ئەیلوولی ٥٢٢ی پ.ز – تشرینی یەکەمی ٤٨٦ی پ.ز | predecessor = [[بەردیا]] | successor = [[خەشایارشاھێ یەکەم]] | spouse = {{flat list| * [[ئاتۆسا]] * [[ئارتیستۆنێ]] * [[پارمیس]] * [[فراتاگونێ]] * [[فایدیمیا]] * کچی [[گۆبریاس (باوکی مەردۆنیۆس)|گۆبریاس]] }} | issue = {{flat list| * ئارتۆبازانس * [[خەشایارشاھێ یەکەمی فارس|خەشایارشاھێ یەکەم]] * [[ئاریابیگنس]] * [[ئارسامێنس]] * [[ماسیستس]] * [[ھەخامەنش (ساتراپ)|ھەخامەنش]] * [[ئارسامس (کوڕی داریووش)|ئارسامس]] * [[گۆبریاس (کوڕی داریووشی یەکەم)|گۆبریاس]] * [[ئاریۆماردوس]] * [[ئابرۆکۆمێس]] * [[ھیپێرانتیس]] * [[ئارتازۆسترێ]] }} | royal house = | dynasty = [[خێزانی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] | father = [[ویشتاسپ (باوکی داریووشی یەکەم)|ویشتاسپ]] | mother = رۆدۆگونێ یان [[ئێرداباما]] | birth_date = {{circa|٥٥٠ی پ.ز}} | death_date = تشرینی یەکەمی ٤٨٦ی پ.ز | burial_place = [[نەقشی ڕوستەم]] | religion = [[ئایینی ھیندوئێرانی]] }} '''داریووشی یەکەم''' ([[فارسیی کۆن]]:[[wiktionary:𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁|𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁]]، ٥٥٠ – ٤٨٦ی [[پێش زایین]])، کە بە شێوەیەکی باو وەک '''داریووشی مەزن''' ناسراوە، سێیەمین [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو، کە لە ساڵی ٥٢٢ی پ.ز تا مردنی لە ساڵی ٤٨٦ی پ.ز فەرمانڕەوایی کرد. ئەو لە لووتکەی فراوانبوونی خاکەکەیدا فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆریەتەکەی کرد، کاتێک زۆربەی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]، بەشێک لە [[باڵکان]] ([[سکودرا|تراکیا]]–[[مەکدۆنیای ھەخامەنشی|مەکدۆنیا]] و [[پایۆنیا]]) و [[قەوقاز]]، زۆربەی ناوچە کەنارییەکانی [[دەریای ڕەش]]، [[ئاسیای ناوەڕاست]]، [[داگیرکردنی دۆڵی ئیندوس لەلایەن ھەخامەنشییەکانەوە|دۆڵی ئیندوس]] لە [[ڕۆژھەڵاتی دوور]]، و بەشێک لە [[باکووری ئەفریقا]] و [[باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا]] لەوانە [[مێژووی میسری فارسی|میسر]] («مودرایا»)، ڕۆژھەڵاتی [[لیبیای کۆن|لیبیا]]، و کەناراوەکانی [[سوودان]]ی لەخۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/dagestan|سەردێڕ=DĀḠESTĀN|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC&q=achaemenid+empire+abkhazia&pg=PA409|سەردێڕ=The Making of the Georgian Nation|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-٢٠٩١٥-٣|دوایین١=Suny|یەکەم١=Ronald Grigor|ساڵ=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press}}</ref>{{sfn|Durant|1954|p=355}} داریووش دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەوای ھەخامەنشی [[بەردیا]] (یان «سمێردیس»)، کە ئیدیعای دەکرد لە ڕاستیدا فێڵبازێک بووە بە ناوی گائۆماتا، سەرکەوت بۆ سەر تەخت. پاشای نوێ لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکەدا ڕووبەڕووی ڕاپەڕین بووەوە بەڵام ھەموویانی سەرکوت کرد؛ ڕووداوێکی گەورەی ژیانی داریووش کە لە مێژوونووسیی یۆنانیدا باسکراوە، ھەڵمەتە سزادەرەکەی بوو دژی [[ئەتینای کلاسیک|ئەتینا]] و [[ئێرێتریا]] بەھۆی بەشداریکردنیان لە [[ڕاپەڕینی ئایۆنی]]. داریووش ئیمپراتۆریەتەکەی بە دابەشکردنی بۆ پارێزگا کارگێڕییەکان ڕێکخست، کە ھەر یەکەیان لەلایەن [[ساتراپ]]ێکەوە بەڕێوەدەبرا. ئەو [[دراوە ھەخامەنشییەکان|دراوی ھەخامەنشی]] وەک سیستمێکی نوێی دراوی یەکپۆش ڕێکخست، و [[ئارامیی ئیمپراتۆری]] کردە زمانێکی ھاوشانی ڕەسمیی ئیمپراتۆریەتەکە لە تەک [[زمانی فارسیی کۆن|زمانی فارسیی کۆن]]. ھەروەھا ئیمپراتۆریەتەکەی خستە بارودۆخێکی باشترەوە بە [[ڕێگای شاھانە|باشترکردنی ڕێگاکان]] و ناساندنی [[کێش و پێوانە]] ستانداردەکان. لە ڕێگەی ئەم گۆڕانکارییانەوە، [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو بە مەرکەزی و یەکگرتوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Worlds Together, Worlds Apart concise edition vol.1|دوایین= Pollard|یەکەم= Elizabeth|بڵاوکەرەوە= W. W. Norton |ساڵ= ٢٠١٥|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٩٣-٢٥٠٩٣-٠|شوێن= New York|پەڕەکان= ١٣٢}}</ref> داریووش پڕۆژەی بیناسازیی تری لە سەرانسەری کایەکەیدا ئەنجامدا، بە پلەی یەکەم لەسەر [[سووسا]]، [[پاسارگاد]]، [[تەختی جەمشید]]، [[بابل]] و میسر تەرکیزی دەکرد. ئەو [[بەردەنووسی بێستوون|بەردەنووسێکی]] لەسەر ڕووی تاشەبەردێکی [[کێوی بێستوون]] ھەڵکۆڵی بۆ تۆمارکردنی داگیرکارییەکانی، کە دواتر بووە بەڵگەیەکی گرنگی [[زمانی فارسیی کۆن]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|مێژوو|شەڕ}} [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] 2gfwv3s0kglu5hvwd7l1faffxu8rcij 1573763 1573718 2026-04-08T20:03:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1573763 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox royalty | name = داریووشی مەزن<br/>{{lang|peo|𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁|italic=no}}<br/>دارایەڤاھووش خەشایاراشا | title = [[شاھەنشا|شای شایان]] | image = Darius I.jpg | image_size = | caption = بەردەنووسی داریووشی مەزن لە [[بەردەنووسی بێستوون]] | coronation = [[پاسارگاد]] | full name = دارایەڤاھووش<br/>[[File:OldPersian-DA.svg|15px]] [[File:OldPersian-A.svg|20px]] [[File:OldPersian-RA.svg|20px]] [[File:OldPersian-YA.svg|20px]] [[File:OldPersian-VA.svg|20px]] [[File:OldPersian-U.svg|20px]] [[File:OldPersian-SHA.svg|20px]] | succession = {{ubl|[[شای شایان]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]|[[پێڕستی فیرعەونەکان|فیرعەونی میسر]]}} | reign = ٢٩ی ئەیلوولی ٥٢٢ی پ.ز – تشرینی یەکەمی ٤٨٦ی پ.ز | predecessor = [[بەردیا]] | successor = [[خەشایارشاھێ یەکەم]] | spouse = {{flat list| * [[ئاتۆسا]] * [[ئارتیستۆنێ]] * [[پارمیس]] * [[فراتاگونێ]] * [[فایدیمیا]] * کچی [[گۆبریاس (باوکی مەردۆنیۆس)|گۆبریاس]] }} | issue = {{flat list| * ئارتۆبازانس * [[خەشایارشاھێ یەکەمی فارس|خەشایارشاھێ یەکەم]] * [[ئاریابیگنس]] * [[ئارسامێنس]] * [[ماسیستس]] * [[ھەخامەنش (ساتراپ)|ھەخامەنش]] * [[ئارسامس (کوڕی داریووش)|ئارسامس]] * [[گۆبریاس (کوڕی داریووشی یەکەم)|گۆبریاس]] * [[ئاریۆماردوس]] * [[ئابرۆکۆمێس]] * [[ھیپێرانتیس]] * [[ئارتازۆسترێ]] }} | royal house = | dynasty = [[خێزانی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] | father = [[ویشتاسپ (باوکی داریووشی یەکەم)|ویشتاسپ]] | mother = رۆدۆگونێ یان [[ئێرداباما]] | birth_date = {{circa|٥٥٠ی پ.ز}} | death_date = تشرینی یەکەمی ٤٨٦ی پ.ز | burial_place = [[نەقشی ڕوستەم]] | religion = [[ئایینی ھیندوئێرانی]] }} '''داریووشی یەکەم''' ([[فارسیی کۆن]]:[[wiktionary:𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁|𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁]]، ٥٥٠ – ٤٨٦ی [[پێش زایین]])، کە بە شێوەیەکی باو وەک '''داریووشی مەزن''' ناسراوە، سێیەمین [[شاھەنشا]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو، کە لە ساڵی ٥٢٢ی پ.ز تا مردنی لە ساڵی ٤٨٦ی پ.ز فەرمانڕەوایی کرد. ئەو لە لووتکەی فراوانبوونی خاکەکەیدا فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆریەتەکەی کرد، کاتێک زۆربەی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]، بەشێک لە [[باڵکان]] ([[سکودرا|تراکیا]]–[[مەکدۆنیای ھەخامەنشی|مەکدۆنیا]] و [[پایۆنیا]]) و [[قەوقاز]]، زۆربەی ناوچە کەنارییەکانی [[دەریای ڕەش]]، [[ئاسیای ناوەڕاست]]، [[داگیرکردنی دۆڵی ئیندوس لەلایەن ھەخامەنشییەکانەوە|دۆڵی ئیندوس]] لە [[ڕۆژھەڵاتی دوور]]، و بەشێک لە [[باکووری ئەفریقا]] و [[باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا]] لەوانە [[مێژووی میسری فارسی|میسر]] («مودرایا»)، ڕۆژھەڵاتی [[لیبیای کۆن|لیبیا]]، و کەناراوەکانی [[سوودان]]ی لەخۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/dagestan|سەردێڕ=DĀḠESTĀN|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC&q=achaemenid+empire+abkhazia&pg=PA409|سەردێڕ=The Making of the Georgian Nation|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-٢٠٩١٥-٣|دوایین١=Suny|یەکەم١=Ronald Grigor|ساڵ=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press}}</ref>{{sfn|Durant|1954|p=355}} داریووش دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەوای ھەخامەنشی [[بەردیا]] (یان «سمێردیس»)، کە ئیدیعای دەکرد لە ڕاستیدا فێڵبازێک بووە بە ناوی گائۆماتا، سەرکەوت بۆ سەر تەخت. پاشای نوێ لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکەدا ڕووبەڕووی ڕاپەڕین بووەوە بەڵام ھەموویانی سەرکوت کرد؛ ڕووداوێکی گەورەی ژیانی داریووش کە لە مێژوونووسیی یۆنانیدا باسکراوە، ھەڵمەتە سزادەرەکەی بوو دژی [[ئەتینای کلاسیک|ئەتینا]] و [[ئێرێتریا]] بەھۆی بەشداریکردنیان لە [[ڕاپەڕینی ئایۆنی]]. داریووش ئیمپراتۆریەتەکەی بە دابەشکردنی بۆ پارێزگا کارگێڕییەکان ڕێکخست، کە ھەر یەکەیان لەلایەن [[ساتراپ]]ێکەوە بەڕێوەدەبرا. ئەو [[دراوە ھەخامەنشییەکان|دراوی ھەخامەنشی]] وەک سیستمێکی نوێی دراوی یەکپۆش ڕێکخست، و [[ئارامیی ئیمپراتۆری]] کردە زمانێکی ھاوشانی ڕەسمیی ئیمپراتۆریەتەکە لە تەک [[زمانی فارسیی کۆن|زمانی فارسیی کۆن]]. ھەروەھا ئیمپراتۆریەتەکەی خستە بارودۆخێکی باشترەوە بە [[ڕێگای شاھانە|باشترکردنی ڕێگاکان]] و ناساندنی [[کێش و پێوانە]] ستانداردەکان. لە ڕێگەی ئەم گۆڕانکارییانەوە، [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو بە مەرکەزی و یەکگرتوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Worlds Together, Worlds Apart concise edition vol.1|دوایین= Pollard|یەکەم= Elizabeth|بڵاوکەرەوە= W. W. Norton |ساڵ= ٢٠١٥|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٩٣-٢٥٠٩٣-٠|شوێن= New York|پەڕەکان= ١٣٢}}</ref> داریووش پڕۆژەی بیناسازیی تری لە سەرانسەری کایەکەیدا ئەنجامدا، بە پلەی یەکەم لەسەر [[سووسا]]، [[پاسارگاد]]، [[تەختی جەمشید]]، [[بابل]] و میسر تەرکیزی دەکرد. ئەو [[بەردەنووسی بێستوون|بەردەنووسێکی]] لەسەر ڕووی تاشەبەردێکی [[کێوی بێستوون]] ھەڵکۆڵی بۆ تۆمارکردنی داگیرکارییەکانی، کە دواتر بووە بەڵگەیەکی گرنگی [[زمانی فارسیی کۆن]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|مێژوو|شەڕ}} [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٥٠ی پ.ز]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] jh60mfwntnm33g4wdwormbpg5p0u8ld 0 294334 1573782 1573596 2026-04-08T20:06:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1573782 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، '''نووسینگەی پشکنەری گشتی''' ('''ئۆ ئای جی''') زاراوەیەکی گشتییە بۆ بەشی چاودێریی دەزگایەکی فیدراڵی یان ویلایەتی کە ئامانجی ڕێگریکردنە لە کارە ناکاراکان یان نایاسایییەکان لە ناو دەزگای دایکیاندا. ئەم جۆرە نووسینگەیانە بەستراونەتەوە بە زۆرێک لە [[وەزارەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتە جێبەجێکارە فیدراڵییەکان]]، [[دەزگا سەربەخۆکانی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەزگا فیدراڵییە سەربەخۆکان]]، ھەروەھا [[حکوومەتەکانی ویلایەتەکانی ئەمریکا|حکوومەتەکانی ویلایەتەکان]] و [[حکوومەتی خۆجێی لە ئەمریکا|حکوومەتە خۆجێییەکان]]. ھەر نووسینگەیەک پشکنەرێکی گشتی (یان ئای جی) و فەرمانبەرانی تێدایە کە ڕاسپێردراون بە ناسینەوە، وردبینی، و لێکۆڵینەوە لە فێڵ، بەفیڕۆدان، خراپ بەکارھێنان، ئیختیلاس و خراپ بەڕێوەبردن لە ھەر جۆرێک بێت لە ناو بەشی جێبەجێکاردا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٦ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] c56kdodwshs2vo5p0wwbzituzblw0it 0 294335 1573727 1573598 2026-04-08T17:03:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 1573727 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پشکنەری گشتی''' بەرپرسێکی لێکۆڵینەوەیە لە ڕێکخراوەیەکی شارستانی یان [[ڕێکخراوەی سەربازی|سەربازی]]دا. کۆی زاراوەکە بریتییە لە «پشکنەرە گشتییەکان». لە ھەندێک وڵاتدا، پشکنەری گشتی ھەروەھا پلە یان نازناوێکی فەرمییە لە خزمەتگوزارییە شارستانییەکان، [[پۆلیس]]، یان سەربازیدا، کە تێیدا ئاماژەیە بۆ ئەفسەرێکی باڵا نەک پێگەیەکی لێکۆڵینەوە. ئەرک و دەسەڵاتەکانی ئەم ڕۆڵە بەپێی وڵات و ڕێکخراو دەگۆڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] nxv9ifr9dqsb9erot7cqumagfcke1a7 1573754 1573727 2026-04-08T20:01:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573754 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''پشکنەری گشتی''' بەرپرسێکی لێکۆڵینەوەیە لە ڕێکخراوەیەکی شارستانی یان [[ڕێکخراوەی سەربازی|سەربازی]]دا. کۆی زاراوەکە بریتییە لە «پشکنەرە گشتییەکان». لە ھەندێک وڵاتدا، پشکنەری گشتی ھەروەھا پلە یان نازناوێکی فەرمییە لە خزمەتگوزارییە شارستانییەکان، [[پۆلیس]]، یان سەربازیدا، کە تێیدا ئاماژەیە بۆ ئەفسەرێکی باڵا نەک پێگەیەکی لێکۆڵینەوە. ئەرک و دەسەڵاتەکانی ئەم ڕۆڵە بەپێی وڵات و ڕێکخراو دەگۆڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} miwl8vhhva76n3kj3mpl092s1ntm5hm 0 294336 1573726 1573600 2026-04-08T17:03:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]]، [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]]، [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] و [[دەروازە:کەنەدا|کەنەدا]] 1573726 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پارێزگای کەنەدا''' (یان '''پارێزگای یەکگرتووی کەنەدا''' یان '''کەنەدا یەکگرتووەکان''') کۆلۆنییەکی بەریتانی بوو لە ئەمریکای باکووری بەریتانی لە ساڵی ١٨٤١ تا ١٨٦٧. پێکھێنانی ڕەنگدانەوەی ئەو ڕاسپاردانە بوو کە لەلایەن جۆن لامبتۆن، یەکەم کاونتی دێرھامەوە درابوون، لە ڕاپۆرتی کاروباری ئەمریکای باکووری بەریتانی دوای ڕاپەڕینەکانی ١٨٣٧–١٨٣٨.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|مێژوو|سیاسەت|جوگرافیا|کەنەدا}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٧]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی]] 7nk3jlcrlfnpwu3ysug183r074tmkf4 1573755 1573726 2026-04-08T20:02:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1573755 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''پارێزگای کەنەدا''' (یان '''پارێزگای یەکگرتووی کەنەدا''' یان '''کەنەدا یەکگرتووەکان''') کۆلۆنییەکی بەریتانی بوو لە ئەمریکای باکووری بەریتانی لە ساڵی ١٨٤١ تا ١٨٦٧. پێکھێنانی ڕەنگدانەوەی ئەو ڕاسپاردانە بوو کە لەلایەن جۆن لامبتۆن، یەکەم کاونتی دێرھامەوە درابوون، لە ڕاپۆرتی کاروباری ئەمریکای باکووری بەریتانی دوای ڕاپەڕینەکانی ١٨٣٧–١٨٣٨.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|مێژوو|سیاسەت|جوگرافیا|کەنەدا}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٧]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی]] nm7n9cu3jtmpygxy5gojpt1kb1l3fbr 0 294337 1573637 1573605 2026-04-08T12:01:35Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573637 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Coat_of_arms_of_England_(1603–1649).svg|وێنۆک|نیشانەی پاشایەتی پاشا [[جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا|جەیمزی یەکەم]]. لە ساڵی ١٦٢٤دا، تاج ئەو مۆڵەتە شاھانەیەی کە پێشتر بە کۆمپانیای ڤێرجینیا درابوو ھەڵوەشاندەوە، و ڕاستەوخۆ حکوومەتی کۆلۆنییەکەی گرتە دەست.]] '''کۆلۆنیی تاج''' یان '''کۆلۆنیی شاھانە''' [[کۆلۆنی|کۆلۆنییەک]] بوو کە لەلایەن [[شانشینی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]]، و پاشان [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیای مەزن]] یان [[شانشینی یەکگرتوو]] لە چوارچێوەی ئینگلتەرا و دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا]] بەڕێوە دەبرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=writer |یەکەم=Staff |ناونیشان=https://www.marines.mil/portals/1/Publications/Islands%20of%20the%20Commonwealth%20Caribbean%20Study_4.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|پەڕە=٣٨٨|وتەگێڕانەوە=Barbados Success-fully resisted British efforts in the late eighteenth and nineteenth centuries to abolish its House of Assembly and install crown colony government (see Glossary). The British had found local assemblies to be intractable and cumbersome to manage from London. Under the system called crown colony government, which was installed in all of the Commonwealth Caribbean islands except Barbados, the British replaced these argumentative assemblies with a uni-cameral legislature, the majority of whose members were appointed by the governor, and in which the king theoretically represented the lower classes...}}</ref> بەزۆری پارێزگارێک ھەبوو بۆ نوێنەرایەتیکردنی تاج، کە لەلایەن پاشای بەریتانیاوە لەسەر ڕاوێژی [[حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو]] دادەنرا، بە ھاوکاریی یان بێ ھاوکاریی ئەنجومەنێکی ناوخۆیی. لە ھەندێک حاڵەتدا، ئەم ئەنجومەنە دابەش دەبوو بۆ دوو بەش: ئەنجومەنی جێبەجێکار و ئەنجومەنی یاسادانان، و ئەنجومەنی جێبەجێکار ھاوشێوەی ئەنجومەنی تایبەت (Privy Council) بوو کە ڕاوێژ بە پاشا دەدات. ئەندامانی ئەنجومەنە جێبەجێکارەکان لەلایەن پارێزگارەکانەوە دیاری دەکران، و ئەو ھاووڵاتییە بەریتانیانەی لە کۆلۆنییەکانی تاج نیشتەجێ بوون یان ھیچ نوێنەرایەتییەکیان لە حکوومەتی ناوخۆییدا نەبوو، یان نوێنەرایەتییەکی سنوورداریان لە [[ئەنجومەنی خواروو|ئەنجومەنی خواروودا]] ھەبوو. لە چەند کۆلۆنییەکی تاجدا، ئەم نوێنەرایەتییە سنووردارە بە تێپەڕبوونی کات گەشەی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مێژووی ئیستیعمار]] [[پۆل:شێوازی حوکمڕانی ئیمپڕاتۆریەتی بریتانیا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6u685vseyuzp5efm26b6ab2kgqxm1k7 1573719 1573637 2026-04-08T17:02:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] و [[دەروازە:شانشینی یەکگرتوو|شانشینی یەکگرتوو]] 1573719 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Coat_of_arms_of_England_(1603–1649).svg|وێنۆک|نیشانەی پاشایەتی پاشا [[جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا|جەیمزی یەکەم]]. لە ساڵی ١٦٢٤دا، تاج ئەو مۆڵەتە شاھانەیەی کە پێشتر بە کۆمپانیای ڤێرجینیا درابوو ھەڵوەشاندەوە، و ڕاستەوخۆ حکوومەتی کۆلۆنییەکەی گرتە دەست.]] '''کۆلۆنیی تاج''' یان '''کۆلۆنیی شاھانە''' [[کۆلۆنی|کۆلۆنییەک]] بوو کە لەلایەن [[شانشینی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]]، و پاشان [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیای مەزن]] یان [[شانشینی یەکگرتوو]] لە چوارچێوەی ئینگلتەرا و دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا]] بەڕێوە دەبرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=writer |یەکەم=Staff |ناونیشان=https://www.marines.mil/portals/1/Publications/Islands%20of%20the%20Commonwealth%20Caribbean%20Study_4.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|پەڕە=٣٨٨|وتەگێڕانەوە=Barbados Success-fully resisted British efforts in the late eighteenth and nineteenth centuries to abolish its House of Assembly and install crown colony government (see Glossary). The British had found local assemblies to be intractable and cumbersome to manage from London. Under the system called crown colony government, which was installed in all of the Commonwealth Caribbean islands except Barbados, the British replaced these argumentative assemblies with a uni-cameral legislature, the majority of whose members were appointed by the governor, and in which the king theoretically represented the lower classes...}}</ref> بەزۆری پارێزگارێک ھەبوو بۆ نوێنەرایەتیکردنی تاج، کە لەلایەن پاشای بەریتانیاوە لەسەر ڕاوێژی [[حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو]] دادەنرا، بە ھاوکاریی یان بێ ھاوکاریی ئەنجومەنێکی ناوخۆیی. لە ھەندێک حاڵەتدا، ئەم ئەنجومەنە دابەش دەبوو بۆ دوو بەش: ئەنجومەنی جێبەجێکار و ئەنجومەنی یاسادانان، و ئەنجومەنی جێبەجێکار ھاوشێوەی ئەنجومەنی تایبەت (Privy Council) بوو کە ڕاوێژ بە پاشا دەدات. ئەندامانی ئەنجومەنە جێبەجێکارەکان لەلایەن پارێزگارەکانەوە دیاری دەکران، و ئەو ھاووڵاتییە بەریتانیانەی لە کۆلۆنییەکانی تاج نیشتەجێ بوون یان ھیچ نوێنەرایەتییەکیان لە حکوومەتی ناوخۆییدا نەبوو، یان نوێنەرایەتییەکی سنوورداریان لە [[ئەنجومەنی خواروو|ئەنجومەنی خواروودا]] ھەبوو. لە چەند کۆلۆنییەکی تاجدا، ئەم نوێنەرایەتییە سنووردارە بە تێپەڕبوونی کات گەشەی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو}} [[پۆل:مێژووی ئیستیعمار]] [[پۆل:شێوازی حوکمڕانی ئیمپڕاتۆریەتی بریتانیا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 8iv1ydq51johwhxs2x9o1s3iw8n4bke 1573762 1573719 2026-04-08T20:03:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1573762 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Coat_of_arms_of_England_(1603–1649).svg|وێنۆک|نیشانەی پاشایەتی پاشا [[جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا|جەیمزی یەکەم]]. لە ساڵی ١٦٢٤دا، تاج ئەو مۆڵەتە شاھانەیەی کە پێشتر بە کۆمپانیای ڤێرجینیا درابوو ھەڵوەشاندەوە، و ڕاستەوخۆ حکوومەتی کۆلۆنییەکەی گرتە دەست.]] '''کۆلۆنیی تاج''' یان '''کۆلۆنیی شاھانە''' [[کۆلۆنی|کۆلۆنییەک]] بوو کە لەلایەن [[شانشینی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]]، و پاشان [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیای مەزن]] یان [[شانشینی یەکگرتوو]] لە چوارچێوەی ئینگلتەرا و دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا]] بەڕێوە دەبرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=writer |یەکەم=Staff |ناونیشان=https://www.marines.mil/portals/1/Publications/Islands%20of%20the%20Commonwealth%20Caribbean%20Study_4.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|پەڕە=٣٨٨|وتەگێڕانەوە=Barbados Success-fully resisted British efforts in the late eighteenth and nineteenth centuries to abolish its House of Assembly and install crown colony government (see Glossary). The British had found local assemblies to be intractable and cumbersome to manage from London. Under the system called crown colony government, which was installed in all of the Commonwealth Caribbean islands except Barbados, the British replaced these argumentative assemblies with a uni-cameral legislature, the majority of whose members were appointed by the governor, and in which the king theoretically represented the lower classes...}}</ref> بەزۆری پارێزگارێک ھەبوو بۆ نوێنەرایەتیکردنی تاج، کە لەلایەن پاشای بەریتانیاوە لەسەر ڕاوێژی [[حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو]] دادەنرا، بە ھاوکاریی یان بێ ھاوکاریی ئەنجومەنێکی ناوخۆیی. لە ھەندێک حاڵەتدا، ئەم ئەنجومەنە دابەش دەبوو بۆ دوو بەش: ئەنجومەنی جێبەجێکار و ئەنجومەنی یاسادانان، و ئەنجومەنی جێبەجێکار ھاوشێوەی ئەنجومەنی تایبەت (Privy Council) بوو کە ڕاوێژ بە پاشا دەدات. ئەندامانی ئەنجومەنە جێبەجێکارەکان لەلایەن پارێزگارەکانەوە دیاری دەکران، و ئەو ھاووڵاتییە بەریتانیانەی لە کۆلۆنییەکانی تاج نیشتەجێ بوون یان ھیچ نوێنەرایەتییەکیان لە حکوومەتی ناوخۆییدا نەبوو، یان نوێنەرایەتییەکی سنوورداریان لە [[ئەنجومەنی خواروو|ئەنجومەنی خواروودا]] ھەبوو. لە چەند کۆلۆنییەکی تاجدا، ئەم نوێنەرایەتییە سنووردارە بە تێپەڕبوونی کات گەشەی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو}} [[پۆل:مێژووی ئیستیعمار]] [[پۆل:شێوازی حوکمڕانی ئیمپڕاتۆریەتی بریتانیا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] cg31enq5qy7nasksylwwnw97fltiive 0 294338 1573781 1573606 2026-04-08T20:06:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1573781 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} [[File:Ashurnasipal_with_official.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ashurnasipal_with_official.jpg|thumb|نازناوی «پاشای خاکەکان» لەلایەن پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ|ئاشووریی نوێ]] [[ئاشوورناسیرپاڵی دووەم]] (ناوەڕاست) بە شێوەی «پاشای شکۆداری خاکەکان» ناسێندرا.]] '''پاشای خاکەکان''' ([[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: «šar mātāti-شەڕ ماتیاتی»{{sfn|Shayegan|2011|p=43}})، کە ھەروەھا تەنھا وەک '''پاشای وڵاتان'''{{sfn|Kosmin|2014|p=113}} یان بە شێوەیەکی پۆز لێدەرانەتر وەک '''پاشای ھەموو وڵاتەکان'''{{sfn|Karlsson|2016|p=153}} لێکدراوەتەوە، نازناوێکی خاوەن شکۆیەکی گەورە بوو کە لەلایەن فەرمانڕەوا بەھێزەکانەوە لە [[مێزۆپۆتامیا]]ی کۆندا بانگەشەی بۆ دەکرا. ئەم نازناوە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]دا (٩١١ی پ.ز–٦٠٩ی پ.ز) ناسێندرا، زاراوەی «ماتیاتی» بە ڕاشکاوی ئاماژە بۆ خاکە بیانییەکان (بۆ نموونە نائاشوورییەکان) دەکات، کە زۆرجار لە دەرەوەی سنوورەکانی خودی مێزۆپۆتامیا بوون (بە پێچەوانەی وشەی «ماتوو» کە ئاماژە بۆ خودی خاکی [[ئاشوور]] دەکات)، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە پاشای ئاشوور مافی فەرمانڕەواییکردنی خاکە بیانییەکان و ھەروەھا خاکی خۆشی ھەبووە.{{sfn|Karlsson|2016|p=19}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کورووشی مەزن]] auzbvr0stw07qn5q9e6pibakqb35t3a 0 294339 1573725 1573608 2026-04-08T17:03:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 1573725 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Downtown_Seattle_2.JPG|وێنۆک|دیمەنی ناوەندی شاری سیاتڵ لە سەرووی دەرزی بۆشایییەوە لە ساڵی ٢٠٠٥ (ڕووەو باشوور). لەودیو ناوەندی شارەوە ناوچەی پیشەسازی ھەڵکەوتووە]] '''ناوەندی شار''' ناوچەی بازرگانیی ناوەندیی [[سیاتڵ]]، واشینگتنە. بە بەراورد لەگەڵ ناوەندەکانی تری شارەکان لە [[کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کەناری ڕۆژاوای]] ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، تا ڕادەیەک بچووک و چڕە بەھۆی دۆخی جوگرافییەکەیەوە، کە لە باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە بە [[گرد|گردەکان]]، لە ڕۆژاواوە بە کەنداوی ئێلیۆت، و لە باشوورەوە بەو زەوییانەی کە چاککراونەتەوە و جاران تەختایییە جەزرەبەدییەکان بوون، دەورە دراوە. لە باکوورەوە بە دێنی وەی سنووردار کراوە، کە لەودیو ئەوانەوە لۆوەر کوین ئان (ھەندێک جار بە «ئەپتاون» دەناسرێت)، سیاتڵ سەنتەر، و ساوس لەیک یونیون ھەن؛ لە ڕۆژھەڵاتەوە بە ئینتەرستەیت ٥، کە لەودیو ئەوەوە کاپیتۆڵ ھیڵ لە باکووری ڕۆژھەڵات و ناوچەی ناوەندی لە ڕۆژھەڵاتدایە؛ لە باشوورەوە بە شەقامی ئێس دیربۆرن، کە لەودیو ئەوەوە سۆدۆ ھەیە؛ و لە ڕۆژاواوە بە کەنداوی ئێلیۆت، کە بەشێکە لە پیوجێت ساوند.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] 7cg2zythvj444g8n62fntdd1xraqehl 1573756 1573725 2026-04-08T20:02:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573756 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Downtown_Seattle_2.JPG|وێنۆک|دیمەنی ناوەندی شاری سیاتڵ لە سەرووی دەرزی بۆشایییەوە لە ساڵی ٢٠٠٥ (ڕووەو باشوور). لەودیو ناوەندی شارەوە ناوچەی پیشەسازی ھەڵکەوتووە]] '''ناوەندی شار''' ناوچەی بازرگانیی ناوەندیی [[سیاتڵ]]، واشینگتنە. بە بەراورد لەگەڵ ناوەندەکانی تری شارەکان لە [[کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کەناری ڕۆژاوای]] ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، تا ڕادەیەک بچووک و چڕە بەھۆی دۆخی جوگرافییەکەیەوە، کە لە باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە بە [[گرد|گردەکان]]، لە ڕۆژاواوە بە کەنداوی ئێلیۆت، و لە باشوورەوە بەو زەوییانەی کە چاککراونەتەوە و جاران تەختایییە جەزرەبەدییەکان بوون، دەورە دراوە. لە باکوورەوە بە دێنی وەی سنووردار کراوە، کە لەودیو ئەوانەوە لۆوەر کوین ئان (ھەندێک جار بە «ئەپتاون» دەناسرێت)، سیاتڵ سەنتەر، و ساوس لەیک یونیون ھەن؛ لە ڕۆژھەڵاتەوە بە ئینتەرستەیت ٥، کە لەودیو ئەوەوە کاپیتۆڵ ھیڵ لە باکووری ڕۆژھەڵات و ناوچەی ناوەندی لە ڕۆژھەڵاتدایە؛ لە باشوورەوە بە شەقامی ئێس دیربۆرن، کە لەودیو ئەوەوە سۆدۆ ھەیە؛ و لە ڕۆژاواوە بە کەنداوی ئێلیۆت، کە بەشێکە لە پیوجێت ساوند.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} l61c37z0px35dvduxu41duxhrhhh7zf 0 294340 1573635 1573611 2026-04-08T12:01:15Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573635 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سیاتڵ گرەیت ویڵ''' چەرخوفەلەکێکی ٥٣ مەترییە لە پیر ٥٧ لەسەر کەنداوی ئێلیۆت لە [[سیاتڵ]]، [[واشینگتن (ویلایەت)|واشینگتن]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان. بە بەرزییەکی گشتیی {{Convert|175|ft|m|1}}، بەرزترین چەرخوفەلەک بوو لە [[کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کاتێک لە حوزەیرانی ٢٠١٢دا کرایەوە. == ڕۆژی کردنەوە == ڕێوڕەسمی دەستبەکاربوون و کردنەوەی بۆ ڕای گشتی لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢دا بەڕێوەچوو. بەشداربوانی ڕێوڕەسمەکە، کە لە کاتژمێر ٢:٣٠ی پاشنیوەڕۆ دەستی پێکرد، پاسەوانی کەناراوەکانی ئەمریکا بە پێشکەشکردنی ڕەنگەکان، مایکل مەکگین سەرۆک شارەوانی سیاتڵ کە وتارێکی پێشکەش کرد، و ھاندەرانی [[زانکۆی واشینگتن]]، تیمی ورە، و باندی مارش کە کات بەسەربردنیان دابین کرد، لەخۆگرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.seattlepi.com/local/slideshow/Grand-opening-of-Seattle-s-Great-Wheel-45280.php |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171107002953/http://www.seattlepi.com/local/slideshow/Grand-opening-of-Seattle-s-Great-Wheel-45280.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> نزیکەی ٢٠٠ کەس بۆ یەکەم سواربوونی چەرخوفەلەکەکە ڕیزیان بەست. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] fn03algmbi7j0tns3auxsoihtx79sz9 1573779 1573635 2026-04-08T20:05:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573779 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''سیاتڵ گرەیت ویڵ''' چەرخوفەلەکێکی ٥٣ مەترییە لە پیر ٥٧ لەسەر کەنداوی ئێلیۆت لە [[سیاتڵ]]، [[واشینگتن (ویلایەت)|واشینگتن]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان. بە بەرزییەکی گشتیی {{Convert|175|ft|m|1}}، بەرزترین چەرخوفەلەک بوو لە [[کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کاتێک لە حوزەیرانی ٢٠١٢دا کرایەوە. == ڕۆژی کردنەوە == ڕێوڕەسمی دەستبەکاربوون و کردنەوەی بۆ ڕای گشتی لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢دا بەڕێوەچوو. بەشداربوانی ڕێوڕەسمەکە، کە لە کاتژمێر ٢:٣٠ی پاشنیوەڕۆ دەستی پێکرد، پاسەوانی کەناراوەکانی ئەمریکا بە پێشکەشکردنی ڕەنگەکان، مایکل مەکگین سەرۆک شارەوانی سیاتڵ کە وتارێکی پێشکەش کرد، و ھاندەرانی [[زانکۆی واشینگتن]]، تیمی ورە، و باندی مارش کە کات بەسەربردنیان دابین کرد، لەخۆگرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.seattlepi.com/local/slideshow/Grand-opening-of-Seattle-s-Great-Wheel-45280.php |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171107002953/http://www.seattlepi.com/local/slideshow/Grand-opening-of-Seattle-s-Great-Wheel-45280.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> نزیکەی ٢٠٠ کەس بۆ یەکەم سواربوونی چەرخوفەلەکەکە ڕیزیان بەست. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 32kq52dhf0ce8r1rg4u3v2r0okniwdo 0 294341 1573724 1573615 2026-04-08T17:03:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:خۆراک|خۆراک]]، [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:نژیاروانی|نژیاروانی]] 1573724 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''دەرزیی بۆشایی''' تاوەرێکی چاودێرییە لە [[سیاتڵ]]، واشینگتن، ویلایەتە یەکگرتووەکان. وەک ئایکۆنێکی شارەکە دادەنرێت و وەک شوێنەوارێکی سیاتڵ دیاری کراوە. کەوتووەتە شەقامی ٤٠٠ بڕۆد لە گەڕەکی لۆوەر کوین ئان، لە سیاتڵ سەنتەر بۆ پێشانگای جیھانیی ١٩٦٢ دروست کراوە، کە زیاتر لە ٢٫٣ ملیۆن سەردانیکەری بۆ لای خۆی ڕاکێشا. بە بەرزیی {{Convert|605|ft}}، دەرزیی بۆشایی سەردەمانێک بەرزترین باڵەخانەی ڕۆژاوای [[ڕووباری میسیسیپی]] بوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. تاوەرەکە {{Convert|138|ft}} پانە، کێشەکەی {{Convert|9550|ST|MT}}ە، و بۆ ئەوە دروست کراوە کە بەرگەی با بە خێراییی تا {{Cvt|200|mph}} و [[بوومەلەرزە]] تا پلەی ٩٫٠ بگرێت، کە وەک بوومەلەرزەی کاسکادیای ساڵی ١٧٠٠ بەھێزە. بەرزکەرەوەکان لە ماوەی ٤١ چرکەدا سەردانیکەران بۆ نھۆمێکی چاودێری دەبەن کە {{Convert|520|ft}} لە سەرووی زەوییەوەیە، کە دیمەنێکی پانۆراماییی ئاسۆیی [[ناوەندی شاری سیاتڵ]]، چیاکانی ئۆڵۆمپیک و [[کاسکەیدز]]، [[چیای ڕەینیەر]]، چیای بەیکەر، کەنداوی ئێلیۆت، و دوورگە جۆراوجۆرەکانی پیوجێت ساوند پێشکەش دەکات. لە ١٩ی نیسانی ١٩٩٩، دەستەی پاراستنی شوێنەوارەکانی شارەکە تاوەرەکەی وەک شوێنەوارێکی مێژوویی دیاری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|خۆراک|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|نژیاروانی}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9yabg80m12s70qvld5tdy4yp2ch67fm 1573757 1573724 2026-04-08T20:02:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573757 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''دەرزیی بۆشایی''' تاوەرێکی چاودێرییە لە [[سیاتڵ]]، واشینگتن، ویلایەتە یەکگرتووەکان. وەک ئایکۆنێکی شارەکە دادەنرێت و وەک شوێنەوارێکی سیاتڵ دیاری کراوە. کەوتووەتە شەقامی ٤٠٠ بڕۆد لە گەڕەکی لۆوەر کوین ئان، لە سیاتڵ سەنتەر بۆ پێشانگای جیھانیی ١٩٦٢ دروست کراوە، کە زیاتر لە ٢٫٣ ملیۆن سەردانیکەری بۆ لای خۆی ڕاکێشا. بە بەرزیی {{Convert|605|ft}}، دەرزیی بۆشایی سەردەمانێک بەرزترین باڵەخانەی ڕۆژاوای [[ڕووباری میسیسیپی]] بوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. تاوەرەکە {{Convert|138|ft}} پانە، کێشەکەی {{Convert|9550|ST|MT}}ە، و بۆ ئەوە دروست کراوە کە بەرگەی با بە خێراییی تا {{Cvt|200|mph}} و [[بوومەلەرزە]] تا پلەی ٩٫٠ بگرێت، کە وەک بوومەلەرزەی کاسکادیای ساڵی ١٧٠٠ بەھێزە. بەرزکەرەوەکان لە ماوەی ٤١ چرکەدا سەردانیکەران بۆ نھۆمێکی چاودێری دەبەن کە {{Convert|520|ft}} لە سەرووی زەوییەوەیە، کە دیمەنێکی پانۆراماییی ئاسۆیی [[ناوەندی شاری سیاتڵ]]، چیاکانی ئۆڵۆمپیک و [[کاسکەیدز]]، [[چیای ڕەینیەر]]، چیای بەیکەر، کەنداوی ئێلیۆت، و دوورگە جۆراوجۆرەکانی پیوجێت ساوند پێشکەش دەکات. لە ١٩ی نیسانی ١٩٩٩، دەستەی پاراستنی شوێنەوارەکانی شارەکە تاوەرەکەی وەک شوێنەوارێکی مێژوویی دیاری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|خۆراک|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|نژیاروانی}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} q8vu05r50vxvy04mivf8exqgco6t80z 0 294343 1573633 1573619 2026-04-08T12:00:55Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573633 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''سەررین''' ({{Langx|ar|صرين}})، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://twitter.com/PolatCanRojava/status/625613288143998976 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٥|وێبگە=Twitter}}</ref> شارۆچکەیەکە لە [[ڕۆژاوای کوردستان]]، لە ڕووی کارگێڕییەوە بەشێکە لە [[پارێزگای حەلەب]]، دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[حەلەب]]. ٣ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی [[فورات|ڕووباری فورات]] و باشووری [[کۆبانی]] و ڕۆژھەڵاتی [[مەنبج|مەنبجەوە]] دوورە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.google.com/maps/@36.5856713,38.3028456,6676m/data=!3m1!1e3|سەردێڕ=Google Maps |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤دا شارۆچکەکە ٦١٤٠ کەسی ھەبووە، لە کاتێکدا ناوچەی سەررین کۆی ژمارەی دانیشتووانی ٧٠ ھەزار و ٥٢٢ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Özkizilcik |یەکەم=Ömer |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-northeast-kurds-and-arabs/|سەردێڕ=To help build the new Syria, the US needs to better understand the Kurds and Arabs of the northeast |via=The Atlantic Council}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] 3pqwgsp452je2129iw485vek5xg0o4m 1573689 1573633 2026-04-08T15:01:04Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1573689 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''سەررین''' ({{Langx|ar|صرين}})، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://twitter.com/PolatCanRojava/status/625613288143998976 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٥|وێبگە=Twitter}}</ref> شارۆچکەیەکە لە [[ڕۆژاوای کوردستان]]، لە ڕووی کارگێڕییەوە بەشێکە لە [[پارێزگای حەلەب]]، دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[حەلەب]]. ٣ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی [[فورات|ڕووباری فورات]] و باشووری [[کۆبانی]] و ڕۆژھەڵاتی [[مەنبج|مەنبجەوە]] دوورە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.google.com/maps/@36.5856713,38.3028456,6676m/data=!3m1!1e3|سەردێڕ=Google Maps |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤دا شارۆچکەکە ٦١٤٠ کەسی ھەبووە، لە کاتێکدا ناوچەی سەررین کۆی ژمارەی دانیشتووانی ٧٠ ھەزار و ٥٢٢ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Özkizilcik |یەکەم=Ömer |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-northeast-kurds-and-arabs/|سەردێڕ=To help build the new Syria, the US needs to better understand the Kurds and Arabs of the northeast |via=The Atlantic Council}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] 946q2jtmn6vvog7aq0k5eeki0hae9u6 1573707 1573689 2026-04-08T17:00:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] و [[دەروازە:سووریا|سووریا]] 1573707 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''سەررین''' ({{Langx|ar|صرين}})، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://twitter.com/PolatCanRojava/status/625613288143998976 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٥|وێبگە=Twitter}}</ref> شارۆچکەیەکە لە [[ڕۆژاوای کوردستان]]، لە ڕووی کارگێڕییەوە بەشێکە لە [[پارێزگای حەلەب]]، دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[حەلەب]]. ٣ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی [[فورات|ڕووباری فورات]] و باشووری [[کۆبانی]] و ڕۆژھەڵاتی [[مەنبج|مەنبجەوە]] دوورە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.google.com/maps/@36.5856713,38.3028456,6676m/data=!3m1!1e3|سەردێڕ=Google Maps |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤دا شارۆچکەکە ٦١٤٠ کەسی ھەبووە، لە کاتێکدا ناوچەی سەررین کۆی ژمارەی دانیشتووانی ٧٠ ھەزار و ٥٢٢ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Özkizilcik |یەکەم=Ömer |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-northeast-kurds-and-arabs/|سەردێڕ=To help build the new Syria, the US needs to better understand the Kurds and Arabs of the northeast |via=The Atlantic Council}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|سووریا}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] 8653ky614vyuc6o0n9hzyapc28bta4o 0 294344 1573723 1573622 2026-04-08T17:03:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژن|ژن]] و [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1573723 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = میزۆپۆتامی | name = ئایا | other_names = ئایو-یکالتی،{{sfn|Taracha|2009|p=127}} نین-ئایا،{{sfn|Asher-Greve|Westenholz|2013|p=7}} شەریدا، نینکار، سوداغ، سودگان{{sfn|Krebernik|2011a|p=602}} | god_of = [[خوداوەندی بەرەبەیان]] | spouse = {{plainlist| *[[شەمەش]] ([[ئوتوو]]) *[[شیمیگێ (خواوەندى خۆر)|شیمیگێ]] (لە [[حوورییەکان|ئایینی حووری]])}} | children = [[مامو (خوداوەند)|مامو]]، [[کیتووم]]، [[ئیشوم]] | cult_center = [[سیپار]]، [[لارسا]] }} '''ئایا''' خوداوەندێکی [[مێزۆپۆتامیا|مێزۆپۆتامی]] بوو کە پەیوەندی بە [[بەرەبەیان]]ەوە ھەبوو. لە [[پێڕست]]ەکانی خوداوەندەکاندا چەندین ناوی جیاوازی بۆ گەڕێنراوەتەوە. ئەو وەک ژنی [[شەمەش]]، خوداوەندی خۆر، دادەنرا. لە تەنیشت ھاوسەرەکەیەوە لە [[سیپار]] دەپەرسترا. چەندین نووسراوی شاھانە سەبارەت بەم شارە ناوی ئەویان ھێناوە. ھەروەھا پەیوەندی بە کۆمەڵگەی «[[نادیتوو]]» ھەبوو کە تێیدا نیشتەجێ بوون. لە ناوەندە پەرستشییەکەی تری شەمەش، [[لارسا]]، کەمتر ئاماژەی پێکراوە، ھەرچەندە لەوێش ڕێزی لێ گیراوە. ئاماژەی زیاتر لە [[ئورووک]]، [[ماری، سووریا|ماری]] و [[ئاشوور]]ەوە بەردەستن. ئایا ھەروەھا خرایە ناو ئایینی حۆری، و لەم چوارچێوەیەدا وەک ژنی [[شیمیگێ (خواوەندى خۆر)|شیمیگێ]] ھاوتای شەمەش دەردەکەوێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژن|عێراق}} [[پۆل:بەرەبەیان]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] hjru0n1ejqqe8b2rmg0p7fgtc0xf7jr 1573758 1573723 2026-04-08T20:02:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1573758 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{Infobox deity | type = میزۆپۆتامی | name = ئایا | other_names = ئایو-یکالتی،{{sfn|Taracha|2009|p=127}} نین-ئایا،{{sfn|Asher-Greve|Westenholz|2013|p=7}} شەریدا، نینکار، سوداغ، سودگان{{sfn|Krebernik|2011a|p=602}} | god_of = [[خوداوەندی بەرەبەیان]] | spouse = {{plainlist| *[[شەمەش]] ([[ئوتوو]]) *[[شیمیگێ (خواوەندى خۆر)|شیمیگێ]] (لە [[حوورییەکان|ئایینی حووری]])}} | children = [[مامو (خوداوەند)|مامو]]، [[کیتووم]]، [[ئیشوم]] | cult_center = [[سیپار]]، [[لارسا]] }} '''ئایا''' خوداوەندێکی [[مێزۆپۆتامیا|مێزۆپۆتامی]] بوو کە پەیوەندی بە [[بەرەبەیان]]ەوە ھەبوو. لە [[پێڕست]]ەکانی خوداوەندەکاندا چەندین ناوی جیاوازی بۆ گەڕێنراوەتەوە. ئەو وەک ژنی [[شەمەش]]، خوداوەندی خۆر، دادەنرا. لە تەنیشت ھاوسەرەکەیەوە لە [[سیپار]] دەپەرسترا. چەندین نووسراوی شاھانە سەبارەت بەم شارە ناوی ئەویان ھێناوە. ھەروەھا پەیوەندی بە کۆمەڵگەی «[[نادیتوو]]» ھەبوو کە تێیدا نیشتەجێ بوون. لە ناوەندە پەرستشییەکەی تری شەمەش، [[لارسا]]، کەمتر ئاماژەی پێکراوە، ھەرچەندە لەوێش ڕێزی لێ گیراوە. ئاماژەی زیاتر لە [[ئورووک]]، [[ماری، سووریا|ماری]] و [[ئاشوور]]ەوە بەردەستن. ئایا ھەروەھا خرایە ناو ئایینی حۆری، و لەم چوارچێوەیەدا وەک ژنی [[شیمیگێ (خواوەندى خۆر)|شیمیگێ]] ھاوتای شەمەش دەردەکەوێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژن|عێراق}} [[پۆل:بەرەبەیان]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] msf002emh66annfv1p8jbgyenbq9c6a 0 294345 1573722 1573627 2026-04-08T17:03:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]] و [[دەروازە:سووریا|سووریا]] 1573722 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = ماری |native_name = تل حریری {{in lang|ar}} |alternate_name = تەل حریری |image = MariZiggurat.jpg |caption = وێرانەکانی ماری |map_type = Syria |relief=yes |map_alt = ماری لە ڕۆژھەڵاتی سووریایە، لە نزیک سنووری عێراق. |coordinates = {{coord|34|32|58|N|40|53|24|E|display=inline,title}} |location = [[ئەبوو کەمال]]، [[پارێزگای دێرەزۆر|پارێزگای دێرەزوور]]، [[سووریا]] |type = نیشتەجێبوون |part_of = |length = |width = |area ={{cvt|60|ha}} |height = |builder = |material = |built = نزیکەی ٢٩٠٠ [[پێش زایین]] |abandoned = سەدەی ٣ی پێش زایین |epochs = [[سەردەمی برۆنز]] |cultures = [[شارستانییەتی کیش|سامیی ڕۆژھەڵات (شارستانییەتی کیش)]]، [[ئەمووری]] |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[ئاندرێ پارۆ]] |condition = وێرانکراو |ownership = گشتی |public_access = |website = |notes = }} '''ماری''' ([[نووسینی بزماری]]: <small>{{Script/Cuneiform|𒈠𒌷𒆠}}</small>, ''ma-ri ^ki''، {{langx|ar|تل حريري}}) [[دەوڵەت شار|شارە-دەوڵەت]]ێکی دێرینی [[سامییەکان|سامی]] بوو لە [[سووریا]]ی ئەمڕۆدا. پاشماوەکانی گردێک پێکدەھێنن لە ١١ کیلۆمەتری باکووری ڕۆژاوای [[ئەبوو کەمال]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات|ڕووباری فورات]]، نزیکەی ١٢٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[دێرەزوور]]. وەک ناوەندێکی بازرگانی و دەوڵەتێکی باڵادەست لە نێوان ٢٩٠٠ی پێش زایین و ١٧٥٩ی پێش زایین گەشەی کرد.{{تێبینی|ڕێکەوتەکان بەپێی [[کڕۆنۆلۆژیای ناوەڕاست]] خەمڵێنراون مەگەر بە پێچەوانەوە ئاماژەی پێکرابێت.}} شارەکە لە ناوەڕاستی ڕێڕەوە بازرگانییەکانی فورات لە نێوان [[سوومەر]] لە باشوور و [[ئیبلا|شانشینی ئیبلایی]] و [[شام]] لە ڕۆژاوا دروست کراوە. ماری بۆ یەکەمجار لە ناوەڕاستی سەدەی ٢٦ی پێش زایین چۆڵکرا، بەڵام دووبارە بنیات نراوە و پێش ساڵی ٢٥٠٠ی پێش زایین بوو بە پایتەختی دەوڵەتێکی باڵادەستی [[زمانە سامییەکانی ڕۆژھەڵات|سامیی ڕۆژھەڵات]]. ئەم مارییەی دووەم چووە ناو شەڕێکی درێژخایەن لەگەڵ ڕکابەرەکەی [[ئیبلا]] و بە پەیوەندییە بەھێزەکەی لەگەڵ کولتووری سوومەری ناسراوە. لە سەدەی ٢٣ی پێش زایین لەلایەن [[ئەکەد|ئەکەدییەکان]]ەوە وێرانکرا، کە ڕێگەیان دا شارەکە دووبارە دروست بکرێتەوە و فەرمانڕەوایەکی سەربازییان (''[[شاکاناکوو]]'') دەستنیشان کرد. فەرمانڕەواکان لەگەڵ ھەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی سەربەخۆ بوون، و شارەکەیان وەک ناوەندێکی ھەرێمیی دۆڵی فورات دووبارە بنیات نایەوە. شاکاناکووەکان تا نیوەی دووەمی سەدەی ١٩ی پێش زایین حوکمی مارییان کرد، تا ئەو کاتەی خانەوادەکە لەبەر ھۆکاری نادیار ڕووخا. دوای ماوەیەکی کەم، ماری بوو بە پایتەختی خانەوادەی لیمی [[ئەمووری]]. ماریی ئەمۆری تەنھا ماوەیەکی کەم بەردەوام بوو پێش ئەوەی لەلایەن [[بابل (دەوڵەت)|بابل]]ەوە لە نزیکەی ١٧٦١ی پێش زایین وێران بکرێت، بەڵام وەک نیشتەجێبوونێکی بچووک لەژێر دەسەڵاتی بابلییەکان و [[ئاشوور]]ییەکان ماوەیەک ڕزگاری بوو پێش ئەوەی لە ماوەی [[ماوەی ھێلینیستی|سەردەمی ھێلینیستی]] چۆڵ بکرێت و لەبیر بکرێت. مارییەکان ھەردوو [[پێڕستی خوداوەندەکانی مێزۆپۆتامیا|خوداوەندە سامی و سوومەرییەکان]]یان دەپەرست و شارەکەیان وەک ناوەندێکی سەرەکی [[بازرگانی]] دامەزراند. ھەرچەندە قۆناغەکانی پێش ئەمۆرییەکان بە کاریگەرییەکی زۆری کولتووری سوومەری دەناسرانەوە، بەڵام ماری شارێکی کۆچبەرە سوومەرییەکان نەبوو، بەڵکو نەتەوەیەکی سامی‌ئاخێو بوو کە خاوەنی زاراوەیەکی ھاوشێوەی [[زمانی ئیبلایی]] بوو. ئەمۆرییەکان [[زمانە سامییەکانی ڕۆژاوا|سامییەکانی ڕۆژاوا]] بوون کە پێش سەدەی ٢١ی پێش زایین دەستیان بە نیشتەجێبوون لە ناوچەکە کرد؛ تا سەردەمی خانەوادەی لیم (نزیکەی ١٨٣٠ی پێش زایین)، بوون بە دانیشتووانە باڵادەستەکە لە [[کەوانەی بەپیت]]. دۆزینەوەی ماری لە ساڵی ١٩٣٣دا تێڕوانینێکی گرنگی سەبارەت بە نەخشەی جیۆپۆلیتیکی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[سووریا (ناوچە)|سووریا]]ی دێرین ڕەخساند، بەھۆی دۆزینەوەی زیاتر لە ٢٥٠٠٠ تابلێت کە کارگێڕی دەوڵەتیان لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین و سروشتی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان ھێزە سیاسییەکانی ناوچەکە ڕوون دەکردەوە. ھەروەھا تۆڕە بازرگانییە بەرفراوانەکانی سەدەی ١٨ی پێش زایینیان ئاشکرا کرد، کە ناوچەکانی تا [[ئەفغانستان]] لە [[باشووری ئاسیا]] و [[کریت]] لە [[حەوزی دەریای ناوەڕاست]] بە یەکەوە دەبەستەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ٨ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٩ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئاسیا|سووریا}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز]] [[پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون]] [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] osgn52er6ersbk3y2be18medbwo9mmp 1573759 1573722 2026-04-08T20:02:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1573759 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox ancient site |name = ماری |native_name = تل حریری {{in lang|ar}} |alternate_name = تەل حریری |image = MariZiggurat.jpg |caption = وێرانەکانی ماری |map_type = Syria |relief=yes |map_alt = ماری لە ڕۆژھەڵاتی سووریایە، لە نزیک سنووری عێراق. |coordinates = {{coord|34|32|58|N|40|53|24|E|display=inline,title}} |location = [[ئەبوو کەمال]]، [[پارێزگای دێرەزۆر|پارێزگای دێرەزوور]]، [[سووریا]] |type = نیشتەجێبوون |part_of = |length = |width = |area ={{cvt|60|ha}} |height = |builder = |material = |built = نزیکەی ٢٩٠٠ [[پێش زایین]] |abandoned = سەدەی ٣ی پێش زایین |epochs = [[سەردەمی برۆنز]] |cultures = [[شارستانییەتی کیش|سامیی ڕۆژھەڵات (شارستانییەتی کیش)]]، [[ئەمووری]] |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = [[ئاندرێ پارۆ]] |condition = وێرانکراو |ownership = گشتی |public_access = |website = |notes = }} '''ماری''' ([[نووسینی بزماری]]: <small>{{Script/Cuneiform|𒈠𒌷𒆠}}</small>, ''ma-ri ^ki''، {{langx|ar|تل حريري}}) [[دەوڵەت شار|شارە-دەوڵەت]]ێکی دێرینی [[سامییەکان|سامی]] بوو لە [[سووریا]]ی ئەمڕۆدا. پاشماوەکانی گردێک پێکدەھێنن لە ١١ کیلۆمەتری باکووری ڕۆژاوای [[ئەبوو کەمال]] لە کەناری ڕۆژاوای [[فورات|ڕووباری فورات]]، نزیکەی ١٢٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[دێرەزوور]]. وەک ناوەندێکی بازرگانی و دەوڵەتێکی باڵادەست لە نێوان ٢٩٠٠ی پێش زایین و ١٧٥٩ی پێش زایین گەشەی کرد.{{تێبینی|ڕێکەوتەکان بەپێی [[کڕۆنۆلۆژیای ناوەڕاست]] خەمڵێنراون مەگەر بە پێچەوانەوە ئاماژەی پێکرابێت.}} شارەکە لە ناوەڕاستی ڕێڕەوە بازرگانییەکانی فورات لە نێوان [[سوومەر]] لە باشوور و [[ئیبلا|شانشینی ئیبلایی]] و [[شام]] لە ڕۆژاوا دروست کراوە. ماری بۆ یەکەمجار لە ناوەڕاستی سەدەی ٢٦ی پێش زایین چۆڵکرا، بەڵام دووبارە بنیات نراوە و پێش ساڵی ٢٥٠٠ی پێش زایین بوو بە پایتەختی دەوڵەتێکی باڵادەستی [[زمانە سامییەکانی ڕۆژھەڵات|سامیی ڕۆژھەڵات]]. ئەم مارییەی دووەم چووە ناو شەڕێکی درێژخایەن لەگەڵ ڕکابەرەکەی [[ئیبلا]] و بە پەیوەندییە بەھێزەکەی لەگەڵ کولتووری سوومەری ناسراوە. لە سەدەی ٢٣ی پێش زایین لەلایەن [[ئەکەد|ئەکەدییەکان]]ەوە وێرانکرا، کە ڕێگەیان دا شارەکە دووبارە دروست بکرێتەوە و فەرمانڕەوایەکی سەربازییان (''[[شاکاناکوو]]'') دەستنیشان کرد. فەرمانڕەواکان لەگەڵ ھەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی سەربەخۆ بوون، و شارەکەیان وەک ناوەندێکی ھەرێمیی دۆڵی فورات دووبارە بنیات نایەوە. شاکاناکووەکان تا نیوەی دووەمی سەدەی ١٩ی پێش زایین حوکمی مارییان کرد، تا ئەو کاتەی خانەوادەکە لەبەر ھۆکاری نادیار ڕووخا. دوای ماوەیەکی کەم، ماری بوو بە پایتەختی خانەوادەی لیمی [[ئەمووری]]. ماریی ئەمۆری تەنھا ماوەیەکی کەم بەردەوام بوو پێش ئەوەی لەلایەن [[بابل (دەوڵەت)|بابل]]ەوە لە نزیکەی ١٧٦١ی پێش زایین وێران بکرێت، بەڵام وەک نیشتەجێبوونێکی بچووک لەژێر دەسەڵاتی بابلییەکان و [[ئاشوور]]ییەکان ماوەیەک ڕزگاری بوو پێش ئەوەی لە ماوەی [[ماوەی ھێلینیستی|سەردەمی ھێلینیستی]] چۆڵ بکرێت و لەبیر بکرێت. مارییەکان ھەردوو [[پێڕستی خوداوەندەکانی مێزۆپۆتامیا|خوداوەندە سامی و سوومەرییەکان]]یان دەپەرست و شارەکەیان وەک ناوەندێکی سەرەکی [[بازرگانی]] دامەزراند. ھەرچەندە قۆناغەکانی پێش ئەمۆرییەکان بە کاریگەرییەکی زۆری کولتووری سوومەری دەناسرانەوە، بەڵام ماری شارێکی کۆچبەرە سوومەرییەکان نەبوو، بەڵکو نەتەوەیەکی سامی‌ئاخێو بوو کە خاوەنی زاراوەیەکی ھاوشێوەی [[زمانی ئیبلایی]] بوو. ئەمۆرییەکان [[زمانە سامییەکانی ڕۆژاوا|سامییەکانی ڕۆژاوا]] بوون کە پێش سەدەی ٢١ی پێش زایین دەستیان بە نیشتەجێبوون لە ناوچەکە کرد؛ تا سەردەمی خانەوادەی لیم (نزیکەی ١٨٣٠ی پێش زایین)، بوون بە دانیشتووانە باڵادەستەکە لە [[کەوانەی بەپیت]]. دۆزینەوەی ماری لە ساڵی ١٩٣٣دا تێڕوانینێکی گرنگی سەبارەت بە نەخشەی جیۆپۆلیتیکی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[سووریا (ناوچە)|سووریا]]ی دێرین ڕەخساند، بەھۆی دۆزینەوەی زیاتر لە ٢٥٠٠٠ تابلێت کە کارگێڕی دەوڵەتیان لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین و سروشتی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان ھێزە سیاسییەکانی ناوچەکە ڕوون دەکردەوە. ھەروەھا تۆڕە بازرگانییە بەرفراوانەکانی سەدەی ١٨ی پێش زایینیان ئاشکرا کرد، کە ناوچەکانی تا [[ئەفغانستان]] لە [[باشووری ئاسیا]] و [[کریت]] لە [[حەوزی دەریای ناوەڕاست]] بە یەکەوە دەبەستەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ٨ی نیسانی ٢٠٢٦\ ١٩ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئاسیا|سووریا}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز]] [[پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون]] [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] t7i1rmf2xvonl1u3kbv2e4gbual82sk 0 294346 1573632 1573629 2026-04-08T12:00:41Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1573632 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کڵایمێت پڵێج ئارێنا''' ھۆڵێکی داخراوی فرە-مەبەستە لە [[سیاتڵ]]، واشینگتن، ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئەم ھۆڵە لە باکووری [[ناوەندی شاری سیاتڵ]] لە کۆمەڵگەیەکی کات بەسەربردنی {{Convert|74|acre}} بە ناوی سیاتڵ سەنتەر کەوتووە، کە شوێنی پێشانگای جیھانیی ١٩٦٢ بوو،<ref name="Storm">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.wnba.com/storm/tickets/keyarena.html|سەردێڕ=Ticket Central |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121021120244/http://www.wnba.com/storm/tickets/keyarena.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> کە لە سەرەتادا بۆ ئەو مەبەستە پەرەی پێدرابوو. دوای کردنەوەی لە ساڵی ١٩٦٢، دواتر لەلایەن شاری سیاتڵەوە کڕدرا و گۆڕدرا بۆ مەبەستی کات بەسەربردن. لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢١، ھۆڵەکە ڕووبەڕووی پەرەپێدانەوەیەکی ١٫١٥ ملیار دۆلاری بووەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Daniels |یەکەم=Chris |دوایین٢=Thomasseau |یەکەم٢=Allison |دوایین٣=Bernhard |یەکەم٣=Jimmy |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.king5.com/article/news/local/arena/new-seattle-center-arena-to-cost-an-estimated-850-million/281-621138581|سەردێڕ=New Seattle Center arena to cost an estimated $850 million |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> نۆژەنکردنەوەکە دیمەنی دەرەوە و سەقفە ئەسڵییەکەی پاراست، کە لە ساڵی ٢٠١٧دا وەک شوێنەوارێکی سیاتڵ ڕاگەیەندرا و لە تۆماری میراتی واشینگتن، ھەروەھا لە تۆماری نیشتمانیی شوێنە مێژووییەکان لە ساڵی ٢٠١٨دا تۆمارکرا.<ref name="Seattle list">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.seattle.gov/neighborhoods/programs-and-services/historic-preservation/landmarks/landmark-list|سەردێڕ=Landmarks List - Neighborhoods {{!}} seattle.gov}}</ref> شوێنە نۆژەنکراوەکە توانای ١٧٬١٥١ کەسی بۆ ھۆکی سەر سەھۆڵ و ١٨٬٣٠٠ کەسی بۆ باسکتبۆڵ ھەیە.<ref name="Arena Overview">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://climatepledgearena.com/arena/overview |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Climate Pledge Arena}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] jnv0bumewx4w8z4v2an012xllgmblgz 1573720 1573632 2026-04-08T17:02:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:نژیاروانی|نژیاروانی]] 1573720 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کڵایمێت پڵێج ئارێنا''' ھۆڵێکی داخراوی فرە-مەبەستە لە [[سیاتڵ]]، واشینگتن، ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئەم ھۆڵە لە باکووری [[ناوەندی شاری سیاتڵ]] لە کۆمەڵگەیەکی کات بەسەربردنی {{Convert|74|acre}} بە ناوی سیاتڵ سەنتەر کەوتووە، کە شوێنی پێشانگای جیھانیی ١٩٦٢ بوو،<ref name="Storm">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.wnba.com/storm/tickets/keyarena.html|سەردێڕ=Ticket Central |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121021120244/http://www.wnba.com/storm/tickets/keyarena.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> کە لە سەرەتادا بۆ ئەو مەبەستە پەرەی پێدرابوو. دوای کردنەوەی لە ساڵی ١٩٦٢، دواتر لەلایەن شاری سیاتڵەوە کڕدرا و گۆڕدرا بۆ مەبەستی کات بەسەربردن. لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢١، ھۆڵەکە ڕووبەڕووی پەرەپێدانەوەیەکی ١٫١٥ ملیار دۆلاری بووەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Daniels |یەکەم=Chris |دوایین٢=Thomasseau |یەکەم٢=Allison |دوایین٣=Bernhard |یەکەم٣=Jimmy |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.king5.com/article/news/local/arena/new-seattle-center-arena-to-cost-an-estimated-850-million/281-621138581|سەردێڕ=New Seattle Center arena to cost an estimated $850 million |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> نۆژەنکردنەوەکە دیمەنی دەرەوە و سەقفە ئەسڵییەکەی پاراست، کە لە ساڵی ٢٠١٧دا وەک شوێنەوارێکی سیاتڵ ڕاگەیەندرا و لە تۆماری میراتی واشینگتن، ھەروەھا لە تۆماری نیشتمانیی شوێنە مێژووییەکان لە ساڵی ٢٠١٨دا تۆمارکرا.<ref name="Seattle list">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.seattle.gov/neighborhoods/programs-and-services/historic-preservation/landmarks/landmark-list|سەردێڕ=Landmarks List - Neighborhoods {{!}} seattle.gov}}</ref> شوێنە نۆژەنکراوەکە توانای ١٧٬١٥١ کەسی بۆ ھۆکی سەر سەھۆڵ و ١٨٬٣٠٠ کەسی بۆ باسکتبۆڵ ھەیە.<ref name="Arena Overview">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://climatepledgearena.com/arena/overview |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Climate Pledge Arena}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|نژیاروانی}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 55hvig3nv6mm9iijgrtp80iz0vahyri 1573761 1573720 2026-04-08T20:03:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573761 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''کڵایمێت پڵێج ئارێنا''' ھۆڵێکی داخراوی فرە-مەبەستە لە [[سیاتڵ]]، واشینگتن، ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئەم ھۆڵە لە باکووری [[ناوەندی شاری سیاتڵ]] لە کۆمەڵگەیەکی کات بەسەربردنی {{Convert|74|acre}} بە ناوی سیاتڵ سەنتەر کەوتووە، کە شوێنی پێشانگای جیھانیی ١٩٦٢ بوو،<ref name="Storm">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.wnba.com/storm/tickets/keyarena.html|سەردێڕ=Ticket Central |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121021120244/http://www.wnba.com/storm/tickets/keyarena.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> کە لە سەرەتادا بۆ ئەو مەبەستە پەرەی پێدرابوو. دوای کردنەوەی لە ساڵی ١٩٦٢، دواتر لەلایەن شاری سیاتڵەوە کڕدرا و گۆڕدرا بۆ مەبەستی کات بەسەربردن. لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢١، ھۆڵەکە ڕووبەڕووی پەرەپێدانەوەیەکی ١٫١٥ ملیار دۆلاری بووەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Daniels |یەکەم=Chris |دوایین٢=Thomasseau |یەکەم٢=Allison |دوایین٣=Bernhard |یەکەم٣=Jimmy |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.king5.com/article/news/local/arena/new-seattle-center-arena-to-cost-an-estimated-850-million/281-621138581|سەردێڕ=New Seattle Center arena to cost an estimated $850 million |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> نۆژەنکردنەوەکە دیمەنی دەرەوە و سەقفە ئەسڵییەکەی پاراست، کە لە ساڵی ٢٠١٧دا وەک شوێنەوارێکی سیاتڵ ڕاگەیەندرا و لە تۆماری میراتی واشینگتن، ھەروەھا لە تۆماری نیشتمانیی شوێنە مێژووییەکان لە ساڵی ٢٠١٨دا تۆمارکرا.<ref name="Seattle list">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.seattle.gov/neighborhoods/programs-and-services/historic-preservation/landmarks/landmark-list|سەردێڕ=Landmarks List - Neighborhoods {{!}} seattle.gov}}</ref> شوێنە نۆژەنکراوەکە توانای ١٧٬١٥١ کەسی بۆ ھۆکی سەر سەھۆڵ و ١٨٬٣٠٠ کەسی بۆ باسکتبۆڵ ھەیە.<ref name="Arena Overview">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://climatepledgearena.com/arena/overview |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Climate Pledge Arena}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|نژیاروانی}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 6lgw4dypp7uxeyq1oort2knunetg49c 0 294347 1573721 1573631 2026-04-08T17:02:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]]، [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:چیاکان|چیاکان]] 1573721 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''زنجیرەچیاکانی ئۆڵۆمپیک''' [[زنجیرەچیا|زنجیرەچیایەکن]] لەسەر نیمچەدوورگەی ئۆڵۆمپیکی [[باکووری ڕۆژاوای پاسیفیک]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. [[کێو|چیاکان]]، کە بەشێکن لە زنجیرەچیاکانی کەناراوەکانی پاسیفیک، بە تایبەتی بەرز نین - کێوی ئۆڵۆمپوس بەرزترین لووتکەیە بە بەرزیی {{Convert|7980|ft|m|0}}؛ لەگەڵ ئەوەشدا، لێوارە ڕۆژھەڵاتییەکان بە شێوەیەکی ستوونی لە پیوجێت ساوندەوە لە ئاستی دەریاوە بەرز دەبنەوە، و لێوارە ڕۆژاوایییەکان لە [[ئۆقیانووسی ئارام]] جیاکراونەتەوە بەھۆی [[دەشتایی کەناری]]ی ئۆقیانووسی ئارامی نزم و پان بە پانیی {{Convert|20|to|35|km|mi}}. ئەم لێوارە ڕۆژاوایییە پڕ لە دارستانانە تەڕترین شوێنن لە ٤٨ ویلایەتە یەک تەنیشتەکاندا. زۆربەی چیاکان لە چوارچێوەی سنوورەکانی پارکی نیشتمانیی ئۆڵۆمپیک و بەشە ھاوسێیەکانی دارستانی نیشتمانیی ئۆڵۆمپیکدا دەپارێزرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئ {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|چیاکان}} 0art63gtkq9de13z5iifwvxz2en2qf7 1573760 1573721 2026-04-08T20:02:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573760 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''زنجیرەچیاکانی ئۆڵۆمپیک''' [[زنجیرەچیا|زنجیرەچیایەکن]] لەسەر نیمچەدوورگەی ئۆڵۆمپیکی [[باکووری ڕۆژاوای پاسیفیک]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. [[کێو|چیاکان]]، کە بەشێکن لە زنجیرەچیاکانی کەناراوەکانی پاسیفیک، بە تایبەتی بەرز نین - کێوی ئۆڵۆمپوس بەرزترین لووتکەیە بە بەرزیی {{Convert|7980|ft|m|0}}؛ لەگەڵ ئەوەشدا، لێوارە ڕۆژھەڵاتییەکان بە شێوەیەکی ستوونی لە پیوجێت ساوندەوە لە ئاستی دەریاوە بەرز دەبنەوە، و لێوارە ڕۆژاوایییەکان لە [[ئۆقیانووسی ئارام]] جیاکراونەتەوە بەھۆی [[دەشتایی کەناری]]ی ئۆقیانووسی ئارامی نزم و پان بە پانیی {{Convert|20|to|35|km|mi}}. ئەم لێوارە ڕۆژاوایییە پڕ لە دارستانانە تەڕترین شوێنن لە ٤٨ ویلایەتە یەک تەنیشتەکاندا. زۆربەی چیاکان لە چوارچێوەی سنوورەکانی پارکی نیشتمانیی ئۆڵۆمپیک و بەشە ھاوسێیەکانی دارستانی نیشتمانیی ئۆڵۆمپیکدا دەپارێزرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئ {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|چیاکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} 2fbdej6r4avmr9i0pame160wejna4fn 0 294348 1573661 2026-04-08T12:32:31Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1343038761|Sin (mythology)]]» 1573661 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:ئوور]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] he66z0plp3gmod8w2e6pr8f5ci1zp5p 1573662 1573661 2026-04-08T12:44:35Z 1silent scientist 51740 1573662 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = مێزۆپۆتامی | name = سین | other_names = ناننا، ناننا-سوێن، دیلیمباببار | image = File:Sumerian_Cylinder_Seal_of_King_Ur-Nammu.jpg | caption = نەخشی [[مۆری لوولەیی]] ھاشھامەر، [[ئێنسی (سۆمەری)|ئێنسی]] (فەرمانڕەوا)ی ئیشکوون-سین نزیکەی ٢١٠٠ [[پێش زایین]]. کەسایەتییە دانیشتووەکە پێدەچێت پاشا [[ئوور-نامموو]] بێت، کە فەرمانڕەوایەتییەکە دەبەخشێت بە ھاشھامەر، کە لەلایەن [[لاماسسو|لامما]] (خواوەندی پارێزەر)ەوە بەرەو ڕووی دەبردرێت. سین خۆی لە شێوەی مانگی یەکشەوەدا ئاماژەی پێکراوە.<ref>Verderame, Lorenzo, "The Seal of Hašhamer, Iškun-Sîn, and Ur III Kingdom's Early Development", DUBSAR, pp. 59-72, 2025</ref> | deity_of = [[خواوەندی مانگ]] | cult_center = [[ئوور]]، [[حەڕان]]، [[تووتووب]] | symbol = [[مانگی یەکشەوە]] | spouse = [[نینگال]] | parents = [[ئێنلیل]] و [[نینلیل]] | siblings = [[نێرگال]]، [[نینازوو]]، [[ئێنبیلوولوو]] | children = [[ئیناننا]]/[[عەشتار]]، [[ئووتوو]]/[[شەمەش]]، [[نینگوبلاگا]]، [[نووموشدا]]، ئامارازوو، ئاماراحێیا، [[نوسکا]] | planet = [[مانگ]] | animals = [[گا]] | number = ٣٠ | mount = بەلەمی مانگ | temples = ئێکیشنوگال، {{ill|ئێحوولحوول|de|Ehulhul}} | equivalent1_type = حووری | equivalent1 = [[کووشووە]] | equivalent2_type = ئوگاریتی | equivalent2 = [[یاریخ]] | equivalent3_type = ھیتی و لوویی | equivalent3 = [[ئارما (خواوەند)|ئارما]] | equivalent4_type = حاتی | equivalent4 = [[کاشکوو]] | equivalent5_type = مەندایی | equivalent5 = [[سین (مەندائیزم)|سین]] }} '''سین''' ({{IPAc-en|ˈ|s|iː|n}}) یان '''سوێن''' ([[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: 𒀭|𒂗|𒍪) کە بە '''ناننا'''ش ([[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: 𒀭𒋀𒆠) ناسراوە، خواوەندێکی مێزۆپۆتامی بوو کە نوێنەرایەتی [[مانگ]] دەکات. لەکاتێکدا ئەم دوو ناوە لە دوو زمانی جیاوازەوە سەرچاوەیان گرتووە، کە بە ڕیزبەندی [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]] و [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]ن، بەڵام پێشتر لە [[سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکان (مێزۆپۆتامی)|سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکاندا]] بە گۆڕینەوە بۆ ئاماژەکردن بە یەک خواوەند بەکاردەھاتن. ھەندێک جار لە ناوی دووانەیی «ناننا-سوێن»دا تێکەڵ دەکران. سێیەم ناوی بە باشی سەلمێنراو بریتییە لە «دیلیمباببار» ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒀸𒁽𒌓). سەرەڕای ئەوەش، ناوی خواوەندی مانگ دەکرا بە لۆگۆگرامەکانی ڕەنگدانەوەی خاسیەتی مانگییەکەی نوێنەرایەتی بکرێت، وەک ^d30 ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒌍)، کە ئاماژەیە بۆ ڕۆژەکانی [[مانگی تریفە|مانگی تریفەیی]] یان ^dU₄.SAKAR ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒌓𒊬)، کە لە زاراوەیەکی ئاماژە بۆ [[مانگی یەکشەوە]] وەرگیراوە. جگە لە ڕۆڵە ئەستێرەییەکەی، «سین» پەیوەندییەکی نزیکیشی بە مەڕدارییەوە ھەبوو. جگە لەوەش، ھەندێک بەڵگە ھەن کە دەریدەخەن ئەو دەیتوانی وەک دادوەری مردووەکان لە [[جیھانی ژێرزەوی مێزۆپۆتامیای کۆن|جیھانی ژێرزەوی]]دا خزمەت بکات. نەریتێکی جیاواز کە تێیدا ئەو یان وەک خواوەندێکی ھاوپێگەی سەرۆکە ئاساییەکانی [[پانتێۆنی مێزۆپۆتامی]]، [[ئێنلیل]] و [[ئانوو]]، یان وەک [[پاشای خواوەندەکان]] لە خۆیدا دادەنرا، ھەروەھا سەلمێنراوە، ھەرچەندە تەنھا ناسینێکی سنوورداری ھەبوو. لە [[ھونەری مێزۆپۆتامی]]دا، ھێماکەی مانگی یەکشەوە بوو. کاتێک بە شێوەی مرۆڤ وێنا دەکرا، بە شێوەیەکی گشتی یان سەرپۆشێکی دەپۆشی کە بەوەوە ڕازاوەتەوە یان گۆچانێکی بەدەستەوە بوو کە بەوەوە لەسەرەوە ڕازاوەتەوە، ھەرچەندە لەسەر «[[کودووروو]]» مانگی یەکشەوە بە تەنیا وەک نوێنەرایەتییەک بۆ ئەو کاردەکات. ئەو ھەروەھا پەیوەندی بە بەلەمەوە ھەبوو. خواوەند [[نینگال]] وەک ھاوسەری «سین» دادەنرا. باشترین منداڵە سەلمێنراوەکانیان [[ئیناننا]] ([[عەشتار]]) و [[ئووتوو]] ([[شەمەش]])ن، ھەرچەندە خواوەندەکانی تریش، بۆ نموونە [[نینگوبلاگا]] یان [[نووموشدا]]، دەکرا وەک ئەندامی خێزانەکەیان دابنرێن. پێشی وابوو کە «سین» خواوەندێکی کارگێڕی ([[سوککال]])ی ھەیە بە ناوی [[ئالاممووش]]، و دارودەستەی جۆراوجۆر، وەک [[نینئیگارا]]، [[نینووریما]] و [[نیمینتاببا]]. ئەو ھەروەھا پەیوەندی بە خواوەندە مانگییەکانی دیکەوە ھەبوو، وەک [[کووشووە]]ی [[ئایینی حووری|حووری]] یان [[یاریخ]]ی ئوگاریتی. ناوەندی سەرەکی پەرستنی «سین» [[ئوور]] بوو. ئەو پێشتر لە [[سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکان (مێزۆپۆتامی)|سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکاندا]] پەیوەندی بەم شارەوە ھەبووە و وەک [[خواوەندی پارێزەر|خواوەندی پارێزەری]] و فەرمانڕەوای خودایی ناسراو بوو. [[ئێ (پەرستگا)|پەرستگا]]کەی کە لەوێ ھەڵکەوتبوو بە ناوی ڕێوڕەسمی ئێکیشنوگال دەناسرا، و لە ڕێگەی مێژووەکەیەوە لەلایەن چەندین فەرمانڕەوای مێزۆپۆتامییەوە دووبارە دروستکرایەوە. ئور ھەروەھا شوێنی نیشتەجێبوونی قەشە ڕەبەنەکانی «ئین»ی ناننا بوو، کە بەناوبانگترینیان [[ئێنھێدوواننا]] بوو. جگە لەوەش، لە [[سەردەمی بابلی کۆن]] بە دواوە ئەو پەیوەندییەکی نزیکیشی بە [[حەڕان]]ەوە ھەبوو. گرنگی ئەم شارە وەک ناوەندی پەرستنی ئەو لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایین گەشەی کرد، وەک لە سەرچاوەکانی [[نیۆ-ھیتی]]، [[ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ|ئاشووری نوێ]] و [[ئیمپراتۆریەتی بابلی نوێ|بابلی نوێ]]دا ڕەنگی داوەتەوە. پەرستگای «سین» لە سەردەمەکانی دواتریشدا مابووەوە، لەژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتی ئەخمەنی|ئەخمەنی]]، [[ئیمپراتۆریەتی سێلووکی|سێلووکی]] و [[ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی|ڕۆمانی]]. «سین» لە زۆرێک لە شارەکانی تری مێزۆپۆتامیاشدا دەپەرسترا. ئەو پەرستگایانەی بۆ ئەو تەرخانکرابوون بۆ نموونە لە [[تووتووب]] ھەبوون، کە پێشتر وەک یەکێکی تر لە ناوەندە سەرەکییەکانی پەرستنی ئەو دادەنرا، ھەروەھا لە [[ئوورووم]]، [[بابل]]، [[ئورووک]]، [[نیپپوور]] و [[ئاشوور]]. ئەو ڕادەیەی کە بیروباوەڕەکانی پەیوەست بەو کاریگەرییان لەسەر [[سابیئەکان]] ھەبووە، کە کۆمەڵگەیەکی ئایینی بوون و دوای [[فەتحی ئیسلامی بۆ شام|فەتحی ئیسلامی]] لە [[حەڕان]] دەژیان، جێگەی مشتومڕە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئوور]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] i1mppj1le76s478dtz3kae5rscriyth 1573710 1573662 2026-04-08T17:01:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:گەردوون|گەردوون]]، [[دەروازە:کۆمەڵەی خۆر|کۆمەڵەی خۆر]]، [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] و [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1573710 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = مێزۆپۆتامی | name = سین | other_names = ناننا، ناننا-سوێن، دیلیمباببار | image = File:Sumerian_Cylinder_Seal_of_King_Ur-Nammu.jpg | caption = نەخشی [[مۆری لوولەیی]] ھاشھامەر، [[ئێنسی (سۆمەری)|ئێنسی]] (فەرمانڕەوا)ی ئیشکوون-سین نزیکەی ٢١٠٠ [[پێش زایین]]. کەسایەتییە دانیشتووەکە پێدەچێت پاشا [[ئوور-نامموو]] بێت، کە فەرمانڕەوایەتییەکە دەبەخشێت بە ھاشھامەر، کە لەلایەن [[لاماسسو|لامما]] (خواوەندی پارێزەر)ەوە بەرەو ڕووی دەبردرێت. سین خۆی لە شێوەی مانگی یەکشەوەدا ئاماژەی پێکراوە.<ref>Verderame, Lorenzo, "The Seal of Hašhamer, Iškun-Sîn, and Ur III Kingdom's Early Development", DUBSAR, pp. 59-72, 2025</ref> | deity_of = [[خواوەندی مانگ]] | cult_center = [[ئوور]]، [[حەڕان]]، [[تووتووب]] | symbol = [[مانگی یەکشەوە]] | spouse = [[نینگال]] | parents = [[ئێنلیل]] و [[نینلیل]] | siblings = [[نێرگال]]، [[نینازوو]]، [[ئێنبیلوولوو]] | children = [[ئیناننا]]/[[عەشتار]]، [[ئووتوو]]/[[شەمەش]]، [[نینگوبلاگا]]، [[نووموشدا]]، ئامارازوو، ئاماراحێیا، [[نوسکا]] | planet = [[مانگ]] | animals = [[گا]] | number = ٣٠ | mount = بەلەمی مانگ | temples = ئێکیشنوگال، {{ill|ئێحوولحوول|de|Ehulhul}} | equivalent1_type = حووری | equivalent1 = [[کووشووە]] | equivalent2_type = ئوگاریتی | equivalent2 = [[یاریخ]] | equivalent3_type = ھیتی و لوویی | equivalent3 = [[ئارما (خواوەند)|ئارما]] | equivalent4_type = حاتی | equivalent4 = [[کاشکوو]] | equivalent5_type = مەندایی | equivalent5 = [[سین (مەندائیزم)|سین]] }} '''سین''' ({{IPAc-en|ˈ|s|iː|n}}) یان '''سوێن''' ([[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: 𒀭|𒂗|𒍪) کە بە '''ناننا'''ش ([[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: 𒀭𒋀𒆠) ناسراوە، خواوەندێکی مێزۆپۆتامی بوو کە نوێنەرایەتی [[مانگ]] دەکات. لەکاتێکدا ئەم دوو ناوە لە دوو زمانی جیاوازەوە سەرچاوەیان گرتووە، کە بە ڕیزبەندی [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]] و [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]ن، بەڵام پێشتر لە [[سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکان (مێزۆپۆتامی)|سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکاندا]] بە گۆڕینەوە بۆ ئاماژەکردن بە یەک خواوەند بەکاردەھاتن. ھەندێک جار لە ناوی دووانەیی «ناننا-سوێن»دا تێکەڵ دەکران. سێیەم ناوی بە باشی سەلمێنراو بریتییە لە «دیلیمباببار» ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒀸𒁽𒌓). سەرەڕای ئەوەش، ناوی خواوەندی مانگ دەکرا بە لۆگۆگرامەکانی ڕەنگدانەوەی خاسیەتی مانگییەکەی نوێنەرایەتی بکرێت، وەک ^d30 ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒌍)، کە ئاماژەیە بۆ ڕۆژەکانی [[مانگی تریفە|مانگی تریفەیی]] یان ^dU₄.SAKAR ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒌓𒊬)، کە لە زاراوەیەکی ئاماژە بۆ [[مانگی یەکشەوە]] وەرگیراوە. جگە لە ڕۆڵە ئەستێرەییەکەی، «سین» پەیوەندییەکی نزیکیشی بە مەڕدارییەوە ھەبوو. جگە لەوەش، ھەندێک بەڵگە ھەن کە دەریدەخەن ئەو دەیتوانی وەک دادوەری مردووەکان لە [[جیھانی ژێرزەوی مێزۆپۆتامیای کۆن|جیھانی ژێرزەوی]]دا خزمەت بکات. نەریتێکی جیاواز کە تێیدا ئەو یان وەک خواوەندێکی ھاوپێگەی سەرۆکە ئاساییەکانی [[پانتێۆنی مێزۆپۆتامی]]، [[ئێنلیل]] و [[ئانوو]]، یان وەک [[پاشای خواوەندەکان]] لە خۆیدا دادەنرا، ھەروەھا سەلمێنراوە، ھەرچەندە تەنھا ناسینێکی سنوورداری ھەبوو. لە [[ھونەری مێزۆپۆتامی]]دا، ھێماکەی مانگی یەکشەوە بوو. کاتێک بە شێوەی مرۆڤ وێنا دەکرا، بە شێوەیەکی گشتی یان سەرپۆشێکی دەپۆشی کە بەوەوە ڕازاوەتەوە یان گۆچانێکی بەدەستەوە بوو کە بەوەوە لەسەرەوە ڕازاوەتەوە، ھەرچەندە لەسەر «[[کودووروو]]» مانگی یەکشەوە بە تەنیا وەک نوێنەرایەتییەک بۆ ئەو کاردەکات. ئەو ھەروەھا پەیوەندی بە بەلەمەوە ھەبوو. خواوەند [[نینگال]] وەک ھاوسەری «سین» دادەنرا. باشترین منداڵە سەلمێنراوەکانیان [[ئیناننا]] ([[عەشتار]]) و [[ئووتوو]] ([[شەمەش]])ن، ھەرچەندە خواوەندەکانی تریش، بۆ نموونە [[نینگوبلاگا]] یان [[نووموشدا]]، دەکرا وەک ئەندامی خێزانەکەیان دابنرێن. پێشی وابوو کە «سین» خواوەندێکی کارگێڕی ([[سوککال]])ی ھەیە بە ناوی [[ئالاممووش]]، و دارودەستەی جۆراوجۆر، وەک [[نینئیگارا]]، [[نینووریما]] و [[نیمینتاببا]]. ئەو ھەروەھا پەیوەندی بە خواوەندە مانگییەکانی دیکەوە ھەبوو، وەک [[کووشووە]]ی [[ئایینی حووری|حووری]] یان [[یاریخ]]ی ئوگاریتی. ناوەندی سەرەکی پەرستنی «سین» [[ئوور]] بوو. ئەو پێشتر لە [[سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکان (مێزۆپۆتامی)|سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکاندا]] پەیوەندی بەم شارەوە ھەبووە و وەک [[خواوەندی پارێزەر|خواوەندی پارێزەری]] و فەرمانڕەوای خودایی ناسراو بوو. [[ئێ (پەرستگا)|پەرستگا]]کەی کە لەوێ ھەڵکەوتبوو بە ناوی ڕێوڕەسمی ئێکیشنوگال دەناسرا، و لە ڕێگەی مێژووەکەیەوە لەلایەن چەندین فەرمانڕەوای مێزۆپۆتامییەوە دووبارە دروستکرایەوە. ئور ھەروەھا شوێنی نیشتەجێبوونی قەشە ڕەبەنەکانی «ئین»ی ناننا بوو، کە بەناوبانگترینیان [[ئێنھێدوواننا]] بوو. جگە لەوەش، لە [[سەردەمی بابلی کۆن]] بە دواوە ئەو پەیوەندییەکی نزیکیشی بە [[حەڕان]]ەوە ھەبوو. گرنگی ئەم شارە وەک ناوەندی پەرستنی ئەو لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایین گەشەی کرد، وەک لە سەرچاوەکانی [[نیۆ-ھیتی]]، [[ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ|ئاشووری نوێ]] و [[ئیمپراتۆریەتی بابلی نوێ|بابلی نوێ]]دا ڕەنگی داوەتەوە. پەرستگای «سین» لە سەردەمەکانی دواتریشدا مابووەوە، لەژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتی ئەخمەنی|ئەخمەنی]]، [[ئیمپراتۆریەتی سێلووکی|سێلووکی]] و [[ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی|ڕۆمانی]]. «سین» لە زۆرێک لە شارەکانی تری مێزۆپۆتامیاشدا دەپەرسترا. ئەو پەرستگایانەی بۆ ئەو تەرخانکرابوون بۆ نموونە لە [[تووتووب]] ھەبوون، کە پێشتر وەک یەکێکی تر لە ناوەندە سەرەکییەکانی پەرستنی ئەو دادەنرا، ھەروەھا لە [[ئوورووم]]، [[بابل]]، [[ئورووک]]، [[نیپپوور]] و [[ئاشوور]]. ئەو ڕادەیەی کە بیروباوەڕەکانی پەیوەست بەو کاریگەرییان لەسەر [[سابیئەکان]] ھەبووە، کە کۆمەڵگەیەکی ئایینی بوون و دوای [[فەتحی ئیسلامی بۆ شام|فەتحی ئیسلامی]] لە [[حەڕان]] دەژیان، جێگەی مشتومڕە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئاسیا|گەردوون|کۆمەڵەی خۆر|مێژوو|عێراق}} [[پۆل:ئوور]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] 3k6zohvrv3s7wr3foey15qe0udrja9s 1573768 1573710 2026-04-08T20:04:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1573768 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox deity | type = مێزۆپۆتامی | name = سین | other_names = ناننا، ناننا-سوێن، دیلیمباببار | image = File:Sumerian_Cylinder_Seal_of_King_Ur-Nammu.jpg | caption = نەخشی [[مۆری لوولەیی]] ھاشھامەر، [[ئێنسی (سۆمەری)|ئێنسی]] (فەرمانڕەوا)ی ئیشکوون-سین نزیکەی ٢١٠٠ [[پێش زایین]]. کەسایەتییە دانیشتووەکە پێدەچێت پاشا [[ئوور-نامموو]] بێت، کە فەرمانڕەوایەتییەکە دەبەخشێت بە ھاشھامەر، کە لەلایەن [[لاماسسو|لامما]] (خواوەندی پارێزەر)ەوە بەرەو ڕووی دەبردرێت. سین خۆی لە شێوەی مانگی یەکشەوەدا ئاماژەی پێکراوە.<ref>Verderame, Lorenzo, "The Seal of Hašhamer, Iškun-Sîn, and Ur III Kingdom's Early Development", DUBSAR, pp. 59-72, 2025</ref> | deity_of = [[خواوەندی مانگ]] | cult_center = [[ئوور]]، [[حەڕان]]، [[تووتووب]] | symbol = [[مانگی یەکشەوە]] | spouse = [[نینگال]] | parents = [[ئێنلیل]] و [[نینلیل]] | siblings = [[نێرگال]]، [[نینازوو]]، [[ئێنبیلوولوو]] | children = [[ئیناننا]]/[[عەشتار]]، [[ئووتوو]]/[[شەمەش]]، [[نینگوبلاگا]]، [[نووموشدا]]، ئامارازوو، ئاماراحێیا، [[نوسکا]] | planet = [[مانگ]] | animals = [[گا]] | number = ٣٠ | mount = بەلەمی مانگ | temples = ئێکیشنوگال، {{ill|ئێحوولحوول|de|Ehulhul}} | equivalent1_type = حووری | equivalent1 = [[کووشووە]] | equivalent2_type = ئوگاریتی | equivalent2 = [[یاریخ]] | equivalent3_type = ھیتی و لوویی | equivalent3 = [[ئارما (خواوەند)|ئارما]] | equivalent4_type = حاتی | equivalent4 = [[کاشکوو]] | equivalent5_type = مەندایی | equivalent5 = [[سین (مەندائیزم)|سین]] }} '''سین''' ({{IPAc-en|ˈ|s|iː|n}}) یان '''سوێن''' ([[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: 𒀭|𒂗|𒍪) کە بە '''ناننا'''ش ([[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: 𒀭𒋀𒆠) ناسراوە، خواوەندێکی مێزۆپۆتامی بوو کە نوێنەرایەتی [[مانگ]] دەکات. لەکاتێکدا ئەم دوو ناوە لە دوو زمانی جیاوازەوە سەرچاوەیان گرتووە، کە بە ڕیزبەندی [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]] و [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]ن، بەڵام پێشتر لە [[سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکان (مێزۆپۆتامی)|سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکاندا]] بە گۆڕینەوە بۆ ئاماژەکردن بە یەک خواوەند بەکاردەھاتن. ھەندێک جار لە ناوی دووانەیی «ناننا-سوێن»دا تێکەڵ دەکران. سێیەم ناوی بە باشی سەلمێنراو بریتییە لە «دیلیمباببار» ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒀸𒁽𒌓). سەرەڕای ئەوەش، ناوی خواوەندی مانگ دەکرا بە لۆگۆگرامەکانی ڕەنگدانەوەی خاسیەتی مانگییەکەی نوێنەرایەتی بکرێت، وەک ^d30 ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒌍)، کە ئاماژەیە بۆ ڕۆژەکانی [[مانگی تریفە|مانگی تریفەیی]] یان ^dU₄.SAKAR ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒌓𒊬)، کە لە زاراوەیەکی ئاماژە بۆ [[مانگی یەکشەوە]] وەرگیراوە. جگە لە ڕۆڵە ئەستێرەییەکەی، «سین» پەیوەندییەکی نزیکیشی بە مەڕدارییەوە ھەبوو. جگە لەوەش، ھەندێک بەڵگە ھەن کە دەریدەخەن ئەو دەیتوانی وەک دادوەری مردووەکان لە [[جیھانی ژێرزەوی مێزۆپۆتامیای کۆن|جیھانی ژێرزەوی]]دا خزمەت بکات. نەریتێکی جیاواز کە تێیدا ئەو یان وەک خواوەندێکی ھاوپێگەی سەرۆکە ئاساییەکانی [[پانتێۆنی مێزۆپۆتامی]]، [[ئێنلیل]] و [[ئانوو]]، یان وەک [[پاشای خواوەندەکان]] لە خۆیدا دادەنرا، ھەروەھا سەلمێنراوە، ھەرچەندە تەنھا ناسینێکی سنوورداری ھەبوو. لە [[ھونەری مێزۆپۆتامی]]دا، ھێماکەی مانگی یەکشەوە بوو. کاتێک بە شێوەی مرۆڤ وێنا دەکرا، بە شێوەیەکی گشتی یان سەرپۆشێکی دەپۆشی کە بەوەوە ڕازاوەتەوە یان گۆچانێکی بەدەستەوە بوو کە بەوەوە لەسەرەوە ڕازاوەتەوە، ھەرچەندە لەسەر «[[کودووروو]]» مانگی یەکشەوە بە تەنیا وەک نوێنەرایەتییەک بۆ ئەو کاردەکات. ئەو ھەروەھا پەیوەندی بە بەلەمەوە ھەبوو. خواوەند [[نینگال]] وەک ھاوسەری «سین» دادەنرا. باشترین منداڵە سەلمێنراوەکانیان [[ئیناننا]] ([[عەشتار]]) و [[ئووتوو]] ([[شەمەش]])ن، ھەرچەندە خواوەندەکانی تریش، بۆ نموونە [[نینگوبلاگا]] یان [[نووموشدا]]، دەکرا وەک ئەندامی خێزانەکەیان دابنرێن. پێشی وابوو کە «سین» خواوەندێکی کارگێڕی ([[سوککال]])ی ھەیە بە ناوی [[ئالاممووش]]، و دارودەستەی جۆراوجۆر، وەک [[نینئیگارا]]، [[نینووریما]] و [[نیمینتاببا]]. ئەو ھەروەھا پەیوەندی بە خواوەندە مانگییەکانی دیکەوە ھەبوو، وەک [[کووشووە]]ی [[ئایینی حووری|حووری]] یان [[یاریخ]]ی ئوگاریتی. ناوەندی سەرەکی پەرستنی «سین» [[ئوور]] بوو. ئەو پێشتر لە [[سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکان (مێزۆپۆتامی)|سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکاندا]] پەیوەندی بەم شارەوە ھەبووە و وەک [[خواوەندی پارێزەر|خواوەندی پارێزەری]] و فەرمانڕەوای خودایی ناسراو بوو. [[ئێ (پەرستگا)|پەرستگا]]کەی کە لەوێ ھەڵکەوتبوو بە ناوی ڕێوڕەسمی ئێکیشنوگال دەناسرا، و لە ڕێگەی مێژووەکەیەوە لەلایەن چەندین فەرمانڕەوای مێزۆپۆتامییەوە دووبارە دروستکرایەوە. ئور ھەروەھا شوێنی نیشتەجێبوونی قەشە ڕەبەنەکانی «ئین»ی ناننا بوو، کە بەناوبانگترینیان [[ئێنھێدوواننا]] بوو. جگە لەوەش، لە [[سەردەمی بابلی کۆن]] بە دواوە ئەو پەیوەندییەکی نزیکیشی بە [[حەڕان]]ەوە ھەبوو. گرنگی ئەم شارە وەک ناوەندی پەرستنی ئەو لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایین گەشەی کرد، وەک لە سەرچاوەکانی [[نیۆ-ھیتی]]، [[ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ|ئاشووری نوێ]] و [[ئیمپراتۆریەتی بابلی نوێ|بابلی نوێ]]دا ڕەنگی داوەتەوە. پەرستگای «سین» لە سەردەمەکانی دواتریشدا مابووەوە، لەژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتی ئەخمەنی|ئەخمەنی]]، [[ئیمپراتۆریەتی سێلووکی|سێلووکی]] و [[ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی|ڕۆمانی]]. «سین» لە زۆرێک لە شارەکانی تری مێزۆپۆتامیاشدا دەپەرسترا. ئەو پەرستگایانەی بۆ ئەو تەرخانکرابوون بۆ نموونە لە [[تووتووب]] ھەبوون، کە پێشتر وەک یەکێکی تر لە ناوەندە سەرەکییەکانی پەرستنی ئەو دادەنرا، ھەروەھا لە [[ئوورووم]]، [[بابل]]، [[ئورووک]]، [[نیپپوور]] و [[ئاشوور]]. ئەو ڕادەیەی کە بیروباوەڕەکانی پەیوەست بەو کاریگەرییان لەسەر [[سابیئەکان]] ھەبووە، کە کۆمەڵگەیەکی ئایینی بوون و دوای [[فەتحی ئیسلامی بۆ شام|فەتحی ئیسلامی]] لە [[حەڕان]] دەژیان، جێگەی مشتومڕە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئاسیا|گەردوون|کۆمەڵەی خۆر|مێژوو|عێراق}} [[پۆل:ئوور]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] t8bstd94hmdi510bn8if4ac3nr3fsyw 1573839 1573768 2026-04-09T01:53:42Z 1silent scientist 51740 1573839 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Infobox deity | type = مێزۆپۆتامی | name = سین | other_names = ناننا، ناننا-سوێن، دیلیمباببار | image = File:Sumerian_Cylinder_Seal_of_King_Ur-Nammu.jpg | caption = نەخشی [[مۆری لوولەیی]] ھاشھامەر، [[ئێنسی (سۆمەری)|ئێنسی]] (فەرمانڕەوا)ی ئیشکوون-سین نزیکەی ٢١٠٠ [[پێش زایین]]. کەسایەتییە دانیشتووەکە پێدەچێت پاشا [[ئوور-نامموو]] بێت، کە فەرمانڕەوایەتییەکە دەبەخشێت بە ھاشھامەر، کە لەلایەن [[لاماسسو|لامما]] (خواوەندی پارێزەر)ەوە بەرەو ڕووی دەبردرێت. سین خۆی لە شێوەی مانگی یەکشەوەدا ئاماژەی پێکراوە.<ref>Verderame, Lorenzo, "The Seal of Hašhamer, Iškun-Sîn, and Ur III Kingdom's Early Development", DUBSAR, pp. 59-72, 2025</ref> | deity_of = [[خواوەندی مانگ]] | cult_center = [[ئوور]]، [[حەڕان]]، [[تووتووب]] | symbol = [[مانگی یەکشەوە]] | spouse = [[نینگال]] | parents = [[ئێنلیل]] و [[نینلیل]] | siblings = [[نێرگال]]، [[نینازوو]]، [[ئێنبیلوولوو]] | children = [[ئیناننا]]/[[عەشتار]]، [[ئووتوو]]/[[شەمەش]]، [[نینگوبلاگا]]، [[نووموشدا]]، ئامارازوو، ئاماراحێیا، [[نوسکا]] | planet = [[مانگ]] | animals = [[گا]] | number = ٣٠ | mount = بەلەمی مانگ | temples = ئێکیشنوگال، {{ill|ئێحوولحوول|de|Ehulhul}} | equivalent1_type = حووری | equivalent1 = [[کووشووە]] | equivalent2_type = ئوگاریتی | equivalent2 = [[یاریخ]] | equivalent3_type = ھیتی و لوویی | equivalent3 = [[ئارما (خواوەند)|ئارما]] | equivalent4_type = حاتی | equivalent4 = [[کاشکوو]] | equivalent5_type = مەندایی | equivalent5 = [[سین (مەندائیزم)|سین]] }} '''سین''' ({{IPAc-en|ˈ|s|iː|n}}) یان '''سوێن''' ([[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: 𒀭𒂗 𒍪) کە بە '''ناننا'''ش ([[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: 𒀭𒋀𒆠) ناسراوە، خواوەندێکی مێزۆپۆتامی بوو کە نوێنەرایەتی [[مانگ]] دەکات. لەکاتێکدا ئەم دوو ناوە لە دوو زمانی جیاوازەوە سەرچاوەیان گرتووە، کە بە ڕیزبەندی [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]] و [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]ن، بەڵام پێشتر لە [[سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکان (مێزۆپۆتامی)|سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکاندا]] بە گۆڕینەوە بۆ ئاماژەکردن بە یەک خواوەند بەکاردەھاتن. ھەندێک جار لە ناوی دووانەیی «ناننا-سوێن»دا تێکەڵ دەکران. سێیەم ناوی بە باشی سەلمێنراو بریتییە لە «دیلیمباببار» ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒀸𒁽𒌓). سەرەڕای ئەوەش، ناوی خواوەندی مانگ دەکرا بە لۆگۆگرامەکانی ڕەنگدانەوەی خاسیەتی مانگییەکەی نوێنەرایەتی بکرێت، وەک ^d30 ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒌍)، کە ئاماژەیە بۆ ڕۆژەکانی [[مانگی تریفە|مانگی تریفەیی]] یان ^dU₄.SAKAR ([[نووسینی بزماری]]: 𒀭𒌓𒊬)، کە لە زاراوەیەکی ئاماژە بۆ [[مانگی یەکشەوە]] وەرگیراوە. جگە لە ڕۆڵە ئەستێرەییەکەی، «سین» پەیوەندییەکی نزیکیشی بە مەڕدارییەوە ھەبوو. جگە لەوەش، ھەندێک بەڵگە ھەن کە دەریدەخەن ئەو دەیتوانی وەک دادوەری مردووەکان لە [[جیھانی ژێرزەوی مێزۆپۆتامیای کۆن|جیھانی ژێرزەوی]]دا خزمەت بکات. نەریتێکی جیاواز کە تێیدا ئەو یان وەک خواوەندێکی ھاوپێگەی سەرۆکە ئاساییەکانی [[پانتێۆنی مێزۆپۆتامی]]، [[ئێنلیل]] و [[ئانوو]]، یان وەک [[پاشای خواوەندەکان]] لە خۆیدا دادەنرا، ھەروەھا سەلمێنراوە، ھەرچەندە تەنھا ناسینێکی سنوورداری ھەبوو. لە [[ھونەری مێزۆپۆتامی]]دا، ھێماکەی مانگی یەکشەوە بوو. کاتێک بە شێوەی مرۆڤ وێنا دەکرا، بە شێوەیەکی گشتی یان سەرپۆشێکی دەپۆشی کە بەوەوە ڕازاوەتەوە یان گۆچانێکی بەدەستەوە بوو کە بەوەوە لەسەرەوە ڕازاوەتەوە، ھەرچەندە لەسەر «[[کودووروو]]» مانگی یەکشەوە بە تەنیا وەک نوێنەرایەتییەک بۆ ئەو کاردەکات. ئەو ھەروەھا پەیوەندی بە بەلەمەوە ھەبوو. خواوەند [[نینگال]] وەک ھاوسەری «سین» دادەنرا. باشترین منداڵە سەلمێنراوەکانیان [[ئیناننا]] ([[عەشتار]]) و [[ئووتوو]] ([[شەمەش]])ن، ھەرچەندە خواوەندەکانی تریش، بۆ نموونە [[نینگوبلاگا]] یان [[نووموشدا]]، دەکرا وەک ئەندامی خێزانەکەیان دابنرێن. پێشی وابوو کە «سین» خواوەندێکی کارگێڕی ([[سوککال]])ی ھەیە بە ناوی [[ئالاممووش]]، و دارودەستەی جۆراوجۆر، وەک [[نینئیگارا]]، [[نینووریما]] و [[نیمینتاببا]]. ئەو ھەروەھا پەیوەندی بە خواوەندە مانگییەکانی دیکەوە ھەبوو، وەک [[کووشووە]]ی [[ئایینی حووری|حووری]] یان [[یاریخ]]ی ئوگاریتی. ناوەندی سەرەکی پەرستنی «سین» [[ئوور]] بوو. ئەو پێشتر لە [[سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکان (مێزۆپۆتامی)|سەردەمی بنەماڵە پێشوەختەکاندا]] پەیوەندی بەم شارەوە ھەبووە و وەک [[خواوەندی پارێزەر|خواوەندی پارێزەری]] و فەرمانڕەوای خودایی ناسراو بوو. [[ئێ (پەرستگا)|پەرستگا]]کەی کە لەوێ ھەڵکەوتبوو بە ناوی ڕێوڕەسمی ئێکیشنوگال دەناسرا، و لە ڕێگەی مێژووەکەیەوە لەلایەن چەندین فەرمانڕەوای مێزۆپۆتامییەوە دووبارە دروستکرایەوە. ئور ھەروەھا شوێنی نیشتەجێبوونی قەشە ڕەبەنەکانی «ئین»ی ناننا بوو، کە بەناوبانگترینیان [[ئێنھێدوواننا]] بوو. جگە لەوەش، لە [[سەردەمی بابلی کۆن]] بە دواوە ئەو پەیوەندییەکی نزیکیشی بە [[حەڕان]]ەوە ھەبوو. گرنگی ئەم شارە وەک ناوەندی پەرستنی ئەو لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایین گەشەی کرد، وەک لە سەرچاوەکانی [[نیۆ-ھیتی]]، [[ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ|ئاشووری نوێ]] و [[ئیمپراتۆریەتی بابلی نوێ|بابلی نوێ]]دا ڕەنگی داوەتەوە. پەرستگای «سین» لە سەردەمەکانی دواتریشدا مابووەوە، لەژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتی ئەخمەنی|ئەخمەنی]]، [[ئیمپراتۆریەتی سێلووکی|سێلووکی]] و [[ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی|ڕۆمانی]]. «سین» لە زۆرێک لە شارەکانی تری مێزۆپۆتامیاشدا دەپەرسترا. ئەو پەرستگایانەی بۆ ئەو تەرخانکرابوون بۆ نموونە لە [[تووتووب]] ھەبوون، کە پێشتر وەک یەکێکی تر لە ناوەندە سەرەکییەکانی پەرستنی ئەو دادەنرا، ھەروەھا لە [[ئوورووم]]، [[بابل]]، [[ئورووک]]، [[نیپپوور]] و [[ئاشوور]]. ئەو ڕادەیەی کە بیروباوەڕەکانی پەیوەست بەو کاریگەرییان لەسەر [[سابیئەکان]] ھەبووە، کە کۆمەڵگەیەکی ئایینی بوون و دوای [[فەتحی ئیسلامی بۆ شام|فەتحی ئیسلامی]] لە [[حەڕان]] دەژیان، جێگەی مشتومڕە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئاسیا|گەردوون|کۆمەڵەی خۆر|مێژوو|عێراق}} [[پۆل:ئوور]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] 4ues42ta1z6vymg31f0mz3gxaisdc9l 0 294349 1573672 2026-04-08T14:19:12Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:ar:Special:Redirect/revision/73829071|لويس بوولنجر]]» 1573672 wikitext text/x-wiki '''لویس بوولانژەر''' {{بە فەڕەنسی|Louis Boulanger}} [[فەڕەنسا|وێنەکێشێکی فەرەنسی]] بووە، لە [[١١ی ئازار|١١ی ئازاری]] [[١٨٠٦]] لە شاری ڤێرسێلی [[ئیتاڵیا|لە ئیتاڵیا]] لەدایکبووە و لە [[٧ی ئازار|٧ی ئازاری]] [[١٨٦٧]] لە [[دیجۆن|شاری دیجۆن]] لە [[فەڕەنسا]] کۆچی دوایی کردووە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:مردووانی ١٨٧٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٢]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:مردووانی ١٨٦٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی]] owvptc2na3rb3lumw0j70zugjlu7d6f 1573673 1573672 2026-04-08T14:20:44Z 1silent scientist 51740 1573673 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''لویس بوولانژەر''' ({{بە فەڕەنسی|Louis Boulanger}}) [[وێنەکێش]]ێکی [[فەڕەنسا|فەڕەنسی]] بووە، لە ١١ی ئازاری [[١٨٠٦]] لە شاری [[ڤێرسێلی]] لە [[ئیتاڵیا]] لەدایکبووە و لە ٧ی ئازاری [[١٨٦٧]] لە شاری [[دیجۆن]] لە [[فەڕەنسا]] کۆچی دوایی کردووە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:مردووانی ١٨٧٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٢]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:مردووانی ١٨٦٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی]] ptvnczk0vwd8d56pcwhbtvdjtk0rn4w 1573709 1573673 2026-04-08T17:00:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] و [[دەروازە:فەڕەنسا|فەڕەنسا]] 1573709 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''لویس بوولانژەر''' ({{بە فەڕەنسی|Louis Boulanger}}) [[وێنەکێش]]ێکی [[فەڕەنسا|فەڕەنسی]] بووە، لە ١١ی ئازاری [[١٨٠٦]] لە شاری [[ڤێرسێلی]] لە [[ئیتاڵیا]] لەدایکبووە و لە ٧ی ئازاری [[١٨٦٧]] لە شاری [[دیجۆن]] لە [[فەڕەنسا]] کۆچی دوایی کردووە. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|فەڕەنسا}} [[پۆل:مردووانی ١٨٧٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٢]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:مردووانی ١٨٦٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی]] 12fecy4gq2eqv43af80rd7o798bbyhe 1573769 1573709 2026-04-08T20:04:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1573769 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''لویس بوولانژەر''' ({{بە فەڕەنسی|Louis Boulanger}}) [[وێنەکێش]]ێکی [[فەڕەنسا|فەڕەنسی]] بووە، لە ١١ی ئازاری [[١٨٠٦]] لە شاری [[ڤێرسێلی]] لە [[ئیتاڵیا]] لەدایکبووە و لە ٧ی ئازاری [[١٨٦٧]] لە شاری [[دیجۆن]] لە [[فەڕەنسا]] کۆچی دوایی کردووە. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|فەڕەنسا}} [[پۆل:مردووانی ١٨٧٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٢]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:مردووانی ١٨٦٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی]] blo2p79d5ib47aoy03fmathqbpuqesd 0 294350 1573699 2026-04-08T16:22:28Z MeerFarhad97 74793 پەڕەی دروست کرد بە «'''برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ''' کە بە سادەیی بە '''چیپۆڵێ''' ناسراوە (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Chipotle Mexican Grill) زنجیرەیەک چێشتخانەی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە لە خواردنی خێرا و تایبەتمەندن بە دروستکردنی تاکۆ، بوریتۆ، و قاپی قوڵ کە بە داواکاری لەبەردەم کڕیارا...»ەوە 1573699 wikitext text/x-wiki '''برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ''' کە بە سادەیی بە '''چیپۆڵێ''' ناسراوە (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Chipotle Mexican Grill) زنجیرەیەک چێشتخانەی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە لە خواردنی خێرا و تایبەتمەندن بە دروستکردنی تاکۆ، بوریتۆ، و قاپی قوڵ کە بە داواکاری لەبەردەم کڕیاراندا دروستدەکرێن. بە پێی سەرچاوەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، چیپۆڵێ خاوەنی ٤۰۰۰ ڕیستۆرانت بووە. == سەرچاوەکان == * {{cite news|title=Inside Chipotle's Contamination Crisis: Smugness and happy talk about sustainability aren't working anymore|first=Susan|last=Berfield|date=December 22, 2015|work=[[Bloomberg Businessweek]]|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-chipotle-food-safety-crisis/|access-date=January 29, 2016}} s4y01toqzpaltbzs5vu7pdqm34e4tfd 1573700 1573699 2026-04-08T16:29:43Z MeerFarhad97 74793 1573700 wikitext text/x-wiki '''برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ''' کە بە سادەیی بە '''چیپۆڵێ''' ناسراوە (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Chipotle Mexican Grill) زنجیرەیەک چێشتخانەی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە لە خواردنی خێرا و تایبەتمەندن بە دروستکردنی تاکۆ، بوریتۆ، و قاپی قوڵ کە بە داواکاری لەبەردەم کڕیاراندا دروستدەکرێن. بە پێی سەرچاوەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، چیپۆڵێ خاوەنی ٤۰۰۰ ڕیستۆرانت بووە. == سەرچاوەکان == * {{cite news|title=Inside Chipotle's Contamination Crisis: Smugness and happy talk about sustainability aren't working anymore|first=Susan|last=Berfield|date=December 22, 2015|work=[[Bloomberg Businessweek]]|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-chipotle-food-safety-crisis/|access-date=January 29, 2016}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|خۆراک}} b81rtleloadqdussv1yzkcnw1ypy5i3 1573701 1573700 2026-04-08T16:31:40Z MeerFarhad97 74793 1573701 wikitext text/x-wiki '''برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ''' کە بە سادەیی بە '''چیپۆڵێ''' ناسراوە (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Chipotle Mexican Grill) زنجیرەیەک چێشتخانەی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە لە خواردنی خێرا و تایبەتمەندن بە دروستکردنی تاکۆ، بوریتۆ، و قاپی قوڵ کە بە داواکاری لەبەردەم کڕیاراندا دروستدەکرێن. بە پێی سەرچاوەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، چیپۆڵێ خاوەنی ٤۰۰۰ ڕیستۆرانت بووە. == سەرچاوەکان == * {{cite news|title=Inside Chipotle's Contamination Crisis: Smugness and happy talk about sustainability aren't working anymore|first=Susan|last=Berfield|date=December 22, 2015|work=[[Bloomberg Businessweek]]|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-chipotle-food-safety-crisis/|access-date=January 29, 2016}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|خۆراک}} {{پۆلی کۆمنز|Chipotle Mexican Grill}} [[پۆل:قاپە پڕکراوەکان (خۆراک)]] trnhtryvqb8oxf6oh26fwfh87j8jnps 1573705 1573701 2026-04-08T17:00:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:کۆمپانیا|کۆمپانیا]] 1573705 wikitext text/x-wiki '''برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ''' کە بە سادەیی بە '''چیپۆڵێ''' ناسراوە (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Chipotle Mexican Grill) زنجیرەیەک چێشتخانەی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە لە خواردنی خێرا و تایبەتمەندن بە دروستکردنی تاکۆ، بوریتۆ، و قاپی قوڵ کە بە داواکاری لەبەردەم کڕیاراندا دروستدەکرێن. بە پێی سەرچاوەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، چیپۆڵێ خاوەنی ٤۰۰۰ ڕیستۆرانت بووە. == سەرچاوەکان == * {{cite news|title=Inside Chipotle's Contamination Crisis: Smugness and happy talk about sustainability aren't working anymore|first=Susan|last=Berfield|date=December 22, 2015|work=[[Bloomberg Businessweek]]|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-chipotle-food-safety-crisis/|access-date=January 29, 2016}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|خۆراک|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Chipotle Mexican Grill}} [[پۆل:قاپە پڕکراوەکان (خۆراک)]] 5fnm6gkngb7xdb557bapphq6n55xp0s 1573745 1573705 2026-04-08T19:32:33Z MeerFarhad97 74793 1573745 wikitext text/x-wiki '''برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ''' کە بە سادەیی بە '''چیپۆڵێ''' ناسراوە (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Chipotle Mexican Grill) زنجیرەیەک چێشتخانەی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە لە خواردنی خێرا و تایبەتمەندن بە دروستکردنی تاکۆ، بوریتۆ، و قاپی قوڵ کە بە داواکاری لەبەردەم کڕیاراندا دروستدەکرێن. بە پێی سەرچاوەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، چیپۆڵێ خاوەنی ٤۰۰۰ ڕیستۆرانت بووە. ناوی چیپۆڵێ لە زمانی [[ناواتل]]ەوە سەر دەگرێت کە بە مانای بیبەرێکی وشککراوەی برژاو دێت. ئەم کۆمپانیایە یەکێک بوو لە یەکەم زنجیرە چێشتخانە خێراکان. لەلایەن ستیڤ ئێڵزەوە لە ١٣ی تەمموزی ١٩٩٣ دامەزراوە، و ئێڵز دامەزرێنەر و سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری هەموو کۆمپانیای چیپۆڵێ بووە. == سەرچاوەکان == * {{cite news|title=Inside Chipotle's Contamination Crisis: Smugness and happy talk about sustainability aren't working anymore|first=Susan|last=Berfield|date=December 22, 2015|work=[[Bloomberg Businessweek]]|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-chipotle-food-safety-crisis/|access-date=January 29, 2016}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|خۆراک|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Chipotle Mexican Grill}} [[پۆل:قاپە پڕکراوەکان (خۆراک)]] aikszcalcwkxwp5fwdhjnr04thu9y3e 1573747 1573745 2026-04-08T20:00:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1573747 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} '''برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ''' کە بە سادەیی بە '''چیپۆڵێ''' ناسراوە (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Chipotle Mexican Grill) زنجیرەیەک چێشتخانەی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە لە خواردنی خێرا و تایبەتمەندن بە دروستکردنی تاکۆ، بوریتۆ، و قاپی قوڵ کە بە داواکاری لەبەردەم کڕیاراندا دروستدەکرێن. بە پێی سەرچاوەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، چیپۆڵێ خاوەنی ٤۰۰۰ ڕیستۆرانت بووە. ناوی چیپۆڵێ لە زمانی [[ناواتل]]ەوە سەر دەگرێت کە بە مانای بیبەرێکی وشککراوەی برژاو دێت. ئەم کۆمپانیایە یەکێک بوو لە یەکەم زنجیرە چێشتخانە خێراکان. لەلایەن ستیڤ ئێڵزەوە لە ١٣ی تەمموزی ١٩٩٣ دامەزراوە، و ئێڵز دامەزرێنەر و سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری هەموو کۆمپانیای چیپۆڵێ بووە. == سەرچاوەکان == * {{cite news|title=Inside Chipotle's Contamination Crisis: Smugness and happy talk about sustainability aren't working anymore|first=Susan|last=Berfield|date=December 22, 2015|work=[[Bloomberg Businessweek]]|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-chipotle-food-safety-crisis/|access-date=January 29, 2016}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|خۆراک|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Chipotle Mexican Grill}} [[پۆل:قاپە پڕکراوەکان (خۆراک)]] gpcd26i0t8vr2izox03ull6tm8v0tv0 1573775 1573747 2026-04-08T20:05:24Z MeerFarhad97 74793 1573775 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ|company_type=گشتی|founded=١٣ی تەمموزی ١٩٩٣؛ ٣٢ ساڵ لەمەوبەر|founder=ستیڤ ئێڵز|hq_location=[[نیوپۆرتبیچ، کالیفۆرنیا]]|num_locations=٤۰٤۲ دانە (۲۰۲٥)|revenue=۱۱.۹ ملیار $ (۲۰۲٥)}}[[پەڕگە:Chipotle Mexican Grill (48069356197).jpg|وێنۆک|239x239پیکسڵ|لۆگۆی چیپۆڵێ]] '''برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ''' کە بە سادەیی بە '''چیپۆڵێ''' ناسراوە (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Chipotle Mexican Grill) زنجیرەیەک چێشتخانەی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە لە خواردنی خێرا و تایبەتمەندن بە دروستکردنی تاکۆ، بوریتۆ، و قاپی قوڵ کە بە داواکاری لەبەردەم کڕیاراندا دروستدەکرێن. بە پێی سەرچاوەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، چیپۆڵێ خاوەنی ٤۰۰۰ ڕیستۆرانت بووە. ناوی چیپۆڵێ لە زمانی [[ناواتل]]ەوە سەر دەگرێت کە بە مانای بیبەرێکی وشککراوەی برژاو دێت. ئەم کۆمپانیایە یەکێک بوو لە یەکەم زنجیرە چێشتخانە خێراکان. لەلایەن ستیڤ ئێڵزەوە لە ١٣ی تەمموزی ١٩٩٣ دامەزراوە، و ئێڵز دامەزرێنەر و سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری هەموو کۆمپانیای چیپۆڵێ بووە. == سەرچاوەکان == * {{cite news|title=Inside Chipotle's Contamination Crisis: Smugness and happy talk about sustainability aren't working anymore|first=Susan|last=Berfield|date=December 22, 2015|work=[[Bloomberg Businessweek]]|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-chipotle-food-safety-crisis/|access-date=January 29, 2016}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|خۆراک|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Chipotle Mexican Grill}} [[پۆل:قاپە پڕکراوەکان (خۆراک)]] l73xxq43lx9om09pxd1o13di1bed8cd 1573827 1573775 2026-04-08T21:03:08Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1573827 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ|company_type=گشتی|founded=١٣ی تەمموزی ١٩٩٣؛ ٣٢ ساڵ لەمەوبەر|founder=ستیڤ ئێڵز|hq_location=[[نیوپۆرتبیچ، کالیفۆرنیا]]|num_locations=٤۰٤۲ دانە (۲۰۲٥)|revenue=۱۱.۹ ملیار $ (۲۰۲٥)}}[[پەڕگە:Chipotle Mexican Grill (48069356197).jpg|وێنۆک|239x239پیکسڵ|لۆگۆی چیپۆڵێ]] '''برژاوی مەکسیکی چیپۆڵێ''' کە بە سادەیی بە '''چیپۆڵێ''' ناسراوە (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Chipotle Mexican Grill) زنجیرەیەک چێشتخانەی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە لە خواردنی خێرا و تایبەتمەندن بە دروستکردنی تاکۆ، بوریتۆ، و قاپی قوڵ کە بە داواکاری لەبەردەم کڕیاراندا دروستدەکرێن. بە پێی سەرچاوەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، چیپۆڵێ خاوەنی ٤۰۰۰ ڕیستۆرانت بووە. ناوی چیپۆڵێ لە زمانی [[ناواتل]]ەوە سەر دەگرێت کە بە مانای بیبەرێکی وشککراوەی برژاو دێت. ئەم کۆمپانیایە یەکێک بوو لە یەکەم زنجیرە چێشتخانە خێراکان. لەلایەن ستیڤ ئێڵزەوە لە ١٣ی تەمموزی ١٩٩٣ دامەزراوە، و ئێڵز دامەزرێنەر و سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری هەموو کۆمپانیای چیپۆڵێ بووە. == سەرچاوەکان == * {{cite news|title=Inside Chipotle's Contamination Crisis: Smugness and happy talk about sustainability aren't working anymore|first=Susan|last=Berfield|date=December 22, 2015|work=[[Bloomberg Businessweek]]|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-chipotle-food-safety-crisis/|access-date=January 29, 2016}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|خۆراک|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Chipotle Mexican Grill}} [[پۆل:قاپە پڕکراوەکان (خۆراک)]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان ھاتووە]] a4dx05x3rhu0ctnoc9xslf2ds9az0f1 0 294351 1573729 2026-04-08T17:04:09Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346634672|Cilicia]]» 1573729 wikitext text/x-wiki '''کیلیکیا''' {{Refn|Known less often as '''Kilikia''' ({{langx|hy|Կիլիկիա|translit=Kilikia}}; {{langx|grc|{{Script|Grek|Κιλικία}}|translit=Kilikía}}; {{langx|ku|Kēlak|lit=side, bank}}<ref >{{Cite book |last=Stetsyuk |first=Valentyn |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/123731408/KurdHistroryEnN-libre.pdf?1752324979=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DAn_Outline_of_the_Ancient_History_of_the.pdf&Expires=1772223641&Signature=Bdmbzg26t0J5id21XYpAG8Zhwp~C9368wo8X3nOxzhyyyxP1iF6V2OQlkImVOO4zSrO6iLafitveQWZeqVl7BVdoWaE8am4A5Of57GWCmXmvs5r4Iscg603krpFgX93CMD6WOwHz7P0BttofW68fRjrwJhqJFIQWskagtXF97yCfOmClTGpK9URK9hVL26DNuVTMJyJmTOij3UknASAh46ZTpQBPnzQuudLn7iFSAT6Nbk5sqTodDigC3jiZlLC0LVOBSN9tA0I9WTjQgzlF3xJ-lp03BeemnI8TAFKbraxIY-f3EgijjY8Q~f2DNL8IzoLRffgad4zgRhwTKaMcZA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |title=An Outline of the Ancient History of the Kurds. |page=40}}</ref>; {{langx|tr|Kilikya}}).}} ناوچەیەکی جوگرافییە لە باشووری [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا|ڕۆژئاوای ئاسیا]]، لە کەناراوەکانی باکووری [[دەریای ناوین|ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە]] درێژدەبێتەوە بۆ ناوەوە. لە ڕۆژاوای کیلیکیا هاوسنوورە لەگەڵ پامفیلیا، لە باکوورەوە لەگەڵ لیکاونیا و کاپادۆکیا ، لە باکووری ڕۆژهەڵاتەوە کۆماجین، لە ڕۆژهەڵاتەوە [[وڵاتانی شام|شام]] و لە باشوورەوە لەگەڵ دەریای ناوەڕاست. ژمارەی دانیشتووانی کیلیکیا زیاتر لە شەش ملیۆن کەسە، زیاتر لە دەشتی کیلیکیا چڕبووەتەوە ( {{Langx|tr|Çukurova}}). ناوچەکە پارێزگاکانی [[پارێزگای مێرسین|مێرسین]] و [[پارێزگای ئادانا|ئەدەنە]] و [[پارێزگای عوسمانیە|عوسمانییە]] و [[پارێزگای خەتای|هاتای]] لەخۆدەگرێت. == سەرچاوەکان == [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کوردی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] ilxg1wiu2ffnvyp4id57fewdx5yan1g 1573733 1573729 2026-04-08T17:06:29Z 1silent scientist 51740 1573733 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''کیلیکیە''' {{Refn|Known less often as '''Kilikia''' ({{langx|hy|Կիլիկիա|translit=Kilikia}}; {{langx|grc|{{Script|Grek|Κιλικία}}|translit=Kilikía}}; {{langx|ku|Kēlak|lit=side, bank}}<ref >{{Cite book |last=Stetsyuk |first=Valentyn |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/123731408/KurdHistroryEnN-libre.pdf?1752324979=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DAn_Outline_of_the_Ancient_History_of_the.pdf&Expires=1772223641&Signature=Bdmbzg26t0J5id21XYpAG8Zhwp~C9368wo8X3nOxzhyyyxP1iF6V2OQlkImVOO4zSrO6iLafitveQWZeqVl7BVdoWaE8am4A5Of57GWCmXmvs5r4Iscg603krpFgX93CMD6WOwHz7P0BttofW68fRjrwJhqJFIQWskagtXF97yCfOmClTGpK9URK9hVL26DNuVTMJyJmTOij3UknASAh46ZTpQBPnzQuudLn7iFSAT6Nbk5sqTodDigC3jiZlLC0LVOBSN9tA0I9WTjQgzlF3xJ-lp03BeemnI8TAFKbraxIY-f3EgijjY8Q~f2DNL8IzoLRffgad4zgRhwTKaMcZA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |title=An Outline of the Ancient History of the Kurds. |page=40}}</ref>; {{langx|tr|Kilikya}}).}} ناوچەیەکی جوگرافییە لە باشووری [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]، لە کەناراوەکانی باکووری [[دەریای ناوین|ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە]] درێژدەبێتەوە بۆ ناوەوە. لە ڕۆژاوای کیلیکیە ھاوسنوورە لەگەڵ پامفیلیا، لە باکوورەوە لەگەڵ لیکاونیا و کاپادۆکیا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە کۆماجین، لە ڕۆژھەڵاتەوە [[وڵاتانی شام|شام]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[دەریای ناوەڕاست]]. ژمارەی دانیشتووانی کیلیکیە زیاتر لە شەش ملیۆن کەسە، زیاتر لە دەشتی کیلیکیە چڕبووەتەوە ({{Langx|tr|Çukurova}}). ناوچەکە پارێزگاکانی [[پارێزگای مێرسین|مێرسین]] و [[پارێزگای ئادانا|ئەدەنە]] و [[پارێزگای عوسمانیە|عوسمانییە]] و [[پارێزگای خەتای|ھاتای]] لەخۆدەگرێت. == سەرچاوەکان == [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کوردی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] tu88qh3xvun1xp8r4gfedj03e3o51qw 1573751 1573733 2026-04-08T20:01:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1573751 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''کیلیکیە''' {{Refn|Known less often as '''Kilikia''' ({{langx|hy|Կիլիկիա|translit=Kilikia}}; {{langx|grc|{{Script|Grek|Κιλικία}}|translit=Kilikía}}; {{langx|ku|Kēlak|lit=side, bank}}<ref >{{Cite book |last=Stetsyuk |first=Valentyn |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/123731408/KurdHistroryEnN-libre.pdf?1752324979=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DAn_Outline_of_the_Ancient_History_of_the.pdf&Expires=1772223641&Signature=Bdmbzg26t0J5id21XYpAG8Zhwp~C9368wo8X3nOxzhyyyxP1iF6V2OQlkImVOO4zSrO6iLafitveQWZeqVl7BVdoWaE8am4A5Of57GWCmXmvs5r4Iscg603krpFgX93CMD6WOwHz7P0BttofW68fRjrwJhqJFIQWskagtXF97yCfOmClTGpK9URK9hVL26DNuVTMJyJmTOij3UknASAh46ZTpQBPnzQuudLn7iFSAT6Nbk5sqTodDigC3jiZlLC0LVOBSN9tA0I9WTjQgzlF3xJ-lp03BeemnI8TAFKbraxIY-f3EgijjY8Q~f2DNL8IzoLRffgad4zgRhwTKaMcZA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |title=An Outline of the Ancient History of the Kurds. |page=40}}</ref>; {{langx|tr|Kilikya}}).}} ناوچەیەکی جوگرافییە لە باشووری [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]، لە کەناراوەکانی باکووری [[دەریای ناوین|ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە]] درێژدەبێتەوە بۆ ناوەوە. لە ڕۆژاوای کیلیکیە ھاوسنوورە لەگەڵ پامفیلیا، لە باکوورەوە لەگەڵ لیکاونیا و کاپادۆکیا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە کۆماجین، لە ڕۆژھەڵاتەوە [[وڵاتانی شام|شام]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[دەریای ناوەڕاست]]. ژمارەی دانیشتووانی کیلیکیە زیاتر لە شەش ملیۆن کەسە، زیاتر لە دەشتی کیلیکیە چڕبووەتەوە ({{Langx|tr|Çukurova}}). ناوچەکە پارێزگاکانی [[پارێزگای مێرسین|مێرسین]] و [[پارێزگای ئادانا|ئەدەنە]] و [[پارێزگای عوسمانیە|عوسمانییە]] و [[پارێزگای خەتای|ھاتای]] لەخۆدەگرێت. == سەرچاوەکان == [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کوردی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] 1crx5ljzr6jyrdi660aj91dska8yxl3 1573828 1573751 2026-04-08T21:04:15Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1573828 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''کیلیکیە''' {{Refn|Known less often as '''Kilikia''' ({{langx|hy|Կիլիկիա|translit=Kilikia}}; {{langx|grc|{{Script|Grek|Κιλικία}}|translit=Kilikía}}; {{langx|ku|Kēlak|lit=side, bank}}<ref >{{Cite book |last=Stetsyuk |first=Valentyn |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/123731408/KurdHistroryEnN-libre.pdf?1752324979=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DAn_Outline_of_the_Ancient_History_of_the.pdf&Expires=1772223641&Signature=Bdmbzg26t0J5id21XYpAG8Zhwp~C9368wo8X3nOxzhyyyxP1iF6V2OQlkImVOO4zSrO6iLafitveQWZeqVl7BVdoWaE8am4A5Of57GWCmXmvs5r4Iscg603krpFgX93CMD6WOwHz7P0BttofW68fRjrwJhqJFIQWskagtXF97yCfOmClTGpK9URK9hVL26DNuVTMJyJmTOij3UknASAh46ZTpQBPnzQuudLn7iFSAT6Nbk5sqTodDigC3jiZlLC0LVOBSN9tA0I9WTjQgzlF3xJ-lp03BeemnI8TAFKbraxIY-f3EgijjY8Q~f2DNL8IzoLRffgad4zgRhwTKaMcZA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |title=An Outline of the Ancient History of the Kurds. |page=40}}</ref>; {{langx|tr|Kilikya}}).}} ناوچەیەکی جوگرافییە لە باشووری [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]، لە کەناراوەکانی باکووری [[دەریای ناوین|ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە]] درێژدەبێتەوە بۆ ناوەوە. لە ڕۆژاوای کیلیکیە ھاوسنوورە لەگەڵ پامفیلیا، لە باکوورەوە لەگەڵ لیکاونیا و کاپادۆکیا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە کۆماجین، لە ڕۆژھەڵاتەوە [[وڵاتانی شام|شام]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[دەریای ناوەڕاست]]. ژمارەی دانیشتووانی کیلیکیە زیاتر لە شەش ملیۆن کەسە، زیاتر لە دەشتی کیلیکیە چڕبووەتەوە ({{Langx|tr|Çukurova}}). ناوچەکە پارێزگاکانی [[پارێزگای مێرسین|مێرسین]] و [[پارێزگای ئادانا|ئەدەنە]] و [[پارێزگای عوسمانیە|عوسمانییە]] و [[پارێزگای خەتای|ھاتای]] لەخۆدەگرێت. == سەرچاوەکان == [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کوردی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٤ەمی پ.ز]] qec3epbmef68lkdhkjeqx3s6413jyv5 0 294352 1573734 2026-04-08T17:13:11Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1322120262|Sokmanabad Rural District]]» 1573734 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] 7fx6q65biubie1wzkd05ib1n4voo4ph 1573736 1573734 2026-04-08T17:16:18Z 1silent scientist 51740 1573736 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''گوندەواری سۆکماناباد'''، ناوی [[گوندەوار]]ێکە لە [[ناوچەی سەفایە]]ی [[شارستانی خۆی]]، لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] لە [[ئێران]]. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] ej4mrrta3f0q5jykidwc2xc6mobkqz8 1573750 1573736 2026-04-08T20:01:16Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1573750 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{Databox}}'''گوندەواری سۆکماناباد'''، ناوی [[گوندەوار]]ێکە لە [[ناوچەی سەفایە]]ی [[شارستانی خۆی]]، لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] لە [[ئێران]]. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] 94scbxolbpthzupx5y9shkfptgm0bot 0 294353 1573737 2026-04-08T17:19:35Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1326293460|Ninazu]]» 1573737 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] 59tt1omrrwe6haccredpjj17fte8s8f 1573749 1573737 2026-04-08T20:01:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:بنبەست|بنبەست]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573749 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} .... [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} gbzb2q31e039qiw85ycb79ao3ht8orx 1573836 1573749 2026-04-09T01:47:32Z 1silent scientist 51740 1573836 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity |type=مێزۆپۆتامی |name=نینازو |deity_of=خودای ژێرپێوە، مارەکان و ڕوەک |symbol= [[مار]] |parents= {{plainlist| *[[ئێرێشکیگال]] و [[گوگالانا]] *[[ئینلیل]] و [[نینلیل]] *[[نانا (خودای سۆمەری)|نانا]] *خوداوەندە بێناوەکان کە وەک «مانگای بەھێز» و «گای دەستەمۆنەکراو» ناویان براوە}} |children={{plainlist| *[[نینگیشزیدا]] *دوو کچ *[[نینتینوگا]]}} |cult_center = ئێنێگی، لە بنەڕەتدا ھەروەھا [[ئەشنونا]] |consort=[[نینگیریدا]]{{sfn|Wiggermann|1998a|p=368}} | equivalent1_type = ئێشنونەیی | equivalent1 = [[تیشپاک]] }} '''نینازو''' (بە [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: 𒀭𒀀𒋢) «پاشای چاککەرەوە»{{sfn|Wiggermann|1998|pp=329-330}}) خوداوەندێکی [[مێزۆپۆتامیا]]ی [[ژێرپێوەی مێزۆپۆتامیای کۆن|ژێرپێوە]] بوو. ھەروەھا پەیوەندی بە [[مار]]ەکان و [[ڕوەک]]ەوە ھەبوو، و بە تێپەڕبوونی کات کەسایەتی خوداوەندێکی جەنگاوەری وەرگرت. زۆرجار پەیوەندی بە [[ئێرێشکیگال]]ەوە ھەبوو، چ وەک کوڕ، ھاوسەر، یان تەنھا وەک ئەندامێکی ھەمان پۆلی خوداوەندەکانی ژێرپێوە. ناوەندە ڕەسەنەکانی پەرستنی [[ئێنێگی]] و [[ئەشنونا]] بوون، ھەرچەندە لە شاری دووەمدا وردە وردە خوداوەندێکی ھاوشێوە بە ناوی [[تیشپاک]] جێگەی گرتەوە. [[پەرستن (کردەوەی ئایینی)|پەرستنی]] ئەو دوای [[سەردەمی بابلی کۆن]] کەمی کرد، ھەرچەندە لە شاری [[وور]]، کە لە ئێنێگییەوە گواسترابووەوە بۆی، ژمارەیەک پەرستنی خۆی پاراست تەنانەت دوای ڕووخانی دوا ئیمپراتۆرییەتەکانی [[مێزۆپۆتامیا]]، لە سەردەمی ھەخامەنشیدا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} i1yr4v4x146zq3549pvqd0nb41q39v2 1573837 1573836 2026-04-09T01:49:41Z 1silent scientist 51740 1573837 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity |type=مێزۆپۆتامی |name=نینازو |deity_of=خودای ژێرپێوە، مارەکان و ڕوەک |symbol= [[مار]] |parents= {{plainlist| *[[ئێرێشکیگال]] و [[گوگالانا]] *[[ئینلیل]] و [[نینلیل]] *[[نانا (خودای سۆمەری)|نانا]] *خوداوەندە بێناوەکان کە وەک «مانگای بەھێز» و «گای دەستەمۆنەکراو» ناویان براوە}} |children={{plainlist| *[[نینگیشزیدا]] *دوو کچ *[[نینتینوگا]]}} |cult_center = ئێنێگی، لە بنەڕەتدا ھەروەھا [[ئەشنونا]] |consort=[[نینگیریدا]]{{sfn|Wiggermann|1998a|p=368}} | equivalent1_type = ئێشنونەیی | equivalent1 = [[تیشپاک]] }} '''نینازو''' (بە [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: 𒀭𒀀𒋢) «پاشای چاککەرەوە»{{sfn|Wiggermann|1998|pp=329-330}}) خوداوەندێکی [[مێزۆپۆتامیا]]ی [[ژێرپێوەی مێزۆپۆتامیای کۆن|ژێرپێوە]] بوو. ھەروەھا پەیوەندی بە [[مار]]ەکان و [[ڕوەک]]ەوە ھەبوو، و بە تێپەڕبوونی کات کەسایەتی خوداوەندێکی جەنگاوەری وەرگرت. زۆرجار پەیوەندی بە [[ئێرێشکیگال]]ەوە ھەبوو، چ وەک کوڕ، ھاوسەر، یان تەنھا وەک ئەندامێکی ھەمان پۆلی خوداوەندەکانی ژێرپێوە. ناوەندە ڕەسەنەکانی پەرستنی [[ئێنێگی]] و [[ئەشنونا]] بوون، ھەرچەندە لە شاری دووەمدا وردە وردە خوداوەندێکی ھاوشێوە بە ناوی [[تیشپاک]] جێگەی گرتەوە. [[پەرستن (کردەوەی ئایینی)|پەرستنی]] ئەو دوای [[سەردەمی بابلی کۆن]] کەمی کرد، ھەرچەندە لە شاری [[ئوور]]، کە لە ئێنێگییەوە گواسترابووەوە بۆی، ژمارەیەک پەرستنی خۆی پاراست تەنانەت دوای ڕووخانی دوا ئیمپراتۆرییەتەکانی [[مێزۆپۆتامیا]]، لە سەردەمی ھەخامەنشیدا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 12wphc60103mpd6xykdzgbtq7hnkui1 1573838 1573837 2026-04-09T01:50:47Z 1silent scientist 51740 1573838 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity |type=مێزۆپۆتامی |name=نینازو |deity_of=خودای ژێرپێوە، مارەکان و ڕوەک |symbol= [[مار]] |parents= {{plainlist| *[[ئێرێشکیگال]] و [[گوگالانا]] *[[ئینلیل]] و [[نینلیل]] *[[نانا (خودای سۆمەری)|نانا]] *خوداوەندە بێناوەکان کە وەک «مانگای بەھێز» و «گای دەستەمۆنەکراو» ناویان براوە}} |children={{plainlist| *[[نینگیشزیدا]] *دوو کچ *[[نینتینوگا]]}} |cult_center = ئێنێگی، لە بنەڕەتدا ھەروەھا [[ئەشنونا]] |consort=[[نینگیریدا]]{{sfn|Wiggermann|1998a|p=368}} | equivalent1_type = ئێشنونەیی | equivalent1 = [[تیشپاک]] }} '''نینازو''' (بە [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: 𒀭𒀀𒋢) «خوداوەندی چاککەرەوە»{{sfn|Wiggermann|1998|pp=329-330}}) خوداوەندێکی [[مێزۆپۆتامیا]]ی [[ژێرپێوەی مێزۆپۆتامیای کۆن|ژێرپێوە]] بوو. ھەروەھا پەیوەندی بە [[مار]]ەکان و [[ڕوەک]]ەوە ھەبوو، و بە تێپەڕبوونی کات کەسایەتی خوداوەندێکی جەنگاوەری وەرگرت. زۆرجار پەیوەندی بە [[ئێرێشکیگال]]ەوە ھەبوو، چ وەک کوڕ، ھاوسەر، یان تەنھا وەک ئەندامێکی ھەمان پۆلی خوداوەندەکانی ژێرپێوە. ناوەندە ڕەسەنەکانی پەرستنی [[ئێنێگی]] و [[ئەشنونا]] بوون، ھەرچەندە لە شاری دووەمدا وردە وردە خوداوەندێکی ھاوشێوە بە ناوی [[تیشپاک]] جێگەی گرتەوە. [[پەرستن (کردەوەی ئایینی)|پەرستنی]] ئەو دوای [[سەردەمی بابلی کۆن]] کەمی کرد، ھەرچەندە لە شاری [[ئوور]]، کە لە ئێنێگییەوە گواسترابووەوە بۆی، ژمارەیەک پەرستنی خۆی پاراست تەنانەت دوای ڕووخانی دوا ئیمپراتۆرییەتەکانی [[مێزۆپۆتامیا]]، لە سەردەمی ھەخامەنشیدا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 6dlvzbu9a9fiqxddo2he2zvnhbr5b2l 0 294354 1573742 2026-04-08T19:16:21Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1338765816|Pike Place Market]]» 1573742 wikitext text/x-wiki '''Pike Place Market''' is a public market in [[سیاتڵ|Seattle]], [[واشینگتن (ویلایەت)|Washington]], United States. It opened on August 17, 1907, and is one of the older continuously operated public farmers' markets in the United States. Overlooking the Elliott Bay waterfront on Puget Sound, it serves as a place of business for many small farmers, craftspeople and [[بازرگان|merchants]]. It is named for its central street, Pike Place, which runs northwest from Pike Street to Virginia Street on the western edge of [[ناوەندی شاری سیاتڵ|Downtown Seattle]]. Pike Place Market is Seattle's most popular tourist destination, with more than 20 million annual visitors. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] 7vtzym6im3zyf652jvxs30teoi89gce 1573743 1573742 2026-04-08T19:18:15Z Tessla 41338 شائەمراز 1573743 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بازاڕی پایک پڵەیس''' بازاڕێکی گشتییە لە [[سیاتڵ]]، [[واشینگتن (ویلایەت)|واشینگتن]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ١٧ی ئابی ١٩٠٧دا کراوەتەوە، و یەکێکە لە کۆنترین بازاڕە گشتییەکانی جووتیاران کە بە بەردەوامی لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا کار دەکات. بەسەر کەناراوەکانی کەنداوی ئێلیۆت لە پیوجێت ساوند دەڕوانێت، و وەک شوێنێکی بازرگانی بۆ زۆرێک لە جووتیارە بچووکەکان، پیشەوەران و [[بازرگان|بازرگانان]] خزمەت دەکات. بە ناوی شەقامە ناوەندییەکەیەوە ناونراوە، پایک پڵەیس، کە لە شەقامی پایکەوە بەرەو باکووری ڕۆژاوا بۆ شەقامی ڤێرجینیا لە کەناری ڕۆژاوای [[ناوەندی شاری سیاتڵ]] دەچێت. بازاڕی پایک پڵەیس بەناوبانگترین شوێنی گەشتیاریی سیاتڵە، کە ساڵانە زیاتر لە ٢٠ ملیۆن سەردانیکەری ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] 3wiy4lg0cpu6tqygk9h4d8rn18yv3ex 1573748 1573743 2026-04-08T20:00:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1573748 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''بازاڕی پایک پڵەیس''' بازاڕێکی گشتییە لە [[سیاتڵ]]، [[واشینگتن (ویلایەت)|واشینگتن]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ١٧ی ئابی ١٩٠٧دا کراوەتەوە، و یەکێکە لە کۆنترین بازاڕە گشتییەکانی جووتیاران کە بە بەردەوامی لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا کار دەکات. بەسەر کەناراوەکانی کەنداوی ئێلیۆت لە پیوجێت ساوند دەڕوانێت، و وەک شوێنێکی بازرگانی بۆ زۆرێک لە جووتیارە بچووکەکان، پیشەوەران و [[بازرگان|بازرگانان]] خزمەت دەکات. بە ناوی شەقامە ناوەندییەکەیەوە ناونراوە، پایک پڵەیس، کە لە شەقامی پایکەوە بەرەو باکووری ڕۆژاوا بۆ شەقامی ڤێرجینیا لە کەناری ڕۆژاوای [[ناوەندی شاری سیاتڵ]] دەچێت. بازاڕی پایک پڵەیس بەناوبانگترین شوێنی گەشتیاریی سیاتڵە، کە ساڵانە زیاتر لە ٢٠ ملیۆن سەردانیکەری ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} nurrrimcugkliraj8dyyfvqix2x43nt 3 294355 1573832 2026-04-08T23:21:50Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1573832 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢٣:٢١، ٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) 4oul5wgkri8hzwfc5cwcwtwv8ixx971 0 294356 1573840 2026-04-09T02:00:23Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1342802433|Ningal]]» 1573840 wikitext text/x-wiki '''نینگال''' (نووسراوە 𒀭𒊩𒌆𒃲، ''^{[[دینگیر|d]]} NIN . GAL'' ; بە [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]] : شاژنە گەورە؛ {{Sfn|Asher-Greve|Westenholz|2013}} بە [[زمانی ئەکەدی]] : '''Nikkal''' {{Sfn|Krebernik|1993}} ) خوداوەندێکی مێزۆپۆتامیا بوو کە وەک ھاوسەری خوداوەندی مانگ سەیر دەکرا، [[سین (ئەفسانە)|نانا]] /سین. بە تایبەتی پەیوەندییەکی نزیک بە ناوەندە سەرەکییەکانی کولتەکەیەوە هەبوو، [[ئوور]] و [[حەڕان]] ، بەڵام لە شارەکانی دیکەی [[مێزۆپۆتامیا|مێزۆپۆتامیاش]] پێکەوە دەپەرستران. بە تایبەتی لەلایەن [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|شانشینی سێیەمی ئوور]] و دواتر لەلایەن پاشاکانی [[لارسا]] ڕێزی لێدەگیرا. == سەرچاوەکان == [[پۆل:ئوور]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] loo3497u7heq283llalvufpxjqkixqv 1573841 1573840 2026-04-09T02:05:53Z 1silent scientist 51740 1573841 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''نینگال''' (بە [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]:𒀭𒊩𒌆𒃲 واتا شاژنی مەزن؛ {{Sfn|Asher-Greve|Westenholz|2013}} بە [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: '''Nikkal''' {{Sfn|Krebernik|1993}}) خوداوەندێکی [[مێزۆپۆتامیا]] بوو کە وەک ھاوسەری خوداوەندی [[مانگ]] سەیر دەکرا، [[سین (ئەفسانە)|نانا]]. پەیوەندییەکی نزیکی بە ناوەندە سەرەکییەکانی پەرتشییەوە ھەبوو، [[ئوور]] و [[حەڕان]] ، بەڵام لە شارەکانی دیکەی [[مێزۆپۆتامیا|مێزۆپۆتامیاش]] پێکەوە دەپەرستران. بە تایبەتی لەلایەن [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|شانشینی سێیەمی ئوور]] و دواتر لەلایەن پاشاکانی [[لارسا]]وە ڕێزی لێدەگیرا. == سەرچاوەکان == [[پۆل:ئوور]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] sly5ndm0ntjhyf2crt8fv3y3l42i05b 0 294357 1573851 2026-04-09T08:43:32Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1331654158|Median dynasty]]» 1573851 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:مادەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] p4zmdgtx28r7co5g6j5jq2ug6wt05ti 1573853 1573851 2026-04-09T09:01:24Z 1silent scientist 51740 1573853 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{br entries|{{lang|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|مادا}}}} | conventional_long_name = خانەدانی ماد | common_name = ماد | image_map = Median Empire.png | map_caption = نەخشەیەکی گریمانەیی خانەدانی ماد لە ئەوپەڕی فراوانبوونیدا | era = [[سەردەمی ئاسن]] | empire = | p1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] | p2 = [[ئورارتوو]] | p3 = | s1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | s2 = | s3 = | capital = [[ئەکباتانا]] | common_languages = [[زمانی مادی|مادی]] | religion = [[ئایینی ئێرانیی کۆن]] | government_type = [[پاشایەتی]] | title_leader = پاشاکان | leader1 = [[دیاکۆ]] | year_leader1 = ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | leader2 = [[فرەڤەرتیش]] | year_leader2 = ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | leader3 = [[ھەڤەخشترە]] | year_leader3 = ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | leader4 = [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | year_leader4 = ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | year_start = {{Circa|٦٧٨}} پ.ز | year_end = {{Circa|٥٥٠}} پ.ز | event_start = گرتنەدەستی دەسەڵاتی | date_start = | event_end = لەلایەن [[کورووشی مەزن]]ەوە داگیرکرا | date_end = | event1 = ڕاپەڕینی مادەکان دژی ئاشوور | date_event1 = ٦٧٢ پ.ز | event2 = گرتنەدەستی دەسەڵاتی ھەڤەخشترە | date_event2 = ٦٢٥ پ.ز | event3 = مادەکان و بابلییەکان [[نەینەوا]]یان گرت | date_event3 = ٦١٢ پ.ز | event4 = [[جەنگی مانگگیران]] | date_event4 = ٥٨٥ پ.ز | event_pre = | date_pre = | event_post = | date_post = | stat_year1 = ٥٨٥ پ.ز<ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = ٢٨٠٠٠٠٠ }} «ماد» ([[فارسیی کۆن]]: {{Lang|peo|𐎶𐎠𐎭}} «مادا»؛ [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]]: {{Lang|el|Μηδία}} «میدیا»؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: «مادایە»){{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} قەوارەیەکی سیاسی بوو کە ناوەندەکەی لە [[ئەکباتانا]] بوو، لە سەدەی ٧ی پ.ز تا ناوەڕاستی سەدەی ٦ی پ.ز بوونی ھەبوو و پێدەچێت بەشێکی بەرچاوی فەلاتی ئێرانی لەژێر دەسەڵاتدا بووبێت، پێش [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی بەھێزی ھەخامەنشی]]. دەستوەردانی بەردەوامی ئاشوورییەکان لە ناوچەی چیاکانی [[زاگرۆس]] بووە ھۆی پرۆسەی یەکگرتنی ھۆزە مادییەکان. تا ساڵی ٦١٢ی پ.ز، مادەکان ئەوەندە بەھێز بوون کە بتوانن بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئیمپراتۆریەتیی ڕوولەکزانی ئاشوور بڕووخێنن. بەڵام لێکۆڵینەوە ھاوچەرخەکان مەیلیان بەرەو گومانکردنە لە ھەبوونی شانشین یان دەوڵەتێکی یەکگرتووی ماد، لانیکەم بۆ زۆربەی سەدەی ٧ی پ.ز.<ref name=":31">{{cite book |date=2010-01-08 |first1=Vesta Sarkhosh |first2=Sarah |language=en |last1=Curtis |last2=Stewart |publisher=Bloomsbury Publishing |title=Birth of the Persian Empire |isbn=978-0-85771-092-5 |url=https://books.google.com/books?id=xCOPDwAAQBAJ&pg=PA123}}</ref> «خانەدانی ماد» بەپێی مێژوونووسی یۆنانیی کۆن [[ھێرۆدۆت]]، خانەدانێک بوو کە لە چوار پاشا پێکھاتبوو کە بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ لە ژێر چەتری ئیمپراتۆریەتیی ماددا فەرمانڕەوایییان کردووە.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} ئەگەر چیڕۆکەکەی ھێرۆدۆت ڕاست بێت، مادەکان لەلایەن پیاوێک بە ناوی دیاکۆوە یەکخران، کە یەکەمین پاشا بوو لەو چوار پاشایەی کە فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریەتیی مادیان دەکرد؛ ئیمپراتۆریەتییەکی مەزن کە بەشێکی زۆری [[ئێران]] و ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]]ی دەگرتەوە. بەپێی مێژوونووسیی کلاسیک، ماد وەک یەکێک لە زلھێزە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور دەرکەوت. لە سەردەمی [[ھەڤەخشترە]] (فەرمانڕەوایی ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)، سنوورەکانی شانشینەکە بەرەو ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا فراوانتر بوون لە ڕێگەی ژێردەستەکردنی گەلانی دراوسێ، وەک [[فارسەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]]. فراوانبوونی خاکی ماد بووە ھۆی پێکھێنانی یەکەمین ئیمپراتۆریەتیی ئێرانی، کە لە ئەوپەڕی گەشەسەندنی خۆیدا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرێکی ٢.٨ ملیۆن کیلۆمەتر دووجادا ھەبووە، کە لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]] لە [[ئەنادۆڵ]]ەوە تا [[ئاسیای ناوەڕاست]] درێژ دەبووەوە. لەو سەردەمەدا، [[شانشینی ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]] یەکێک بوو لە زلھێزە گەورەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]] لە تەک [[بابل]]، [[لیدیا]] و [[میسری کۆن]]. لە سەردەمی فەرمانڕەواییی خۆیدا، [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (فەرمانڕەوایی ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز) کاری کرد بۆ بەھێزکردن و ناوەندی کردنی دەوڵەتی ماد، ئەمەش دژی ویستی خانەدانە ھۆزەکان بوو، کە ڕەنگە ئەمە بووبێتە ھۆی ڕووخانی شانشینەکە. لە ساڵی ٥٥٠ی پ.ز، [[ئەکباتانا]]ی پایتەختی ماد، لەلایەن [[کورووشی دووەم]]ی پاشای فارسەکانەوە داگیرکرا، کە ئەمەش نیشانەی دەسپێکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} لە کاتێکدا بە شێوەیەکی گشتی قبووڵکراوە کە [[مادەکان]] ڕۆڵێکی بەرچاویان لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور بینیوە، مێژوونووسان مشتومڕیانە لەسەر ھەبوونی ئیمپراتۆریەتێکی ماد یان تەنانەت شانشینێکیش. ھەندێک لە زانایان بوونی ئیمپراتۆریەتێکی بەھێز و ڕێکخراو قبووڵ دەکەن کە کاریگەریی ھەبووبێت لەسەر پێکھاتە سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتیی دواتری ھەخامەنشی. ھەندێکی تر دەڵێن مادەکان [[کۆنفیدراڵی]]یەکی سستی ھۆزەکان بوون نەک دەوڵەتێکی ناوەندی. == کڕۆنۆلۆژی == بە بەکارھێنانی ئەو کڕۆنۆلۆژییەی کە [[ھێرۆدۆت]] پێشنیاری کردووە، دەتوانرێت کاتنامەیەکی گریمانەیی بۆ سەردەمی فەرمانڕەواییی پاشاکانی [[ماد]] دابنرێت. (تێبینی بکە کە فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەم کڕۆنۆلۆژییەدا ھیچ ڕێکەوتێکی دیاریکراوی نییە.) {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٤٧ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٧–٦٢٥ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} ژمارەکانی ھێرۆدۆت جێگەی گومانن: دوو پاشای یەکەم بەیەکەوە ٧٥ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە، ھەروەھا دوو پاشای کۆتاییش بە ھەمان شێوە، کە کۆی گشتیی فەرمانڕەواییی خانەدانەکە دەکاتە ١٥٠ ساڵ. ھەبوونی ھەڤەخشترە و ئەژدەھاک جێگەی مشتومڕ نییە، چونکە لە سەرچاوە ھاوچەرخەکانی تریشدا ئاماژەیان پێ کراوە.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/|title=Medes – Livius}}</ref> بەڵام دیاکۆ و فرەڤەرتیش، دوو پاشای یەکەم، لە سەرچاوە ھاوچەرخەکاندا ئاماژەیان پێ نەکراوە. زانایان ھەوڵیان داوە ئەوان لەگەڵ کەسایەتییە ناودارەکانی تری ھەمان ناوچە و سەردەمدا یەک بخەن. لە دەقەکانی ئاشووریی نوێی سەردەمی [[سارگۆنی دووەم]]دا، چەندین ئاماژە بە سەرۆکێکی مانایی بە ناوی دایاوکوو کراوە، کە ڕەنگە ھەمان دیاکۆ بێت. ھەر ئەم دەقانە ئاماژە بەوە دەکەن کە دایاوکوو، وەک فەرمانڕەوای پارێزگای [[مانناکان|ماننا]]{{clarify|Is it a province named Mannea, or a province of the Mannean Kingdom, since there is a ruler of it?|date=June 2025}}، چووەتە پاڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننا. لەلایەن سەرگۆنەوە دەستگیرکرا و لە ساڵی ٧١٥ی پ.ز، لەگەڵ خێزانەکەیدا بۆ [[سووریا]] دوورخرایەوە، کە پێدەچێت شوێنی کۆچی دواییی بێت. لە سەر بنەمای جەختکردنەوەی ھێرۆدۆت کە فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر مادەکاندا نزیکەی ٢٨ ساڵی خایاندووە، زانایان دەسپێکی کڕۆنۆلۆژیی مادیان بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز پێشخستووە. ئەمەش ڕێگەی پێ دان کە [[فرەڤەرتیش]]، دووەم پاشای ماد، لەگەڵ [[کەشتەریتی]] یەک بخەن، کە ڕێبەری ڕاپەڕینی مادەکان بوو دژی ئاشوور لە ساڵی ٦٧٢ی پ.ز. ئەم یەکخستنە لەسەر بنەمای وتەیەکی [[نەخشەبەردینی بێستون]]ە دەربارەی کەسێک بە ناوی فرەڤەرتیش (یان فراورتیش لە وەرگێڕانی یۆنانیدا)، کە لە ساڵی ٥٢٢ی پ.ز دژی پاشای فارس [[داریووشی مەزن]] ڕاپەڕی و بانگەشەی دەکرد کە خەشەسریتییە «لە بنەماڵەی ھەڤەخشترە». ئەگەر دەسپێکی فەرمانڕەواییی دیاکۆ بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز بگوازرێتەوە، کڕۆنۆلۆژیی ڕەھای خانەدانەکە بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٢٨–٦٧٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]]/کەشتەریتی | ٦٧٥–٦٥٣ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٥٥٣–٦٢٥ پ.ز | ٢٨ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} بەڵام ئەم کڕۆنۆلۆژییە لەلایەن زانایانەوە ڕەتکرایەوە کاتێک ڕێنێ لابات نیشانی دا کە لە دەستنووسە جیاوازەکانی «[[مێژووەکانی ھێرۆدۆت]]»دا، ٢٨ ساڵەکەی فەرمانڕەواییی سکیتییەکان لە ڕاستیدا وەک بەشێک لە فەرمانڕەواییی ھەڤەخشترە ھەژمار کراوە، ئەمەش وای کرد کە مەحاڵ بێت فرەڤەرتیش ھەمان کەشتەریتی ناو سەرچاوە ئاشوورییەکان بێت.{{sfn|Labat|1961|p=٧}} [[ئێدوین گرانتۆڤسکی]] پێی وابوو کە سەرچاوە بزمارییەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە چارەسەرکردنی ئەم کێشە کڕۆنۆلۆژییە، چونکە ڕێکەوتی ڕاپەڕینی مادیان دژی ئاشوور بۆ ساڵی ٦٧٢ی پ.ز، و کۆتاییی خانەدانی ماد بۆ ٥٥٠ی پ.ز دەگەڕێننەوە. ئەو کڕۆنۆلۆژییەکی پێشنیار کرد کە تێیدا فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەگەڵ فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیشدا تێکھەڵکێش دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٦٧٢–٦٤٠ پ.ز | ٣٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٠–٦٢٠ پ.ز | ٢٠ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٦٣٥–٦١٥ پ.ز | ٢٠ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٠–٥٨٤ پ.ز | ٣٦ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٤–٥٥٠ پ.ز | ٣٤ |- |} بەوپێیە، بە وتەی [[گرانتۆڤسکی]]، خانەدانی ماد بە گشتی بۆ ماوەی نزیکەی ١٢٠ ساڵ بوونی ھەبووە. دیاکۆ کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و خانەدانی مادی دامەزراند. فرەڤەرتیش فارسەکانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ھەڤەخشترە دەستی کرد بە داگیرکردنی ئاسیای سەروو کاتێک ئاشوورییەکان لە ساڵی ٦١٢ی پ.ز تێکشکان، و ئیمپراتۆریەتەکەیان تا ساڵی ٥٥٠ی پ.ز بەردەوام بوو. سەبارەت بە باڵادەستیی سکیتییەکان بەسەر مادەکان و وڵاتانی تردا، وتەکەی ھێرۆدۆت خەسڵەتێکی ئەفسانەیی و ناڕاستی ھەیە، چونکە ناتوانرێت لەگەڵ مێژووی ڕاستەقینەی ماد لە سەدەی ٧ی پ.ز، و لەگەڵ مێژووی تەواوی بەشەکانی تری ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن بگونجێنرێت. گێڕانەوەیەکی تر، دیسان لەلایەن ھێرۆدۆتەوە، دەڵێت مادەکان بۆ ماوەی ١٢٨ ساڵ فەرمانڕەواییی [[باکووری ئاسیا]]یان کردووە. ئەگەر ئەم ژمارەیە ڕاست بێت، دەبێت دەسپێکی خانەدانی ماد بۆ ساڵی ٦٧٨ی پ.ز بگەرێندرێتەوە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینەکەی دژی ئاشوورییەکان بوو. دەکرێت دژایەتییە دیارەکانی زانیارییەکانی ھێرۆدۆت چارەسەر بکرێن. ھێرۆدۆت ٥٣ ساڵ فەرمانڕەوایی بۆ دیاکۆ، و ٢٢ ساڵ بۆ فرەڤەرتیش دادەنێت. لە جیاتی ئەوە، جۆرج ڕاولینسۆن پێشنیاری کرد کە فرەڤەرتیش ٥٣ ساڵ، و دیاکۆ ٢٢ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە. بەو گۆڕانکارییە، فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیش دەکرێت بۆ نێوان ٦٧٨ و ٦٢٥ی پ.ز بگێڕدرێتەوە. بەم شێوەیە، بە وتەی ڕاولینسۆن، کۆی فەرمانڕەواییی سێ پاشاکە (٥٣+٤٠+٣٥) دوای دیاکۆ، دەبێتە ئەو ١٢٨ ساڵەی کە ھێرۆدۆت ئاماژەی پێ کردووە. لەم گێڕانەوەیەدا، فرەڤەرتیش ئەو کەسە بوو کە کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و، وەک ھێرۆدۆت ئیدیعا دەکات، ھێرشی کردە سەر ھۆزە فارسییەکان و دەستی کرد بە ژێردەستەکردنی گەلانی تری ئاسیا. بۆیە، خاڵی دەسپێکی ماوەی ١٢٨ ساڵەی باڵادەستیی ماد بە ئەگەرێکی زۆرەوە گرتنەدەستی دەسەڵاتی کەشتەریتی/فرەڤەرتیش بووە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینە سەرکەوتووەکەی دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] دەستی بە فەرمانڕەوایی کرد، و بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ حکومی کرد. لەم گێڕانەوەیەدا، دیاکۆ، باوکی فرەڤەرتیش، پێدەچێت تەنھا سەرۆک ھۆزێک بووبێت کە دەستی کردووە بە پتەوکردنی دەسەڵات لە نێوان ھۆزە مادییەکانی تردا. ئەوەش ئەگەری ھەیە کە ئەو تەنھا دامەزرێنەری ناوی بنەماڵەی شاھانەی ماد بووبێت. بە وتەی دیاکۆنۆف، ڕەنگە ھێرۆدۆت کڕۆنۆلۆژییەکەی زۆر سادە کردبێتەوە، و چالاکییەکانی چەندین نەوەی سەرۆکە مادییەکانی خستبێتە پاڵ دیاکۆ، و بەو شێوەیە دامەزراندنی دەوڵەتەکەی دابێتە پاڵ ئەو. ھەڤەخشترە، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]ی داگیرکرد و دەسەڵاتی مادی بەسەر ئەو بەشانەی ئاسیادا دامەزراند کە لە ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]]ن. لەژێر ئەم گریمانەیەدا، کڕۆنۆلۆژیی پاشاکانی ماد بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | ٢٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} === فەرمانڕەواکانی ماد بەپێی کێتێسیاس === {| class="wikitable" ! ماوەی فەرمانڕەوایی<ref>{{Citation |last1=Rollinger |first1=Robert |title=VII. Iranian Empires and their vassal states |date=2011-12-01 |work=Brill’s New Pauly Supplements I - Volume 1 : Chronologies of the Ancient World - Names, Dates and Dynasties |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly-supplements-i-1/vii-iranian-empires-and-their-vassal-states-COM_0008 |access-date=2024-01-28 |publisher=Brill |language=en |last2=Wiesehöfer |first2=Josef |last3=Schottky |first3=Martin}}</ref> ! ناو(ەکان) |- | ٢٨ ساڵ | [[ئەرباکس]] |- | ٥٠ ساڵ | ماوداکس |- | ٣٠ ساڵ | سۆسارموس |- | ٥٠ ساڵ | ئارتیکاس |- | ٢٢ ساڵ | ئاربیانس |- | ٤٠ ساڵ | [[ئارتایۆس]] |- | ٢٢ ساڵ | ئارتینس |- | ٤٠ ساڵ | ئارتیباس |- | | ئەسپاداس (ئاپانداس)/[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (ئەستییگاس) |} == ڕەچەڵەکناسی == [[file:Qyzqapan tomb relief 2.jpg|thumb|center|نەخشەبەردینەیەک کە ڕەنگە نوێنەرایەتیی ھەڤەخشترە بکات، گرینگترین پاشای ماد]] دارەماڵی خانەدانی ماد و خزمایەتییان لەگەڵ بابلییەکان، لیدییەکان و فارسەکان، بەپێی تۆمارەکانی مێژوونووسان ھێرۆدۆت، بێرۆسۆس و [[کێتێسیاس]]. بەپێی [[بێرۆسۆس]]، نەبووخەدنەسر ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئەمیتیس، کچی ئەژدەھاک کردووە. مەحاڵە ئەمیتیس کچی ئەژدەھاک بێت، چونکە ئەو لە سەردەمی فەرمانڕەواییی نابۆپۆلاساردا ھێشتا زۆر گەنج بووە بۆ ئەوەی منداڵی ببێت، و ھێشتا نەبووبووە پاشا؛ وا دیارە زیاتر لەوە بچێت کە ئەمیتیس کچی ھەڤەخشترە و خوشکی ئەژدەھاک بووبێت.{{Sfn|Lendering|1995}} ئەژدەھاک ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئاریێنیس کردووە، بەڵام نادیارە کە ئایا باوکی ھیچ کوڕ یان کچێک بووە. ھێرۆدۆت و گزینۆفۆن ئیدیعا دەکەن کە کچێکی ھەبووە بە ناوی ماندانا، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ کەمبۆزیی یەکەم کردووە و دایکی [[کورووشی مەزن]] بووە. کێتێسیاس ڕاستیی ئەم لێدوانەی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند کە ئەژدەھاک کچێکی ھەبووە بە ناوی ئەمیتیس، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ سپیتاماس کردووە و دوای مردنی ئەو، لەگەڵ کورووشی مەزن ھاوسەرگیریی کردووە.<ref>{{cite web | url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm | title=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy | access-date=2021-01-13 | website=Gutenberg.org }}</ref> {{legend|#FFE4B5|خزمە خوێنییەکانی دیاکۆ}} {{Tree chart/start|align=center|summary=Median family tree}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Ph|Ph=فرەڤەرتیش|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Dei|Dei='''[[دیاکۆ]]'''<br><small>{{reign}} ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز</small>|boxstyle_Dei=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Merm| | | | | | | | | |Ph|Merm=[[خانەدانی مەرماندە]]| boxstyle_Merm = border-width:0px; vertical-align:bottom|Ph='''[[فرەڤەرتیش]]'''<br><small>{{reign}} ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز</small>|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | |:| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Al| | | | | | | | | |Cyx| | | | | | |Ch| |Al='''[[ئالیاتیس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٩١–٥٦٠ پ.ز</small>|Cyx='''[[ھەڤەخشترە]]'''<br><small>{{reign}} ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز</small>|Ch=[[خانەدانی کلدانی]]| boxstyle_Ch = border-width:0px; vertical-align:bottom|boxstyle_Cyx=background:moccasin;}} {{Tree chart| | |,|-|-|^|-|-|.| | | | | |,|-|-|^|-|-|.| | | | |:}} {{Tree chart| |Cro| | | |Ar|~|y|~|Ast| | | |Am|~|y|~|Neb|Cro='''[[کرۆسوس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٠–٥٤٦ پ.ز</small>|Ar=''[[ئاریێنیس]]''|Ast='''[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز</small>|Am=''[[ئەمیتیسی بابل|ئەمیتیس]]''|Neb='''[[نەبووخەدنەسەری دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٦٠٥–٥٦٢ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;|boxstyle_Ast=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |Am|Am='''[[ئەمەل-مەردوک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٢–٥٦٠ پ.ز</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |}} {{Tree chart| | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | | |Ach| | | ||Ach=[[خانەدانی ھەخامەنشی]]| boxstyle_Ach = border-width:0px; vertical-align:bottom}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | |Man|~|y|~|Cam|Man=''[[ماندانی ماد|ماندانا]]''|Cam='''[[کەمبۆزیی یەکەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٠–٥٥٩ پ.ز</small>|boxstyle_Man=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | |!}} {{Tree chart| |Esp|~|y|~|Am|~|~|~|~|~|Cyr|Esp=سپیتاماس|Am=''[[ئەمیتیسی ماد|ئەمیتیس]]''|Cyr='''[[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٥٩–٥٣٠ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | }} {{Tree chart| | |Esp| |Meg| |Esp=سپیتێکس|Meg=مێگابێرنیس}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart/end}} == کاتنامەی فەرمانڕەواکان == <timeline> ImageSize = width:1200 height:auto barincrement:20 PlotArea = top:10 bottom:30 right:150 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-700 till:-550 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:10 start:-700 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PP value:blue Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -700 till: -678 color:PP text:"[[دیاکۆ]] (٧٠٠–٦٧٨ پ.ز)" from: -678 till: -625 color:PP text:"[[فرەڤەرتیش]] (٦٧٨–٦٢٥ پ.ز)" from: -625 till: -585 color:PP text:"[[ھەڤەخشترە]] (٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)" from: -585 till: -550 color:PP text:"[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (٥٨٥–٥٥٠ پ.ز)" barset:skip </timeline> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پەرتووکنامە == * {{Cite book|last=Dandamaev|first=M. A.|title=A Political History of the Achaemenid Empire|url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA16|year=1989|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09172-6|pages=}} * {{Cite encyclopedia |url=https://iranicaonline.org/articles/media|title =Media |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |first1=M. |last1=Dandamayev |first2=I. |last2=Medvedskaya |year=2006 }} * {{cite journal |last=Labat |first=René |date=1961 |title=Kaštariti, Phraorte et les débuts de l'histoire Mède |journal=Journal Asiatique |number=249 |pages=1–12}} * {{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/|title=Cyaxares|last=Lendering|first=Jona|author-link=Jona Lendering|date=1995|website=Livius|access-date=23 March 2021}} [[پۆل:مادەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] fnq8ct63351p4mwr2rx6l2zsyjmeus1 1573856 1573853 2026-04-09T09:02:42Z 1silent scientist 51740 1573856 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{br entries|{{lang|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|مادا}}}} | conventional_long_name = خانەدانی ماد | common_name = ماد | image_map = Median Empire.png | map_caption = نەخشەیەکی گریمانەیی خانەدانی ماد لە ئەوپەڕی فراوانبوونیدا | era = [[سەردەمی ئاسن]] | empire = | p1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] | p2 = [[ئورارتوو]] | p3 = | s1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | s2 = | s3 = | capital = [[ئەکباتانا]] | common_languages = [[زمانی مادی|مادی]] | religion = [[ئایینی ئێرانیی کۆن]] | government_type = [[پاشایەتی]] | title_leader = پاشاکان | leader1 = [[دیاکۆ]] | year_leader1 = ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | leader2 = [[فرەڤەرتیش]] | year_leader2 = ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | leader3 = [[ھەڤەخشترە]] | year_leader3 = ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | leader4 = [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | year_leader4 = ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | year_start = {{Circa|٦٧٨}} پ.ز | year_end = {{Circa|٥٥٠}} پ.ز | event_start = گرتنەدەستی دەسەڵاتی | date_start = | event_end = لەلایەن [[کورووشی مەزن]]ەوە داگیرکرا | date_end = | event1 = ڕاپەڕینی مادەکان دژی ئاشوور | date_event1 = ٦٧٢ پ.ز | event2 = گرتنەدەستی دەسەڵاتی ھەڤەخشترە | date_event2 = ٦٢٥ پ.ز | event3 = مادەکان و بابلییەکان [[نەینەوا]]یان گرت | date_event3 = ٦١٢ پ.ز | event4 = [[جەنگی مانگگیران]] | date_event4 = ٥٨٥ پ.ز | event_pre = | date_pre = | event_post = | date_post = | stat_year1 = ٥٨٥ پ.ز<ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = ٢٨٠٠٠٠٠ }} '''ماد''' ([[فارسیی کۆن]]: {{Lang|peo|𐎶𐎠𐎭}} «مادا»؛ [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]]: {{Lang|el|Μηδία}} «میدیا»؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: «مادایە»){{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} قەوارەیەکی سیاسی بوو کە ناوەندەکەی لە [[ئەکباتانا]] بوو، لە سەدەی ٧ی پ.ز تا ناوەڕاستی سەدەی ٦ی پ.ز بوونی ھەبوو و پێدەچێت بەشێکی بەرچاوی فەلاتی ئێرانی لەژێر دەسەڵاتدا بووبێت، پێش [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی بەھێزی ھەخامەنشی]]. دەستوەردانی بەردەوامی ئاشوورییەکان لە ناوچەی چیاکانی [[زاگرۆس]] بووە ھۆی پرۆسەی یەکگرتنی ھۆزە مادییەکان. تا ساڵی ٦١٢ی پ.ز، مادەکان ئەوەندە بەھێز بوون کە بتوانن بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئیمپراتۆریەتیی ڕوولەکزانی ئاشوور بڕووخێنن. بەڵام لێکۆڵینەوە ھاوچەرخەکان مەیلیان بەرەو گومانکردنە لە ھەبوونی شانشین یان دەوڵەتێکی یەکگرتووی ماد، لانیکەم بۆ زۆربەی سەدەی ٧ی پ.ز.<ref name=":31">{{cite book |date=2010-01-08 |first1=Vesta Sarkhosh |first2=Sarah |language=en |last1=Curtis |last2=Stewart |publisher=Bloomsbury Publishing |title=Birth of the Persian Empire |isbn=978-0-85771-092-5 |url=https://books.google.com/books?id=xCOPDwAAQBAJ&pg=PA123}}</ref> «خانەدانی ماد» بەپێی مێژوونووسی یۆنانیی کۆن [[ھێرۆدۆت]]، خانەدانێک بوو کە لە چوار پاشا پێکھاتبوو کە بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ لە ژێر چەتری ئیمپراتۆریەتیی ماددا فەرمانڕەوایییان کردووە.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} ئەگەر چیڕۆکەکەی ھێرۆدۆت ڕاست بێت، مادەکان لەلایەن پیاوێک بە ناوی دیاکۆوە یەکخران، کە یەکەمین پاشا بوو لەو چوار پاشایەی کە فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریەتیی مادیان دەکرد؛ ئیمپراتۆریەتییەکی مەزن کە بەشێکی زۆری [[ئێران]] و ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]]ی دەگرتەوە. بەپێی مێژوونووسیی کلاسیک، ماد وەک یەکێک لە زلھێزە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور دەرکەوت. لە سەردەمی [[ھەڤەخشترە]] (فەرمانڕەوایی ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)، سنوورەکانی شانشینەکە بەرەو ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا فراوانتر بوون لە ڕێگەی ژێردەستەکردنی گەلانی دراوسێ، وەک [[فارسەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]]. فراوانبوونی خاکی ماد بووە ھۆی پێکھێنانی یەکەمین ئیمپراتۆریەتیی ئێرانی، کە لە ئەوپەڕی گەشەسەندنی خۆیدا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرێکی ٢.٨ ملیۆن کیلۆمەتر دووجادا ھەبووە، کە لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]] لە [[ئەنادۆڵ]]ەوە تا [[ئاسیای ناوەڕاست]] درێژ دەبووەوە. لەو سەردەمەدا، [[شانشینی ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]] یەکێک بوو لە زلھێزە گەورەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]] لە تەک [[بابل]]، [[لیدیا]] و [[میسری کۆن]]. لە سەردەمی فەرمانڕەواییی خۆیدا، [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (فەرمانڕەوایی ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز) کاری کرد بۆ بەھێزکردن و ناوەندی کردنی دەوڵەتی ماد، ئەمەش دژی ویستی خانەدانە ھۆزەکان بوو، کە ڕەنگە ئەمە بووبێتە ھۆی ڕووخانی شانشینەکە. لە ساڵی ٥٥٠ی پ.ز، [[ئەکباتانا]]ی پایتەختی ماد، لەلایەن [[کورووشی دووەم]]ی پاشای فارسەکانەوە داگیرکرا، کە ئەمەش نیشانەی دەسپێکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} لە کاتێکدا بە شێوەیەکی گشتی قبووڵکراوە کە [[مادەکان]] ڕۆڵێکی بەرچاویان لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور بینیوە، مێژوونووسان مشتومڕیانە لەسەر ھەبوونی ئیمپراتۆریەتێکی ماد یان تەنانەت شانشینێکیش. ھەندێک لە زانایان بوونی ئیمپراتۆریەتێکی بەھێز و ڕێکخراو قبووڵ دەکەن کە کاریگەریی ھەبووبێت لەسەر پێکھاتە سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتیی دواتری ھەخامەنشی. ھەندێکی تر دەڵێن مادەکان [[کۆنفیدراڵی]]یەکی سستی ھۆزەکان بوون نەک دەوڵەتێکی ناوەندی. == کڕۆنۆلۆژی == بە بەکارھێنانی ئەو کڕۆنۆلۆژییەی کە [[ھێرۆدۆت]] پێشنیاری کردووە، دەتوانرێت کاتنامەیەکی گریمانەیی بۆ سەردەمی فەرمانڕەواییی پاشاکانی [[ماد]] دابنرێت. (تێبینی بکە کە فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەم کڕۆنۆلۆژییەدا ھیچ ڕێکەوتێکی دیاریکراوی نییە.) {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٤٧ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٧–٦٢٥ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} ژمارەکانی ھێرۆدۆت جێگەی گومانن: دوو پاشای یەکەم بەیەکەوە ٧٥ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە، ھەروەھا دوو پاشای کۆتاییش بە ھەمان شێوە، کە کۆی گشتیی فەرمانڕەواییی خانەدانەکە دەکاتە ١٥٠ ساڵ. ھەبوونی ھەڤەخشترە و ئەژدەھاک جێگەی مشتومڕ نییە، چونکە لە سەرچاوە ھاوچەرخەکانی تریشدا ئاماژەیان پێ کراوە.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/|title=Medes – Livius}}</ref> بەڵام دیاکۆ و فرەڤەرتیش، دوو پاشای یەکەم، لە سەرچاوە ھاوچەرخەکاندا ئاماژەیان پێ نەکراوە. زانایان ھەوڵیان داوە ئەوان لەگەڵ کەسایەتییە ناودارەکانی تری ھەمان ناوچە و سەردەمدا یەک بخەن. لە دەقەکانی ئاشووریی نوێی سەردەمی [[سارگۆنی دووەم]]دا، چەندین ئاماژە بە سەرۆکێکی مانایی بە ناوی دایاوکوو کراوە، کە ڕەنگە ھەمان دیاکۆ بێت. ھەر ئەم دەقانە ئاماژە بەوە دەکەن کە دایاوکوو، وەک فەرمانڕەوای پارێزگای [[مانناکان|ماننا]]{{clarify|Is it a province named Mannea, or a province of the Mannean Kingdom, since there is a ruler of it?|date=June 2025}}، چووەتە پاڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننا. لەلایەن سەرگۆنەوە دەستگیرکرا و لە ساڵی ٧١٥ی پ.ز، لەگەڵ خێزانەکەیدا بۆ [[سووریا]] دوورخرایەوە، کە پێدەچێت شوێنی کۆچی دواییی بێت. لە سەر بنەمای جەختکردنەوەی ھێرۆدۆت کە فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر مادەکاندا نزیکەی ٢٨ ساڵی خایاندووە، زانایان دەسپێکی کڕۆنۆلۆژیی مادیان بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز پێشخستووە. ئەمەش ڕێگەی پێ دان کە [[فرەڤەرتیش]]، دووەم پاشای ماد، لەگەڵ [[کەشتەریتی]] یەک بخەن، کە ڕێبەری ڕاپەڕینی مادەکان بوو دژی ئاشوور لە ساڵی ٦٧٢ی پ.ز. ئەم یەکخستنە لەسەر بنەمای وتەیەکی [[نەخشەبەردینی بێستون]]ە دەربارەی کەسێک بە ناوی فرەڤەرتیش (یان فراورتیش لە وەرگێڕانی یۆنانیدا)، کە لە ساڵی ٥٢٢ی پ.ز دژی پاشای فارس [[داریووشی مەزن]] ڕاپەڕی و بانگەشەی دەکرد کە خەشەسریتییە «لە بنەماڵەی ھەڤەخشترە». ئەگەر دەسپێکی فەرمانڕەواییی دیاکۆ بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز بگوازرێتەوە، کڕۆنۆلۆژیی ڕەھای خانەدانەکە بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٢٨–٦٧٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]]/کەشتەریتی | ٦٧٥–٦٥٣ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٥٥٣–٦٢٥ پ.ز | ٢٨ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} بەڵام ئەم کڕۆنۆلۆژییە لەلایەن زانایانەوە ڕەتکرایەوە کاتێک ڕێنێ لابات نیشانی دا کە لە دەستنووسە جیاوازەکانی «[[مێژووەکانی ھێرۆدۆت]]»دا، ٢٨ ساڵەکەی فەرمانڕەواییی سکیتییەکان لە ڕاستیدا وەک بەشێک لە فەرمانڕەواییی ھەڤەخشترە ھەژمار کراوە، ئەمەش وای کرد کە مەحاڵ بێت فرەڤەرتیش ھەمان کەشتەریتی ناو سەرچاوە ئاشوورییەکان بێت.{{sfn|Labat|1961|p=٧}} [[ئێدوین گرانتۆڤسکی]] پێی وابوو کە سەرچاوە بزمارییەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە چارەسەرکردنی ئەم کێشە کڕۆنۆلۆژییە، چونکە ڕێکەوتی ڕاپەڕینی مادیان دژی ئاشوور بۆ ساڵی ٦٧٢ی پ.ز، و کۆتاییی خانەدانی ماد بۆ ٥٥٠ی پ.ز دەگەڕێننەوە. ئەو کڕۆنۆلۆژییەکی پێشنیار کرد کە تێیدا فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەگەڵ فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیشدا تێکھەڵکێش دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٦٧٢–٦٤٠ پ.ز | ٣٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٠–٦٢٠ پ.ز | ٢٠ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٦٣٥–٦١٥ پ.ز | ٢٠ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٠–٥٨٤ پ.ز | ٣٦ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٤–٥٥٠ پ.ز | ٣٤ |- |} بەوپێیە، بە وتەی [[گرانتۆڤسکی]]، خانەدانی ماد بە گشتی بۆ ماوەی نزیکەی ١٢٠ ساڵ بوونی ھەبووە. دیاکۆ کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و خانەدانی مادی دامەزراند. فرەڤەرتیش فارسەکانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ھەڤەخشترە دەستی کرد بە داگیرکردنی ئاسیای سەروو کاتێک ئاشوورییەکان لە ساڵی ٦١٢ی پ.ز تێکشکان، و ئیمپراتۆریەتەکەیان تا ساڵی ٥٥٠ی پ.ز بەردەوام بوو. سەبارەت بە باڵادەستیی سکیتییەکان بەسەر مادەکان و وڵاتانی تردا، وتەکەی ھێرۆدۆت خەسڵەتێکی ئەفسانەیی و ناڕاستی ھەیە، چونکە ناتوانرێت لەگەڵ مێژووی ڕاستەقینەی ماد لە سەدەی ٧ی پ.ز، و لەگەڵ مێژووی تەواوی بەشەکانی تری ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن بگونجێنرێت. گێڕانەوەیەکی تر، دیسان لەلایەن ھێرۆدۆتەوە، دەڵێت مادەکان بۆ ماوەی ١٢٨ ساڵ فەرمانڕەواییی [[باکووری ئاسیا]]یان کردووە. ئەگەر ئەم ژمارەیە ڕاست بێت، دەبێت دەسپێکی خانەدانی ماد بۆ ساڵی ٦٧٨ی پ.ز بگەرێندرێتەوە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینەکەی دژی ئاشوورییەکان بوو. دەکرێت دژایەتییە دیارەکانی زانیارییەکانی ھێرۆدۆت چارەسەر بکرێن. ھێرۆدۆت ٥٣ ساڵ فەرمانڕەوایی بۆ دیاکۆ، و ٢٢ ساڵ بۆ فرەڤەرتیش دادەنێت. لە جیاتی ئەوە، جۆرج ڕاولینسۆن پێشنیاری کرد کە فرەڤەرتیش ٥٣ ساڵ، و دیاکۆ ٢٢ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە. بەو گۆڕانکارییە، فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیش دەکرێت بۆ نێوان ٦٧٨ و ٦٢٥ی پ.ز بگێڕدرێتەوە. بەم شێوەیە، بە وتەی ڕاولینسۆن، کۆی فەرمانڕەواییی سێ پاشاکە (٥٣+٤٠+٣٥) دوای دیاکۆ، دەبێتە ئەو ١٢٨ ساڵەی کە ھێرۆدۆت ئاماژەی پێ کردووە. لەم گێڕانەوەیەدا، فرەڤەرتیش ئەو کەسە بوو کە کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و، وەک ھێرۆدۆت ئیدیعا دەکات، ھێرشی کردە سەر ھۆزە فارسییەکان و دەستی کرد بە ژێردەستەکردنی گەلانی تری ئاسیا. بۆیە، خاڵی دەسپێکی ماوەی ١٢٨ ساڵەی باڵادەستیی ماد بە ئەگەرێکی زۆرەوە گرتنەدەستی دەسەڵاتی کەشتەریتی/فرەڤەرتیش بووە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینە سەرکەوتووەکەی دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] دەستی بە فەرمانڕەوایی کرد، و بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ حکومی کرد. لەم گێڕانەوەیەدا، دیاکۆ، باوکی فرەڤەرتیش، پێدەچێت تەنھا سەرۆک ھۆزێک بووبێت کە دەستی کردووە بە پتەوکردنی دەسەڵات لە نێوان ھۆزە مادییەکانی تردا. ئەوەش ئەگەری ھەیە کە ئەو تەنھا دامەزرێنەری ناوی بنەماڵەی شاھانەی ماد بووبێت. بە وتەی دیاکۆنۆف، ڕەنگە ھێرۆدۆت کڕۆنۆلۆژییەکەی زۆر سادە کردبێتەوە، و چالاکییەکانی چەندین نەوەی سەرۆکە مادییەکانی خستبێتە پاڵ دیاکۆ، و بەو شێوەیە دامەزراندنی دەوڵەتەکەی دابێتە پاڵ ئەو. ھەڤەخشترە، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]ی داگیرکرد و دەسەڵاتی مادی بەسەر ئەو بەشانەی ئاسیادا دامەزراند کە لە ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]]ن. لەژێر ئەم گریمانەیەدا، کڕۆنۆلۆژیی پاشاکانی ماد بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | ٢٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} === فەرمانڕەواکانی ماد بەپێی کێتێسیاس === {| class="wikitable" ! ماوەی فەرمانڕەوایی<ref>{{Citation |last1=Rollinger |first1=Robert |title=VII. Iranian Empires and their vassal states |date=2011-12-01 |work=Brill’s New Pauly Supplements I - Volume 1 : Chronologies of the Ancient World - Names, Dates and Dynasties |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly-supplements-i-1/vii-iranian-empires-and-their-vassal-states-COM_0008 |access-date=2024-01-28 |publisher=Brill |language=en |last2=Wiesehöfer |first2=Josef |last3=Schottky |first3=Martin}}</ref> ! ناو(ەکان) |- | ٢٨ ساڵ | [[ئەرباکس]] |- | ٥٠ ساڵ | ماوداکس |- | ٣٠ ساڵ | سۆسارموس |- | ٥٠ ساڵ | ئارتیکاس |- | ٢٢ ساڵ | ئاربیانس |- | ٤٠ ساڵ | [[ئارتایۆس]] |- | ٢٢ ساڵ | ئارتینس |- | ٤٠ ساڵ | ئارتیباس |- | | ئەسپاداس (ئاپانداس)/[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (ئەستییگاس) |} == ڕەچەڵەکناسی == [[file:Qyzqapan tomb relief 2.jpg|thumb|center|نەخشەبەردینەیەک کە ڕەنگە نوێنەرایەتیی ھەڤەخشترە بکات، گرینگترین پاشای ماد]] دارەماڵی خانەدانی ماد و خزمایەتییان لەگەڵ بابلییەکان، لیدییەکان و فارسەکان، بەپێی تۆمارەکانی مێژوونووسان ھێرۆدۆت، بێرۆسۆس و [[کێتێسیاس]]. بەپێی [[بێرۆسۆس]]، نەبووخەدنەسر ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئەمیتیس، کچی ئەژدەھاک کردووە. مەحاڵە ئەمیتیس کچی ئەژدەھاک بێت، چونکە ئەو لە سەردەمی فەرمانڕەواییی نابۆپۆلاساردا ھێشتا زۆر گەنج بووە بۆ ئەوەی منداڵی ببێت، و ھێشتا نەبووبووە پاشا؛ وا دیارە زیاتر لەوە بچێت کە ئەمیتیس کچی ھەڤەخشترە و خوشکی ئەژدەھاک بووبێت.{{Sfn|Lendering|1995}} ئەژدەھاک ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئاریێنیس کردووە، بەڵام نادیارە کە ئایا باوکی ھیچ کوڕ یان کچێک بووە. ھێرۆدۆت و گزینۆفۆن ئیدیعا دەکەن کە کچێکی ھەبووە بە ناوی ماندانا، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ کەمبۆزیی یەکەم کردووە و دایکی [[کورووشی مەزن]] بووە. کێتێسیاس ڕاستیی ئەم لێدوانەی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند کە ئەژدەھاک کچێکی ھەبووە بە ناوی ئەمیتیس، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ سپیتاماس کردووە و دوای مردنی ئەو، لەگەڵ کورووشی مەزن ھاوسەرگیریی کردووە.<ref>{{cite web | url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm | title=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy | access-date=2021-01-13 | website=Gutenberg.org }}</ref> {{legend|#FFE4B5|خزمە خوێنییەکانی دیاکۆ}} {{Tree chart/start|align=center|summary=Median family tree}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Ph|Ph=فرەڤەرتیش|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Dei|Dei='''[[دیاکۆ]]'''<br><small>{{reign}} ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز</small>|boxstyle_Dei=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Merm| | | | | | | | | |Ph|Merm=[[خانەدانی مەرماندە]]| boxstyle_Merm = border-width:0px; vertical-align:bottom|Ph='''[[فرەڤەرتیش]]'''<br><small>{{reign}} ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز</small>|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | |:| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Al| | | | | | | | | |Cyx| | | | | | |Ch| |Al='''[[ئالیاتیس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٩١–٥٦٠ پ.ز</small>|Cyx='''[[ھەڤەخشترە]]'''<br><small>{{reign}} ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز</small>|Ch=[[خانەدانی کلدانی]]| boxstyle_Ch = border-width:0px; vertical-align:bottom|boxstyle_Cyx=background:moccasin;}} {{Tree chart| | |,|-|-|^|-|-|.| | | | | |,|-|-|^|-|-|.| | | | |:}} {{Tree chart| |Cro| | | |Ar|~|y|~|Ast| | | |Am|~|y|~|Neb|Cro='''[[کرۆسوس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٠–٥٤٦ پ.ز</small>|Ar=''[[ئاریێنیس]]''|Ast='''[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز</small>|Am=''[[ئەمیتیسی بابل|ئەمیتیس]]''|Neb='''[[نەبووخەدنەسەری دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٦٠٥–٥٦٢ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;|boxstyle_Ast=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |Am|Am='''[[ئەمەل-مەردوک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٢–٥٦٠ پ.ز</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |}} {{Tree chart| | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | | |Ach| | | ||Ach=[[خانەدانی ھەخامەنشی]]| boxstyle_Ach = border-width:0px; vertical-align:bottom}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | |Man|~|y|~|Cam|Man=''[[ماندانی ماد|ماندانا]]''|Cam='''[[کەمبۆزیی یەکەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٠–٥٥٩ پ.ز</small>|boxstyle_Man=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | |!}} {{Tree chart| |Esp|~|y|~|Am|~|~|~|~|~|Cyr|Esp=سپیتاماس|Am=''[[ئەمیتیسی ماد|ئەمیتیس]]''|Cyr='''[[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٥٩–٥٣٠ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | }} {{Tree chart| | |Esp| |Meg| |Esp=سپیتێکس|Meg=مێگابێرنیس}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart/end}} == کاتنامەی فەرمانڕەواکان == <timeline> ImageSize = width:1200 height:auto barincrement:20 PlotArea = top:10 bottom:30 right:150 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-700 till:-550 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:10 start:-700 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PP value:blue Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -700 till: -678 color:PP text:"[[دیاکۆ]] (٧٠٠–٦٧٨ پ.ز)" from: -678 till: -625 color:PP text:"[[فرەڤەرتیش]] (٦٧٨–٦٢٥ پ.ز)" from: -625 till: -585 color:PP text:"[[ھەڤەخشترە]] (٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)" from: -585 till: -550 color:PP text:"[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (٥٨٥–٥٥٠ پ.ز)" barset:skip </timeline> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پەرتووکنامە == * {{Cite book|last=Dandamaev|first=M. A.|title=A Political History of the Achaemenid Empire|url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA16|year=1989|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09172-6|pages=}} * {{Cite encyclopedia |url=https://iranicaonline.org/articles/media|title =Media |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |first1=M. |last1=Dandamayev |first2=I. |last2=Medvedskaya |year=2006 }} * {{cite journal |last=Labat |first=René |date=1961 |title=Kaštariti, Phraorte et les débuts de l'histoire Mède |journal=Journal Asiatique |number=249 |pages=1–12}} * {{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/|title=Cyaxares|last=Lendering|first=Jona|author-link=Jona Lendering|date=1995|website=Livius|access-date=23 March 2021}} [[پۆل:مادەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] hb987kgc1bwjibspjffygpof4jov42h 1573857 1573856 2026-04-09T09:05:20Z 1silent scientist 51740 /* ڕەچەڵەکناسی */ 1573857 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{br entries|{{lang|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|مادا}}}} | conventional_long_name = خانەدانی ماد | common_name = ماد | image_map = Median Empire.png | map_caption = نەخشەیەکی گریمانەیی خانەدانی ماد لە ئەوپەڕی فراوانبوونیدا | era = [[سەردەمی ئاسن]] | empire = | p1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] | p2 = [[ئورارتوو]] | p3 = | s1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | s2 = | s3 = | capital = [[ئەکباتانا]] | common_languages = [[زمانی مادی|مادی]] | religion = [[ئایینی ئێرانیی کۆن]] | government_type = [[پاشایەتی]] | title_leader = پاشاکان | leader1 = [[دیاکۆ]] | year_leader1 = ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | leader2 = [[فرەڤەرتیش]] | year_leader2 = ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | leader3 = [[ھەڤەخشترە]] | year_leader3 = ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | leader4 = [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | year_leader4 = ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | year_start = {{Circa|٦٧٨}} پ.ز | year_end = {{Circa|٥٥٠}} پ.ز | event_start = گرتنەدەستی دەسەڵاتی | date_start = | event_end = لەلایەن [[کورووشی مەزن]]ەوە داگیرکرا | date_end = | event1 = ڕاپەڕینی مادەکان دژی ئاشوور | date_event1 = ٦٧٢ پ.ز | event2 = گرتنەدەستی دەسەڵاتی ھەڤەخشترە | date_event2 = ٦٢٥ پ.ز | event3 = مادەکان و بابلییەکان [[نەینەوا]]یان گرت | date_event3 = ٦١٢ پ.ز | event4 = [[جەنگی مانگگیران]] | date_event4 = ٥٨٥ پ.ز | event_pre = | date_pre = | event_post = | date_post = | stat_year1 = ٥٨٥ پ.ز<ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = ٢٨٠٠٠٠٠ }} '''ماد''' ([[فارسیی کۆن]]: {{Lang|peo|𐎶𐎠𐎭}} «مادا»؛ [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]]: {{Lang|el|Μηδία}} «میدیا»؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: «مادایە»){{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} قەوارەیەکی سیاسی بوو کە ناوەندەکەی لە [[ئەکباتانا]] بوو، لە سەدەی ٧ی پ.ز تا ناوەڕاستی سەدەی ٦ی پ.ز بوونی ھەبوو و پێدەچێت بەشێکی بەرچاوی فەلاتی ئێرانی لەژێر دەسەڵاتدا بووبێت، پێش [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی بەھێزی ھەخامەنشی]]. دەستوەردانی بەردەوامی ئاشوورییەکان لە ناوچەی چیاکانی [[زاگرۆس]] بووە ھۆی پرۆسەی یەکگرتنی ھۆزە مادییەکان. تا ساڵی ٦١٢ی پ.ز، مادەکان ئەوەندە بەھێز بوون کە بتوانن بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئیمپراتۆریەتیی ڕوولەکزانی ئاشوور بڕووخێنن. بەڵام لێکۆڵینەوە ھاوچەرخەکان مەیلیان بەرەو گومانکردنە لە ھەبوونی شانشین یان دەوڵەتێکی یەکگرتووی ماد، لانیکەم بۆ زۆربەی سەدەی ٧ی پ.ز.<ref name=":31">{{cite book |date=2010-01-08 |first1=Vesta Sarkhosh |first2=Sarah |language=en |last1=Curtis |last2=Stewart |publisher=Bloomsbury Publishing |title=Birth of the Persian Empire |isbn=978-0-85771-092-5 |url=https://books.google.com/books?id=xCOPDwAAQBAJ&pg=PA123}}</ref> «خانەدانی ماد» بەپێی مێژوونووسی یۆنانیی کۆن [[ھێرۆدۆت]]، خانەدانێک بوو کە لە چوار پاشا پێکھاتبوو کە بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ لە ژێر چەتری ئیمپراتۆریەتیی ماددا فەرمانڕەوایییان کردووە.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} ئەگەر چیڕۆکەکەی ھێرۆدۆت ڕاست بێت، مادەکان لەلایەن پیاوێک بە ناوی دیاکۆوە یەکخران، کە یەکەمین پاشا بوو لەو چوار پاشایەی کە فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریەتیی مادیان دەکرد؛ ئیمپراتۆریەتییەکی مەزن کە بەشێکی زۆری [[ئێران]] و ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]]ی دەگرتەوە. بەپێی مێژوونووسیی کلاسیک، ماد وەک یەکێک لە زلھێزە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور دەرکەوت. لە سەردەمی [[ھەڤەخشترە]] (فەرمانڕەوایی ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)، سنوورەکانی شانشینەکە بەرەو ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا فراوانتر بوون لە ڕێگەی ژێردەستەکردنی گەلانی دراوسێ، وەک [[فارسەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]]. فراوانبوونی خاکی ماد بووە ھۆی پێکھێنانی یەکەمین ئیمپراتۆریەتیی ئێرانی، کە لە ئەوپەڕی گەشەسەندنی خۆیدا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرێکی ٢.٨ ملیۆن کیلۆمەتر دووجادا ھەبووە، کە لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]] لە [[ئەنادۆڵ]]ەوە تا [[ئاسیای ناوەڕاست]] درێژ دەبووەوە. لەو سەردەمەدا، [[شانشینی ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]] یەکێک بوو لە زلھێزە گەورەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]] لە تەک [[بابل]]، [[لیدیا]] و [[میسری کۆن]]. لە سەردەمی فەرمانڕەواییی خۆیدا، [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (فەرمانڕەوایی ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز) کاری کرد بۆ بەھێزکردن و ناوەندی کردنی دەوڵەتی ماد، ئەمەش دژی ویستی خانەدانە ھۆزەکان بوو، کە ڕەنگە ئەمە بووبێتە ھۆی ڕووخانی شانشینەکە. لە ساڵی ٥٥٠ی پ.ز، [[ئەکباتانا]]ی پایتەختی ماد، لەلایەن [[کورووشی دووەم]]ی پاشای فارسەکانەوە داگیرکرا، کە ئەمەش نیشانەی دەسپێکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} لە کاتێکدا بە شێوەیەکی گشتی قبووڵکراوە کە [[مادەکان]] ڕۆڵێکی بەرچاویان لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور بینیوە، مێژوونووسان مشتومڕیانە لەسەر ھەبوونی ئیمپراتۆریەتێکی ماد یان تەنانەت شانشینێکیش. ھەندێک لە زانایان بوونی ئیمپراتۆریەتێکی بەھێز و ڕێکخراو قبووڵ دەکەن کە کاریگەریی ھەبووبێت لەسەر پێکھاتە سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتیی دواتری ھەخامەنشی. ھەندێکی تر دەڵێن مادەکان [[کۆنفیدراڵی]]یەکی سستی ھۆزەکان بوون نەک دەوڵەتێکی ناوەندی. == کڕۆنۆلۆژی == بە بەکارھێنانی ئەو کڕۆنۆلۆژییەی کە [[ھێرۆدۆت]] پێشنیاری کردووە، دەتوانرێت کاتنامەیەکی گریمانەیی بۆ سەردەمی فەرمانڕەواییی پاشاکانی [[ماد]] دابنرێت. (تێبینی بکە کە فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەم کڕۆنۆلۆژییەدا ھیچ ڕێکەوتێکی دیاریکراوی نییە.) {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٤٧ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٧–٦٢٥ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} ژمارەکانی ھێرۆدۆت جێگەی گومانن: دوو پاشای یەکەم بەیەکەوە ٧٥ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە، ھەروەھا دوو پاشای کۆتاییش بە ھەمان شێوە، کە کۆی گشتیی فەرمانڕەواییی خانەدانەکە دەکاتە ١٥٠ ساڵ. ھەبوونی ھەڤەخشترە و ئەژدەھاک جێگەی مشتومڕ نییە، چونکە لە سەرچاوە ھاوچەرخەکانی تریشدا ئاماژەیان پێ کراوە.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/|title=Medes – Livius}}</ref> بەڵام دیاکۆ و فرەڤەرتیش، دوو پاشای یەکەم، لە سەرچاوە ھاوچەرخەکاندا ئاماژەیان پێ نەکراوە. زانایان ھەوڵیان داوە ئەوان لەگەڵ کەسایەتییە ناودارەکانی تری ھەمان ناوچە و سەردەمدا یەک بخەن. لە دەقەکانی ئاشووریی نوێی سەردەمی [[سارگۆنی دووەم]]دا، چەندین ئاماژە بە سەرۆکێکی مانایی بە ناوی دایاوکوو کراوە، کە ڕەنگە ھەمان دیاکۆ بێت. ھەر ئەم دەقانە ئاماژە بەوە دەکەن کە دایاوکوو، وەک فەرمانڕەوای پارێزگای [[مانناکان|ماننا]]{{clarify|Is it a province named Mannea, or a province of the Mannean Kingdom, since there is a ruler of it?|date=June 2025}}، چووەتە پاڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننا. لەلایەن سەرگۆنەوە دەستگیرکرا و لە ساڵی ٧١٥ی پ.ز، لەگەڵ خێزانەکەیدا بۆ [[سووریا]] دوورخرایەوە، کە پێدەچێت شوێنی کۆچی دواییی بێت. لە سەر بنەمای جەختکردنەوەی ھێرۆدۆت کە فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر مادەکاندا نزیکەی ٢٨ ساڵی خایاندووە، زانایان دەسپێکی کڕۆنۆلۆژیی مادیان بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز پێشخستووە. ئەمەش ڕێگەی پێ دان کە [[فرەڤەرتیش]]، دووەم پاشای ماد، لەگەڵ [[کەشتەریتی]] یەک بخەن، کە ڕێبەری ڕاپەڕینی مادەکان بوو دژی ئاشوور لە ساڵی ٦٧٢ی پ.ز. ئەم یەکخستنە لەسەر بنەمای وتەیەکی [[نەخشەبەردینی بێستون]]ە دەربارەی کەسێک بە ناوی فرەڤەرتیش (یان فراورتیش لە وەرگێڕانی یۆنانیدا)، کە لە ساڵی ٥٢٢ی پ.ز دژی پاشای فارس [[داریووشی مەزن]] ڕاپەڕی و بانگەشەی دەکرد کە خەشەسریتییە «لە بنەماڵەی ھەڤەخشترە». ئەگەر دەسپێکی فەرمانڕەواییی دیاکۆ بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز بگوازرێتەوە، کڕۆنۆلۆژیی ڕەھای خانەدانەکە بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٢٨–٦٧٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]]/کەشتەریتی | ٦٧٥–٦٥٣ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٥٥٣–٦٢٥ پ.ز | ٢٨ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} بەڵام ئەم کڕۆنۆلۆژییە لەلایەن زانایانەوە ڕەتکرایەوە کاتێک ڕێنێ لابات نیشانی دا کە لە دەستنووسە جیاوازەکانی «[[مێژووەکانی ھێرۆدۆت]]»دا، ٢٨ ساڵەکەی فەرمانڕەواییی سکیتییەکان لە ڕاستیدا وەک بەشێک لە فەرمانڕەواییی ھەڤەخشترە ھەژمار کراوە، ئەمەش وای کرد کە مەحاڵ بێت فرەڤەرتیش ھەمان کەشتەریتی ناو سەرچاوە ئاشوورییەکان بێت.{{sfn|Labat|1961|p=٧}} [[ئێدوین گرانتۆڤسکی]] پێی وابوو کە سەرچاوە بزمارییەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە چارەسەرکردنی ئەم کێشە کڕۆنۆلۆژییە، چونکە ڕێکەوتی ڕاپەڕینی مادیان دژی ئاشوور بۆ ساڵی ٦٧٢ی پ.ز، و کۆتاییی خانەدانی ماد بۆ ٥٥٠ی پ.ز دەگەڕێننەوە. ئەو کڕۆنۆلۆژییەکی پێشنیار کرد کە تێیدا فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەگەڵ فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیشدا تێکھەڵکێش دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٦٧٢–٦٤٠ پ.ز | ٣٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٠–٦٢٠ پ.ز | ٢٠ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٦٣٥–٦١٥ پ.ز | ٢٠ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٠–٥٨٤ پ.ز | ٣٦ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٤–٥٥٠ پ.ز | ٣٤ |- |} بەوپێیە، بە وتەی [[گرانتۆڤسکی]]، خانەدانی ماد بە گشتی بۆ ماوەی نزیکەی ١٢٠ ساڵ بوونی ھەبووە. دیاکۆ کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و خانەدانی مادی دامەزراند. فرەڤەرتیش فارسەکانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ھەڤەخشترە دەستی کرد بە داگیرکردنی ئاسیای سەروو کاتێک ئاشوورییەکان لە ساڵی ٦١٢ی پ.ز تێکشکان، و ئیمپراتۆریەتەکەیان تا ساڵی ٥٥٠ی پ.ز بەردەوام بوو. سەبارەت بە باڵادەستیی سکیتییەکان بەسەر مادەکان و وڵاتانی تردا، وتەکەی ھێرۆدۆت خەسڵەتێکی ئەفسانەیی و ناڕاستی ھەیە، چونکە ناتوانرێت لەگەڵ مێژووی ڕاستەقینەی ماد لە سەدەی ٧ی پ.ز، و لەگەڵ مێژووی تەواوی بەشەکانی تری ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن بگونجێنرێت. گێڕانەوەیەکی تر، دیسان لەلایەن ھێرۆدۆتەوە، دەڵێت مادەکان بۆ ماوەی ١٢٨ ساڵ فەرمانڕەواییی [[باکووری ئاسیا]]یان کردووە. ئەگەر ئەم ژمارەیە ڕاست بێت، دەبێت دەسپێکی خانەدانی ماد بۆ ساڵی ٦٧٨ی پ.ز بگەرێندرێتەوە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینەکەی دژی ئاشوورییەکان بوو. دەکرێت دژایەتییە دیارەکانی زانیارییەکانی ھێرۆدۆت چارەسەر بکرێن. ھێرۆدۆت ٥٣ ساڵ فەرمانڕەوایی بۆ دیاکۆ، و ٢٢ ساڵ بۆ فرەڤەرتیش دادەنێت. لە جیاتی ئەوە، جۆرج ڕاولینسۆن پێشنیاری کرد کە فرەڤەرتیش ٥٣ ساڵ، و دیاکۆ ٢٢ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە. بەو گۆڕانکارییە، فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیش دەکرێت بۆ نێوان ٦٧٨ و ٦٢٥ی پ.ز بگێڕدرێتەوە. بەم شێوەیە، بە وتەی ڕاولینسۆن، کۆی فەرمانڕەواییی سێ پاشاکە (٥٣+٤٠+٣٥) دوای دیاکۆ، دەبێتە ئەو ١٢٨ ساڵەی کە ھێرۆدۆت ئاماژەی پێ کردووە. لەم گێڕانەوەیەدا، فرەڤەرتیش ئەو کەسە بوو کە کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و، وەک ھێرۆدۆت ئیدیعا دەکات، ھێرشی کردە سەر ھۆزە فارسییەکان و دەستی کرد بە ژێردەستەکردنی گەلانی تری ئاسیا. بۆیە، خاڵی دەسپێکی ماوەی ١٢٨ ساڵەی باڵادەستیی ماد بە ئەگەرێکی زۆرەوە گرتنەدەستی دەسەڵاتی کەشتەریتی/فرەڤەرتیش بووە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینە سەرکەوتووەکەی دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] دەستی بە فەرمانڕەوایی کرد، و بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ حکومی کرد. لەم گێڕانەوەیەدا، دیاکۆ، باوکی فرەڤەرتیش، پێدەچێت تەنھا سەرۆک ھۆزێک بووبێت کە دەستی کردووە بە پتەوکردنی دەسەڵات لە نێوان ھۆزە مادییەکانی تردا. ئەوەش ئەگەری ھەیە کە ئەو تەنھا دامەزرێنەری ناوی بنەماڵەی شاھانەی ماد بووبێت. بە وتەی دیاکۆنۆف، ڕەنگە ھێرۆدۆت کڕۆنۆلۆژییەکەی زۆر سادە کردبێتەوە، و چالاکییەکانی چەندین نەوەی سەرۆکە مادییەکانی خستبێتە پاڵ دیاکۆ، و بەو شێوەیە دامەزراندنی دەوڵەتەکەی دابێتە پاڵ ئەو. ھەڤەخشترە، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]ی داگیرکرد و دەسەڵاتی مادی بەسەر ئەو بەشانەی ئاسیادا دامەزراند کە لە ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]]ن. لەژێر ئەم گریمانەیەدا، کڕۆنۆلۆژیی پاشاکانی ماد بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | ٢٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} === فەرمانڕەواکانی ماد بەپێی کێتێسیاس === {| class="wikitable" ! ماوەی فەرمانڕەوایی<ref>{{Citation |last1=Rollinger |first1=Robert |title=VII. Iranian Empires and their vassal states |date=2011-12-01 |work=Brill’s New Pauly Supplements I - Volume 1 : Chronologies of the Ancient World - Names, Dates and Dynasties |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly-supplements-i-1/vii-iranian-empires-and-their-vassal-states-COM_0008 |access-date=2024-01-28 |publisher=Brill |language=en |last2=Wiesehöfer |first2=Josef |last3=Schottky |first3=Martin}}</ref> ! ناو(ەکان) |- | ٢٨ ساڵ | [[ئەرباکس]] |- | ٥٠ ساڵ | ماوداکس |- | ٣٠ ساڵ | سۆسارموس |- | ٥٠ ساڵ | ئارتیکاس |- | ٢٢ ساڵ | ئاربیانس |- | ٤٠ ساڵ | [[ئارتایۆس]] |- | ٢٢ ساڵ | ئارتینس |- | ٤٠ ساڵ | ئارتیباس |- | | ئەسپاداس (ئاپانداس)/[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (ئەستییگاس) |} == ڕەچەڵەکناسی == [[file:Qyzqapan tomb relief 2.jpg|thumb|center|نەخشەبەردینەیەک کە ڕەنگە نوێنەرایەتیی [[ھەڤەخشترە]] بکات، گرینگترین پاشای ماد]] دارەماڵی خانەدانی ماد و خزمایەتییان لەگەڵ بابلییەکان، [[لیدیا|لیدییەکان]] و [[فارسەکان]]، بەپێی تۆمارەکانی مێژوونووسان ھێرۆدۆت، بێرۆسۆس و [[کێتێسیاس]]. بەپێی [[بێرۆسۆس]]، [[نەبووخەدنەسر]] ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئەمیتیس، کچی ئەژدەھاک کردووە. مەحاڵە ئەمیتیس کچی ئەژدەھاک بێت، چونکە ئەو لە سەردەمی فەرمانڕەواییی نابۆپۆلاساردا ھێشتا زۆر گەنج بووە بۆ ئەوەی منداڵی ببێت، و ھێشتا نەبووبووە پاشا؛ وا دیارە زیاتر لەوە بچێت کە ئەمیتیس کچی ھەڤەخشترە و خوشکی ئەژدەھاک بووبێت.{{Sfn|Lendering|1995}} ئەژدەھاک ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئاریێنیس کردووە، بەڵام نادیارە کە ئایا باوکی ھیچ کوڕ یان کچێک بووە. ھێرۆدۆت و گزینۆفۆن ئیدیعا دەکەن کە کچێکی ھەبووە بە ناوی ماندانا، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ کەمبۆزیی یەکەم کردووە و دایکی [[کورووشی مەزن]] بووە. کێتێسیاس ڕاستیی ئەم لێدوانەی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند کە ئەژدەھاک کچێکی ھەبووە بە ناوی ئەمیتیس، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ سپیتاماس کردووە و دوای مردنی ئەو، لەگەڵ کورووشی مەزن ھاوسەرگیریی کردووە.<ref>{{cite web | url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm | title=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy | access-date=2021-01-13 | website=Gutenberg.org }}</ref> {{legend|#FFE4B5|خزمە خوێنییەکانی دیاکۆ}} {{Tree chart/start|align=center|summary=Median family tree}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Ph|Ph=فرەڤەرتیش|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Dei|Dei='''[[دیاکۆ]]'''<br><small>{{reign}} ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز</small>|boxstyle_Dei=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Merm| | | | | | | | | |Ph|Merm=[[خانەدانی مەرماندە]]| boxstyle_Merm = border-width:0px; vertical-align:bottom|Ph='''[[فرەڤەرتیش]]'''<br><small>{{reign}} ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز</small>|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | |:| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Al| | | | | | | | | |Cyx| | | | | | |Ch| |Al='''[[ئالیاتیس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٩١–٥٦٠ پ.ز</small>|Cyx='''[[ھەڤەخشترە]]'''<br><small>{{reign}} ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز</small>|Ch=[[خانەدانی کلدانی]]| boxstyle_Ch = border-width:0px; vertical-align:bottom|boxstyle_Cyx=background:moccasin;}} {{Tree chart| | |,|-|-|^|-|-|.| | | | | |,|-|-|^|-|-|.| | | | |:}} {{Tree chart| |Cro| | | |Ar|~|y|~|Ast| | | |Am|~|y|~|Neb|Cro='''[[کرۆسوس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٠–٥٤٦ پ.ز</small>|Ar=''[[ئاریێنیس]]''|Ast='''[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز</small>|Am=''[[ئەمیتیسی بابل|ئەمیتیس]]''|Neb='''[[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسری دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٦٠٥–٥٦٢ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;|boxstyle_Ast=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |Am|Am='''[[ئەمەل-مەردوک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٢–٥٦٠ پ.ز</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |}} {{Tree chart| | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | | |Ach| | | ||Ach=[[خانەدانی ھەخامەنشی]]| boxstyle_Ach = border-width:0px; vertical-align:bottom}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | |Man|~|y|~|Cam|Man=''[[ماندانی ماد|ماندانا]]''|Cam='''[[کەمبۆزیی یەکەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٠–٥٥٩ پ.ز</small>|boxstyle_Man=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | |!}} {{Tree chart| |Esp|~|y|~|Am|~|~|~|~|~|Cyr|Esp=سپیتاماس|Am=''[[ئەمیتیسی ماد|ئەمیتیس]]''|Cyr='''[[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٥٩–٥٣٠ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | }} {{Tree chart| | |Esp| |Meg| |Esp=سپیتێکس|Meg=مێگابێرنیس}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart/end}} == کاتنامەی فەرمانڕەواکان == <timeline> ImageSize = width:1200 height:auto barincrement:20 PlotArea = top:10 bottom:30 right:150 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-700 till:-550 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:10 start:-700 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PP value:blue Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -700 till: -678 color:PP text:"[[دیاکۆ]] (٧٠٠–٦٧٨ پ.ز)" from: -678 till: -625 color:PP text:"[[فرەڤەرتیش]] (٦٧٨–٦٢٥ پ.ز)" from: -625 till: -585 color:PP text:"[[ھەڤەخشترە]] (٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)" from: -585 till: -550 color:PP text:"[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (٥٨٥–٥٥٠ پ.ز)" barset:skip </timeline> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پەرتووکنامە == * {{Cite book|last=Dandamaev|first=M. A.|title=A Political History of the Achaemenid Empire|url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA16|year=1989|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09172-6|pages=}} * {{Cite encyclopedia |url=https://iranicaonline.org/articles/media|title =Media |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |first1=M. |last1=Dandamayev |first2=I. |last2=Medvedskaya |year=2006 }} * {{cite journal |last=Labat |first=René |date=1961 |title=Kaštariti, Phraorte et les débuts de l'histoire Mède |journal=Journal Asiatique |number=249 |pages=1–12}} * {{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/|title=Cyaxares|last=Lendering|first=Jona|author-link=Jona Lendering|date=1995|website=Livius|access-date=23 March 2021}} [[پۆل:مادەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 4femah1g01rmakf5im4i2c0gaxyedd8 1573858 1573857 2026-04-09T09:08:43Z 1silent scientist 51740 /* ڕەچەڵەکناسی */ 1573858 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{br entries|{{lang|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|مادا}}}} | conventional_long_name = خانەدانی ماد | common_name = ماد | image_map = Median Empire.png | map_caption = نەخشەیەکی گریمانەیی خانەدانی ماد لە ئەوپەڕی فراوانبوونیدا | era = [[سەردەمی ئاسن]] | empire = | p1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] | p2 = [[ئورارتوو]] | p3 = | s1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | s2 = | s3 = | capital = [[ئەکباتانا]] | common_languages = [[زمانی مادی|مادی]] | religion = [[ئایینی ئێرانیی کۆن]] | government_type = [[پاشایەتی]] | title_leader = پاشاکان | leader1 = [[دیاکۆ]] | year_leader1 = ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | leader2 = [[فرەڤەرتیش]] | year_leader2 = ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | leader3 = [[ھەڤەخشترە]] | year_leader3 = ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | leader4 = [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | year_leader4 = ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | year_start = {{Circa|٦٧٨}} پ.ز | year_end = {{Circa|٥٥٠}} پ.ز | event_start = گرتنەدەستی دەسەڵاتی | date_start = | event_end = لەلایەن [[کورووشی مەزن]]ەوە داگیرکرا | date_end = | event1 = ڕاپەڕینی مادەکان دژی ئاشوور | date_event1 = ٦٧٢ پ.ز | event2 = گرتنەدەستی دەسەڵاتی ھەڤەخشترە | date_event2 = ٦٢٥ پ.ز | event3 = مادەکان و بابلییەکان [[نەینەوا]]یان گرت | date_event3 = ٦١٢ پ.ز | event4 = [[جەنگی مانگگیران]] | date_event4 = ٥٨٥ پ.ز | event_pre = | date_pre = | event_post = | date_post = | stat_year1 = ٥٨٥ پ.ز<ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = ٢٨٠٠٠٠٠ }} '''ماد''' ([[فارسیی کۆن]]: {{Lang|peo|𐎶𐎠𐎭}} «مادا»؛ [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]]: {{Lang|el|Μηδία}} «میدیا»؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: «مادایە»){{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} قەوارەیەکی سیاسی بوو کە ناوەندەکەی لە [[ئەکباتانا]] بوو، لە سەدەی ٧ی پ.ز تا ناوەڕاستی سەدەی ٦ی پ.ز بوونی ھەبوو و پێدەچێت بەشێکی بەرچاوی فەلاتی ئێرانی لەژێر دەسەڵاتدا بووبێت، پێش [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی بەھێزی ھەخامەنشی]]. دەستوەردانی بەردەوامی ئاشوورییەکان لە ناوچەی چیاکانی [[زاگرۆس]] بووە ھۆی پرۆسەی یەکگرتنی ھۆزە مادییەکان. تا ساڵی ٦١٢ی پ.ز، مادەکان ئەوەندە بەھێز بوون کە بتوانن بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئیمپراتۆریەتیی ڕوولەکزانی ئاشوور بڕووخێنن. بەڵام لێکۆڵینەوە ھاوچەرخەکان مەیلیان بەرەو گومانکردنە لە ھەبوونی شانشین یان دەوڵەتێکی یەکگرتووی ماد، لانیکەم بۆ زۆربەی سەدەی ٧ی پ.ز.<ref name=":31">{{cite book |date=2010-01-08 |first1=Vesta Sarkhosh |first2=Sarah |language=en |last1=Curtis |last2=Stewart |publisher=Bloomsbury Publishing |title=Birth of the Persian Empire |isbn=978-0-85771-092-5 |url=https://books.google.com/books?id=xCOPDwAAQBAJ&pg=PA123}}</ref> «خانەدانی ماد» بەپێی مێژوونووسی یۆنانیی کۆن [[ھێرۆدۆت]]، خانەدانێک بوو کە لە چوار پاشا پێکھاتبوو کە بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ لە ژێر چەتری ئیمپراتۆریەتیی ماددا فەرمانڕەوایییان کردووە.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} ئەگەر چیڕۆکەکەی ھێرۆدۆت ڕاست بێت، مادەکان لەلایەن پیاوێک بە ناوی دیاکۆوە یەکخران، کە یەکەمین پاشا بوو لەو چوار پاشایەی کە فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریەتیی مادیان دەکرد؛ ئیمپراتۆریەتییەکی مەزن کە بەشێکی زۆری [[ئێران]] و ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]]ی دەگرتەوە. بەپێی مێژوونووسیی کلاسیک، ماد وەک یەکێک لە زلھێزە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور دەرکەوت. لە سەردەمی [[ھەڤەخشترە]] (فەرمانڕەوایی ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)، سنوورەکانی شانشینەکە بەرەو ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا فراوانتر بوون لە ڕێگەی ژێردەستەکردنی گەلانی دراوسێ، وەک [[فارسەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]]. فراوانبوونی خاکی ماد بووە ھۆی پێکھێنانی یەکەمین ئیمپراتۆریەتیی ئێرانی، کە لە ئەوپەڕی گەشەسەندنی خۆیدا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرێکی ٢.٨ ملیۆن کیلۆمەتر دووجادا ھەبووە، کە لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]] لە [[ئەنادۆڵ]]ەوە تا [[ئاسیای ناوەڕاست]] درێژ دەبووەوە. لەو سەردەمەدا، [[شانشینی ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]] یەکێک بوو لە زلھێزە گەورەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]] لە تەک [[بابل]]، [[لیدیا]] و [[میسری کۆن]]. لە سەردەمی فەرمانڕەواییی خۆیدا، [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (فەرمانڕەوایی ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز) کاری کرد بۆ بەھێزکردن و ناوەندی کردنی دەوڵەتی ماد، ئەمەش دژی ویستی خانەدانە ھۆزەکان بوو، کە ڕەنگە ئەمە بووبێتە ھۆی ڕووخانی شانشینەکە. لە ساڵی ٥٥٠ی پ.ز، [[ئەکباتانا]]ی پایتەختی ماد، لەلایەن [[کورووشی دووەم]]ی پاشای فارسەکانەوە داگیرکرا، کە ئەمەش نیشانەی دەسپێکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} لە کاتێکدا بە شێوەیەکی گشتی قبووڵکراوە کە [[مادەکان]] ڕۆڵێکی بەرچاویان لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور بینیوە، مێژوونووسان مشتومڕیانە لەسەر ھەبوونی ئیمپراتۆریەتێکی ماد یان تەنانەت شانشینێکیش. ھەندێک لە زانایان بوونی ئیمپراتۆریەتێکی بەھێز و ڕێکخراو قبووڵ دەکەن کە کاریگەریی ھەبووبێت لەسەر پێکھاتە سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتیی دواتری ھەخامەنشی. ھەندێکی تر دەڵێن مادەکان [[کۆنفیدراڵی]]یەکی سستی ھۆزەکان بوون نەک دەوڵەتێکی ناوەندی. == کڕۆنۆلۆژی == بە بەکارھێنانی ئەو کڕۆنۆلۆژییەی کە [[ھێرۆدۆت]] پێشنیاری کردووە، دەتوانرێت کاتنامەیەکی گریمانەیی بۆ سەردەمی فەرمانڕەواییی پاشاکانی [[ماد]] دابنرێت. (تێبینی بکە کە فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەم کڕۆنۆلۆژییەدا ھیچ ڕێکەوتێکی دیاریکراوی نییە.) {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٤٧ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٧–٦٢٥ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} ژمارەکانی ھێرۆدۆت جێگەی گومانن: دوو پاشای یەکەم بەیەکەوە ٧٥ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە، ھەروەھا دوو پاشای کۆتاییش بە ھەمان شێوە، کە کۆی گشتیی فەرمانڕەواییی خانەدانەکە دەکاتە ١٥٠ ساڵ. ھەبوونی ھەڤەخشترە و ئەژدەھاک جێگەی مشتومڕ نییە، چونکە لە سەرچاوە ھاوچەرخەکانی تریشدا ئاماژەیان پێ کراوە.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/|title=Medes – Livius}}</ref> بەڵام دیاکۆ و فرەڤەرتیش، دوو پاشای یەکەم، لە سەرچاوە ھاوچەرخەکاندا ئاماژەیان پێ نەکراوە. زانایان ھەوڵیان داوە ئەوان لەگەڵ کەسایەتییە ناودارەکانی تری ھەمان ناوچە و سەردەمدا یەک بخەن. لە دەقەکانی ئاشووریی نوێی سەردەمی [[سارگۆنی دووەم]]دا، چەندین ئاماژە بە سەرۆکێکی مانایی بە ناوی دایاوکوو کراوە، کە ڕەنگە ھەمان دیاکۆ بێت. ھەر ئەم دەقانە ئاماژە بەوە دەکەن کە دایاوکوو، وەک فەرمانڕەوای پارێزگای [[مانناکان|ماننا]]{{clarify|Is it a province named Mannea, or a province of the Mannean Kingdom, since there is a ruler of it?|date=June 2025}}، چووەتە پاڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننا. لەلایەن سەرگۆنەوە دەستگیرکرا و لە ساڵی ٧١٥ی پ.ز، لەگەڵ خێزانەکەیدا بۆ [[سووریا]] دوورخرایەوە، کە پێدەچێت شوێنی کۆچی دواییی بێت. لە سەر بنەمای جەختکردنەوەی ھێرۆدۆت کە فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر مادەکاندا نزیکەی ٢٨ ساڵی خایاندووە، زانایان دەسپێکی کڕۆنۆلۆژیی مادیان بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز پێشخستووە. ئەمەش ڕێگەی پێ دان کە [[فرەڤەرتیش]]، دووەم پاشای ماد، لەگەڵ [[کەشتەریتی]] یەک بخەن، کە ڕێبەری ڕاپەڕینی مادەکان بوو دژی ئاشوور لە ساڵی ٦٧٢ی پ.ز. ئەم یەکخستنە لەسەر بنەمای وتەیەکی [[نەخشەبەردینی بێستون]]ە دەربارەی کەسێک بە ناوی فرەڤەرتیش (یان فراورتیش لە وەرگێڕانی یۆنانیدا)، کە لە ساڵی ٥٢٢ی پ.ز دژی پاشای فارس [[داریووشی مەزن]] ڕاپەڕی و بانگەشەی دەکرد کە خەشەسریتییە «لە بنەماڵەی ھەڤەخشترە». ئەگەر دەسپێکی فەرمانڕەواییی دیاکۆ بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز بگوازرێتەوە، کڕۆنۆلۆژیی ڕەھای خانەدانەکە بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٢٨–٦٧٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]]/کەشتەریتی | ٦٧٥–٦٥٣ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٥٥٣–٦٢٥ پ.ز | ٢٨ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} بەڵام ئەم کڕۆنۆلۆژییە لەلایەن زانایانەوە ڕەتکرایەوە کاتێک ڕێنێ لابات نیشانی دا کە لە دەستنووسە جیاوازەکانی «[[مێژووەکانی ھێرۆدۆت]]»دا، ٢٨ ساڵەکەی فەرمانڕەواییی سکیتییەکان لە ڕاستیدا وەک بەشێک لە فەرمانڕەواییی ھەڤەخشترە ھەژمار کراوە، ئەمەش وای کرد کە مەحاڵ بێت فرەڤەرتیش ھەمان کەشتەریتی ناو سەرچاوە ئاشوورییەکان بێت.{{sfn|Labat|1961|p=٧}} [[ئێدوین گرانتۆڤسکی]] پێی وابوو کە سەرچاوە بزمارییەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە چارەسەرکردنی ئەم کێشە کڕۆنۆلۆژییە، چونکە ڕێکەوتی ڕاپەڕینی مادیان دژی ئاشوور بۆ ساڵی ٦٧٢ی پ.ز، و کۆتاییی خانەدانی ماد بۆ ٥٥٠ی پ.ز دەگەڕێننەوە. ئەو کڕۆنۆلۆژییەکی پێشنیار کرد کە تێیدا فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەگەڵ فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیشدا تێکھەڵکێش دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٦٧٢–٦٤٠ پ.ز | ٣٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٠–٦٢٠ پ.ز | ٢٠ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٦٣٥–٦١٥ پ.ز | ٢٠ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٠–٥٨٤ پ.ز | ٣٦ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٤–٥٥٠ پ.ز | ٣٤ |- |} بەوپێیە، بە وتەی [[گرانتۆڤسکی]]، خانەدانی ماد بە گشتی بۆ ماوەی نزیکەی ١٢٠ ساڵ بوونی ھەبووە. دیاکۆ کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و خانەدانی مادی دامەزراند. فرەڤەرتیش فارسەکانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ھەڤەخشترە دەستی کرد بە داگیرکردنی ئاسیای سەروو کاتێک ئاشوورییەکان لە ساڵی ٦١٢ی پ.ز تێکشکان، و ئیمپراتۆریەتەکەیان تا ساڵی ٥٥٠ی پ.ز بەردەوام بوو. سەبارەت بە باڵادەستیی سکیتییەکان بەسەر مادەکان و وڵاتانی تردا، وتەکەی ھێرۆدۆت خەسڵەتێکی ئەفسانەیی و ناڕاستی ھەیە، چونکە ناتوانرێت لەگەڵ مێژووی ڕاستەقینەی ماد لە سەدەی ٧ی پ.ز، و لەگەڵ مێژووی تەواوی بەشەکانی تری ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن بگونجێنرێت. گێڕانەوەیەکی تر، دیسان لەلایەن ھێرۆدۆتەوە، دەڵێت مادەکان بۆ ماوەی ١٢٨ ساڵ فەرمانڕەواییی [[باکووری ئاسیا]]یان کردووە. ئەگەر ئەم ژمارەیە ڕاست بێت، دەبێت دەسپێکی خانەدانی ماد بۆ ساڵی ٦٧٨ی پ.ز بگەرێندرێتەوە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینەکەی دژی ئاشوورییەکان بوو. دەکرێت دژایەتییە دیارەکانی زانیارییەکانی ھێرۆدۆت چارەسەر بکرێن. ھێرۆدۆت ٥٣ ساڵ فەرمانڕەوایی بۆ دیاکۆ، و ٢٢ ساڵ بۆ فرەڤەرتیش دادەنێت. لە جیاتی ئەوە، جۆرج ڕاولینسۆن پێشنیاری کرد کە فرەڤەرتیش ٥٣ ساڵ، و دیاکۆ ٢٢ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە. بەو گۆڕانکارییە، فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیش دەکرێت بۆ نێوان ٦٧٨ و ٦٢٥ی پ.ز بگێڕدرێتەوە. بەم شێوەیە، بە وتەی ڕاولینسۆن، کۆی فەرمانڕەواییی سێ پاشاکە (٥٣+٤٠+٣٥) دوای دیاکۆ، دەبێتە ئەو ١٢٨ ساڵەی کە ھێرۆدۆت ئاماژەی پێ کردووە. لەم گێڕانەوەیەدا، فرەڤەرتیش ئەو کەسە بوو کە کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و، وەک ھێرۆدۆت ئیدیعا دەکات، ھێرشی کردە سەر ھۆزە فارسییەکان و دەستی کرد بە ژێردەستەکردنی گەلانی تری ئاسیا. بۆیە، خاڵی دەسپێکی ماوەی ١٢٨ ساڵەی باڵادەستیی ماد بە ئەگەرێکی زۆرەوە گرتنەدەستی دەسەڵاتی کەشتەریتی/فرەڤەرتیش بووە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینە سەرکەوتووەکەی دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] دەستی بە فەرمانڕەوایی کرد، و بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ حکومی کرد. لەم گێڕانەوەیەدا، دیاکۆ، باوکی فرەڤەرتیش، پێدەچێت تەنھا سەرۆک ھۆزێک بووبێت کە دەستی کردووە بە پتەوکردنی دەسەڵات لە نێوان ھۆزە مادییەکانی تردا. ئەوەش ئەگەری ھەیە کە ئەو تەنھا دامەزرێنەری ناوی بنەماڵەی شاھانەی ماد بووبێت. بە وتەی دیاکۆنۆف، ڕەنگە ھێرۆدۆت کڕۆنۆلۆژییەکەی زۆر سادە کردبێتەوە، و چالاکییەکانی چەندین نەوەی سەرۆکە مادییەکانی خستبێتە پاڵ دیاکۆ، و بەو شێوەیە دامەزراندنی دەوڵەتەکەی دابێتە پاڵ ئەو. ھەڤەخشترە، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]ی داگیرکرد و دەسەڵاتی مادی بەسەر ئەو بەشانەی ئاسیادا دامەزراند کە لە ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]]ن. لەژێر ئەم گریمانەیەدا، کڕۆنۆلۆژیی پاشاکانی ماد بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | ٢٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} === فەرمانڕەواکانی ماد بەپێی کێتێسیاس === {| class="wikitable" ! ماوەی فەرمانڕەوایی<ref>{{Citation |last1=Rollinger |first1=Robert |title=VII. Iranian Empires and their vassal states |date=2011-12-01 |work=Brill’s New Pauly Supplements I - Volume 1 : Chronologies of the Ancient World - Names, Dates and Dynasties |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly-supplements-i-1/vii-iranian-empires-and-their-vassal-states-COM_0008 |access-date=2024-01-28 |publisher=Brill |language=en |last2=Wiesehöfer |first2=Josef |last3=Schottky |first3=Martin}}</ref> ! ناو(ەکان) |- | ٢٨ ساڵ | [[ئەرباکس]] |- | ٥٠ ساڵ | ماوداکس |- | ٣٠ ساڵ | سۆسارموس |- | ٥٠ ساڵ | ئارتیکاس |- | ٢٢ ساڵ | ئاربیانس |- | ٤٠ ساڵ | [[ئارتایۆس]] |- | ٢٢ ساڵ | ئارتینس |- | ٤٠ ساڵ | ئارتیباس |- | | ئەسپاداس (ئاپانداس)/[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (ئەستییگاس) |} == ڕەچەڵەکناسی == [[file:Qyzqapan tomb relief 2.jpg|thumb|center|نەخشەبەردینەیەک کە ڕەنگە نوێنەرایەتیی [[ھەڤەخشترە]] بکات، گرینگترین پاشای ماد]] دارەماڵی خانەدانی ماد و خزمایەتییان لەگەڵ بابلییەکان، [[لیدیا|لیدییەکان]] و [[فارسەکان]]، بەپێی تۆمارەکانی مێژوونووسان ھێرۆدۆت، بێرۆسۆس و [[کێتێسیاس]]. بەپێی [[بێرۆسۆس]]، [[نەبووخەدنەسر]] ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئەمیتیس، کچی ئەژدەھاک کردووە. مەحاڵە ئەمیتیس کچی ئەژدەھاک بێت، چونکە ئەو لە سەردەمی فەرمانڕەواییی نابۆپۆلاساردا ھێشتا زۆر گەنج بووە بۆ ئەوەی منداڵی ببێت، و ھێشتا نەبووبووە پاشا؛ وا دیارە زیاتر لەوە بچێت کە ئەمیتیس کچی ھەڤەخشترە و خوشکی ئەژدەھاک بووبێت.{{Sfn|Lendering|1995}} ئەژدەھاک ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئاریێنیس کردووە، بەڵام نادیارە کە ئایا باوکی ھیچ کوڕ یان کچێک بووە. ھێرۆدۆت و گزینۆفۆن ئیدیعا دەکەن کە کچێکی ھەبووە بە ناوی [[ماندانا]]، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ کەمبۆزیی یەکەم کردووە و دایکی [[کورووشی مەزن]] بووە. کێتێسیاس ڕاستیی ئەم لێدوانەی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند کە ئەژدەھاک کچێکی ھەبووە بە ناوی ئەمیتیس، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ سپیتاماس کردووە و دوای مردنی ئەو، لەگەڵ کورووشی مەزن ھاوسەرگیریی کردووە.<ref>{{cite web | url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm | title=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy | access-date=2021-01-13 | website=Gutenberg.org }}</ref> {{legend|#FFE4B5|خزمە خوێنییەکانی دیاکۆ}} {{Tree chart/start|align=center|summary=Median family tree}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Ph|Ph=فرەڤەرتیش|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Dei|Dei='''[[دیاکۆ]]'''<br><small>{{reign}} ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز</small>|boxstyle_Dei=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Merm| | | | | | | | | |Ph|Merm=[[خانەدانی مەرماندە]]| boxstyle_Merm = border-width:0px; vertical-align:bottom|Ph='''[[فرەڤەرتیش]]'''<br><small>{{reign}} ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز</small>|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | |:| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Al| | | | | | | | | |Cyx| | | | | | |Ch| |Al='''[[ئالیاتیس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٩١–٥٦٠ پ.ز</small>|Cyx='''[[ھەڤەخشترە]]'''<br><small>{{reign}} ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز</small>|Ch=[[خانەدانی کلدانی]]| boxstyle_Ch = border-width:0px; vertical-align:bottom|boxstyle_Cyx=background:moccasin;}} {{Tree chart| | |,|-|-|^|-|-|.| | | | | |,|-|-|^|-|-|.| | | | |:}} {{Tree chart| |Cro| | | |Ar|~|y|~|Ast| | | |Am|~|y|~|Neb|Cro='''[[کرۆسوس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٠–٥٤٦ پ.ز</small>|Ar=''[[ئاریێنیس]]''|Ast='''[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز</small>|Am=''[[ئەمیتیسی بابل|ئەمیتیس]]''|Neb='''[[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسری دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٦٠٥–٥٦٢ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;|boxstyle_Ast=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |Am|Am='''[[ئەمەل-مەردوک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٢–٥٦٠ پ.ز</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |}} {{Tree chart| | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | | |Ach| | | ||Ach=[[خانەدانی ھەخامەنشی]]| boxstyle_Ach = border-width:0px; vertical-align:bottom}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | |Man|~|y|~|Cam|Man=''[[ماندانا]]''|Cam='''[[کەمبۆزیی یەکەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٠–٥٥٩ پ.ز</small>|boxstyle_Man=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | |!}} {{Tree chart| |Esp|~|y|~|Am|~|~|~|~|~|Cyr|Esp=سپیتاماس|Am=''[[ئەمیتیسی ماد|ئەمیتیس]]''|Cyr='''[[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٥٩–٥٣٠ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | }} {{Tree chart| | |Esp| |Meg| |Esp=سپیتێکس|Meg=مێگابێرنیس}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart/end}} == کاتنامەی فەرمانڕەواکان == <timeline> ImageSize = width:1200 height:auto barincrement:20 PlotArea = top:10 bottom:30 right:150 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-700 till:-550 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:10 start:-700 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PP value:blue Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -700 till: -678 color:PP text:"[[دیاکۆ]] (٧٠٠–٦٧٨ پ.ز)" from: -678 till: -625 color:PP text:"[[فرەڤەرتیش]] (٦٧٨–٦٢٥ پ.ز)" from: -625 till: -585 color:PP text:"[[ھەڤەخشترە]] (٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)" from: -585 till: -550 color:PP text:"[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (٥٨٥–٥٥٠ پ.ز)" barset:skip </timeline> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پەرتووکنامە == * {{Cite book|last=Dandamaev|first=M. A.|title=A Political History of the Achaemenid Empire|url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA16|year=1989|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09172-6|pages=}} * {{Cite encyclopedia |url=https://iranicaonline.org/articles/media|title =Media |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |first1=M. |last1=Dandamayev |first2=I. |last2=Medvedskaya |year=2006 }} * {{cite journal |last=Labat |first=René |date=1961 |title=Kaštariti, Phraorte et les débuts de l'histoire Mède |journal=Journal Asiatique |number=249 |pages=1–12}} * {{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/|title=Cyaxares|last=Lendering|first=Jona|author-link=Jona Lendering|date=1995|website=Livius|access-date=23 March 2021}} [[پۆل:مادەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 7q68u4ltzhb4epkqwgo9keta55fslwp 1573859 1573858 2026-04-09T09:11:30Z 1silent scientist 51740 1573859 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{br entries|{{lang|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|مادا}}}} | conventional_long_name = خانەدانی ماد | common_name = ماد | image_map = Median Empire.png | map_caption = نەخشەیەکی گریمانەیی خانەدانی ماد لە ئەوپەڕی فراوانبوونیدا | era = [[سەردەمی ئاسن]] | empire = | p1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] | p2 = [[ئورارتوو]] | p3 = | s1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | s2 = | s3 = | capital = [[ئەکباتانا]] | common_languages = [[زمانی مادی|مادی]] | religion = [[ئایینی ئێرانیی کۆن]] | government_type = [[پاشایەتی]] | title_leader = پاشاکان | leader1 = [[دیاکۆ]] | year_leader1 = ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | leader2 = [[فرەڤەرتیش]] | year_leader2 = ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | leader3 = [[ھەڤەخشترە]] | year_leader3 = ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | leader4 = [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | year_leader4 = ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | year_start = {{Circa|٦٧٨}} پ.ز | year_end = {{Circa|٥٥٠}} پ.ز | event_start = گرتنەدەستی دەسەڵاتی | date_start = | event_end = لەلایەن [[کورووشی مەزن]]ەوە داگیرکرا | date_end = | event1 = ڕاپەڕینی مادەکان دژی ئاشوور | date_event1 = ٦٧٢ پ.ز | event2 = گرتنەدەستی دەسەڵاتی ھەڤەخشترە | date_event2 = ٦٢٥ پ.ز | event3 = مادەکان و بابلییەکان [[نەینەوا]]یان گرت | date_event3 = ٦١٢ پ.ز | event4 = [[جەنگی مانگگیران]] | date_event4 = ٥٨٥ پ.ز | event_pre = | date_pre = | event_post = | date_post = | stat_year1 = ٥٨٥ پ.ز<ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = ٢٨٠٠٠٠٠ }} '''ماد''' ([[فارسیی کۆن]]: {{Lang|peo|𐎶𐎠𐎭}} «مادا»؛ [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]]: {{Lang|el|Μηδία}} «میدیا»؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: «مادایە»){{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} قەوارەیەکی سیاسی بوو کە ناوەندەکەی لە [[ئەکباتانا]] بوو، لە سەدەی ٧ی پ.ز تا ناوەڕاستی سەدەی ٦ی پ.ز بوونی ھەبوو و پێدەچێت بەشێکی بەرچاوی فەلاتی ئێرانی لەژێر دەسەڵاتدا بووبێت، پێش [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی بەھێزی ھەخامەنشی]]. دەستوەردانی بەردەوامی ئاشوورییەکان لە ناوچەی چیاکانی [[زاگرۆس]] بووە ھۆی پرۆسەی یەکگرتنی ھۆزە مادییەکان. تا ساڵی ٦١٢ی پ.ز، مادەکان ئەوەندە بەھێز بوون کە بتوانن بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئیمپراتۆریەتیی ڕوولەکزانی ئاشوور بڕووخێنن. بەڵام لێکۆڵینەوە ھاوچەرخەکان مەیلیان بەرەو گومانکردنە لە ھەبوونی شانشین یان دەوڵەتێکی یەکگرتووی ماد، لانیکەم بۆ زۆربەی سەدەی ٧ی پ.ز.<ref name=":31">{{cite book |date=2010-01-08 |first1=Vesta Sarkhosh |first2=Sarah |language=en |last1=Curtis |last2=Stewart |publisher=Bloomsbury Publishing |title=Birth of the Persian Empire |isbn=978-0-85771-092-5 |url=https://books.google.com/books?id=xCOPDwAAQBAJ&pg=PA123}}</ref> «خانەدانی ماد» بەپێی مێژوونووسی یۆنانیی کۆن [[ھێرۆدۆت]]، خانەدانێک بوو کە لە چوار پاشا پێکھاتبوو کە بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ لە ژێر چەتری ئیمپراتۆریەتیی ماددا فەرمانڕەوایییان کردووە.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} ئەگەر چیڕۆکەکەی ھێرۆدۆت ڕاست بێت، مادەکان لەلایەن پیاوێک بە ناوی دیاکۆوە یەکخران، کە یەکەمین پاشا بوو لەو چوار پاشایەی کە فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریەتیی مادیان دەکرد؛ ئیمپراتۆریەتییەکی مەزن کە بەشێکی زۆری [[ئێران]] و ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]]ی دەگرتەوە. بەپێی مێژوونووسیی کلاسیک، ماد وەک یەکێک لە زلھێزە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور دەرکەوت. لە سەردەمی [[ھەڤەخشترە]] (فەرمانڕەوایی ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)، سنوورەکانی شانشینەکە بەرەو ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا فراوانتر بوون لە ڕێگەی ژێردەستەکردنی گەلانی دراوسێ، وەک [[فارسەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]]. فراوانبوونی خاکی ماد بووە ھۆی پێکھێنانی یەکەمین ئیمپراتۆریەتیی ئێرانی، کە لە ئەوپەڕی گەشەسەندنی خۆیدا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرێکی ٢.٨ ملیۆن کیلۆمەتر دووجادا ھەبووە، کە لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]] لە [[ئەنادۆڵ]]ەوە تا [[ئاسیای ناوەڕاست]] درێژ دەبووەوە. لەو سەردەمەدا، [[شانشینی ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]] یەکێک بوو لە زلھێزە گەورەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]] لە تەک [[بابل]]، [[لیدیا]] و [[میسری کۆن]]. لە سەردەمی فەرمانڕەواییی خۆیدا، [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (فەرمانڕەوایی ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز) کاری کرد بۆ بەھێزکردن و ناوەندی کردنی دەوڵەتی ماد، ئەمەش دژی ویستی خانەدانە ھۆزەکان بوو، کە ڕەنگە ئەمە بووبێتە ھۆی ڕووخانی شانشینەکە. لە ساڵی ٥٥٠ی پ.ز، [[ئەکباتانا]]ی پایتەختی ماد، لەلایەن [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]]ی پاشای فارسەکانەوە داگیرکرا، کە ئەمەش نیشانەی دەسپێکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} لە کاتێکدا بە شێوەیەکی گشتی قبووڵکراوە کە [[مادەکان]] ڕۆڵێکی بەرچاویان لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور بینیوە، مێژوونووسان مشتومڕیانە لەسەر ھەبوونی ئیمپراتۆریەتێکی ماد یان تەنانەت شانشینێکیش. ھەندێک لە زانایان بوونی ئیمپراتۆریەتێکی بەھێز و ڕێکخراو قبووڵ دەکەن کە کاریگەریی ھەبووبێت لەسەر پێکھاتە سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتیی دواتری ھەخامەنشی. ھەندێکی تر دەڵێن مادەکان [[کۆنفیدراڵی]]یەکی سستی ھۆزەکان بوون نەک دەوڵەتێکی ناوەندی. == کڕۆنۆلۆژی == بە بەکارھێنانی ئەو کڕۆنۆلۆژییەی کە [[ھێرۆدۆت]] پێشنیاری کردووە، دەتوانرێت کاتنامەیەکی گریمانەیی بۆ سەردەمی فەرمانڕەواییی پاشاکانی [[ماد]] دابنرێت. (تێبینی بکە کە فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەم کڕۆنۆلۆژییەدا ھیچ ڕێکەوتێکی دیاریکراوی نییە.) {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٤٧ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٧–٦٢٥ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} ژمارەکانی ھێرۆدۆت جێگەی گومانن: دوو پاشای یەکەم بەیەکەوە ٧٥ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە، ھەروەھا دوو پاشای کۆتاییش بە ھەمان شێوە، کە کۆی گشتیی فەرمانڕەواییی خانەدانەکە دەکاتە ١٥٠ ساڵ. ھەبوونی ھەڤەخشترە و ئەژدەھاک جێگەی مشتومڕ نییە، چونکە لە سەرچاوە ھاوچەرخەکانی تریشدا ئاماژەیان پێ کراوە.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/|title=Medes – Livius}}</ref> بەڵام دیاکۆ و فرەڤەرتیش، دوو پاشای یەکەم، لە سەرچاوە ھاوچەرخەکاندا ئاماژەیان پێ نەکراوە. زانایان ھەوڵیان داوە ئەوان لەگەڵ کەسایەتییە ناودارەکانی تری ھەمان ناوچە و سەردەمدا یەک بخەن. لە دەقەکانی ئاشووریی نوێی سەردەمی [[سارگۆنی دووەم]]دا، چەندین ئاماژە بە سەرۆکێکی مانایی بە ناوی دایاوکوو کراوە، کە ڕەنگە ھەمان دیاکۆ بێت. ھەر ئەم دەقانە ئاماژە بەوە دەکەن کە دایاوکوو، وەک فەرمانڕەوای پارێزگای [[مانناکان|ماننا]]{{clarify|Is it a province named Mannea, or a province of the Mannean Kingdom, since there is a ruler of it?|date=June 2025}}، چووەتە پاڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننا. لەلایەن سەرگۆنەوە دەستگیرکرا و لە ساڵی ٧١٥ی پ.ز، لەگەڵ خێزانەکەیدا بۆ [[سووریا]] دوورخرایەوە، کە پێدەچێت شوێنی کۆچی دواییی بێت. لە سەر بنەمای جەختکردنەوەی ھێرۆدۆت کە فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر مادەکاندا نزیکەی ٢٨ ساڵی خایاندووە، زانایان دەسپێکی کڕۆنۆلۆژیی مادیان بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز پێشخستووە. ئەمەش ڕێگەی پێ دان کە [[فرەڤەرتیش]]، دووەم پاشای ماد، لەگەڵ [[کەشتەریتی]] یەک بخەن، کە ڕێبەری ڕاپەڕینی مادەکان بوو دژی ئاشوور لە ساڵی ٦٧٢ی پ.ز. ئەم یەکخستنە لەسەر بنەمای وتەیەکی [[نەخشەبەردینی بێستون]]ە دەربارەی کەسێک بە ناوی فرەڤەرتیش (یان فراورتیش لە وەرگێڕانی یۆنانیدا)، کە لە ساڵی ٥٢٢ی پ.ز دژی پاشای فارس [[داریووشی مەزن]] ڕاپەڕی و بانگەشەی دەکرد کە خەشەسریتییە «لە بنەماڵەی ھەڤەخشترە». ئەگەر دەسپێکی فەرمانڕەواییی دیاکۆ بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز بگوازرێتەوە، کڕۆنۆلۆژیی ڕەھای خانەدانەکە بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٢٨–٦٧٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]]/کەشتەریتی | ٦٧٥–٦٥٣ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٥٥٣–٦٢٥ پ.ز | ٢٨ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} بەڵام ئەم کڕۆنۆلۆژییە لەلایەن زانایانەوە ڕەتکرایەوە کاتێک ڕێنێ لابات نیشانی دا کە لە دەستنووسە جیاوازەکانی «[[مێژووەکانی ھێرۆدۆت]]»دا، ٢٨ ساڵەکەی فەرمانڕەواییی سکیتییەکان لە ڕاستیدا وەک بەشێک لە فەرمانڕەواییی ھەڤەخشترە ھەژمار کراوە، ئەمەش وای کرد کە مەحاڵ بێت فرەڤەرتیش ھەمان کەشتەریتی ناو سەرچاوە ئاشوورییەکان بێت.{{sfn|Labat|1961|p=٧}} [[ئێدوین گرانتۆڤسکی]] پێی وابوو کە سەرچاوە بزمارییەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە چارەسەرکردنی ئەم کێشە کڕۆنۆلۆژییە، چونکە ڕێکەوتی ڕاپەڕینی مادیان دژی ئاشوور بۆ ساڵی ٦٧٢ی پ.ز، و کۆتاییی خانەدانی ماد بۆ ٥٥٠ی پ.ز دەگەڕێننەوە. ئەو کڕۆنۆلۆژییەکی پێشنیار کرد کە تێیدا فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەگەڵ فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیشدا تێکھەڵکێش دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٦٧٢–٦٤٠ پ.ز | ٣٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٠–٦٢٠ پ.ز | ٢٠ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٦٣٥–٦١٥ پ.ز | ٢٠ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٠–٥٨٤ پ.ز | ٣٦ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٤–٥٥٠ پ.ز | ٣٤ |- |} بەوپێیە، بە وتەی [[گرانتۆڤسکی]]، خانەدانی ماد بە گشتی بۆ ماوەی نزیکەی ١٢٠ ساڵ بوونی ھەبووە. دیاکۆ کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و خانەدانی مادی دامەزراند. فرەڤەرتیش فارسەکانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ھەڤەخشترە دەستی کرد بە داگیرکردنی ئاسیای سەروو کاتێک ئاشوورییەکان لە ساڵی ٦١٢ی پ.ز تێکشکان، و ئیمپراتۆریەتەکەیان تا ساڵی ٥٥٠ی پ.ز بەردەوام بوو. سەبارەت بە باڵادەستیی سکیتییەکان بەسەر مادەکان و وڵاتانی تردا، وتەکەی ھێرۆدۆت خەسڵەتێکی ئەفسانەیی و ناڕاستی ھەیە، چونکە ناتوانرێت لەگەڵ مێژووی ڕاستەقینەی ماد لە سەدەی ٧ی پ.ز، و لەگەڵ مێژووی تەواوی بەشەکانی تری ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن بگونجێنرێت. گێڕانەوەیەکی تر، دیسان لەلایەن ھێرۆدۆتەوە، دەڵێت مادەکان بۆ ماوەی ١٢٨ ساڵ فەرمانڕەواییی [[باکووری ئاسیا]]یان کردووە. ئەگەر ئەم ژمارەیە ڕاست بێت، دەبێت دەسپێکی خانەدانی ماد بۆ ساڵی ٦٧٨ی پ.ز بگەرێندرێتەوە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینەکەی دژی ئاشوورییەکان بوو. دەکرێت دژایەتییە دیارەکانی زانیارییەکانی ھێرۆدۆت چارەسەر بکرێن. ھێرۆدۆت ٥٣ ساڵ فەرمانڕەوایی بۆ دیاکۆ، و ٢٢ ساڵ بۆ فرەڤەرتیش دادەنێت. لە جیاتی ئەوە، جۆرج ڕاولینسۆن پێشنیاری کرد کە فرەڤەرتیش ٥٣ ساڵ، و دیاکۆ ٢٢ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە. بەو گۆڕانکارییە، فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیش دەکرێت بۆ نێوان ٦٧٨ و ٦٢٥ی پ.ز بگێڕدرێتەوە. بەم شێوەیە، بە وتەی ڕاولینسۆن، کۆی فەرمانڕەواییی سێ پاشاکە (٥٣+٤٠+٣٥) دوای دیاکۆ، دەبێتە ئەو ١٢٨ ساڵەی کە ھێرۆدۆت ئاماژەی پێ کردووە. لەم گێڕانەوەیەدا، فرەڤەرتیش ئەو کەسە بوو کە کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و، وەک ھێرۆدۆت ئیدیعا دەکات، ھێرشی کردە سەر ھۆزە فارسییەکان و دەستی کرد بە ژێردەستەکردنی گەلانی تری ئاسیا. بۆیە، خاڵی دەسپێکی ماوەی ١٢٨ ساڵەی باڵادەستیی ماد بە ئەگەرێکی زۆرەوە گرتنەدەستی دەسەڵاتی کەشتەریتی/فرەڤەرتیش بووە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینە سەرکەوتووەکەی دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] دەستی بە فەرمانڕەوایی کرد، و بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ حکومی کرد. لەم گێڕانەوەیەدا، دیاکۆ، باوکی فرەڤەرتیش، پێدەچێت تەنھا سەرۆک ھۆزێک بووبێت کە دەستی کردووە بە پتەوکردنی دەسەڵات لە نێوان ھۆزە مادییەکانی تردا. ئەوەش ئەگەری ھەیە کە ئەو تەنھا دامەزرێنەری ناوی بنەماڵەی شاھانەی ماد بووبێت. بە وتەی دیاکۆنۆف، ڕەنگە ھێرۆدۆت کڕۆنۆلۆژییەکەی زۆر سادە کردبێتەوە، و چالاکییەکانی چەندین نەوەی سەرۆکە مادییەکانی خستبێتە پاڵ دیاکۆ، و بەو شێوەیە دامەزراندنی دەوڵەتەکەی دابێتە پاڵ ئەو. ھەڤەخشترە، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]ی داگیرکرد و دەسەڵاتی مادی بەسەر ئەو بەشانەی ئاسیادا دامەزراند کە لە ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]]ن. لەژێر ئەم گریمانەیەدا، کڕۆنۆلۆژیی پاشاکانی ماد بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | ٢٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} === فەرمانڕەواکانی ماد بەپێی کێتێسیاس === {| class="wikitable" ! ماوەی فەرمانڕەوایی<ref>{{Citation |last1=Rollinger |first1=Robert |title=VII. Iranian Empires and their vassal states |date=2011-12-01 |work=Brill’s New Pauly Supplements I - Volume 1 : Chronologies of the Ancient World - Names, Dates and Dynasties |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly-supplements-i-1/vii-iranian-empires-and-their-vassal-states-COM_0008 |access-date=2024-01-28 |publisher=Brill |language=en |last2=Wiesehöfer |first2=Josef |last3=Schottky |first3=Martin}}</ref> ! ناو(ەکان) |- | ٢٨ ساڵ | [[ئەرباکس]] |- | ٥٠ ساڵ | ماوداکس |- | ٣٠ ساڵ | سۆسارموس |- | ٥٠ ساڵ | ئارتیکاس |- | ٢٢ ساڵ | ئاربیانس |- | ٤٠ ساڵ | [[ئارتایۆس]] |- | ٢٢ ساڵ | ئارتینس |- | ٤٠ ساڵ | ئارتیباس |- | | ئەسپاداس (ئاپانداس)/[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (ئەستییگاس) |} == ڕەچەڵەکناسی == [[file:Qyzqapan tomb relief 2.jpg|thumb|center|نەخشەبەردینەیەک کە ڕەنگە نوێنەرایەتیی [[ھەڤەخشترە]] بکات، گرینگترین پاشای ماد]] دارەماڵی خانەدانی ماد و خزمایەتییان لەگەڵ بابلییەکان، [[لیدیا|لیدییەکان]] و [[فارسەکان]]، بەپێی تۆمارەکانی مێژوونووسان ھێرۆدۆت، بێرۆسۆس و [[کێتێسیاس]]. بەپێی [[بێرۆسۆس]]، [[نەبووخەدنەسر]] ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئەمیتیس، کچی ئەژدەھاک کردووە. مەحاڵە ئەمیتیس کچی ئەژدەھاک بێت، چونکە ئەو لە سەردەمی فەرمانڕەواییی نابۆپۆلاساردا ھێشتا زۆر گەنج بووە بۆ ئەوەی منداڵی ببێت، و ھێشتا نەبووبووە پاشا؛ وا دیارە زیاتر لەوە بچێت کە ئەمیتیس کچی ھەڤەخشترە و خوشکی ئەژدەھاک بووبێت.{{Sfn|Lendering|1995}} ئەژدەھاک ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئاریێنیس کردووە، بەڵام نادیارە کە ئایا باوکی ھیچ کوڕ یان کچێک بووە. ھێرۆدۆت و گزینۆفۆن ئیدیعا دەکەن کە کچێکی ھەبووە بە ناوی [[ماندانا]]، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ کەمبۆزیی یەکەم کردووە و دایکی [[کورووشی مەزن]] بووە. کێتێسیاس ڕاستیی ئەم لێدوانەی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند کە ئەژدەھاک کچێکی ھەبووە بە ناوی ئەمیتیس، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ سپیتاماس کردووە و دوای مردنی ئەو، لەگەڵ کورووشی مەزن ھاوسەرگیریی کردووە.<ref>{{cite web | url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm | title=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy | access-date=2021-01-13 | website=Gutenberg.org }}</ref> {{legend|#FFE4B5|خزمە خوێنییەکانی دیاکۆ}} {{Tree chart/start|align=center|summary=Median family tree}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Ph|Ph=فرەڤەرتیش|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Dei|Dei='''[[دیاکۆ]]'''<br><small>{{reign}} ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز</small>|boxstyle_Dei=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Merm| | | | | | | | | |Ph|Merm=[[خانەدانی مەرماندە]]| boxstyle_Merm = border-width:0px; vertical-align:bottom|Ph='''[[فرەڤەرتیش]]'''<br><small>{{reign}} ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز</small>|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | |:| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Al| | | | | | | | | |Cyx| | | | | | |Ch| |Al='''[[ئالیاتیس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٩١–٥٦٠ پ.ز</small>|Cyx='''[[ھەڤەخشترە]]'''<br><small>{{reign}} ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز</small>|Ch=[[خانەدانی کلدانی]]| boxstyle_Ch = border-width:0px; vertical-align:bottom|boxstyle_Cyx=background:moccasin;}} {{Tree chart| | |,|-|-|^|-|-|.| | | | | |,|-|-|^|-|-|.| | | | |:}} {{Tree chart| |Cro| | | |Ar|~|y|~|Ast| | | |Am|~|y|~|Neb|Cro='''[[کرۆسوس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٠–٥٤٦ پ.ز</small>|Ar=''[[ئاریێنیس]]''|Ast='''[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز</small>|Am=''[[ئەمیتیسی بابل|ئەمیتیس]]''|Neb='''[[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسری دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٦٠٥–٥٦٢ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;|boxstyle_Ast=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |Am|Am='''[[ئەمەل-مەردوک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٢–٥٦٠ پ.ز</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |}} {{Tree chart| | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | | |Ach| | | ||Ach=[[خانەدانی ھەخامەنشی]]| boxstyle_Ach = border-width:0px; vertical-align:bottom}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | |Man|~|y|~|Cam|Man=''[[ماندانا]]''|Cam='''[[کەمبۆزیی یەکەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٠–٥٥٩ پ.ز</small>|boxstyle_Man=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | |!}} {{Tree chart| |Esp|~|y|~|Am|~|~|~|~|~|Cyr|Esp=سپیتاماس|Am=''[[ئەمیتیسی ماد|ئەمیتیس]]''|Cyr='''[[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٥٩–٥٣٠ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | }} {{Tree chart| | |Esp| |Meg| |Esp=سپیتێکس|Meg=مێگابێرنیس}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart/end}} == کاتنامەی فەرمانڕەواکان == <timeline> ImageSize = width:1200 height:auto barincrement:20 PlotArea = top:10 bottom:30 right:150 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-700 till:-550 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:10 start:-700 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PP value:blue Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -700 till: -678 color:PP text:"[[دیاکۆ]] (٧٠٠–٦٧٨ پ.ز)" from: -678 till: -625 color:PP text:"[[فرەڤەرتیش]] (٦٧٨–٦٢٥ پ.ز)" from: -625 till: -585 color:PP text:"[[ھەڤەخشترە]] (٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)" from: -585 till: -550 color:PP text:"[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (٥٨٥–٥٥٠ پ.ز)" barset:skip </timeline> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پەرتووکنامە == * {{Cite book|last=Dandamaev|first=M. A.|title=A Political History of the Achaemenid Empire|url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA16|year=1989|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09172-6|pages=}} * {{Cite encyclopedia |url=https://iranicaonline.org/articles/media|title =Media |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |first1=M. |last1=Dandamayev |first2=I. |last2=Medvedskaya |year=2006 }} * {{cite journal |last=Labat |first=René |date=1961 |title=Kaštariti, Phraorte et les débuts de l'histoire Mède |journal=Journal Asiatique |number=249 |pages=1–12}} * {{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/|title=Cyaxares|last=Lendering|first=Jona|author-link=Jona Lendering|date=1995|website=Livius|access-date=23 March 2021}} [[پۆل:مادەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] axnfm12zorwderda6nmgj69e5ycec7z 1573866 1573859 2026-04-09T10:02:31Z 1silent scientist 51740 1573866 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{br entries|{{lang|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|مادا}}}} | conventional_long_name = خانەدانی ماد | common_name = ماد | image_map = Median Empire.png | map_caption = نەخشەیەکی گریمانەیی خانەدانی ماد لە ئەوپەڕی فراوانبوونیدا | era = [[سەردەمی ئاسن]] | empire = | p1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] | p2 = [[ئورارتوو]] | p3 = | s1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | s2 = | s3 = | capital = [[ئەکباتانا]] | common_languages = [[زمانی مادی|مادی]] | religion = [[ئایینی ئێرانیی کۆن]] | government_type = [[پاشایەتی]] | title_leader = پاشاکان | leader1 = [[دیاکۆ]] | year_leader1 = ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | leader2 = [[فرەڤەرتیش]] | year_leader2 = ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | leader3 = [[ھەڤەخشترە]] | year_leader3 = ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | leader4 = [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | year_leader4 = ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | year_start = {{Circa|٦٧٨}} پ.ز | year_end = {{Circa|٥٥٠}} پ.ز | event_start = گرتنەدەستی دەسەڵاتی | date_start = | event_end = لەلایەن [[کورووشی مەزن]]ەوە داگیرکرا | date_end = | event1 = ڕاپەڕینی مادەکان دژی ئاشوور | date_event1 = ٦٧٢ پ.ز | event2 = گرتنەدەستی دەسەڵاتی ھەڤەخشترە | date_event2 = ٦٢٥ پ.ز | event3 = مادەکان و بابلییەکان [[نەینەوا]]یان گرت | date_event3 = ٦١٢ پ.ز | event4 = [[جەنگی مانگگیران]] | date_event4 = ٥٨٥ پ.ز | event_pre = | date_pre = | event_post = | date_post = | stat_year1 = ٥٨٥ پ.ز<ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = ٢٨٠٠٠٠٠ }} '''ماد''' ([[فارسیی کۆن]]: {{Lang|peo|𐎶𐎠𐎭}} «مادا»؛ [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]]: {{Lang|el|Μηδία}} «میدیا»؛ [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی]]: «مادایە»){{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} قەوارەیەکی سیاسی بوو کە ناوەندەکەی لە [[ئەکباتانا]] بوو، لە سەدەی ٧ی پ.ز تا ناوەڕاستی سەدەی ٦ی پ.ز بوونی ھەبوو و پێدەچێت بەشێکی بەرچاوی فەلاتی ئێرانی لەژێر دەسەڵاتدا بووبێت، پێش [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی بەھێزی ھەخامەنشی]]. دەستوەردانی بەردەوامی ئاشوورییەکان لە ناوچەی چیاکانی [[زاگرۆس]] بووە ھۆی پرۆسەی یەکگرتنی ھۆزە مادییەکان. تا ساڵی ٦١٢ی پ.ز، مادەکان ئەوەندە بەھێز بوون کە بتوانن بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئیمپراتۆریەتیی ڕوولەکزانی ئاشوور بڕووخێنن. بەڵام لێکۆڵینەوە ھاوچەرخەکان مەیلیان بەرەو گومانکردنە لە ھەبوونی شانشین یان دەوڵەتێکی یەکگرتووی ماد، لانیکەم بۆ زۆربەی سەدەی ٧ی پ.ز.<ref name=":31">{{cite book |date=2010-01-08 |first1=Vesta Sarkhosh |first2=Sarah |language=en |last1=Curtis |last2=Stewart |publisher=Bloomsbury Publishing |title=Birth of the Persian Empire |isbn=978-0-85771-092-5 |url=https://books.google.com/books?id=xCOPDwAAQBAJ&pg=PA123}}</ref> «خانەدانی ماد» بەپێی مێژوونووسی یۆنانیی کۆن [[ھێرۆدۆت]]، خانەدانێک بوو کە لە چوار پاشا پێکھاتبوو کە بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ لە ژێر چەتری ئیمپراتۆریەتیی ماددا فەرمانڕەوایییان کردووە.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} ئەگەر چیڕۆکەکەی ھێرۆدۆت ڕاست بێت، مادەکان لەلایەن پیاوێک بە ناوی دیاکۆوە یەکخران، کە یەکەمین پاشا بوو لەو چوار پاشایەی کە فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریەتیی مادیان دەکرد؛ ئیمپراتۆریەتییەکی مەزن کە بەشێکی زۆری [[ئێران]] و ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]]ی دەگرتەوە. بەپێی مێژوونووسیی کلاسیک، ماد وەک یەکێک لە زلھێزە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور دەرکەوت. لە سەردەمی [[ھەڤەخشترە]] (فەرمانڕەوایی ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)، سنوورەکانی شانشینەکە بەرەو ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا فراوانتر بوون لە ڕێگەی ژێردەستەکردنی گەلانی دراوسێ، وەک [[فارسەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]]. فراوانبوونی خاکی ماد بووە ھۆی پێکھێنانی یەکەمین ئیمپراتۆریەتیی ئێرانی، کە لە ئەوپەڕی گەشەسەندنی خۆیدا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرێکی ٢.٨ ملیۆن کیلۆمەتر دووجادا ھەبووە، کە لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری قزل ئیرماق|ڕووباری ھالیس]] لە [[ئەنادۆڵ]]ەوە تا [[ئاسیای ناوەڕاست]] درێژ دەبووەوە. لەو سەردەمەدا، [[شانشینی ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]] یەکێک بوو لە زلھێزە گەورەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]] لە تەک [[بابل]]، [[لیدیا]] و [[میسری کۆن]]. لە سەردەمی فەرمانڕەواییی خۆیدا، [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (فەرمانڕەوایی ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز) کاری کرد بۆ بەھێزکردن و ناوەندی کردنی دەوڵەتی ماد، ئەمەش دژی ویستی خانەدانە ھۆزەکان بوو، کە ڕەنگە ئەمە بووبێتە ھۆی ڕووخانی شانشینەکە. لە ساڵی ٥٥٠ی پ.ز، [[ئەکباتانا]]ی پایتەختی ماد، لەلایەن [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]]ی پاشای فارسەکانەوە داگیرکرا، کە ئەمەش نیشانەی دەسپێکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] بوو.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} لە کاتێکدا بە شێوەیەکی گشتی قبووڵکراوە کە [[مادەکان]] ڕۆڵێکی بەرچاویان لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ڕووخانی ئاشوور بینیوە، مێژوونووسان مشتومڕیانە لەسەر ھەبوونی ئیمپراتۆریەتێکی ماد یان تەنانەت شانشینێکیش. ھەندێک لە زانایان بوونی ئیمپراتۆریەتێکی بەھێز و ڕێکخراو قبووڵ دەکەن کە کاریگەریی ھەبووبێت لەسەر پێکھاتە سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتیی دواتری ھەخامەنشی. ھەندێکی تر دەڵێن مادەکان [[کۆنفیدراڵی]]یەکی سستی ھۆزەکان بوون نەک دەوڵەتێکی ناوەندی. == کڕۆنۆلۆژی == بە بەکارھێنانی ئەو کڕۆنۆلۆژییەی کە [[ھێرۆدۆت]] پێشنیاری کردووە، دەتوانرێت کاتنامەیەکی گریمانەیی بۆ سەردەمی فەرمانڕەواییی پاشاکانی [[ماد]] دابنرێت. (تێبینی بکە کە فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەم کڕۆنۆلۆژییەدا ھیچ ڕێکەوتێکی دیاریکراوی نییە.) {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٤٧ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٧–٦٢٥ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} ژمارەکانی ھێرۆدۆت جێگەی گومانن: دوو پاشای یەکەم بەیەکەوە ٧٥ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە، ھەروەھا دوو پاشای کۆتاییش بە ھەمان شێوە، کە کۆی گشتیی فەرمانڕەواییی خانەدانەکە دەکاتە ١٥٠ ساڵ. ھەبوونی ھەڤەخشترە و ئەژدەھاک جێگەی مشتومڕ نییە، چونکە لە سەرچاوە ھاوچەرخەکانی تریشدا ئاماژەیان پێ کراوە.<ref>{{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/|title=Medes – Livius}}</ref> بەڵام دیاکۆ و فرەڤەرتیش، دوو پاشای یەکەم، لە سەرچاوە ھاوچەرخەکاندا ئاماژەیان پێ نەکراوە. زانایان ھەوڵیان داوە ئەوان لەگەڵ کەسایەتییە ناودارەکانی تری ھەمان ناوچە و سەردەمدا یەک بخەن. لە دەقەکانی ئاشووریی نوێی سەردەمی [[سارگۆنی دووەم]]دا، چەندین ئاماژە بە سەرۆکێکی مانایی بە ناوی دایاوکوو کراوە، کە ڕەنگە ھەمان دیاکۆ بێت. ھەر ئەم دەقانە ئاماژە بەوە دەکەن کە دایاوکوو، وەک فەرمانڕەوای پارێزگای [[مانناکان|ماننا]]{{clarify|Is it a province named Mannea, or a province of the Mannean Kingdom, since there is a ruler of it?|date=June 2025}}، چووەتە پاڵ پاشای [[ئورارتوو]] دژی فەرمانڕەوای ماننا. لەلایەن سەرگۆنەوە دەستگیرکرا و لە ساڵی ٧١٥ی پ.ز، لەگەڵ خێزانەکەیدا بۆ [[سووریا]] دوورخرایەوە، کە پێدەچێت شوێنی کۆچی دواییی بێت. لە سەر بنەمای جەختکردنەوەی ھێرۆدۆت کە فەرمانڕەواییی سکیتییەکان بەسەر مادەکاندا نزیکەی ٢٨ ساڵی خایاندووە، زانایان دەسپێکی کڕۆنۆلۆژیی مادیان بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز پێشخستووە. ئەمەش ڕێگەی پێ دان کە [[فرەڤەرتیش]]، دووەم پاشای ماد، لەگەڵ [[کەشتەریتی]] یەک بخەن، کە ڕێبەری ڕاپەڕینی مادەکان بوو دژی ئاشوور لە ساڵی ٦٧٢ی پ.ز. ئەم یەکخستنە لەسەر بنەمای وتەیەکی [[نەخشەبەردینی بێستون]]ە دەربارەی کەسێک بە ناوی فرەڤەرتیش (یان فراورتیش لە وەرگێڕانی یۆنانیدا)، کە لە ساڵی ٥٢٢ی پ.ز دژی پاشای فارس [[داریووشی مەزن]] ڕاپەڕی و بانگەشەی دەکرد کە خەشەسریتییە «لە بنەماڵەی ھەڤەخشترە». ئەگەر دەسپێکی فەرمانڕەواییی دیاکۆ بۆ ساڵی ٧٢٨ی پ.ز بگوازرێتەوە، کڕۆنۆلۆژیی ڕەھای خانەدانەکە بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٢٨–٦٧٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[فرەڤەرتیش]]/کەشتەریتی | ٦٧٥–٦٥٣ پ.ز | ٢٢ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٥٥٣–٦٢٥ پ.ز | ٢٨ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} بەڵام ئەم کڕۆنۆلۆژییە لەلایەن زانایانەوە ڕەتکرایەوە کاتێک ڕێنێ لابات نیشانی دا کە لە دەستنووسە جیاوازەکانی «[[مێژووەکانی ھێرۆدۆت]]»دا، ٢٨ ساڵەکەی فەرمانڕەواییی سکیتییەکان لە ڕاستیدا وەک بەشێک لە فەرمانڕەواییی ھەڤەخشترە ھەژمار کراوە، ئەمەش وای کرد کە مەحاڵ بێت فرەڤەرتیش ھەمان کەشتەریتی ناو سەرچاوە ئاشوورییەکان بێت.{{sfn|Labat|1961|p=٧}} [[ئێدوین گرانتۆڤسکی]] پێی وابوو کە سەرچاوە بزمارییەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە چارەسەرکردنی ئەم کێشە کڕۆنۆلۆژییە، چونکە ڕێکەوتی ڕاپەڕینی مادیان دژی ئاشوور بۆ ساڵی ٦٧٢ی پ.ز، و کۆتاییی خانەدانی ماد بۆ ٥٥٠ی پ.ز دەگەڕێننەوە. ئەو کڕۆنۆلۆژییەکی پێشنیار کرد کە تێیدا فەرمانڕەواییی [[سەکاکان|سکیتییەکان]] لەگەڵ فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیشدا تێکھەڵکێش دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٦٧٢–٦٤٠ پ.ز | ٣٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٤٠–٦٢٠ پ.ز | ٢٠ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ٦٣٥–٦١٥ پ.ز | ٢٠ |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٠–٥٨٤ پ.ز | ٣٦ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٤–٥٥٠ پ.ز | ٣٤ |- |} بەوپێیە، بە وتەی [[گرانتۆڤسکی]]، خانەدانی ماد بە گشتی بۆ ماوەی نزیکەی ١٢٠ ساڵ بوونی ھەبووە. دیاکۆ کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و خانەدانی مادی دامەزراند. فرەڤەرتیش فارسەکانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ھەڤەخشترە دەستی کرد بە داگیرکردنی ئاسیای سەروو کاتێک ئاشوورییەکان لە ساڵی ٦١٢ی پ.ز تێکشکان، و ئیمپراتۆریەتەکەیان تا ساڵی ٥٥٠ی پ.ز بەردەوام بوو. سەبارەت بە باڵادەستیی سکیتییەکان بەسەر مادەکان و وڵاتانی تردا، وتەکەی ھێرۆدۆت خەسڵەتێکی ئەفسانەیی و ناڕاستی ھەیە، چونکە ناتوانرێت لەگەڵ مێژووی ڕاستەقینەی ماد لە سەدەی ٧ی پ.ز، و لەگەڵ مێژووی تەواوی بەشەکانی تری ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن بگونجێنرێت. گێڕانەوەیەکی تر، دیسان لەلایەن ھێرۆدۆتەوە، دەڵێت مادەکان بۆ ماوەی ١٢٨ ساڵ فەرمانڕەواییی [[باکووری ئاسیا]]یان کردووە. ئەگەر ئەم ژمارەیە ڕاست بێت، دەبێت دەسپێکی خانەدانی ماد بۆ ساڵی ٦٧٨ی پ.ز بگەرێندرێتەوە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینەکەی دژی ئاشوورییەکان بوو. دەکرێت دژایەتییە دیارەکانی زانیارییەکانی ھێرۆدۆت چارەسەر بکرێن. ھێرۆدۆت ٥٣ ساڵ فەرمانڕەوایی بۆ دیاکۆ، و ٢٢ ساڵ بۆ فرەڤەرتیش دادەنێت. لە جیاتی ئەوە، جۆرج ڕاولینسۆن پێشنیاری کرد کە فرەڤەرتیش ٥٣ ساڵ، و دیاکۆ ٢٢ ساڵ فەرمانڕەوایییان کردووە. بەو گۆڕانکارییە، فەرمانڕەواییی فرەڤەرتیش دەکرێت بۆ نێوان ٦٧٨ و ٦٢٥ی پ.ز بگێڕدرێتەوە. بەم شێوەیە، بە وتەی ڕاولینسۆن، کۆی فەرمانڕەواییی سێ پاشاکە (٥٣+٤٠+٣٥) دوای دیاکۆ، دەبێتە ئەو ١٢٨ ساڵەی کە ھێرۆدۆت ئاماژەی پێ کردووە. لەم گێڕانەوەیەدا، فرەڤەرتیش ئەو کەسە بوو کە کۆتاییی بە دەسەڵاتی ئاشوور ھێنا و، وەک ھێرۆدۆت ئیدیعا دەکات، ھێرشی کردە سەر ھۆزە فارسییەکان و دەستی کرد بە ژێردەستەکردنی گەلانی تری ئاسیا. بۆیە، خاڵی دەسپێکی ماوەی ١٢٨ ساڵەی باڵادەستیی ماد بە ئەگەرێکی زۆرەوە گرتنەدەستی دەسەڵاتی کەشتەریتی/فرەڤەرتیش بووە، کە چەند ساڵێک پێش ڕاپەڕینە سەرکەوتووەکەی دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] دەستی بە فەرمانڕەوایی کرد، و بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ حکومی کرد. لەم گێڕانەوەیەدا، دیاکۆ، باوکی فرەڤەرتیش، پێدەچێت تەنھا سەرۆک ھۆزێک بووبێت کە دەستی کردووە بە پتەوکردنی دەسەڵات لە نێوان ھۆزە مادییەکانی تردا. ئەوەش ئەگەری ھەیە کە ئەو تەنھا دامەزرێنەری ناوی بنەماڵەی شاھانەی ماد بووبێت. بە وتەی دیاکۆنۆف، ڕەنگە ھێرۆدۆت کڕۆنۆلۆژییەکەی زۆر سادە کردبێتەوە، و چالاکییەکانی چەندین نەوەی سەرۆکە مادییەکانی خستبێتە پاڵ دیاکۆ، و بەو شێوەیە دامەزراندنی دەوڵەتەکەی دابێتە پاڵ ئەو. ھەڤەخشترە، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ|بابل]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]ی داگیرکرد و دەسەڵاتی مادی بەسەر ئەو بەشانەی ئاسیادا دامەزراند کە لە ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ھالیس]]ن. لەژێر ئەم گریمانەیەدا، کڕۆنۆلۆژیی پاشاکانی ماد بەم شێوەیە دەبێت:{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} {| class="wikitable" ! فەرمانڕەوا ! فەرمانڕەوایی ! ماوەی فەرمانڕەوایی |- | [[دیاکۆ]] | ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز | ٢٢ |- | [[فرەڤەرتیش]] | ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز | ٥٣ |- | [[مادییس]] (فەرمانڕەواییی [[سکیتییەکان|سکیتی]]) | ? | |- | [[ھەڤەخشترە]] | ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز | ٤٠ |- | [[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] | ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز | ٣٥ |- |} === فەرمانڕەواکانی ماد بەپێی کێتێسیاس === {| class="wikitable" ! ماوەی فەرمانڕەوایی<ref>{{Citation |last1=Rollinger |first1=Robert |title=VII. Iranian Empires and their vassal states |date=2011-12-01 |work=Brill’s New Pauly Supplements I - Volume 1 : Chronologies of the Ancient World - Names, Dates and Dynasties |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly-supplements-i-1/vii-iranian-empires-and-their-vassal-states-COM_0008 |access-date=2024-01-28 |publisher=Brill |language=en |last2=Wiesehöfer |first2=Josef |last3=Schottky |first3=Martin}}</ref> ! ناو(ەکان) |- | ٢٨ ساڵ | [[ئەرباکس]] |- | ٥٠ ساڵ | ماوداکس |- | ٣٠ ساڵ | سۆسارموس |- | ٥٠ ساڵ | ئارتیکاس |- | ٢٢ ساڵ | ئاربیانس |- | ٤٠ ساڵ | [[ئارتایۆس]] |- | ٢٢ ساڵ | ئارتینس |- | ٤٠ ساڵ | ئارتیباس |- | | ئەسپاداس (ئاپانداس)/[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (ئەستییگاس) |} == ڕەچەڵەکناسی == [[file:Qyzqapan tomb relief 2.jpg|thumb|center|نەخشەبەردینەیەک کە ڕەنگە نوێنەرایەتیی [[ھەڤەخشترە]] بکات، گرینگترین پاشای ماد]] دارەماڵی خانەدانی ماد و خزمایەتییان لەگەڵ بابلییەکان، [[لیدیا|لیدییەکان]] و [[فارسەکان]]، بەپێی تۆمارەکانی مێژوونووسان ھێرۆدۆت، بێرۆسۆس و [[کێتێسیاس]]. بەپێی [[بێرۆسۆس]]، [[نەبووخەدنەسر]] ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئەمیتیس، کچی ئەژدەھاک کردووە. مەحاڵە ئەمیتیس کچی ئەژدەھاک بێت، چونکە ئەو لە سەردەمی فەرمانڕەواییی نابۆپۆلاساردا ھێشتا زۆر گەنج بووە بۆ ئەوەی منداڵی ببێت، و ھێشتا نەبووبووە پاشا؛ وا دیارە زیاتر لەوە بچێت کە ئەمیتیس کچی ھەڤەخشترە و خوشکی ئەژدەھاک بووبێت.{{Sfn|Lendering|1995}} ئەژدەھاک ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئاریێنیس کردووە، بەڵام نادیارە کە ئایا باوکی ھیچ کوڕ یان کچێک بووە. ھێرۆدۆت و گزینۆفۆن ئیدیعا دەکەن کە کچێکی ھەبووە بە ناوی [[ماندانا]]، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ کەمبۆزیی یەکەم کردووە و دایکی [[کورووشی مەزن]] بووە. کێتێسیاس ڕاستیی ئەم لێدوانەی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند کە ئەژدەھاک کچێکی ھەبووە بە ناوی ئەمیتیس، کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ سپیتاماس کردووە و دوای مردنی ئەو، لەگەڵ کورووشی مەزن ھاوسەرگیریی کردووە.<ref>{{cite web | url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm | title=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy | access-date=2021-01-13 | website=Gutenberg.org }}</ref> {{legend|#FFE4B5|خزمە خوێنییەکانی دیاکۆ}} {{Tree chart/start|align=center|summary=Median family tree}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Ph|Ph=فرەڤەرتیش|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | |Dei|Dei='''[[دیاکۆ]]'''<br><small>{{reign}} ٧٠٠–٦٧٨ پ.ز</small>|boxstyle_Dei=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Merm| | | | | | | | | |Ph|Merm=[[خانەدانی مەرماندە]]| boxstyle_Merm = border-width:0px; vertical-align:bottom|Ph='''[[فرەڤەرتیش]]'''<br><small>{{reign}} ٦٧٨–٦٢٥ پ.ز</small>|boxstyle_Ph=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | |:| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | |Al| | | | | | | | | |Cyx| | | | | | |Ch| |Al='''[[ئالیاتیس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٩١–٥٦٠ پ.ز</small>|Cyx='''[[ھەڤەخشترە]]'''<br><small>{{reign}} ٦٢٥–٥٨٥ پ.ز</small>|Ch=[[خانەدانی کلدانی]]| boxstyle_Ch = border-width:0px; vertical-align:bottom|boxstyle_Cyx=background:moccasin;}} {{Tree chart| | |,|-|-|^|-|-|.| | | | | |,|-|-|^|-|-|.| | | | |:}} {{Tree chart| |Cro| | | |Ar|~|y|~|Ast| | | |Am|~|y|~|Neb|Cro='''[[کرۆسوس]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٠–٥٤٦ پ.ز</small>|Ar=''[[ئاریێنیس]]''|Ast='''[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٥–٥٥٠ پ.ز</small>|Am=''[[ئەمیتیسی بابل|ئەمیتیس]]''|Neb='''[[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسری دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٦٠٥–٥٦٢ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;|boxstyle_Ast=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |Am|Am='''[[ئەمەل-مەردوک]]'''<br><small>{{reign}} ٥٦٢–٥٦٠ پ.ز</small>}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |}} {{Tree chart| | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | | |Ach| | | ||Ach=[[خانەدانی ھەخامەنشی]]| boxstyle_Ach = border-width:0px; vertical-align:bottom}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | |:}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | |Man|~|y|~|Cam|Man=''[[ماندانا]]''|Cam='''[[کەمبۆزیی یەکەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٨٠–٥٥٩ پ.ز</small>|boxstyle_Man=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | | | | | | | |!| | | | | | |!}} {{Tree chart| |Esp|~|y|~|Am|~|~|~|~|~|Cyr|Esp=سپیتاماس|Am=''[[ئەمیتیسی ماد|ئەمیتیس]]''|Cyr='''[[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]]'''<br><small>{{reign}} ٥٥٩–٥٣٠ پ.ز</small>|boxstyle_Am=background:moccasin;}} {{Tree chart| | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | | }} {{Tree chart| | |Esp| |Meg| |Esp=سپیتێکس|Meg=مێگابێرنیس}} {{Tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | }} {{Tree chart/end}} == کاتنامەی فەرمانڕەواکان == <timeline> ImageSize = width:1200 height:auto barincrement:20 PlotArea = top:10 bottom:30 right:150 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-700 till:-550 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:10 start:-700 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PP value:blue Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -700 till: -678 color:PP text:"[[دیاکۆ]] (٧٠٠–٦٧٨ پ.ز)" from: -678 till: -625 color:PP text:"[[فرەڤەرتیش]] (٦٧٨–٦٢٥ پ.ز)" from: -625 till: -585 color:PP text:"[[ھەڤەخشترە]] (٦٢٥–٥٨٥ پ.ز)" from: -585 till: -550 color:PP text:"[[ئیشتوویگوو|ئەژدەھاک]] (٥٨٥–٥٥٠ پ.ز)" barset:skip </timeline> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پەرتووکنامە == * {{Cite book|last=Dandamaev|first=M. A.|title=A Political History of the Achaemenid Empire|url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA16|year=1989|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09172-6|pages=}} * {{Cite encyclopedia |url=https://iranicaonline.org/articles/media|title =Media |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |first1=M. |last1=Dandamayev |first2=I. |last2=Medvedskaya |year=2006 }} * {{cite journal |last=Labat |first=René |date=1961 |title=Kaštariti, Phraorte et les débuts de l'histoire Mède |journal=Journal Asiatique |number=249 |pages=1–12}} * {{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/|title=Cyaxares|last=Lendering|first=Jona|author-link=Jona Lendering|date=1995|website=Livius|access-date=23 March 2021}} [[پۆل:مادەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] cxy9wv8od63fm4yb708kesw9nwaz0y1 0 294358 1573863 2026-04-09T09:25:27Z 1silent scientist 51740 1silent scientist پەڕەی [[نەبووخەد نەسر دووەم]]ی گواستەوە بۆ [[نەبووخەد نەسری دووەم]] 1573863 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[نەبووخەد نەسری دووەم]] nps9tqvxkotn7pq9it3rpv9s53u0f4e 0 294359 1573876 2026-04-09T10:52:46Z 1silent scientist 51740 دروستکردنی ڕەوانەکەر بۆ [[لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن]] (ئامرازی دروستکەری ڕەوانەکەر) 1573876 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن]] ppvc086z5288gekcvr5dqsos50yjg0f